Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1264 864745 863621 2026-08-05T16:14:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 7 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864745 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хаан#Хатад, татвар|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи{{sfn|Dashtseden|2009|pp=102}} нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж{{sfn|Song|1976|pp=2960}}{{sfn|МУ-ын ШУА|2003pp=95}}, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн том жижиг дайн тулалдаанд{{sfn|МУ-ын ШУА|2003|pp=95}} ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=395}} '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396}} Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=396-399}} '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}}'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=400-403}} Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон) зэрэг 9 их бага хатдын нэрийг онцгойлон бичигдсэн байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, тодорхой тооны бага хатад, татвар эмс харъяалагдан амьдарч, өөрийн гэсэн бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд байсан нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} Бага насандаа нас барсан. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=206}} ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=205}} # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', оросын найруулагч [[Сергей Бодров (ахмад)|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч [[Лхагвын Эрдэнэбулган]], гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn |ref={{harvid|МУ-ын ШУА|2003}}}} * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |url=https://archive.org/details/bub_gb_260YAAAAIAAJ |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |chapter= |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url= |pages=8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |url=https://archive.org/details/dschingiskhanero0000unse |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977 |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |url=https://archive.org/details/dschingiskhanmit0000neum |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |url=https://archive.org/details/genghiskhan00paul |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Gallimard |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |url=https://archive.org/details/histoiredelempir0000roux |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930 |location=New York}} * {{Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |url=https://archive.org/details/genghiskhanmaki00jack |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |url=https://archive.org/details/diemongolenimrei0000unse |publisher=Theiss |location=Stuttgart |year=2005 |isbn=3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} * {{Cite book |last=Dashtseden |first=T |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |language=латин галиг}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] 8mfk13ga61fzsnp9fx2cj3whsauph99 0 1939 864747 862033 2026-08-05T16:16:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864747 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Япон улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠶᠠᠫᠤᠨ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Япон | native_name = {{native name|ja|日本国|italics=off}}<br/>{{resize|90%|Ниппон кокү эсвэл Нихон кокү}} | image_flag = Flag of Japan.svg | flag_type = [[Японы төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = Centered deep red circle on a white rectangle | image_coat = Imperial Seal of Japan.svg | alt_coat = Golden circle subdivided by golden wedges with rounded outer edges and thin black outlines | symbol_type = [[Японы эзэн хааны сүлд|Эзэн хааны сүлд]] | other_symbol = <div style="padding:0.2em;">[[File:Goshichi no kiri.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]</div> | other_symbol_type = [[Японы засгийн газрын тамга|Засгийн газрын тамга]] | national_anthem = <br />君が代<br />''[[Японы төрийн дуулал|Кимигаё]]''<br />"Эзэн дээдэс таны хаанчлал"<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]</div> | image_map = Japan (orthographic projection).svg | alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green | map_caption = Японы хяналтад байгаа газар нутгийг хар ногооноор харуулав; [[Японы газар нутгийн маргаан|нэхэмжилсэн боловч хяналтгүй газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Токио]] | coordinates = {{Coord|35|41|N|139|46|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = Үндэсний хэл | languages = [[Япон хэл]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] парламентын [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Японы эзэн хаан|Эзэн хаан]] | leader_name1 = [[Нарүхито]] | leader_title2 = [[Япон Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Такаичи Санаэ]] (高市 早苗) | legislature = [[Японы парламент|Улсын хурал]] | upper_house = [[Зөвлөхүүдийн танхим (Япон)|Зөвлөхүүдийн танхим]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Япон)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Японы түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Японы эзэн хааны гэр бүл|Төр улс байгуулагдсан]] | established_date1 = НТӨ 660 оны 2 сарын 11 | established_event2 = [[Мэйжийн Үндсэн хууль|Мэйжийн үндсэн хууль]] | established_date2 = 1890 оны 11 сарын 29 | established_event3 = [[Японы Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date3 = 1947 оны 5 сарын 3 | area_km2 = 377,975 | area_footnote = <ref name="area-2019">{{cite web|script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調 (10月1日時点)|url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|trans-title=Reiwa 1 prefectures and municipalities ranked according to area (as of 1 October)|publisher=[[Geospatial Information Authority of Japan]]|language=ja|date=December 26, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html|archivedate=April 15, 2020|url-status=dead }}</ref> | percent_water = 1.4 (2015 оны байдлаар)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|accessdate=October 11, 2020|publisher=OECD|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_rank = 62<!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_census = 126,226,568<ref>{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/stat-search/files?page=1&layout=datalist&toukei=00200521&tstat=000001136464&cycle=0&year=20200&month=24101210&tclass1=000001136465&tclass2=000001154388&tclass3val=0|title=2020 Population Census Preliminary Tabulation|accessdate=June 26, 2021|publisher=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]]}}</ref> | population_census_rank = | population_census_year = 2020 | population_estimate = 124,214,766 | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 11 | population_density_km2 = 332<!-- Per [[WP:CALC]], 125,440,000 / 377,975 = 331.87 --> | population_density_rank = 24 | GDP_PPP = {{increase}} $6.110 их наяд<ref name="IMFWEOJP">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook database: October 2022|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=October 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 4 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $48,813 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 36 | GDP_nominal = {{increase}} $4.301 их наяд<ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 3 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $34,358 <ref name="IMFWEOJP" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30 | Gini = 33.4<!-- Number only. --> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!-- Increase/decrease/steady. --> | Gini_ref = <ref>{{cite encyclopedia|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality - Income inequality - OECD Data|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=July 25, 2021}}</ref> | Gini_rank = 78 | HDI = 0.925<!-- Number only, between 0 and 1. --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!-- Increase/decrease/steady. --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 19 | currency = [[Иен|Японы иен]] (¥) | time_zone = [[Японы Стандарт Цаг|ЯСЦ]] | utc_offset = +09:00 | drives_on = зүүн | calling_code = [[Япон дахь утасны дугаар|+81]] | cctld = [[.jp]] | official_website = <!----- do not add www.japan.go.jp – The article is about the country, not the government -----> | demonym = [[Япончууд]] | today = }} '''Япон''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本 ''Нихон, Ниппон'', үгчилбэл. «Нар мандах газар») албан ёсоор — '''Япон улс''' ([[Япон хэл|япон.]] 日本国 ''«Нихон кокү», «Ниппон кокү»'') - [[Номхон далай|Номхон далайн]] баруун хэсгийн [[олтриг|бүлэг арлуудаас]] тогтох [[Дорнод Ази|дорнод]] [[Ази]]йн [[улс|орон]] юм. Япон нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа шинээр боловсруулан баталсан [[Японы Үндсэн Хууль]]д үндэслэн шүүх, гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг [[Үндсэн хуульт хаант засаг]]т улс бөгөөд Үндсэн хуульд нь [[Төрийн тэргүүн]] гэж хэн болохыг заагаагүй боловч Япон Улсын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг болох [[Японы эзэн хаан|эзэн хаан]] нь төрийн тэргүүн гэж хэлж болох юм. Япон нь эдийн засгийн чадавхаараа дэлхийд [[АНУ]], Хятадын дараа 3-т ордог, [[Их Долоо|Их Долоогийн]] гишүүн улс юм. Азийн цор ганц өндөр хөгжилтэй орон хэдий ч [[түүхий эд]], [[хүнс]], [[Энерги|эрчим хүчний]] 80-аас илүү хувийг [[Импорт|импортолдог]], гадаад худалдаанаас хамааралтай улс болно. Японы [[хүн ам]] нь [[Хоншүү]] арлаар төвлөрөн суудаг [[япон үндэстэн|япон]], [[Окинава]] аралд оршин суух [[Рюүкюү]] болон [[Хоккайдо]], [[Сахалин]]аас гаралтай [[Айнү]], [[Орок]], [[Нивхи]] зэрэг жижиг үндэстнүүдээс бүрдэнэ. Албан ёсны хэл нь [[япон хэл]] бөгөөд [[рюүкюү хэл]], [[айнү хэл]] зэрэг цөөн ярилцагч хүнтэй хэлнүүд оршдог. [[Газар зүй|Газар зүйн]] байрлалын хувьд газраар хиллэдэг орон байхгүй бөгөөд [[Япон тэнгис|Япон тэнгисээр]] [[Солонгосын хойг]] ([[Бүгд Найрамдах Солонгос Улс|БНСУ]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс|БНАСАУ]]), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай (ОХУ нь Япон тэнгисээс гадна [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгисээр]] хиллэнэ), [[Дорнод Хятадын тэнгис|Дорнод Хятадын тэнгисээр]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|БНХАУ]], [[Тайвань]] зэрэг улсуудтай хиллэнэ. Түүнчлэн өмнө этгээдэд байх Огасавара олтригоор [[Микронез]] ([[Умард Марианы арлууд]]) улстай хиллэдэг. 2025 оны байдлаар Япон улсын хүн ам 123 саяас их байгаа ч нас баралтын түвшин төрөлтийн түвшнээс өндөр байгаа тул хүн амын тоо аажмаар буурч байгаа. Японы Эзэн хаан — [[Нарүхито]] (2019 оны 5-р сарын 1-нээс), Ерөнхий сайд — хатагтай [[Такаичи Санаэ]] (2025 оны 10-р сарын 21-нээс), [[Либерал Ардчилсан Нам (Япон)|Японы Либерал Ардчилсан намын]] (2024 оны 9-р сарын 27-нээс) дарга. == Нэр == [[Япон хэл|Япон хэлэнд]] 日本 (албан ёсоор Ниппон, аман ярианд Нихон гэж дуудагдана, "Наран үндэст/язгуурт/гарвалт" гэх утгатай) гэж нэрлэгддэг. Энэхүү нэрийг анх 645 оны 7-р сард [[Солонгосын хойг]]т оршин байсан [[Гуулин улс]] болон [[Вэкжэ]] улсын Элчид хандсан бичигт "Бурханы сурвалжит Наран үндэст улсын эзэн хаан" хэмээн хэрэглэгдсэн гэж үздэг. Европод түгсэн нэр нь [[Хятад хэл]]ний У аялгуун дахь ''Жэпен'' гэдгээс уламжлагдсан өвөг [[Малай хэл]]ний ''Жипенкүо'' гэдгээс үүссэн байдаг. Энэ үгийг 16-р зууны [[Малакка]]д очсон Португалын далайчид Европт түгээж, [[англи хэл]]ний сурвалжид 1565 онд ''Giapan'' (''Жиапан'') гэж анх бичигджээ<ref>{{cite book|last=Mancall|first=Peter C.|title=Travel narratives from the age of discovery: an anthology|year=2006|publisher=Oxford University Press|pages=156–157|chapter=Of the Ilande of Giapan, 1565}}</ref>. Түүнээс дамжсан [[герман хэл]]ний ''Japan'' (''Япан'') гэдгээс [[орос хэл]]энд ''Япон'' гэж зээлдэгдэж, өдгөө монгол хэлэнд '''Япон''' гэж нэрлэгдэх болсон юм. Мөн монголчууд албан бусаар уугуул нэрийг үндэслэн ''Наран Улс'', ''Мандах нарны орон'' гэж нэрлэх нь түгээмэл юм. == Газар зүй == Япон орон 377,944 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|60-р том]] улс болно. [[Файл:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|left|Хиймэл дагуулаас]] [[Зураг:Japan topo en.jpg|thumb|left|thumb|Физик газрын зураг]] === Байрлал === Япон хойд өргөргийн 24° — 46°, зүүн уртрагийн 122° — 146° дотор багтах ба НҮБ-ийн ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаарна. Хуурай газрын хилгүй, арлын орон. Дорноос [[Номхон далай]], өмнөөс [[Филиппиний тэнгис]], өрнө өмнөдөөс [[Дорнод Хятадын тэнгис]], өрнөдөөс [[Солонгосын хоолой]], [[Япон тэнгис]], умар дорнодоос [[Агнуурын тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. [[Орос]], [[Өмнөд Солонгос|өмнө]] [[Умард Солонгос|умар]] [[Солонгос]], [[Хятад]], [[Тайвань]]тай ойр. === Арал === Номхон далайн өрнөд хэсгийн 6,852 арал Японд харьяалагддаг. [[Хоккайдо]] (22%), [[Хоншүү]] (60.3%), [[Шикокү]] (5%), [[Кюүшүү]] (9.5%) хэмээх дөрвөн том арал бүх нутгийн 97%-ийг эзэлж байна. [[Окинава]] арал хамаардаг [[Рюүкюү олтриг]] Кюүшюүгээс өрнө өмнөш нумран тогтсон байдаг. Хамгийн хол буюу Токиогоос өмнөш 1000 км алсад [[Бонин олтриг]] гэж байна. Ийм олон аралтай болохоор монголчууд «Арлын Япон» гэцгээнэ. Хамтад нь [[Японы олтриг]] ({{lang-en|Japanese Archipelago}}) гэж болно.<ref>{{cite book|last=McCargo|first=Duncan|title=Contemporary Japan|url=https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=0-333-71002-2 {{Please check ISBN|reason=Check digit (2) does not correspond to calculated figure.}}|pages=[https://archive.org/details/contemporaryjapa0000mcca/page/8 8]–11}}</ref> === Маргаан === {{гол|Японы газар нутгийн маргаан}} [[Хоккайдо]]гоос холгүй, [[Курилийн арлууд]]ад хамаарах, [[ОХУ]]-ын мэдлийн дөрвөн арлыг 1945 онд булаалгасан гэж Япон батлаад буцааж авна гэж маргаж байгаа. Япон тэнгис дэх [[БНСУ]]-ын харьяаны хэдэн жижиг арлыг (японоор ''Такэшима'') өөрийнх гэж зүтгэдэг. Эсрэгээр Дорнод Хятадын тэнгист байгаа Японы мэдлийн [[Сэнкакү]] хэмээх 5 арал, 3 хадыг [[БНХАУ]], [[Тайвань|Тайваниас]] 1895 оноос өмнөх эзэд нь авна гээд ид мэтгэцгээж байна. === Уул усан === Өмнөөс [[Филиппиний хавтан]] [[Амарын хавтан|Амарын]], [[Окинавын хавтан|Окинавын]] хоёр хавтан доогуур, умар руу [[Номхон далайн хавтан]] [[Агнуурын тэнгисийн хавтан]] доогуур шурган шүргэж байдгаас Японд үе үе хүчтэй [[газар хөдлөлт|газар хөдөлж]], [[галт уул]]с оргилдог. Дэлхийн бүх газар хөдлөлтийн эрчмийн 10-20% нь Японд үүсдэг гэнэ.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2007-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |url-status=dead }}</ref> Японы галт уулс [[Номхон далайн галт цагираг]]т хамаатай. Хавтангийн шургалт Евразитай залгаа байсан Японы газрыг дорнош атируулж, 15 сая жилийн урьд [[Япон тэнгис]]ийг үүсгэсэн гэдэг.<ref>{{cite web|url=http://shinku.nichibun.ac.jp/jpub/pdf/jr/IJ1501.pdf|last=Barnes|first=Gina L.|title=Origins of the Japanese Islands|publisher=[[University of Durham]]|year=2003|accessdate=11 August 2009}}</ref> Японд одоо оргиход бэлэн 108 галт уул байна. Зуун зууны туршид үхлийн газар хөдлөлт, [[цунами]] тохиосоор л байсан.<ref>{{cite web |url=http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070204064754/http://volcano.und.edu/vwdocs/volc_images/north_asia/japan_tec.html |archivedate=4 Хоёрдугаар сар 2007 |title=Tectonics and Volcanoes of Japan |publisher=Oregon State University |accessdate=27 March 2007 |url-status=dead }}</ref> 1923 оны Кантоогийн газар хөдлөлтөөр 140 мянган хүний амь үрэгдэж байв.<ref>{{cite web|last=James|first=C.D.|title=The 1923 Tokyo Earthquake and Fire|url=http://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|publisher=University of California Berkeley|accessdate=16 January 2011|year=2002|archive-date=7 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140807010932/https://nisee.berkeley.edu/kanto/tokyo1923.pdf|url-status=dead}}</ref> Ханшины 1995 оны газар хөдлөлт, Тоохокүгийн 2011 оны газар хөдлөлт, цунами гээд саяхны жишээ ч байна.<ref name="USGS9.0">{{cite web|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eqinthenews/2011/usc0001xgp/neic_c0001xgp_wmt.php |title=USGS analysis as of 2011-03-12 |publisher=Earthquake.usgs.gov |date=23 June 2011 |accessdate=9 November 2011}}</ref> Ийм нутагт байдгийнх амарч эмнүүлэхэд аятай халуун [[рашаан]] харин элбэг олдоно.<ref>{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/attractions/hotSprings.html |title=Attractions: Hot Springs |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref> Хамгийн өндөр уул бол д.т.д 3,776 м-т цоройсон [[Фүжи уул|Фүжи галт уул]]. Үүнээс гадна Хида, Кисо, Акайши гурван нурууг нийлүүлээд [[Японы Альп]] гэдэг. Оргил нь [[Кита уул]] (3,193 м). Ер нь Японы газар нутгийн 73% нь уулархаг, ой модтой. Ийм газраа [[газар тариалан]], [[аж үйлдвэр]], оршин суухад тохьгүй гээд далайн эрэг хавийн нам доор газарт хүмүүс шавалдсаар ирсэн.<ref>{{cite web|title=Japan|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/4142.htm|publisher=US Department of State|accessdate=16 January 2011}}</ref> Нам доор газраас Токио байрладаг Кантоогийн нам доор газар эн арай их (13,000 км²). Үүнээс гадна Нагоя хавийн Нооби, Осака-Кёото орчмын Кинки, Сэндай хавийн Сэндай гээд нам доор талууд бий. Уулын, түргэн урсгалт, богино голуудтай. Тэдэндээ усан цахилгаан станц барьсан нь олон. Хамгийн урт [[Шинано гол]] 367 км урсаад Япон тэнгист цутгадаг.<ref>Nilsson, Christer; Reidy,Catherine A.; Dynesius, Mats and Revenga, Carmen; Fragmentation and Flow Regulation of the World’s Large River Systems; ''[[Science (magazine)|Science]]''; vol. 308; pp.405-408</ref> Кёотогийн хажуугийн [[Бива нуур]] хамгийн том цэнгэг уст нуур гэдэг. === Уур амьсгал === Ихэнх нутаг нь дулаан бүсэд хамаарах бөгөөд өмнөд хэсгийн арлууд нь халуун, хойд хэсэг нь сэрүүн бүст хамаардаг<ref name="climate">{{cite web |url=http://www.jnto.go.jp/eng/arrange/essential/climate.html |title=Essential Info: Climate |publisher=[[JNTO]] |accessdate=2007-04-01}}</ref>. [[Сибирийн их даралт]] хойноос ирэх салхи нь [[Япон тэнгис]]ийн чийглэг агаарыг авчрах тул Япон тэнгис талдаа цас их унана. Харин [[Номхон далай]] талдаа цэлмэг өдөр олширдог. Зун нь [[Номхон далайн их даралт]]ын нөлөө ихсэж, халуун чийглэг өдрүүд үргэлжилнэ. Гэхдээ нутгийн умард хэсгээр нь [[Агнуурын тэнгисийн их даралт]]ын нөлөөгөөр сэрүүн байдаг. Японы тэнгис талдаа өвөл цас их унадаг, [[зургаадугаар сар|6]], [[долоодугаар сар|7 сард]] (Окинавад [[тавдугаар сар|5]], [[зургаадугаар сар]]) агаарын их даралтын шугамын нөлөөгөөр [[борооны улирал]] болж, зун, намрын заагаар өмнө талаас ирэх [[тайфунь]] зэргийн нөлөөгөөр харьцангуй хур тунадас ихтэй бүс нутгийн тоонд орно<ref name="climate"/><ref>{{cite web |url=http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |title=Flora and Fauna: Diversity and regional uniqueness |publisher=Embassy of Japan in the USA |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070213035135/http://www.us.emb-japan.go.jp/jicc/spotflora.htm |url-status=dead }}</ref>. == Түүх == {{main|Японы түүх}} [[Файл:MiddleJomonVessel.JPG|thumb|upright|left|МЭӨ 2000-3000 жилийн үеийн сав]] [[File:AinuManStilflied.JPG|thumb|Айнү хүн. 1880 он]] [[File:Historical expanse of Ainu.png|thumb|[[Айнү]]чууд эрт цагт [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байв]] [[File:Yamato en.png|thumb|Японы Ямато улс МЭ 250-538 он. Одоогийн япончууд арлын өмнө хэсгээс эхлэн айнүчүүдийн нутгийг аажмаар эзэлжээ. Хойд талын том арал нь [[Хоккайдо]], дунд талын том арал нь [[Хоншүү]], хамгийн урд талын жижиг арал нь [[Кюүшүү]]; [[Кюүшүү]]гийн хойд талын жижиг арал нь [[Шикокү]].]] Японд эрт үед хүн амьдарч байсныг батлах олдвор [[Нийтийн он тоолол|НТӨ]] 30,000 оны буюу [[Хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хамаарна. Арай хожуу үед хамаарах чимэглэсэн шавар сав, ваар зэрэг нь [[дэлхий]] дээрх хамгийн эртний хадгалагдан үлдсэн эд өлгийн зүйл гэж тооцогддог байна [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] [[Кюүшүү]], [[Шикокү]] гэсэн дөрвөн том арлаас Японы бүлэг арал тогтдог. Японы уугуул оршин суугчид нь [[Курилийн арлууд]] болон Японы бүлэг аралд хамаарагдах [[Хоккайдо]], [[Хоншүү]] арлуудыг оролцуулан Японы ихэнх хэсэгт суурьшиж байсан [[Айнү]] юм. Одоогийн [[япончууд]] анх [[Зүүн Ази]]йн эх газраас тус арлын өмнөд хэсэгт нүүн ирж хэдэн мянган жилийн турш аажим аажмаар тэднийг түрэн уусгасаар Японы арлуудын нутаг дэсвгэрт бүхэлд нь суурьшжээ. [[Айнү]]чүүд нь эрт цагт [[Зүүн Өмнөд Ази]] дахь [[Папуа-Шинэ Гвиней|папуа]]чуудтай адилхан австралоид төрхтэй (афирикчуудтай төстэй) байв. [[Япончууд]]ын гарал бүрэн тодорхойгүй, зарим эрдэмтэд дор хаяж 10,000 гаруй жилийн өмнө Японд байсан уугуул хүмүүс гэж үздэг ч ихэнх эрдэмтэд Зүүн эсвэл Зүүн Өмнөд Азиас нүүн ирсэн хүмүүс гэж үздэг. Хэдийгээр эхний онолд 10,000 гаруй жилийн өмнө тэд Японд байсан гэсэн таамаг дэвшүүлдэг ч айнүчүүдээс сүүлд тус аралд ирсэн болох нь [[археологи]]йн олдвороор батлагддаг. "Яёй эрин" буюу МЭӨ III зууны үеэс [[цагаан будаа]] тариалан, [[төмөр]] ба [[хүрэл]] боловсруулж, вааран эдлэл хийх болжээ. Эдгээр нь [[Хятад]] эсвэл [[Солонгос]]оос шилжин ирсэн одоогийн япончуудтай холбоотой гэж үздэг байна. [[Буддын шашин]] Солонгосын Вэкжэ улсаас дамжин нэвтэрсэн боловч Хятадын нөлөө их байсан байна "Нарагийн эрин" буюу МЭ VIII зууны үед Японы анхны хүчирхэг улс, одоогийн [[Нара]] орчимд төвлөрөн бий болжээ. Энэ үед хамаарах "Кожики" (''Kojiki'', 712 он), "Нихон Шоки" (''Nihon Shoki'', 720 он) зэрэг судрууд хадгалагдан үлдсэн байдаг XVI зууны үед [[Португал]]ын худалдаачид ба шашны номлогч нар анх Японд хүрсэн ба энэ үеэс Баруун болон Японы хооронд худалдаа, соёлын солилцоо эхэлжээ. Ода Нобүнага [[Европ]]оос нэвтэрсэн галт зэвсэг хэрэглэн Японыг нэгтгэж эхэлсэн боловч 1582 онд алуулсан байна. Түүний дараа [[Тоёотоми Хидэёши]] үйл хэргийг нь үргэлжүүлэн 1590 онд бүх Японыг нэгтгэж дуусав. [[Файл:Japanese Red Seal Ship Shuinsen 1634.png|thumb|left|Японы худалдааны хөлөг (1634)]] 1598 онд Хидэёши нас барсны дараа, [[Токүгава Иэясү]] 1603 онд Эдо буюу одоогийн [[Токио]] хотын орчим Токүгава шогуныг үндэслэв. 1639 оноос эхлэн "Хаалттай улс" бодлого баримтлах болсон байна. Энэ үеийг "Эдогийн эрин" гэж нэрлэдэг байна<ref>{{cite web |last=Hooker |first=Richard |url=http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |title=Japan Glossary; Kokugaku |publisher=Washington State University |date=[[1999-07-14]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828004748/http://www.wsu.edu/~dee/GLOSSARY/KOKUGAKU.HTM |url-status=dead }}</ref>. 1854 оны 3-р сарын 31-нд [[АНУ]]-ын усан цэргийн ахмад Маттью Перри Японтой "Канагавагийн хэлэлцээр"-ийг байгуулснаар Япон дахин гадаад ертөнцтэй харилцаж, "[[Мэйжийн эрин]]" эхэлжээ (1868 он). Энэ үед Япон өөрийн улс төр, хууль, цэргийн зохион байгуулалтыг барууны маягаар шинэчлэн, Японы эзэнт улсыг аж үйлдвэржүүлж эхлэв. Энэ үеэс Хятад, [[Орос]] зэрэг улсуудтай дайн хийж, [[Тайвань]], Солонгос, Сахалины өмнөд хагасыг эзлэв<ref>{{cite web |url= http://filebox.vt.edu/users/jearnol2/MeijiRestoration/imperial_japan.htm |title=Japan: The Making of a World Superpower (Imperial Japan) |author=Jesse Arnold | publisher = vt.edu/users/jearnol2 | accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1931 онд [[Манжуур]]ыг эзлэн, 1941 онд "Тэнхлэгийн хүчинд" нэгдсэн байна<ref>{{cite web |url= http://www.friesian.com/pearl.htm |title= The Pearl Harbor Strike Force |author= Kelley L. Ross | publisher = friesian.com |accessdate=2007-03-27}}</ref>. 1937 онд Хятадын бусад хэсгийг эзлэн, 1941 онд АНУ-ын Перл Харбор дахь цэргийн баазыг довтлов. Үүний дараа Япон нь [[АНУ]], [[Их Британи]], [[Нидерланд]] зэрэг улсад дайн зарлажээ. Энэ явдал АНУ-ыг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] татан оролцуулав. 1945 онд АНУ, Японы [[Нагасаки]], [[Хирошима]] хотууд дээр [[цөмийн бөмбөг]] хаяж, [[ЗХУ]] Японд дайн зарласны дараа 1945 оны 8 сарын 15-нд Япон бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зуржээ<ref>{{cite web |url=http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |title=Japanese Instrument of Surrender |publisher=educationworld.net |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2006-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061231090453/http://library.educationworld.net/txt15/surrend1.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 онд Япон нь шинэ [[Үндсэн хууль]] баталж, Үндсэн хуульт, [[хаант засаглал]]тай ардчилсан орон болов. Япон 1956 онд [[НҮБ]]-ын гишүүн орон болсон байна. == Хүн ам == [[Image:Bjs48 02 Ainu.jpg|thumb|Японы цөөн тоот ястан [[Айнү]] (XIX зуун)]] [[File:Meiji-jingu wedding procession - P1000847.jpg|thumb|Мэйжи сүмд болж буй япон маягийн хурим]] Япон улсад 2012 оны гуравдугаар сарын байдлаар 127.3 сая хүн амьдарч байв.<ref>See links to the Census and the monthly Population Estimate through the [http://www.stat.go.jp/ Japan Statistical Agency] homepage.</ref> Энэ нь дэлхийн улс орнуудаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|10-р олон]] болохыг илтгэнэ. Хэл соёлоороо бараг нэгэн төрлийн ард түмэн.<ref name=MulticulturalJapan>{{cite news|title='Multicultural Japan' remains a pipe dream|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20070327zg.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Japan Times|date=27 March 2007|archiveurl=https://archive.ph/20120716140322/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20070327zg.html%23.UAQfIKgo9Rw|archivedate=16 Долдугаар сар 2012|url-status=live}}</ref> Тоолвол 98.5% нь [[Япон үндэстэн]],<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |publisher=Cia.gov |accessdate=9 November 2011 |archive-date=28 Арван хоёрдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref> үлдсэн хувийг [[Солонгос]],<ref>{{cite news|title=Japan-born Koreans live in limbo|url=http://www.nytimes.com/2005/04/01/news/01iht-nurse.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=2 April 2005}}</ref> Хятад,<ref name="nikkeijin">{{cite news|title=An Enclave of Brazilians Is Testing Insular Japan|url=http://www.nytimes.com/2008/11/02/world/asia/02japan.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=The New York Times|date=1 November 2008|first=Norimitsu|last=Onishi}}</ref> [[Филиппин]], [[Бразил]], [[Перу]]<ref>{{cite news|title='Home' is where the heartbreak is for Japanese-Peruvians|url=http://www.atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Asia Times|date=16 October 1999|archive-date=6 Нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106194749/http://atimes.com/japan-econ/AJ16Dh01.html|url-status=dead}}</ref> гэх мэт орноос ирээд буцаагүй улс, тэдний үр хойч дүүргэж байдаг.<ref name=MulticulturalJapan/> Яг Япон (''Ямато'')-оос гадна маш цөөн тоот [[Айнү]],<ref>{{cite news |first= Philippa |last= Fogarty|title= Recognition at last for Japan's Ainu|url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|publisher=BBC|date= 6 June 2008|accessdate=7 June 2008 }}</ref> [[Рюкюү ард түмэн]] Япон үндэстэнд багтана.<ref>{{cite news|title=The Invisible Race|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|accessdate=16 January 2011|newspaper=Time|date=8 January 1973|archive-date=16 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121216231723/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,910511,00.html|url-status=dead}}</ref> Нэг км²-т 336 хүн ноогдож байгаагаар дэлхийд хүн амын 24-р шигүү суурьшилт улс гэгдэнэ. Хүн амын 80% нь [[Хоншүү]] аралд нутагтай, 89.7% нь хот газрын суугуул.<ref>{{cite web|datepublished=6 мая 2009|url=http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|title=Япония|publisher=[[Министерство иностранных дел Российской Федерации]]|accessdate=2010-01-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070518174653/http://www.mid.ru/ns-rasia.nsf/1083b7937ae580ae432569e7004199c2/2e88d9b6a65749f643256a53003b8bf2?OpenDocument|archivedate=2007-05-18|url-status=dead}}</ref> Түүнчлэн [[Саппоро]], [[Сэндай]], [[Токио]], [[Сайтама]], [[Чиба]], [[Кавасаки]], [[Ёкохама]], [[Нагояа]], [[Киото]], [[Осака]], [[Кобэ]], [[Хирошима]], [[Китакюүшюү]], [[Фүкүока]] зэрэг саяас дээш хүн ам бүхий хотуудад хүн амын төвлөрөлт явагдаж байна. Газар нутгийн нь 10 хувьд нь хүн амын 90 хувь нь амьдардаг гэсэн тоо баримт байдаг юм байна. Үүний нөгөө талд хөдөө орон нутагт хүн ам сийрэгшиж, хөгшид л үлдэж хоцорч байна. 1940 онд 73 сая хүнтэй байсан Япон 1960 онд 94 сая, 1980 онд 117 сая, 2000 онд 127 сая болж өссөний эцэст тогтворжиж 2010 онд 128 сая хүнтэй л байна.<ref>[http://www.stat.go.jp/english/data/nenkan/1431-02.htm] Population by Age Group and Indices of Age Structure(Excel:29KB)</ref> Японд хүн хамгийн [[Олон улсын харьцуулалт:Наслалт|өндөр насалж]] (82.7 нас) байгаа,<ref name="autogenerated2006">[http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/WPP2006_Highlights_rev.pdf United Nations World Population Prospects: 2006 revision] &ndash; Table A.17 for 2005-2010</ref> хүн амын 21.2% нь 65 гарсан настан болсон,<ref>{{Cite news| title=Japan's age-old problem |work=The Guardian (UK) | date=17 April 2007| url=http://www.guardian.co.uk/world/2007/apr/17/japan.justinmccurry | accessdate=2 January 2011 | first=Justin | last=McCurry}}</ref> хүүхэд төрөх нь урьдынхаас цөөрсөн зэргээс шалтгаалаад Японы хүн ам цаашид буурах нээ. Эрүүл мэндийн сайд нь 2060 он болоход 87 сая хүнтэй байх нь гэж халаглажээ.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16787538 |title=Japan population to shrink by one-third by 2060 |date=January 30, 2012}}</ref> === Хэл бичиг === Албан ёсны боловсролыг [[япон хэл]]ээр олгодог боловч парламентад [[айнү хэл]] болон [[окинава аялга]] ([[рюүкюү хэл]]） хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байдаг. Англи хэлийг [[дунд сургууль|дунд сургуулиас]] эхэлж заадаг боловч хүн амын англи хэлний мэдлэг ерөнхийдөө сайн биш. === Шашин шүтлэг === [[Шинто]], [[Буддын шашин|Буддын]] шашинд давхар шүтлэгтэй хэмээн өөрсдийгөө тодорхойлох хүн олон тул энэ хоёр шашны сүсэгтнүүдийн тоог нэмбэл 200 сая болдог ажээ. Түүнчлэн [[католик]], [[протестант]] зэрэг [[Христосын шашин|христианууд]] байх боловч хүн амын 1%-д ч хүрэхгүй боловч [[зул сарын баяр]] зэрэг христийн шашны зан үйл өргөн тархжээ. [[Ислам]], [[жүүдийн шашин]] шүтдэг хүн бараг үгүй гэхэд болно. === Боловсрол === [[Файл:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|thumb|[[Токиогийн Их Сургууль]], Ясүда танхим]] [[Мэйжийн эрин]] үеэс буюу 1872 оноос, бага дунд сургууль, их сургуулиуд байгуулагдаж эхэлжээ<ref>{{cite web |url=http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |title=Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education |author=Lucien Ellington |publisher=Foreign Policy Research Institute |date=[[2003-12-01]] |accessdate=2007-04-01 |archive-date=2007-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070405075716/http://www.fpri.org/footnotes/087.200312.ellington.japaneseeducation.html |url-status=dead }}</ref>. 1947 оноос Японд 6-15 насандаа бага, дунд сургуульд, мөн дараа нь 3 жил ахлах сургуульд суралцдаг болсон байна. 2005 оны байдлаар ахлах сургууль төгсөгчдийн 75.9% нь [[их сургууль]], [[коллеж]] болон бусад тусгай мэргэжлийн сургуульд элсэн орсон байна<ref>{{cite web |url= http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |title= School Education |publisher= [[Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology (Japan)|MEXT]] |format= [[PDF]] |accessdate= 2007-03-10 |archive-date= 2008-01-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |url-status= dead }}</ref>. [[Токиогийн их сургууль]], [[Киотогийн их сургууль]] нь дэлхийд нэртэй том сургууль болно<ref>{{cite web |url=http://www.alnaja7.org/success/Education/times_world_ranking_2005.pdf |title=The Times Higher Education Supplement World University Rankings |date=[[2005-10-28]] |publisher=TSL Education Ltd. |format=[[PDF]] |accessdate=2007-03-27 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Олон улсын байгууллагын судалгаагаар Японы боловсролын систем дэлхийд эхний 6-д багтаж байна<ref>[http://www.oecd.org/document/22/0,3343,en_2649_201185_39713238_1_1_1_1,00.html OECD’s PISA survey shows some countries making significant gains in learning outcomes], [[OECD]], 04/12/2007. [http://www.oecd.org/dataoecd/42/8/39700724.pdf Range of rank on the PISA 2006 science scale]</ref>. * [[Бичиг үсэгт тайлагдсан байдал]]: 100.0% (эр: 100.0%, эм: 100.0%, [[2000 он]]). [[1990 он]]д 99.8% (эр: 99.9%, эм:99.7%) байсан аж. * [[Суурь боловсрол]]: [[Бага сургууль]] 6 жил, [[дунд сургууль]] 3 жил. Дунд сургууль төгсөгчдийн 96% нь [[ахлах сургууль|ахлах сургуульд]] дэвшин суралцдаг. == Төр засаг== [[File:Crown Prince Naruhito (2018).jpg|thumb|upright|Эзэн Хаан [[Нарүхито]]]] Өнөөгийн Японы төрийн бүтэц, эрх хувиарилалт [[Японы Үндсэн Хууль|1947 оны үндсэн хуулиар]] тогтжээ. [[Японы эзэн хаан|Эзэн хааны]] эрх мэдэл хумигдмал тул Японыг [[хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засагт]] улс гэж ойлгоно. Японы үндсэн хуулинд эзэн хааныгаа "ард түмний эв нэгдэл, төр улсын бэлгэ тэмдэг" гэж тодорхойлж, ёс ямбаны тэргүүнд өргөж, их л хүндэтгэж байдаг. Одоогийн хаан нь [[Нарүхито]] юм. [[Нарүхито]] нуган үргүй тул одоогоор дүү нь болох Хунтайж Акишино хаан өвийг нь залгах магадлалтай. Япон [[улсын хурал]] ([[парламент]]) хууль цааз тогтоох үндсэн үүрэгтэй. [[Японы парламент]] (япон. 国会 ''коккай'') гэдэг бөгөөд дөрвөн жил тутамд сонгогддог 480 суудалт [[Ардын танхим]] (衆議院 ''шүүги-ин''), зургаан жилийн хугацаат 242 суудалт [[Цэцдийн танхим]] (参議院 ''санги-ин'') гэсэн доод, дээд хоёр танхимаас бүрдэнэ. Японд хүн 18 нас хүрч байж сонгуульд санал өгөх эрх нээгддэг. Японы парламентад [[1955]] оноос хойш ихэнхдээ [[Японы Либерал Ардчилсан Нам]] олонх болж засгийн газраа бүрдүүлж байсан бөгөөд 2009 онд болсон бүх нийтийн сонгуулиар Ардчилсан Нам илт давуу ялалт байгуулан засгийн эрхийг авч, Либерал Ардчилсан Нам 2 дахь удаагаа сөрөг хүчин болсон. Гэсэн ч 2012 оны 12 сард болсон сонгуулиар Либерал Ардчилсан Нам дахин засгийн эрхэнд гарчээ. 1947 оноос [[ерөнхий сайд]]ад улсын гол хариуцлага оногдох болсон.<ref name="Constitution">{{cite web |url=http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |title=The Constitution of Japan |publisher=House of Councillors of the National Diet of Japan |date=3 November 1946 |accessdate=10 March 2007 |archive-date=17 Гуравдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070317203812/http://www.sangiin.go.jp/eng/law/index.htm |url-status=dead }}</ref> УХ-аас ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлж, эзэн хаан баталснаар үүрэгтэй ажилдаа ордог. Ерөнхий сайд нь сайд сайд нараа бүрдүүлж, болохгүй бол халж сольдог. 2001-2006 оны хооорондох [[Коизүми Жүн-Ичироо|Коизүми Жүн-Ичироогоос]] хойш жил бүр ерөнхий сайд солигдсоны эцэст 2012 оны 12 сараас [[Абэ Шинзоо]] 2 дахь удаагаа ерөнхий сайд болоод 8 жил орчим буюу хамгийн удаан ажиллажээ. Одоо тус улсын ерөнхий сайдаар 2024 оны 10 сарын 1-нд сонгогдсон [[Ишиба Шигэрү]] ажиллаж байна. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдэлтнээс гадна шүүх тогтолцоо байна. Гэхдээ шүүхийн салбар сул, гүйцэтгэх нь хүчтэй байдгаараа [[Герман]]тай төстэй<ref name="ciawfbjapan">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=World Factbook; Japan |publisher=[[CIA]] |date=[[2007-03-15]] |accessdate=2007-03-27 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |url-status=dead }}</ref>. Холбоос: [[Японы Ерөнхий сайд нар]] === Сонгууль === Сонгуулийн нас нь 18 бөгөөд Төлөөлөгчдийн Танхимын сонгууль 4 жил болгон, харин Зөвлөхүүдийн Танхимын сонгууль 3 жил тутамд болдог байна<ref name="ciawfbjapan"/> <ref name="Constitution"/>. === Орон нутаг === {{гол|Японы засаг захиргааны хуваарь}} Бүхэл Япон эхлээд, том түвшинд 47 ялгаатай нутаг, засаг захиргааны нэгж болж хуваагдана. Үүнд [[Токио]] гэсэн нэртэй 1 [[өргөн хот]] (都 ''to''), [[Хоккайдо]] гэх 1 [[хязгаар]] (道 ''dō''), [[Осака]], [[Киото]] гэдэг 2 [[хотожсон аймаг]] (府 ''fu''), бусад нэр бүхий 43 энгийн [[аймаг]] (県 ''ken'') багтана. Энэ түвшнээ японоор ''тодоофүкэн'' (都道府県 ''todōfuken'') гэж бүлэглэнэ. Монголоор зүгээр л «аймаг» гэхэд болно. Доошилбол аймаг дотроо хэд хэдэн [[хот]] (市 ''shi''), орон нутгийн тойрог (郡 ''gun'') болж хуваагдана. Орон нутгийн тойрог цаашаа суурин (町 ''chō''), [[гацаа]] (村 ''son'') гээд дараална. Зарим аймаг дотроо завсрын шат үүсгэдгийг [[тойрог]] (支庁 ''shichō'') гэж бичиж болох юм. Жишээ нь: [[Хоккайдо]] дотроо 14 тойрогт хуваагддаг. Токио бол [[хот аймаг]]. «Токио хот», «Токио аймаг» гэвэл нэг л газар юм. Газар зүйн байрлалаар нь аймгуудаа мужилдаг уламжлалтай. Үүнийг монголоор [[муж]], эсвэл [[бүс]] гэж (''Chihō'') бичиж болно. {| | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Хоккайдо]]'''</center> ---- 1.&nbsp;[[Хоккайдо]]<br> <center>'''[[Тоохокү]]'''</center> ---- 2.&nbsp;[[Аомори]]<br> 3.&nbsp;[[Иватэ]]<br> 4.&nbsp;[[Мияги]]<br> 5.&nbsp;[[Акита]]<br> 6.&nbsp;[[Ямагата]]<br> 7.&nbsp;[[Фүкүшима]]<br> <center>'''[[Кантоо]]'''</center> ---- 8.&nbsp;[[Ибараки]]<br> 9.&nbsp;[[Точиги]]<br> 10.&nbsp;[[Гүнма]]<br> 11.&nbsp;[[Сайтама (аймаг)|Сайтама аймаг|Сайтама]]<br> 12.&nbsp;[[Чиба (аймаг)|Чиба]]<br> 13.&nbsp;[[Токио]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Тоокёо)<br> 14.&nbsp;[[Канагава]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Чүүбү]]'''</center> ---- 15.&nbsp;[[Ниигата]]<br> 16.&nbsp;[[Тояма]]<br> 17.&nbsp;[[Ишикава]]<br> 18.&nbsp;[[Фүкүи]]<br> 19.&nbsp;[[Яманаши]]<br> 20.&nbsp;[[Нагано]]<br> 21.&nbsp;[[Гифү]]<br> 22.&nbsp;[[Шизүока]]<br> 23.&nbsp;[[Айчи]]<br> <center>'''[[Кансай]]'''</center> ---- 24.&nbsp;[[Миэ]]<br> 25.&nbsp;[[Шига]]<br> 26.&nbsp;[[Киото]]<br>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;(Кёото)<br> 27.&nbsp;[[Осака]]<br> 28.&nbsp;[[Хёого]]<br> 29.&nbsp;[[Нара]]<br> 30.&nbsp;[[Вакаяма]]<br> <center>'''[[Чүүгокү]]'''</center> ---- 31.&nbsp;[[Тоттори]]<br> 32.&nbsp;[[Шиманэ]]<br> 33.&nbsp;[[Окаяма]]<br> 34.&nbsp;[[Хирошима]]<br> 35.&nbsp;[[Ямагүчи]]<br> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | <center>'''[[Шикокү]]'''</center> ---- 36.&nbsp;[[Токүшима]]<br> 37.&nbsp;[[Кагава]]<br> 38.&nbsp;[[Эхимэ]]<br> 39.&nbsp;[[Кочи (аймаг)|Кочи]]<br> <center>'''[[Кюүшү]]'''</center> ---- 40.&nbsp;[[Фүкүока]]<br> 41.&nbsp;[[Сага]]<br> 42.&nbsp;[[Нагасаки]]<br> 43.&nbsp;[[Күмамото]]<br> 44.&nbsp;[[Оита]]<br> 45.&nbsp;[[Миязаки]]<br> 46.&nbsp;[[Кагошима]] '''[[Окинава]]''' ---- 47.&nbsp;[[Окинава]]<br> |{{Японы мужлан будаж, аймаглан нэрлэсэн газрын зураг}} |} == Эдийн засаг == {{гол|Японы эдийн засаг}} [[Файл:2007 Lexus LX 570 01.jpg|thumb|left|Автомашин үйлдвэрлэл Японы эдийн засгийн хэмжээнд их хувь оролцоотой]] [[Файл:The_Tokyo_Stock_Exchange_-_main_room_3.jpg|thumb|upright|Токиогийн хөрөнгийн бирж дэлхийн хоёрдагч том бирж]] [[Эдогийн эрин|Эдо эринд]] зарим зохион байгуулалттай аж ахуйн харилцаанууд үүсч, эдийн засаг хөгжсөн байдаг. Тухайлбал, [[Осакагийн будаа зууч нар]] даатгал, банкны хэлбэрүүдийг хөгжүүлж, усан, газрын замаарх худалдааны сүлжээ өргөжсөн байна. [[Мэйжийн эрин]]д зах зээлийн эдийн засагт шилжиж, аж үйлдвэржиж эхэлсэн ба одоогийн томоохон аж ахуйн нэгтгэлүүд тухайн үед байгуулагдсан байдаг. Япон нь өнөө үеийн Азид тэргүүлэх, дэлхийн гурав дахь том хэмжээний дотоодын нийт бүтээгдэхүүн бүхий орон юм. Хоёрдугаар дайны дараа үсрэнгүй өсөлт хэмээгдсэн үе ирсэн ба 1960 болон 1970-аад онуудад эдийн засгийн жилийн дундаж өсөлт 7.5% байв. Харин 1980 болон 1990-ээд онуудад 3.2%-ын жилийн дундаж өсөлттэй байсан. Ерөнхийдөө [[байгалийн баялаг]] хомс боловч [[цемент]]ийн түүхий эд, [[шил]] зэргээр баялаг. Эрт цагт [[алт]], [[мөнгө]], [[зэс]], [[нүүрс|чулуун нүүрс]] их хэмжээгээр олборлодог байсан түүхтэй. [[Нефть]], [[ашигт малтмалын геологи#Ашигт малтмал|ашигт малтмал]] зэргийг импортлон [[автомашин]], [[цахилгаан бараа]], [[химийн бүтээгдэхүүн]] зэргийг үйлдвэрлэн экспортолдог<ref name="ciaecon">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |title=World Factbook; Japan—Economy |publisher=[[CIA]] |date=[[2006-12-19]] |accessdate=2006-12-28 |archive-date=2010-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html#Econ |url-status=dead }}</ref>. [[Гадаад худалдаа]]ны гол түншүүд нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зүүн Ази|Зүүн]], [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Европын Холбоо]], [[Саудын Араб]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] гэх мэт. [[Гадаад худалдааны тэнцэл]] нь ашигтай байдаг<ref>Blustein, Paul. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China Passes U.S. In Trade With Japan: 2004 Figures Show Asian Giant's Muscle".] ''[[The Washington Post]]'' ([[2005-01-27]]). Retrieved on [[2006-12-28]].</ref>. == Өв соёл == {{гол|Японы соёл}} Японы нутаг дэвсгэр дээр [[НҮБ-ын Боловсрол, Соёл, Шинжлэх Ухааны Байгууллага|ЮНЕСКО-гийн]] [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын дурсгал 10, байгалийн дурсгал 3 бий. === Бүх нийтээр тэмдэглэх баяр === {|class="wikitable" |- !Огноо||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жил]]|| |- ||[[1 сар|1 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Насанд хүрэгсдийн өдөр]]||Тухайн жилд 18 нас хүрсэн хүмүүс тэмдэглэнэ. |- ||[[2 сарын 11]]||[[Тусгаар тогтнолын өдөр]]|| |- ||[[3 сарын 21]] орчим||[[Хаврын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны хаврын тайлга |- ||[[4 сарын 29]]||[[Шёовагийн өдөр]]||Хирохито хааны төрсөн өдөр |- ||[[5 сарын 3]]||[[Үндсэн хуулийн өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 4]]||[[Ногоон өдөр]]|| |- ||[[5 сарын 5]]||[[Хүүхдийн баяр]]|| |- ||[[долоодугаар сар|7 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Далайн өдөр]]|| |- ||[[есдүгээр сар|9 сарын]] 3 дахь Даваа гараг||[[Ахмадын өдөр]]|| |- ||[[9 сарын 23]] орчим||[[Намрын өдөр шөнө тэнцэх өдөр]]||Хуучнаар Эзэн хааны намрын тайлга |- ||[[аравдугаар сар|10 сарын]] 2 дахь Даваа гараг||[[Биеийн тамирын өдөр]]|| |- ||[[11 сарын 3]]||[[Соёлын өдөр]]||Мэйжи эзэн хааны төрсөн өдөр |- ||[[11 сарын 23]]||[[Хөдөлмөрийг хүндэтгэх өдөр]]|| |- ||[[12 сарын 23]]||[[Эзэн хааны төрсөн өдөр]]|| |} * Баярын өдөр Ням гарагт таарвал дараах өдөр буюу Даваа гарагт нь, түүнчлэн баярын өдрүүдийн хоорондох өдөр Бүх нийтийн амралтын өдөр болдог.　 == Нэмэр == * [[Япон хэл]] * [[Оригами]] * [[Манга]] *Анимэ *[[Японы уран зохиол]] *[[Самүрай|Самурай]] *[[Кабуки]] *[[Икэбана]] == Цахим холбоос == ; * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Kunaicho.go.jp Эзэн хааны гэр бүлийн албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.mofa.go.jp/ Ministry of Foreign Affairs Японы гадаад бодлого, боловсролын хөтөлбөр, соёл урлаг, амьдралын тухай] * [http://www.shugiin.go.jp/index.nsf/html/index_e.htm Shugi-in.go.jp Төлөөлөгчдийн танхимын албан ёсны цахим сүлжээ] * [http://www.ndl.go.jp/en/index.html Парламентын номын сан (Англи хэлээр)] ; Албан ёсны хэвлэл мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20090920123446/http://www.nhk.or.jp/english/ Интернетээр NHK] * [http://home.kyodo.co.jp/ Кёодо мэдээ] * [https://web.archive.org/web/20050629001918/http://www.yomiuri.co.jp/dy/ Ёмиүри Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.asahi.com/english/index.html Асахи Шимбүн (Англи хэлээр)] * [http://www.japantimes.co.jp/ Жапан Таймс] ; Жуулчлал * [http://www.jnto.go.jp/eng/ Японы Үндэсний Жуулчны Байгууллага] * [[wikivoyage:Japan|Японоор жуулчлах танилцуулга]]-Викитравел ; Бусад * [https://web.archive.org/web/20101228224107/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html CIA World Factbook] * [http://www.britannica.com/nations/Japan Британника нэвтэрхий толь] * {{commons|日本}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Япон| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] d68hg2fsuovstlpv6sn8bbg0ao9txp5 0 2489 864933 684954 2026-08-05T19:31:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864933 wikitext text/x-wiki [[зураг:Human_alfa2beta2_hemoglobin.gif|right|350px|Уураг]] Энэ өгүүллэг нь уургийн тухай ерөнхий ойлголтыг агуулах бөгөөд уургийг молекулын талаас нь авч үзсэн өгүүллэгийг [[Уураг (молекул)|эндээс]] үзнэ үү. ==Ангилал== Бие махбод бол тэжээллэг бодис ялангуяа уургаас өөрийн [[эс]] эдийг тогтмол шинэчлэн нөхөн сэлбэдэг. Уураг нь амьтны болон ургамлын гаралтай гэж ангилагдана. Амьтны гаралтай уургийг мах, загас, өндөг, сүү болон сүү сүүн бүтээгдэхүүн, ургамлын гаралтай уургийг шар буурцаг, арвай, төмс, цагаан будаа гэх мэтийн олон ургамлаас авдаг. Монгол хүний хоол бодисын солилцоонд гүйцэтгэх үүрэг химийн найрлага болон тэжээллэг бодисын солилцоонд гүйцэтгэх үүрэг химийн найрлага болон тэжээллэг чанараараа харилцан адилгүй байдаг байна. Хоол хүнсэн дэх уураг нь хоол боловсруулах эрхтнүүдэд боловсрогдон амин хүчил болон задрах ба бие махбодид тэдгээрээс [[биохими]]йн нийлмэл [[процесс]]ийн замаар цус, тархи, булчин, бусад эд эрхтний уургийг бүтээхэд “Химийн тоосго” гэж нэрлэгдсэн 20 төрлийн амин хүчлийн найрлага бүхий өвөрмөц шинж чанартай уургийг бий болгодог байна. Уураггүйгээр ялангуяа түүнд агуулагдах азот үгүйгээр биеийн өсөлт, хөгжилт нөхөн сэргээлт ба илч үйлдвэрлэлийн аль нь ч явагдах боломжгүй юм. Эрэгтэй хүний бие дунджаар 17 хувийн уургаас бүрдэх бөгөөд гол төлөв булчин, биеийн тулгуур холбоос эдүүдэд хуваарилагдсан байдаг. Үүний зэрэгцээ уурагт катализатор болох ферментгүйгээр ганц ч эс үйл ажиллагаа явуулж чадахгүй. Энэ нь амьсгалахаас авахуулаад бодож сэтгэх хүртэлх биологийн бүх процессийг хамаардаг. Хоол хүнсэнд нүүрс ус, өөх тосны аль нэг нь дутагдахад бие махбоди өөртөө шаардагдах илчийг уургаас авдаг нь нэг ёсны хохирол юм. Хүнс тэжээлийн зүйлд уураг дутагдсанаас болж эцэж турах нь өөх тосны нүүрс усны дутагдалтай адил илэрхий мэдэгдэхгүй боловч уургийн дутагдлыг нөлөө нь үхэлд ч хүргэх аюултай байдаг. Насанд хүрэгсдийн хоол хүнсээр авах хоногийн илчлэгийн 15 хувь нь уургаар хангагдах ёстой. Халуун орчинд болон халуурах үед уургийн задрал өндөр байдаг. Амьтны гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүнүүд нь төгс уураг буюу [[Үл орлуулах амин хүчил|үл орлуулах амин хүчлийн]] баялаг байхад ургамлын гаралтай бүтээгдэхүүн өөр аминхүчлүүдээр баялаг байдаг. Бие махбодид зайлшгүй шаардлагатай амин хүчлийг зохистой харилцаагаар авахын тулд амьтны болон ургамлын гаралтай хүнсний бүтээгдэхүүнийг тогтмол хослуулан хэрэглэж байх хэрэгтэй. Уургийн найрлага дахь амин хүчлүүдийг орлуулж болох ба үл орлуулж болох гэж шинж төрлөөр нь хоёр ангилдаг. Бие махбоди зарим төрлийн амин хүчлүүдийг өөртөө нийтэгшүүлдэг. Харин үүнийг нь орлуулж болох амин хүчил гэдэг. Гэвч амин хүчлийн нийтэгшил нь их удаашралтай явагдаж бие махбодийн хэрэгцээг бүрэн төгс хангаж чаддаггүй. Харин үл орлуулах амин хүчлүүдийг болон хоол боловсруулах замаар нийтэгших амин хүчлүүдийн дутуу хэсийг ч мөн адил хоол хүнсээр авах шаардлагатай байдаг юм. ==Эх сурвалжууд== Уураг нь олон төрлийн хоолонд байдаг.<ref name="steinke">{{cite book | last = Steinke | first = Waggle | name-list-style = vanc |title= New protein foods in human health: nutrition, prevention and therapy| url = https://archive.org/details/isbn_0849369045 |publisher= CRC Press|year= 1992|pages=[https://archive.org/details/isbn_0849369045/page/91 91]–100|isbn= 978-0-8493-6904-9|display-authors= etal}}</ref><ref name=vernon>{{cite journal | vauthors = Young VR, Pellett PL | title = Plant proteins in relation to human protein and amino acid nutrition | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 59 | issue = 5 Suppl | pages = 1203S–1212S | date = May 1994 | pmid = 8172124 | doi = 10.1093/ajcn/59.5.1203s | url = http://www.ajcn.org/content/59/5/1203S.full.pdf }}</ref> Дэлхий даяар нэг хүнд ногдох уургийн 60 гаруй хувийг ургамлын гаралтай уураг бүрдүүлдэг. Хойд Америкт амьтны гаралтай хоол хүнс уургийн эх үүсвэрийн 70 орчим хувийг бүрдүүлдэг.<ref name=vernon/> Шавжууд дэлхийн олон оронд уургийн эх үүсвэр болдог.<ref name=Wiley>{{cite journal |title= Opportunities and hurdles of edible insects for food and feed|last= Dobermann |first= D.|journal= Nutrition Bulletin|volume= 42|issue= 4|pages= 293–308|date= November 2017|publisher= John Wiley & Sons, Inc.|doi= 10.1111/nbu.12291|doi-access= free}}</ref> Африкийн зарим хэсэгт хоол хүнсний уургийн 50 хүртэлх хувийг шавжаас авдаг.<ref name=Wiley/> Өдөр бүр 2 тэрбум гаруй хүн шавж иддэг гэсэн тооцоо бий.<ref name=Pap>{{cite web |url= https://businesstimenow.com/regulate-your-protein-intake-by-consuming-healthy-protein-cookies/ |title= More than 2 billion people worldwide eat insects every day |access-date= 2020-02-26}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Уураг| ]] [[Ангилал:Уургийн бүлэг]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Шим тэжээл]] 0tg6ifgsvmi48ufj2mxr00fzcrol2h2 0 2781 864939 854512 2026-08-05T19:36:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864939 wikitext text/x-wiki [[Image:ABO blood type.svg|thumb|right|410px|Эритроцитэд агуулагдах цусны ABO бүлгийн антигенийн агууламж нь цусны бүлгийг тодорхойлох чухал үүрэгтэй.]] '''Цусны бүлэг''' ('''цусны төрөл''') нь [[эритроцит]]ийн (улаан бөөм) гадаргууд [[антиген]] байгаа эсэх, мөн [[удамшил|удамших]] антигенлэг бодисууд байгаа эсэх дээр үндэслэсэн [[цус]]ны ангилал юм. Эдгээр антигенүүд нь цусны бүлгийн системээс хамааран, [[Уураг (молекул)|уураг]], [[нүүрс ус]], [[гликоуураг]], [[гликолипид]] байж болно. Эдгээр антигенүүдийн зарим нь өөр өөр [[Эд (биологи)|эдийн]] ялгаатай [[Эс|эсийн]] гадаргууд мөн оршдог. [[Улаан бөөм]]ний гадаргуун антигенүүдийн зарим нь нэг [[аллель|аллелээс]] үүсэлтэй байх ба эдгээр нь хамтдаа цусны бүлгийн системийг үүсгэнэ.<ref>{{cite book | last = Maton | first = Anthea |author2=Jean Hopkins|author3=Charles William McLaughlin|author4=Susan Johnson|author5=Maryanna Quon Warner|author6=David LaHart|author7=Jill D. Wright | title = Human Biology and Health | url = https://archive.org/details/humanbiologyheal00scho | publisher = Prentice Hall | year = 1993 | location = Englewood Cliffs NJ | isbn = 0-13-981176-1}}</ref> Цусны төрөл нь эцэг эхийн аль альнаас нь удамшигдан төлөөлөгдсөн байдаг. [[Олон улсын цус сэлбэлтийн нийгэмлэг]] (ISBT) нь одоогийн байдлаар нийт 35 төрлийн [[хүний цусны бүлгийн систем]]ийг тодорхойлоод байна.<ref name="ISBT3.0">{{cite web |url= http://www.isbtweb.org/fileadmin/user_upload/files-2015/red%20cells/general%20intro%20WP/Table%20blood%20group%20systems%20v4.0%20141125.pdf |title= Table of blood group systems v4.0 |date= November 2014 |publisher= International Society of Blood Transfusion |accessdate= April 9, 2015 |archive-date= Дөрөвдүгээр сар 14, 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150414072238/http://www.isbtweb.org/fileadmin/user_upload/files-2015/red%20cells/general%20intro%20WP/Table%20blood%20group%20systems%20v4.0%20141125.pdf |url-status= dead }}</ref> Тэдгээрээс хамгийн чухал системүүд бол, [[ABO цусны бүлгийн систем|ABO]] ба [[Rh цусны бүлгийн систем|RhD]] антиген юм. Энэ хоёр системээр, хэн нэгний цус A, B, AB эсвэл O ба RhD төлөв нь эерэг, сөрөг эсвэл огт үгүй (null) гэдгийг тогтооно. == Түүх == [[Англи]]йн нэрт эрдэмтэн [[В.Харвей]]гийн нээлтийн дараа (1578-1657) судсаар дамжуулан цус сэлбэх санаа төржээ. 1667 оны 6-р сарын 15-нд философийн профессор [[Жеан Денис]], операторч [[Еммеретз]] нар анх удаа цус сэлбэжээ. Гэвч цусны бүлгийн талаар мэддэггүй байсан тул нэлээн хүн нас барсан байна. 1901 онд [[Австри]] эмч [[Ландстейнер]] цусны эхний 3-н бүлгийг тогтоож A、B、C гэж нэрлэж байсан. С нь сүүлд О гэж нэрлэгдэх болсон байна. Дараа нь АВ бүлгийг тогтоосноор цус сэлбэх ажиллагаа шинжлэх ухааны үндэстэй болж түгэн тархжээ. [[Ландстейнер]] хүмүүс (1-О, 2-А, 3-В, 4-АВ) гэсэн 4 бүлгийн цустай байдгийг тогтоож, энэ нь [[Менделийн хуулийн]] дагуу эцэг эхээс хүүхдэд нь удамшдагийг ажиглажээ. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадаад холбоос == *[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gv/mhc/xslcgi.cgi?cmd=bgmut/home BGMUT] Blood Group Antigen Gene Mutation Database at [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]], [[NIH]] has details of genes and proteins, and variations thereof, that are responsible for blood types * {{OMIM|110300|ABO Glycosyltransferase; ABO}} * {{OMIM|111680|Rhesus Blood Group, D Antigen; RHD}} * {{cite web |url= http://www.gene-tests.org/blood-group-test |title= Blood group test |accessdate= 2017-03-23 |publisher= Gentest.ch GmbH |archive-date= 2017-03-24 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170324083743/http://www.gene-tests.org/blood-group-test |url-status= dead }} * {{cite web | url = http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | title = Blood Facts&nbsp;– Rare Traits | accessdate = September 15, 2006 | publisher = LifeShare Blood Centers | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060926110321/http://www.lifeshare.org/facts/raretraits.htm | archivedate = September 26, 2006 | df = }} * {{cite web | url = http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | title = Modern Human Variation: Distribution of Blood Types | accessdate = November 23, 2006 | date = 2001-06-06 | publisher = Dr. Dennis O'Neil, Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California | archiveurl = https://web.archive.org/web/20010606114236/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_3.htm | archivedate = 2001-06-06 | deadurl = yes | df = }} * {{cite web | url = http://www.bloodbook.com/world-abo.html | title = Racial and Ethnic Distribution of ABO Blood Types&nbsp;– BloodBook.com, Blood Information for Life | accessdate = September 15, 2006 | publisher = bloodbook.com | archive-date = Гуравдугаар сар 4, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100304222457/http://www.bloodbook.com/world-abo.html | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://abobloodgroup.googlepages.com/home | title = Molecular Genetic Basis of ABO | accessdate = July 31, 2008 | publisher = | archive-date = Арван хоёрдугаар сар 7, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081207212956/http://abobloodgroup.googlepages.com/home | url-status = dead }} [[Ангилал:Цус]] [[Ангилал:Цус судлал]] [[Ангилал:Сэлбэх анагаах ухаан]] {{hematology-stub}} jyb03jy5ofvfb0wuqmv3f7wkpuyfn24 0 2943 864950 859341 2026-08-05T19:44:10Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864950 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Солонгосын дайн |partof= [[Хүйтэн дайн]] |image=[[Зураг:Koreanwarmontage.jpg|300px]] |caption=Дээрээсээ цагийн зүүний дагуу: Америкийн ачааны машин 38-р өргөргийг өнгөрлөө; F-86 байлдааны онгоц Солонгосын тэнгэрт; Инчонийн боомт, Инчонийн тулалдааны дараа; Дайнаас буцаж ирсэн Хятадын цэргүүдэд баяр хүргэж байна; АНУ-ын армийн дэслэгч Инчонийн далайн хаалт руу авирч байгаа нь. |date= 1950 оны 6 сарын 25 - одоо хүртэл.<br />1953 оны 7 сарын 27-нд гал зогсоосон |place=[[Солонгосын хойг]] |terrtory= |result=Галаа түр зогсоосон; Хоёр Солонгосын газар нутаг 38-р өргөргийн дагуу бага зэрэг өөрчлөгдсөн. |combatant1='''[[Файл:Flag of the United Nations.svg|20px]] [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]''':<br /> {{KOR}}<br /> {{AUS}}<br /> {{BEL}}<br /> {{CAN}}<br /> {{COL}}<br /> {{ETH}}<br /> {{FRA}}<br /> {{GRC}}<br /> {{LUX}}<br /> {{NLD}}<br /> {{NZL}}<br /> {{PHL}}<br /> {{ZAF}}<br /> {{THA}}<br /> {{TUR}}<br /> {{GBR}}<br /> {{USA}}<br /> ---- '''Цэргийн үйлчилгээ/засвар''':<br /> {{JPN}} ---- '''Эмнэлгийн''':<br /> {{DNK}}<br /> {{ITA}}<br /> {{NOR}}<br /> {{IND}}<br /> {{SWE}} |combatant2='''[[Файл:Hammer and sickle.svg|15px]] [[Коммунизм|Коммунист]] хүчнийхэн''': [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] <br /> {{template:CHN}} <br /> {{template:SSR}} |commander1={{template:KOR}} Ли Синман {{KOR}} Чон Ил Квон<br /> {{KOR}} Пэк Сон Ёп<br /> {{USA}} Дуглас МакАртур<br /> {{USA}} Маттью Ридвэй<br /> {{USA}} Марк Кларк<br /> {{USA}} Харри Труман<br /> {{USA}} Дэвид Эйзенхуар<br /> |commander2=[[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Ир Сен [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Чой Ён Кон<br /> [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] Ким Чак<br /> {{CHN}} [[Мао Зе Дун]]<br /> {{CHN}} Пэн Дэхуа<br /> {{SSR}} [[Иосиф Сталин]] |strength1= {{KOR}} 590,911<br /> {{USA}} 480,000<br /> {{GBR}} 63,000<ref>{{cite web | title =On This Day 29 August 1950 | publisher =[[BBC]] | url =http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/august/29/newsid_3053000/3053107.stm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{CAN}} 26,791<ref>{{cite web | title =Veterans Affairs Canada&nbsp;— The Korean War | publisher =Veterans Affairs Canada | url =http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history/koreawar | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-05-05 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070505080638/http://www.vac-acc.gc.ca/general/sub.cfm?source=history%2FKoreaWar | url-status =dead }}</ref><br /> {{AUS}} 17,000<br /> {{PHL}} 7,430<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> {{TUR}} 5,455<ref>{{cite web | last =Walker | first =Jack D | title =A brief account of the Korean War | url =http://www.koreanwar-educator.org/topics/brief/brief_account_of_the_korean_war.htm | accessdate =2007-08-15 }}</ref><br /> {{NLD}}3,972<br /> {{FRA}} 3,421<ref name="frinvolvement">{{cite web | title =French Participation in the Korean War | publisher =Embassy of France | url =http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-27 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070927195348/http://www.info-france-usa.org/atoz/koreawar.asp | url-status =dead }}</ref><br /> {{NZL}} 1,389<br /> {{THA}} 1,294<br /> {{ETH}} 1,271<br /> {{GRE}} 1,263<br /> {{COL}} 1,068<br /> {{BEL}} 900<br /> {{ZAF}} 826<br /> {{LUX}} 44 '''Нийт: 941,356–1,139,518''' |strength2= [[Файл:Flag of North Korea.svg|20px]] [[Умард Солонгос]] 260,000<br /> {{template:CHN}} 1,350,000<ref name=zhang257>{{harvnb|Zhang|1995|p=257}}.</ref> <br /> {{template:SSR}} 26,000 '''Нийт: 1,066,000''' <small>Note: All figures may vary according to source. This measures peak strength as sizes changed during the war.</small> |casualties1='''Өмнөд Солонгос:'''<br />58,127 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />175,743 шархадсан<br />80,000 бууж өгсөн, сураггүй болсон<ref>{{cite web | title =South Korean POWs | url =http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-10-07 | archive-url =https://web.archive.org/web/20071007105009/http://www.aiipowmia.com/inter27/in250107skoreapw.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''АНУ:'''<br />36,516-54130 амь үрэгдсэн (2,830 нь байлдаанд бус)<br />92,134 шархадсан<br />8,176 сураггүй<br />7,245 бууж өгсөн<ref>{{cite web | title =All POW-MIA Korean War Casualties | url =http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-07-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070706113727/http://www.aiipowmia.com/koreacw/kwkia_menu.html | url-status =dead }}</ref><br /> '''Англи:'''<br />1,109 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The UK & Korea, Defence Relations | publisher =Office of the Defence Attache, British Embassy, Seoul | url =http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2007-09-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070929084025/http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket%2FXcelerate%2FShowPage&c=Page&cid=1101397831756 | url-status =dead }}</ref><br />2,674 шархадсан<br />1,060 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey">{{cite web | last =Hickey | first =Michael | title =The Korean War: An Overview | url =http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/coldwar/korea_hickey_04.shtml | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Турк:'''<br />721 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =The Turks in the Korean War | url =http://www.korean-war.com/turkey.html | accessdate =2007-08-15 | archive-date =2011-06-28 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110628062801/http://www.korean-war.com/turkey.html | url-status =dead }}</ref><br />2,111 шархадсан<br />168 сурагүй<br />216 бууж өгсөн<br /> '''Канад'''<br />516 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Canadians in Korea: Epilogue| publisher =Veterans Affairs Canada |date=1998-10-6 | url =http://www.vac-acc.gc.ca/remembers/sub.cfm?source=history/koreawar/valour/epilogue| accessdate =2007-10-27}}</ref><br /> 1,042 шархадсан<br /> '''Австрали'''<br />339 амь үрэгдсэн<ref>{{cite web | title =Korean War 1950–53: Epilogue| publisher =Australian War Memorial |date=2007-10-16 | url =http://www.awm.gov.au/atwar/korea.htm| accessdate =2007-11-12}}</ref><br /> 1,200 шархадсан<br /> '''Франц:'''<br />300 амь үрэгдсэн эсвэл сураггүй<ref>{{cite web | title =''Departure of the French batallion'' | publisher =French newsreels archives (Les Actualités Françaises) | date =[[2003-11-05]] | url =http://www.dailymotion.com/video/x2eo52_depart-du-bataillon-francais-051119 | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br /> '''Филиппин:'''<br />амь үрэгдсэн үхсэн<ref>{{cite web | title =Filipino Soldiers in the Korean War (video documentary) | url =http://www.youtube.com/watch?v=9SBmEl3Gv60 | accessdate =2008-03-24 }}</ref><br /> '''Өмнөд Африк'''<br />28 амь үрэгдсэн, 8 сураггүй<ref>{{cite web |publisher= korean-war.com |date= November 20, 2006 |title= South Africa in the Korean War |url= http://www.korean-war.com/soafrica.html |access-date= Зургадугаар сар 22, 2008 |archive-date= Арван нэгдүгээр сар 1, 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20061101080222/http://www.korean-war.com/soafrica.html |url-status= dead }}</ref><br /> '''Нийт: 474,000 гаруй''' |casualties2='''Умард Солонгос:'''<br />215,000 амь үрэгдсэн,<br /> 303,000 шархадсан,<br />120,000 сураггүй эсвэл бууж өгсөн<ref name="Hickey"/><br /> '''Хятад<br />''(Хятадын тооцоо)'':'''<br />114,000 тулалдаанд амь үрэгдсэн<br />34,000 нас барсан (тулалдаанд бус)<br />380,000 шархадсан<br />21,400 бууж өгсөн<ref name="Xu">{{cite web | last =Xu | first =Yan | title =Korean War: In the View of Cost-effectiveness | publisher =Consulate-General of the People's Republic of China in New York | url =http://www.nyconsulate.prchina.org/eng/xw/t31430.htm | accessdate =2007-08-16 }}</ref><br />'''''(АНУ-ын тооцоо)'':'''<ref name="Hickey"/><br />400,000+ амь үрэгдсэн<br />486,000 шархадсан<br />21,000 бууж өгсөн<br /> '''ЗХУ:'''<br />315 амь үрэгдсэн<br /> '''Нийт: 1,190,000-1,577,000+''' |casualties3='''амь үрэгдсэн болон шархадсан энгийн солонгос иргэд (Нийт)''' = хэдэн сая |notes= }} '''Солонгосын дайн''' нь [[Өмнөд Солонгос|Өмнөд]] ба [[Умард Солонгос]]ын хооронд 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд болсон дайн юм. Хоёр Солонгосын аль аль нь нийт Солонгосыг өөрийн удирдлага доор нэгтгэх зорилготой байв. Өмнөд Солонгосыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ба барууныхан Умард Солонгосыг [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Хятад|БНХАУ]] зэрэг коммунист орнууд дэмжиж байв. Энэ дайн [[хүйтэн дайн]]ы үед болсон хамгийн том дайн гэж үздэг. == Түүхэн угтвар == Солонгос нь 1910-1945 оны хооронд [[Япон]]ы эрхшээлд байв<ref>{{cite web | title =Treaty of Annexation (Annexation of Korea by Japan) | publisher =USC-UCLA Joint East Asian Studies Center | url =http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | accessdate =2007-08-19 | archive-date =2007-02-11 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070211234114/http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/kore1910.htm | url-status =dead }}</ref>. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы сүүлээр байгуулагдсан АНУ ба ЗХУ-ын гэрээгээр Солонгосын хойгийг 38-р өргөргөөр хоёр хуваах асуудлыг тохиролцсон<ref name="McCullough">{{cite book | last =McCullough | first =David | title =Truman | url =https://archive.org/details/truman0000mccu_o9s9 | publisher =Simon & Schuster Paperbacks |year=1992 | pages =p. 785, 786 | isbn =0671869205 }}</ref> бөгөөд уг гэрээний дагуу Зөвлөлт Холбоот Улсын арми 8-р сарын 10-нд уг өргөрөгөөс хойш нутагт, хэдэн долоо хоногийн дараа буюу 1945 оны 9-р сарын 9-нд Америкийн Нэгдсэн Улсын арми 38-р өргөргөөс өмнөх нутагт хяналтаа тогтоов. Хоёр тал хяналтын нутаг дээрхи олзлогдсон япон цэргүүдийг тус бүрдээ хүлээн авахаар тохиролцсон байна. Ийнхүү Солонгос нь Зөвлөлтийн мэдлийн хойд, Америкийн мэдлийн өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан түүхтэй. 1945 оны 12-р сард АНУ ба ЗХУ нь Солонгосыг түр хугацаагаар удирдах гэрээ байгуулав. Энэ үеэс Өмнөдөд АНУ-ын цэргийн хяналтыг эсэргүүцэх хөдөлгөөн эхэллээ. Учир нь Америкууд Японы түрэмгийлэлийн үеийн засаг захиргааны нэгж, удирдлагуудын ихэнхийг хэвээр авч үлдсэн ба, солонгос хүмүүсийн байгуулсан аливаа эвсэл, хөдөлгөөныг хориглож байв. 1946 оны 9-р сард эхэлсэн төмөр замчдын эсэргүүцэл эрчимжин өмнөдийн ихэнх хотод үймээн дэгдэн, хэдэн арван цагдаагийн ажилтан, Японы газрын эзэд амь үрэгдэв. Солонгос дахь АНУ-ын цэргийн удирдлага дайны байдал тогтоон, солонгосын иргэдийн эсрэг галт зэвсэг хэрэглэжээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |title=Green Left - Features: HISTORICAL FEATURE: The Korean War - a war of counter-revolution<!-- Bot generated title --> |access-date=2012-07-31 |archive-date=2009-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090828132011/http://www.greenleft.org.au/2000/412/23267 |url-status=dead }}</ref>. Өмнөдөд коммунист үзэл баримтлалыг дэмжиж эхлэв. Америкийн Нэгдсэн Улс Солонгост бүх нийтийн сонгуулиар шинэ засгийн газар байгуулах санаачлага гаргасан байна. Өмнөдийн хүн ам хойд нутгийнхаас хоёр дахин илүү тул бүх нийтийн сонгуулиар коммунист [[Ким Ир Сен]] олонхын санал авч чадахгүйг мэдэж байлаа. Өмнөд нутагт АНУ-д боловсрол эзэмшсэн, коммунизмыг эсэргүүцэгч Ли Сын Ман шинэ засгийн газрыг тэргүүлэх болов<ref name="MacroHistory">{{cite web | title =The Korean War, The U.S. and Soviet Union in Korea | publisher =MacroHistory | url =http://www.fsmitha.com/h2/ch24kor.html | accessdate =2007-08-19 }}</ref>. Энэ засгийн газар нь албан ёсоор нийт солонгосын засгийн газар байсан байна.АНУ анти-коммунист үзэлтэй Лы Син ман ийг Өмнөд Солонгосыг удирдуулахаар томилов. 1948 оны тавдугаар сард Өмнөд Солонгос өөрийн улсыг зарлажээ. Наймдугаар сард нь анхны ерөнхийлөгч болсон Ли шууд Өмнөд Солонгос дахь коммунист болон зүүний чиг хандлагатай хүмүүсийн эсрэг дайн зарлав. Харин хойд нутагт Зєвлєлтийн дэмжлэгтэйгээр коммунист үзэл суртал улам бэхжин, Ким Ир Сенээр толгойлуулсан коммунист засгийн газар 1947 оны зун байгуулагдав<ref name="AMH">{{cite web | title =The Korean War, 1950-1953, (an extract from American Military History, Volume 2 - revised 2005) | url =http://www.army.mil/cmh-pg/books/AMH-V2/AMH%20V2/chapter8.htm | accessdate =2007-08-20 }}</ref>.Гэхдээ Ким ир сен шууд умардын тэргүүн болчихоогүй юм байна. Түүнтэй өрсөлдөж мэдэх илүү нөлөө бүхий Москвад танил олонтой Пак Чон Хён гэгч байлаа. Энэ коммунист засгийн газар нь ууланд партизанчлан, АНУ-ын дэмжлэгтэй засгийн газрын эсрэг дайнд бэлтгэж эхэлжээ. 1948 оны есдүгээр сарын 9-нд тэр албан ёсоор засгийн эрхийг авав. Ким тэр дороо өөрийн тойрон хүрээлэгчдийг бүрдүүлж, барууны үзэлтэй хүмүүсийг улс төрөөс зайлуулж эхэлжээ. Шинээр байгуулагдсан хоёр засгийн газар аль аль нь нийт солонгосыг өөрийн удирдлагад нэгтгэх зорилготой байлаа. Энэ нь нэг талаар тэдний ивээгч болох АНУ бүх хойгийг капиталист засаглалтай болгохыг сонирхож байсан бол ЗХУ бүхэлд нь коммунист улс болгохыг хүсч байсанд хэргийн гол зангилаа оршин байв. [[Файл:Korean war 1950-1953.gif|thumb|left|Дайны эхэн үед хоёр талын эзэлж байсан газар нутаг]] 1949 онд ЗХУ ба АНУ нь өөрсдийн мэдлийн бүсээс анги нэтгэлүүдээ бүрэн гаргасан ба Кимын удирдсан коммунист засгийн газар өмнөдийг цэргийн хүчээр нэгтгэхийг санаархаж эхэлсэн боловч Сталин энэ дайнд АНУ-ыг оролцож болзошгүй гэж болгоомжилж байв. 1950 оны 1 сард АНУ, [[Номхон далай]] дахь АНУ-ын хамгаалалтын бүсийг Алеутийн арал, [[Япон]], [[Филиппин]] гээд, Солонгосын хойгийн хамгаалалтыг НҮБ хариуцах ёстой гэж мэдэгдлээ<ref>{{cite book | last =Acheson | first =Dean | authorlink =Dean Acheson | title =Present at the Creation: My Years at the State Department | publisher =W.W. Norton, Inc. | year =1969 | pages =355-358 | url =http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | isbn = | access-date =2008-09-09 | archive-date =2006-06-23 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060623174442/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/acheson4.htm | url-status =dead }}</ref>. Энэ үеэс Умард Солонгосын арми Хятадын чөлөөлөх армид 1930-д оноос хойш байлдаж байсан солонгос цэргүүдээр хүчээ зузаатган, зөвлөлтийн зэвсгээр зэвсэглэж эхлэв. 1950 оны 3 ба 4 сард Ким [[Москва]]д [[Иосиф Сталин|Сталин]]тай уулзаж, дайн эхлүүлэх зөвшөөрөл авчээ<ref name="MacroHistory" /><ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Message from Stalin to Kim Il Sung, via Shtykov, Affirmative response to Kim Il Sung's previous requests of lead and ammunitions from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-18 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2007-10-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071005084134/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BEF8-96B6-175C-9958BCAD1B5350E6&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref>. 1950 оны 3 сард Хойдууд Зөвлөлтүүдэд 9 тонн [[алт]], 40 [[килограмм|тонн]] [[мөнгө (химийн элемент)|мөнгө]], 15,000 тонн [[фосфор]], газрын ховор элементийн баяжмалыг худалдаж авсан зэр зэвсгийн төлбөрт шилжүүлсэн байна<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Telegram from Shtykov to Vyshinsky, Receipt of goods and payments expected of North Korea from the Soviet Union | publisher = Woodrow Wilson International Center for Scholars, Cold War International History Project | date = 1950-03-09 | url = http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | accessdate = 2008-02-15 | archive-date = 2008-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081026105820/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.document&identifier=5034BECA-96B6-175C-9358D5205FA9A9F8&sort=Subject&item=Korea,%20DPRK,%20Soviet%20Economic%20and%20Military%20Aid | url-status = dead }}</ref> == Дайны эхлэл == 1950 оны 6-р сарын 25-ны өдөр Умард Солонгосын арми нь их бууны галын дэмжлэгтэйгээр 38-р өргөргийг 6 дивиз, 150 Т-34 танкийн хүчээр давснаар дайн эхэлжээ. Умард Солонгосын тал "урвагч Ли Сын Ман итгэл эвдэн хил давж, цөмрөн ирсний хариуд цохилт өгч байна" гэж мэдэгджээ<ref name="Appleman" />. Умард Солонгосын арми нь 415,000 хүний бие бүрэлдэхүүнтэй, 150 Т-34 танк, 40 орчим сөнөөгч, 70 бөмбөгдөгч, 10 тагнуулын онгоцтой байв<ref name="Appleman" />. Өмнөдийн арми амьд хүчний хувьд 150,000 цэрэгтэй байсан нь хувцас хангамж, зэвсэг муутай (Японы [[Квантуны Арми]]ас үлдсэн хөнгөн зэвсэг, дүрэмт хувцсаар нийт бие бүрэлдхүүний ердөө 1/3 нь хангагдсан), техникийн парк гэхэд мөн л Японы армиас үлдсэн, АНУ-ын тусламжаар орж ирсэн 40 гаруй танк, хуягт машин, сургалт дадлагын 14 нисэх онгоцтой байсан хийгээд дайн эхлэх үед өмнөдийн нутаг дээр гадаадын цэргийн томоохон нэгтгэл байгаагүй ажээ. Хамгийн ойрхон нь Японы ойролцоо байсан Америкийн цэргийн ангиуд байжээ<ref name="Appleman" />. Дайны эхний өдрүүдэд [[Умард Солонгос]]ын арми маш амжилттай урагшлаж, 6-р сарын 28 гэхэд [[Сөүл]] хотыг эзлэв. Хойдууд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] удирдлага доор гадаадын цэргийн хүч ирж амжихаас өмнө [[Солонгосын хойг]]ийг нэгтгэж амжина гэж итгэж байсан байна. Уг оны 8 сарын дунд үе гэхэд хойгийн 90%-ийг Хойдууд эзэлж, зөвхөн Бусан хот орчим өмнөдүүдийн мэдэлд үлджээ. Умард Солонгосчууд Өмнөд рүү дайрсан нь АНУ болон өрнөдийн бусад орнуудын хувьд гэнэтийн зүйл болов. Учир нь дайн эхлэхээс хэдхэн өдрийн өмнө АНУ-ын Төрийн департаментаас Конгресст тавьсан илтгэлдээ хоёр Солонгосын хооронд дайн гарах магадлал тун бага гэж мэдэгдэж байсан юм. АНУ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссантай холбоотойгоор армийнхаа бие бүрэлдэхүүнийг цөөлж, дайн дэгдсэн бүс нутагт хангалттай цэргийн хүчгүй болсон байв. Японд байрлаж байсан Дуглас МакАртур генералаар удирдуулсан нэгтгэл нь бүс нутагтаа хамгийн том нь байлаа. Дайны эхэнд ерөнхийлөгч Трумен [[Өмнөд Солонгос]]ын армийг зэвсэг, техникээр хангах, цэргийн нисэх хүчнээр хамгаалуулан Америкийн иргэдийг Солонгосоос гаргах үүргийг Макартурт өгснөөр дэмжлэгээ хязгаарлав. Хэдийгээр Америкийн цэргийнхэн [[Умард Солонгос]]ын эсрэг цэргийн нисэх хүчнийг идэвхтэй ашиглахыг санал болгож байсан ч Трумэн зөвшөөрөөгүй бөгөөд харин Долдугаар флотод [[Тайвань|Тайванийг]] хамгаалах тушаал өгснөөр Хятадын коммунистууд болон гоминданыхны хоорондын тэмцэлд хөндлөнгөөс үл оролцох бодлогыг эцэс болгов. Солонгосын дайн эхэлсэн өдөр [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага#Аюулгүйн Зөвлөл|НYБ-ын Аюулгүйн зөвлөл]] хуралдсан бөгөөд Зөвлөлтийн төлөөлөгч хуралдаанд суухаас татгалзаж, Югославын төлөөлөгч түдгэлзсэн санал өгсөн тул АНУ-ын санал болгосон тогтоолыг хүлээн авчээ. Энэ явдал нь ЗХУ-д маш том сургамж өгсөн юм. Хэрэв энэхүү тогтоол дээр байнгын гишүүн болох ЗХУ хориг тавьсан бол НYБ-ын цэрэг [[Өмнөд Солонгос]]т цэрэг оруулж чадахгүй байх байсан гэдэг. [[Файл:U.S. Army machine gun team near the Chongchon River in North Korea (November 1950).jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд Солонгост]] НYБ-ын тогтоолын дагуу АНУ нь Өмнөд Солонгост туслуулахаар цэргээ явуулж, өрнөдийн орнууд зэвсэг, хүн хүчээр тусламж үзүүлж эхлэв. Гадаадын цэргийнхэн оролцсон анхны томоохон тулалдаан 7 сарын 5-нд Осаны орчим болсон байна. Үүнд АНУ-ын 24-р дивиз оролцов. Өмнөд ба АНУ-ын тал асар их хохирол амсан Тэжон хүртэл ухарсан ба дивизийн захирагч, хошууч генерал Виллиам Ф.Дийн олзлогдов. Энэ ажиллагааны явцад Америкын тал 32 мянган цэрэг, офицер, 220 их буу, миномет, 20 танк, 540 пулемёт, 1300 автомашинаа алдав. Үүний дараа Нактонган голын орчим болсон тулалдаанд Америкийн явган цэргийн 25-р дивиз болон хуягт танкийн дивиз ихээхэн хэмжээний хохирол амссанаас гадна баруун урд чиглэлд нь Умард Солонгосын явган цэргийн 6-р дивиз, мотоциклийн 1-р ангиуд нь Өмнөд Солонгосын ухарч байсан нэгтгэлүүдийг бут ниргэж, Солонгосын баруун өмнөд болон, өмнөд бүс нутгийг бүхэлд нь эзлэн, Масан хотод ойртосноор Америкийн тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз Бусан хот руу ухрахаас өөр аргагүй болов. 8 сарын дунд үед Өмнөд Солонгос ба АНУ-ын 8-р арми Солонгосын хойгийн зүүн өмнөд хэсэг болох Бусан хот орчимд бүслэгдэн, нийт хойгийн дөнгөж 10%-тай тэнцэх, 100-120 км гүнтэй, 120 км-ийн урттай Бусаны мөргөцгийг л хянаж байлаа. Энэ хооронд АНУ цэргийн хүчээ зузаатгасан ба 8 сарын сүүлээр гэхэд 500 танктай, цэргийн бие бүрэлдэхүүний тоогоор Умард Солонгосынхоос 180,000 аар илүү болж, сөрөг давшилтанд орлоо<ref name="Appleman">{{cite book | last =Appleman | first =Roy E | title =South to the Naktong, North to the Yalu | publisher =Dept. of the Army |year=1998 | pages =p. 3, p. 15, pp 381, 545, 771, 719 | url =http://www.army.mil/cmh/books/korea/20-2-1/toc.htm | isbn =0160019184 }}</ref>.Энэ үед байдал маш хүндэрснийг мэдэрсэн Зөвлөлтийн засгийн газар Солонгос, Хятадтай хиллэх хилийн бүсэд V танкийн дивиз, Порт-Артур дахь Номхон далайн флотын анги нэгтгэлүүдийг татан байрлуулав. Маршал Р.Малиновскийн командалсан энэ цэргийн бүлэглэл нь Умардынхны хувьд нэг ёсны ар талын бааз нь болж байлаа. == Агаарын тулалдаан == Солонгосын дайн нь цэрэг дайны тэр дундаа нисэх хүчний түүхэнд анх удаа тийрэлтэт онгоцуудын хооронд тулалдаан болсноороо онцлог юм. Анхлан өмнөд эвслийн зүгээс [[P-51]], [[F4U]], [[A-1]] зэрэг поршент хөдөлгүүрт онгоц ашиглаж байлаа. Үүний эсрэг Умард Солонгос, Хятадын тал нь [[Як-9]], [[Ла-9]] загварын сөнөөгч, [[Ил-2]], [[Ил-10]], [[ТУ-2]], [[Пе-2]] маягийн дайрагч, бөмбөгдөгч онгоцтой байв. Гэвч удалгүй Өмнөдийн эвсэл нь агаарт ноёрхохын тулд [[F-80]],[[F9F]], [[F2H]] зэрэг тийрэлтэт хөдөлгүүр бүхий онгоцуудыг татан ирүүлэв. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвслийн тийрэлтэт онгоцууд нь Умард Солонгос, Хятадын поршент хөдөлгүүртэй онгоцуудаас илт давуурхаж, агаарт ноёлж байсан ч Зөвлөлтийн тал хамгийн сүүлийн үеийн [[МиГ-15]] сөнөөгч онгоцыг Умард Солонгос, Хятадын талд өгснөөр байдал дээрдэв. Yvний хариуд америкчууд «МиГ-15»-ийн эсрэг тусгайлан зохион бvтээсэн [[F-84]], [[F-86]] угтан сөнөөгч онгоцыг Солонгос руу илгээсний дараа зөвлөлтийн сөнөөгчдийн хаанчлал дуусч, хоёр тал агаарт харилцан тэнцвэртэй болсон байна. Агаарын тулалдаанд туршлага илүү өмнөд эвслийн нисэгч нар ялах нь их байлаа. Агаарт ноёлж чадахгүй байгаагийн улмаас газрын байлдааны ажиллагаанд муугаар нөлөөлөх болсон нь Умард Солонгос, Хятадын таних тэмдэгтэй нисэх онгоц, мөн тэдний дүрэмт хувцас, бичиг баримттай зөвлөлтийн туршлагатай нисгэгчдийг тулалдаанд оруулахад хүрэв. Америкийн тал нь 78–н F-86 сөнөөгчөө алдаж 792 МиГ, 108 бусад онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг ч 335 удаагийн ялалт нь л баримтаар нотлогддог. {Энэ нь нэг талаар туршлага муутай Солонгос, Хятадын нисгэгч нарын жолоодсон онгоцыг оруулан тооцсонтой холбоотой бололтой} Зөвлөлтийн талаас 335 МиГ сөнөөгчөө алдаж 1300 онгоц сөнөөсөн гэсэн мэдээ өгдөг. Солонгосын дайны явцад Америкийн агаарын цэргийн хүчин нь гол төлөв шатаагч бөмбөг ашигласан ихээхэн хэмжээний бөмбөгдөлт явуулж байжээ. Дайн нь гурван жил гаруй үргэлжилсэн ч Америкчууд [[Вьетнамын дайн]]ы 13 жилийн дотор хаяснаас илүү хэмжээний напалмын бөмбөгийг Умард Солонгосын нутагт хаясан байдаг. == Холбоотнуудын сөрөг давшилт == 1950 оны 9 сарын 15-нд холбоотнууд сөрөг давшилтаа эхлэв. Холбоотнууд Өмнөд Солонгосын 5, Америкийн 5 дивиз, Их Британий бригад болон 500 танк, 1,634 их буу, миномет, 1,120 нисэх онгоц, 230 байлдааны хөлөг онгоц ашиглан сөрөг давшилтанд орсон бол тэдний эсрэг Умард Солонгосын армийн 40,000 цэрэг, 40 танк, 811 их буу сөрөн зогсож байв. Ийнхүү эхний өдрийн давшилтаар өмнө талаасаа баттай хамгаалалттай болсноор мөн сарын 16-ны өдөр "Хромит" гэж нэрлэсэн ажиллагаагааг эхлүүлэв. Энэ ажиллагааны үеэр холбоотнууд [[Сөүл]] орчимд орших Инчон хотод 70,000 орчим цэргээс бүрдсэн далайн десант буулгалаа. Уг десантад АНУ-ын тэнгисийн явган цэргийн 1-р дивиз, явган цэргийн 7-р дивиз, [[Их Британи]]йн армийн тусгай отряд, Өмнөд Солонгосын нэгтгэл багтаж байв. [[Файл:KoreanWar recover Seoul.jpg|thumb|left|Сөүл хот дахь тулалдаан, 1950 он]] Десант нь буусан өдөртөө Инчонийг эзлэн, Сөүлийн зүг давшилтаа үргэлжлүүлжээ. Харин өмнөд чиглэлд Тэгүгийн бүсээс Өмнөд Солонгосын хоёр нэгтгэл, америкийн явган цэргийн 7-р дивиз, их бууны 36-р дивизионы хүчээр сөрөг давшилтанд орсон бөгөөд энэхүү хоёр бүлэглэл нь 9-р сарын 27-нд Есан нэртэй газар нэгдэн, Умард Солонгосын армийн 1-р бүлэглэлийг бүслэв. Холбоотнууд Сөүлийг 9 сарын 25-нд эзлэж<ref name="Schnabel">{{cite book | last =Schnabel | first =James F | title =United States Army In The Korean War: Policy And Direction: The First Year | publisher =Center of Military History |year=1992 | pages =155-192, 212, 283-284, 288-289, 304 | url =http://www.army.mil/cmh/books/P&D.HTM | isbn =0-16-035955-4 }}</ref><ref name="KIMH">{{cite book | last =Korea Institute of Military History | first = | title =The Korean War: Korea Institute of Military History 3 Volume Set | publisher =Bison Books, University of Nebraska Press | pages =512-529|volume= 2 | isbn =0803277946 }}</ref>, 10 сарын 8-ны өдөр 38-р өргөрөгт хүрэв. Хоёр улсын хуучин хилийн орчим болсон хэд хэдэн удаагийн цуврал тулалдааны дараагаар 10 сарын 11-ний өдөр холбоотнууд [[Пёньян]]ы зүг давшилтанд орсон бөгөөд дэмжлэг болгож, 10 сарын 19-ны өдөр Пёньянаас хойш 40 км-т 5,000 хүнтэй агаарын десант буулган, тэр өдөртөө Умард Солонгосын нийслэлийг эзлэн авав. Умард Солонгосын 135,000 цэрэг олзлогдов. == Хятадын арми == Хятадууд эхэндээ Солонгост цэргийн тойргуудын арми, корпус,анги нэгтэлүүдээр өргөдөл, санал цуглуулах ажлыг явуулсан боловч хүсэлт гаргасан нэг ч хүн гарсангүй тул дээд командлалын тушаалаар Пэн дэ хуайд командлуулан бэлтгэл ажлыг өрнүүлжээ. Хятад нь 38-р өргөргийг солонгосын бус цэргийн хүч давсан тохиолдолд дайнд орно гэж мэдэгдэж байсан ч АНУ үүнийг нь "Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг сүрдүүлэх гэсэн оролдлого" гэж үзэж байв. Гэвч 1950 оны 10 сарын 8-нд Америкийн цэргийн нэгтгэлүүд Умард Солонгосын хилийг давахад [[Мао Зэдун]] Хятадын армийг Ялузянь голын эрэгт ойртон, гатлахад бэлэн байх тушаал өгөв. Мао [[Иосиф Сталин|Сталин]]д "Хэрэв АНУ Солонгосын хойгийг бүхэлд нь эзэлвэл, удалгүй Хятадад дайн зарлана гэдэгт бэлэн байхаас өөр аргагүй" гэж хэлж байв. Тэрээр Зөвлөлтүүдээс дэмжлэг авахын тулд ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]]г Москва руу явуулаад, хариу хүлээн дайнд орох өдрийг 10 сарын 13-аас 19-ний өдөр болгон хойшлуулав. Гэвч ЗХУ нь агаарын болон тэнгисийн цэргийн дэмжлэгээр туслахаас татгалзсан төдийгүй өөрийн сөнөөгч [[МиГ-15]]-ыг фронтын шугаманд 100 км-ээс илүү ойртохыг нь хориглож зөвхөн Умард Солонгос, Хятадын нисэх хүчний бие бүрэлдэхүүнийг бэлтгэх, ар талын агаарын хамгаалалтыг хариуцах, зэр зэвсэг, галт хэрэгсэл нийлүүлэхээс хэтэрсэнгүй. Энэ нь Сталины хувьд "Уулан дээрээс 2 барсын хоорондох зодооныг тайван ажиглаж, аятай тохиол хүлээх сармагчны хаан" Мао-ЗеДуны бодлогоос болгоомжилсноос үүдэлтэй байлаа. == Өвлийн сөрөг давшилт == [[Файл:105-mm-howitzer-Korea-19500824.jpg|thumb|left|АНУ-ын цэргүүд. 1950 оны 8 сар]] Байдал тун ээдрээтэй болж ирсэн тул Хятадын тал Зөвлөлтийн хариуг хүлээлгүй 1950 оны 10 сарын 25-ны өдөр Пэн Дэхуй генералаар удирдуулсан 270,000 хүнтэй армиа Ялузян голыг гатлан дайнд орох тушаал өгчээ. Гэнэтийн дайралтын хүчээр Хятадын арми Өмнөдийн эвсэл буюу НYБ-ын цэргийн хүчний хамгаалалтыг устгасан ч өөрсдөө уулархаг нутаг руу ухарсан байна. Энэ тулааны явцад Хятадын тал 10,000 хүнээ алдсан бол Өмнөд Солонгос 6,000, АНУ 2,000 мянган хүнээ алджээ. НYБ-ын цэрэг ихээхэн хохирол амссан ч Ялузян голыг чиглэсэн дайралтаа үргэлжлүүлсээр байв. 1950 оны 11 сарын сүүлээр Хятадын тал хоёр дахь давшилтаа эхлэв. Америкийн цэргийг Ханган ба Пёньяны хоорон дахь сайтар бэхлэгдсэн хамгаалалтаас нь холдуулахын тулд Пэн Дэхуй өөрийн нэгтгэлүүддээ эмх замбараагүй ухарч байгаа байдал үзүүлэхийг тушаав. Генерал МакАртур үүнд хууртан 11 сарын 24-ний өдөр өөрийн дивизүүдээ Хятадын бэлдсэн занга руу явуулж ноцтой алдаа гаргав. Yр дүнд нь 420,000 хүнтэй Хятадын арми НYБ-ын цэргийг баруун талаас нь тойрч бүслээд Америкийн 8-р дивизийн эзлэж байсан байрлалд хүчтэй цохилт өгөв. Зүүн чиглэлд 11 сарын 26 - 12 сарын 13-ны хооронд Чхосиний усан сангийн орчим болсон тулаанаар америкийн явган цэргийн 3,000 хүнтэй корпус бут ниргүүллээ. Харин Америкийн тэнгисийн явган цэргийнхэн өмнө зүгт ухарсан ч гэлээ Хятадын давшилтыг амжилттай эсэргүүцэн, тэдний зургаан дивизийг устгажээ<ref>{{cite book | last =Hopkins | first =William | title =One Bugle No Drums: The Marines at Chosin Reservoir | publisher =Algonquin |year=1986 | location = | pages = | url = | isbn = }}</ref>. Энэ ухралт Америкийн цэргийн түүхэн дэх хамгийн хол ухралт гэж тооцогддог байна<ref>{{cite book | last =Cohen | first =Eliot A | coauthors =Gooch, John | title =Military Misfortunes: The Anatomy of Failure in War | publisher =Free Press |year=2005 | pages =[https://archive.org/details/militarymisfortu0000cohe_s7d9/page/165 165]-195 | url =https://archive.org/details/militarymisfortu0000cohe_s7d9| isbn =0743280822 }}</ref>. НYБ-ын хүчин Хуннам хот хүртэл ухарч, бэхлэлтийн шугам байгуулаад 1950 оны 12-р сард хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагаа эхлүүлжээ. Энэ ажиллагааны явцад 105,000 цэрэг, 98,000 Умард Солонгосын энгийн иргэдийг Өмнөд Солонгос руу хөлөг онгоцоор тээвэрлэн хүргэсэн байна<ref name="Schnabel" /><ref>{{Citation | last =Rear Admiral Doyle | first =James H | last2 =Mayer | first2 =Arthur J | title =December 1950 at Hungnam | journal =U.S. Naval Institute Proceedings | volume = 105 | issue = 4 | pages = 44-65 |date=April 1979 | year =1979 }}</ref>. [[Файл:Korean War bombing Wonsan.jpg|thumb|B-26 бөмбөгдөгч Умард Солонгосын Вонсаныг бөмбөгдөж байна. 1951 он]] 1951 оны 1 сарын 4-ий өдөр Умард Солонгос, Хятадын хамтарсан Умардын эвслийнхэн Сөүл хотыг эзлэв. Тулааны явцад алагдсан генерал Уокерийн оронд албан тушаалыг нь авсан дэслэгч генерал М.Рижуэй Америкийн армийн сэтгэл санааг өргөх, ёс суртахууныг бэхжүүлэх арга хэмжээ авч "Чонын ав", "Аянга", "Бүслэлт" зэрэг сөрөг дайралт явуулсан ч олигтой үр дүнд хүрч чадсангүй. Өмнөдийн эвслийнхэн 1951 оны 2 сарын 21-нд эхлүүлсэн ажиллагаагаар Хятадын армийг хойд зүгт нэлээд ухраав. Yүний дараа 3 сарын 7-нд "Цөлмөгч" ажиллагааг эхлүүллээ. Энэ ажиллагааны хүрээнд фронтын төв хэсэгт хоёр чиглэлээр цохилт өгсөн нь амжилттай болж 3 сарын дундуур эвслийнхэн Ханган голын гатлан Сөүлийг дахин эзэллээ. Сөүл хот дайнд нэрвэгдэн балгас болж, хүн ам нь 1.5 саяас 200,000 хүртэл багасав<ref name="KIMH" />. 4 сарын 22-нд Умардын эвслийнхэн сөрөг давшилтанд орж, фронтын баруун хэсэгт гол, төв болон зүүн чиглэлд хоёр туслах цохилт хийн, Өмнөдийн эвслийн хамгаалалтыг сэтлэн Америкийн анги нэгтгэлүүдийг хоорондоо холбоогүй жижиг бүлэглэлүүд болгон бутаргаад, Сөүлийн чиглэлд давшив. Давшилтын гол чиглэлд Имжинган голын орчим байрлаж байсан [[Их Британи]]йн 29-р бригад өртөж, тулалдааны явцад бие бүрэлдэхүүнийхээ 25%-ийг алдан ухарсан байна. 1951 оны 4 сарын 22-29 хооронд болсон энэ дайралтаар Өмнөдийн эвслийн 20,000 орчим хүн шархадаж, олзлогджээ. 1951 оны 4 сарын 11-нд Трумэний тушаалаар генерал Макартурыг цэргийн удирдлагаас авч, оронд нь дэслэгч Генерал Ван Флитийг томилов. 1951 оны 5 сарын 16-нд Умардын эвсэл ээлжит давшилтаа эхэлсэн ч Өмнөдийн эвсэл амжилттай хамгаалж, тэр сарынхаа 21-нд сөрөг давшилтанд орон, 38-р өргөрөг хүрсэн ба байлдааны ажиллагааг цааш үргэлжүүлэлгүй зогсоосон байна. == Мухардал == [[Файл:DeadchinesesoldierEdit.jpg|thumb|Алагдсан хятад цэрэг, 1951 он]] 1951 оны 6 сард дайны эрч дээд цэгтээ хүрэв. Хоёр тал ихээхэн хохирол амссан ч тус бүрд нь байлдах чадвар сайтай сая гаруй хүнтэй арми байв. 1951 оны 10 сард АНУ-ын армийнхан цөмийн бөмбөг хэрэглэн цохилт өгөх боломжийг судалж эхлэв. Цөмийн бөмбөг бүхий бөмбөгдөгч B-29 онгоцыг Японы Окинава арлаас хөөргөхөөр төлөвлөж байсан байна. Гэвч "цөмийн бөмбөгөөр цохилт өгөхүйц ихээхэн хэмжээний дайсны цэргийн бөөгнөрөл байхгүй" байсан тул уг ажиллагааг зогсоов<ref>{{Citation | last =Hasbrouck | first =S. V | title =memo to file (November 7, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Army Chief of Staff | title =memo to file (November 20, 1951), G-3 Operations file, box 38-A | publisher =Library of Congress | year =1951 }}</ref><ref>{{cite book | last =Watson | first =Robert J | coauthors =Schnabel, James F. | title =The Joint Chiefs of Staff and National Policy, 1950-1951, The Korean War and 1951-1953, The Korean War (History of the Joint Chiefs of Staff, Volume III, Parts I and II) | publisher =Office of Joint History, Office of the Chairman of the Joint Chiefs of Staff |year=1998 | pages =part 1, p. v; part 2, p. 614 }}</ref><ref>{{Citation | last =Commanding General, Far East Air Force | title =Memo to 98th Bomb Wing Commander, Okinawa | year =1951 }}</ref><ref>{{Citation | last =Far East Command G-2 Theater Intelligence | title =Resumé of Operation, Record Group 349, box 752 | year =1951 }}</ref>. Энэ үеэс хойш дайны явцад эрс өөрчлөлт гараагүй бөгөөд талууд хэлэлцээр хийж эхлэв. Хэдий хэлэлцээр явагдаж байсан ч байлдааны ажиллагаа зогссонгүй. Тухайлбал, 1951 оны 8-р сарын 31-ээс 12-р сарын 12-ны хооронд Өмнөдийн Эвслийнхэн давшилтын ажиллагаа явуулж Америкийн тал 22,000, Өмнөд Солонгосын тал 38,000 хүнээ, 11 сарын сүүлээр Умардын эвсэл сөрөг дайралтанд орж 100,000 гаруй хүнээ алдаж байв. Америкийн шинээр сонгогдсон ерөнхийлєгч [[Дуайт Эйзенхауэр]] дайныг зогсоохын тулд авч болох арга хэмжээг хайж 1953 онд Солонгост ирж байдалтай газар дээр нь танилцжээ. Гэвч сөргөлдөгч талуудын энхийн хэлэлцээр дорвитой урагшласангүй. 1953 онд Сталиныг нас барсны дараа байдал эрс өөрчлөгдсөн байна. Зөвлөлтийн Н.Хрущёв тэргүүтэй шинэ удирдлага Солонгосын дайныг зогсоох нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргав. Зөвлөлтөөс дэмжлэггүй болсон Хятадын тал олзны хүмүүсийг суллан явуулахыг зөвшөөрч, 1953 оны 4-р сарын 20-ноос эхлэн талууд цэргийн олзлогдогсдоо солилцож эхэлсэн байна. 5 сард Хятадын арми энэ дайны сүүлчийн давших ажиллагааг Кымсоны орчим явуулснаас хойш, дайн намжих тийшээ хандаж 1953 оны 7-р сарын 27-ны өдөр гал зогсоох тухай гэрээнд талууд гарын үсэг зурсан байна. Гэвч уг гэрээнд Өмнөд Солонгос гарын үсэг зурахаас татгалзсан<ref>{{cite web | title =Syngman Rhee Biography: Rhee Attacks Peace Proceedings | publisher =Korean War Commemoration Biographies | url =http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | accessdate =2007-08-22 | archive-date =2007-07-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070716121057/http://korea50.army.mil/history/biographies/rhee.shtml | url-status =dead }}</ref> тул Өмнөдийн эвслийн өмнөөс Америкийн генерал Кларк гарын үсэг зурсан юм. Гэрээнд гарын үсэг зурах үед фронтын шугам [[38-р өргөрг]]<nowiki/>ийн орчимд байсан тул фронтын шугамаар "Зэвсэггүй бүс" байгуулав. Энэ бүсийг одоо умард талаас нь [[Умард Солонгос]]ын арми, өмнөд талаас нь АНУ, [[Өмнөд Солонгос]]ын хамтарсан хүч хамгаалж байдаг байна. Гал зогсоох хэлэлцээр явагдсан солонгосын хуучин нийслэл Кэсон нь дайнаас өмнө Өмнөд Солонгосын мэдэлд байсан ч одоо [[Умард Солонгос]]ын тусгай эрхтэй хот болсон байна. Дайныг эцэслэсэн энхийн хэлэлцээр өнөөдрийг хүртэл Хойд ба Өмнөд Солонгосын талуудын хооронд хийгдээгүй байгаа болно. == Цэргийн гэмт хэрэг == Солонгосын дайн үеэр талууд хүний эрхийг бүдүүлгээр зөрчиж байсныг олон тооны баримт харуулдаг. Тухайлбал, Умард Солонгос, Хятадын армийн илтгэлд олзны хүмүүсийг тамлаж, цаазлах, шархтай цэргүүдийг буудаж алах явдал гарч байгаа талаар нэг бус удаа дурдагдаж байсан. Америкийн цэргүүдэд фронтын шугам дээрх байрлалд нь дөхөж ирсэн хэнийг ч болов, энгийн хувцастай байсан ч буудан алах тушаал өгсөн байна. Хэдий Умард Солонгосын тал нь энгийн хувцастай тагнуул илгээх нь байсан ч, гол төлөв энгийн иргэд алагддаг байжээ<ref name="wash">{{cite news | first =Charles J. | last =Hanley | coauthors =Martha Mendoza | date = [[2006-05-29]] | title =U.S. Policy Was to Shoot Korean Refugees | url =http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/05/29/AR2006052900485.html | work = [[The Washington Post]] | publisher = [[Associated Press]] | accessdate = 2007-04-15 }} </ref><ref name="Letter_reveals" > {{cite news | first = Charles J. | last = Hanley | coauthors = Martha Mendoza | title = Letter reveals U.S. intent at No Gun Ri | url = http://www.nola.com/newsflash/topstories/index.ssf?/base/international-21/1176512119139600.xml&storylist=topstories | work = [[New Orleans Times-Picayune]] | publisher = [[Associated Press]] | date = [[2007-04-13]] | accessdate = 2007-04-14 }}</ref>. Байлдагч талууд булаан эзэлсэн хот, суурин газраа энгийн номхон иргэдийг хомроглон цаазалдаг байсан байна. Ялангуяа эсрэг талынхны давшилт эхэсний дараа энэ нь улам ихэссэн байна<ref name="SOD">{{cite book | last =Rummel | first =R.J | title =Statistics of Democide | pages =Chapter 10, Statistics Of North Korean Democide Estimates, Calculations, And Sources | url =http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP10.HTM | isbn = }}</ref>. Өмнөд Солонгост олон арван мянган хүнийг коммунист үзэлтэй гэж буруутган мөрдөн байцаалт, шүүхийн шийдвэргүйгээр цаазаар авсан байна<ref>{{Cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |title=AP IMPACT: Thousands killed in 1950 by US's Korean ally - Yahoo! News<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-05-19 |archive-date=2008-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519234526/http://news.yahoo.com/s/ap/20080519/ap_on_re_as/korea_mass_executions |url-status=live }}</ref>. Өмнөдийн эвслийнхэн [[тарваган тахал]], булчин задраах тахал зэрэг өвчний нянгаар халдварлагдсан шавьж бүхий бөмбөг шидэх зэргээр Умардын эвслийнхний эсрэг бактериологийн зэвсэг хэрэглэж байв. Тухайн үед эсрэг талынхаа энгийн номхон иргэдийг санаатай болон санаандгүйгээр алахыг хориглосон гэрээ, хэлэлцээр байгаагүй бөгөөд энэ дайны дараа буюу 1977 онд дайны үеэр энгийн иргэдийн эсрэг хийсэн гэмт хэргийн талаарх нэмэлт Протоколыг баталсан байдаг юм. == ЗХУ-ын нисгэгчдийн оролцоо == АНУ-ын нисэх хүчний гол хүч 5-р агаарын арми Японд төвлөрсөн байжээ. Америкийн 5-р агаарын армийн бүрэлдхүүн нь :тактикийн бөмбөгдөгч, сөнөөгч онгоц тагнуулын онгоцноос 6үрдсэн байлаа. Мөн Алс Дорнодод байлдааны ажиллагаанд оролцож байсан тээврийн, агаарын, агаарын тээврийн, агаарын довтолгооноос хамгаалах агаарын тээврийн холбооны бүрэлдэхүүн, нэгжүүд байв. Өмнөд Солонгосын агаарын цэргийн хүчин хэдийгээр сайн зохион байгуулалттай байсан боловч цөөн тооны сөнөөгч болон сургалт, тээврийн онгоцтой байв. Дайны төгсгөл гэхэд БНСУ дахь АНУ-ын агаарын флот 2,400 байлдааны онгоцтой болж нэмэгджээ. 1950 оны 6-р сарын өдрүүдэд Хойд Солонгосын агаарын цэргийн хүчний идэвхгүй байдлаас үүдэн байлдааны ажиллагаанд орсон Америкийн нисэх хүчин бүрэн агаарын давуу байдлыг олж авчээ. Агаарын довтолгооны үеэр АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин БНАСАУ дахь стратегийн байгууламжуудыг идэвхгүй болгож, олон тооны техник эд материал хүн хүчийг жагсаалаас гаргасан байна. Гэсэн хэдий ч 9-р сарын дунд үе хүртэл Эвслийн хүчны газар болон тэнгисийн цэргийн үйл ажиллагаа амжилтанд хүрч чадаагүй юм. Хариуд нь Хойд Солонгосын Зэвсэгт хүчин (75 мянга хүртэл хүн) дайралтыг дахин өргөжүүлж өмнөд Солонгосын нутаг дэвсгэрийн 90 хүртэлх хувийг хяналтандаа авч чаджээ. Мөн НҮБ--ын цэргүүд БНАСАУ-ын нутаг дэвсгэр рүү дайрч, 10-р сарын 19-нд нийслэл Пхеньяныг эзлэн авав. Америкийн нисэх хүчин, Хойд Солонгос дахь цэргийн болон үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, мөн БНХАУ-ын цэргийн байгууламжинд олон тооны бөмбөг дэлбэлсэн байна. Энэ үед БНАСАУ-ЗСБНХУ-хоёрын хооронд 1950 оны 10-р сарын 8-нд БНАСАУ-д Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийг оруулах гэрээ байгуулжээ. 1950 оны эцэс гэхэд тэдний ажилтнууд 246 ажилтан болон өргөжжээ. 1950 онд дайн эхэлснээс хойш НҮБ-ын хүчнүүдын үйл ажиллагаа явуулж байгаа 1100 нисэх онгоцны эсрэг Хойд Солонгос 172 байлдааны нисэх онгоцоор зогсож байв. Хойд Солонгосын тал Өмнөд Солонгосын Инчон боомтыг эзэлсэн боловч хамгаалахын тулд цаг хугацаанд нь бэлтгэх цаг зав байсангүй. Энэ үед Америкийн нисэх хүчин довтолгоо хийлээ. Ажиллагаанд оролцсон тэнгисийн цэргийн хүчинд 500 гаруй байлдааны болон тээврийн нисэх онгоц, нисдэг тэрэг өгчээ. Хоёр өдрийн дараа Инчон хотын боомт АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний мэдэлд шилжжээ. Хойд Солонгос нутаг дэвсгэрээсээ дайсныг гаргахын тулд Зөвлөлтийн тусламж авахаас өөр аргаггүй болсон байлаа. Өмнөд Солонгосын армийн байлдааны бүрэлдэхүүнийг агаарт ялахын тулд "Зөвлөлтийн хязгаарлагдмал нисэх бие бүрэлдхүүн" илгээх хүсэлт тавьжээ. Мөн БНХАУ сөнөөгч агаарын корпусаа Хойд Солонгос руу татсан байна. Эхний ээлжинд хятадын корпус нь Америкийн агаарын довтолгооноос Хойд Солонгос дахь БНХАУ-ын стратегийн объектуудыг хамгаалж байлаа. Үүний дараа ЗСБНХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1951 оны 8-р сарын 28-ны өдрийн тушаалын дагуу Зөвөлөлтийн нисэх 64-р корпусын нэг хэсгийг Хойд Солонгосын нутаг дэвсгэрт нүүлгэн шилжүүлж, корпусын нисгэгчид байлдааны ажиллагаа явуулж эхлэжээ. 1952 оны 11-р сарын 1-гэхэд Зөвлөлтийн корпус 441 нисгэгчийн бие бүрэлдхүүнтэй байсан бөгөөд онгоцны тоо 321 онгоцонд хүрчээ. Ихэвчлэн МиГ-15бис ,МиГ-15 сөнөөгч онгоцуудаар зэвсэглэжээ Эхний агаарын тулалдааны үр дүнгээс үзэхэд МиГ-15 сөнөөгч онгоцны хувьд нислэгийн өндөр үзүүлэлт гаргаж Агаарын цэргийн командлагч, хурандаа генерал П.Ф Жигарев, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Сталин руу. “МИГ-15 онгоц Америкийн арван B-29 онгоц, нэг F-80 онгоц буудаж унагалаа.Агаарын тулаанд МИГ-15 онгоц хохирол амссангүй” гэсэн мэдээ явуулжээ. БНАСАУ дахь Зөвлөлтийн агаарын хүчний корпусын даргаар хурандаа генерал С. А Красовский ажиллаж байжээ. 1952 оны 12-р сард Хойд Солонгосын агаарын хүчин Зөвлөлтийн 4 Хятадын 1 болон өөрийн 5 агаарын дивизээс бүрдсэн байв. Үүнээс гадна Хятад улсын өөр 4 агаарын дивизийг байгуулж, нисэх онгоцны буудлуудад байрлуулсан байлаа.. Зөвлөлтийн нисгэгчид хятадын дүрэмт хувцастай, хятад тусгай хуурамч нэртэй,хятад бичиг баримттай Korean Реорle,s Air Force-БНАСАУ-ын Ардын нисэх хүчин гэсэн тэмдэгтэй онгоцтой байжээ. Нийтдээ 1950 оны 11-р сараас 1952 оны 1-р сар хүртэл агаарын тулалдаанд дайсны 564 нисэх онгоцыг унагаажээ. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн тал 34 онгоцоо алдсан байна. Зөвлөлтийн МиГ-15 сөнөөгч онгоц түүний маневрлах чадвар галын хүч зэрэг идэвхтэй ажиллагаа нь дайсны агаарын цохилтыг эрс тасалж, дайсны байлдааны бүрэлдэхүүнээ оновчтой тараахад саад болж бөмбөгдөлтийн нарийвчлалыг бууруулж чадсан байв. 1950 оны 10-р сард Хятад сайн дурынхан БНАСАУ-д ирсэний дараа Зөвлөлтийн цэргийн зөвлөхүүдийн нэг хэсэг хамтарсан (Солонгос-Хятад) командлалын төв байранд ажиллаж байжээ. 1953 оны 7 сарын хугацаанд агаарын тулалдаанд дайсны 139 онгоц сөнөөсөн байна. Зөвлөлтийн 64-р корпусын хохирол 25 МиГ-15бис МиГ-15 78 сөнөөгч онгоцоо алдсан байна. 1951 оны 9-р сараас 12-р саруудад Зөвлөлтийн нисгэгчид дайсны зенитийн 1,093 батерейг устгаж, Америкийн 50 онгоцыг унагаажээ. Дайны явцад Зөвлөлтийн нисгэгчид 63229 байлдааны нислэг үйлдэж, 1790 агаарын тулалдаанд оролцож, дайсны 1,309 нисэх онгоц, түүний дотор 1097 сөнөөгч онгоц, 21221 зенитийн их бууны батарейг устгажээ. Зөвлөлтийн тал агаарын тулалдаанд онгоц нь сөнөж шүхрээр буусан Америкийн 262 нисгэгчийг олзолж, Хятад, Солонгосын цэргийн мэдэлд шилжүүлсэн байдаг . Зөвлөлт засгийн газрын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар "Засгийн газрын даалгаврыг амжилттай биелүүлсний төлөө" 3504 албан хаагчийг, одон медалиар шагнасан бол 22 нисгэгч нь ЗХУ-ын баатар цолыг хүртжээ. Зөвлөлтийн хамгийн алдартай нисгэгчид болох : Э.Г. Пепеляев, Н.В. Сутягин, Д.П. Оскин, Л.К. Шукин, S.M. Крамаренко, A.P. Сморчков, С.П. Субботин ба бусад нарыг ЗХУ-ын Баатар цолоор шагнажээ. Мөн Эх орны дайны баатар ЗХУ-ын Баатар Иван Кожедуб өөрийнхөө хороотойгоо Солонгосын тэнгэрт Америкчуудтай тулалдсан юм. 1950 оны 6-р сарын 25-наас 1953 оны 7-р сарын 27-ны хооронд Зөвлөлтийн нисэх хүчний хохирол 125 нисгэгч, 335 нисэх онгоц болсон байлаа. Зарим эх сурвалжид Зөвлөлтийн талын Солонгосын дайны нийт хохирол 1000 давсан МиГ-15 сөнөөгч онгоцоо алдсан бол Америкийн тал 2300 хол давсан F-86 сөнөөгч онгоцоо алдсан гэж бичсэн байдаг. Энэ нь туршлага муутай МиГ-15 сөнөөгч онгоцон дээр дадлагажаагүй Хойд Солонгос Хятадын нисгэгчидыг оруулан тооцсонтой холбоотой аж. == Yр дагавар == [[Файл:WarKorea B-29-korea.jpg|thumb|Дайны хугацаанд хамгийн багадаа 16 B-29 бөмбөгдөгч онгоц устгагдсан байна]] Солонгосын дайн нь [[Хүйтэн дайн]]ы үеийн хамгийн анхны зэвсэгт мөргөлдөөн болж, хоёр их гүрэн хязгаарлагдмал орон зайд, [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэлгүйгээр дайтах бүс нутгийн дайны загварыг гаргаж өгсөн байна. === Солонгос === Дайны уршгаар Өмнөд Солонгосын сая орчим, Умард Солонгосын сая гаруй хүн, нийтдээ 2,500,000 гаруй солонгос хүн алагдсан байна. Хоёр улсын үйлдвэрлэл, дэд бүтцийн 80% гаруй нь бүрэн устаж, орон сууцны фондын 50%, засаг захиргааны барилга байгууламжийн гуравны хоёр нь бүрэн устжээ. Умард Солонгосын тухайд түүний удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ир Сен]] солонгосын дайн дуусав уу үгүй юу Сталины зөвлөлт, [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы хятад нөхдөөсөө сурсан муу аргаараа Манжуурт япончуудын эсрэг партизанчилж зовлон, жаргалаа хуваалцаж, хэцүү бэрхийг хамтдаа туулж нам төрөө үүсгэн байгуулалцсан журмын нөхдөө хүртэл бүгдийг нь хоморголон баривчилж шүүхийн шийдвэр, мөрдөн байцаалтгүйгээр хилс зохиомол хэрэг тулган гэр бүлээр нь хүйс тэмтэрсэн цэвэрлэгээг гардан явуулж ганцаар нам,төр, цэргийн эрх мэдлийг авч үлдсэн. Энэ нь дээр дурьдсан өөрийн өрсөлдөгч байж мэдэх Пак Чон Хён болон түүний тойрон хүрээллээс эхлэн 1953 онд их баривчилгаа ,цэвэрлэгээ явагдсаны дараа 1956 онд тэднийг америкийн тагнуул хэмээн нийтэд зарлан буудан хороох тушаал өгснөөр нам, төр, цэргийн удирдах өндөр албан тушаалаас эхлээд бүх шатны салаа мөчир, салбар даяар найз нөхдөө, гэр бүлээ, эцэг эхээ, ах дүүгээ, хамт олноо тагнан матдаг компанит цэвэрлэгээг улс орон даяар явагддаг жигшүүрт жишиг тогтсон ажээ. Хамгийн оргил үе нь хятадын соёлын хувьсгалтай нэгэн зэрэг явагдсан 70 аад он байсан гэдэг юм.ийнхүү Умард Солонгост нэг хүнийг тахин дангаар дарангуйлан захирах дэглэм тогтсон түүхтэй. Өмнөд Солонгос гал зогсоох гэрээ байгуулсны дараа Өмнөд солонгосын дайны дараах сэргээн босгох ажилд АНУ туслан, Солонгосын ард түмнийг тэжээж байжээ. Тэжээж хэмээн онцолж буй шалтгаан нь жил бүр АНУ-с өгөх тусламжийн мөнгөөр Солонгосчууд хүнс, нефть, эм, барилгын материал, тоног төхөөрөмж зэрэг амин шаардлагатай бүхнээ гаднаас импортлодог байжээ. Жишээ нь: 1960 оны Өмнөд Солонгосын эдийн засгийг авч үзвэл 32 сая долларын бүтээгдэхүүн экспортолж, 343 сая долларын бүтээгдэхүүн импортолсон байдгийг харьцуулбал худалдааны алдагдал 10:1 хэмжээнд хүрэн эдийн засгийн хувьд дампуурсан орон болсныг харуулж байна. Харамсалтай нь жил бүр АНУ-ын өгөх тусламж буурсанаар Өмнөд Солонгосын эдийн засаг улам бүр доройтож, улс орны хэмжээний хямрал сүйрэл болох нь гэсэн түгшүүр тархан байлаа. 1961 онд Японы Засгийн газраас Өмнөд Солонгосын эдийн засгийн тухай дараах дүгнэлтийг гаргажээ. Үүнд: "Өмнөд Солонгосын эдийн засаг # Хүн амын хэт өсөлт # Байгалийн баялагийн хомсдол # Аж үйлдвэр хөгжөөгүй # Цэргийн зардлын хүнд дарамт # Улс төрийн ядмаг хөгжил # Хөрөнгийн дутагдал # Төрийн захиргааны чадавх сул зэрэг хүнд асуудлууд тээж буй бөгөөд эдийн засаг нь өсч хөгжих, бие даах найдваргүй" гэсэн байв. Солонгос орон тийнхүү ирээдүйгүй орон байсан ажээ. Эдүгээ БНСУ ямар хөгжлийн оргилд явааг та бид мэдэх бүлгээ === Америкийн Нэгдсэн Улс === Америкийн Нэгдсэн Улс нь энэ дайнд 54,246 хүнээ алджээ. Энэ нь Вьетнамын дайны хохирлоос бага байгаа ч, Вьетнамын дайн нь 13 жил, харин Солонгосын дайн 3 жил үргэлжилсэн. Америкууд Дэлхийн 2-р дайн, [[Вьетнамын дайн]]ы сэдвээр их ярьдаг ч Солонгосын дайны талаар бараг дурддаггүй тул Америкт энэ дайныг "[[Мартагдсан дайн]]" гэж нэрлэдэг. Солонгосын дайны дараа мэргэжилтнүүд Америкийн арми байлдааны ажиллагаа явуулахад хангалттай бэлэн биш байсан гэсэн дүгнэлт хийсэн тул дайны дараанаас АНУ батлан хамгаалахын төсвөө 50 тэрбум доллар болгон өсгөж, явган цэрэг, агаарын цэргийн хүчний бие бүрэлдэхүүнийг тоог хоёр дахин нэмснээс гадна [[Европ]], [[Ойрх Дорнод]], [[Ази]]д олон тооны цэргийн бааз байгуулсан байна. Мөн орчин үеийн шинэ зэвсгээр хангах асуудал гарч М16 винтов, 40 мм миномет, F-4 сөнөөгч зэрэг шинэ зэвсэгүүд армийн зэвсэглэлд орж ирсэн байна. [[Файл:Sherman-korea.jpg|thumb|left|Америкийн Шерман танк, 1952 оны 5 сар]] === Хятад === Хятадын талын албан ёсны мэдээгээр энэ дайнд Хятадын ардын чөлөөлөх арми 390,000 хүнээ алджээ. Гэвч өрнөдийн зарим эх сурвалжууд хятадын хохирлын тоог сая хүн давсан гэж үздэг. Дайны явцад Хятад болон ЗХУ-ын харилцаа эрс мууджээ. Хятадууд энэ дайнд зөвхөн өөрийн хүчинд найдан оролцох шийдвэр гаргаж, үнэндээ АНУ-тай сөргөлдөн тулалдсанаар улсынхаа хүчийг Дэлхий дахинаа харуулж, хожим улс төрийн тавцан дээр нөлөөтэй тоглогч байх болно гэдгээ бодит жишээгээр харуулсан хэрэг байв. === Тайвань === [[Файл:Sikorsky HRS-1 of HMR-161 in flight over USS Sicily (CVE-118) off Inchon on 1 September 1952 (80-G-477573).jpg|thumb|right|150px|Солонгосын дайны үед АНУ-ын армийн зэвсэглэлд H-19-тэй төстэй нисдэг тэрэг хэрэглэгдэж байв<ref>http://www.historynet.com/the-rise-of-the-helicopter-during-the-korean-war.htm</ref><ref>http://tri.army.mil/LC/CS/csa/aahist.htm</ref>]] Солонгосын дайн дууссаны дараа Өмнөдийн эвсэлд олзлогдсон Хятадын ардын чөлөөлөх армийн 14,000 байлдагч эх орондоо буцахаас татгалзан Тайваньд ирж суурьшсан юм. Тэд 1954 оны 1 сарын 23-ны өдөр Тайванд ирсэн бөгөөд өөрсдийгөө "коммунизмыг эсэргүүцэгч сайн дурынхан" гэж нэрлэх болсон билээ. Түүнээс хойш энэ өдрийг Тайваньд "Дэлхийн эрх чөлөөний өдөр" гэж нэрлэн тэмдэглэдэг болсон. Солонгосын дайн нь Тайваньд маш ашигтайгаар туссан байна. Солонгосын дайнаас өмнө АНУ нь Тайвань болон эх газрын Хятад хоёрын мөргөлдөөнд ямар нэг байдлаар оролцохоос эрс татгалзан, Тайваньд дэмжлэг үзүүлэхээ зогсоогоод байсан билээ. Харин дайны дараанаас бүс нутагт өөрийн нөлөөллийг авч үлдэхийн тулд Тайванийн эрх баригчдыг бүх талаар дэмжих хэрэгтэй гэж үзсэн байна. Улмаар Тайвань руу өөрийн зэвсэгт хүчний ангиудыг илгээж, [[Гоминдан]]<nowiki/>ы засгийн газрыг гарцаагүй ялагдлаас аварчээ. Улмаар Солонгосын дайны дараа давамгайлах болсон үзлийн нөлөөгөөр Өрнөдийн дийлэнх орнууд БНХАУ-ыг 1970-аад он хүртэл хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж байсан юм. === Япон === Олон зуун мянган хүний аминд хүрсэн энэ дайнаар эдийн засгийн хувьд хожсон цорын ганц улс нь Япон гэж болно. Дайны эхэнд Өмнөдийн эвсэл ялагдсан, мөн Японд зүүний үзэл баримтлалтай хөдөлгөөн хүчээ авсан тул АНУ-ын удирдлаган дор эхлээд дотоодын цэрэг, цагдаагийн албыг байгуулсан нь одоогийн Японы өөрийгөө хамгаалах хүч болон хувирсан юм. Мөн АНУ дайны дундуур Сан-Франциско хотод Японтой энхийн гэрээ байгуулан, тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн байна. Америкийн цэргийн хангалтын гол баазууд Японд байрлаж байсан нь эдийн засгийн хувьд маш чухал ач холбогдолтой байв. Солонгосын дайны явцад АНУ 3.5 тэрбум долларын өртөг бүхий Японы бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авсан байна. Энэ үед хөл дээрээ тогтсон компаниудын дотор "Мицүи", "Мицүбиши", "Сүмитомо" зэрэг багтана. 1950-1951 онд Японы үйлдвэрлэлийн өсөлт 50%-д хүрсэн ба 1952 онд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнөх түвшиндээ хүрсэн нь ганцхан жилийн дотор гурав дахин нэмэгдсэн хэрэг байлаа. === Зөвлөлт Холбоот Улс === 1950 оны зургадугаар сарын 25-нд ЗХУ-ын шууд дэмжлэг, оролцоотойгоор Солонгосын дайн эхэлжээ. Энэ дайн нь улс төрийн хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад (ЗХУ) алдагдалтай байлаа. Солонгосын хойгийг [[Ким Ир Сен]]ий дэглэмийн дор нэгтгэх гэсэн зорилгодоо хүрээгүйгээр зогсохгүй хөрш коммунист Хятадтай харилцаа муудлаа. Гэтэл Өрнөдийн эвсэлийн гишүүн орнуудын харилцаа хоорондоо болон Баруун Герман, Япон зэрэгтэй орнуудтай сайжирсан байна. Нөгөө талаас ЗХУ нь гуравдагч ертөнцийн хөгжиж байгаа орнуудад туслалцаа үзүүлэхэд бэлэн гэдгээ харуулсан тул Солонгосын дайны дараа маш олон орнууд ЗХУ-ыг даган социалист чиг баримталж эхлэв. Эдийн засгийн хувьд Солонгосын дайн нь ЗХУ-д хүндээр туссан ч, дайны явцад шинэ зэвсгийг бодит байдал дээр турших боломжтой болж, өрсөлдөгч талын олон тооны шинэ зэвсгийг олзолж авснаар цаашид өөрийн зэвсэг техникийг улам боловсронгуй болгох боломжтой болсон төдийгүй дайнд тодорхой хэмжээгээр оролцсон зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүний 30,000 гаруй албан хаагчид асар их туршлага хуримтлуулсныг олон арван жилийн туршид дараа дараагийн бүс нутгийн олон дайнд амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. == Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хувьд == БНМАУ хэдийгээр энэ дайнд шууд оролцоогүй боловч улс төр-үзэл суртлын [[холбоотон]] улс болохын хувьд [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед ЗХУ-д тусалж байсны нэгэн адил дайны үеийн болон дайны дараах сэргээн босголтын үед Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөн өрнөжээ.1950 онд [[Умард Солонгос]]т [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын (БНМАУ) Элчин Сайдын Яам (ЭСЯ) нээгдэж, 1950-1952 онд Элчин сайдаар [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]], 1952-1955 онд генерал [[Сандивын Равдан]] нар томилогдож, дайны үед монголчууд тэнд ажиллаж байсан юм. Манай дипломатууд Америкийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд нэг бус удаа өртөж, элчин сайд С.Равдан дэлбэрэлтийн улмаас бэртэж, өрөөсөн чих нь сонсголгүй болжээ. Азаар хүний амь үрэгдээгүй байна.1948 оны аравдугаар сарын 8-нд Умард Солонгосын ГЯЯ-ны сайд Пак Хон-ёнгоос хоёр орны хооронд дипломат болон эдийн засгийн харилцаа тогтоох санал дэвшүүлсэн байдаг. Монгол Улсын Засгийн газар хүлээн авч “Тусгаар тогтносон Солонгос Улс болон түүний Засгийн газар байгуулагдсан явдалд БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгосын бүх ард түмэнд баяр талархлаа хүргэж, манай хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа, эдийн засгийн хэлхээ холбоо тогтоох гэсэн Умард Солонгосын Засгийн газрын саналыг ханамжтай хүлээн авч байгаагаа нотлон, ноот бичиг солилцсоноор ''1948 оны аравдугаар сарын 15-нд'' хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтжээ. 1950 оны зун Монгол Улсын ЭСЯ Пёнъян хотноо байгуулагдан үйл ажиллагаа эхэлж, элчин сайд Ж.Самбуу 1950 оны наймдугаар сарын 11-нд Умард Солонгосын Ардын Дээд Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Ким Ду бон Итгэмжлэх жуух бичигээ барьжээ. Өөрөөр хэлбэл Солонгосын дайн эхэлсэн тэр зун байв. ЭСЯ-нд зөвлөх бөгөөд нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Х.Санжмятав, хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга Л.Пүрэв нар ГЯЯ-наас томилогдсон байна. БНМАУ-д суух Умард Солонгосын анхны элчин сайд КУТВ-т суралцсан [[Ким Ён-жин]] (Kim Yong-jin), ЭСЯ-ны бүрэлдэхүүн III нарийн бичгийн дарга болон хоёр атташег ГЯЯ-ны Ёслолын хэлтсийн эрхлэгч [[Баянбаатарын Очирбат|Б.Очирбат]], Дорнод хэлтсийн эрхлэгч Б.Дөрвөлжин нар Монгол, Зөвлөлтийн хилийн Алтанбулаг боомтод угтан авчээ. Умард Солонгосын дипломат төлөөлөгчид Зөвлөлтийн цэргийн ангийн зочид буудалд нэг хонож, маргааш нь хамтдаа галт тэргээр Улаанбаатар луу мордсон байна. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 19-нд Улаанбаатарт ГЯЯ-ны сайд [[Номтайширын Лхамсүрэн|Намтайширын Лхамсүрэн]], орлогч сайд Г.Пунцаг, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бадамын Лхамсүрэн, Дорнод хэлт­сийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж, Ёслолын хэлтсийн орлогч Г.Минжүүр болон ЗХУ-ын элчин сайд [[Юрий Приходов|Юрий К.Приходов]], БНХАУ-ын элчин сайд Цзы Яа-тай угтаж авч харилцан ярилцжээ. 1951 оны дөрөвдүгээр сарын 24-нд элчин сайд Ким Ён-жин БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Г.Бумцэнд]]<nowiki/>эд Итгэмжлэх жуух бичигээ өр­гөн барьжээ. Эдгээр бүх үйл явц Солонгосын дайны эхний хамгийн хүнд өдрүүдэд болж өнгөрчээ. Солонгосын дайны талаарх ЗХУКН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны “маш нууц” зэрэглэлтэй архивын багц материалууд (эдүгээ ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн архив болж өөрчлөгдсөн) 1990-ээд оны дундаас нээлттэй болж эрдэм шинжилгээний эргэлтэд орсноор пост-коммунист орнуудад энэ дайны гол зохион байгуулагчид нь тодорхой болсон билээ. Энэ дайны талаар тухайн үедээ Монгол Улс болон бусад социалист орнууд ерөнхий ойлголттой байсан ба УМАРД СОЛОНГОС нь өөрийгөө хамгаалах, эх орноо нэгтгэх үйлсийн төлөө эх орны дайн явуулж байна гэж үзэж байжээ. АНУ болон НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчин энэ дайнд оролцсоноор ЗХУ, Умард Солонгосоос бусад социалист орнуудад тарааж байсан мэдээллээр “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг явуулж буй эх орны дайн” болон өөрчлөгдсөн байна. Монголын Засгийн газар ч ийм л ойлголттой байжээ. БНМАУ дэлхийн II дайны сүүлчийн улиралд Японы милитаризмын эсрэг чөлөөлөх дайнд ЗХУ-ын улс төр, цэргийн холбоотны хувиар оролцсон, Умард Солонгосыг хүлээн зөвшөөрсөн хоёрдахь социалист орны хувьд энэ дайнд Умард Солонгосын талд баттай зогсч, эд материалын болон санаа сэтгэлийн үлэмж хэмжээний тусламж үзүүлжээ. Солонгосын дайн эхлээд удаагүй байхад БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд, маршал Х.Чойбалсан Умард Солонгосын удирдагч [[Ким Ил Сон|Ким Ил-сон]]<nowiki/>д 1950 оны долдугаар сарын 12-нд илгээсэн цахилгаандаа: “Эрх чөлөөг эрмэлзэгч солонгосын ард түмний эсрэг зэвсгээр халдан түрэмгийлсэн [[Ли Сын-ман]]<nowiki/>ы (Rhee Syng-man Д.У) урвагч бүлэг ба америкийн импе­риалистуудаас өөрийн орныг бүрэн чөлөөлөхийн төлөө эрэлхэгээр тэмцэж байгаа солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцлийг монголын ард түмэн гүнээ талархан ширтэн харж байна. УМАРД СОЛОНГОС-ын бүрэн чөлөөлөгдөх өдөр айсуй гэдэгт монголын ард түмэн гүнээ итгэж, солонгосын ард түмний баатарлаг тэмцэлд цаашдын амжилт ба түргэн ялалтыг хүснэ” гэсэн байна. Энхтайвныг Хамгаалах Монголын Хорооноос (ЭТХМХ) Солонгосын Энхтайвныг хамгаалах Хороонд 1950 оны долдугаар сарын 19-нд илгээсэн захидалд Монголын олон нийт олон тооны цуглаан хийж, Аме­рикаас Умард Солонгосын эсрэг түрэмгийлж байгаа явдлыг нэн даруй зогсоохыг шаардсан тогтоолуудыг гаргасныг дурдаад “ЭТХМХ нь америкийн империалистуудаас солонгосын ард түмний до­тоодын хэрэгт зэвсэгл­эн оролцож байгаа явдлыг эсэргүүцэн, Солон­госоос Америкийн зэвсэгт хүчнийг нэн даруй гар­гахыг шаардаж, бүх ард түмний санал зори­гийг илэрхийлж байна” гэжээ. БНМАУ Солонгосын дайн эхэлсэн даруйд Умард Солонгост тусламж үзүүлэх шийдвэр гаргаагүй гэдгийг онцлон тэмдэглэмээр байна. Харин АНУ тэргүүтэй холбоотны цэргийн хүчин 1950 оны есдүгээр сарын 25-нд Сөүлийг чөлөөлж, аравдугаар сарын 8-нд 38 өргөргийг давж, 1950 оны аравдугаар сарын 19-нд нийслэл [[Пёньян]] хот эзлэгдэж, АНУ-ын агаарын хүчин В-29 онгоцноос Умард Солонгосын хот тосгодыг бөмбөгдөж, түүнд энгийн иргэд олноор хэлмэгдэж эхэлсэн, түүнчлэн аравдугаар сарын 25-нд “сайн дурынхан” нэртэй Пэн Дэнхуайн удирдсан БНХАУ-ын Ардын чөлөөлөх армийн цэргүүд Солонгосын дайнд хөндлөнгөөс оролцож, дайн ноцтой өргөжих болсон тэр үед л МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо хуралдаж, 1950 оны аравхоёрдугаар сарын 1-ний өдөр “Солонгосын ард түмнээс америкийн империализмын эсрэг явуулж буй баатарлаг тэмцэлд нь тусламж үзүүлэх” тухай тогтоол батлан гаргажээ. 1950-1953 оны Солонгосын дайны үед болон дайны дараах сэргээн босголтын жилүүдэд МАХН-ын Төв Хороо, Сайд нарын Зөвлөлийн хурлаар Солонгосын ард түмэнд туслах тухай асуудлыг удаа дараа хэлэлцэн, Солонгосын ардын армид агт морьд, үржлийн мал, дулаан хувцас, хүнсний зүйлээр туслах, дайн дууссанаас хойш УААА-гаа сэргээн босгоход нь зориулж тусламж үзүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч Б.Ламжав, ГЯЯ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Б.Лхамсүрэн ахалсан “Солонгосын ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах тусгай комисс”-ыг байгуулж, энэ хугацаанд 43924 адуу, 9094 үхэр, хонь, ямаа 79965 толгой (үүний 30 хувь нь эр, 70 хувь нь үржлийн мал), дулаан хувцас, үстэй дээл 17462 ширхэг, эсгий гутал 10000, хөвөнтэй өмд цамц 20030 хос, шинель 4500 ширхэг, хонины элдсэн нэхий 50000 ширхэг, савхин гутал 10000 хос зэрэг олон нэрийн үнэ бүхий зүйл бэлэглэжээ. Хүнсний зүйлд мах 2248,7 тонн, цөцгийн тос 30 тонн, өөхөн тос 65 тонн, хиам 99,1 тонн, нарийн боов 97,3 тонн, улаан буудай 1209, долоон тонн, цагаан будаа 160,8 тонн, гурил 200 тонн, спирт 26,5 мянган литрийг тус тус тусламжаар үзүүлжээ. 1951 оны намар Монголын төлөөлөгчид Умард Солонгост айлчлан хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 3 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцон 3 дахь удаагийн тусламжийн цувааг гардуулан өгчээ. СХН-ын Төв Хороо, Засгийн газар, ард түмэн төлөөлөгчдийг халуун дотно хүлээн авч, Монголын ард түмний тусламжийг өндөр үнэлж фронтын шугам дээр байлдаж байсан цэргийн анги нэгтгэлүүдээр явж, Монголын төлөөлөгчдийг танилцуулж байжээ. Тэнд “БНМАУ-аас үзүүлсэн дэмжлэг, тусламж” гэсэн нэртэй олон самбаруудтай булан гаргаж байжээ. Монгол агт, морьдыг “Монголын сайн дурынхан” гэж нэрлэж байснаас гадна фронтын зурвас нутгуудын зам муутай, шавар намаг ихтэй нуга, хөндий, гол горхи, уул даваануудад их буу, миномёт, байлдааны бусад техник хэрэгслэлийг тээвэрлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан монгол морьдод хувийн нэр өгч, зургийг нь самбар дээр тавьж, “баатар морь” гэж цол өгч байжээ. Зохион байгуулах комиссын гишүүд аймаг, орон нутагт явж, агт морьд, хонь, мал сонгон авч, сүрэг болгон зохион байгуулж, тууврын замд гаргаж улсын хил давуулан БНХАУ-ын Манжуур өртөөн дээр хүргэж галт тэргэнд ачиж цуваа болгон явуулдаг байжээ. Цаашид Солонгост нутагшуулан үржүүлэх зориулалтаар унагатай гүү, азарга, үхрийн үржлийн хэсгийг илгээж байжээ. Фронтын дайчдад монголын ард түмнээс олон мянган захидал, цахилгаан утас бичдэг байсан байна. Гэвч тэр бүгдийг солонгос хэл дээр орчуулах бололцоогүйгээс шууд хүргүүлдэг байжээ. “Америкийн империалистууд Солонгосоос бузар савраа тат!”,“Солонгосын ард түмэн ялна” зэрэг өгүүлбэрийг захидлуудаас иш татан олон мянган хувь хэвлүүлэн Солонгост явуулах тусламжийн барааны хайрцаг, сав баглаа, түүнийг тээвэрлэсэн машин, галт тэргэн дээр нааж явуулж байжээ. Тусламжийн эдгээр зүйлийг Монголын төлөөлөгчид 3 удаа явж Ардчилсан Солонгосын Засгийн газрын төлөөлөгчдөд гардуулан өгчээ. 1950-1953 онд үзүүлсэн тусламжийн зүйлийн нийт үнэ 23 сая 365 мянган төгрөг болж байжээ. Тэгвэл 1950 онд Монгол Улсын нийгмийн нийт бүтээгдэхүүн 1.327 тэрбум төгрөг, үндэсний орлого 879.3 сая төгрөгөөр хэмжэгдэж байжээ. Тус­ламжийн нийт үнийн дүнг тухайн үеийн төгрөг-рубль-долларын ханшны тооцоогоор авч үзвэл 1.298.000 сая ам. доллартай дүйцэж байсан байна. Үүнээс гадна Монгол Улс 1952-1959 онуудад эцэг, эх нь амь үрэгдэж, өнчин хоцорсон '''197''' хүүхдийг (115 эрэгтэй, 82 эмэгтэй) найман багшийн хамт Улаанбаатарт авчран асран хүмүүжүүлж '''30''' гаруй оюутныг өөрийн их, дээд сургуульд сургаж нутагт нь буцаажээ. Эд­гээр хүүхдүүд Монгол Улсад найман жил сурч хүмүүжихдээ Шарга морьтын аманд зус­лангийн байртай, Зайсан толгойн аманд өвлийн байртай байсан ба дурьдсан хугацаанд Монгол Улсаас найман сая 544 мянга 400 төгрөгийн зардал гарчээ. Мөн 1959 онд Японд суурьшиж байсан Умард Солонгосын иргэдэд 15 мянган төгрөгийн тусламж үзүүлж байжээ. Монголын ард түм­нээс үзүүлсэн тус­ламжийг өндөр үнэлж Солонгост туслах ажлыг зохион байгуулахад идэвх чармайлттай оролцсон БНМАУ-ын хэдэн арван иргэдийг Умард Солонгосын одон медалиар шагнасан байна. Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын дарга Ким Ил-сон 1953 оны нэгдүгээр сарын 10-нд Монголын Засгийн газарт явуулсан илгээлтдээ: “Америкийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг, эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, нэр төрийн төлөө бүх дэлхийн улс түмний энхтайван, жаргалант амьдралыг хамгаалахын төлөө Солонгосын ард түмний шударга дайн эхэлсэн өдрөөс аваад ах дүү Монголын ард түмнээс чин зүрхний тусламжийг бүх хүчээрээ үзүүлсэн, үзүүлсээр байна. Ах дүү Монголын ард түмнээс бидэнд үзүүлж байгаа эд материал, санаа сэтгэлийн асар их тусламж бол тэмцэж байгаа Солонгосын ард түмэнд хайр талархалтай эв санааны нэгдэлтэй байдгийнх нь илрэл мөн” гэж бичжээ. Солонгосын ард түмний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцсэнийг нь үнэлэн Ардчилсан Солонгосын 288 хүнийг одон медалиар, түүний дотор арван хүнийг Сүхбаатарын одонгоор 1953 оны нэгдүгээр сард шагнажээ. Дэлхийн II дайнд германы фашизмыг ялсан ЗХУ, ялангуяа И.В.Сталин өөрийнхөө асар их нэр хүндийг ашиглан Солонгосын дайны жинхэнэ учир шалтгааны талаар дэлхий нийтийг асар их төөрөгдүүлж байсан ажээ. Тиймээс Европ, Америкт Солонгосын дайныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн ч эрчимтэй өрнөж байжээ. Дайнд оролцогч талууд 1953 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд хэлэлцээг Паньмүньжомд сэргээжээ. Мэдээж Сталин 1953 оны гуравдугаар сарын 5-нд таалал төгссөн нь гал зогсоох хамгийн гол учир шалтгаан байжээ. Цэргийн олзлогдогсдыг нутагт нь буцаах тухай хэлэлцээрт Энэтхэгийн зуучлалаар долдугаар сарын 8-нд гарын үсэг зурав. Асуудлыг энхтайвнаар төгс зохицуулах хүртэл “Солонгос дахь дайн болон дайсагнасан аливаа явдлыг бүрэн зогсоохоор” заасан Солонгосын хойгт гал зогсоох тухай хэлэлцээрт 1953 оны долдугаар сарын 27-нд УМАРД СОЛОНГОС-ын Солонгосын Ардын армийн дээд Ерөнхий командлагч, маршал Ким Ил-сон, Хятадын сайн дурынхны командлагч Пэн Дэнхуай, НҮБ-ын хүчний командлагч АНУ-ын Армийн генерал Марк В.Кларк, Солонгосын ардын арми, Хятадын сайн дурынхныг төлөөлж, Солонгосын Ардын армийн ахлах төлөөлөгч Нам-Иль, НҮБ-ын хүчнийг төлөөлж, АНУ-ын Армийн ахлах төлөөлөгч, дэслэгч генерал [[Уилльям К.Харрисон]] нар гарын үсэг зуржээ. Өмнөд Солонгос гал зогсоох хэлэлцээрт гарын үсэг зурахаас татгалзсан нь Умард Солонгосыг бүрэн чөлөөлөх бодолтой байсантай нь холбоотой байжээ. Солонгосын дайны гал зогсоох Панмүньжомын хэлэлцээрт гарын үсэг зурах ёслолын олон улсын хэмжээний томоохон түүхэн үйл явдалд Монголын төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. Монгол Улсаас анх удаа “Үнэн” сонины тусгай сурвалжлагч Ц.Намсрай (тухайн үед Намын түүхийн институтийн орлогч захирал байсан Д.У), Бээжин дэх БНМАУ-ын ЭСЯ-ны I нарийн бичгийн дарга Т.Пүрэвжал нар 1953 оны долдугаар сарын 22-ноос наймдугаар сарын 4-ны өдрүүдэд оролцсон байна. Хятадын ГЯЯ-ны хэвлэл мэдээллийн хэлтсээс зохион байгуулсны дагуу ЗХУ, БНМАУ, Польш, Австри, Итали, Чехословак, Румын, Болгар, Унгар, Ардчилсан Германы хэвлэлийн төлөөлөгчид ажиглагчаар оролцжээ. 1953 оны долдугаар сарын 28-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайдаас Умард Солонгосын Сайд нарын танхимын даргад явуулсан илгээлтэд өгүүлэхдээ: “Солонгост дайныг зогсоох тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурагдаж, Солонгосын баатарлаг ард түмэн ба эрх чөлөөг эрмэлзэгч бүх хүн төрөлхтөн, агуу их ялалт байгуулсныг тохиолдуулан Монголын ард түмний өмнөөс …. халуун баяр хүргэе. Солонгосын ард түмний эрх чөлөөний тэмцэлд хэзээ ямагт маш их талархаж ирсэн Монголын ард түмэн ба БНМАУ-ын Засгийн газар Солонгост дайн зогсч, Солонгосын баатарлаг ард түмэн, Хятадын ардын эрэлхэг сайн дурынхан ба энхтайван, ардчиллын бүх лагерийн алдарт ялалт болсон явдалд гүн их баясгалантай бөгөөд сэтгэл хангамжтайгаар баяр хүргэж байна” гэжээ. == Мөн үзэх == * [[Дайн]] * [[Хүйтэн дайн]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20131102121134/http://www.kdvamerica.org/About.html Korea Defense Veterans of America] * [https://web.archive.org/web/20080422040026/http://www.koreanwarexpow.org/info/jpac.html Korean War Ex-POW Association] * [http://www.kwva.org/pow_mia/index.htm Korean War Veterans Associtaion] * [https://web.archive.org/web/20061217210901/http://www.koreanwarcenter.org/index.html The Center for the Study of the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20100121022554/http://www.rt66.com/~korteng/smallarms/ Korean War Documentary] * [http://www.koreanchildren.org Korean Children's War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20071001023403/http://www.calvin.edu/news/releases/2001_02/korea.htm Calvin College on the Impact of the War on the Korean People] * [http://www.paulnoll.com/Korea/War/index.html Facts and texts on the War] * [http://www.bbc.co.uk/history/war/coldwar/korea_usa_01.shtml BBC: American Military Conduct in the Korean War] * [http://www.koreanwar-educator.org/topics/atrocities.htm#types Atrocities against Americans in the Korean War] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55a/099.html Atrocities by Americans in the Korean War] * [https://web.archive.org/web/20130909162831/http://www.cotf.edu/ete/images/modules/korea/koreanw.mov Quicktime sequence of 27 maps adapted from the West Point Atlas of American Wars] showing the dynamics of the front. * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1950english.html Animation for operations in 1950] * [http://www.geocities.jp/whis_shosin/koreanwar1951english.html Animation for operations in 1951] * [http://fornits.com/anonanon/articles/200103/20010330-258.htm POW films, brainwashing and the Korean War]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-71-112/conflict_war/korea/ CBC Digital Archives - Forgotten Heroes: Canada and the Korean War] * [http://www.china.org.cn/e-America/index.htm Chinese 50th Anniversary Korean War Memorial] * [https://web.archive.org/web/20080516222205/http://www.wilsoncenter.org/nkidp North Korea International Documentation Project] * [http://qindex.info/Q_incld/drctry.php?id=movie&ctgry=938 Collection of videos on Korean War]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Солонгосын дайн| ]] [[Ангилал:Хятадын дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түүх]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Австралийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шинэ Зеландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Бельгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Канадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Грекийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Нидерландын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Италийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Шведийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Польшийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1950 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1951 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1952 оны зөрчилдөөн‎]] [[Ангилал:1953 оны зөрчилдөөн‎]] smlsbwb34o5ys1o3jthmy5x16snuki5 0 3589 864812 864416 2026-08-05T17:30:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864812 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl 865140 864812 2026-08-06T09:46:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865140 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }} {{Webarchiv|url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 |wayback=20131213022556 |text=General Definitions and Numerical Standards |archiv-bot=2026-08-06 09:46:05 InternetArchiveBot }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 3pgeuo9zxiqxwl31qo8bxybxloutjpn 0 4054 864863 814495 2026-08-05T18:19:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864863 wikitext text/x-wiki {{Хөдөө аж ахуй}} [[File:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|right|]] '''Хөдөө аж ахуй''' нь гаршуулсан [[амьтан]] болон [[Ургамал|ургамлыг]] тодорхой зохион байгуулалттайгаар өсгөн үржүүлэх замаар [[хүнс]], [[тэжээл]], [[цардуул]] болон бусад бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэх [[Эдийн засаг|эдийн засгийн]] нэг том салбар юм. Орчин цагийн хэлэнд '''Хөдөө аж ахуй (ХАА)''' гэдэг нэр томъёонд [[мал]] амьтан өсгөн үржүүлэхээс эхлээд тэдгээрээс авч болох түүхий эдийг боловсруулах, мөн [[газар тариалан]] эрхэлж хүнс, тэжээл үйлдвэрлэх бүхий л үйл ажиллагааг хамруулан ойлгодог. Хөдөө аж ахуй гэдэг нь мөн ХАА-н практик үйл ажиллагааны судалгаа бөгөөд үүнийг [[Хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухаан]] гэдэг. Хөдөө аж ахуй нь дэлхий нийтийн нийгэм эдийн засгийн өөрчлөлтийн гол хүчин зүйл байсаар ирсэн учир [[хөдөө аж ахуйн түүх]] нь [[дэлхийн түүх|хүний түүхийн]] үндсэн нэг, салшгүй бүрэлдүүлэгч хэсэг билээ. 2006 оны байдлаар дэлхийн нийт ажиллах хүчний 36 хувь нь ХАА-н салбарт ажиллаж байгаа нь<ref>[[International Labour Organization]] [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/index.htm Key Indicators of the Labour Market 2007], [http://www.ilo.org/public/english/employment/strat/kilm/download/kilm04.pdf chapter 4] p. 6</ref> (1996 онд энэ үзүүлэлт 42% байсан) ХАА-г хамгийн түгээмэл ажлын байрны талбар болгож байна. Гэсэн хэдий ч фермийн аж ахуйн ач холбогдол аж үйлдвэржиж эхэлснээс хойш харьцангуйгаар нилээд унасан ба 2006 онд түүхэнд анх удаа [[үйлчилгээ]]ний салбар дэлхий дээр хамгийн их ажлын байр бий болгож ХАА-н салбараас давж гараад байна. Мөн ХАА-н үйлдвэрлэл нь [[Дэлхийн нийт бүтээгдэхүүн|дэлхийн нийт бүтээгдэхүүний]] (бүх [[ДНБ]]-үүдийн нийлбэр) 5%-иас бага байдаг.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |title=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |accessdate= |format= |work= |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Econ |url-status=dead }}</ref> == Тойм == ХАА-н нэг хэсэг нь хязгаарлагдмал нөөц бололцоо бүхий жижиг хэмжээний газар ашиглан зөвхөн өрхийнхөө хүнсний хэрэгцээг хангадаг [[өрхийн хөдөө аж ахуй|өрхийн фермер]] бол нөгөө хэсэг нь [[эрчимжсэн фермийн аж ахуй|эрчимжсэн хөдөө аж ахуй]] гэх мэтийн арилжааны чиглэлийн [[аж үйлдвэржсэн хөдөө аж ахуй]] байдаг. Энэ төрлийн аж ахуй нь өргөн уудам газар, талбай ашиглаж эсвэл олон тооны өндөр ашиг шимт мал амьтан өсгөн үржүүлж мөн өндөр түвшний [[механикжсан хөдөө аж ахуй|механикжуулалт]] ашигладаг. Ийм үйл ажиллагаанууд нь ерөнхийдөө эцсийн бүтээгдэхүүнээс, эсвэл түүхий эд, дайвар бүтээгдэхүүнээс хамгийн их орлого олох зорилготой байдаг. penis Орчин үеийн ХАА нь хүний хүнсний хэрэгцээг хангах, [[малын тэжээл]] бэлтгэх уламжлалт хэв маягаас халин гарсан. Тухайлбал бусад төрлийн ХАА-н бүтээгдэхүүн гэвэл [[цэцэг|бэлэг дурсгалын цэцэг]], гоёлын болон эмчилгээний ургамал, мод бэлтгэх, [[бордоо]], амьтны [[арьс шир]], [[үс ноос]], аж үйлдвэрийн химийн бодис ([[цардуул]], [[чихэр]], [[этанол]], [[спирт]], [[хуванцар]] гэх мэт), [[нийлэг]] ([[хөвөн]], [[ноос]], [[олс ургамал]], [[флакс]]), түлш ([[биомасс]]ын [[метан]], [[био-дизель]]), мөн хууль ёсны болон хууль бус бодис ([[эмийн ургамал]], [[тамхи]], [[хар тамхи|хар тамхи (opium)]], [[кокаин]]) зэргүүдийг нэрлэж болно. Хорьдугаар зуунд ХАА-н практикт маш их өөрчлөлт гарсан. Ялангуяа [[Хөдөө аж ахуйн хими|хөдөө аж ахуйн химийн]] салбар болон механикжуулалт. ХАА-н хими нь химийн бордоо, химийн [[инсектицид]], [[пестицид]], [[фунгицид]], хөрсний нөхөн сэргээлт, ХАА-н бүтээгдэхүүний судалгаа, өндөр ашиг шимт малын тэжээлийн хэрэгцээ гэх мэтийн асуудлуудыг шийддэг. 1970-аад он болон түүнээс өмнө химийн бордоо болон пестицид хөрсний гадаргуугаас урсах болсон нь нэмэгдэж, улмаар үл хянаж чадах асуудал болсон. Барагцаагаар 1980 оны үед барууны олон орон байгаль орчныг хамгаалах хөдөлгөөнүүдийн шахалтаар ХАА-н гаралтай бохирдлын эсрэг хяналт тавьж, хэрэгжүүлж эхэлсэн ба энэхүү [[ногоон хувьсгал]] нь байгаль орчныг бохирдуулахгүйгээр хөдөө аж ахуйн химийн бодисын хэрэглээний олон үр ашигтай давуу талуудыг дэлхийн олон фермүүдэд тарааж эхэлсэн. 1950-аас 1984 онуудын хооронд ногоон хувьсгал нь дэлхий даяар ХАА-г өөрчилсөн ба дэлхийн хэмжээнд улаан буудайн үйлдвэрлэл 250%-иар өссөн байна.<ref>[http://casaubonsbook.blogspot.com/2007/01/how-much-did-green-revolution-matter-or.html Can We Feed the World Without Industrial Agriculture?]</ref> Дэлхийн ихэнх бүс нутагт механикжуулалт ялангуяа [[трактор]], [[пресслэгч]], [[комбайн]]ы хэрэглээ нь ХАА-н үр ашиг, үйлдвэрлэлийг огцом нэмэгдүүлсэн ([[Хөдөө аж ахуйн машин]]ыг үзнэ үү). ХАА-д гарсан сүүлийн үеийн өөрчлөлт, ололт гэвэл [[гидропоник]], ургамал сортлох, гибридезац, [[генетикийн өөрчлөлт|ген судлал]], хөрсний тэжээлийн менежмент гэх мэт дурдаж болно. [[Генийн инженерчлэл]] нь аливаа ургамалыг байгаль дээр байгаагаас илүү үр ашигтай болгох тухайлбал өндөр ургацтай, өвчинд тэсвэртэй гэх мэт боломжтой болсон. Инженерүүд [[усжуулалт]], [[газар хатаалт]], [[байгаль хамгаалах ёс зүй|байгаль хамгаалал]], эрүүл ахуйн төлөвлөгөө боловсруулах боломжтой болсон. Энэ нь ялангуяа байнгын усалгаа шаардсан хуурай, чийг багатай газар нутагт байдаг том хэмжээний фермийн хувьд маш чухал асуудал. Мөн шинжлэх ухааны ололт амжилтууд ХАА-н бүтээгдэхүүнийг боловсруулах, савлах, зах зээлд түгээх асуудлуудад нөлөөлөх болсон. Түргэн хөлдөөх болон хатаах аргууд нь ХАА-н бүтээгдэхүүний зах зээлийн хэрэгцээг нэмэгдүүлж байна. [[Адуу]], [[луус]], [[үхэр]], [[тэмээ]], [[лам гөрөөс]], [[нохой]] зэрэг амьтдыг тариалангийн талбайг боловсруулах, ургац хураан авах, ХАА-н бүтээгдхүүн тээвэрлэх зэрэгт түгээмэл ашигладаг. [[Мал аж ахуй]] нь мал сүргийг өсгөн үржүүлж тогтмол хугацаанд [[мах]], [[сүү]], [[өндөг]], ноос гэх мэт бүтээгдэхүүнийг гаргаж авах зорилготой. Механикжуулалт нь фермийн аж ахуйн үр ашиг, үйлдвэрлэлийг ихээхэн хэмжээгээр дээшлүүлдэг. ([[Хөдөө аж ахуйн тоног төхөөрөмж]]ийг үзнэ үү.) Онгоц, нисдэг тэрэг, ачааны машин, трактор зэрэг техникүүдийг барууны ХАА-н үйлдвэрлэлд үр суулгац суулгах, хортон шавьж, өвчний эсрэг бодис цацах, бордоо цацах, амархан муудах бүтээгдэхүүн тээвэрлэх зорилгоор өргөн хэрэглэдэг. Фермерүүдийн хувь холбоо харилцаа нь цаг агаарын мэдээлэл, эдийн засаг зах зээлийн тойм мэдээлэл авах зэргээр ач холбогдол өндөр болсон. Фермийн менежментийг оновчтой байлгах үүднээс [[компьютер]] хэрэглэж байна. [[Файл:Kerbau Jawa.jpg|thumb|left|[[Цагаан будаа]]ны суулгацны нүхийг бэлтгэж байгаа нь. [[Индонез]].]] [[АНУ]]-ын [[Үндэсний Инженерчлэлийн Академи]] нь ХАА-н механикжуулалтыг 20-р зууны инженерчлэлийн шилдэг 20 ололт амжилтын нэг гэж үзжээ. Энэ зууны эхэн үед нэг америк фермер 2.5 хүний хүнсийг үйлдвэрлэж байсан бол өнөөдөр ХАА-н технологийн хөгжил дэвшлийн ачаар нэг фермер 130 хүний хүнсийг бэлтгэдэг болж.<ref>{{cite web |url=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |title=http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |accessdate= |format= |work= |archive-date=2004-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041123000807/http://www.greatachievements.org/greatachievements/ga_7_2.html |url-status=dead }}</ref> Сүүлийн жилүүдэд эрчимжсэн ХАА-н зарим асуудал ихээр анхаарал татаж хэлэлцэгдэх болов. Асуудлын гол цөм нь томоохон ХАА-н химийн бодис үйлдвэрлэгчид, мах савлагчид, хүнс боловсруулах үйлдвэрүүдийн нөлөөлөл ихэсч буй явдал. Өөр нэгэн асуудал бол эрчимжсэн ХАА-н байгаль орчинд үзүүлж буй сөрөг нөлөөллийн талаар юм. Жишээлбэл, [[АНУ]]-ын [[Миссисипи мөрөн]]д [[химийн бордоо]] олон жилийн турш урсан орж буй бөгөөд энэ нь [[Мексикийн булан]]гийн дээрх мөрөн цутгадаг хэсэгт [[Үхлийн Бүс (Экологи)|Үхлийн Бүс]] бий болох шалтгаан нь болж. Эрчимжсэн ХАА нь мөн газарын үржил шимийг аажмаар багасгаж яваандаа [[цөлжилт]] үүсгэх нөхцлийг бүрдүүлж байна. [[Файл:Barley_field-2007-02-22(large).jpg|thumb|[[Арвай]]н тайлбай]] Генетикийн инженерчлэлийг ашиглан шинэ төрлийн үрийг гаргаж авсан байгууллагууд [[патент]]аар өөрсдийн бүтээлийг хамгаалснаар компьютерын [[программ хангамж]]ийг түрээслүүлдэг шиг өөрсдийн үрийг фермерүүдэд түрээслүүлэх замаар хэрэглэх эрхийг нь олгож байна. Энэ нь үр нийлүүлдэг компаниудын хувьд хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, урьд өмнө дуулдаагүй сонин нөхцөл шаардлагуудыг тавьж эхлэх болов. [[Энэтхэг]]ийн эрдэмтэн, идэвхтэн [[Вандана Шива]] эдгээр компаниудыг [[Био-хулгай]]д буруутгаж байгаа юм. Хөрс хамгаалал болон [[шим судлалын менежмент]] нь 1950-иад оноос эхлэн чухал сэдэв болж ирсэн. Гэсэн хэдий ч олон оронд усны суваг, намаг зэрэг нь [[азот]], [[фосфор]] мэтийн шим тэжээллэг бодисоор бохирдох болж. ХАА-н асуудлуудад хандах хэрэглэгчдийн анхаарал өсөн нэмэгдсэнээр органик хүнс гэх мэтийн уриатай хөдөлгөөнүүд төрөн гарах болов. == Үгийн гарал үүсэл == Хөдөө аж ахуйг англиар '''Agriculture''' гэдэг. ''Agri'' нь [[Латин]] хэлний "газар, талбай" гэсэн утгатай ''ager'', ''culture'' нь Латин хэлний ''cultura'' буюу боловсруулах (гэхдээ хөрс) гэсэн үгнүүд юм. Утгачлан орчуулбал ''талбайн хөрс боловсруулалт'' гэж болно. == Түүх == [[Файл:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|Шавар шатааж хийсэн [[Шумер]]ын [[гар хадуур]], МЭӨ 3000 он]] === Эртний гарал үүсэл === Газар зүйн хувьд алслагдмал хүн ард бие биеэсээ хамааралгүйгээр ХАА-г хөгжүүлж эхэлсэн. Эхний зохион байгуулалттай ХАА эрхэлж байсан ул мөр баруун өмнөд Азид лалар буюу [[Месопатам]]ын [[үржил шимт хөндий]]д (Fertile Crescent) олддог. МЭӨ 9500 жилийн тэртээд фермерүүд тодорхой шинж чанар бүхий хүнсний ногоог сонгож аван тарьж эхэлжээ. Гэхдээ үүнээс эрт зэрлэг арвайг хэрэглэж байсан ул мөр байдаг ч анхны найман үндсэн ХАА-н ургамлыг хүмүүс тарьж эхлэхээс тийм өмнө биш юм. Анхных нь [[Эмер буудай|Эмер]] болон [[Ганц эвэрт буудай]], дараагаар нь [[арвай]], [[вандуй]], [[сэвэг зарам]], [[исгэлэн буурцаг]], [[хонин вандуй]], [[маалинга]] зэрэг ургамлуудыг тарьж эхэлсэн байна. МЭӨ 7000 он гэхэд [[Египет]]эд цар хүрээ багатай хөдөө аж ахуй эрхэлж эхэлсэн байна. МЭӨ 9000 оны тэртээ Энэтхэгийн хойг дээр [[арвай]], [[улаан буудай]] тариалж байсан археологийн олдвор [[Балочистан]]ы [[Мергарх]] дахь археологийн малталтаас олджээ. МЭӨ 6000 он гэхэд дунд оврын фермийн аж ахуй нь [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] сав газар өргөн тархсан байна. Ойролцоогоор энэ үед ХАА нь Алс Дорнодод бас харилцан хамааралгүйгээр хөгжиж байсан ба тэнд улаан буудайнаас илүү [[цагаан будаа]]г голлон тариалж байв. [[Хятад]], [[Индонез]]ийн фермерүүд [[вандуй]], [[шар буурцаг]], [[азуки]], [[таро]] зэрэг ургамалыг тарималжуулж байв. Эдгээр [[нүүрс ус]]ны шинэ эх үүсвэрийг энэ бүс нутаг дахь тэнгисийн эрэг, нуур цөөрөм, гол мөрний дагуух загасчлалтай хослуулсанаар шаардлагатай амин дэм, [[Уураг|уургийг]] их хэмжээгээр авах болсон. Бүхэлдээ энэхүү шинэ төрлийн хөдөө аж ахуй болон загасчлал нь хүн амын өсөлтийг огцом нэмэгдүүлэх хүчин зүйл болсон ба өнөөдөр ч үргэлжилсээр байна. МЭӨ 5000 жилийн үед [[Шумер]]ууд хөдөө аж ахуйн үндсэн цөм техникүүд болох газрыг өргөн цар хүрээтэйгээр, эрчимтэйгээр боловсруулах, нэг төрлийн ургамал тариалах, зохион байгуулалттай [[усжуулалт]], мэргэшсэн ажиллах хүчнийг ашиглах зэргүүдийг ялангуяа [[Персийн булан]]гаас [[Тигр мөрөн|Тигр]], [[Евфрат мөрөн|Евфратын]] ай сав хүртэлх одоогийн [[Шат ал-Араб]]ын усан замын дагуу хөгжүүлж ирсэн байна. [[Зэрлэг үхэр]] болон [[Аргаль|аргалийг]] [[үхэр]], [[хонь]] болгон гаршуулж тэдгээрийг өргөнөөр хүнс, өмсгөлийн хэрэгцээндээ болон тээвэрлэлтэнд ашиглаж байжээ. [[Эрдэнэ шиш]], [[шуулж]], [[хулслаг харвуулын үндэс]] зэрэг ургамлуудыг анх Америкт МЭӨ 5200 жилийн тэртээгээс гаршуулж эхэлсэн. [https://web.archive.org/web/20151201180130/http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/] [[Төмс]], [[лооль]], [[чинжүү]], [[хурган гуа]], бусад төрлийн [[буурцаг]], [[канна]], [[тамхи]] болон бусад ургамлуудыг Шинэ Ертөнцөд тариалдаг байсан бөгөөд [[Өмнөд Америк]]ийн [[Андын нуруу]]нд дов толгодын налууг шатлуулах маягаар тариалдаг байж. [[Эртний Ром|Ромчууд]] болон [[Эртний Грек|Грекүүд]] сүүлд нь Шумеруудын буй болгосон техникүүдийг арай боловсронгуй болгон ашиглаж эхэлжээ. === Дундад зууны үеийн ХАА === [[Дундад зуун]]ы үед [[Хойд Африк]]ийн болон [[Ойрх Дорнод]]ын [[Ислам]]ын фермерүүд [[гидролик]] болон [[гидростатик]] зарчим дээр үндэслэн усжуулалтын систем, далан зэргийг ашиглан усны нөөцийг бий болгох, ус дамжуулах хүрдэн машин зэрэг ХАА-н технологиудыг бий болгосон байна. [[Муслим]]ууд мөн газар тариалангийн гарын авлага бичиж энэ нь [[чихрийн нишингэ]], цагаан будаа, жүржийн төрлийн жимс, гүйлс, хөвөн зэрэг ургамлыг гаршуулан ургуулах суурь нь болж өгчээ. Муслимууд анх [[Испани]]д [[нимбэг]], [[жүрж]], хөвөн, бүйлс, [[гадил]] зэрэг жимс ногоог авчирсан байна. === Сэргэн мандалтын үеэс өнөөг хүртэл === [[Файл:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|left|thumb|[[Трактор]]оор [[царгас]]ын талбайг хагалж байгаа нь]] [[Дундад зууны үе]]д [[сэлгэц]]ийг анх бодон олж, Хятадуудын зохион бүтээсэн [[анжис]]ыг авч хэрэглэснээр ХАА-н үйлдвэрлэл үлэмж нэмэгдсэн. [[Файл:Clark's Sector Model.png|thumb|right|Хөдөө аж ахуйд чиглэсэн ажиллах хүчиний хэмжээ багасах хандлагатай байна]] 1492 оноос хойш мал амьтан, шинэ сортын үр тариа, ногоог тив дамжуулан солилцож өсгөн үржүүлэх болсон. Тухайн үед шинэ тивээс хуучин руу орж ирсэн ХАА-н гол бүтээгдэхүүнүүд гэвэл [[лооль]], [[эрдэнэ шиш]], [[төмс]], [[какао]], [[тамхи]], харин хуучин тивээс шинэ тив рүү [[чинжүү]], [[кофе]], [[чихрийн нишингэ]] зэрэг байсан. Хуучин тивээс шинэ тив рүү аваачсан чухал амьтад гэвэл адуу, нохой зэрэг болно (Нохой хэдий [[Христофер Колумб|Колумбаас]] өмнөх Америкт байсан ч гэсэн хөдөө аж ахуйд ашиглахад тохирохгүй үүлдэр угсааных байв). Адууг хүнсний хэрэгцээнд өргөн хэрэглэдэггүй байсан ч адуу, [[илжиг]], [[пони]] болон нохой зэрэг амьтад нь дэлхийн хойд хагаст фермийн аж ахуйд ихээр хэрэглэгдэх болсон. [[Файл:2005gdpAgricultural.PNG|thumb|right|2005 оны ХАА-н үйлдвэрлэл]] 1800-аад оны эхний үед ХАА-н практикт сайжруулсан сорт, үрийг сонгон хэрэглэх болсноор дундад зууны үеийн ургацаас хэд дахин илүүг хураах болов. 19-р зууны сүүл, 20-р зуунд механикжуулалт хөгжиж түүнийг ХАА-н практикт ашигласнаар фермийн аж ахуй хурдацтай, өргөн цар хүрээтэй үйлдвэрлэл болон хувирав. Энэхүү давуу тал нь өнөөгийн АНУ, [[Аргентин]], [[Израйль]], [[Герман]] болон бусад цөөн хэдэн оронд газрын хязгаарлагдмал нөөц бололцоог ашиглан өндөр үр ашигтай фермийн аж ахуйг бий болгосон. [[Олон улсын валютын сан]]гийн тооцоолсноор 2005 онд [[Хятад]]ын хөдөө аж ахуйн бүтээмж дэлхийд хамгийн томд тооцогдож байсан ба [[Европын Холбоо]], [[Энэтхэг]], АНУ-ууд удаалсан байна. ---- == ХАА-н бүтээгдэхүүн == === 2004 оны дэлхийн ХАА-н бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл === Тодорхой зүйлийн үр тариа, ногоо нь дэлхийн тодорхой бүс нутгуудад тариалагддаг. Дэлхийн [[Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага|Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллагын]] үнэлгээг сая тонноор доор илэрхийлэв. {| class="wikitable" align=left ! colspan=2|Гол нэрийн ХАА-н бүтээгдэхүүн, бүтээгдэхүүний төрлөөр нь <br />(сая тоннооор) 2004 он |- | [[Үр тариа]] || align="right" | 2,263 |- | [[Ногоо]] болон [[амтат гуа]] || align="right" | 866 |- | [[Үндэс үрт ургамал]] болон [[Булцуут ногоо]] || align="right" | 715 |- | [[Сүү]] || align="right" | 619 |- | [[Жимс]] || align="right" | 503 |- | [[Мах]] || align="right" | 259 |- | [[Тосны ургамал]] || align="right" | 133 |- | [[Загас]] (2001 оны байдлаар) || align="right" | 130 |- | [[Өндөг]] || align="right" | 63 |- | [[Буурцагтан|Буурцагт ургамал]] || align="right" | 60 |- | [[Нийлэг]] || align="right" | 30 |- |colspan=2|''Эх сурвалж: <br />[[Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага]] (ХХААБ)''<ref name="FAO">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/ |title=FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS (FAOSTAT) |accessdate= 2007-10-11 |format= |work= }}</ref> |} {| class="wikitable" align=right ! colspan=2|Гол нэрийн ХАА-н бүтээгдэхүүнүүд, бүтээгдэхүүн бүрээр <br />(сая тонноор) 2004 он |- | [[Чихрийн нишингэ]] || align="right" | 1,324 |- | [[Эрдэн шиш]] || align="right" | 721 |- | [[Улаан буудай]] || align="right" | 627 |- | [[Цагаан будаа]] || align="right" | 605 |- | [[Төмс]] || align="right" | 328 |- | [[Чихрийн манжин]] || align="right" | 249 |- | [[Шар буурцаг]] || align="right" | 204 |- | [[Дал модны тос]] Жимс || align="right" | 162 |- | [[Арвай]] || align="right" | 154 |- | [[Лооль]] || align="right" | 120 |- |colspan=2|''Эх сурвалж: <br />[[Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага]] (ХХААБ)''<ref name="FAO" /> |} <br clear="all"> === Таримал ургамлын шинэчлэл === [[Файл:Ueberladewagen_(jha).jpg|thumb|[[Трактор]] болон [[ачааны чиргүүл]]]] [[Файл:Cropscientist.jpg|right|thumb|Хөдөө аж ахуйн мэргэжилтэн эрдэнэ шишийн өсөлтийг тэмдэглэн авч байна]] [[Файл:Bird netting.jpg|thumb|Усан үзмийг шувуунаас хамгаалах тор]] Зэрлэг ургамлыг гаршуулан тариалах болсон шалтгаан нь мэдээж арвин их ургац авах, өвчин болоод хортон шавьжны эсрэг тэсвэртэй, ган хуурай нөхцөлд мөн тэсвэртэй, тэжээллэг чанар болоод амт чанар сайтай ургамлыг гаргаж авах болон өөр олон шалтгаан байдаг. Олон зууны туршид явагдсан эрлийзжүүлэх, сонгон сайжруулах үйл явц нь тариа, ногооны ургамлын шинж чанарт ихээхэн өөрчлөлтийг авчирсан. Шинэ [[сорт]]ын ургамал гаргаж авдаг хүмүүс өнөөдөр [[хүлэмж]] болон өөр бусад технологиудыг ашиглан нэг жилийн дотор ургамлын гурваас дээшх үе удмыг гарган ажиллаж байгаа нь дээрх сайжруулах, сортлох явцыг улам хурдлуулж байна. 1920 болон 30-аад онд [[Шинэ Зеланд]]ад шинэ сорт гаргаж авснаар бэлчээрийн чанар эрс сайжирсан. 1950-аад оны үед мутагенийг ашиглан өнөөгийн бидний хэрэглэж буй (арилжааны зорилгоор) үр тариануудын сорт бий болсон юм. Тухайлбал, улаан буудай, эрдэнэ шиш, арвай зэрэг үр тариаг дурдаж болно.<ref>{{cite journal | last = Stadler| first = L. J. | authorlink = Lewis Stadler | coauthors = G. F. Sprague | title = Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize. I. Unfiltered Radiation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 22 | issue = 10 | pages = 572-578 | publisher = US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station | date = 1936-10-15 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/22/10/579.pdf | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite book | last = Berg | first = Paul | coauthors =Maxine Singer | title = George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th Century | url = https://archive.org/details/georgebeadleunco0000berg | publisher = Cold Springs Harbor Laboratory Press | date = 2003-08-15 | id = ISBN 0-87969-688-5 }}</ref> 1900 оны орчимд АНУ-д нэг [[гектар]] газраас авах [[эрдэнэ шиш]]ийн хэмжээ 2.5 тонн байсан бол 2001 оны байдлаар 9.4 тонныг 1 гектараас авсан байна. Үүнтэй адилаар 1900 оны үеийн [[улаан буудай]]н дэлхийн дундаж хэмжээ 1 гектарт 1 тонноос ихгүй байсан бол 1990 онд 2.5 тонноос илүү болсон байна. Өмнөд Америкийн улаан буудайн дундаж хэмжээ 1 гектарт 2 тонн орчим, [[Африк]]т 1 тонноос бага, харин [[Египет]] болон Арабт усжуулалтын систем ашиглан 3.5-аас 4 тонн хүртэл улаан буудайг хураан авч байна. [[Франц]] мэтийн орнуудад бол 1 гектараас 8-аас дээш тонн улаан буудай хураан авдаг. Ургацын гарц нь олон янзын хэмжээтэй байгаа нь цаг уур, тухайн ургамлын сорт, эрчимжсэн фермийн техник технологийг ашиглаж буй эсэх зэргээс хамааран янз бүр байдаг.<ref>{{cite journal | last = Ruttan | first = Vernon W. | title = Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective | journal = AgBioForum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 54-60 | publisher = | date = Winter 1999 | url = http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm | accessdate = 2007-10-11 }}</ref><ref>{{cite journal | last = Cassman | first = K. | authorlink = | coauthors = | title = Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture | journal = Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California | volume = | issue = | pages = | publisher = University of Nebraska | date = 1998-12-05 | url = http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | doi = | id = | accessdate = 2007-10-11 | archive-date = 2007-10-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | url-status = dead }}</ref><ref>Conversion note: 1 bushel of wheat = 60 pounds (lb) ≈ 27.215 kg. 1 bushel of corn = 56 pounds ≈ 25.401 kg</ref> ХАА нь аж үйлдвэржсэн орнуудад, үйлдвэрлэгчийн сонирхлыг хангах үүднээс тариа ногооны ургацыг сайжруулснаар (ургац арвин болсоноор) тухай тариа ногооны тэжээллэг чанар болон бусад ашигтай чанарууд нь харин эсрэгээр багасч ирсэн. 60-аад оны эхэн үед механик улаан лооль хураагч машин гарсанаар ХАА-н эрдэмтэд арай хатуу, тэжээллэг багатай лоолийн сортыг гаргаж эхэлсэн (Фридланд ба Бартон 1975). Үнэндээ сүүлийн 50 жилд маш олон хүнсний ногооны тэжээллэг багассаныг судалгаагаар гаргасан байна. Жишээлбэл АНУ-д тарьж буй хүнсний ногоонд агуулагдах B2 витамины агууламж дундажаар 38%-аар, С витамины агууламж 15%-аар багассан байна (Дэвис, Риордан 2004). Сүүлийн хэдэн жилд дэлхийн зарим орнуудад [[генийн инженерчлэл]]ийг шинэ сорт гаргаж авах тал дээр эрчимтэй ашиглаж байна. [[Хортон ургамал]]ын эсрэг тэсвэр сайтай [[ген]] бүхий сортуудыг гаргаж авах тал дээр анхаарч байна. Зарим хүмүүс нийтлэг биш амьтад, ургамлыг мөн өсгөн үржүүлдэг. ХАА-тай холбоотой өөр нэгэн аж ахуй бол [[загас]], [[сам хорхой]] болон замаг үржүүлэх үйл ажиллагаа бөгөөд үүнийг [[загасны аж ахуй]] гэдэг (Aquaculture). Уламжлалт [[зөгийн бал]] гаргаж авдаг байсан [[зөгийн аж ахуй]]г сүүлийн үед таримал ургамлын үржилд ихээр ашиглах болов. :''Мөн үзэх'' : [[Ургамал судлал]], [[Гаршуулсан ургамлын төрлүүд]], [[Хүнсний ногооны төрлүүд]], [[Эмийн ургамлын төрлүүд]], [[Жимсний төрлүүд]] == Мал == Мал аж ахуйн дадал нь дэлхий даяар өөр өөр мал амьтан өсгөн үржүүлдэг учраас янз бүр байдаг. Малыг ерөнхийдөө хашаа, саравч, хороонд байлгадаг бөгөөд хүмүүсийн бэлтгэсэн тэжээлээр хооллож, тэдгээрийг зориудаар эрлийзжүүлдэг бол зарим газар малыг чөлөөтэй байлгаж бэлчээрийн байдлаар тэжээдэг, улмаар чөлөөтэй эвцэлдүүлдэг. Хөдөө аж ахуйд ашиглагдаж буй нийт газрын ойролцоогоор 68%-ийг малын байнгын бэлчээр байдлаар ашиглаж байна.<ref>FAO Database, 2003</ref> == Байгаль орчны асуудал == [[Файл:Erosion.jpg|thumb|250px|[[Вашингтон мужийн их сургууль|Вашингтон мужийн их сургуулийн]] ойролцоох улаан буудайн талбай дахь [[хөрсний элэгдэл]]. АНУ (c.2005)]] ХАА нь гол төлөв байгалийн тэнцвэрт байдлыг алдагдуулж, үйлдвэрлэн гаргаж буй дайвар бүтээгдэхүүнүүд нь байгаль орчинд халгаатай байдаг учраас байгаль орчны асуудлуудыг бий болгодог. Зарим сөрөг нөлөөллийг дурьдвал: * [[Азот]] болон [[фосфор]]ын илүүдэл гол мөрөн, нуур цөөрөмд орж байна * [[Гербицид]], [[фунгицид]], [[инсектицид]], бусад төрлийн [[биоцид]] бодисын хортой нөлөөлөл * Төрөл бүрийн байгалийн [[экосистем]]ийг [[атар газар|атаршсан газар]] болгож байна * Өргөн хүрээ бүхий [[биомасс]]ыг цөөн хэдэн зүйлийн ургамлаар (амьтан) сольж байна * [[Хөрсний элэгдэл]] * Хөрсний үржил шимийн алдагдал * Амьтны ялгадсаас гарах [[аммиак|шүвтэрийн хий]] болон бусад хатуу тоосонцрууд [[агаарын бохирдол]]д нөлөөлөх сөрөг нөлөө * Хортон ургамал, амьтан * ХАА-н хаягдлаас ялгарах үнэр, хий * [[Хөрс хужирших]] ХАА-н үйл ажиллагаанаас болж ой мод багасч, оршин суугчид шинэ газрыг фермийн аж ахуйн хэрэгцээт газар болгон хувиргаж байгаа нь олон орны [[биологийн төрөл зүйл]]д (biodiversity) мэдэгдэхүйц таагүй нөлөө үзүүлж байна гэж тухайн орнуудын [[Биологийн төрөл зүйлийг хамгаалах үйл ажиллагааны хөтөлбөр]]т дурдагдсан байна. Зарим шүүмжлэгчид ХАА нь өнөөгийн [[дэлхийн дулаарал|дэлхийн цаг агаарын өөрчлөлт]]өд нөлөөлж байна гэж үзжээ. [[НҮБ]]-ийн тайланд дурдсанаар манай дэлхийн хүрээлэн байгаа орчинд орон нутгийн түвшнээс эхлээд дэлхийн түвшинд хамгийн сөргөөр нөлөөлж буй хоёроос гурван хүчин зүйлийн нэг нь мал аж ахуйн (голдуу үхэр, тахиа болон гахайн аж ахуй) сектор хэмээжээ. Мал аж ахуйн үйлдвэрлэл нь ХАА-д ашиглагдаж буй нийт газрын 70%-ийг эзэлдэг, харин манай гаригийн хуурай газрын 30%-ийг эзэлдэг байна.<ref>[http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf Food and Agricultural Organization of the U.N.] retrieved 27 jun 2007</ref> Энэ аж ахуй нь [[хүлэмжийн хий]] ялгаруулж буй хамгийн том эх сурвалжуудын нэг юм байна. СО2 эквивалентаар хэмжихэд дэлхийн нийт ялгаруулж буй хүлэмжийн хийн 18%-ийг дангаараа бүрдүүлж байна. Бусад эх сурвалжаас дурдвал зам тээвэр нийт хүлэмжийн хийн ердөө 13.5%-ийг хувийг ялгаруулдаг. Мал аж ахуйн сектор нь мөн хүний үйлтэй холбогдон ялгарч буй азотын оксидын 65%-ийг дангаараа, хүний оролцоотой ялгарч буй метаны 37%-ийг агаар мандалд ялгаруулж байна. 64%-ийн [[аммиак]]ийг ялгаруулж байгаа явдал нь хүчиллэг бороо орох болон экосистемийн хүчиллэгжилтийг нэмэгдүүлж байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |title=Livestock’s long shadow: Environmental issues and options |access-date=2007-11-17 |archive-date=2014-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140806144540/http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.htm |url-status=dead }}</ref> == Хөдөө аж ахуйн болон мал амьтны биологийн төрөл зүйлийн тархац дахь генетик нөөцийн хомсдол == Хөдөө аж ахуйн болон мал амьтаны биологийн төрөл зүйлийн тархац дахь генетикийн элэгдэл гэдэг нь генетикийн төрөл зүйл устаж үгүй болохыг хэлнэ. Үүнд тодорхой хувь ген устах, тодорхой генүүдийн хослол үгүй болохыг буюу тухайлбал орчиндоо дасан зохицож бий болсон гаршуулсан амьтдын үүлдрүүд, тухайн байгальдаа дасан зохицож буй болсон ургамлуудыг нэрлэж болно. Генетикийн элэгдэл гэдэг нэр томъёо нь явцуу хүрээнд ашиглагдах бөгөөд үүнд жишээлбэл генүүдийн эсвэл [[аллел]]уудын алдагдал, эс бөгөөс арай өргөн хүрээнд төрөл эсвэл бүр зүйлийн алдагдлыг ойлгож болно. Ургамлын генетикийн элэгдлийн ард буй томоохон нөлөөлөх хүчин зүйлс нь төрөл зүйлийг өөрчлөх, газрын цэвэрлэгээ, зүйлүүдийн хэт их тариалалт, ургамлын тоо хэмжээний дарамт, хүрээлэн буй орчны тэнцвэрт байдал алдагдах, хэт их бэлчээрийн талбайг бий болгох бодлого болон ХАА-н системүүдийн өөрчлөлт зэрэг байдаг. Гэхдээ хамгийн голлох хүчин зүйл нь тухайн орчны амьтан, ургамлуудыг өндөр шимт эсвэл ашигтай төрөл, зүйлүүдээр сольж байгаа явдал юм. Амьтан, ургамлын төрөл зүйлийн тоо нь маш ихээр байнга багасч буй явдал нь арилжааны шинжтэй төрөл зүйлүүд уламжлалт хөдөө аж ахуйн системд орж ирж буйтай холбоотой юм (үүнд нь [[Генетикийн хувиргасан организм|ГХО]] орно). Олон судлаачид агро-экосистемийн менежменттэй холбоотой гол бэрхшээл нь орчин үеийн ХАА-н хөгжлийн үр дүнд бий болж буй генетикийн болон экологийн түгээмэл байдал руу шилжих хандлага юм гэж үзэж байна. === Өндөр ашиг шимт мал амьтан, ургамал гаргаж авах уламжлалт эрлийзжүүлэлт, генетик инженерчлэл болон үүдэх биологийн төрөл зүйлийн хорогдол, хүнсний аюулгүй байдалд учруулж буй хор хохирол === Хөдөө аж ахуй болон [[мал аж ахуй]]н салбарт [[ногоон хувьсгал]] нь [[Өндөр ашиг шимт мал|өндөр ашиг шимт төрлүүдийг]] бий болгох замаар малын ашиг шимийг хэд дахин ихэсгэх уламжлалт [[эрлийз]]жүүлэх аргыг түгээмэл болгосон. Хөгжсөн орнуудад гол төлөв амьтан болон ургамлын олон үүлдрийг ихээр эрлийзжүүлж эхэлсэн бөгөөд бусад хөгжиж буй орнуудад тухайн бүс нутгийн байгаль цаг уур, өвчин эмгэгт тэсвэртэй төрөл зүйлүүдтэй эрлийзжүүлэх замаар өндөр ашиг шимт төрөл зүйлүүдийг гарган авч байна. <!-- Орчуулаарай Local governments and industry since have been pushing hybridization with such zeal that several of the wild and indigenous breeds evolved locally over thousands of years having high resistance to local extremes in climate and immunity to diseases etc. have already become extinct or are in grave danger of becoming so in the near future. Due to complete disuse because of un-profitability and uncontrolled intentional, compounded with unintentional cross pollination and crossbreeding ([[genetic pollution]]) formerly huge gene pools of various wild and indigenous breeds have collapsed causing widespread [[genetic erosion]] and genetic pollution resulting in great loss in genetic diversity and biodiversity as a whole.<ref>[http://www.farmedia.org/bulletins/bulletin28.html “Genetic Pollution: The Great Genetic Scandal”]; Devinder Sharma can be contacted at: 7 Triveni Apartments, A-6 Paschim Vihar, New Delhi-110 063, India. Email: dsharma@ndf.vsnl.net.in. CENTRE FOR ALTERNATIVE AGRICULTURAL MEDIA (CAAM)., [http://www.infochangeindia.org/features43.jsp]</ref> A [[Genetically Modified Organism]] (GMO) is an [[organism]] whose [[gene]]tic material has been [[genetic engineering|altered]] using the [[genetic engineering]] techniques generally known as [[recombinant DNA technology]]. Genetic Engineering today has become another serious and alarming cause of genetic pollution because artificially created and genetically engineered plants and animals in laboratories, which could never have evolved in nature even with conventional hybridization, can live and breed on their own and what is even more alarming interbreed with naturally evolved wild varieties. Genetically Modified (GM) crops today have become a common source for genetic pollution, not only of wild varieties but also of other domesticated varieties derived from relatively natural hybridization.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E6DE143CF93AA35751C1A9679C8B63 THE YEAR IN IDEAS: A TO Z.; Genetic Pollution] By MICHAEL POLLAN, The New York Times, December 9, 2001</ref><ref>[http://www.nature.com/nbt/journal/v22/n1/full/nbt0104-29.html Dangerous Liaisons? When Cultivated Plants Mate with Their Wild Relatives] by Norman C. Ellstrand; The Johns Hopkins University Press, 2003; 268 pp. hardcover , $ 65; ISBN 0-8018-7405-X. Book Reviewed in: Hybrids abounding; Nature Biotechnology 22, 29 - 30 (2004) doi:10.1038/nbt0104-29; Reviewed by: Steven H Strauss & Stephen P DiFazio.</ref><ref>[http://www.fao.org/DOCREP/003/X3910E/X3910E00.htm “Genetic pollution: Uncontrolled spread of genetic information (frequently referring to transgenes) into the genomes of organisms in which such genes are not present in nature.”] Zaid, A. et al. 1999. Glossary of biotechnology and genetic engineering. FAO Research and Technology Paper No. 7. ISBN 92-5-104369-8</ref><ref>[http://plpa.cfans.umn.edu/~neviny/agri1501/definitions.html “Genetic pollution: Uncontrolled escape of genetic information (frequently referring to products of genetic engineering) into the genomes of organisms in the environment where those genes never existed before.”] Searchable Biotechnology Dictionary. University of Minnesota. [http://iufro-archive.boku.ac.at/silvavoc/glossary/6_0en.html]</ref><ref>[http://www.scienzagiovane.unibo.it/English/pollution/2-facets.html “Genetic pollution: Living organisms can also be defined as pollutants, when a non-indigenous species (plant or animal) enters a habitat and modifies the existing equilibrium among the organisms of the affected ecosystem (sea, lake, river).] Non-indigenous, including transgenic species (GMOs), may bring about a particular version of pollution in the vegetal kingdom: so-called genetic pollution. This term refers to the uncontrolled diffusion of genes (or transgenes) into genomes of plants of the same type or even unrelated species where such genes are not present in nature. For example, a grass modified to resist herbicides could pollinate conventional grass many miles away, creating weeds immune to the most widely used weed-killer, with obvious consequences for crops. Genetic pollution is at the basis of the debate on the use of GMOs in agriculture.” The many facets of pollution; Bologna University web site for Science Communication. The Webweavers: Last modified Tue, 20 Jul 2005</ref> It is being said that genetic erosion coupled with genetic pollution is destroying that needed unique [[Genetics|genetic]] base thereby creating an unforeseen hidden crisis which will result in a severe threat to our [[food security]] for the future when diverse genetic material will cease to exist to be able to further improve or hybridize weakening food crops and livestock against more resistant diseases and climatic changes.<ref>[http://www.farmedia.org/bulletins/bulletin28.html “Genetic Pollution: The Great Genetic Scandal”] Devinder Sharma can be contacted at: 7 Triveni Apartments, A-6 Paschim Vihar, New Delhi-110 063, India. Email: dsharma@ndf.vsnl.net.in. CENTRE FOR ALTERNATIVE AGRICULTURAL MEDIA (CAAM). [http://www.infochangeindia.org/features43.jsp]</ref> --> == Бодлого == [[ХАА-н бодлого]] нь ХАА-н үйлдвэрлэлийн зорилго болон арга технологи дээр анхаардаг. Бодлогын түвшинд дараах ХАА-н нийтлэг зорилгыг хэрэгжүүлдэг: * [[Хүнсний эрүүл ахуй]]: Хүнсний нийлүүлэлт хүний биед хор хохирол учруулахаас сэргийлэх. * [[Хүнсний аюулгүй байдал]]: Хүнсний нийлүүлэлт хүн амын шаардлага хангах.<ref>[http://www.csmonitor.com/2007/0724/p01s01-wogi.html Rising food prices curb aid to global poor]</ref><ref>[http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml Record rise in wheat price prompts UN official to warn that surge in food prices may trigger social unrest in developing countries]</ref> * [[Хүнсний чанар]]: Хүнсний нийлүүлэлтийн чанарыг таниулж түүнийг тогтвортой үргэлжлүүлэх. * Ядуурлыг бууруулах * Байгаль орчны хамгаалал * Байгаль орчны нөлөөлөл * Эдийн засгийн тогтвортой байдал == Хөдөө аж ахуй дахь аюулгүй байдал болон эрүүл мэндийн асуудлууд == [[Файл:Crops Kansas AST 20010624.jpg|thumb|300px|2001 оны 7-р сарын сүүлээр авсан [[Канзас]] муж улсын Хаскел тойрог дахь [[эргэлдэгч усалгааны систем]] бүхий газар тариалангийн дугариг хэлбэрийн талбайнуудын хиймэл дагуулын зураг. Эрүүл ургаж буй тариан талбай ногоон харагдаж байна. [[Эрдэнэ шиш]] навчин ногоон өнгөтэй харагдаж буй бол харин соргум (Sorghum) эрдэнэ шишийг бодвол удаан ургадаг, жижиг учраас арай цайвар харагдаж байна. Улаан буудай 7-р сард боловсордог учраас алтан шаргал өнгөтэй байна. Хүрэн талбайнууд нь ургацыг нь хураасан эсвэл жилийн турш тариалаагүй хэсэг.]] [[Файл:Coffee Plantation.jpg|thumb|600px|center|[[Бразил]] улс - [[Минас Жерайс]] муж - Сро Хоро до Манхуасу хот дахь Кофены тариалан.]] '''Америкийн Нэгдсэн Улс''' ХАА нь хамгийн аюултай аж үйлдвэрүүдийн жагсаалтанд багтдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture/|title=NIOSH- Agriculture|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> Фермерүүд нь аминд хүрэх болон үл хүрэх гэмтэл авах, ажлын гаралтай уушигны өвчлөлт, чимээ шуугианаас үүдэлтэй дүлийрэл, арьсны өвчин, урт хугацаанд наранд ажилласнаас болон химийн бодистой ажилласнаас үүдэх тодорхой төрлийн хорт хавдруудад нэрвэгдэх өндөр эрсдэлтэй байдаг. Фермийн аж ахуй нь гэр бүлээрээ (ихэвчлэн гэр бүлээрээ ажилладаг бөгөөд ферм дээрээ амьдардаг) гэмтэл бэртэл авах, өвчин тусах, үхэх эрсдэлтэй цөөхөн аж үйлдвэрүүдийн нэг юм. * АНУ-д жил бүр дунджаар 516 ажилчин фермийн ажлаас болон нас бардаг байна (1992-2005). Эдгээр нас баралтуудын 101 нь трактортой болгоомжгүй харьцсанаас үүдэлтэй юм байна. * Өдөр бүр ойролцоогоор 243 ХАА-н ажилчин ажлын үеийн гэмтэл бэртэлд нэрвэгдэж байна. Үүний 5% нь байнгын хөгжлийн бэрхшээлтэй болж байна.<ref name=NIOSH_AgInj>{{cite web|url=http://www.cdc.gov/niosh/topics/aginjury//|title=NIOSH- Agriculture Injury|accessdate=2007-10-10|publisher=United States National Institute for Occupational Safety and Health}}</ref> '''Залуу ажилчид''' ХАА нь залуу ажилчдын хувьд хамгийн аюултай үйлдвэрлэл юм. АНУ-д 1992 оноос 2000 оны хооронд залуу ажилчдын авсан нийт бэртэл гэмтлийн 42% нь ХАА-н салбарт ноогдож байна. Бусад аж үйлдвэрүүдтэй адилгүйгээр эдгээр залуу хохирогчдын тал хувь нь 15 наснаас доош насныхан байдаг.<ref> NIOSH [2003]. Unpublished analyses of the 1992–2000 Census of Fatal Occupational Injuries Special Research Files provided to NIOSH by the Bureau of Labor Statistics (includes more detailed data than the research file, but excludes data from New York City). Morgantown, WV: U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health, Division of Safety Research, Surveillance and Field Investigations Branch, Special Studies Section. Unpublished database. </ref> ХАА дахь 15-аас 17 насны залуу ажилчдын аминд халгаатай гэмтэл бэртэл авах эрсдэл нь бусад ажлын талбар дахь залуу ажилчдын ийм төрлийн бэртэл авах эрсдэлээс 4 дахин их байдаг байна.<ref>BLS [2000]. Report on the youth labor force. Washington, DC: U.S. Department of Labor, Bureau of Labor Statistics, pp. 58–67. </ref> ХАА-д залуу ажилчид нь машинтай харьцах, хязгаарлагдмал орон зай, цахилгаан шат, мал амьтантай харьцсанаас үүдэх гэмтэл бэртэлд өртдөг. * 2004 оны байдлаар нийт 1.26 сая 20-оос доош насны хүүхэд болон насанд хүрэгч ферм дээр амьдарч байна. Үүний ойролцоогоор 699,000 нь ферм дээр ажиллаж байна. 2004 онд Ферм дээр ажиллаж буй залуучуудаас гадна 337000 хүүхэд болон насанд хүрэгч АНУ дахь фермүүд дээр гаднаас нэмж ажиллаж байна. * Дунджаар 1990-ээс 1996 оны хооронд 103 хүүхэд ферм дээр амь насаа алдсан байна. Ойролцоогоор 40 орчим хувь нь ажлын үүдэлтэй байна. * 2004 онд барагцаагаар 27,600 хүүхэд болон насанд хүрэгч ферм дээр гэмтэл бэртэл авсны 8,100 нь фермийн ажлаас үүдэлтэй байна.<ref name=NIOSH_AgInj/> == Мөн үзэх == * [[Загасны аж ахуй]] * [[Зөгийн аж ахуй]] * [[Цаг агаарын өөрчлөлт болон хөдөө аж ахуй]] * [[Ногоон хувьсгал]] * [[Ногооны аж ахуй]] * [[Аж үйлдвэржсэн хөдөө аж ахуй]] * [[Органик фермийн аж ахуй]] * [[Пермакултур]] == Эшлэл == {{reflist}} * Artz, F. B, (1980), ‘The Mind of the Middle Ages’; Third edition revised; The University of Chicago Press, * Bolens, L. (1997), `Agriculture’ in Encyclopedia of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures, Editor: Helaine Selin; Kluwer Academic Publishers. Dordrecht/Boston/London, pp 20-2 * Collinson, M. (editor): ''A History of Farming Systems Research''. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9 * Crosby, Alfred W.: ''The Columbian Exchange : Biological and Cultural Consequences of 1492''. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1 * Davis, Donald R., and Hugh D. Riordan (2004) Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999. Journal of the American College of Nutrition, Vol. 23, No. 6, 669-682. * Friedland, William H. and Amy Barton (1975) Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research. Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15. * Saltini A.''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-X * Watson, A.M (1974), ‘The Arab agricultural revolution and its diffusion’, in The Journal of Economic History, 34, * Watson, A.M (1983), ‘ Agricultural Innovation in the Early Islamic World’, Cambridge University Press * Wells, Spencer: ''The Journey of Man : A Genetic Odyssey''. Princeton University Press, 2003. ISBN 0-691-11532-X * Wickens, G.M.(1976), ‘What the West borrowed from the Middle east’, in Introduction to Islamic Civilization, edited by R.M. Savory, Cambridge University Press, Cambridge == Цахим холбоос == {{Commonscat|Agriculture}} * [https://web.archive.org/web/20071111084257/http://www.ukagriculture.com/ UKAgriculture.com] - Advance the education of the public in all aspects of agriculture, the countryside and the rural economy * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture National Institute for Occupational Safety and Health - Agriculture Page] * [https://web.archive.org/web/20071030002226/http://www.odi.org.uk/agriculture/ Research on the role of Agriculture in Poverty Reduction] from the Overseas Development Institute [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Хөдөө аж ахуй| ]] 47xqah9spz980oul5wv9b4w2bzrekzh 0 4088 864769 845650 2026-08-05T16:36:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864769 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict= Дэлхийн хоёрдугаар дайн |partof= |image= [[Файл:WW2Montage.PNG|300px]] |caption= Дээрээсээ цагийн зүүний эргэлтээр: Холбоотны цэргүүд цөлд; Япон цэргүүд Хятадын иргэнийг амьдаар нь булж байна; Зөвлөлтийн армийн тээвэрлэгч дээрээс онгоц хөөрөх гэж байна; Зөвлөлтийн цэргүүд Берлинд байлдаж байна; Германы шумбагч онгоцууд довтолж байна. |date= [[1939]] оны [[9 сарын 1]] – [[1945]] оны [[9 сарын 2]] |place= [[Европ]], [[Номхон далай]], [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Ойрх Дорнод]], [[Газар дундын тэнгис]], [[Африк]] |casus= |territory= |result= [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны холбоотнууд|Холбоотнуудын]] ялалт. [[Нэгдсэн Үндэстний байгууллага]] байгуулагдсан. [[АНУ]] ба [[ЗСБНХУ]] хоёр гүрэн маш хүчирхэгжсэн. Холбоотнуудын колониудын тусгаар тогтнол. Европын улсууд АНУ, ЗСБНХУ-ын холбоотнууд болж хоёр хэсэгт хуваагдаж, [[Хүйтэн дайн]]ы эхлэл тавигдсан. Герман хоёр хэсэгт хуваагдсан. |combatant1=[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Их Британи]]</br>[[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]</br>[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]</br>[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Тайвань]]</br>[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны холбоотнууд|''бусад'']] |combatant2=[[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Герман]]</br>[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Итали]]</br>[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Япон]]</br>[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэнхлэгийн хүчнийхэн|''бусад'']] |commander1 =[[Файл:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Уинстонн Черчилль]]</br> [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]</br>[[Файл:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Франклин Рузьвелт]]</br>[[Файл:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Чан Кайши]]</br>[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны холбоотнуудын удирдагчид|''бусад'']] |commander2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Хитлер]]</br>[[Файл:Flag_of_Italy_(1861-1946).svg|22x20px]] [[Бенито Муссолини]]</br>[[Файл:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|22x20px]] [[Тоожоо Хидэки]]</br>[[Дэлхийн хоёрдугаар дайны тэнхлэгийн хүчнийхний удирдагчид|''бусад'']] |casualties1= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 14,000,000 гаруй<br />'''Энгийн иргэд''':<br />үхсэн 36,000,000 гаруй<br />'''Нийт хохирол''':<br />50,000,000 гаруй<br /> |casualties2= '''Цэргийн хохирол''':<br />үхсэн 8,000,000 гаруй<br />'''Энгийн иргэд''':<br />үхсэн 4,000,000 гаруй<br />'''Нийт хохирол'''<br />үхсэн 12,000,000 гаруй<br /> }} '''Дэлхийн хоёрдугаар дайны үйл явдал''',<ref>Official military histories in Commonwealth nations refer to the conflict as the Second World War, while the United States' official histories refer to the conflict as World War II. English translations of the official histories of other nations tend to resolve into English as Second World War also, for example ''Zweiter Weltkrieg'' in German. See [[C.P. Stacey]] ''Official History of the Canadian Army in the Second World War'', for example. "Official" usage of these terms is giving way to popular usage and the two terms are becoming interchangeable even in formal military history.</ref> нь [[1939]] - [[1945]] үргэлжилсэн энэхүү дайн нь дэлхий дахины томоохон зөрчил байсан бөгөөд хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн аймшигт [[дайн]] байсан билээ<ref>Hartmann, Frederick H. ''The relations of nations'', pg. 312</ref>. Төд удалгүй дэлхийн агуу хүчнүүдийг хуримтлуулсан энэ дайнд улс оронууд 2 хэсэгт хуваагдсан нь [[Холбоотнууд]] болон [[Тэнхлэгийнхэн]] байлаа. Энэхүү дайнд 61 улс орон, дэлхийн хүн амын 80% шахам оролцож, 110 сая гаруй хүн цэргийн албанд татагджээ. Нийт 60-аас илүү сая хүн амь үрэгдсэний ихэнхи нь энгийн иргэд байсан ба нийт хүн амын 2.5% нь байжээ<ref>[[Jim Dunnigan|Dunnigan, James]]. Dirty Little Secrets of World War II: Military Information No One Told You About the Greatest, Most Terrible War in History, William Morrow & Company, 1994. ISBN 0-688-12235-3</ref>.Энэ дайн нь 1939 оны 9-р сарын 1-нд [[Герман]] улс [[Польш]] руу довтолсноор эхэлсэн юм. [[Герман]] улсын дайн зарласаныг илтгэх дараагийн үйлдэл нь [[Франц]] болон [[Их Британи]],түүний холбоотон улсууд руу довтолсон явдал байв. Энэ бүхний шалтгаан нь [[Европ]]д агуу том улс байгуулах байсан ба [[1939]] оны сүүлээс [[1941]] оны эхэн үе хүртэл хийсэн дайн тулаандаа [[Европ]]ийн ихэнх нутгийг эзэлж чадаад байсан юм. Хэдий тийм боловч [[Их Британи]] болон түүний холбоотон улсууд Тэнхлэгийнхэнтэй тэмцэх гол хүч болж [[Өмнөд Африк]]д хүчтэй тулаан хийсээр байв.1941 оны 6 сард Европын Тэнхлэгийн улсууд [[ЗХУ]] руу довтолсоноор,дайнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж хэлж болох [[ЗХУ]]-ыг татан оруулсан хэрэг байсан юм. 1941 оны 12 сард [[Япон]] улс [[Номхон Далай]]д орших [[АНУ]] болон [[Европ]]ийн харьяа руу дайрсанаар,хурдан хугацаанд тэр хэсгийн газар нутгийг ихээр нь эзэлж чадсан байна. Тэнхлэгийнхэн газар нутаг эзэлж урагшлах байдал нь [[1942]] онд, [[Япон]] улсын удаа дараа хүлээсэн далай дээрх тулаан, Европын Тэнхлэгийн улсуудын Өмнөд Африкт хүлээсэн ялагдлаас болон Сталинград дахь тулаанаас болж зогссон юм.1943 онд [[Герман]] улсын Зүүн [[Европ]]д хүлээсэн ялагдал, Холбоотнуудын Фашист [[Итали]] руу довтолсон довтолгоо болон [[АНУ|АНУ-]]ын [[Номхон Далай]]д байгуулсан ялалтаас болж Тэнхлэгийн улсууд санаачлагаа алдаж, бүх фронтоо татах санаачлага барьж эхэлсэн юм.1944 онд [[ЗХУ]], [[Герман]] болон түүний холбоотон улсуудад алдсан газар нутагаа эргүүлэн авч байхад Өрнөд Холбоотнууд [[Франц]] улсыг чөлөөлж байв.[[Европ]]д энэ дайн нь [[Берлин]]ийг [[ЗХУ]] ын мөн [[Польш]] улсын цэргүүд эзэлж авснаар [[Герман]] улсын болзолгүй бууж өгснөөр [[1945]] оны 5 сарын 8-нд дууссан юм. Харин [[Ази]]-д [[Япон]] улс [[АНУ]]-ын довтолгооноор усан флотоо алдсаны дараа 1945 оны 8-р сарын 15-нд үг дуугүй бууж өгөх саналыг хүлээн зөвшөөрснөөр дайн дууссан байна. == Дайны өмнөх нөхцөл байдал == [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д ялагдсан [[Герман]]ы эзэнт гүрэн Версалийн гэрээнд гарын үсэг зурсан байв<ref>{{cite book |last=Hakim |first=Joy |title=A History of Us: War, Peace and all that Jazz |url=https://archive.org/details/historyofusbook50000haki |publisher=Oxford University Press |date=1995 |location=New York |isbn=0-19-509514-6}}</ref>. Энэ гэрээгээр Герман нь нэлээд хэмжээний газар нутгаа алдаж, ихээхэн хэмжээний төлбөр төлсөн ба дээр нь хязгаарлагдмал [[арми]]тай байх үүрэг хүлээсэн байна. 1917 онд Орост гарсан хувьсгалаар [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]] бий болж, удалгүй [[Иосиф Сталин|Сталины]] удирдлагад оров. [[Итали]]д, [[Бенито Муссолини]] төрийн эрхэнд гарсан ба "Шинэ Ромын эзэнт гүрнийг байгуулна" гэж тунхаглав<ref>Shaw, Anthony. ''World War II Day by Day'', pg. 35</ref>. [[Хятад]]ад [[Гоминдан]] [[Хятадын Коммунист нам]]тай нэгдэн тус улсад ноёрхож байсан жижиг цэргийн эрхтнүүдтэй байлдаж байсан боловч, удалгүй хоёр холбоотон хоорондоо дайтаж эхэлжээ. 1931 оноос [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] милитаристууд иргэний дайнд нэрвэгдсэн Хятадад хяналтаа тогтоож эхлэв<ref>Myers, Ramon; Peattie, Mark. ''The Japanese Colonial Empire, 1895-1945'', pg. 458</ref>. [[Зураг:Reichsparteitag 1935 mod.jpg|thumb|left|Германы явган цэргүүд, 1935]] [[Адольф Хитлер]] тэргүүтэй Нацист нам 1933 онд Германы төрийн эрхэнд гарч Герман улсыг зэвсэглэж эхэлсэн байна<ref>Wouk, Herman. ''The Winds of War'', pg. 72</ref>. [[Франц]], [[Их Британи]], [[Итали]] зэрэг улсууд Германы энэхүү үйлдэлд ихээхэн түгшсэн ба 1935 онд Франц-Италийн Германы эсрэг холбоотон болох хэлэлцээр байгуулагдсан байна. Уг хэлэлцээрээр Итали нь [[Этиоп]]т хяналтаа тогтоох эрхтэй болжээ<ref>Brody, J. Kenneth. ''The Avoidable War: Pierre Laval and the Politics of Reality, 1935-1936'', pg. 4</ref>. Энэ үед Герман [[Версалийн гэрээ]]нээс татгалзаж байгаагаа мэдэгдэв. Германы эсрэг Их Британи, Франц, Итали хамтран Стресагийн гэрээг байгуулав. [[ЗХУ]] ба Францын хамтарсан гэрээг бас энэ үед байгуулсан байна. Энэ үед [[Үндэстнүүдийн Лиг]] тодорхой үүрэг гүйцэтгэж чадаагүй байна<ref>Record, Jeffery. ''Appeasement Reconsidered: Investigating the Mythology of the 1930s'', pg. 50</ref><ref>Mandelbaum, Michael. ''The Fate of Nations: The Search for National Security in the Nineteenth and Twentieth Centuries'', pg. 96</ref>. 1935 оны 6 сард Их Британи Герман хоёр усан цэргийн флотын хэмжээг харилцан тохирсон гэрээ байгуулав. 1935 оны 8 сард [[АНУ]] [[Европ]] ба [[Ази]]д болж буй үйл явдалд төвийг сахих байр суурьтай байгаагаа зарлав<ref>Schmitz, David F. ''Henry L. Stimson: The First Wise Man'', pg. 124</ref>. 10-р сард Итали Этопийг эзлэж, мөн Герман Австрийг эзлэх санаархалд тавьсан хоригоо цуцлав<ref>Kitson, Alison. ''Germany 1858-1990: Hope, Terror, and Revival'', pg. 231</ref>. 1936 оны 3-р сараар Хитлер Версалийн гэрээнээс албан ёсоор гарлаа. Үүнд Европийн улсууд хориг тавьж чадсангүй<ref>Adamthwaite, Anthony P. ''The Making of the Second World War'', pg 52</ref>. [[Испани]]д иргэний дайн эхлэхэд Герман ба Итали нь [[Франциско Франко]]гийн Испанийн националистуудыг дэмжсэн ба нөгөө талд нь Зөвлөлтүүдийн дэмжлэг бүхий Испани Бүгд Найрамдахчууд байсан байна. Хоёр талууд энэ дайнаар шинэ зэвсэг, дайны тактикаа туршжээ<ref>Graham, Helen. ''The Spanish Civil War: A Very Short Introduction'', pg. 110</ref>. 1939 оны эхээр Франкогийн тал дайнд ялж [[Испанийн иргэний дайн]] дуусав. 1939 оны 10 сард Герман, Итали хоёр "Ром-Берлинийн тэнхлэг" гэсэн холбоо байгуулав. Нэг сарын дараа Герман ба Японы хооронд ЗХУ-ын эсрэг буюу коммунизмын эсрэг хандсан "Коминтерний эсрэг гэрээ" байгуулж, жилийн дараа энэ гэрээнд Итали мөн нэгдсэн байна. Хятадад Гоминдан ба Коммунист намууд галаа зогсоон Японы эсрэг нэгдсэн фронт байгуулах боллоо<ref>Busky, Donald F. ''Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas'', pg. 10</ref>. 1939 оны 8-р сард Зөвлөлт, Герман хоёр Европыг хуваан авах [[Молотов-Риббентропын гэрээ]]г /нууц хавсралттай/ байгуулж Баруун [[Польш]], [[Литва]] улсыг Германы мэдэлд, Зүүн Польш, [[Молдав]], [[Финланд]], [[Эстони]], [[Латви]] улсыг Зөвлөлтийн мэдэлд байхаар тохиролцжээ. Үүнээс үүдэлтэйгээр 1939 онд Баруун Европын сонинд Хитлер, Сталин хоёрыг найз болгон дүрсэлсэн шог зураг нийтлэгджээ.<ref>[http://old.ar25.org/images/20090509030112.jpg]</ref> == Цаг хугацаа == Энэ дайн нь 1939 оны 9 дүгээр сарын 1-нд [[Герман]] улс [[Польш]] руу довтолсоноор эхэлсэн ба 2 хоногийн дараа [[Франц]] болон [[Их Британи]] улсууд [[Герман]]ид дайн зарласан юм. Германы довтолгоотой зэрэгцэн Зөвлөлт тохиролцсон ёсоороо Польшийг зүүн талаас нь довтолж эзэлжээ. Польшийн "[[Катын]]" уран сайхны кинонд герман, зөвлөлтийн офицерууд тун дотно, нөхөрсөг харьцаатай байгаа тухай гаргасан байдаг. "Катын" кино 25-р суваг тв-р монгол хэлээр орчуулагдан гарчээ. Дайны эхлэлийн өөр нэг он тоолол нь бол 1937 оны 7 дугаар сарын 7-нд эхэлсэн [[Хятад-японы хоёрдугаар дайн]]ы дайн билээ. Бусдаараа [[Их Британи]]ы түүхч [[А.Ж.П.Тайлор]]ын дэвшүүлсэн санааг дагадаг бөгөөд тэр нь [[Зүүн Ази]]д өрнөж байсан [[ Хятад-японы хоёрдугаар дайн]] болон [[Европ]]д өрнөж байсан [[Европ]], түүний колони орнуудын хоорондох [[Европ]]ын Хоёрдугаар [[дайн]] нэгдсэн гэх явдал юм. Хоёр дайн 1941 онд нэгдсэнээр дэлхий дахины нэгэн томоохон зөрчил болсон бөгөөд дайн 1945 он хүртэл үргэлжилсэн билээ. Дайн дууссан хугацааг дэлхий дахинд тогтсон хугацаа байддаггүй. 1945 оны 9 сарын 2 нь буюу [[Япон]]ы албан ёсоор бууж өгсөн өдөр гэхээсээ илүү [[Номхон далай]]д [[Япон]]ыг ялсан 1945 оны 8 дугаар сарын 14-нд дайн дууссан гэж үздэг. Харин зарим [[Европ]]ын түүхчид 1945 оны 5 сарын 8 нд үг дуугүй бууж өгөх баримтанд [[Герман]]ы тал гарын үсэг зурснаар дууссан гэж үздэг байна. Хэдий тийм боловч [[Япон]] улстай найрамдалтай байх Олон улсын бичиг баримтанд 1951 он хүртэл гарын үсэг зураагүй байсан юм. == Дайны тойм == === Европ дахь дайн === [[Зураг:Hitlermusso.jpg|thumb|left|150px|Хитлер ба Муссолини]] 1939 оны [[9 сарын 1|9 дүгээр сарын 1-нд]], [[Адольф Хитлер]] ба [[Нацист нам|Нацист намаар]] удирдуулсан [[Герман|Германчууд]] [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д алдсан газар нутгаа эргүүлж авах гэж [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХУ]]-тай байгуулсан нууц гэрээний дагуу [[Польш]] руу довтоллоо. ЗСБНХУ нь [[9 сарын 17|9 сарын 17-нд]] энэ түрэмгийлэлд оролцож эхэлсэн юм]]<ref>Zaloga, Steven J. ''Poland 1939: The Birth of Blitzkrieg'', pg. 80</ref>. Үүний хариуд [[Их Британи]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]], [[Франц]] есдүгээр сарын 3-нд Германд дайн зарласан юм<ref>May, Ernest R. ''Strange Victory: Hitler's Conquest of France'', pg. 93</ref>. Өмнөд [[Африк]] ([[9 сарын 6|9 сарын 6-нд]]) ба [[Канад]] ([[9 сарын 10|9 сарын 10-нд]]) дээрх улсуудыг даган дайн зарлав. Герман нь [[Блицкриг]] буюу [[“цахилгаан дайн”]] гэдэг тактикийн дагуу Польшийг 5-хан долоо хоногийн дотор эзлэв. Зөвлөлтүүд мөн [[Польш]]ийн тодорхой хэсгийг өөртөө нэгтгэсний дараа, Балтийн орнууд руу довтолсон байна. [[Өвлийн дайн]] буюу [[Финланд]] 4 сар тулалдсаны эцэст Москватай энхийн гэрээ байгуулав<ref>Hanhimäki, Jussi M. ''Containing Coexistence: America, Russia, and the "Finnish Solution"'', pg. 13</ref>. 1940 оны дундуур ЗСБНХУ өөрийн эзэлсэн Балтын орнууддаа зөвлөлт маягийн дэглэм тогтоов<ref>Bilinsky, Yaroslav. ''Endgame in NATO's Enlargement: The Baltic States and Ukraine'', pg. 9</ref>. Герман [[1940]] онд [[Норвеги]], [[Нидерланд|Дани, Нидерланд]], [[Бельги]], [[Франц|Люксембург, Франц]]ыг, [[1941]] онд [[Югослав]], [[Грек]]ийг довтолж, түргэн хугацаанд маш олон ялалт байгуулсан юм<ref>Commager, Henry Steele. ''The Story of the Second World War'', pg. 30</ref><ref>Reynolds, David. ''From World War to Cold War: Churchill, Roosevelt, and the International History of the 1940s'', pgs. 76, 77</ref>. Эхлээд [[Итали]]йн цэрэг, сүүлд нь Германий цэргүүд хойд Африкт байсан Британий цэргүүд рүү довтолжээ<ref>Brown, David. ''The Road to Oran: Anglo-French Naval Relations, September 1939-July 1940'', pg. xxx</ref>. 1941 оны зун гэхэд Герман нь Франц ба [[Баруун Европ]]ын ихэнх хэсгийг өөрийн эрх мэдэлдээ авсан байлаа. Харин Британийг Хатанх хааны агаарын цэргийн хүчин, Хатан хааны усан цэргийн флотын эсэргүүцлийн улмаас тийм амар дийлж чадсангүй<ref>Kelly, Nigel; Rees, Rosemary; Shuter, Jane. ''Twentieth Century World'', pg. 38</ref><ref>Goldstein, Margaret J. ''World War II'', pg. 35</ref>. Хитлер нь дараа нь [[1941]] оны [[6 сарын 22|6 сарын 22-нд]] “[[Барбарос төлөвлөгөө]]”-ний дагуу Финланд, Румын, Унгар, Итали улсыг хамруулан гэнэтийн өргөн дайралтаар ЗСБНХУ-ыг довтлов. Зөвлөлтийн нутаг руу маш гүнзгий нэвтрэн орж, 1941 оны сүүлч гэхэд [[Москва]]д тулав<ref>Shukman, Harold. ''Stalin's Generals'', pg. 113</ref>. Зөвлөлтүүд Алс Дорнодоос буюу Манжго Зөвлөлтийн хил орчимд нөөцөлсөн цэргээ татан, сөрөг давшилтанд орж [[Москвагийн тулалдаан]]д ялалт байгуулж<ref>Shukman, Harold. ''Stalin's Generals'', pg. 113</ref>. [[Сталинградын тулаан]] ([[1942]]–[[1943]])-д Германы 6 дугаар армийг буулгаж аван<ref>Badsey, Stephen. ''The Hutchinson Atlas of World War II Battle Plans: Before and After'', pgs. 235-236</ref>, [[Курскийн тулаан|Курскийн тулаанд]] Германчуудыг бут цохин, Ленинградын бүслэлтийг сэтлэж<ref>Shukman, Harold. ''Stalin's Generals'', pg. 142</ref> 1944 онд Минск болон Киевийн дэргэд Германы Өмнөд болон Төвийн бүлэг армийг бүслэн устгаж үнэмлэхүй ялалт байгуулав. Дараа нь [[Улаан Арми]] ухарч буй Вермахтийг [[Берлин]] хүртэл хөөн, [[Берлиний тулалдаан|Берлиний тулалдаанд]] яллаа. Яг энэ үед Хитлер газар доорх байрандаа [[1945]] оны [[4 сарын 30|4 сарын 30-нд]] шинээр суусан эхнэр [[Эва Браун]]тайгаа хамт амиа хорлолоо. Энэ үед барууны холбоотнууд хойд Африкийг [[1940|1940-өөс]] [[1943]] оны хугацаанд амжилттай хамгаалж, [[1943]] онд Италийн хагасыг эзлэж<ref>Lamb, Richard. ''War in Italy, 1943-1945: A Brutal Story'', pgs. 154-155</ref>, 1944 онд Францын [[Норманди|Нормандын]] эрэгт бууж Францыг чөлөөлөв<ref>Zaloga, Steven J. ''US Armored Units in the North African and Italian Campaigns 19422-45'', pg. 81</ref><ref>Badsey, Stephen. ''Normandy 1944: Allied Landings and Breakout'', pg. 91</ref>. Барууны холбоотнууд Рейн мөрнийг гатлан, Германы баруун бүлэг армийг Рейны бүс нутагт бүслэлтэд оруулж Зөвлөлтийн цэрэгтэй Германий дундуур урсах Элба мөрөн дээр уулзав. Европ дахь дайны туршид 6 сая [[еврей|еврейчүүд]], [[цыган|цыганууд]], [[славян|славянууд]], [[коммунизм|коммунистууд]], [[ижил хүйстэн|ижил хүйстнүүд]], тахир дутуу зэрэг хүмүүс Нацист Германы төрөөс зохион байгуулсан хядлагад өртөж амь насаа алджээ. === Ази Номхон далай дахь дайн === [[1937]] оны [[7 сарын 7|7 сарын 7-нд]] [[Японы эзэнт гүрэн]] [[Хятад]] руу довтоллоо<ref>Twitchett, Denis; Fairbank, John K. ''The Cambridge history of China'', pg. 566</ref>. Австрали ба АНУ нь үүний хариуд Япон руу гаргах төмрийн экспортод хориг тавив. [[1940]] оны [[9 сарын 27|9 сарын 27-нд]] Герман, Италитай 3 улсын гэрээнд гарын үсэг зурав. АНУ-тай хийх хэлэлцээр бүтэмжгүй болсон учраас, Япончууд 1941 оны [[7 сарын 24|7 сарын 24-нд]] [[Энэтхэг-Хятадын хойг]] руу довтоллоо<ref>Hill, J. R.; Ranft, Bryan. ''The Oxford Illustrated History of the Royal Navy'', pg. 362</ref>. Энэ нь АНУ, Их Британи, Нидерланд зэрэг улсуудыг Япон руу гаргах газрын тосны экспортоо хаахад хүргэлээ. Япон нь бараг нэгэн зэрэг Америкийн усан цэргийн төв бааз байрлаж байсан [[Пэрл Харбор|Сувдан эрэг]]]]<ref>Thurman, M. J.; Sherman, Christine. ''War Crimes: Japan's World War II Atrocities'', pg. 68</ref>, [[Тайланд]], Их Британий эзэмшил болох [[Хонконг]], [[Малайз]] руу халдлаа<ref>Hill, J. R.; Ranft, Bryan. ''The Oxford Illustrated History of the Royal Navy'', pg. 362</ref>. Энэхүү халдлага нь барууны цагаар 1941 оны [[12 сарын 7|12 сарын 7-нд]] болсон юм. Үүний маргааш АНУ-ын мэдэл дэх [[Филиппин]] рүү довтолж, амархан ялалт байгуулжээ. [[12 сарын 11|12 сарын 11-нд]] Герман ба Итали 2 гүрэн АНУ-д дайн зарлалаа. [[12 сарын 15|12 сарын 15-нд]] Япончууд Их Британи ба Нидерландын эзэмшлийн Бруней, Индонез, Малайзид халдлаа. Япончууд [[Сиам]] дахь баазаасаа тэр хавийн холбоотнуудын эзэмшил рүү довтолж эхэлсэн байна. [[Зүүн Өмнөд Ази]]д ба [[Номхон Далай]]д Япончууд маш их амжилт олсон. [[Бирм]]ийн ихэнх, [[Холланд]]ын эзэмшил дэх [[Зүүн Өмнөд Ази]], Австралийн [[Шинэ Гвиней]], Британий [[Соломоны арлууд]] Японы хүчинд ялагдлаа<ref>Klam, Julie. ''The Rise of Japan and Pearl Harbor'', pg. 27</ref>. Япончуудын дайралтыг [[Шүрэн тэнгисийн тулалдаан|Шүрэн тэнгисийн тулалдаанд]] зогсоож, тэдний усан цэргийн хүчинг Холбоотнууд ба Япончуудын хоорондох анхны тулаанд Шинэ Гвинейгээс буцаав. Үүнээс 1 сарын дараа Японы усан цэргийн флотыг [[Мидуэйн тулаан|Мидуэйн тулаанд]] бут цохив. Энэхүү тулалдаанд Япончууд Америкын усан онгоцны флоттой тулалдаж байх явцдаа 4 ширхэг нисэх онгоц хөөргөгч усан онгоцоо алдав (Америкчууд нэгийг алдсан). Газар дээр Япончууд [[Милний булан|Милний булангийн]] [[Милний булангийн тулалдаанд|тулалдаанд]] ялагдаж, холбоотнууд Соломоны аралд цэргээ явуулах болсоны улмаас [[Гуадалканалын тулалдаан]]аас цэргүүдээ татаж авлаа. Холбоотнууд дараа нь Номхон далайг Япончуудаас чөлөөлөхийн тулд “Арлаас арал рүү үсрэх” тактик хэрэглэх болов. Дараа нь АНУ ба Австралийн хүчин төв номхон далай руу довтолж, тусгаарлахын өмнө нь Японы чухал бааз байрлаж байсан Рабаулыг тусгарлалаа. Япончууд [[1944]] онд Филиппины тэнгисийн тулалдаан, Лейтэгийн булангийн тулалдаан гэсэн том хэмжээний далайн тулалдаанд ялагдал амслаа. Холбоотнууд тэгээд эхлээд [[Мариана]], дараа нь Филиппин зэрэг Японы эх нутаг хүртэлх газрууд руу довтолж<ref>Cook, Chris; Bewes, Diccon. ''What Happened Where: A Guide to Places and Events in Twentieth-Century History'', pg. 305</ref>, В-29 зэрэг бөмбөгдөгч онгоцыг хөөргөх боломжтой баазуудыг байгуулж эхлэв. [[1945]] онд [[Иво Жима]], [[Окинава]] зэрэг чухал газрууд руу довтлов<ref>Jowett, Philip S. ''The Japanese Army, 1931-45'', pg. 6</ref>. Энэ хугацаанд холбоотнуудын шумбагч онгоцнууд бага багаар Япон руух түүхий эд, газрын тосны хангамжийг бөглөж байв<ref name="results of german and american submarines">{{cite web |last=Poirier |first=Michel Thomas |title=Results of the German and American Submarine Campaigns of World War II |url=http://www.navy.mil/navydata/cno/n87/history/wwii-campaigns.html |publisher=U.S. Navy |date=1999-10-20 |accessdate=2008-04-13}}</ref>. [[1945]] он буюу дайны сүүлийн жилд АНУ-ын агаарын цэргийн хүчин Японыг бөмбөгдөж эхлэв. 1945 оны [[8 сарын 6|8 сарын 6-нд]] Америкчууд Хирошимад, [[8 сарын 9|8 сарын 9-нд]] [[Нагасаки|Нагасакид]] [[атомын бөмбөг]] дэлбэлж, 8 дугаар сарын 10-ны өдөр ЗХУ болон БНМАУ хамтран манжуур ба өвөрмонголыг чөлөөлөх ажиллагаа эхлэв, үүний эцэст 1945 оны [[8 сарын 14|8 сарын 14-нд]] Япон улс албан ёсоор бууж өглөө<ref name="BritWarxiv">Donnelly, Mark. ''Britain in the Second World War'', pg. xiv</ref>. == БНМАУ-ын оролцоо == :''Гол өгүүллэг: [[Халхын голын байлдаан]]'' :''Гол өгүүллэг: [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]'' :''Гол өгүүллэг: [[БНМАУ-аас ЗХУ-д үзүүлсэн тусламж]]'' Дайны үед Монгол нь [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] коммунист засаглалд удирдуулж байсан бөгөөд ЗСБНХУ-тай маш нарийн холбоотой байв. Монголын арми Улаан Армитай олон удаа цуг байлдаж байсан. [[1939]] онд Хятадын хойд зүгт байрлаж байсан Японы цэргүүд Зүүн Монголд халдахад Монгол ба Японы хоорондох тулалдаан эхэлжээ. Үүний хариуд Зөвлөлтийн цэргийн жанжин [[Георгий Жуков|Георгий Жуковаар]] удирдуулсан [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХУ]] ба БНМАУ-ын хамтарсан хүчин Японы эсрэг тэмцэлд Монголчууд өөрийн бүхий л бололцоогоороо оролцсоны илрэл нь энэ билээ. Зөвлөлтийн ард түмний Аугаа их эх орны дайн эхэлсэн өдөр буюу '''1941 оны зургадугаар сарын 22-нд''' БНМАУ-ын Бага хурал, Сайд нарын Зөвлөлийн тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид хамтарсан тогтоол гаргаж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг бүрэн дэмжиж: «Зөвлөлтийн ард түмэнтэй эвдэршгүй бат найрамдалтай манай эрх чөлөөг эрхэмлэгч, тусгаар тогтносон улсын бүх ард түмэн фашистын Герман ийнхүү итгэл эвдэн халдсаныг туйлаас буруушааж, зөвлөлт, монголын ард түмний найрамдлыг бүх талаар бэхжүүлэн, БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хооронд 1936 оны гуравдугаар сарын 12-нд байгуулсан “Харилцан туслах тухай Гэрээ”-гээр хүлээсэн үүрэгтээ үнэнч байх болно» гэдгээ илэрхийлсэн юм. 1941 оны дундуур хуралдсан МАХН (МАН)-ын Төв Хорооны бүгд хурал: “фашистын Германыг эсэргүүцсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын эх орны шударга их дайн нь нийт хүн төрөлхтний эрх чөлөөний төлөө, БНМАУ-ын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө дайн юм” гэж тэмдэглэсэн байдаг. “Фашистын Германитай эрэлхэгээр тэмцэж буй ЗСБНХУ-ын ард түмэнд бүх талаар туслах нь Монгол Улсын нэг гол зорилт юм, учир нь дэлхий дахины ард түмнийг боолчлохоор заналхийлсэн Хитлеризмийг ялахгүйгээр Монгол Улс цаашид эрх чөлөөтэй, амжилттай хөгжих боломжгүй” гэж бүгд хурлын шийдвэрт онцлон тэмдэглэжээ. МАХН-(МАН)-ын Төв Хороо, Монгол Улсын Засгийн газрын шийдвэрээр байгуулсан тусгай комисст Улаан Армид туслах ажил зохион байгуулахыг даалгажээ. ЗХУ-д туслах санд ард, иргэд мөнгө, үнэт зүйлс, хүнсний бараа хуримтлуулах ажил орон даяар өрнүүлж, дулаан хувцас цуглуулж, дайчдад илгээх бэлэг бэлтгэж байлаа. Монгол Улсын хөдөлмөрчид «Бүхнийг фронтод, бүхнийг ялалтын төлөө» уриа дэвшүүлэв. Улаанбаатар хотын аж үйлдвэрийн комбинатын ажилчин, албан хаагчид, гар урлалын артелийн хамт олон ажлын өдөртөө 10 цагаар, амралтын өдрүүдээр бас илүү цагаар ажиллаж, фронтын дайчдад зориулсан дулаан хувцас, бусад эдлэл оёж бэлтгэж байжээ. Ерөнхий сайдын орлогч С.Лувсан тэргүүтэй тусгай комисст Улаан Армид зориулан зээр, гахайн мах бэлтгэх анчдын бригадыг орон нутагт зохион байгуулахад, анчид ангийн мах бэлтгэх төлөвлөгөөг байнга давуулан биелүүлж байжээ. Монголын эмэгтэйчүүд эрчүүдтэй мөр зэрэгцэн хөдөлмөрлөж байв. Олон аймагт эмэгтэйчүүд зөвлөлтийн дайчдад зориулан олон арван мянган цамц, дулаан хүрэм, бээлий, оймс нэхэж байв. Олон хүн сайн дураараа цусаа өгч, донор болж байлаа. 1941 оны аравдугаар сард Монголын хөдөлмөрчдөөс 15 мянган өвлийн иж бүрэн хувцас, 1.8 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй гурван мянгаад илгээмж ачсан цуваа явуулжээ. ЗСБНХУ-ын улсын банк руу 587 мянган төгрөг бэлнээр гуйвуулжээ. Энэ нь Октябрийн хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан тусламжийн эхний цуваа байв. 1942 оны гуравдугаар сард Монгол Улсын Засгийн газар Улаан Армид зориулсан агт морьдыг малчин ардуудаас улсаас жич тогтоосон үнээр худалдаж авах тогтоол гаргав. [[Файл:Маршал Х. Чойбалсан вручает подарки советским танкистам.jpg|300px|thumb|Маршал Х. Чойбалсан Зөвлөлтийн танкийн багийн гишүүдэд бэлэг өгдөг]] Монгол Улсын Засгийн газар танкийн цуваа байгуулахад хөрөнгө хуримтлуулах тухай шийдвэрийг Монгол Улсын Бага хурлаас 1942 оны нэгдүгээр сарын 16-нд гаргажээ. Хөрөнгө хуримтлуулах хөдөлгөөн өрнүүлсний үр дүнд Монгол Улсын Засгийн газар, Монголын ард түмний өмнөөс 1942 оны хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр ЗХУ-ын Внешторгбанк руу 2.5 сая төгрөг, 100 мянган америк доллар, 300 кг алт гуйвуулсан нь 3 815 725 рубльтэй тэнцэх мөнгө байв. Үүгээр Дэлхийн Хоёрдугаар дайны үеийн домогт танкаар шалгарсан Т-34 гэдэг 32 танк, Т-70 гэдэг 21 танкаас бүрдсэн цувааг худалдан авсныг маршал Х.Чойбалсан тэргүүтэй Монголын ард түмний төлөөлөгчид '''1943 оны нэгдүгээр сарын 12-нд''' ЗСБНХУ-ын Москва орчмын Наро-Фоминск өртөөн дээр зөвлөлтийн Улаан Армийн 112 дугаар бригадын дайчдад гардуулан өгч, '''«Хувьсгалт Монгол»''' гэсэн хүндэт нэр олгосон юм. Танк бүрийн цамхаг дээр оросоор “Хувьсгалт Монгол” гэснээс гадна бас яг хэний хөрөнгөөр тухайн танкийг бэлэглэж байгааг бичсэн байв. Тухайлбал, 32 ширхэг Т-34 танкны цамхаг дээр тус бүр: Төв, Баянхонгор, Жавхлант, Дорноговь, Өмнөговь, Дундговь, Говь-Алтай, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Өвөрхангай, Дорнод, Сэлэнгэ, Булган, Архангай, Завхан, Увс, Ховд, Хэнтий аймгийн ардуудаас, “Улаанбаатарын хөдөлмөрчдөөс”, “Сүхбаатар”, “Маршал Чойбалсан”, “МХЗЭ-ийн гишүүдээс”, “МАХАрмийн цэрэг, дарга нараас”, “Чойбалсангийн нэрэмжит АҮК-ын ажилтан, ажилчдаас”, “БНМАУ-ын хилчдээс”, “БНМАУ-ын журамт цэргээс”, “БНМАУ-д оршин суугаа зөвлөлтийн иргэдээс”, “БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлөөс”, “МАХН-ын Төв Хорооноос”, “БНМАУ-ын Бага хурлааас”, “Бумцэндээс (БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга)”, “Хатанбаатар Магсаржаваас”; 21 ширхэг Т-70 танкны цамхаг дээр тус бүр: “БНМАУ-ын ардын гэгээрлийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-ын нүүрсний уурхайчдаас”, “БНМАУ-ын САА-н ажилчдаас”, “БНМАУ-ын пионер, сурагчдаас”, “Монголын эмэгтэйчүүдээс”, “БНМАУ-д оршин суугаа зөвлөлтийн эмэгтэйчүүдээс”, “Монголын чекистээс”, “Ардаас”, “БНМАУ-ын үйлдвэрчний эвлэлүүдээс”, “БНМАУ-ын эмнэлгийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-ын сэхээтнүүдээс”, “БНМАУ-ын партизануудаас”, “БНМАУ-ын аж үйлдвэрлэлийн хоршоологчдоос”, “Монголын Хоршоодын холбооноос”, “БНМАУ-ын урлагийн ажилтнуудаас”, “БНМАУ-д оршин суугаа хятад иргэдээс” гэж бичсэн байв. Эдгээр танкнаас гадна 237 вагоноор хүргэсэн 1000 т мах, 90 т цөцгийн тос, 80 т хиам, 150 т чихэр, боов, 30000 ш богино нэхий дээл, 30000 хос эсгий гутал, 30000 ш үстэй хүрэм бэлэглэжээ. '''1943 оны дөрөвдүгээр сар''' гэхэд Монголоос 25.3 сая гаруй төгрөгийн үнэтэй хүнсний бараа, хувцас ачсан найман цуваа илгээжээ. 1943 онд Монгол Улсын Бага хурал, Засгийн газрын шийдвэрээр '''«Монгол ард»''' нисэх онгоцны эскадриль худалдаж авах хөрөнгө хуримтлуулах ажил зохион байгуулав. 1943 оны долдугаар сард ЗСБНХУ-ын Сангийн ардын комиссариатын дансанд хоёр сая төгрөг гуйвуулжээ. '''1943 оны есдүгээр сарын 25-нд''' Смоленск мужийн Вязовая өртөөний хээрийн нисэх буудалд сөнөөгч нисэх онгоцны 322 дугаар дивизийн гвардийн хоёрдугаар хороонд 12 ширхэг цоо шинэ “Ла-5ФН” сөнөөгч онгоцноос бүрдсэн «Монгол ард» эскадрилийг хүлээлгэн өгөх ёслол болов. Монгол Улс эдгээр танкийн цуваа болон эскадрилийг дайн дуустал эд материал, хүнсээр хангаж байв. 1945 оны эхээр ЗСБНХУ руу бэлэг ачсан 127 вагоноос бүрдсэн цуваа илгээжээ.1941-1945 онд Монгол Улсын Засгийн газар Улаан Армид туслах сангийн хэрэгцээнд хөрөнгө хуримтлуулах зорилгоор нийтдээ 80 сая төгрөгийн үнэтэй «Улсын батлан хамгаалалт» нэртэй улсын тусгай хонжворт сугалааг дөрвөн удаа гаргажээ. Хүмүүс хувийн хадгаламжаасаа тусламжийн санд мөнгөө хандивласаар байв. Монгол Улс зэвсэгт хүчнээ бэхжүүлэх нь тусламжийн өөр нэг чиглэл байв. Цэргийн тоо байнга нэмэгдэж, дайны эцэс гэхэд гурав дахин нэмэгдэж, Монгол Улс улсын төсвийнхөө зарлагын 48,5 хувийг цэрэг армидаа зарцуулж байлаа. Дайны жилүүдэд хоёр улсын хоорондын худалдаа зогсоогүй бөгөөд Монголоос ЗХУ-д жил бүр дунджаар140 мянга гаруй үхэр, 1 сая шахам хонь, ямаа, 170 мянган ширхэг үхрийн арьс шир, их хэмжээний гянт болд нийлүүлж, оронд нь бензин, шатахуун, гурил, цай,даавуу, хувцасавч байв. Харин Монгол Улсын Засгийн газар дайны жилүүдэд ЗСБНХУ-аас бараа импортлохоо эрс багасгаж, хөнгөн үйлдвэрийн зарим төрлийн барааг өөрсдөө үйлдвэрлэж байв. Дайны турш ЗХУ-д үзүүлж байсан АНУ-ынлэнд-лизийн ихээхэн тусламжийн зэрэгцээ монголчуудын илгээсэн тусламжийн бараа бүтээгдэхүүн хэмжээгээрээ дутахааргүй их байсан юм. Тухайлбал, бүхий л дайны турш 120 гаруй сая хүн амтай АНУ-аас ЗХУ-д 665 мянган тонн нөөшилсөн мах, 54 мянган тн ноос нийлүүлсэн байхад, 800 мянган хүн амтай жижигхэн Монгол Улс энэ хугацаанд 500 мянган тн мах, 64 мянган тн ноос нийлүүлжээ. Дээр нь дайны турш Монголоос ЗСБНХУ-д нийлүүлсэн 500 мянга гаруй агт морь фронт дээр машинаас дутахгүй, заримдаа машин явахааргүй хүнд нөхцөлд зүтгэж ялалтыг ойртуулсан билээ. Фашистын Германыг ялахад Оросын зэс, Америкийн дарь, зөвхөн Монголын гянт болдыг нийлүүлж хийсэн хуяг нэвтлэх сумыг үйлдвэрлэж байв. == Дайны дараа == : {{Гол|Потсдамын уулзалт}} : {{Гол|Маршаллын төлөвлөгөө}} : {{Гол|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} : {{Гол|Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн}} Олон улсын энх тайваныг сахиулахын тулд<ref>Yoder, Amos. ''The Evolution of the United Nations System'', pg. 39</ref> Холбоотнууд 1945 оны 10 сарын 24-нд [[НҮБ|Нэгдсэн Үндэстний байгууллагыг]] байгуулав<ref>[http://www.un.org/aboutun/history.htm History of the UN]</ref>. Дайн дуусахаас өмнө ЗХУ ба Холбоотнууд Дэлхийг шинээр таллан хувааж<ref>Kantowicz, Edward R. ''Coming Apart, Coming Together'', pg. 6</ref>, өөрсдийн нөлөөллийн бүсээ тогтоосон байна<ref>''A Constructed Peace: The Making of the European Settlement, 1945-1963'', pg. 33</ref>. Европ тив коммунист ба капиталист болон хуваагдаж, Германыг хоёр тусдаа улс болгов. Азид АНУ нь Япон ба Японы эзэсшилд байсан Номхон далайн бүс нутагт хяналтаа тогтоож, ЗХУ [[Сахалины арлууд|Сахалин]] ба [[Курилын арлууд]]ыг өөртөө нэгтгэв. Японы хараанд байсан Солонгосыг хоёр хуваалаа. Мөн АНУ толгойлсон цэргийн эвсэл болох [[НАТО]], ЗХУ-ын толгойлсон [[Варшавын гэрээ]] байгуулагдаж, [[Хүйтэн дайн]] эхэлжээ<ref>Leffler, Melvyn P.; Painter, David S. ''Origins of the Cold War: An International History'', pg. 318</ref>. Хятадын эх газарт Хятадын Коммунистууд ноёрхолоо тогтоож, [[БНХАУ]]-г байгуулав. Тайваны арал дээр Гоминдан намынхан [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ыг байгуулав. [[Грек]]т иргэний дайн дэгдэж, коммунистууд ялагдан Хааны арми ялалт байгуулав. Эдгээр дайн дөнгөж дууссаны дараа Солонгосын хойг дээр [[Солонгосын дайн|дайн]] эхлэв. Эдгээр дайнуудын дараагаар колонийн дэглэм задарч, улс орнууд тусгаар тогтнож эхлэв. [[Эдийн засаг]] дэлхийн бүс нутгуудад харилцан адилгүй сэргэсэн байна. [[Баруун Герман]]ы эдийн засаг 1950 он гэхэд дайны өмнөх төвшнөөс хоёр дахин өндөр болов<ref>Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. ''Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today'', pg. 29</ref>. Итали мөн богино хугацаанд сэргэж, тогтворжлоо<ref>Bull, Martin J.; Newell, James. ''Italian Politics: Adjustment Under Duress'', pg. 21</ref>. [[Их Британи]]йнх дайны дараа нилээдгүй хугацаанд сэргээгүй байна<ref>Dornbusch, Rudiger; Nölling, Wilhelm P.; Layard, Richard G. ''Postwar Economic Reconstruction and Lessons for the East Today'', pg. 117</ref><ref>Emadi-Coffin, Barbara. ''Rethinking International Organization: Deregulation and Global Governance'', pg. 64</ref>. Францынх богино хугацаанд сэргэж, орчин үежжээ<ref>Harrop, Martin. ''Power and Policy in Liberal Democracies'', pg. 23</ref>. ЗХУ эдийн засаг дайны дараа маш богино хугацаанд эрчимтэй нэмэгдсэн байна<ref>Smith, Alan. ''Russia And the World Economy: Problems of Integration'', pg. 32</ref>. Азид [[Япон]]ы эдийн засаг эрчимжин, 1980 он гэхэд Дэлхийн хүчирхэг эдийн засаг болон хувирсан байна<ref>Harrop, Martin. ''Power and Policy in Liberal Democracies'', pg. 49</ref>. Хятад 1953 онд дайны өмнөх төвшинд хүрсэн байна<ref>Harper, Damian. ''China'', pg. 46</ref>. Дайны төгсгөлд АНУ нь Дэлхийн аж үйлдвэрийн нийт бүтээгдэхүүний талыг үйлдвэрлэдэг байсан ч, 1970 он гэхэд аажим энэ байдлаа алдаж эхэлжээ<ref>Kunkel, John. ''America's Trade Policy Towards Japan: Demanding Results'', pg. 33</ref>. == Хор уршиг, нөлөө == [[Зураг:Ebensee concentration camp prisoners 1945.jpg|thumb|Хорих лагерийн хоригдлууд. Австри, 1945]] Энэхүү дайнд 60 сая хүн үрэгдсэний 20 сая нь цэрэг, 40 сая нь энгийн иргэд байв<ref name=WWII: C&C>{{cite web |title=World War II: Combatants and Casualties (1937 — 1945) |url=http://web.jjay.cuny.edu/~jobrien/reference/ob62.html |accessdate=2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web |title=Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm |url=http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Second |accessdate=2007-04-20}}</ref><ref>{{cite web |title=World War II Fatalities |url=http://www.secondworldwar.co.uk/casualty.html |accessdate=2007-04-20 |archive-date=2007-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225173846/http://secondworldwar.co.uk/casualty.html |url-status=dead }}</ref>. ЗХУ 27 сая орчим хүнээ алдсан нь тус дайнд үрэгдэгсдийн тал нь болжээ<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4530565.stm |title=Leaders mourn Soviet wartime dead}}</ref>. Нийт хүний хохирлын 85% нь Холбоотнуудад (ихэнхи нь ЗХУ ба Хятад), 15% нь Тэнхлэгийнхэнд ноогдоно. Хорих лагерт 6 сая хүн нас барсан гэдэг нь тодорхой бус болно.<ref>{{cite web |author=Florida Center for Instructional Technology |url=http://fcit.usf.edu/Holocaust/people/victims.htm |title=Victims |work=A Teacher's Guide to the Holocaust |publisher=[[University of South Florida]] |year=2005 |accessdate=2008-02-02}}</ref>, 1.5 сая хүн бөмбөгдөлтөнд, Европт 7 сая, Хятадад 7.5 сая хүн бусад шалтгаанаар нас баржээ<ref>J. M. Winter, "Demography of the War", in Dear and Foot, ed., ''Oxford Companion to World War'', p 290.</ref>. [[Европ]] ба [[Ази]]йн маш их нутаг сүйрч, сэргээн босгоход маш олон жил шаардсан ба өнөөг хүртэл үргэлжилсэн [[улс төр]], [[нийгэм]], [[эдийн засаг]] ба [[технологи]]йн хор хөнөөл, томоохон дэвшлийг үүсгэсэн байна. == Хачирхалтай баримтууд == Нацистууд болон Холбоотны цэргүүд Дэлхийн II дайнд ялахын тулд бүх л арга чаргаа хэрэглэж байсныг илтгэх цочирдом баримт олджээ. Тэд нэг төрлийн мансууруулах бэлдмэл цэргүүдэд хэрэглүүлдэг байсан аж. Америкийн PBS телевизээр цацагдсан “Үхлийн Нууц: Дэлхийн Дайны Хурдасгуур” нэвтрүүлгээр Нацист цэргүүд "Тэммлэр" эмийн үйлдвэрийн бүтээсэн "Первитин" хэмээх метамфетамины төрлийн бодис ашигладаг байсан тухай мэдээг ил болгосон юм. Харин Америк, Британи цэргийн хүчнүүд кофе, Нацистуудаас олж авсан "Первитин", "Бензидрин" хэмээх амфетамин зэрэг олдсон бүхнээ ашиглаж байв. “1940 онд Британийн арми сүйрсэн Герман онгоцноос Первитин олж, Герман цэргүүдийн цуцашгүй эрч хүчний нууцыг тайлсан ба Холбоотны цэргүүдэд адилхан арга хэрэглэх сэдэл болсон” хэмээн PBS-ийн төлөөлөгчид тайландаа бичжээ. 1940 он гэхэд удаан нислэгийн ачааллыг даах, нойрмог, өлсгөлөн байдлыг арилгахын тулд "Luftwaffe"-ын нисгэгчдэд Первитинийг ихээр тарааж эхэлжээ. Энэ үед Гитлерийн цахилгаан дайн ид үргэлжилж байсан тул Британи зэрэг орнууд руу хийх довтолгоо нь нэг ёсондоо хар тамхиар "цэнэглэгдсэн" байв. Тэр үед Германы бөмбөгдөгч онгоцны ас, нисгэгч нар супер хүний хүч чадалтай мэт эсэргүүцэл үзүүлж байсан гэх яриа Британи цэргүүдийн дунд байсан бөгөөд сонин хэвлэлүүд ч гэсэн Герман шүхэрчдийг "ихээхэн мансуурсан, аймшиггүй зоригтой, галзуу мэт тулалддаг" хэмээн бичиж байжээ. "LiveScience" сайтын мэдээлснээр 1940 онд Нацистууд Британий эсрэг хийсэн цуцашгүй дайралтуудын үеэр 3 сая Герман цэрэгт 35 сая "Первитин" илгээж байсан тухай мэдээлэл Британийн Дайны Хороонд бүртгэгдсэн байна. Австралийн Шинэ Өмнөд Уэлсийн Их Сургуулийн Профессор Николас Расмусен судалгааны үр дүнг нэгтгэн 2011 онд нийтэлсэн байдаг. Харин PBS-ийн тайланд эмийн бэлдмэлийн тухай мэдээллийг илүү дэлгэрэнгүй дурджээ. Түүнчлэн метамфетамин хэрэглэсэн Вермахтын цэргүүд 10 хоногийн турш цурамхийлгүйгээр давшиж, тулалдсаны ачаар Британий армийг ялан, Дюнкиркэд бүсэлж чадсан болохыг PBS мэдээлсэн байна. “Харин холбоотны цэргүүдийн хувьд амфетамин ашиглахаар шийдсэн. Хоёр бэлдмэл хоёулаа хөөрлийн мэдрэмжийг хүчтэй төрүүлдэг. Харин метилийн нэмэлт молекулын тусламжтай Первитин тархин дахь цусан хангамжинд Бензидринээс илүү хурдацтай хүрдэг. Үүнийг эс тооцвол хоёр бэлдмэл ижилхэн нөлөөтэй” хэмээн дээрх тайланд дурдсан байна. Холбоотнуудын цэргийн дарга нар (500,000 Бензидрин захиалж байсан Америкийн генерал, ирээдүйн ерөнхийлөгч Дуайт Эйзенхауэрыг оролцуулаад) дайнд давуу тал олж авахаар улайрч байлаа. Тэд цэргүүдийн чадамжийг эцэст нь тултал нэмэгдүүлж, эдгээр эм бэлдмэл зөвхөн нойрны асуудлыг шийдэхээс гадна цэргүүдийн айдас, сандралыг арилгана хэмээн найдаж байв. Эмийн Хэрэглээний Үндэсний Институтын мэдээлснээр метамфетамин нь амфетаминтай химийн найрлагын хувьд адилхан бөгөөд татах, эм хэлбэрээр уух, сорох, ус эсвэл архинд шингээсний дараа тарих зэргээр хэрэглэж болдог байна. Метамфетаминыг удаан хугацаанд хэрэглэснээр их хэмжээний жингийн дутагдалд орох, донтох, ой санамж алдагдах, хэрцгий зан авиртай болох, солиорох зэрэг шинж тэмдгүүд илэрдэг аж. Үүнээс гадна метамфетаминыг үргэлжлүүлэн хэрэглэснээр тархины допамины тогтолцоог өөрчилж, тэнцвэрийн мэдрэмж алдагдаж, хэл ярианы согог үүсдэг байна. Метамфетаминыг удаан хугацаанд хэрэглэсэн хүмүүс дээр хийсэн судалгааны үр дүнд, сэтгэл хөдлөл, ой тогтоолтыг хариуцдаг тархины үйл ажиллагаанд нөлөөлдөг хэмээх дүгнэлтэд хүрчээ. Үүний улмаас сэтгэл хөдлөл, танин мэдэхүйн холбогдолтой асуудлууд үүсдэг хэмээн Эмийн Хэрэглээний Үндэсний Институт мэдээлжээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар метамфетамин хэрэглэж байсан хүн Паркинсоны өвчнөөр өвчлөх магадлал ихэсдэг байна. Бензидрин Первитин шиг их аюултайд тооцогддоггүй ч гэсэн цэргүүдэд хор хөнөөлтэй байсан талаар LiveScience сайтад дурдсан байна. “Бэлдмэл сэргэг байлгадаг ч гэсэн ядарч, сульдах мэдрэмжийг өөрчлөхгүй. Биеийн ядралтаа тайлах боломж гарахгүй учраас маш их зовлонтой. Эмээ уухаа болиход тамир барагдаж, үүрэг гүйцэтгэх чадваргүй болсон байна” хэмээн дүрсэлжээ. Нацистуудын удирдлагууд донтуулах бэлдмэл хэрэглэснээс үүдэх үр дагаврыг шийдэх арга хэмжээний талаар ямар ч ойлголтгүй байсан бөгөөд донтсон хүмүүст үзүүлэх ямарч тусламж байгаагүй == Оролцсон улсууд == === Холбоотнууд === Он сар өдөр нь дайн зарласан өдөр болно. * [[Зураг:Flag of Poland.svg|22x20px]] [[Польш]]: [[1939]] оны [[9 сарын 1]] * [[Зураг:Flag of Australia.svg|22x20px]] [[Австрали]]: [[1939]] оны [[9 сарын 3]] * [[Зураг:Flag of New Zealand.svg|22x20px]] [[Шинэ Зеланд]]: [[1939]] оны [[9 сарын 3]] * [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|22x20px]] [[Их Британи]]: [[1939]] оны [[9 сарын 3]] (& [[Энэтхэг]], [[Крауны колониуд]]) * [[Зураг:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франц]]: [[1939]] оны [[9 сарын 3]] * [[Зураг:Flag of Nepal.svg|22x20px]] [[Балба]]: [[1939]] оны [[9 сарын 4]] * [[Зураг:Flag of South Africa (1928-1994).svg|22x20px]] [[Өмнөд Африк]]: [[1939]] оны [[9 сарын 6]] * [[Зураг:Canadian_Red_Ensign_1957-1965.svg|22x20px]] [[Канад]]: [[1939]] оны [[9 сарын 10]] * [[Зураг:Flag of Norway.svg|22x20px]] [[Норвеги]]: [[1940]] оны [[4 сарын 9]] * [[Зураг:Flag of Belgium.svg|22x20px]] [[Белги]]: [[1940]] оны [[5 сарын 10]] * [[Зураг:Flag of Luxembourg.svg|22x20px]] [[Люксембург]]: [[1940]] оны [[5 сарын 10]] * [[Зураг:Flag of the Netherlands.svg|22x20px]] [[Нидерланд]]: [[1940]] оны [[5 сарын 10]] * [[Зураг:Flag of Greece.svg|22x20px]] [[Грек]]: [[1940]] оны [[10 сарын 28]] * [[Зураг:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22x20px]] [[Югославын Хант Улс|Югославын Хаант Улс]]: [[1941]] оны [[4 сарын 6]] * [[Зураг:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс]]: [[1941]] оны [[6 сарын 22]] * [[Зураг:Tuvan_People's_Republic_flag_1933-1939.png|22x20px]] [[Танну Тува]]: [[1941]] оны [[6 сарын 25]] * [[Зураг:Flag of Panama.svg|22x20px]] [[Панам]]: [[1941]] оны [[12 сарын 7]] * [[Зураг:Flag of Costa Rica.svg|22x20px]] [[Коста Рика]]: [[1941]] сарын [[12 сарын 8]] * [[Зураг:Flag of the Dominican Republic.svg|22x20px]] [[Бүгд Найрамдах Доминикан Улс]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Зураг:Flag of El Salvador.svg|22x20px]] [[Сальвадор]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Зураг:Flag of Haiti.svg|22x20px]] [[Хаити]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Хондурас]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Зураг:Flag of Nicaragua.svg|22x20px]] [[Никарагуа]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Зураг:US_flag_48_stars.svg|22x20px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]: [[1941]] оны [[12 сарын 8]] * [[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Тайвань]]: [[1941]] оны [[12 сарын 9]] * [[Зураг:Flag of Guatemala.svg|22x20px]] [[Гватемал]]: [[1941]] оны [[12 сарын 9]] * [[Зураг:Flag of Cuba.svg|22x20px]] [[Куба]]: [[1941]] сарын [[12 сарын 9]] * [[Зураг:Flag of Czechoslovakia.svg|22x20px]] [[Чехословак]]: [[1941]] оны [[12 сарын 16]] * [[Зураг:Flag of Peru.svg|22x20px]] [[Перу]]: [[1942]] оны [[2 сарын 12]] * [[Зураг:Flag of Mexico.svg|22x20px]] [[Мексик]]: [[1942]] оны [[5 сарын 22]] * [[Зураг:Flag of Brazil.svg|22x20px]] [[Бразил]]: [[1942]] оны [[8 сарын 22]] * [[Зураг:Flag of Ethiopia.svg|22x20px]] [[Этиоп]]: [[1942]] оны [[12 сарын 14]] * [[Зураг:Flag of Iraq 1924.svg|22x20px]] [[Ирак]]: [[1943]] оны [[1 сарын 17]] ([[1941]] онд холбоотнуудад эзлэгдсэн) * [[Зураг:Flag of Bolivia.svg|22x20px]] [[Боливи]]: [[1943]] оны [[4 сарын 7]] * [[Зураг:Naval flag of Iran 1933-1980.svg|22x20px]] [[Иран]]: [[1943]] оны [[9 сарын 9]] ([[1941]] онд холбоотнуудад эзлэгдсэн) * [[Зураг:Flag of Italy (1861-1946).svg|22x20px]] [[Итали]]: [[1943]] оны 10 сарын 13 (Хуучнаар тэнхлэгийн улс) * [[Зураг:Flag of Colombia.svg|22x20px]] [[Колумби]]: [[1943]] оны [[11 сарын 26]] * [[Зураг:Flag of Liberia.svg|22x20px]] [[Либери]]: [[1944]] оны [[1 сарын 27]] * [[Зураг:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[Румын]]: [[1944]] оны [[8 сарын 25]] (Хуучнаар тэнхлэгийн улс) * [[Зураг:Flag of Bulgaria.svg|22x20px]] [[Болгар]]: [[1944]] оны [[9 сарын 8]] (Хуучнаар тэнхлэгийн улс) * [[Зураг:Flag of San Marino.svg|22x20px]] [[Сан Марино]]: [[1944]] оны [[9 сарын 21]] * [[Зураг:Flag of Albania.svg|22x20px]] [[Албани]]: [[1944]] оны [[10 сарын 26]] * [[Зураг:Flag of Hungary.svg|22x20px]] [[Унгар]]: [[1945]] оны [[1 сарын 20]] (Хуучнаар тэнхлэгийн улс) * [[Зураг:Flag_of_Bahawalpur.svg|22x20px]] [[Бахавалпур]]: [[1945]] оны [[2 сарын 2]] * [[Зураг:Flag of Ecuador.svg|22x20px]] [[Эквадор]]: [[1945]] оны [[2 сарын 2]] * [[Зураг:Flag of Paraguay.svg|22x20px]] [[Парагвай]]: [[1945]] оны [[2 сарын 7]] * [[Зураг:Flag of Uruguay.svg|22x20px]] [[Уругвай]]: [[1945]] оны [[2 сарын 15]] * [[Зураг:Flag of Venezuela.svg|22x20px]] [[Венесуэл]]: [[1945]] оны [[2 сарын 15]] * [[Зураг:Flag of Turkey.svg|22x20px]] [[Турк]]: [[1945]] оны [[2 сарын 23]] * [[Зураг:Flag of Lebanon.svg|22x20px]] [[Ливан]]: [[1945]] оны [[2 сарын 27]] * [[Зураг:Flag of Saudi Arabia.svg|22x20px]] [[Саудын Араб]]: [[1945]] оны [[5 сарын 1]] * [[Зураг:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]]: [[1945]] оны [[3 сарын 4]] (Тэнхлэгийнхний талд байсан) * [[Зураг:Flag of Argentina.svg|22x20px]] [[Аргентин]]: [[1945]] оны [[3 сарын 27]] * [[Зураг:Flag of Chile.svg|22x20px]] [[Чили]]: [[1945]] оны [[4 сарын 11]] * [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1949-1992).svg|22x20px]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]: [[1945]] оны [[8 сарын 10]] Он сар өдөр нь [[Герман, Итали, Япон ,франц 4 улсын гэрээ|Герман, Итали, Япон франц 4 улсын гэрээнд]] гарын үсэг зурсан огноо болно. * [[Зураг:Flag of Germany_1933.svg|22x20px]] [[Герман]]: [[1940]] оны [[9 сарын 27]] * [[Зураг:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|22x20px]] [[Итали]]: [[1940]] оны [[9 сарын 27]] * [[Зураг:Merchant flag of Japan (1870).svg|22x20px]] [[Япон]]: [[1940]] оны [[9 сарын 27]] * [[Зураг:Flag of Hungary 1940.svg|22x20px]] [[Унгар]]: [[1940]] оны [[11 сарын 20]] * [[Зураг:Flag of Romania.svg|22x20px]] [[Румын]]: [[1940]] оны [[11 сарын 23]] * [[Зураг:Flag of First Slovak Republic 1939-1945.svg|22x20px]] [[Словак]]: [[1940]] оны [[11 сарын 24]] * [[Зураг:Flag of Bulgaria (1878-1944).svg|22x20px]] [[Болгар]]: [[1941]] оны [[3 сарын 1]] * [[Зураг:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|22x20px]] [[Югослав]]: [[1941]] оны [[3 сарын 25]] * [[Зураг:Flag of Croatia_Ustasa.svg|22x20px]] [[Хорват]]: [[1941]] оны [[4 сарын 10]] * [[Зураг:Flag of Finland.svg|22x20px]] [[Финланд]]: [[1945|1941]] оны [[3 сарын 4|7 сарын 7]] === Тэнхлэгийнхний талд байсан улсууд === * [[Зураг:Flag of Thailand.svg|22x20px]] [[Тайланд]] * [[Зураг:Flag of Iraq_1924.svg|22x20px]] [[Ирак]] * [[Зураг:Flag of Manchukuo.svg|22x20px]] [[Манж-Го]] Улс ([[Японы тоглоомын улс]]) * [[Зураг:Flag of the Mengjiang.svg|22x20px]] [[Мэнзян]] (Японы тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag of the Republic of China.svg|22x20px]] [[Хятад]] (Японы тоглоомын улс) * [[Зураг:Burma flag(1943).gif|22x20px]] [[Бирм]] (Японы тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag of the Philippines.svg|22x20px]] [[Филиппин]] (Японы тоглоомын улс) * [[Зураг:1931 Flag of India.svg|22x20px]] [[Энэтхэг]] (Японы тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag_of_Albania_(1939-1943).svg|22x20px]] [[Албани]] (Италийн тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag of Ethiopia.svg|22x20px]] [[Этиоп]] (Италийн тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag_of_Serbia_(national).svg|22x20px]] [[Серби]] (Германы тоглоомын улс) * [[Зураг:Flag of France.svg|22x20px]] [[Франц]] /Vichy France/ (Туслалцаа үзүүлж байсан) * [[Зураг:Flag of Denmark.svg|22x20px]] [[Дани]] (Туслалцаа үзүүлж байсан) * [[Зураг:Flag of Spain (1945 - 1977).svg|22x20px]] [[Испани]] (Туслалцаа үзүүлж байсан) * [[Зураг:Flag of Portugal.svg|22x20px]] [[Португал]] (Туслалцаа үзүүлж байсан) == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага]] * [[Дайн]] * [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны удирдагчид]] * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] * [[Үндэстнүүдийн Лиг]] * [[Аугаа их эх орны дайн]] * [[Зөвлөлтийн цэргийн гэмт хэрэг]] * [[Холбоотны буюу Англи, Америкийн цэргийн гэмт хэрэг]] * [[Герман болон түүний холбоотны цэргийн гэмт хэрэг]] == Цахим холбоос == {{Commons|World War II|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} {{Commonscat|World War II|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} {{Wiktionary}} <div class="references-small"> ; Мэдээллийн сангууд * [https://web.archive.org/web/20080312060824/http://dir.yahoo.com/Arts/Humanities/History/By_Time_Period/20th_Century/Military_History/World_War_II/ Yahoo — "World War II"] * [http://www.militaryindexes.com/worldwartwo/ Directory of Online World War II Indexes & Records] * [https://web.archive.org/web/20090708042559/http://vlib.iue.it/history/mil/ww2.html WWW-VL: History: WWII] ; Ерөнхий * [http://www.ww2db.com/ World War II Database] * [http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WW.htm The Second World War] * [https://web.archive.org/web/20050507150818/http://www6.dw-world.de/en/worldwarII.php Deutsche Welle special section on World War II] created by one of Germany’s public broadcasters on World War II and the world 60 years after. * [https://web.archive.org/web/20090414134838/http://www.wwii.ca/ Canada and WWII] * [http://www.historisches-centrum.de/index.php?id=427 End of World War II in Germany] * [http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=226140 World War II Encyclopedia by the History Channel] * [https://web.archive.org/web/20090623215837/http://www.ww2awards.com/ World War II Awards and their recipients] * [https://web.archive.org/web/20090703062300/http://www.gettysburg.edu/special_collections/collections/manuscripts/collections/ms056.dot World War II German Prisoner of War Collection at Gettysburg College] ; Mэдээлэл * [http://www.archives.gov/research/ww2/ U.S. National Archives Photos] * [https://web.archive.org/web/20080415140517/http://digital.library.unt.edu/search.tkl?type=collection&q=WWII World War II Poster Collection] hosted by the University of North Texas Libraries' * [https://web.archive.org/web/20090427054552/http://gettysburg.cdmhost.com/cdm4/browse.php?CISOROOT=%2Fp126301coll3 World War II Poster Digital Collection at Gettysburg College] * [http://digital.library.unt.edu/ Digital Collections] * [https://web.archive.org/web/20140326040930/http://www.psywar.org/leaflets.php World War II Propaganda Leaflet Archive] * [http://www.ww2incolor.com/gallery/ World War 2 Pictures In Colour] * [http://www.warphotos.co.nr/ Thousands of World War II Photographs & Movies] * [http://worldwartwozone.com/photopost/ World War II Zone Photo and Multi-media gallery] (Blanked, requires registration) * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map] — Presentation that covers the war from the invasion of the Soviet Union to the fall of Berlin * [http://www.otr.net/?p=news Radio news from 1938 to 1945] * [http://www.nationalarchives.gov.uk/theartofwar/ The Art of War Online Exhibition at the UK National Archive] ; Он-лайн баримтууд * [http://memory.loc.gov/ammem/collections/maps/wwii/ World War II Military Situation Maps. Library of Congress] * [https://web.archive.org/web/20090429062902/http://www.american-divisions.com/ After Action Reports (AAR’s) and other official documents about the American Divisions during the Second World War] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/historical/history_ww2.html Maps from the Pacific and Italian theaters] * [https://web.archive.org/web/20090126201539/http://www.theblackvault.com/modules.php?name=core&showPage=true&pageID=35 Officially Declassified U.S. Government Documents about World War II] <!-- NOTE TO WIKI EDITORS: I did ask to add this link via the talk page, and received permission. --> * [https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf ''The Soviet History of World War II''], 28 October 1959 — Central Intelligence Agency, Office of Current Intelligence. * [http://chrito.users1.50megs.com/ Daily German action reports] </div> == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн]] [[Ангилал:Францын дайн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1940 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1942 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1944 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1945 оны зөрчилдөөн]] cmmolnyl3qvlwwniobpurs1lwbsiiks 0 4551 864995 862032 2026-08-05T20:29:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864995 wikitext text/x-wiki {{Short description|Далайн бүсийн улс}}{{Featured article}}{{About|улсын|тивийг|Австрали (тив)|хэрэглээг}} {{Distinguish|Австри}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode|ᠠᠦᠰᠲᠷᠠᠯᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠬᠠᠮᠲᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ<br/>ᠨᠥᢈᠦᠷᠯᠡᠯ ᠦ᠋ᠨ<br/>ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Австрали | native_name = Commonwealth of Australia | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | flag_type = [[Австралийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | symbol_type = [[Австралийн төрийн сүлд|Сүлд]] | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = [[Advance Australia Fair]]<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Australia with AAT (orthographic projection).svg | map_caption = Австрали ба [[Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр]] | alt_map = | capital = [[Канберра]] | coordinates = {{nowrap|{{Coord|35|18|29|S|149|07|28|E|type:city_region:AU}}}} | largest_city = [[Сидней]] | languages_type = [[Үндэсний хэл]] | languages = [[Англи хэлний Австрали аялга|Англи хэл]] (''[[де-факто]]'') | demonym = {{hlist|[[Австраличууд]] <br />[[Оззи]] (ярианы хэллэг)<ref>{{cite book |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=[https://archive.org/details/collinsenglishdi0000unkn/page/n27 18] |title-link=Collins English Dictionary }}</ref><!--end hlist:-->}} | ethnic_groups = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Religion in Australia|Various]] |43.9% [[Христийн шашин|Христ]] |38.9% Шашингүй |3.2% [[Ислам]] |2.7% [[Хиндү шашин|Индуизм]] |2.4% [[Буддизм]] |1.7% бусад |7.2% хариулаагүй }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx|title=2021 Census Community Profiles: Australia}}</ref> | government_type = Холбооны [[Үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт парламентын хаант засаглал]] | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Австралийн амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Дэвид Херли]] | leader_title3 = [[Австрали Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Энтони Албаниз]] | legislature = [[Австралийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Австралийн төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Австралийн Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Австралийн холбоо|Холбоо]] ба [[Австралийн Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] | established_date1 = 1901 оны 1 сарын 1 | established_event2 = [[1942 оны Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт|Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт]] | established_date2 = 1942 оны 10 сарын 9 (1939 оны 9 сарын 3-наас хүчин төгөлдөр) | established_event3 = [[1986 оны Австралийн тухай акт|Австралийн тухай акт]] | established_date3 = 1986 оны 3 сарын 3 | area_km2 = 7692024 | area_rank = 1 | percent_water = 1.79 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = {{increaseNeutral}} {{data Australia|poptoday|formatnum}}<ref name="popclock">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|date=31 August 2022|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=31 August 2022}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_census = 3<ref>{{cite web|url= https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022 |title= National, state and territory population|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|access-date=26 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 53 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 3.4 | population_density_rank = 192 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.718 их наяд<ref name=IMF>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April|title=[Estimates provided by the IMF for the year of 2023] Report for Selected Countries and Subjects: April 2023|publisher=International Monetary Fund |date=April 2023}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 20 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $66 and a pat on the back<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 22 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.708 их наяд<ref name=IMF />}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 13 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $64,964<ref name=IMF /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 10 | Gini = 32.5 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=IDD|title = Income Distribution Database|website=stats.oecd.org|type=Database|publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development |publication-date=16 December 2020|access-date = 9 May 2021}}</ref> | HDI = 0.951<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 5 | currency = [[Австрали доллар]] ($) | currency_code = AUD | time_zone = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N">There are minor variations from three basic time zones; see [[Time in Australia]].</ref> | utc_offset = +8; +9.5; +10 | utc_offset_DST = +8; +9.5; +10;<br /> +10.5; +11 | time_zone_DST = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N" /> | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}}<br />{{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}<ref>{{cite book |title=Style manual for authors, editors and printers |url=https://archive.org/details/stylemanualforau0006unse |date=2002 |publisher=John Wiley & Sons Australia |isbn=978-0-7016-3647-0 |edition=6th |page=[https://archive.org/details/stylemanualforau0006unse/page/171 171]}}</ref> | drives_on = зүүн | calling_code = [[Австрали дахь утасны дугаар|+61]] | cctld = [[.au]] | today = }} '''Австрали''' буюу албан ёсоор '''Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}) нь [[Австрали (тив)|Австралийн эх газрыг]] болон үүнийг тойрон орших жижиг арлуудаас бүрдэх тусгаар [[улс]] юм. Нийт 7,692,208 км<sup>2</sup> нутаг дэвсгэртэй ба [[Далайн орнууд|далайн орнуудын бүс нутагтаа]] хамгийн том бөгөөд [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн зургаа дахь том орон]]. 26,5 сая хүн амтай юм. [[Нийслэл]] — [[Канберра]], хамгийн том хот — [[Сидней]]. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] эзлэн түрэмгийлэгчид ирэхээс өмнө 50 мянган жилийн тэртээгээс энд хүн анх суурьшиж эхэлжээ. Уугуул австраличуудыг Абориген гэдэг бөгөөд нийт угуул иргэдийн 250 гаруй овог, аймаг бий. [[Австрали (тив)|Австрали тивийг]] 1606 онд [[Нидерланд|Голландын]] палайн аялагчид анх илрүүлсэн бөгөөд Зүүн Австралийн тал хэсгийг 1770 онд британичууд эзлэснээр тус улс Австралийг бүрэн захирах болсон билээ. 1850-иад онд Австралийн таван өөр газрыг эзлэн түрэмгийлж, улмаар бүрэн хяналтаа тогтоожээ. 1901 оны 1-р сарын 1-ний өдөр Австралийн зургаан муж улс нэгдэн ''Commonwealth of Australia'' (''Commonwealth'' - Хамтын Нөхөрлөлийн Улс гэж хөрвүүлдэг) зарлан тунхаглажээ. Либерал ардчилсан үзэл баримтлалаар замнаж байгаа Австрали улс нь холбооны парламентын систем бүхий Үндсэн хуульт хаант засаглалтай. Зургаан муж, харьяа олон газар нутагт нийт 24 сая хүн одоогийн байдлаар амьдарч байна. Австралийн зүүн эрэг дагуу хүн ам ихээр төвлөрч, хотжилт үүсгэсэн байдаг. Австрали нь эдийн засгийн багтаамжаараа дэлхийд 13-рт, нэг хүнд ногдох ДНБ-ээрээ дэлхийд есдүгээрт, [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|Хүний хөгжлийн индексээрээ]] дэлхийд хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Харин амьдралын чанар, эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн эрх чөлөө, иргэний чөлөөт үзэл болон улс төрийн эрхээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Түүнчлэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Их 20]], Үндэстнүүдийн холбоо, Олон улсын эдийн засаг, хамтын ажиллагааны байгууллага, [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгуулага, Номхон далайн арлуудын форум зэрэг бүс нутаг төдийгүй дэлхийн томоохон хамтын ажиллагааны байгууллагуудад гишүүнээр элсэн оржээ. == [[Монгол-Австралийн харилцаа]] == [[Монгол Улс]] Австрали улстай 1972 оны 9-р сарын 15-нд [[Монгол-Австралийн харилцаа|дипломат харилцаа тогтоосон байна]]. 2008 онд Монгол улс Элчин сайдын яамаа [[Канберра]] хотноо нээж Австрали улс Элчин сайдын яамаа [[Улаанбаатар]] хотноо 2015 оны 12-р сард нээсэн байна.  2022 оны байдлаар [[Брисбэн]] хот орчимд 300, [[Мельбурн]] хотод 400, Өмнөд Австралид 70, [[Перт]] хотод 70 орчим монгол иргэн тус тус амьдарч буй бөгөөд [[Сидней]] хотод хамгийн олон буюу 3500 орчим монголчууд бий. Нийт албан бусаар 4000 гаруй монголчууд амьдарч, сурч байгаа ажээ. == Нэр зүй == [[Файл:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|thumbnail|left|Сидней хот байгуулагдсан газар болох Жэксон боомтыг Өмнөд Хэдээс харагдах байдал уран зурагт туссан нь. (''A Voyage to Terra Australis''-с.)]] Австрали гэдэг нь [[латин хэл]]ний Аустралис буюу өмнөдийн газар нутаг гэсэн утгатай. Чухам эртний судар бичгүүдэд Терра Аустралис гэж тэмдэглэсэн байдаг. Сэр Рчиад Хаклойт гэгч 1625 онд анх удаагаа Австрали гэдэг нэршил хэрэглэсэн нь англи хэлт орнуудад түгэн дэлгэрчээ. Голландчууд энэ нэршлийг өөрийн хэлэнд буулгахдаа Аустралише гэж буулгасан байдаг. Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор хуульчилж ашиглах санаачилгыг анх Лорд Батхөрст 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдөр гаргасан байдаг. Түүнийг санал гаргаснаас хойш ердөө найман сарын дараа буюу 1817 оны 12-р сарын 12-ны өдөр Колониудын төв хороо Австрали нэрийг албан ёсных болгожээ. Харин 1824 оноос газрын зураг дээр Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор тавьж эхэлсэн байна. <ref>Purchas, vol. iv, p. 1422–32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish "Austrialia" [''sic'']. [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg]</ref> Голланд тэмдэг нэрийн хэлбэр болох ''Australische'' хэмээх үгийг анх [[Жакарта|Батавиад]] [[Голландын Зүүн Энэтхэгийн Компани]]йн албан тушаалтнууд 1638 онд өмнө зүгт шинээр нээсэн газрын тухай ярихдаа хэрэглэсэн. 1676 онд Францын зохиолч Габриел дэ Фуанигийн (Жак Садөр нэрээр гаргасан) бичсэн ''Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe'' хэмээх туужийн орчуулгад анх удаа "Australia" гэсэн нэрийг хэрэглэсэн.<ref>Sidney J. Baker, ''The Australian Language'', second edition, 1966.</ref> <!-- The 1676 version is rare. Regardless, it was the first edition of this book - some details are at http://www.ilab.org/db/detail.php?booknr=293280177 --> [[Александер Далримпл]] дараа нь энэ нэрийг ''An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean'' (1771) хэмээх бүтээлдээ Өмнөд Номхон Далайн бүсийг тэр чигт нь нэрлэж хэрэглэсэн. 1793 онд Жорж Шоо ба Сэр Жэймс Смит нар асар том арал, бараг тив болох Австрали, Австралази буюу Шинэ Голландын талаар бичсэн ''Zoology and Botany of New Holland'' номдоо бас хэрэглэжээ. Австралийг анх удаа эргийнх нь дагуу тойрч аялсан хүн болох Мэттью Флайндерсын 1814 онд бичсэн ''A Voyage to Terra Australis'' хэмээх бүтээлээр "Australia" хэмээх нэр анх удаа түгээмэл болсон. Флайндерс номынхоо гарчигт Британийн Тэнгисийн Цэргийн Яамны хэрэглэдэг нэр томъёог хэрэглэсэн боловч ном дотроо "Australia" гэсэн үгийг хэрэглэжээ. Энэ ном их уншигдсан учраас тухайн нэр томъёог өргөн дэлгэр тархахад ихэд нөлөөлжээ. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн Амбан захирагч [[Лаклан Маккуэри]] Англи руу явуулж байсан илгээлтдээ энэ үгийг хэрэглэх болсон бөгөөд 1817 оны арванхоёрдугаар сарын 12-нд Колонийн удирдах газарт энэ үгийг албан ёсоор хэрэглэхийг зөвлөсөн байна.<ref>Weekend Australian, 30–31 December 2000, p. 16</ref> 1824 онд Тэнгисийн Цэргийн Яам тус тивийг албан ёсоор "Australia" гэж байхыг зөвшөөрчээ. == Түүх == {{main|Австралийн түүх}} Хүний өвөг дээдэс Австралийн газар нутагт одоогоос 42-48 мянган жилийн тэртээ ирсэн гэж үздэг. <ref>Gillespie, R. (2002). Dating the first Australians. ''Radiocarbon'' 44:455–72; {{cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/arizona/rdc/2002/00000044/00000002/art00004|title=Dating the First Australians|publisher=Ingenta|accessdate=2008-03-18}}</ref> Тухайн үед Зүүн Өмнөд Ази болон Австрали нь томоохон мөсөн хавтангаар нийлж байсан тул үүгээр дамжин Австралид хүн суурьшиж, нутагласан гэж ихэнх эрдэмтэд таамагладаг байна. Чухамдаа тэд л уугуул австраличуудыг бий болгосон юм. Уугуул австраличууд тэнгэр шүтлэгтэй, ан гөрөө их хийдэг, ардын аман зохиол, үлгэр ихээхэн хөгжсөн байдаг. Чухам энэ л чанараараа уугуул америкчууд болон Азийн ихэнх улстай төстэй. Тус улсын Мунго голын сав газраас эртний хүний араг яс ихээр олддог. Сүүлийн үеийн судалгаанаас харахад одоогоос 70 мянган жилийн тэртээ хүний өвөг дээдэс ирж суурьшсан байх боломжтой ажээ. === Европын эзлэн түрэмгийлэл === [[Файл:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|left|thumbnail|[[Жэймс Күүк]]]] 1770 онд ''HM Bark Endeavour'' хөлөг онгоцоор аялж Австралийн газар нутгийн талаар дэлхий нийтэд анх таниулсан бол аялагчдыг анхлан илгээсэн улс бол Голланд юм. Тэд 1606 онд Австрали нутагт хөл тавьжээ. Түүхэнд тэмдэглэснээс харвал Голландын нэрт аялагч Виллем Янсцүүн 1606 оны хоёрдугаар сарын 26-ны өдөр Йорк хошууны эрэгт анх хүрч очжээ. Тэрбээр хойд болон баруун талын эргийг бүтэн тойрч, анхлан буусан газраа “Нью Холланд” буюу “Шинэ Голланд” хэмээн нэрлэжээ. Голландчуудын амжилтаас шалтгаалан Их Британичууд мөн Австралийн зүг хараа сунгаж эхэлсэн юм. Английн аялагч Уиллиам Дампьер 1688 онд Шинэ Голландын баруун-хойд хэсгийн эрэгт хүрсэн бол 11 жилийн дараа буюу 1699 онд энэ газраа дахин ирсэн билээ. Тэрбээр эзэн хааны зөвлөлийн гишүүдэд энэ талаар мэдээлэл өгч, улмаар Австралийг эзлэн түрэмгийлэх гэсэн Их Британичуудын хүсэл улам дэвэрсэн юм. 1770 онд алдарт аялагч [[Жэймс Күүк|Жеймс Күүк]] эзэн хааны зөвшөөрлийн дагуу голландчуудын хүрээгүй зүүн эрэгт хүрч улмаар энэ газрыг “Шинэ Өмнөд Уэльс” гэж нэрлэсэн байна. [[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|1812 он хүртэлх Европчуудын Австралид хийсэн аяллын чиглэлүүд <br> {{legend|#000000|1606 [[Виллем Янсзон]]}} {{legend|#ff9955|1606 [[Луис Ваэс де Торрес]]}} {{legend|#39842c|1616 [[Дерк Хартог]]}} {{legend|#ffd42a|1619 [[Фредерик де Хаутман]]}} {{legend|#835b38|1644 [[Абел Тасман]]}} {{legend|#516778|1696 [[Виллем де Вламинк]]}} {{legend|#000080|1699 [[Уильям Дампир]]}} {{legend|#8000ff|1770 [[Жэймс Күүк]]}} {{legend|#0055d4|1797–1799 [[Жорж Басс]]}} {{legend|#ff0000|1801–1803 [[Мэтью Флиндерс]]}}]] Их Британичууд 1700-аад оны сүүлээр Америк дахь хяналтаа алдаад байсан тэр цаг үед Британийн эрх мэдэлтнүүд өөр шинэ тив, ялангуяа шинэ тутам илрээд байгаа Австралид тун их анхаарал хандуулж, улмаар ахмад Артур Филлипд Австралийг нэн даруй мэдэлдээ авахыг даалгажээ. Улмаар Шинэ Өмнөд Уэльсд захиргааны байр барьж эхэлсэн байна. '''1788 оны 1-р сарын 26-ны''' өдөр одоогийн [[Сидней]] хотын, Жексон боомтод түр лагерь байгуулж, тугаа мандуулжээ. Энэ өдрийг Австраличууд “Үндэсний өдөр” болгон тэмдэглэдэг. Австралийн бага ч гэсэн нутагт хяналтаа тогтоогоод байсан британичууд тус улсын ойролцоо нэгэн шинэ арлыг нээж Ван Дамьены арал гэж анх нээсэн хүнээр нь нэрлэжээ. Энэ нь одоогийн Тасманийн арал юм. 1828 он гэхэд Австралийн баруун хэсгийг тэр чигт нь хяналтдаа авч улмаар “Хунт нуурын колони” хэмээн нэрийдэв. Өмнөд Австрали муж 1836 онд, Викториа муж 1851 онд, Күийнслэнд муж 1859 онд Их Британийн мэдэлд бүрэн шилжсэнээр Австралийн өмнөд хэсэг Австралийн мэдэлд иржээ. Шинээр байгуулагдсан мужууд хоорондоо тунчиг зайтай тул мужуудийг хооронд нь авто зам, галт тэргээр холбох их ажил Их Британид үлдсэн юм. [[Файл:Port Arthur Seeseite.jpg|thumbnail|right|Тасманийн [[Порт Артур, Тасман|Порт Артур]] нь Австралид цөлөгдсөн хоригдлуудыг хорьдог хамгийн том хорих анги байлаа.]] Европчуудын эзлэн түрэмгийлэл уугуул австраличуудад хүндээр тусав. Саяас илүүгээр тоологдож байсан аборигенчууд олон янзын халдварт өвчин, тахал зэргээр олноороо хиарах болов. Шинээр суурьших болсон британичууд уугуул австраличуудыг боолоор ашиглаж, эмэгтэйчүүдийг нь хүчирхийлэх, хүүхдүүдийг нь нууцаар онгоцонд суулгаж, Их Британи руу зарах болжээ. Уугуул иргэдэд хүний ёсноос гажууд хандсан гэдгийг 1967 онд болсон олон нийтийн санал асуулгаар хүлээн зөвшөөрсөн ч 1992 онд л сая нэг юм Холбооны парламент албан ёсоор уучлалт гуйсан билээ. Одоогийн байдлаар уугуул австраличуудыг судлах, амьдралын хэв шинж, хэлний онцлог, үлгэрийн талаар судлах зорилго бүхий “Уугуул австраличуудын асуудал хариуцсан хороо” албан ёсоор ажиллаж байна. Австрали улсын хүн ам 1850-иад онд маш хурдан өссөн байна. Энэ нь Австралиас алт илэрсэнтэй холбоотойгоор Англиас ирэх болсон цагаачидтай холбоотой. Ийнхүү тэлэх болсон нь Их Британиас салан тусгаарлах үзлийг дэлгэрүүлж орхив. Зургаан муж бүр өөрийн гэсэн засаг захиргаатай болж, нэгдсэн хаант улсаас тусгаар байхыг эрмэлзэх болжээ. Их Британичууд хяналтаа алдахгүйн тулд тусгай төлөөлөгчийг суулгах болсон байна. Колониудын зөвлөл хяналтаа тогтоохын тулд гадаад харилцаа, батлан хамгаалах, олон улсын худалдааны зарим эрхийг олгох тохиролцоо хийжээ.<ref>{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |title=Smallpox Through History |access-date=2008-10-06 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |url-status=dead }}</ref> Гэр бүлээс хүүхдүүдийг салгаж байсан явдлыг зарим түүхчид болон уугуул австраличууд нэг талаар геноцид гэж тооцож болно хэмээн итгэдэг<ref>{{cite web | url = http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | title = Genocide in Australia | accessdate = 2007-09-13 | last = Tatz | first = Colin | year = 1999 | work = AIATSIS Research Discussion Papers No 8 | publisher = [[Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050808002313/http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | archivedate = 2005-08-08 | url-status = dead }}</ref>. === Үндэстэн болох замд === [[Файл:Anzac2.jpg|alt=Австрали Шинэ Зеландын өдрийн дурсгалыг хүндэтгэх ёслол. |left|thumb|The [[Last Post]] is played at an [[АНЗАЗ-ын өдөр]] ёслол [[Мельбурны зогсоол, Викториа |Мельбурнын зогсоол]], Викториа.]] Колониудын холбооны зөвлөл 1901 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдөр Австралийн оршин суугчдаас санал хураалт авч улмаар оршин суугчдын дийлэнх нь тусгаар улс болж, нэгдсэн хаант улсын харьяаллаас гарах ёстой гэж үзсэн юм. Колониудын холбооны зөвлөл буюу нэгдсэн зургаан мужийн удирдлагууд нэгдсэн нэг төвтэй байхын тулд нийслэл [[Канберра]] хотын газар нутгийг харьяалагдах мужаас нь салгаж “нийслэл хотын бүс нутаг” гэж нэрлэхээр болов. Тухайн үед Канберра хот бүрэн хөгжөөгүй байсан тул 1901-1927 оны хооронд Мельбурн хотод улсын бүх төрийн байгууллагууд төвлөрч байжээ. Их Британичууд тэдний санал санаачилгыг бүрэн хүлээж авалгүй байсаар дэлхийн I дайнтай золгосон юм. Австраличууд тус дайнд Их Британийн цэргийн хүчийг бүрдүүлж байлаа. Ялангуяа баруун фронтод болсон томоохон тулаанд австраличууд оролцож байсан гэдэг. Нийтдээ 416 мянган австраличууд дэлхийн I дайнд оролцож, 60 мянга нь амиа алдан, 152 мянган хүн шархаджээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайн]] дууссаны дараа 1931 онд [[Уэстминстерийн тунхаг]] батлагдаж улмаар Их Британичууд албан бусаар ч гэсэн Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч эхэлжээ. Уэстминстерийн тунхаг батлагдаад удаагүй байхад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайн]] эхэлж, австраличууд мөн адил Их Британичуудын цэргийн хүчийг бүрдүүлэв. Харин энэ дайнд АНУ, Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч, улмаар холбооны армийн шинэ холбоотон улс гэж зарлажээ. Ийнхүү 1942 он гэхэд Их Британичууд хүлээн зөвшөөрөх болсон билээ. Гэхдээ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Дэлхийн дайн дууссанаас хойш Япон, АНУ шинээр байгуулагдсан Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч эхлэв. Тиймээс 1951 онд Австрали, [[Шинэ Зеланд]], АНУ-ын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж, батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллахаар болжээ. Дэлхийн II дайны дараа Австралийг зорих цагаачдын тоо эрс нэмэгдэж, Австралийн хүн амийг өсгөхөд ихээр нөлөөлсөн юм. Их Британичууд Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх хүнд цаг үед АНУ, Европын Франц, Нидерланд зэрэг улсууд Их Британийг шахсаар байлаа. Улмаар Их Британийн парламент 1986 онд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Австралийн хууль гэгчийг баталсан юм. Үүгээр Австралийг тусгаар улс гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн хэдий ч төрийн тэргүүн нь нэгдсэн улсын хаан байхаар, Австралийг захирах ерөнхийлөн захирагч байхаар тусгажээ. == Газар орны байдал == === Газар нутгийн ерөнхий онцлог === [[Файл:Reliefmap of Australia.png|thumb|alt=Map showing the topography of Australia, showing some elevation in the west and very high elevation in mountains in the southeast|Австралийн топографи зураг. Хар ногоон нь нам дор газар, хүрэн бор нь өндрийг дүрсэлжээ]] Австрали улс нь 7,692,024 км2 газар нутагтай. Эргийн шугамын нийт урт 34,2 мянган км. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн]] болон [[Номхон далай]]н дунд оршдог. Ази тивд харьяалагдах [[Арафурын тэнгис|Арафура]], [[Тиморын тэнгис]] ч Австралитай хамаатай. Күийнслэнд мужийн эрэг нь Сувдан тэнгист харьяалагддаг. Австрали нь газар орны байдал, геологийн бүтэц зэргээрээ дэлхийн хамгийн том арал гэж хэлж болно. Дэлхийн хамгийн том шүрэн арал болох “[[Их шүрэн далан]]” Австрали улсад хамаардаг. Уг шүрэн арал нь 2,000 км хэмжээтэй. Дэлхийн монолитийн хамгийн том нөөц гэгдэх цул монолитээс бүрдсэн Августус уул бий. Харин Австрали улсын ноён оргил нь Кошуско хайрхан бөгөөд “Аугаа нуруудын” системд хамаарах тус уул 2,228 м-ийн өндөртэй. Хэдийгээр үүнээс том хайрхан Австралийн бусад газар нутгуудад байдаг ч Австралийн эх газарт үүнээс өөр өндөр уул үгүй. Тухайлбал, Антарктид тив дэх Австралийн газар нутагт МкКлинток хайрхан байдаг бөгөөд 3,492 м, Мензис хайрхан 3,355 м-ийн өндөртэй ажээ. Австрали улс байгалийн олон янзын тогтоц, цаг уурын олон янзын орчинтой. Тухайлбал зүүн-хойд хэсэгт ширэнгэн ой эзэлдэг бол зүүн-өмнөд хэсэгт их уул нурууд, төв хэсгээрээ хуурай ширүүн цөл оршин бий. Австралийн цөл нь хэзээ нэгэн цагт маш үржил шим бүхий газар нутаг байсан бөгөөд газар нутгийн онцлогоосоо хамааран цөл болон хувирчээ. Австралийн цөлд жилд ердөө 500 мм хур тунадас унадаг гэсэн баримт бий. Зүүн Австралид тус улсын хамгийн урт үргэлжлэх аугаа нурууд сунан тогтсон байдаг. Уг нурууны хамгийн бага оргил нь л гэхэд 1,600 метрээр хэмжигддэг. Мөн үүнээс гадны зүүн австралид Бригаловын тал нутаг байдаг. === Цаг уур === [[Файл:Australia-climate-map MJC01.png|right|thumb|alt=Australia divided into different colours indicating its climatic zones|Австралийн цаг уурын бүс. {{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|#963921|Экваторын}} {{legend|#678621|Халуун орны}} {{legend|#C6DF7B|Хагас халуун орны}} {{Col-2}} {{legend|#E37B52|Цөл}} {{legend|#F9F1B5|Тал}} {{legend|#56B7CD|Сэрүүн}} {{Col-end}} ]] Австрали нь далай тэнгисийн нөлөөнөөс үүдсэн чийглэг уур амьсгалтай. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайд]] үүссэн циклоны нөлөөгөөр их хэмжээний үүл хуралддаг нь Австралийн цаг уурт огцом нөлөөлдөг ажээ. Тиймээс тус улсын зүүн хэсгээр циклон салхи үе, үе дэгддэг. Харин хойд хэсэгт үүл бараг очдоггүй тул хуурай уур амьсгалтай байх нь бий. Харин баруун-өмнөд хэсгийн газар нутаг нь [[газар дундын тэнгис]] орчмынх шиг уур амьсгалтай байдаг. Австралийн цаг уур, орчны шинжилгээний газрын мэдээллээр тус улсад дулаарал хүчтэй явагдаж байгаа ажээ. Өнгөрсөн 10 жилийн туршид тус улсад хоёр ч удаа хамгийн халуун жил тохиосон байна. Тус улсын газар нутгийн харалдаа озоны давхарга их хэмжээгээр нимгэрсэн нь Австралийн дулааралд нөлөөлөж байгаа ажээ. Тиймээс үер ус, гал түймэр, салхи шуурга, ган ганчиг их тохиолдог болсон байна. Сүүлийн 7 жилийн хугацаанд тус улсад нийт 5 удаа үер буугаад байна. Харин 2000 оноос хойш 6 удаагийн ган гачиг нүүрлээд байгаа ажээ. Аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн, хөгжилтэй улсуудаас Австрали улс нь хүлэмжийн хийн ялгаруулалт хамгийн бага улсад тооцогддог. 2000 он гарснаас хойш Австралийн засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгаралтад онцгой анхаарч 2010 оноос эхлэн хүлэмжийн хийн татварыг нэмж эхэлжээ. Улмаар 2012 онд хүлэмжийн хий ялгаруулж байгаа албан байгууллагад маш өндөр хэмжээний татвар тавих болсон юм. Улмаар Австралийн засгийн газар цаашид ч татварын хэмжээг нэмэгдүүлнэ гэсэн бодлого баримталж байгаа ажээ. === Биологийн төрөл зүйл === [[Файл:Koala climbing tree.jpg|thumb|alt=A koala holding onto a eucalyptus tree with its head turned so both eyes are visible|Уутат баавгай "коала". Австралийн бэлгэ тэмдэг болсон амьтан.|left]] Байгаль, цаг уурын олон янзын байдал, тухайн нутаг орны ерөнхий байдлаас шалтгаалан биологийн төрөл зүйл нь ч өөрийн гэсэн онцлогтой. Австралид байдаг хөхтөн амьтдын 84 хувь, ургамлын төрөл зүйлийн 85 хувь, жигүүртний 45 хувь, загасны 89 хувь нь зөвхөн Австралид л байдаг амьтад байдаг. Та бүхний сайн мэдэх [[имж]], [[динго]], лемур, күкабурра шувуу, уутат баавгай [[коала]] зэрэг нь Австралийн бэлгэ тэмдэг юм. Эдгээрээс динго нь зөвхөн Австралид л байдаг өвөрмөц төрөл зүйл. МЭӨ 3000 оноос эхлэн уугуул австраличууд нохой тэжээх болж, улмаар тэжээсэн нохойнууд нь орчноо орхин зугтаж, зэрлэгшиж эхэлжээ. Нэг ёсондоо хүний тэжээж байсан нохой зэрлэгшиж, энэ өвөрмөц төрөл зүйлийг үүсгэжээ. Австралийн ойн системийн 80-аас илүү хувийг мөнх ногоон модод эзэлдэг. Цөл хэсгээр зөвхөн Австралид л харж болохуйц бут сөөг, гишгэнэ, гишүү ургадаг байна. Австралид ирсэн Европын эзлэн түрэмгийлэгчид, аж үйлдвэрийн өндөр хөгжил зэрэг нь Австралийн эко систем, амьтны аймаг, ургамлын төрөл зүйлд сөргөөр нөлөөлж байгаа харамсалтай мэдээлэл гарчээ. Моа зэрэг зарим төрлийн онцлог жигүүртэн шувууд бүрэн устсан байна. Тиймээс Австралийн засгийн газар 1950-иад оноос эхлэн хүрээлэн буй орчиндоо ихээхэн анхаарах болсон байна. Улмаар хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, биологийн төрөл зүйлийг анхаарах тухай хуулийг 1999 онд баталж, Засгийн газрын түвшинд ихээхэн анхаарах болжээ. == Улс төр == {{main|Австралийн засгийн газар|Австралийн улс төр|Австралийн хаант засаг}} [[Файл:NewParliamentHouseInCanberra.jpg|thumbnail|right|Канберра дахь Парламентын ордныг 1988 онд нээж, урьд нь 1927 оноос эхлэн парламент түр байрлаж байсан барилгын оронд ашиглах болов.]] === Засаглал === [[Файл:Parliament House Canberra NS.jpg|thumb|alt=A large white and cream coloured building with grass on its roof. The building is topped with a large flagpole.|[[Парламентын ордон, Canberra|Parliament House]], Канберра]] Австрали нь холбооны, парламентын систем бүхий, үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс. Тус улс Үндэстнүүдийн холбоонд багтдаг, анхлан байгуулсныхаа хувьд төрийн тэргүүний үүргийг ИБУИНВУ-ын хатан хаан [[II Элизабет]] хүлээдэг. Холбооны түвшинд Австралийн ерөнхийлөн захирагч засаглах үүрэг хүлээдэг бол, төрийн түвшинд мужийн амбан захирагч нар хүлээдэг. Харин гүйцэтгэх засаглалыг Ерөнхий сайд түүний кабинетын гишүүд хэрэгжүүлдэг билээ. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон албан тушаалтан ерөнхийлөн захирагчид танхимынхаа сайд нарын нэрийг мэдүүлдэг бөгөөд шаардлагатай гэж үзвэл буцаах эрх байдаг. Ерөнхийлөн захирагч сайд нарын нэрсийг хүлээн зөвшөөрч байгаа бол хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг ёстой ажээ. Энэ байдал алдагдаж, ерөнхийлөн захирагч, засгийн газрын хооронд томоохон маргаан үүсэж байсан тохиолдол 1975 онд гарч байжээ. Тийм учир австраличууд үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, Ерөнхийлөн захирагчийн эрх хэмжээг хязгаарласан юм. Австралийн засаглал дараах гурван хэлбэртэй: * Хууль тогтоох: Хууль тогтоох засаглал парламентын мэдэлд байдаг. Мужуудын түвшинд бол тухайн мужийн парламентад энэ эрх очино. Австралийн парламент дээд, доод хоёр танхимтай бөгөөд дээд танхимыг сенат, доод танхимыг төлөөлөгчдийн танхим хэмээн нэрлэдэг. * Гүйцэтгэх: Холбооны гүйцэтгэх зөвлөл буюу Засгийн газар энэ эрхийг эдэлдэг. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон хүн сайд нарын нэрсийг бүрдүүлж ерөнхийлөн захирагчид уламжилна. Хэрэв ерөнхийлөн захирагч зөвшөөрвөл, хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг. * Шүүх: Шүүх засаглалыг Австралийн дээд шүүх эдэлдэг бөгөөд бүс нутаг, мужуудын хэмжээнд холбооны тойргийн шүүх энэ эрхийг эдэлдэг. Дээд шүүх болон тойргийн шүүгчдийн хагасыг холбооны гүйцэтгэх зөвлөл, хагасыг нь ерөнхийлөн захирагч томилдог. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | total_width = 300 | image1 = Australian_Labor_Party_Leader_Anthony_Albanese_MP_(cropped_-_tight).jpg | alt1 = | caption1 = Ерөнхий сайд Энтони Албаниз | image2 = David_Hurley_official_photo_(cropped).jpg | alt2 = | caption2 = Ерөнхийлөн захирагч Дэвид Херли }} Австралийн парламентын дээд танхим болох Сенат нь нийт 75 гишүүнтэй. Австралийн зургаан муж тус бүр 12, Нийслэл хот болон хойд хэсгийн газар нутаг тус бүр хоёр мандаттай. Харин парламентын доод танхим болох төлөөлөгчдийн танхим нь нийт 150 гишүүнтэй бөгөөд муж, дүүрэг, хот бүрийн хүн ам, эдийн засгийн хэмжээгээр нь ялгаж мандатын тоог тогтоодог. Хуульд заасан ёсоор муж, хот, дүүрэг бүр дээд тал нь 5 мандаттай байдаг ажээ. Төлөөлөгчдийн танхим гурван жил тутамд сонгууль явуулж гишүүдээ өөрчилдөг бол сенатын танхимын сонгууль зургаан жил тутамд нэг удаа болдог. Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд олонх болсон нам засгийн газрыг бүрдүүлдэг бөгөөд тухайн намын дарга нь ерөнхий сайд болдог хуультай. Сонгуулийн үр дүнгийн дараа тус улсын ерөнхийлөн захирагчтай ялсан намын удирдлагууд уулзаж, засгийн газрыг бүрдүүлэх эцсийн хугацааг тогтдог байна. Австралийн улс төрийн амьдралд Австралийн хөдөлмөрчдийн нам, Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл идэвхтэй оролцож, сонгуулийн ялалтыг ээлжлэн авдаг ажээ. Австралийн хөдөлмөрчдийн нам нь баруун-төвийн үзэл баримтлалтай бол Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл зүүн-төвийн үзэл баримтлалтай. 2021 оны тавдугаар сарын 21-нд Хөдөлмөрчдийн намын дарга [[Энтони Албанез]] Австралийн 31 дахь ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм. === Засаг захиргааны нэгж === Австрали нь [[Шинэ Өмнөд Вэльс]], [[Квийнслэнд]], [[Өмнөд Австрали]], [[Тасмани]], [[Викториа (Австрали)|Викториа]], [[Баруун Австрали]] гэсэн зургаан мужтай бөгөөд Австралийн нийслэл хотын бүс нутаг, Хойд хэсгийн газар нутаг гэсэн хоёр тусгай засаг захиргааны нэгжтэй. Дээрх муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль дүрэм, хууль тогтоох байгууллага, захирагчтай. Хэдийгээр муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль, эрүүл мэнд, боловсролын систем, батлан хамгаалах бодлого, эдийн засгийн хараат бус байдалтай ч төрийн байгууллыг сонгох, хууль тогтоох эрх мэдлийг Холбооны парламент хянаж байдаг. Түүнээс гадна хүн амын орлогын албан татвар болон тусгай албан татварыг холбооны парламент хянасны үндсэн дээр шийдвэр гаргадаг ажээ. Австралийн үндсэн газар нутгаас гадна Ашмор болон Картьерын арлууд, Антарктид дахь Австралийн мэдлийн газар нутаг, [[Зул Сарын Арал]], [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]], Сувдан тэнгисийн арлууд, Хёрд арал болон МакДоналдын арлууд, Жервисийн хойгийн газар нутаг гэсэн тусгай эзэмшлийн газруудтай. Австралийн мэдэлд байдаг [[Норфолк Арал|Норфолк]] арал нь өөртөө засах эрх эдэлдэг бөгөөд тэргүүн нь Австралийн ерөнхий сайд биш ИБУИНВУ-ын хатан хаан бөгөөд тусгай ерөнхийлөн захирагчтай байдаг. Тасманийн арлын мэдэлд Маггуйрын арал харьяалагддаг бол Шинэ Өмнөд Уэльсийн мэдэлд Хауын арал хамаардаг юм. === Гадаад харилцаа, батлан хамгаалах === [[Файл:Australian soldiers from the 2nd Battalion, Royal Australian Regiment conducts a foot patrol during exercise Talisman Sabre 2007.jpg|thumb|alt=A group of Australian soldiers with rifles moving along a path in a wooded area|Австралийн армийн цэргүүд Шолуотерийн хошуунд АНУ-ын армитай хамтарсан цэргийн сургуулилтын үеэр. 2007 он.|left]] Австралийн гадаад харилцааны хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том гэрээ Австрали, Шинэ Зеланд, АНУ-ын хооронд хийгдсэн байдаг. Тусгаар улсын түвшинд АНУ, Шинэ Зеландтай хамгийн анх дипломат харилцаа тогтоож байсан гэж үзэж болно. Үүнээс гадна Ази, номхон далайн бүс нутагт харьяалагддагийнхаа хувьд Зүүн өмнөд Азийн үндэстнүүдийн холбоо буюу [[АСЕАН]], Номхон далайн арлуудын форумд нэгдэн орсон байдаг. Австрали улс нь 2005 онд Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулж, улмаар Зүүн өмнөд Азийн хамтын ажиллагааны тунхгийг баталж байжээ. Австрали улс нь Их Британийн харьяанд байсан улсуудын нэгдсэн холбоо болох Үндэстнүүдийн холбоог байгуулалцсан бөгөөд Австралид тус холбооны нэгдсэн төв байр байрладаг. Австрали нь олон улсын түвшинд худалдаанд чөлөөтэй ханддаг. Тус улс нь хөдөө аж ахуйн экспортод чөлөөтэй хандах Кейрнсийн зөвлөл, Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага, Олон улсын эдийн засаг, хөгжлийн агентлаг, Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн юм. Харин Австрали-АНУ-ын чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулсан. Түүнчлэн Хятад, Япон, [[Өмнөд Солонгос]], Шинэ Зеланд, Чили улстай чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулжээ. 2015 оны 11-р сард [[Номхон далайн хамтын ажиллагааны гэрээ]] байгуулсан. Батлан хамгаалах салбарын тухайд Шинэ Зеланд, Их Британи, Малайз, Сингапур, Австралийн хооронд таван талт батлан хамгаалах салбарын гэрээ байгуулж, хамтран ажиллаж байна. Энэ гэрээний дагуу дээрх таван улс бүс нутгийн батлан хамгаалах ажиллагаа болон олон улсын батлан хамгаалах ажиллагаанд хамтран оролцохоор болжээ. НҮБ-ыг Австрали улс байгуулалцсан юм. Австрали нь олон улсын тусламжийн болон энхийг сахиулах хөтөлбөрт ихээхэн хэмжээний мөнгө хаядаг улс. 2015-2016 оын хооронд 5.6 тэрбум австрали долларыг зарцуулжээ. Австралийн өөрийгөө хамгаалах хүч нь Эзэн хааны тэнгисийн цэрэг, Австралийн арми, Эзэн хааны агаарын хүч гэсэн гурван салбараас бүрдэх бөгөөд нийт 81,214 хүн албан хааж байгаа гэсэн судалгаа гарчээ. Армийн ерөнхий командлагчийн үүргийг Австралийн ерөнхийлөн захирагч гүйцэтгэдэг. Харин засгийн газрын түвшинд Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга энэ үүргйиг хүлээдэг. Засгийн газрын тухайд Батлан хамгаалах яам батлан хамгаалах талаар бодлогыг хэрэгжүүлдэг төрийн захиргааны төв байгууллага юм. Австрали улс нь батлан хамгаалах салбартаа 2015-2016 оны хооронд 31.9 тэрбум австрали доллар төсөвлөсөн нь дэлхийд 13-рт орох үзүүлэлт юм. НҮБ-ын энхийг сахиулах олон арван ажиллагаанд оролцож байснаас Иракийг чөлөөлөх ажиллагааг дурдаж болно. Одоогийн байдлаар Австралийн 2,241 энхийг сахиулагч Ирак, Австрали тэргүүтэй 12 улсын цэргийн ажиллагаанд оролцож байна. == Эдийн засаг == [[Файл:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|thumb|alt=A deep opencut mine in which some roads can be seen, the dirt is a rusty colour|Баруун Австрали дахь Калгурилын алтны уурхай. Энэ нь тус улсын хамгийн том ил уурхай юм. <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm |title=Government to help Kalgoorlie quake victims |accessdate=2 June 2010 |date=20 April 2010 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100606061719/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm| archivedate= 6 June 2010 | deadurl=no}}</ref>]] Австрали нь өндөр хөгжилтэй улс. Банкны систем болон аж үйлдвэрлэл, харилцаа холбоо, уул уурхайн салбар нь тус улсын эдийн засгийн дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Дээрх салбарууд хөгжлөөрөө дэлхийд ч мөн тэргүүлдэг. Хөрөнгийн зах зээл ихээхэн хөгжсөн тул Австралийн хоёр хүн тутмын нэг нь ямар нэгэн хувьцаатай бөгөөд үүнээсээ олсон ашгаараа дэлхийд Швейцарийн араас ордог байна. Австрали доллар нь Австралийн эх газар болон тусгай захиргааны газар нутгуудад эргэлтэд байдагаар зогсохгүй, аль хэдийнэ тусгаар тогтносон [[Кирибати]], [[Науру]], [[Тувалу]] улсууд мөн мөнгөн тэмдэгтээ болгож ашигладаг. [[Австралийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийн 9 дэх томоохон хөрөнгийн бирж бөгөөд 2006 онд Сиднейн болон Австралийн хөрөнгийн биржүүд нэгдэж дээрх хөрөнгийн биржийг байгуулжээ. Австрали нь Эдийн засгийн эрх чөлөөний индексээрээ дэлхийд гуравдугаарт жагсдаг бөгөөд Дэлхийн 13 дахь томоохон эдийн засаг юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр дэлхийд тавдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Тус улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 66,984 доллараар хэмжигдэж байгаа юм. Австралийн хотууд амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг ч тэргүүлж байна. Экономист сэтгүүлээс зарласан амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг Мельбурн хот дөрөв дэх жилдээ дараалан тэргүүлж байгаа бөгөөд Аделейд тавдугаарт, Сидней долоодугаарт, Перт хот есдүгээрт эрэмбэлэгджээ. Австралийн засгийн газрын нийт өр 190 сая ам.долларт хүрсэн нь тус улсын ДНБ-ний 20 хувийг эзэлж байна. Авсралийн тухай орон сууцны үнэ өндөр байдаг тул ард иргэдийн дийлэнх нь орон сууцны зээлтэй байдаг ажээ. Австрали нь түүхий эд болон боловсруулсан түүхий эдийн экспортоороо дэлхийд тэргүүлэгч улс бөгөөд 21-р зуунд дэлхийг тэргүүлэх улсуудын нэг гэж үздэг. 1960-аад оноос эхлэн тус улс уул уурхайгаас бүрдсэн эдийн засгийн тогтолцоотой байсан бөгөөд 1980-аад оны дундаас эхлэн эдийн засгаа солонгоруулах бодлого баримталсан нь одоо үр дүнгээ өгч байна. Одоо тус улс өндөр технологи, харилцаа холбоо, банк санхүүийн салбараараа дэлхийд тэргүүлж байгаа юм. 2012 оны тавдугаар сард тус улсад бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоо 5.1 хувьд хүрч түүхэн доод түвшиндээ хүрсэн юм. Одоогийн байдлаар тус улсад ажилгүй залуу иргэдийн тоо 11.2 хувьд хүрсэн нь нийт ажилгүй иргэдийн дунд өндөр үзүүлэлт ажээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар ажилгүй залуусын тоо цаашид ч өсөх хандлагатай байна. 2007 оны байдлаар дөнгөж төгссөн иргэдийн 228,621 нь ажилд орж чаддаггүй гэсэн судалгаа гарчээ. Тиймээс засгийн газраас 2008 оноос хойш төгсөгчдийн чанарыг сайжруулах, ажилд зуучлах бодлого баримталж байгаа юм. Австралийн ДНБ-ий 70 хувийг хувийн хэвшил бүрдүүлж байгаа бөгөөд үүнээс аялал жуулчлал, боловсрол, санхүүгийн үйл ажиллагааны салбар өндөр хувийг бүрдүүлж байгаа ажээ. Байгалийн баялгаараа дэлхийд тэргүүлдэг тус улс нь төмрийн хүдэр, алт, газрын ховор элемент, байгалийн хий, нүүрсний нөөцөөрөө гайхагддаг. Түүнчлэн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, мах, ноосны нийлүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг юм. Австрали улс нь Япон, Хятад, АНУ, Өмнөд Солонгос, Шинэ Зеланд улстай экспортоороо тэргүүлдэг. Үүнээс гадна Австрали нь дарсны экспортоороо дэлхийд тэргүүлдэг ажээ. Жилд тус улс 5.5 тэрбум доллартай тэнцэх хэмжээний дарс экспортолдог байна. == Хүн ам зүй == === Хүн ам === [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Австралийг зүглэх Европын цагаачдын тоо нэмэгдсэн нь тус улсын хүн амыг өсгөхөд голлох нөлөө үзүүлжээ. Тиймээс тус улсын хүн амын дийлэнхийг британи болон ирланд гаралтай хүмүүс бүрдүүлдэг. 2011 онд болсон хүн амын тооллогоор англи гаралтай хүмүүс 36.1 хувийг, австрали гаралтай 35.4 хувь, ирланд гаралтай 10.4 хувь, шотланд гаралтай 8.9 хувь, итали гаралтай 4.6 хувь, герман гаралтай 4.5 хувь, хятад гаралтай 4.3 хувь, энэтхэг гаралтай 2 хувь, грек гаралтай 1.9 хувь, голланд гаралтай 1.7 хувь байгаа гэсэн дүн гарчээ. Австралийн хүн амын хэт өсөлт дэлхийн I дайны дараа болсон байна. Харин дэлхийн II дайны дараа энэ тоо маш их хэжээгээр өссөн гэдэг. 2000 оноос хойш тус улсад 5.9 сая цагаач ирж, тус улсын иргэн болжээ. Австралийн засгийн газар 2050 он гэхэд хүн амын тоог 42 сая болгох зорилт тавьсан байна. Энэ бодлогод цагаачдын бодлого чухал үүрэг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой. Тус улсад ирж байгаа цагаачдын тоогоороо Их Британи, Шинэ Зеланд, Хятад, Энэтхэг, Вьетнам улсын иргэд тэргүүлдэг байна. Харин уугуул австраличууд болох аборигены тоо 548,370 байгаа нь нийт хүн амын 2.5 хувийг эзэлж байгаа юм. Энэ нь 1976 оны тооллогоос нэлээд өссөн үзүүлэлт ажээ. Цаашид тус улсын засгийн газар уугуул австраличуудын тоог нэмэгдүүлэхэд анхаарч, бүгдийг нь бүртгэлжүүлэх, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зэргээр дэмжих юм байна. Өндөр хөгжилтэй, баян орнуудад тулгардаг “өвчин” Австралийг ч тойрон гарсангүй. Сүүлийн жилүүдэд тэтгэврийн насны иргэдийн тоо нэмэгдэж байна. === Хэл === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны хэл тунхаглаагүй. Хуульд заагаагүй ч англи хэл нийт иргэдийн 80-аас дээш хувьд түгэн тархжээ. Үүнээс гадна Австрали англи хэлний өвөрмөц аялга дуудлагыг 1800-аад оноос хойш бий болгосон байна. 2011 оны хүн амын тооллогоор нийт иргэдийн 81 хувь нь англи хэлээр ярьдаг ажээ. Харин мандарин [[Хятад хэл|хятад хэлээр]] 1.7 хувь, [[Итали хэл|итали хэлээр]] 1.5 хувь, [[Араб хэл|араб хэлээр]] 1.4 хувь, гуандун, [[Грек хэл|грек хэлээр]] 1.3 хувь, [[Вьетнам хэл|вьетнам хэлээр]] 1.2 хувь нь ярьдаг гэсэн судалгаа гарсан байна. Цагаачилж ирсэн иргэдийн хоёр дахь үе нь хос хэлтэй болон хөгжиж байгаа. Уугуул австраличууд дунд 250 дуудлага бүхий өөр, өөр хэл байдаг гэсэн судалгаа бий. Европын эзлэн түрэмгийллээс хойш дээрх хэлнүүд мөхөж одоогоор уугуул австраличуудын 20 хэл л үлдэж хоцорчээ. Харин өндөр настай хүмүүс 110 гаруй хэлийг тээн, үр хойчдоо өвлүүлж байгаа ажээ. === Шашин шүтлэг === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны шашныг тунхаглаагүй. Гэхдээ шашны үйл ажиллагаа эрхлэхийн тулд Австралийн засгийн газрын хатуу хяналтыг даван гарах ёстой. Тус улс үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, шашны үйл ажиллагааг хянаж байхаар болсон юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 61 хувь нь христийн шашин шүтдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Тухайлбал Ромын католик шашин шүтэгчдийн тоо 25.3 хувь, англикан шашин 17.1 хувь, христийн бусад шашны урсгал 18.7 хувийн шүтэгчтэйгээр удаалж байна. Харин буддын шашин шүтэгчид 2.5 хувь, исламын шашин шүтэгчид 2.2 хувийг эзэлж байгаа юм. Шашин шүтдэггүй атеист үзэлтнүүдийн тоо 22.3 хувьтай гарсан нь тун өндөр үзүүлэлт. Уугуул австраличууд тэнгэр үзэлтэй буюу бөө шашинтай хүмүүс байжээ. Байгаль эх, газар нутаг бүр өөрийн гэсэн лус савдагтай бөгөөд амьтдыг дээдлэх үзэлтэй байсан гэдэг. Одоо ч уугуул австраличуудын шашин амь бөх оршсоор байна. Одогийн байдлаар 15 мянган хүн уугуул австраличуудын шашин шүтдэг ажээ. Америк болон Европын улсуудыг бодвол австраличууд тэр бүр сүмд очоод байдаггүй тул сүм хийдийн тоо тун бага. Австралийн шашин шүтэгчдийн 8.8 хувь нь л сүмийн цуглаанд тогтмол оролцдог аж. === Эрүүл мэнд === Австрали нь эрэгтэй болон эмэгтэй хүмүүсийн дундаж наслалтаараа дэлхийд дээгүүрт ордог. Австрали эрчүүдийн дундаж наслалт 79.5 байгаа нь дэлхийд гуравдугаарт, эмэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 84 байгаа нь дэлхийд долоодугаарт бичигдэх өндөр үзүүлэлт юм. Цаг уурын огцом дулаарал, озоны давхаргын нимгэрлээс шалтгаалан арьсны хорт хавдраар дэлхийд тэргүүлдэг. Ард иргэдийн эрүүл мэндийн үйлчилгээнд зарцуулж байгаа мөнгөний тоо тус улсын ДНБ-ний 9.8 хувийг эзэлж байгаа юм. Үүгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Холбооны түвшинд муж бүрд нэгдсэн төв эмнэлгүүдийг байгуулж, дүүрэг бүрт жижиг хэмжээний лаборатори байгуулсан байна. Эрүүл мэндийн систем нь Их Британийнхтай тун төстэй байдаг. === Боловсрол === [[Австралийн боловсролын тогтолцоо]] дэлхийд тэргүүлдэг. Муж бүрээсээ шалтгаалаад хүүхдүүдийн сургуульд элсэх нас өөр өөр ч дунджаар 5 наснаас эхлэн сургуульд орж, 17 насандаа төгсдөг. Одоогийн байдлаар Австралийн нийт хүүхдийн 99 хувь нь сургуульд хамран суралцдаг гэсэн өндөр үзүүлэлт гарчээ. Австрали улсад төрийн оролцоотой 37 их, дээд сургууль байдаг бол хувийн хоёр их сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна. Суралцагсдаа лабораторид ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний судалгаанд хамруулдаг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт болжээ. Австралийн боловсролын салбарт ажиллагсдын тоо 25-64 байгаа нь өндөр хөгжилтэй улсуудын дунд нэлээд залууд тооцогдоно. Боловсролын тогтолцооны өндөр хөгжил, засгийн газрын баримталж байгаа бодлого, сургалтын чанараасаа хамаарч гадаадын оюутнуудын тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байна. Австралид ирж байгаа жуулчдын 38 хувь нь суралцах хүсэлтэй хүмүүс байдаг ажээ. == Соёл == Европын эзлэн түрэмгийллээс шалтгаалан тус улсад Англи-Селтик давамгайлсан өрнийн соёл ихэд дэлгэрсэн байна. Зарим газар нутагт уугуул австраличуудын соёл хадгалагдан үлдсэн нь бий. 20-р зууны дундаас эхлэн Америкийн поп соёл давамгайлсан нь дуу хөгжим, телевиз, театр, кино театр, кино урлагт ихээхэн нөлөөлжээ. Ази-Номхон далайн бүсэд байдгийнхаа хувьд бүс нутгийн онцлог ч тодорхой хэмжээнд шингэсэн гэж үзэж болно. === Дүрслэх урлаг === Эртний сүг зургийн олдцоороо Австрали нь дэлхийд тэргүүлдэг. Одооогоос 60 мянган жилийн тэртээд хамаарах эртний сүг зураг их хэмжээгээр олддог. Хадны сүг зурагт дүрсэлсэн хэлбэр, ур хийц уугуул австраличуудын соёлд ч нөлөөлсөн байх нь бий. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр уламжлалт дүрслэх урлагийг, орчин үеийнхтэй нийлүүлж дүрслэх уран гартнуудын тоо их хэмжээгээр нэмэгдсэн байдаг. Энэ нь Австралийн орчин үеийн дүрслэх урлагийг дэлхий нийтийнхээс ондоошуулах, нэгэн онцлогийг бий болгожээ. Үүнээс дэлхийд Артур Стрийтон, Том Робертс, Эмили Кейм Кнгуарейэ нарын нэр цуурайтсан юм. Австрали улсад 19-р зуунд [[Хайделбергийн дүрслэх урлагийн сургууль]] байгуулагдсанаар дүрслэх урлагийн хөгжилт ихээхэн түлхэц үзүүлжээ. Австралийн дүрслэх урлагийн салбарт домог болон яригддаг [[Маргарет Престон]], [[Сидней Нолан]], Артур Бойд нар тус сургуулийг дүүргэсэн байдаг. Дэлхийн II дайны дараа байгалийн дүрслэл дүрслэх урлагт давамгайлах болж, реалист зураачдын эрин эхэлжээ. Үүний тод жишээ нь Фред Уиллиамс, Бретт Вайтли нар юм. Австралийн үндэсний уран зургийн галерей дэлхийд алдартай бөгөөд Австрали уран бүтээлчдийн алдартай, өвөрмөц уран зургаас гадна дэлхийн сонгодог, түүхэн бүтээлүүдийг хадгалж, үзэгчдэд хүргэдгээрээ алдартай. Австралийн уран зургийн галерейг жил бүр 5.5 сая хүн үздэг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт юм. === Уран зохиол === Уугуул австраличууд аман зохиолоороо алдартай байсан. Харин Европын эзлэн түрэмгийлэгчдийн дараа аман зохиолд барууны соёл нэвт шингэх болж нэг талаараа уугуул австраличуудын, нөгөө талаараа барууны соёл сүлэлдсэн өвөрмөц нэгэн төрөл зүйлийг бий болгосон байна. Гэвч уугуул австраличуудын соёлын онцлогоос шалтгаалан бичгийн ямар нэгэн эх сурвалж өнөө цаг үед өвлөгдөөгүй юм. 19-р зууны сүүлээр Австрали даяар [[Хенри Лосон]], [[Банжо Патерсон]] нар алдаршиж, тэдний шүлэг, туурвил олныг хуйлруулах болжээ. Ялангуяа Патерсоны “Матилдагийн вальс” нэртэй шүлэг тус улсын албан ёсны бус төрийн дуулал хэмээн хүндлэгддэг юм. Австралийн орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Майлс Франклины нэрэмжит уран зохиолын шагнал нь тус улсын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг. Тус шагналыг хүртсэн [[Патрик Вайт]] нь 1973 онд Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Олон улсын Бүүкер шагналыг тус улсаас [[Петер Кейри]], Томас Кеннили, Ричард Фланаган нар хүртэж байсан юм. Гэвч ямар ч шагнал хүртээгүй хэр нь Давид Малуф, Девид Уиллиамсон нарын жүжгийн зохиол, роман, Лес Марригийн яруу найраг австраличуудын нэгэн бахархал болжээ. === Сонгодог урлаг === 19-р зууны сүүл үеэс эхлэн тус улсад сонгодог урлаг хөгжиж эхэлсэн байдаг. Австралийн засгийн газрын шийдвэрээр 1956 онд Үндэсний дуурийн театр байгуулагдаж, өөрийн гэсэн урын сан бүхий үзүүлбэр үзүүлэх болжээ. Чухам үүнийг нээсний ачаар Австралийн хамгийн алдартай дуурийн дуучин болох Жоан Садерланд төрөн гарчээ. Дэлхийн хамгийн алдартай, нэр хүндтэй дуурийн дуучин гэгдэх [[Нелли Мелба]]<nowiki/>г Австралийн сонгодог урлагийн ноён оргил хэмээн хүндэлдэг. Австралийн бүжгэн жүжгийн театр 1962 онд байгуулагдсан бөгөөд хажуудаа мэргэжлийн академитайгаараа онцлог. Европын улсуудыг бодвол сонгодог урлагийн түүх тун нимгэн. Засгийн газрын шийдвэрээр тус улсын муж бүрд дор хаяж нэг театр байх ёстой гэх шийдвэр гаргажээ. === Телевиз, кино урлаг === [[Файл:The Story of the Kelly Gang 1906.jpg|thumb|Нед Келли гэх дээрэмчний тухай өгүүлэх "Дээрэмчин Келлигийн түүх" кино нь дэлхийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино юм.]] Дэлхийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Австралиас гаралтай. “Дээрэмчин Келлийн түүх” нэртэй уг киногоор Австралийн кино урлагийн түүх эхэлжээ. Дэлхийн I дайн гэхэд тус улсад кино үзэгчдийн тоо нэмэгдэж, эрэлт ихэссэн ч Холливудын кино зах зээд давамгайлж байсан юм. Энэ давамгайлал 1960-аад оныг дуустал ер татраагүй билээ. Харин Австралийн засгийн газар кино урлагийг бодлогоор дэмжсэний дүнд 1970 оноос Австралийн кино урлагийн нэн шинэ үе эхэлсэн гэж үздэг. Үүнээс та бүхэн Матар хочит Данди, Галлиполи зэрэг киноноос гадна, их хэмжээний ашиг олсон “Мед Макс” киног сайн мэднэ. Ийнхүү дэмжсэнээс хойш 2015 оны байдлаар Австралийн кино театрт гарч байгаа киноны 7.7 хувийг гадаадын кино эзэлж байна. Австралиас [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналт]] олон арван жүжигчид төрөн гарсан байдаг. Тухайлбал Жефри Рашш, [[Николь Кидман]], [[Кейт Бланшетт]], Хийт Леджэр нарыг нэрлэж болно. Автсрали нь Австралийн өргөн нэвтрүүлгийн корпораци буюу ABC, Өргөн нэвтрүүлгийн тусгай үйлчилгээ буюу SBS гэсэн хоёр том агентлагтай. Үүнээс гадна арилжааны зориулалттай гурван телевиз, төлбөр төлөх үйлчилгээтэй 30 гаруй компани, ашгийн бус олон арван телевиз, радиогийн станцууд бий. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн тухайд Австралийн муж бүр өөрийн гэсэн өдөр тутмын сонинтой байдаг. Үүнээс үндэсний хэмжээнд хүрдэг “Австраличууд”, “Австралийн санхүүгийн зах зээл” гэсэн хоёр сонин бий. Өндөр хөгжилтэй бусад орнуудтай харьцуулахад хэвлэлийн эрх чөлөөгөөрөө харьцангуй доогуур эрэмблэгдсэн нь бий. Хил хязгааргүй сэтгүүлчид олон улсын байгууллагаас тус улсыг хэвлэлийн эрх чөлөөгөөр нь 178 улсаас 18-рт эрэмбэлжээ. Австралид хэвлэл мэдээллээр дагнасан Ньюс Корпораци, Фейрфакс медиа гэсэн хоёр том компани бий. === Спорт наадам === Австралийн 15-аас дээш настай иргэдийн 24 хувь нь спортын ямар нэгэн төрлөөр идэвхтэй хичээллэдэг гэсэн судалгаа гарчээ. Зөвхөн австраличуудын тоглодог, регбигийн дүрмээс өөр Австралийн үндэсний хөлбөмбөг тус улсад хамгийн их тархсан, хамгийн их үзэгчтэй спортын төрөл ажээ. Австралийн үндэсний хөлбөмбөгийн анхны клуб 1950-иад онд байгуулагдсан гэх мэдээлэл бий. Үндэсний хөлбөмбөгийн спортын дараа регбийн лиг удаах байрыг эзэлдэг. Харин дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг хөлбөмбөгийн спорт үзэгчдийн тоогоор дөрөвдүгээрт бичигддэг ажээ. Сүүлийн үед хөрөнгө оруулагчид Австралийн хөлбөмбөгийн лигт анхаарлаа хандуулан, хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Тус улсын хөлбөмбөгийн зарим клуб [[Английн Премьер лиг|Английн хөлбөмбөгийн премьер лигийн]] зарим багтай нягт хамтран ажилладаг билээ. Австралид усанд сэлэлт, сөрфинг зэрэг спортын төрөл их түгээмэл бөгөөд алдартай. Хичээллэгсдийн тоо ч өндөр. Үүнээс гадна [[Морин уралдааны спорт|морин уралдаан]], [[сагсан бөмбөг]], автомашины спорт ч алдартай. Морин уралдааны Мельбурны цом, Завин уралдааны Сидней-Хобартын уралдаан олон нийтийн анхааралд байдаг. 2016 онд Австралийн спортын зөвлөл усанд сэлэлт, [[унадаг дугуй]], хөлбөмбөгийг олон нийтийг хамарсан спортоор нэрлэжээ. Австрали нь орчин үеийн олимпизмийн түүхэнд олимпын наадмыг хоёроос дээш удаа зохион байгуулсан таван улсын нэг юм. Тус улсад 1956 оны [[Мельбурны олимп]], 2000 оны [[Сиднейн олимп]] зохион байгуулагдаж байсан билээ. Үндэстнүүдийн холбооны наадам 1938, 1962, 1982, 2006, 2018 онуудад Австралид зохион байгуулагдаж байжээ. Спортын томоохон уралдаан тэмцээн зохион байгуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулахаар өрсөлдөж байсан ч хараахан зохиион байгуулах улсаар шалгараагүй байна. Харин хөлбөмбөгийн ДАШТ-д олон удаа амжилттай оролцсоор байгаа юм. Далайн орнуудын хөлбөмбөгийн АШТ-д дөрвөн удаа, Азийн цомд нэг удаа түрүүлж байсан удаатай. Ингэснээр Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны түүхэнд хоёр өөр бүсээс шалгаран ДАШТ-д оролцож байсан эхний бөгөөд сүүлийн улс нь Австрали болоод байна. Австралид газрын теннисний Австралийн их дуулга, олон улсын крикетийн тэмцээнүүд, Формула 1-ийн Австралийн гран при зэрэг дэлхийд нэр хүнд бүхий спортын уралдаан тэмцээнүүд зохион байгуулагддаг. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим хуудас == * {{commons|Australia}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Австрали| ]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] hpt4d6n48o45yltj5fyl0n2p4bjun3a 0 4609 864778 861917 2026-08-05T16:56:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864778 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс |conventional_long_name = Канад<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode|ᠻᠠᠨᠠᠳ|size=1em}}</span> | native_name = Canada | image_flag = Flag of Canada (Pantone).svg | flag_type = [[Канадын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Canada.svg | symbol_type = [[Канадын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|la|[[A mari usque ad mare]]}} ([[Латин хэл|Латинаар]])<br />"Далайгаас далай руу" | national_anthem = "[[Канад Улсын төрийн дуулал|O Canada]]"{{parabr}}{{center|[[File:"O Canada", performed by the United States Third Marine Aircraft Wing Band.oga]]}} | royal_anthem = "[[Их Британийн төрийн дуулал|God Save the King]]"<ref>{{cite web |title=Royal Anthem |date=August 11, 2017 |url=https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |publisher=Government of Canada |access-date=Долдугаар сар 6, 2023 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206190257/https://www.canada.ca/en/canadian-heritage/services/royal-symbols-titles/royal-anthem.html |url-status=dead }}</ref>{{parabr}}{{center|[[File:Royal anthem Canada.ogg]]}}(Бурхан Хааныг Аврагтун) | image_map = CAN orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | capital = [[Оттава]] | coordinates = {{Coord|45|24|N|75|40|W|type:city(1,000,000)_region:CA-ON}} | largest_city = [[Торонто]] | official_languages = {{hlist|[[Англи хэл]]|[[Франц хэл]]}} | demonym = [[Канадчууд]] | government_type = {{nowrap|[[Холбооны улс|Холбооны]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]]}} [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Канадын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Канадын амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Мэри Саймон]] | leader_title3 = [[Канадын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Марк Карни]] | legislature = [[Канадын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Канадын Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхим]] | sovereignty_type = [[Канадын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Канадын Холбоо|Холбоо]] | established_date1 = 7 сарын 1, 1867 | established_event2 = ''[[Вэстминстрийн тогтоол (1931)|Вэстминстрийн тогтоол, 1931]]'' | established_date2 = 12 сарын 11, 1931 | established_event3 = [[1982 оны Канадын хууль|Канадын акт]] | established_date3 = 4 сарын 17, 1982 | area_km2 = 9,984,670 | area_label = Нийт газар нутаг | area_rank = 2 | area_sq_mi = 3,854,085<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 11.76 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER# |access-date=October 11, 2020 |publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | area_label2 = Нийт нутаг дэвсгэр | area_data2 = 9,093,507 км<sup>2</sup> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 39,858,480<ref name="2023 e844">{{cite web | title=Population estimates, quarterly | website=Statistics Canada | date=2023-06-28 | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 | access-date=2023-07-01}}</ref> | population_estimate_year = 2023 оны 2-р хагас | population_census = 36,991,981<ref>{{cite web |date=February 9, 2022 |title=Census Profile, 2021 Census of Population |url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209165904/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&DGUIDList=2021A000011124&GENDERList=1&STATISTICList=1&HEADERList=0&SearchText=Canada |archive-date=February 9, 2022}}</ref> | population_census_year = [[2021 оны Канадын хүн амын тооллого|2021]] | population_estimate_rank = 37 | population_density_km2 = 4.2 | population_density_sq_mi = 10.9<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 236 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$2.385&nbsp;их наяд<!--end nowrap:-->}}<ref name="IMFWEOCA">{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=156,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPRPPPPC,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2015&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 15 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $60,177<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 28 | GDP_nominal = {{decrease}} {{nowrap|$2.090{{nbsp}}их наяд}}<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 9 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $52,722<ref name="IMFWEOCA" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 18 | Gini = 30.3 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |title=Income inequality |url=https://data.oecd.org/chart/5OdN |access-date=July 16, 2021 |publisher=[[OECD]] |archive-date=Хоёрдугаар сар 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153745/https://data.oecd.org/chart/5OdN |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.936 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |language=en |publisher=[[United Nations Development Programme]] |date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 15 | currency = [[Канад доллар]] ($) | currency_code = CAD | utc_offset = −3.5-аас −8 | utc_offset_DST = −2.5-аас −7 | date_format = {{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}&nbsp;([[Anno Domini|AD]])<ref>The [[Government of Canada]] and [[Standards Council of Canada]] prescribe [[ISO 8601]] as the country's official all-numeric date format: {{Cite book |author=Public Works and Government Services Canada Translation Bureau |author-link=Public Services and Procurement Canada |url=https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 |title=The Canadian style: A guide to writing and editing |year=1997 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-55002-276-6 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/canadianstylegui0000unse/page/97 97] |chapter=5.14: Dates |chapter-url=http://www.btb.termiumplus.gc.ca/tcdnstyl-chap?lang=eng&lettr=chapsect5&info0=5.14}} The {{abbr|dd|day}}/{{abbr|mm|month}}/{{abbr|yy|year}} and {{abbr|mm|month}}/{{abbr|dd|day}}/{{abbr|yy|year}} formats also remain in common use; see [[Date and time notation in Canada]].</ref> | drives_on = баруун | calling_code = [[Канад дахь утасны дугаар|+1]] | cctld = [[.ca]] | status = | today = }} '''Канад''' ({{lang-en|Canada}}, {{lang-fr|Canada}}) нь Хойд Америкийн хойд хэсгийн ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн оршдог. Зүүн талаасаа [[Атлантын далай]], баруун талаараа [[Номхон далай]], хойд талаараа [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайнуудаар]] тус тус хүрээлэгдэнэ. Нутаг дэвсгэрээрээ дэлхийд хоёрт ордог<ref name="cia_factbook">{{cite web |author=Central Intelligence Agency |publisher=Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |title=The World Factbook: Canada |date=[[2006-05-16]] |accessdate=2007-05-06 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430234227/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ca.html |url-status=dead }}</ref>. Канад нь баруун хойд ба өмнөд талаараа [[АНУ]]-тай хил залгана. Хүн амын хувьд 74.3%-ийг ([[Канадын Европчууд|европчууд]]) 14.5%-ийг ([[Канадын азиуд|Азиуд]]) 5.1%-ийг индианчууд болох ууган америкийнхан 3.4%-ийг Карибийнхан мөн латин америкчууд 2.9%-ийг африкууд (хар арьстан) 0.2%-ийг далайн ард түмэн эзлэж байна Өнөөгийн Канадын нутаг дэвсгэрт олон мянган жилийн турш олон овог аймгийн уугуул иргэд амьдарч байжээ. XV зууны сүүлээс [[Британи]], [[Франц]]ын аялагч, судлаач нар [[Атлантын далай]]н эргийг судлаж, сүүлд нь суурьшжээ. [[Долоон жилийн дайн]]ы дараа 1763 онд Франц өөрийнхөө Хойд Америк дахь [[колони]]удаа бараг бүгдийг нь алдсан байна. 1867 онд Британийн гурван колони холбоо үүсгэснээр Канад нь дөрвөн мужаас тогтсон холбооны эзэмшил газар болжээ.<ref>{{cite web | title = Territorial evolution | work = Atlas of Canada | publisher = Natural Resources Canada | url = http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09 | quote = In 1867, the colonies of Canada, Nova Scotia and New Brunswick are united in a federal state, the Dominion of Canada.... | archive-date = 2007-08-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070809154930/http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/reference/anniversary_maps/terr_evol | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web| title = Canada: History| work = Country Profiles | publisher = Commonwealth Secretariat | url =http://www.thecommonwealth.org/YearbookInternal/145152/history/ | format = html/pdf | accessdate = 2007-10-09| quote = The British North America Act of 1867 brought together four British colonies&nbsp;... in one federal Dominion under the name of Canada.}}</ref><ref>{{cite web | last = Hillmer | first = Norman | authorlink = | coauthors = W. David MacIntyre | title = Commonwealth | work = Canadian Encyclopedia | publisher = Historica Project | url = http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | format = html | accessdate = 2007-10-09 | quote = With CONFEDERATION in 1867, Canada became the first federation in the British Empire&nbsp;... | archive-date = 2005-03-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050328234643/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001798 | url-status = dead }}</ref> Холбоонд бусад муж, нутаг бага багаар нэмэгдэн орсноор [[1931 оны Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канад нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]аас автономит байдлаа улам нэмэгдүүлжээ. 1982 онд [[Канадын акт]]аар Британийн парламентаас хууль зүйн хамаарлаа бүрэн тасалжээ. Канад нь арван муж, гурван хязгаараас тогтсон холбооны улс бөгөөд парламентын засаглалтай [[ардчилал|ардчилсан]], үндсэн хуульт хаант улс юм. Төрийн тэргүүн нь Хаан III Чарльз. [[Англи хэл|Англи]], [[Франц хэл|Франц]] гэсэн албан ёсны хоёр хэлтэй бөгөөд олон үндэстэн угсаатан амьдардаг. Канад нь технологийн хувьд өндөр хөгжсөн, аж үйлдвэржсэн орон бөгөөд ерөнхийдөө өөрийн байгалийн баялаг, мөн [[АНУ]]-тай хийдэг худалдаан дээрээ тулгуурласан эдийн засагтай юм. == Нэрийн гарал == [[Файл:Jacques Cartier 1851-1852.jpg|thumbnail|upright|left|[[Жак Картье]]]] ''Канад'' хэмээх нэр нь [[Гэгээн Лоренсийн Ирокезчууд]]ын хэлний "тосгон" буюу "суурин" хэмээх утгатай ''каната'' гэсэн үгнээс гаралтай. 1535 онд өнөөгийн [[Кэбэк хот]]ын бүс нутагт амьдарч байсан оршин суугчид судлаач [[Жак Картье]]д [[Стадакона]] тосгон хүрэх замыг заахдаа энэ үгийг хэрэглэжээ.<ref>{{cite book | first = Bruce G. |last = Trigger | coauthors = Pendergast, James F. | year = 1978 |chapter=Saint-Lawrence Iroquoians | title = Handbook of North American Indians Volume 15 | location= Washington |publisher= Smithsonian Institution | pages= pp. 357–361 | id = OCLC 58762737}}</ref> Картьер "Канад" гэдэг үгийг хэрэглэхдээ зөвхөн тэр тосгоныг бус Стадаконагийн ахлагч [[Доннакона]]д харъяалагдах бүх нутаг дэвсгэрт хамаатуулж хэрэглэжээ. 1545 он гэхэд Европын ном, газрын зураг дээр энэ бүс нутгийг Канад гэж бичиж эхлэх болов.<ref>{{cite web | url = http://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm | title = Relation originale de Jacques Cartier | publisher = Tross (1863 edition) | author = Jacques Cartier | date = 1545 | accessdate = 2007-02-23}}</ref> Францын [[Шинэ Францын Канад|Канад]]ын колони гэж Гэгээн Лоренс голын дагуу орших Шинэ Францын хэсэг болон Их Нууруудын хойд эргийг хэлж байв. Сүүлд энэ газар нь [[Дээд Канад]], [[Доод Канад]] хэмээх Британийн хоёр колони болон хуваагдсан бөгөөд 1841 онд Британийн [[Канад муж]] болон нэгджээ. 1867 онд [[Канадын Холбоо]] байгуулагдахад ''Канад'' хэмээх нэр бүхэл улсад хэрэглэгдэх болсон бөгөөд ''[[Доминион]]'' хэмээх нэрийг тус улсын цол болгон олгожээ.<ref>J. E. Hodgetts. 2004. "Dominion". ''Oxford Companion to Canadian History'', Gerald Hallowell, ed. (ISBN 0-19-541559-0) Toronto: Oxford University Press; p. 183: "The title conferred on Canada by the preamble to the Constitution Act, 1867, whereby the provinces declare 'their desire to be federally united into one Dominion under the Crown of the United Kingdom'."</ref> 1950-иад он хүртэл тус улсыг ''Канадын Доминион'' гэх нь түгээмэл байлаа. Канад Британиас улс төрийн автономит байдлаа баталгаажуулж авснаар холбооны засгийн газар хуулийн баримт бичиг, гэрээнүүдэд ''Канад'' хэмээх нэрийг улам бүр их хэрэглэх болсон. 1982 оны [[Канадын акт]]анд зөвхөн "Канад" гэсэн байх бөгөөд энэ нэр нь одоо цорын ганц хууль ёсны (хоёр хэлэн дээрхи) нэр болсон. 1982 онд тус улсын үндэсний баяр [[Доминионы өдөр|Доминионы өдрийг]] [[Канадын өдөр]] болгон нэрийг нь өөрчилснөөр энэхүү нэрийг бататгасан юм. == Түүх == {{main|Канадын түүх|Канадын түүхийн товчоон|Канадын нутаг дэвсгэрийн хувьсал}} [[Файл:Voyageur canoe.jpg|left|thumbnail|[[Ангийн үсний худалдаа]] XIX зуун хүртэл Канадын хамгийн чухал салбар байлаа]] [[Анхны үндэстнүүд|Анхны үндэстэн]] ба [[Инуйт]]ын уламжлалын дагуу уугуул иргэд цаг хугацааны эхэн үеэс хойш нутагтаа оршин суусаар иржээ. Археологийн судалгаанаас үзэхэд 26,500 жилийн өмнө хойд [[Юкон]]д, 9,500 жилийн өмнө өмнөд [[Онтарио]]д хүн байсныг баталдаг.<ref>{{cite journal | last = Cinq-Mars | first = J. | year = 2001 | title = On the significance of modified mammoth bones from eastern Beringia | journal = The World of Elephants&nbsp;– International Congress, Rome | url = http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | accessdate = 2006-05-14 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050105035411/http://www.cq.rm.cnr.it/elephants2001/pdf/424_428.pdf | archivedate = 2005-01-05 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Wright, J.V |publisher= Canadian Museum of Civilization Corporation |url=http://www.civilization.ca/archeo/hnpc/npvol04e.html |title=A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes|date=[[2001-09-27]]|accessdate=2006-05-14}}</ref> МЭ 1000 оны орчимд [[Викинг]]чүүд [[Ланс о Мэдоуз]]эд богино хугацаагаар суурьших үед [[Америкийг Европчууд колоничилсон нь|Европчууд анх Америкт]] хөл тавьжээ. Канадын Атлантын далайн эргийг дараа нь 1497 онд [[Жон Кабот]] [[Английн Вант улс|Английн]] төлөө нээж судалсан<ref>{{cite encyclopedia |year= |title = John Cabot = |encyclopedia= Encyclopædia Britannica Online |publisher= Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/eb/article-9018457/John-Cabot}}</ref> бөгөөд 1534 онд [[Жак Картье]] Францын төлөө судалсан.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia= World book Encyclopedia |title= Cartier, Jacques |accessdate=2007-09-01 |publisher= World Book, Inc.|id= ISBN 0-7166-0101-X }}</ref> Нэг зууны турш [[Баск]]ийн халим агнагчид болон загасчид [[Ньюфаундлэндийн Их Эрэг|Их Эрэг]], Кэбэкийн [[Тадуссак]]ын хоорондох бүс нутгийг улирлын чанартай ашиглаж байлаа.<ref>{{cite encyclopedia |year= 2007 |title= Basques |encyclopedia= The Canadian Encyclopedia |publisher= Historica |url= http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0000550 }}</ref> Францын судлаач [[Самуэл дэ Шамплэн]] 1603 онд ирж, 1605 онд [[Нова Скотиа]]гийн [[Порт Роял]] хот, 1608 онд [[Кэбэк хот]]ын суурийг тус тус тавьж Европын анхны байнгын суурин газруудыг байгуулжээ. Эдгээр нь сүүлд [[Акадиа]] ба Канадын нийслэл хотууд болсон. Шинэ Францын [[Америкийг Францчууд колоничилсон нь|Франц колоничлогчид]] болох ''Canadiens'' [[Гэгээн Лоренс гол]]ын хөндийд олноор суурьшсан бол Акадчууд одоогийн [[Далайн мужууд]]ад нутагласан. Үүний зэрэгцээ [[Францын үслэг эдлэлийн худалдаачид]] ба [[Рэнэ-Робер Кавельер, Сөр дэ Ля Салл|Католик миссионерүүд]] Их Нуурууд, [[Хадсон булан]], [[Миссиссиппи голын усны хагалбар|Миссиссиппийн усны хагалбараас]] эхлээд [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] хүртэл газар нутгийг нээн судалжээ. Үслэг эдлэлийн худалдаанд тавих хяналтаас болж [[Франц-Ирокезийн дайн]] дэгдсэн юм. [[Файл:Benjamin West 005.jpg|thumbnail|right|[[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] нэг хэсэг болох 1759 онд Кэбэк хотод болсон [[Абрахамын талын тулалдаан]]ыг харуулсан ''[[Генерал Вольфегийн үхэл]]'' зураг]] Англичууд 1610 оны орчим [[Ньюфаундлэнд арал|Ньюфаундлэндэд]] загас агнуурын суурингууд байгуулж, өмнө зүгт [[арван гурван колони]]йг колоничилжээ. 1689-1763 онд [[Франц-Индианы дайн|Колони хоорондын дайн]] дөрвөн удаа гарсан. Эх газрын [[Нова Скотиа]] 1713 оны Утрехтийн гэрээгээр Британийн захиргаанд шилжсэн; [[Франц-Индианы дайн|Долоон жилийн дайны]] дараа [[1763 оны Парисын Гэрээ]]гээр Канад болон Шинэ Францын ихэнх хэсгийг [[Британийн Эзэнт Улс|Британид]] тавьж өгчээ. [[1763 оны Эзэн хааны тунхаглал]]аар Шинэ Францаас [[Кэбэк]] мужийг тасдан авч, [[Кэйп Бретон арал|Кэйп Бретон арлыг]] Нова Скотиад нэгтгэжээ. Түүнчлэн энэ тунхаглалаар [[франц-канад]]чуудын хэл, шашин шүтлэгийн эрхийг хязгаарласан байна. 1769 онд Сент-Жонс арал (одоогийн [[Принс Эдвардын арал]]) тусдаа колони болсон. Кэбэкт зөрчилдөөн гарахаас сэргийлж, 1774 онд [[Кэбэкийн тухай хууль]] гарган Кэбэкийн нутаг дэвсгэрийг Их Нуурууд болон [[Охайо гол|Охайо голын хөндий]] хүртэл тэлж, [[франц хэл]], [[католик шашин]], Францын иргэний эрх зүйг Кэбэкт сэргээжээ. Энэ арга хэмжээ нь Арвангурван колонийн олон оршин суугчдын уур хилэнг хөдөлгөж, [[Америкийн хувьсгал]] гарахад түлхэц болсон юм.<ref>{{cite web | author= |publisher= |title= Wars on Our Soil, earliest times to 1885 |accessdate=2006-08-21 |url=http://www.civilization.ca/cwm/gallery1/revolution2_e.html}}</ref> [[Парисын Гэрээ (1783)|1783 оны Парисын Гэрээгээр]] Америкийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч, Их Нууруудаас өмнөх нутаг дэвсгэрийг Америкийн Нэгдсэн Улсад өгчээ. 50,000 орчим [[Нэгдсэн Эзэнт Улсын лоялистууд]] АНУ-аас дүрвэж Канад руу гарав.<ref name="moore">{{cite book |first= Christopher |last=Moore |year=1994 |title=The Loyalist: Revolution Exile Settlement |url= https://archive.org/details/loyalists00chri |publisher=McClelland & Stewart |location= Toronto |id=ISBN 0-7710-6093-9}}</ref> [[Далайн мужууд]] дахь лоялистуудын суурингуудыг дахин зохион байгуулах хүрээнд [[Нью-Брансвик]]ийг Нова Скотиагаас салгасан. Кэбэк муж дахь англи хэлт лоялистуудын сэтгэл санааг түвшитгэхийн тулд, [[1791 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар тус мужийг франц хэлт [[Доод Канад]], англи хэлт [[Дээд Канад]] хэмээн хувааж, тус бүрт нь өөрийн хууль тогтоох хуралтай байх эрхийг олгожээ. Канад (Дээд, Доод) нь АНУ болон Британийн Эзэнт Улсын хооронд дэгдсэн [[1812 оны дайн]]ы гол фронт болсон. Канадыг хамгаалсан нь Британы Хойд Америкчуудын дунд эв нэгдлийн мэдрэмж төрүүлжээ. 1815 онд Британи болон [[Ирланд]]аас маш олон цагаачид Канад руу цувах болов. XIX зууны эхэнд [[Мод бэлтгэх|модны аж ахуй]] ач холбогдлоороо ангийн үсний худалдаанаас давж гарсан байлаа. [[Файл:Fathers of Confederation LAC c001855.jpg|left|200px|thumbnail|[[Канадын Холбооны эцгүүд|Холбооны эцгүүд]], зураач Роберт Харрис, Чарлоттауны хурал ба Кэбэкийн хурлын нэгдэл]] Хариуцлагатай засгийн газрыг хүсэж байсан тул 1837 оны бослого дарагдахад хүрэв. Дөрхэмийн тайланд хариуцлагатай засгийн газрыг байгуулж, франц-канадчуудыг Британийн соёлд уусгахыг зөвлөсөн ажээ.<ref name="ce_durhamreport">{{cite web |author=David Mills |publisher= Historica Foundation of Canada |url=http://www.canadianencyclopedia.ca/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0002473 |title=Durham Report |accessdate=2006-05-18}}</ref> [[1840 оны Холбооны акт]] Канад мужуудыг [[Канадын муж|Канадын нэгдсэн муж]]ид нэгтгэсэн. Франц, англи-канадчууд Францчуудын эрхийг сэргээхийн төлөө Ассемблейд хамтдаа ажиллацгааж байв. 1849 он гэхэд Британийн Хойд Америкийн бүх мужийн хэмжээнд хариуцлагатай засгийн газар байгуулагдлаа. 1846 онд Британи, АНУ хоёр [[Орегоны гэрээ]]нд гарын үсэг зурснаар Орегоны хилийн маргааныг эцэс болгож, хилийг баруун зүгт 49-р өргөргийн дагуу тогтоож, [[Ванкувер арлын колони|Ванкувер арал]] болон [[Британийн Колумбийн колони|Британийн Колумби]] дахь Британийн колониудад зам гаргалаа. Канад Рупертийн газар болон Хойд Мөсөн Далайн бүс нутгийг эзэмшихийн тулд баруун зүгт хайгуулын цуврал экспедиц илгээжээ. Төрөлтийн хувь өндөр байсан тул Канадын хүн ам хурдан өссөн. Харин [[Их Британи|Британи]]<nowiki/>ас ирж байсан цагаачдын тоо Америкийн Нэгдсэн Улс руу гарах цагаачид, ялангуяа [[Шинэ Англи]] руу нүүж байсан франц-канадчуудын тоогоор тэглэгдэж байв. [[Файл:Canada provinces evolution.gif|thumbnail|right|Холбоо байгуулагдсанаас хойших Канадын нутаг дэвсгэрийн өөрчлөлтийг харуулсан хөдөлгөөнт газрын зураг]] Үндсэн хуулийн хэд хэдэн хурлын дараа, [[1867 оны Үндсэн хуулийн акт]]аар 1867 оны долдугаар сарын 1-нд Канад нэрийн дор [[Онтарио]], [[Кэбэк]], [[Нова Скотиа]], [[Нью Брансвик]] хэмээх дөрвөн муж бүхий нэг Доминион байгуулан Холбооны үндэс суурийг тавьжээ.<ref>{{cite book | last=Farthing |first= John |title= Freedom Wears a Crown |location= Toronto |publisher=Kingswood House |date=1957 |id = ASIN B0007JC4G2}}</ref> Канад Рупертийн газар болон Баруун хойд нутгийг хяналтдаа авч, [[Баруун Хойд Нутаг дэвсгэр]]ийг байгуулсан бөгөөд тэндхийн [[Метисчүүд|Метисчүүдийн]] дургүйцэл [[Улаан голын бослого]] гарахад хүргэсэн бөгөөд энэ бослогын дүнд 1870 оны долдугаар сард [[Манитоба]] мужийг байгуулжээ. Британийн Колумби ба Ванкувер арал (1866 онд нэгдэж Ванкувер арал ба Британийн Колумбийн Нэгдсэн колониуд болсон байлаа), [[Принс Эдвардын Арал|Принс Эдвардын арлын]] колони 1871, 1873 онд тус тус Холбоонд нэгдэцгээсэн. [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Жон А. Макдоналд]]ын удирдсан [[Канадын Консерватив Нам]] дөнгөж үүсэн бий болж байсан Канадын үйлдвэрлэлийн салбарыг хамгаалахын тулд тарифын үндэсний бодлого хэрэгжүүлсэн. Өрнөдийг нээхийн тулд засгийн газар тив дамнасан гурван төмөр замын (хамгийн алдартай нь [[Канадын Номхон Далайн төмөр зам]]) барилгын ажлыг санхүүжүүлж, [[Доминионы Газрын Тухай Акт]] гарган иргэдэд тал нутагт суурьших боломжийг нээж өгсөн бөгөөд энэхүү нутаг дэвсгэрт эрх мэдлээ бататгахын тулд [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа|Баруун-Хойд Нутаг Дэвсгэрийн Морьт Цагдаа]] байгуулжээ. 1898 онд Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрт гарсан [[Клондайкын алтны халуурал|Клондайкын алтны халуурлын]] дараа Канадын засгийн газар [[Юкон]]ы нутаг дэвсгэрийг байгуулсан. [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] [[Канадын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] [[Вилфрид Лорьер]]ын удирдлага дор Европын эх газрын цагаачид тал нутагт суурьшсан агаад 1905 онд [[Альберта]], [[Саскачеван]] мужууд байгуулагджээ. [[Файл:Canadian tank and soldiers Vimy 1917.jpg|thumbnail|left|1917 онд Канадын цэргүүд [[Вимийн хярын тулалдаан]]д ялалт байгуулсан юм.]] 1914 онд Британи дайн зарлахад Канад Дэлхийн нэгдүгээр дайнд автоматаар орж, сайн дурынхныг Өрнөд фронт руу илгээсэн нь [[Вимийн хярын тулалдаан]]д томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Канадын консерватив Ерөнхий сайд [[Роберт Борден]] франц хэлт кэбэкчүүдийн эсэргүүцлийг үл хайхран цэргийн албыг заавал хаах алба болгосноор [[1917 оны цэрэг татлагын хямрал]]ыг дэгдээв. 1919 онд Канад Британиас тусдаа [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн бөгөөд 1931 онд [[Вэстминстрийн тогтоол]]оор Канадын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулжээe. [[Их уналт]] Канадын бүх нутагт эдийн засгийн хүндрэл авчирлаа. Үүний хариуд Альберта, Саскачеван дахь [[Хоршооллын Хамтын Нөхөрлөлийн Холбоо]] (ХХНХ) 1940-1950-иад онд Томми Дугласын анх санаачилсан халамжийн улсыг анх зөгнөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр Британи Германд дайн зарласнаас хойш гурав хоногийн дараа Канад Либерал Ерөнхий сайд [[Виллиам Лион Маккензи Кинг]]ийн удирдлага дор Германд хараат бусаар дайн зарласан. Канадын армийн анхны анги нэгтгэлүүд 1939 оны арванхоёрдугаар сард Британид ирцгээсэн юм.<ref name="stacey">{{cite book | last = Stacey |first= C.P.| authorlink =C.P. Stacey | title=History of the Canadian Army in the Second World War | publisher = Queen's Printer | year= 1948}}</ref> Канадын цэрэг [[Атлантын Далайн тулалдаан (1939-1945)|Атлантын Далайн тулалдаан]], нуран унасан 1942 оны Франц дахь [[Дийппийн довтолгоо]], [[Холбоотны Италийг эзлэх ажиллагаа]], [[Д-өдрийн буулт]], [[Нормандийн тулалдаан]], 1944 оны [[Шэлдтийн тулалдаан]] зэрэгт чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нидерландыг эзлэгдсэний дараа дайны үеэр тус улсын хааны гэр бүлийг орогнуулж байсных нь төлөө [[Нидерланд]] Канадад талархал хүргэсэн бөгөөд Нидерландыг [[Нацист Герман]]аас чөлөөлөхөд манлайлж, томоохон хувь нэмэр оруулсных нь төлөө талархснаа илэрхийлсэн. Канадын аж үйлдвэр Канад, Британи, Хятад, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад зориулан цэргийн зориулалттай техник, хэрэгсэл үйлдвэрлэж байсан тул эдийн засаг нь цэцэглэн хөгжжээ. Кэбэкт [[1944 оны цэрэг татлагын хямрал|цэрэг татлагын хямрал]] дахин дэгдсэн ч гэсэн Канад дэлхийд томдоо орох зэвсэгт хүчинтэйгээр дайныг дуусгасан.<ref name="stacey"/> 1945 онд дайны үеэр Канад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн анхны улсуудын нэг болсон. 1949 онд [[Ньюфаундленд ба Лабрадор|Ньюфаундленд]] Холбоонд нэгдлээ. Дайны дараа Канад цэцэглэн хөгжиж, эдийн засаг өргөжиж тэлснээр [[Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараах төрөлтийн оргил үе|хүүхэд олноор төрж]], дайны хөлд нэрвэгдсэн Европын улсуудаас цагаачдыг татах болов.<ref>{{cite web | author= Harold Troper |publisher= Ontario Institute for Studies in Education |url=http://ceris.metropolis.net/Virtual%20Library/Demographics/troper1/troper1.html |title=History of Immigration to Toronto Since the Second World War: From Toronto 'the Good' to Toronto 'the World in a City' |date=2000-03 |accessdate=2006-05-19}}</ref> [[Лэстэр Б. Пийрсон]], [[Пьер Трудо]] нарын дараалан гарч ирсэн [[Канадын Либерал Нам|Либерал]] засгийн газруудын удирдлага дор Канадын шинэ өвөрмөц царай бүрэлдэн бий болов. Канад одоогийн [[Канадын далбаа|агч модны навчит далбаагаа]] 1965 онд баталсан. Илүү хатуу байр суурьтай франц хэлт Кэбэкийн хариуд холбооны засгийн газар [[1969 оны Канадын Албан ёсны хэлнүүдийн тухай акт]]аар албан ёсны хоёр хэлтэй болов. 1967, 1976 онд ялгаварлан гадуурхах үзэлгүй [[Канад дахь цагаачлал|Цагаачлалын хуулиуд]] баталж, 1971 онд олон соёлоос бүрдсэн улс болох бодлого явуулж эхэлснээр; Европ бус цагаачдын давалгаа тус улсын нүүр царайг өөрчилжээ. [[Мэдикээр (Канад)|Нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээ]], [[Канадын тэтгэврийн төлөвлөгөө]], [[Канадын оюутны зээл]], [[Канадын хөрөнгө оруулалт|Гадаадын хөрөнгө оруулалтыг хянах алба]], [[Үндэсний эрчим хүчний хөтөлбөр]] зэрэг социал-демократ хөтөлбөрүүд 1960-1970-аад онд бий болсон боловч мужийн засгийн газрууд, ялангуяа Кэбэк, Альбертагийн засгийн газрууд эдгээрийн олонхийг өөрсдийн харъяалах асуудалд хөндлөнгөөс оролцсон явдал хэмээн үзэж эсэргүүцсэн байна. Эцэст нь Ерөнхий сад Трудогоор удирдуулсан үндсэн хуулийн хурлууд болж, эдгээрийн үр дүнд үндсэн хуулиа Британиас тусгаарлан 1982 оны Үндсэн хуулийн актанд хувь хүний эрх дээр тулгуурласан [[Канадын эрх, эрх чөлөөний харти]]г гаргасан ажээ. Канадчууд нийтийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний тогтолцоогоороо, түүнчлэн олон соёл, хүний эрхэд тууштай байдгаараа бахархдаг.<ref name="bickerton">{{cite book |author=Bickerton, James & Gagnon, Alain-G & Gagnon, Alain (Eds). |title=Canadian Politics |publisher=Broadview Press |edition=4th edition |location=Orchard Park, NY |id=ISBN 1-55111-595-6 |year=2004}}</ref> Кэбэк 1960-аад оны [[Чимээгүй хувьсгал]]ын явцад нийгэм, эдийн засгийн асар их өөрчлөлтөд орсон. [[Жан Лесаж]]ийн удирдсан [[Кэбэкийн үндэсний үзэл|Кэбэкийн үндэсний үзэлтнүүд]] автономи эрхийг өргөжүүлэх шахалт үзүүлж эхэлсэн.<ref name = "QR">{{cite web |last= Bйlanger |first= Claude |publisher= Marionopolis College, Montreal |url= http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |title= Quiet Revolution |work= Quebec History |date= 2000-08-03 |accessdate= 2008 |archive-date= 2008-02-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20080202045040/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/events/quiet.htm |url-status= dead }}</ref> Радикал үзэлтэй [[Кэбэкийг чөлөөлөх фронт]] 1970 онд Кэбэкийн тусгаар тогтнолыг шаардаж бөмбөг дэлбэлж, хүн хулгайлснаар [[аравдугаар сарын хямрал]]ыг дэгдээсэн. Илүү аядуу үзэлтэй [[Рене Левеск]]ийн [[Парти Кэбэкуа]] нам 1976 онд төрийн эрхэнд гарч, 1980 онд Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын талаар бүх нийтийн санал хураалт явуулсан боловч амжилт олоогүй юм. [[Брайан Малруни]]гийн [[Канадын Дэвшилтэт Консерватив Нам|Дэвшилтэт Консерватив Намын]] засгийн газар 1989 онд [[Мийч нуурын зөвшилцөл|Мийч нуурын зөвшилцлөөр]] Кэбэкийг "өвөрмөц нийгэм" хэмээн үндсэн хуулинд хүлээн зөвшөөрөхийг оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Үндсэн хуулийн маргаанаар дэгдсэн бүсийн хурцадмал байдал бүсийн шинэхэн намууд болох [[Люсиан Бушар]]аар удирдуулсан [[Блок Кэбэкуа]] болон Баруун Канадын [[Престон Мэннинг]]ээр удирдуулсан [[Канадын Шинэчлэлийн Нам]]д Дэвшилтэт Консервативчуудыг 1993 оны холбооны сонгуулиар тавдугаар байр руу ухраах боломж өгчээ. 1995 онд явагдсан [[1995 оны Кэбэкийн бүх нийтийн санал асуулга|Кэбэкийн бүрэн эрхэт байдлын тухай хоёрдахь удаагийн бүх нийтийн санал асуулга]] 50.6 : 49.4 буюу маш өчүүхэн хувиар татгалзсан дүн гарчээ.<ref name="dickinson">{{cite book |first= John Alexander |last=Dickinson |coauthors=Young, Brian |year=2003 |title=A Short History of Quebec |url= https://archive.org/details/shorthistoryofqu0000dick_z9p8 |publisher=McGill-Queen's University Press |edition=3rd edition |location= Montreal |id=ISBN 0-7735-2450-9}}</ref> 1997 онд Канадын Дээд Шүүх аль нэг муж дангаараа тусгаарлахыг үндсэн хуульд нийцэхгүй хэмээсэн шийдвэр гаргасан бөгөөд Жан Шретианий Либерал засгийн газар хэлэлцэн тохирсон тусгаарлалтын нөхцлийг заасан "[[Тодорхой байдлын акт]]" гаргав.<ref name="dickinson" /> Шинэчлэлийн Нам [[Канадын Эвсэл]] болон өргөжиж, Дэвшилтэт Консервативчуудтай нэгдэн [[Канадын Консерватив Нам]]ыг 2003 онд байгуулжээ. 2006 оны холбооны сонгуулиар Консервативчууд [[Стивен Харпер]]ийн удирдлага дор цөөнхийн засгийн газар байгуулахаар суудалтай сонгогдсон. Тэр жилийнхээ сүүлээр Канадын парламент Канадын дотор Кэбэкуаг үндэстэн хэмээн хүлээн зөвшөөрөхөөр [[Кэбэкуа үндэстний санал|бэлэгдлийн саналыг]] баталжээ.<ref>{{cite web | url = http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | title = Quebecers form a nation within Canada: PM | publisher = Canadian Broadcasting Corporation | date = 2006-11-22 | accessdate = 2008-07-27 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061206004618/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/11/22/harper-quebec.html | archivedate = 2006-12-06 | url-status = live }}</ref> Засгийн газрын агентлагууд олон жилийн турш хайхрахгүй, зүй бусаар харьцаж байсны улмаас уугуул [[Анхны Үндэстнүүд]] 1960-аад онд холбооны шүүхэд [[Уугуул иргэдийн газрын нэхэмжлэл|газар нэхэмжилж]] өргөдөл гаргахад хүргэсэн бөгөөд улмаар түүхэн гэрээний эрхүүдээ хүлээн зөвшөөрүүлэхээр холбооны болон мужийн засгийн газруудтай хэлэлцээ хийж эхэлжээ. 1990-ээд онд хэлэлцээний удаан явцад дургүйцсэн дургүйцлээс болж хүч хэрэглэсэн мөргөлдөөнүүд гарсан. Тухайлбал [[Окагийн хямрал]], [[Иппервошийн хямрал]], [[Густафсен нуурын эсэргүүцэл]] гарсан. Гэхдээ 1999 онд Канад [[Нунавут]]ыг байгуулж Инуйтын өөртөө засах эрхийг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд Британийн Колумби дахь [[Нисгаагийн Эцсийн Хэлэлцээр|Нисгаагийн нэхэмжлэлийг]] шийдвэрлэв. 2008 онд Канадын засгийн газар уугуул иргэдийг соёлын хувьд уусгахын тулд дотуур байртай сургуулиуд байгуулсныхаа төлөө албан ёсоор уучлал гуйсан. == Засгийн газар ба улс төр == {{main|Канадын засгийн газар|Канадын улс төр|Канадын хаант засаг}} [[Файл:Canada Parliament2.jpg|thumbnail|right|Парламентийн толгой, [[Оттава]]]] Канад нь [[үндсэн хуульт хаант засаг]]тай бөгөөд Канадын Хатан хаан [[Нэгдсэн Вант Улсын II Элизабет|II Элизабет]] төрийн тэргүүн бөгөөд [[Канадын Ерөнхий сайд]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>{{cite web |author=Heritage Canada |authorlink=Department of Canadian Heritage |publisher=Heritage Canada |url=http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |title=The Queen and Canada: 53 Years of Growing Together |date=[[2005-04-21]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2008-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080921072211/http://www.pch.gc.ca/royalvisit2005/53_e.cfm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |author=Governor General of Canada |authorlink=Governor General of Canada |publisher=Governor General of Canada |url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |title=Role and Responsibilities of the Governor General |date=[[2005-12-06]] |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-11 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp |url-status=dead }}</ref> Тус улс парламентын засаглалтай холбооны тогтолцоо, ардчиллын хүчтэй уламжлал бүхий парламентийн ардчилсан улс юм. Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь албан ёсоор, үндсэн хуулийн дагуу хатан хаанд хамаардаг.<ref name="DJC">{{cite web|title=Canada's System of Justice: The Canadian Constitution|publisher=Department of Justice Canada|url=http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|quote=The executive power in Canada is vested in the Queen. In our democratic society, this is only a constitutional convention, as the real executive power rests with the Cabinet.|access-date=2008-10-01|archive-date=2012-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226090927/http://www.justice.gc.ca/eng/dept-min/pub/just/05.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''Constitution Act 1867''; III.9|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|quote=The Executive Government and Authority of and over Canada is hereby declared to continue and be vested in the Queen.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=The governor general holds formal executive power within the Queen's Privy Council for Canada, and signs orders-in-council.}}</ref> Гэхдээ үндсэн хуулийн концепцийн дагуу хатан хаан ба түүний томилсон төлөөлөгч болох Канадын Амбан захирагч их төлөв ёслолын шинжтэй, улс төрийн бус үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх эрх нь Канадын засгийн газрын танхимд байдаг.<ref name="CSPS">{{cite web|title=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change|publisher=Canada School of Public Service|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg5_e.html|quote=Under the constitutional convention of responsible government, the powers of the Crown are exercised by Ministers, both individually and collectively.}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|author=Ray T. Donahue|title=Diplomatic Discourse: International Conflict at the United Nations|work=|publisher=Greenwood Publishing Group|url=http://books.google.ca/books?id=zolqhgKCQ5IC&pg=PA204&lpg=PA204&dq=%22symbolic+power%22+monarch+canada&source=web&ots=IXqQnZ7Hg8&sig=afyqd8EUlF4YUlhr5kNKqkYHAtM&hl=en|quote=As Head of State ... Elizabeth II has no political power, only symbolic power}}<br />{{cite web|author=David Stewart|title=Introduction: Principles of the Westminster Model of Parliamentary Democracy|work=Module on Parliamentary Democracy|publisher=Commonwealth Parliamentary Association, Athabasca University|url=http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|quote=the Crown now serves as the ceremonial executive|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110615165652/http://www.athabascau.ca/govn/parliamentary_democracy/chapters/index.html|url-status=dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'':|publisher=Library and Archives Canada|url=http://collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|quote=As Canada is a constitutional monarchy, the symbolic head of the executive is the governor general.|access-date=2008-10-01|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215180143/http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/index-e.html|url-status=dead}}</ref> Засгийн газар нь сонгуулиар гарч ирдэг [[Канадын Нийтийн Танхим]]ын өмнө хариуцлага хүлээдэг сайд нараас бүрддэг бөгөөд Ерөнхий сайд засгийн газрыг тэргүүлдэг. Ерөнхий сайд нь голдуу Нийтийн Танхимын итгэлийг хүлээсэн намын дарга байдаг. Тиймээс Засгийн газрыг гүйцэтгэх эрх мэдлийг идэвхтэй хэрэгжүүлэгч байгууллага гэж үздэг.<ref>{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/25 25]|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author= Joseph Magnet|title= Separation of Powers in Canada|work= Constitutional Law of Canada|publisher= University of Ottawa Faculty of Law|url= http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|quote= ... democratic principles dictate that the bulk of the Governor General's powers be exercised in accordance with the wishes of the leadership of that government, namely the Cabinet. So the true executive power lies in the Cabinet.|access-date= 2008-10-01|archive-date= 2014-09-15|archive-url= https://web.archive.org/web/20140915035150/http://www.uottawa.ca/constitutional-law/Division%20of%20Powers%20Topics%20-%20Separation%20of%20Powers.htm|url-status= dead}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Cabinet|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2040-e.html|quote=The Cabinet as selected and directed by the prime minister constitutes the active seat of executive power in Canada.}}<br />{{cite web|author=W.A. Matheson|title=Prime Minister|work=The Canadian Encyclopedia|publisher=|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|quote=The prime minister is the chief minister and effective head of the executive in a parliamentary system ...|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20111105053737/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006474|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=The Prime Minister|work=By Executive Decree|publisher=National Archives of Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2030-e.html|quote=While the modern governor general has only a nominal influence on the operation of the Canadian government, the prime minister's influence is decisive.}}</ref><ref name="DJC"/> Хариуцлагатай засгийн газрын зарчмуудаас үүдэн гарч ирсэн энэхүү зохицуулалт<ref>{{cite web|title=Canadian Cofederation: Responsible Government|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/confederation/023001-2974-e.html|quote=The Executive Council would be governed by the leader of the political party that held an elected majority in the Legislative Assembly. That same leader would also appoint the members of the Executive Council. The governor would therefore be forced to accept these "ministers", and if the majority of the members of the Legislative Assembly voted against them, they would have to resign. The governor would also be obliged to ratify laws concerning the internal affairs of the colony once these laws had been passed to the Legislative Assembly.}}<br />{{cite web|title=''The Canadian Encyclopedia'': Responsible Government|publisher=Historica Foundation of Canada|url=http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|quote=This key principle of responsibility, whereby a government needed the confidence of Parliament, originated in established British practice. But its transfer to British N America gave the colonists control of their domestic affairs, since a governor would simply follow the advice (ie, policies) of responsible colonial ministers.|access-date=2008-10-01|archive-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217060429/http://thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0006792|url-status=dead}}<br />{{cite web|author=|title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown|work=|publisher=|url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|quote=Responsible government means that the Crown no longer has the prerogative to select or remove Ministers. They are selected and removed by the first Minister—the Prime Minister.|access-date=2008-10-01|archive-date=2008-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown|url-status=dead}}</ref><ref name="CSPS" /> засгийн газрын тогтвортой байдлыг хангаж, Засгийн газрын танхимын бусад гишүүд, Сенатчид, холбооны шүүхийн шүүгчид, хатан хааны корпорациуд, засгийн газрын агентлагуудын тэргүүнүүд, холбооны болон мужийн төлөөлөгчдийг томилохоор сонгодог Ерөнхий сайдын албыг тус тогтолцооны хамгийн хүчтэй байгууллагуудын нэг болгодог.<ref>{{cite web |author= |title=Responsible Government and Checks and Balances: The Crown |work=Responsible Government: Clarifying Essentials, Dispelling Myths and Exploring Change |publisher=Canada School of Public Service |url=http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |quote=Ministers are thereby accountable to the Prime Minister who, in the Canadian tradition, has the sole power to appoint and dismiss them. |access-date=2008-10-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202014226/http://www.ccmd-ccg.gc.ca/Research/publications/html/resgov/rg9_e.html#crown |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хатан хаан ба Амбан захирагч үндсэн хуулийн хямрал гарсан онцгой нөхцөлд онц эрхээ хэрэгжүүлэх эрхтэй юм.<ref name="Forsey">{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Parliamentary Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/parl_gov_02-e.asp|quote=In very exceptional circumstances, the Governor General could refuse a request for a fresh election.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': The Institutions of Our Federal Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/institutions_02-e.asp|quote=But they almost invariably must act on their Ministers’ advice, though there may be very rare occasions when they must, or may, act without advice or even against the advice of the Ministers in office.}}<br />{{cite web|last=Forsey|first=Eugene|title=''How Canadians Govern Themselves'': Canadian and American Government (pg. 2)|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www.parl.gc.ca/information/library/idb/forsey/can_am_gov_02-e.asp|quote=Yes: in Canada, the head of state can, in exceptional circumstances, protect Parliament and the people against a Prime Minister and Ministers who may forget that "minister" means "servant," and may try to make themselves masters. For example, the head of state could refuse to let a Cabinet dissolve a newly elected House of Commons before it could even meet, or could refuse to let Ministers bludgeon the people into submission by a continuous series of general elections.}}<br />{{cite web|last=Zolf|first=Larry|title=CBC News: ''Boxing in a Prime Minister''|publisher=CBC News|date=2002-06-28|url=http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|quote=The Governor General must take all steps necessary to thwart the will of a ruthless prime minister prematurely calling for the death of a Parliament.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040412233634/http://www.cbc.ca/news/viewpoint/vp_zolf/20020628.html|archivedate=2004-04-12|access-date=2008-10-01|url-status=live}}<br />{{cite web|title=''By Executive Decree'': The Governor General|publisher=Library and Archives Canada|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/executive-decree/023004-2020-e.html|quote=In exceptional circumstances, the governor general may appoint or dismiss a prime minister.}}<br />{{cite web|title=Governor General of Canada: Role and Responsibilities of the Governor General|publisher=Office of the Governor General of Canada|url=http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|quote=One of the governor general’s most important responsibilities is to ensure that Canada always has a prime minister and a government in place. In the case of the death of a prime minister, it is the governor general’s responsibility to ensure the continuity of government.|access-date=2008-10-01|archive-date=2007-12-11|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20071211191052/http://www.gg.ca/gg/rr/index_e.asp|url-status=dead}}<br />{{cite book|last=McWhinney|first=Edward|title = ''The Governor General and the Prime Ministers''|url=https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh|publisher = Ronsdale Press|date = 2005|location = Vancouver|pages = [https://archive.org/details/governorgeneralp0000mcwh/page/16 16]-17; 34|isbn = 1-55380-031-1}}<br />{{Webarchiv|url=http://www.canadianheritage.gc.ca/progs/cpsc-ccsp/fr-rf/couronne_crown_canada/06-600crown_of_maples_e.pdf |wayback=20081102014353 |text=MacLeod, Kevin S.; ''A Crown of Maples: Constitutional Monarchy in Canada''; The Queen in Right of Canada; 2008 |archiv-bot=2023-10-12 07:30:24 InternetArchiveBot }}</ref> Хоёр дахь олон суудал авсан намын дарга сөрөг хүчний удирдагч болдог бөгөөд засгийн газрыг хянаж байдаг парламентын мэтгэлцээний тогтолцоонд нэг гол үүрэг гүйцэтгэдэг. 2007 оны есдүгээр сарын 27-ноос хойш [[Микаэл Жан]] Канадын Амбан захирагчийн алба, 2006 оны хоёрдугаар сарын 6-наас хойш [[Канадын Консерватив нам|Канадын Консерватив Намын]] дарга [[Стивен Харпер]] Ерөнхий сайдын алба хашиж байгаа бол, 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 2-ноос хойш [[Канадын Либерал нам|Канадын Либерал Намын]] дарга [[Стефан Дион]] Сөрөг хүчний удирдагчийн үүрэг гүйцэтгэж байв. . [[Файл:parliament2.jpg|thumbnail|left|[[Канадын Нийтийн танхим|Нийтийн танхимын]] хуралдааны танхим]] [[Канадын парламент|Холбооны парламент]] Хатан хаан (Амбан захирагчаар төлөөлүүлсэн) болон хоёр танхимаас бүрддэг. Нийтийн танхим нь сонгуулиар бүрэлддэг бол [[Канадын Сенат]]ын гишүүд нь томилогддог юм.<ref>{{cite web|title=Constitution Act, 1867; IV|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|quote=There shall be One Parliament for Canada, consisting of the Queen, an Upper House styled the Senate, and the House of Commons.|access-date=2008-10-01|archive-date=2006-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20060614091739/http://laws.justice.gc.ca/en/const/c1867_e.html#legislative|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Parliament of Canada: About the Governor General of Canada|publisher=Queen's Printer for Canada|url=http://www2.parl.gc.ca/Parlinfo/pages/govgeneral.aspx?Language=E&Menu=GG|quote=Parliament is the legislative branch of Government, composed of the Sovereign (represented by the Governor General), the Senate and the House of Commons.}}</ref> Нийтийн танхимын гишүүн бүр сонгуулийн тойргуудаас энгийн олонхын саналаар сонгогддог. Ерөнхий сонгууль нь тогтсон хугацааны дагуу дөрвөн жил тутамд нэг удаа болдог эсвэл Нийтийн танхимын Засгийн газарт итгэл үзүүлэх эсэх талаархи санал хураалтаар Засгийн газар итгэл хүлээгээгүй тохиолдолд (зөвхөн цөөнхийн засгийн газар байгуулагдсан үед л боломжтой) ээлжит бус сонгууль зарлаж болно. Суудлыг нь бүс бүсээр нь хуваарилсан Сенатын гишүүдийг Ерөнхий сайд сонгож, Амбан захирагч албан ёсоор томилдог ба тэд 75 нас хүртлээ энэ албыг хашдаг. 2006 оны сонгуулиас хойш холбооны парламентад таван нам төлөөлөлтэй байна. Тухайлбал: [[Канадын Консерватив Нам]] (эрх баригч нам)[[Канадын Либерал нам|, Канадын Либерал Нам]] (албан ёсны сөрөг хүчин), [[Шинэ Ардчилсан Нам]] (ШАН), ''[[Блок Кэбэкуа]]'', [[Канадын Ногоон Нам]]. Парламентад суудал авч байсан бүх улс төрийн намуудын жагсаалт нь нэлээд урт болно. Канадын холбооны бүтцийн дагуу үндсэн хуулиар засгийн газрын хариуцлагыг холбооны засгийн газар ба арван мужид хуваарилсан. Эдгээр мужийн нэг танхимт хууль тогтоох байгууллагууд нь холбооны Нийтийн танхимтай төстэй парламентийн хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Канадын гурван нутаг дэвсгэр мөн хууль тогтоох байгууллагатай боловч үндсэн хуулийн хариуцлага нь мужийнхаас бага бөгөөд бүтцийн хувьд зарим талаар өөр (жишээлбэл Нунавутын хууль тогтоох хуралд улс төрийн намууд байхгүй бөгөөд зөвшилцлийн үндсэн дээр ажилладаг). == Эрх зүй == [[Файл:Supreme Court of Canada.jpg|thumbnail|right|Оттавад Парламентын толгойгоос баруун тийш орших [[Канадын Дээд Шүүх]]ийн байр]] [[Канадын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]] нь тус улсын дээд хууль<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#VI|quote="52.(1) The Constitution of Canada is the supreme law of Canada, and any law that is inconsistent with the provisions of the Constitution is, to the extent of the inconsistency, of no force or effect.|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#VI|url-status=dead}}</ref> бөгөөд бичмэл болон бичигдээгүй хуулиудаас бүрдэнэ.<ref>{{cite web |author=Department of Justice |publisher=Department of Justice, Canada |url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |title=Constitution Acts 1867 to 1982 |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427011140/http://laws.justice.gc.ca/en/const/index.html |url-status=dead }}</ref> [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1867]] нь зарчмын хувьд Нэгдсэн Вант Улсынхтай төстэй парламентийн жижиг дээр үндэслэсэн засаглалыг баталгаажуулж, холбооны болон мужийн засгийн газруудад эрх мэдлийг хуваарилсан. [[Вестминстерийн Хууль, 1931|Вестминстерийн Хуулиар]] бүрэн өөртөө засах эрх олгосон бол [[Үндсэн Хуулийн Акт, 1982|1982 оны Үндсэн Хуулийн Актаар]] аль ч шатны засгийн газар хэрэгсэхгүй байж болохгүй үндсэн эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулсан [[Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Харти]]г нэмсэн. Гэхдээ ''Канадын Эрх, Эрх Чөлөөний Хартийн 33-р хэсэг буюу үл хамаарах заалтад'' холбооны парламент болон мужийн хууль тогтоох байгууллага таван жилийн хугацаанд Хартийн зарим хэсгийг үл хэрэгсэж болохоор заасан бөгөөд үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах томъёоллыг нэмсэн.<ref>{{cite web|title=The Constitution Act, 1982|publisher=Department of Justice Canada|url=http://laws.justice.gc.ca/en/const/annex_e.html#IV.I|quote="38.(1)|access-date=2008-10-03|archive-date=2007-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320212057/http://laws.justice.gc.ca/en/Const/annex_e.html#IV.I|url-status=dead}}</ref> Канадын шүүх эрх мэдэл хууль тогтоомжийг тайлбарлахад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Үндсэн хуультай зөрчилдөх хууль тогтоомжийг хүчингүй болгох эрх мэдэлтэй юм. [[Канадын Дээд Шүүх]] нь хамгийн дээд шатны шүүх бөгөөд эцсийн шатны арбитр юм. Тус шүүхийг Ерөнхий Шүүгч Хатагтай [[Бэвэрли МакЛаклин]] 2000 оноос хойш удирдаж байна. Канадын Дээд Шүүхийн есөн гишүүнийг Ерөнхий сайд, Хууль зүйн сайдын зөвлөснөөр Канадын Амбан Захирагч томилдог. Дээд буюу давж заалдах шатны бүх шүүгчдийг төрийн бус хуулийн байгууллагуудтай зөвшилдсөний үндсэн дээр томилдог. Холбооны засгийн газрын танхим мөн муж болон нутаг дэвсгэрийн түвшний дээд шатны шүүхийн шүүгчдийг томилно. Муж ба нутаг дэвсгэрийн түвшний доод шатны шүүгчдийг тухайн муж ба нутаг дэвсгэрийн засгийн газрууд томилно. [[Нийтлэг эрх зүй]] Кэбэкээс бусад муж, нутаг дэвсгэрт үйлчилдэг бол Кэбэкт [[иргэний эрх зүй]] давамгайлдаг. Канадын эрүүгийн эрх зүй нь холбооны улсын харъяалах асуудал бөгөөд Канад даяар нэгдмэл эрх зүйтэй. Хууль сахиулах байгууллага, үүний дотор эрүүгийн шүүхүүд нь мужийн хариуцах асуудал боловч Онтарио, Кэбэк мужуудаас бусад бүх мужийн хөдөө цагдаагийн үүргийг холбооны [[Канадын Эзэн Хааны Морьт Цагдаа]] гэрээгээр гүйцэтгэдэг. == Гадаад харилцаа ба цэрэг арми == {{main|Канадын гадаад харилцаа|Канадын зэвсэгт хүчин|Канадын цэргийн түүх}} [[Файл:Peacekeeping monument.jpg|thumbnail|right|Оттава хот дахь Энхийг сахиулагчдад зориулсан хөшөө]] [[Канад-Америкийн Нэгдсэн Улсын харилцаа|Канад, Америкийн Нэгдсэн Улс хоёрын хооронд]] дэлхий дээр хамгийн урт хамгаалалтгүй хил байдаг, тус хоёр улс цэргийн ажиллагаа, хээрийн дадлага сургуулий талаар хамтран ажилладгаас гадна, бие биенийхээ хамгийн том худалдааны түншүүд юм. Гэхдээ Канад хараат бус гадаад бодлого хэрэгжүүлдгийн хамгийн тод жишээ нь [[Куба]]тай бүрэн харилцаатай байдаг, [[Иракийн дайн]]д оролцохоос татгалзсан зэрэг явдал юм. Канад түүнчлэн Нэгдсэн Вант Улс, Францтай түүхэн харилцаатай бөгөөд [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] болон [[Франкофоний холбоо]]нд (Франц хэлтэн улсуудын холбоо) элсэж, тэдгээрээр дамжуулан Британи, Францын хуучин колони байсан улсуудтай харилцаатай байдаг. Канад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед өөрийн чөлөөлөлцсөн [[Нидерланд]] улстай бат бэх, найрсаг харилцаатай байдаг ба Нидерландын засгийн газар чөлөөлөлтөд оруулсан Канадын хувь нэмрийг санан дурсаж жил бүр Нидерландын бэлэг тэмдэг алтанзул цэцэг Канадад бэлэглэдэг уламжлалтай. Канад өдгөө 64,000 цэргийн жинхэнэ алба хаагч, 26,000 бэлтгэл бие бүрэлдхүүн бүхий сайн дурын мэргэжлийн зэвсэгт хүчинтэй.<ref>{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |title=The National Defence family |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2006-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060506144958/http://www.forces.gc.ca/site/about/family_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Канадын зэвсэгт хүчин]] (КЗХ) [[Канадын Зэвсэгт хүчний хуурай замын хүчний команд|арми]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний тэнгисийн команд|тэнгисийн цэргийн хүчин]], [[Канадын Зэвсэгт хүчний агаарын команд|агаарын цэргийн хүчнээс]] бүрдэнэ. КЗХ-ний гол зэвсэг техникээс дурдвал 1,400 байлдааны хуягт машин, 34 байлдааны хөлөг онгоц, 861 нисэх онгоцтой.<ref name="cf_equipment">{{cite web |author=Assistant Deputy Minister (Public Affairs) |authorlink=Department of National Defence (Canada) |publisher=Department of National Defence |url=http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |title=Canadian Forces Equipment |accessdate=2006-05-14 |archive-date=2007-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071202111825/http://www.forces.gc.ca/site/Reports/cds_report/anxd_e.asp |url-status=dead }}</ref> [[Британийн Эзэнт Улс]], [[Английн Канад]] дахь Хамтын Нөхөрлөлтэй бат бэх холбоотой байсан нь [[Бурын хоёрдугаар дайн]], [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д Британийн цэргийн ажиллагаанд томоохон хүчээр оролцоход хүргэжээ. Түүнээс хойш Канад олон талт хамтын ажиллагааг дэмжиж ирсэн бөгөөд дэлхий дахины шинжтэй асуудлыг бусад улс үндэстэнтэй хамтран шийдвэрлэх хүчин чармайлт гаргаж байна.<ref name="canada_policy">{{cite book| author = Government of Canada| title = Canada's international policy statement : a role of pride and influence in the world| publisher = Government of Canada| location = Ottawa| url = http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| year = 2005| id = ISBN 0-662-68608-X| archiveurl = https://web.archive.org/web/20051124103452/http://www.dfait-maeci.gc.ca/cip-pic/IPS/IPS-Overview.pdf| archivedate = 2005-11-24| access-date = 2008-10-03| url-status = dead}}</ref><ref name="middle_powers">{{cite book | first = Andrew Fenton |last = Cooper |coauthors= Higgot, Richard A.; Nossal, Kim R. | title = Relocating Middle Powers: Australia and Canada in a Changing World Order| publisher = UBC Press | location = Vancouver |url=http://books.google.com/books?id=Hw3laaTpOiIC&pg=PP1&lpg=PP1&vq=reaching+out&dq=Canada+middle+power&psp=s&sig=0009fdoEDuy42hFgXuCmmymun6c | year = 1993 | id = ISBN 0-7748-0450-5 }}</ref> Канад 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д элссэн ба 1949 онд [[НАТО]]-г үндэслэн байгуулалцсан. [[Хүйтэн дайн]]ы үед Канад [[Солонгосын дайн]]д НҮБ-ын хүчинд томоохон бүрэлдхүүнээ илгээсэн бөгөөд Зөвлөлт Холбоот Улсын агаарын довтолгооноос хамгаалах зорилгоор АНУ-тай хамтран [[Хойд Америкийн Агаар Сансраас Хамгаалах Команд]] (NORAD) байгуулжээ. Канад НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсээр ирсэн. 1956 оны [[Суэцийн хямрал]]ын үеэр [[Лэстер Б. Пийрсон]] [[энхийг сахиулах ажиллагаа|НҮБ-ын энхийг сахиулах хүчнийг]] оруулах санал дэвшүүлж хурцадмал байдлыг намжааж байв.<ref name="lester">{{cite web |author=Canadian Broadcasting Corporation |authorlink= Canadian Broadcasting Corporation | publisher= CBC.ca |title= Lester B. Pearson |url= [http://www.cbc.ca/greatest/top_ten/nominee/pearson-lester.html CBC.ca - The Greatest Canadian - Top Ten Greatest Canadians - Lester B. Pearson<!-- bot-generated title -->] at www.cbc.ca |date=2006 | accessdate=2006-05-22}}</ref> Тэр цагаас хойш Канад энхийг сахиулах 50 ажиллагаанд оролцсон, үүний дотор 1989 он хүртэл НҮБ-ын энхийг сахиулах бүх ажиллагаанд оролцжээ<ref>{{cite book| first = Desmond | last = Morton | authorlink = Desmond Morton (historian)| title = A Military History of Canada| publisher = McClelland & Stewart | location = Toronto | year = 1999 | id = ISBN 0-7710-6514-0 | pages = pg. 258}}</ref>. Түүнчлэн [[Руанда]], хуучин [[Югослав]] болон бусад газар олон улсын хүчний бүрэлдхүүнд бие бүрэлдхүүнээ байнга байрлуулж байв. Канад 1990 онд [[Америкийн Улсуудын Байгууллага]]д (АУБ) элссэн. Канад 2000 оны зургадугаар сард АУБ-ын Ерөнхий Ассемблейн хурлыг [[Винзор, Онтарио|Винзорт]] хийлгэж байсан бөгөөд 2001 оны дөрөвдүгээр сард Америкийн дээд хэмжээний гуравдугаар уулзалтыг [[Кэбэк хот]]ноо хийлгэж байв. Канад [[Ази-Номхон Далайн Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа]]ны форумаар (АПЕК) дамжуулан Номхон Далайн эргийн улсуудтай харилцаа холбоогоо өргөжүүлэхийг эрэлхийлж байна. [[Файл:Canadian soldiers afghanistan.jpg|thumbnail|right|Канадын цэргүүд Афганистанд]] 2001 оноос хойш Канад Афганистанд АНУ-ын тогтворжуулах хүчин болон НҮБ-аас эрх олгож, НАТО-гийн командалсан Олон улсын аюулгүй байдлын тусламжийн хүчний бүрэлдхүүнд цэргээ илгээсэн. Канад, АНУ хоёр Дэлхийн баруун хагасын аяллын санаачлагаар дамжуулан Канад-АНУ-ын хил дагуу аюулгүй байдлыг бэхжүүлэхийн тулд муж улс болон мужийн агентлагуудын хүчин чармайлтыг нэгтгэсээр байна.<ref>[http://www.cbsa-asfc.gc.ca/whti-ivho/edl-pca-eng.html Western Hemisphere Travel Initiative<!-- bot-generated title -->] at www.cbsa-asfc.gc.ca</ref> Канадын Гамшгийн үеийн тусламж, хариу арга хэмжээний баг (DART) сүүлийн жилүүдэд тусламжийн гурван томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон. Тухайлбал 2004 онд Өмнөд Азийг нэрвэсэн Энэтхэгийн Далайн газар хөдлөлт, 2005 оны Катрина хар салхи, 2005 оны Кашмирийн газар хөдлөлтийн дараа 200 хүнтэй баг илгээж байсан. 2007 оны хоёрдугаар сард Канад, [[Итали]], Британи, [[Норвеги]], [[Орос]] ядуу улс орнуудад олон сая хүний амийг аварч болох вакцин гаргаж авахад нэмэр болох 1.5&nbsp;тэрбум долларын төслийг санхүүжүүлэхээр болсноо мэдэгдэж, бусад улсыг үүндээ нэгдэхийг уриалжээ.<ref name="NewsMax">"[http://newsmax.com/archives/articles/2007/2/9/152255.shtml Rich Nations Launch Vaccine Pact]". [[Reuters]]. February 10, 2007.</ref> 2007 оны наймдугаар сард Оросын экспедиц Хойд туйлд Оросын далбааг хатгасны дараа Хойд Мөсөн Далайн усан дахь Канадын бүрэн эрхт байдалд асуудал учрав. Канад 1925 оноос хойш тус бүсийг өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах нутаг дэвсгэр гэж тооцсоор иржээ.<ref>{{cite web | last = Blomfield | first = Adrian| url = http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2007/08/01/wpole101.xml | publisher = Telegraph | title = Russia claims North Pole with Arctic flag stunt | date = 2007-08-03 | accessdate = 2007-09-10}}</ref> == Мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд == {{main|Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд}} {{Том зураг|Map Canada political-geo.png|400|Канадын арван муж, гурван нутаг дэвсгэрийг харуулсан геополитикийн газрын зураг}} Канад нь арван муж, гурван нутаг дэвсгэрээс бүрдсэн холбооны улс бөгөөд эдгээрийг бүсчилж болдог. [[Баруун Канад]] нь [[Британийн Колумби]] болон [[Канадын тал|тал нутгийн гурван мужаас]] ([[Альберта]], [[Саскачеван]], [[Манитоба]]) бүрдэнэ. [[Төв Канад]] [[Кэбэк]], [[Онтарио]] мужуудаас бүрдэнэ. [[Канадын Атлантын Далайн Бүс]] нь далайн эргийн гурван муж ([[Нью-Брансвик]], [[Принс Эдвардын арал]], [[Нова Скотиа]]), болон [[Ньюфаундленд ба Лабрадор]]оос бүрдэнэ. [[Зүүн Канад]] гэж Төв Канад, Канадын Атлантын Далайн Бүсийг хамтад нь хэлдэг. Гурван нутаг дэвсгэр ([[Юкон]], [[Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэр]], [[Нунавут]]) [[Хойд Канад]]ыг бүрдүүлдэг. Мужууд нь нутаг дэвсгэрээс илүү их өөртөө засах эрхтэй. Муж, нутаг дэвсгэр бүр өөрийн бэлэг тэмдэгтэй. Мужууд нь Канадын нийгмийн ихэнх хөтөлбөрийг (тухайлбал эрүүл мэнд, боловсрол, халамж) хариуцдаг бөгөөд хамтдаа холбооны засгийн газраас их орлого цуглуулдаг дэлхийд бараг цорын ганц бүтэц юм. Холбооны засгийн газар зарцуулах эрх мэдлээ ашиглан Канадын эрүүл мэндийн тухай акт зэрэг үндэсний бодлогыг мужуудад хэрэгжүүлж болно. Мужууд эдгээрт хамрагдахгүй байхаар шийдэж болох боловч практикт ингэх нь ховор байдаг. Баян, ядуу мужуудын хооронд үйлчилгээ, татварын харьцангуй жигд стандартыг хангахын тулд холбооны засгийн газар тэгш байдлыг хангах мөнгө олгодог. Бүх мужууд дан танхимт парламенттай бөгөөд Канадын Ерөнхий сайдын нэгэн адил сонгогдсон Ерөнхий сайдаар удирдуулсан, сонгуулиар гарч ирдэг хууль тогтоох байгууллагатай. Муж бүрт Хатан хааныг төлөөлөх Канадын Амбан Захирагчтай төстэй Дэд Захирагч суудаг. Дэд Захирагч нь Канадын Ерөнхий Сайдын зөвлөснөөр томилогддог боловч сүүлийн жилүүдэд мужийн засгийн газруудтай зөвшилдөж байж энэ албанд томилох нь улам ихэсч байна. == Цахим холбоос == * {{commons|Canada|Канад}} ; Засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20060505002938/http://atlas.gc.ca/site/index.html Канадын Засгийн газрын албан ёсны онлайн Канадын атлас] * [http://www.gc.ca Канадын Засгийн газрын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.gg.ca Канадын Амбан захирагчийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20130809170706/http://www.forces.gc.ca/ Канадын Зэвсэгт хүчний албан ёсны вэбсайт] * [http://www.pm.gc.ca Канадын Ерөнхий сайдын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.international.gc.ca/canada_un/new_york/ Канадаас НҮБ-ын дэргэд суух байнгын төлөөлөгчийн газар] ;Титмийн корпорациуд * [http://www.canadapost.ca/ Канад шуудан] * [http://www.cbc.ca/ Канадын телевиз радиогийн корпораци] * [http://www.canadatourism.com Канадын аялал жуулчлалын комисс] ;Бусад * [https://web.archive.org/web/20070930055853/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0001216 ''Канадын Нэвтэрхий Толь''] * [https://web.archive.org/web/20140821200252/http://www.iccs-ciec.ca/blackwell.html Канад Судлал: Эх сурвалжийн гарын авлага] * [https://web.archive.org/web/20080302170327/http://www.culture.ca/ Culture.ca—Канадын Соёлын лавлах] * [https://web.archive.org/web/20180815200949/http://www.culturescope.ca/ Culturescope.ca—Канадын Соёлыг судлах төв] * [http://tonto.eia.doe.gov/country/country_energy_data.cfm?fips=CA Эрчим хүчний мэдээлэл] - АНУ-ын Засгийн газраас гаргасан Канадын эрчим хүчний албан ёсны статистик мэдээлэл * [https://web.archive.org/web/20080323075300/http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm Канадын статистикийн албаны хүн амын цаг] * [http://www.canadiangeographic.ca/atlas/ Канадын онлайн атлас] * НҮБ-ын Хүний хөгжлийн хөтөлбөр: [http://hdrstats.undp.org/countries/country_fact_sheets/cty_fs_CAN.html Улсын мэдээлэл: Канад], [http://hdr.undp.org/statistics/data/countries.cfm?c=CAN Статистик—Улсын мэдээлэл: Канад] == Хэлхээс == <div class="references-small" style="-moz-column-count:2; column-count:2;"> {{Reflist|2}} </div> {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Хойд Америкийн улсууд}} {{G8}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Канад| ]] [[Ангилал:Их наймын орон]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Хойд Америкийн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 49t8hizm0h68hu0zg91rie5f3py9oi4 0 5022 864943 863915 2026-08-05T19:37:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864943 wikitext text/x-wiki [[File:Үелэх систем.png|thumb|450px|Химийн элементийн [[үелэх систем]] (монгол)]] '''Химийн махбодь''' буюу '''Химийн элемент''' гэдэг нь [[атомын цөм]] дэх [[протон]]ы тоо буюу [[атомын дугаар|атомын дугаараар]] тодорхойлогдох нэгэн төрлийн [[атом]] юм.<ref>[[Compendium of Chemical Terminology]], [http://goldbook.iupac.org/C01022.html chemical element]</ref> Түгээмэл жишээ бол [[устөрөгч]], [[азот]], [[нүүрстөрөгч]] зэрэг болно. 2025 оны байдлаар 118 химийн элемент нээгдээд байна. 82-оос дээш (бисмут, түүнээс дээш), мөн 43-61 хоорон дахь [[атомын дугаар|атомын дугаартай]] элементүүд тогтворгүй, өөрөөр хэлбэл цацраг идэвхит чанартай. Хэдий цацраг идэвхит шинжтэй боловч 94 хүртэлх [[атомын дугаар|атомын дугаартай]] элементүүд байгаль дээр тааралдана.<ref>A. Earnshaw, Norman Greenwood. ''Chemistry of the Elements, Second Edition''. Butterworth-Heinemann, 1997</ref> Лабораторийн нөхцөлд цөмийн урвалаар шинэ химийн элементүүд нээгдсээр байна. == Түүх == Элемент гэдэг нэр томъёог [[МЭӨ]] 360 оны үед [[Грек|Грекийн]] [[философи|философич]] Плато анх хэрэглэж байжээ<ref>{{cite web | last = Hillar | first = Marian | year = 2004 | url = http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | title = The Problem of the Soul in Aristotle's De anima | publisher = NASA WMAP | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-09-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060909004214/http://www.socinian.org/aristotles_de_anima.html | url-status = dead }}</ref>. 33 химийн элемент бүхий орчин үеийн анхны жагсаалтыг Антуан Лавуазьегийн 1789 оны "Химийн элементүүд" (''Elements of Chemistry'') номноос харж болно. 1869 онд Д.Менделеев алдарт [[үелэх систем|үелэх системээ]] нээсэн байна. [[Файл:Mendeleev's 1869 periodic table.png|300px|thumbnail|right|1869 оны Мендлеевийн үелэх систем]] 20-р зууны эхэн хүртэл химийн элементийг цаашид дахин жижиг хэсгүүдэд задрахгүй хэмээн тодорхойлж байв.<ref name="boyle">{{cite book | first=Robert | last=Boyle | authorlink=Robert Boyle | year=1661 | title=The Sceptical Chymist | url=https://archive.org/details/scepticalchymis00BoylA | location=London }}</ref> 1913 онд Генри Мослей химийн элементийн [[атомын дугаар]] нь тухайн [[атом|атомынхаа]] [[атом|протоны]] тоогоор тодорхойлогдох зүй тогтлыг нээсэн байна. 1919 онд нийт 72 химийн элемент нээгдээд байсан ба <ref>{{cite book | last=Carey | first=George, W. | year=1914 | title=The Chemistry of Human Life | location=Los Angeles|}}</ref>, 1955 онд нээгдсэн 101 дэх элементийг Алдарт химич Менделеевийн нэрээр нэрлэжээ. == Тодорхойлолт == === Атомын дугаар === {{Гол|Атомын дугаар}} Атомын дугаар гэдэг нь тухайн элементийн үелэх системд эзлэж байгаа дэс дугаар бөгөөд тухайн [[атомын цөм]] дэх [[протон]]ы тоотой ижил утгатай байдаг. === Атом массa === {{Гол|Атом масс}} Атом масс (A тэмдэглэгдэнэ) гэдэг нь [[атомын цөм]] дэх [[протон]] ба [[нейтрон]]ы тооны нийлбэр юм. === Изотопи === {{Гол|Изотопи}} Изотопи гэдэг нь [[атомын цөм|цөм]] дэх [[протон]]ы тоогоороо ижил, харин [[нейтрон]]ы тоогоороо ялгаатай тухайн химийн элементийн төрлүүдийг хэлнэ. === Аллотропи === {{Гол|Аллотропи}} Аллотропи нь тухайн нэг [[химийн элемент]]ийн үүсгэж буй хоорондоо ялгаатай хоёр болон түүнээс олон төрлийн дан бодисууд юм. Өөрөөр хэлбэл эдгээр аллотропиудыг бүрдүүлэгч [[атом]]ууд нь ижил боловч, эдгээр атомуудын хоорондоо холбогдох байдал нь өөр байна. Өөрөөр хэлбэл бүтцийн байгууламж нь ялгаатай байна. == Тэмдэглэгээ == [[Латин]] үсгээр тэмдэглэгддэг, орчин үеийн химийн тэмдэглэгээг [[Швед|Шведийн]] [[хими|химич]] Йонс Якоб Берцелиус боловсруулсан бөгөөд тухайн үед [[Латин|Латин хэл]] нь [[шинжлэх ухаан|шинжлэх ухааны]] хэл байжээ. == Тархалт == Манай [[галактик|галактикийн]] хамгийн өргөн тархалттай 10 химийн элемент. {|class="wikitable" {{prettytable}} |- !Элемент!!сая хуваасны нэгээр,<br />жингийн |- |[[Устөрөгч]] |000 |- |[[Гели]] |240,000 |- |[[Хүчилтөрөгч]] |10,700 |- |[[Нүүрстөрөгч]] |4,600 |- |[[Неон]] |1,340 |- |[[Төмөр (химийн элемент)|Төмөр]] |1,090 |- |[[Азот]] |970 |- |[[Цахиур]] |650 |- |[[Магни]] |580 |- |[[Хүхэр]] |440 Лити |} == Цахим холбоос == {{Commons|Chemical element|Химийн элемент}} * [http://www.vanderkrogt.net/elements/ Elementymology & Elements Multidict] word history and language dictionary * [http://glossary.dataenabled.com/ SDV Nuclear Glossary] * [https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ WebElements] * [http://www.chemicool.com/ Chemicool] * [http://www.chemicalelements.com/ ChemicalElements] * [https://web.archive.org/web/20050119093914/http://pearl1.lanl.gov/periodic/default.htm Los Alamos National Laboratory] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Химийн элемент| ]] a76nvcaz0iq78i19a2f8s5mn4t66pcs 0 5530 864870 848875 2026-08-05T18:24:02Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864870 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс | common_name = Азербайжан | native_name = {{native name|az|Azərbaycan Respublikası}} | image_flag = Flag of Azerbaijan.svg | flag_type = [[Азербайжаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Azerbaijan.svg | symbol_type = [[Азербайжаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|az|[[Азербайжаны марш|Azərbaycan marşı]]}}<br />"Азербайжаны марш"{{parabr}}{{center|[[File:Azərbaycan marşı instrumental.ogg]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Azerbaijan - Location Map (2013) - AZE - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Кавказын газрын зураг|[[File:Azerbaijan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|default=2}} | map_caption = Азербайжаны байршил (ногооноор) | capital = [[Баку]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city}} | official_languages = [[Азербайжан хэл]]<ref>{{cite web |title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan |url=http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |website=President of the Republic of Azerbaijan |publisher=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |access-date=31 August 2020|quote=I. The official language of the Republic of Azerbaijan is Azerbaijani Language. The Republic of Azerbaijan guarantees the development of Azerbaijani Language.}}</ref> | ethnic_groups_year = 2009<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20131110034957/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.] azstat.org</ref> | ethnic_groups = {{Unbulleted list |91.6% [[Азербайжанчууд]]|2.0% [[Лезги ястан|Лезги]]|1.4% [[Азербайжан дахь арменичууд|Арменичууд]]|1.3% [[Азербайжан дахь Оросууд|Оросууд]]|1.3% [[Талыш]]|item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em|2.4% [[#Ethnicity|others]]}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages = [[Азербайжаны хэлнүүд|Бүтэн жагсаалт]] | religion_year = 2021{{Efn| * {{Cite web |date=2 June 2022 |title=2021 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604000708/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-date=4 June 2022 |website=U.S Department of State}} * {{Cite web |last=Greenger |first=Nurit |date=8 May 2017 |title=Azerbaijan a Destination Worthwhile. My week travel log in Azerbaijan - Day two |url=https://m.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119062158/https://www.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899 |archive-date=19 January 2023 |website=The Jerusalem Post}} * {{Cite web |last=Balci |first=Bayram |date=18 March 2013 |title=The Syrian Crisis: A View from Azerbaijan |url=https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118105418/https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-date=18 January 2022 |website=Carnegie Endowment for International Peace}} * {{Cite book |last=Ismayilov |first=Murad |title=The Dialectics of Post-Soviet Modernity and the Changing Contours of Islamic Discourse in Azerbaijan |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498568364 |location=London|pages=2 |chapter=1: Hybrid Intentionality and Exogenus Sources of Elite's Manifold Attitudes to Islam in Azerbaijan}} * {{cite web |title=National / Regional Profiles |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=16c |website=[[Association of Religion Data Archives]] |access-date=15 October 2022}} * {{Cite book |last1=S. Nielsem |first1=Jorgen |title=Yearbook of Muslims in Europe: Volume 5 |last2=Balciz Goyushov |first2=Bayram, Altay |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-90-04-25456-5 |location=Leiden, The Netherlands |pages=65 |chapter=Azerbaijan}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YoIbBQAAQBAJ&dq=Azerbaijan+Sunni+35&pg=PT201 |title=Whitaker's Shorts 2015: International |publisher=Bloomsbury |year=2014 |isbn=9781472914842}}}} | religion = {{unbulleted list| 96.2% [[Ислам]]|~55-85% [[Шийт Ислам]] |~15-45% [[Суннит Ислам]]|2.4% [[Христ итгэл|Христ]]|1.3% - 52% Шашингүй|0.1% Бусад}}<ref name="Pres">{{Cite web |url=https://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf |format=PDF |title=Religion |publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library |accessdate=2023-05-12}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006084434/http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-date=6 October 2014 | title=Today.Az - Gallup: "Azerbaijan is ranking 5th in the list of most atheistic countries of the world" }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.gallup.com/analytics/213617/gallup-analytics.aspx | title=Access Crucial Data for Your Research }}</ref> | demonym = {{hlist |Азербайжанчууд}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлагчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="LaPorte2016">{{cite book |last=LaPorte |first=Jody |author-link=<!-- Jody LaPorte --> |year=2016 |chapter=Semi-presidentialism in Azerbaijan |editor1-last=Elgie |editor1-first=Robert |editor1-link=Robert Elgie (academic) |editor2-last=Moestrup |editor2-first=Sophia |editor2-link=Sophia Moestrup |title=Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia |url=https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2 |location=London |publisher=Palgrave Macmillan |publication-date=15 May 2016 |pages=[https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2/page/91 91]–117 |doi=10.1057/978-1-137-38781-3_4 |isbn=978-1-137-38780-6 |lccn=2016939393 |oclc=6039791976 |quote=LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan's regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan's president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan's semi-presidential regime. }}</ref> | leader_title1 = [[Азербайжаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ильхам Алиев]] | leader_title2 = [[Азербайжаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мехрибан Алиева]] | leader_title3 = [[Азербайжан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Али Асадов]] | legislature = [[Үндэсний Хурал (Азербайжан)|Үндэсний Хурал]] | sovereignty_type = [[Азербайжаны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Азербайжан Улс|Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date1 = 5 сарын 28, 1918 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date2 = 4 сарын 28, 1920 | established_event3 = Тусгаар тогтнол | established_date3 = {{plainlist| * 8 сарын 30, 1991 (тунхаглал) * 10 сарын 18, 1991 (тусгаар тогтнол) * 12 сарын 25, 1991 (бүрэн)}} | established_event4 = {{nowrap|[[Азербайжаны Үндсэн Хууль|Үндсэн Хуулиа]] баталсан}} | established_date4 = 11 сарын 12, 1995 | area_km2 = 86,600 | area_rank = 112 | area_sq_mi = 33436 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 1.6 | population_estimate = 10,353,296<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Azerbaijan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 90 | population_density_km2 = 117 | population_density_sq_mi = 293 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 99 | GDP_PPP = {{increase}}$189.8 тэрбум<ref name="World Economic Outlook">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=912,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= February 1, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 79 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$18,310<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 87 | GDP_nominal ={{increase}} $71.2 тэрбум<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 82 | GDP_nominal_per_capita ={{increase}} $6,872<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 88 | Gini = 33.7 <!--number only--> | Gini_year = 2008 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.745 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Азербайжаны манат|Манат]] (₼) | currency_code = AZN | time_zone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Азербайжан дахь утасны дугаар|+994]] | cctld = [[.az]] | today = | leader_title4 = [[Азербайжаны Үндэсний Хурлын дарга|Үндэсний Хурлын дарга]] | leader_name4 = [[Сахиба Гафарова]] }} '''Азербайжан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ|h}}; {{lang-az|Azərbaycan}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) нь [[Зүүн Европ]] болон [[Баруун Ази]]йн хилдээр оршдог [[Кавказын нуруу|Кавказын]] нуруунд орших улс юм. Уг нь [[Өрнөд Ази]]йнх<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|title=UN classification of world regions|first=UN classification of world regions|author=UN|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archivedate=2010-04-17|url-status=dead}}</ref> буюу [[Дорнод Европ]]ынх гэж бас хэлж болно.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|title=Definition of AZERBAIJAN|quote=independent country W Asia & SE Europe bordering on Caspian Sea|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525015950/http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|archivedate=2012-05-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|title=AZERBAIJAN|author=CIA|quote=Southwestern Asia, bordering the Caspian Sea, between Iran and Russia, with a small European portion north of the Caucasus range|accessdate=2012-04-18|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|url-status=dead}}</ref> Азербайжан, өөртөө засах [[Нахчыван]] гэх салангид газартай. Энэ хоёрыг Арменийн нутаг зааглаж байдаг. Азербайжан улс нь [[Армени]] (566 км), [[Гүрж]] (322 км), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] ([[Дагестан]]аар, 284 км), [[Иран]] (432 км) дөрвөн улстай, Нахчыван нь Иран, Армени, үл ялиг зайгаар (9 км) [[Турк]]тай тус тус хил залгана. Азербайжан [[Каспийн тэнгис]] 703 км урт эргээр хүрээлүүлдэг. Улсын нийслэл нь [[Баку]] хот, төрийн хэл нь [[азербайжан хэл]]. Азербайжан олон үндэстэнтэй олон шашин шүтлэгтэй орон юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Исламын шашин|исламын шашны]] шийт урсгалыг даган шүтдэг байна. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай нэгдсэн захиргаатай улс юм. 2003 оноос Ерөнхийлөгчөөр [[Ильхам Алиев]] ажиллаж байна. Азербайжанд [[Кавказын нуруу|Кавказын]] уулархаг газар, [[Каспийн тэнгис]]ийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янзын бүтэцтэй. [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]той хиллэх зурваснаа байх [[Их Кавказын нуруу|Их Кавказын]] нурууны [[Базардүзү уул]] (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр Каспийн тэнгисийн эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байдаг байна. Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд [[2011]] онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="хүнам">[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]</ref> Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг [[азербайжан үндэстэн]] бүрдүүлж байна.<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.]</ref> Тэд [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] [[огуз хэлнүүд|огуз]] бүлгийн [[азербайжан хэл|хэл яриатай]] болохоор [[турк үндэстэн|турк]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]]тэй арай ойр болдог. == Түүх == === Эртний үе === Азербайжанд НТӨ 10-р мянганы үеийн хадны сүг зураг олдсон байна. Эртний суурьшилтай холбоотой дурсгал [[Азых агуй]]гаас олдсон. НТӨ 9-р зуунаас эхлэн [[скиф]], [[мид]] зэрэг иран угсаатан нутагласан ба 550 онд [[Ахемены улс]]ын мэдэлд орж, [[зороастрын шашин]] нэвтэрсэн. === Ираны улс === НТ 252 оноос эхлэн 9-р зуун хүртэл оршсон [[Кавказын Албани]] нь ираны [[Сасаны улс]]ын хараат болсон бөгөөд [[Урнаяр ван]]гийн хаанчилсан 4-р зуунд [[христийн шашин]]д оржээ. 7-р зуунд Кавказын Албани нь Сасаны улсын нэгэн адил [[ислам]] шашинд орсон байна. Арабын [[Умаяны халифт улс]] нь Сасан болон [[Визант]]ыг Өвөр Кавказаас ухруулж, Кавказын Албаниг хараат улс болгожээ. === Ираны түрэг === [[Зураг:Palace_of_Shirvanshahs_common.JPG|thumb|left|15-р зуун. Ширван шахын ордон.]] 11-р зуунд тус нутаг аажмаар дундад Азиас ирсэн [[огуз]] [[түрэг|түргийн]] нутаг болсон ба түүнээс [[Селжүк улс]] үүссэн. Эрт үед амьдарч асан улсууд хуучин азери буюу иран төрлийн, армени болон бусад кавказын хэлээр ярьж байсан бол одоо түрэг төрлийн хэл буюу азербайжан хэлтний улс болсон. 11-12-р зуунд Селжүк улсын харьяанд нутгийн ван буюу [[Ильдегиз]] ургийн "атабег" (эцэг ноён) тус нутгийг удирдаж байсан. Эхлээд [[Нахчыван]]д, дараа нь [[Табриз]]ын ордонд суужээ. Тус нутагт [[Низами Ганжави]], [[Хагани]] зэрэг перс яруу найрагч нар амьдарч бүтээл туурвиж байв. 13-р зуунд монгол [[Хүлэгүгийн улс]]ын харьяанд орж, дараа нь [[Төмөрийн улс]]ын хараат болж нутгийн [[Ширван шах]]ууд цэрэг засаж хараатын хувиар Зүчийн улсын [[Тохтамыш]]тай байлдсан дайнд оролцож байв. Төмөрийн улс задарсны дараа 15-р зуунд [[Каракоюнлу]], [[Аккоюнлу]] гэсэн байлдаант түрэг улсуудад хамаарав. Түүнээс орон нутгийн ноёд эзэн мэдэж байв. 1501 онд Ираны [[Сафавын улс]] Ширван шахуудыг эрхэндээ оруулж, өмнө нь [[суннит]] байсныг [[ислам]]ын нөгөө урсгал буюу [[шийт]] шашинд түлхүү оруулжээ. 1538 онд Сафавын [[I Тамасп]] хаан ширван шахуудын эрхийг халж Ширван хэмээх муж болгожээ. 1578-1590 онд суннитуудыг өмөөрсөн [[Осман-Сафавын дайн]] болж 1578-1590 оны богино хугацаанд суннит Осман ялсан боловч шийт Сафавын [[I Аббас]] (1588–1629 онд хаанчилсан) эргүүлэн эзэлжээ. 1722-1723 онд орос-персийн дайны үед оросуудад түр эзлэгдсэн боловч 19-р зуун хүртэл ерөнхийдөө Иран улсын мэдэлд байлаа. === Оросын түрэг === Сафавын улсын [[Надер шах]] (1736–1747 онд хаанчилсан) нас барснаар олон тооны хант улсууд үүсэв. Түүнээс нааш Иранд төвлөсөн [[Занд]], түрэг угсаатны Иран дахь [[Кажар]] улсын хараанд орсон. 18-р зууны төгсгөлөөс [[хаант Орос]] нь Осман, Ирантай тэрсэж энэ нутаг руу өнгөлзөж эхэлсэн. [[1804-1813 оны орос-персийн дайн]]д Орос ялж Гулистаны гэрээгээр [[Ар Кавказ]]ыг бүхэлд нь, мөн [[Өвөр Кавказ]]ын зарим хэсгийг авчээ. 1829 онд Орос Азербайжаны нөгөө хагас болон Арменийг Кажарын улсаас мөн л салган авчээ. Ингэснээр азербайжан үндэстний зарим нь Оросын харьяанд (одоогийн тусгаар Азербайжан), зарим нь Ираны умард нутагт амьдарч хоёр хуваагджээ. === Зөвлөлт Азербайжан === [[Зураг:Baku_VOV-010.jpg|thumb|1942 он. Бакугаас фронт руу <br> газрын тос тээж байв]] Оросын эзэнт гүрэн мөхсөний дараа түр хугацааны [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Транскавказын Холбооны Улс]] байгуулагджээ. 1918 оны 3-р сарын 30-аас 4-р сарын 2-ны хооронд Баку мужид [[Мартын хэрэг]] гэх [[арменичууд|армени]]-[[азербайжанчууд]] хоорондын мөргөлдөөн гарч байв. 5-р сард Азербайжан тусгаар тогтнолоо зарласан ба ислам дахинд анхны парламентын, мөн эмэгтэйчүүдийг тэгш эрхийг тунхагласан төр засаг байв. 1920 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Бакуг довтолсон ба [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]<nowiki/>ий удирдсан Зөвлөлт Орос улс нь "Бакугийн газрын тосгүйгээр оршиж чадахгүй" гэжээ. Азербайжан 23 сарын турш тусгаар тогтносны эцэст 1920 оны 4-р сарын 28-нд [[Зөвлөлт Азербайжан]] үүсэн байгуулагдав. Карсын гэрээгээр [[Нахчыван]] Зөвлөлт Азербайжаны бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны үед]] Азербайжан [[Зөвлөлт Хобоот Улс|Зөвлөлт]]ийн фронтод нийлүүлэх газрын тосны гол эх үүсвэр байсан. [[Герман]]ы цэргийн [[Эдельвейс ажиллагаа]] нь Зөвлөлтийн шатахууны эх үүсвэр Бакуг чиглэсэн байсан. Дайнд Азербайжаны хүн амын 1/5 буюу 681000 цэрэг оролцсоноос 250000 нь амь үрэгджээ. ===Өнөөгийн Азербайжан=== 1986 оны [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] эхэлснээр жагсаал цуглаан эхэлж 1990 онд "Зөвлөлт" гэсэн үгийг улсын нэрээс хасаж 1991 оны 10-р сарын 18-нд тусгаар тогтнолыг зарласан нь 1991 оны 12-р сарын 25-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарснаар албан ёсоор байгуулагджээ. [[Уулын Карабахын 1-р дайн]]д [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]оор дэмжүүлсэн [[Армени]]д харьцангуй ялагдаж зарим нутгаа эзлүүлэв. Тусгаар тогтносны дараа [[оросууд]], [[арменичууд]] Азербайжаныг орхин нүүжээ. 1993 онд цэргийн эргэлтийн дараагаар хуучин цагийн Зөвлөлтийн үеийн удирдагч [[Гейдар Алиев]] төрийн эрхэнд гарч 1998 онд дахин сонгогдсон. Газрын тосны шинэ ордууд нээгдэж, 2003 онд [[Ильхам Алиев]] ерөнхийлөгч болсноос хойш 2018 онд дөрөв дахиа улиран сонгоджээ. Сүүлийн сонгуулиар сонгогчдын 2020 онд [[Уулын Карабахын 2-р дайн]]аар Арменитай дахин байлдаж Азербайжан ялж эзлэгдсэн газрыг буцаан авсан төдийгүй [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Арцах]]ын зарим газрыг эзлэн авсан. ==Улс төр == === Төр засаг === [[Зураг:Munich_Security_Conference_2010_-_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|200px|[[Ильхам Алиев]] ерөнхийлөгч]] Азербайжаны шинэ [[Үндсэн хууль]] 1995 оны 11-р сарын 12-нд батлагдсан. Үндсэн хууль ёсоор гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх зэрэг төрийн эрх мэдэл гурван салбартай. Төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт [[Милли мажлис|Улсын хурал]] ''(Милли мажлис)'' байна. Улсын хурлын 125 гишүүн нь 5 жил тутамд сонгогддог. Парламент нь Засгийн газрыг бүрдүүлэх үүрэггүй ба хууль ёсоор Сайд нарын танхимыг баталдаг. [[Шинэ Азербайжан]] нам парламентын бараг бүх суудлыг эзэлсээр байгаа. Өмнөх ерөнхийлөгчийн хүү [[Ильхам Алиев]] 2003 оноос хойш төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч юм. Ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам шууд сонгуулиар сонгож байгаа юм. Засгийн газар нь ерөнхий сайд болон бусад сайдаас бүрдэнэ. Орон нутгийн удирдлагыг Засгийн газраас томилогддог. Шүүх байгууллага нь Үндсэн хуулийн цэц, Дээд сүүх, Эдийн засгийн шүүх зэргээс бүрддэг. Ерөнхийлөгч эдгээр шүүхийн шүүгчдийг томилдог байна. Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх "Аюулгүйн зөвлөл" 1997 онд үүссэн. Улс төрийн эрх чөлөө хумигдмал байгаа. Ерөнхийлөгчийг шүүмжилсэн сэтгүүлчид баригдаж хоригдсон нь нэлээн бий. === Орон нутаг === Нэгдмэл Азербайжан улсын нутаг дэвсгэр үндсэн 66 аймагууд (rayon, «район»), эдгээр дүүргээс гадна 12 [[хот]] (şəhər) болон [[Нахчыван|Нахчыван орон]] гээд нэр бүхий 79 нутгаас бүрдэнэ. Цаашилбал аймгууд 2698 [[суурин|суурин газар]] (bələdiyyə), хотууд дотроо дүүрэг (şəhər rayon) болж хуваагддаг. Үндсэн газар нутгийг эдийн засгийн 10 бүст хуваасан байдаг. [[Зураг:Azerbaijan districts numbered rus.png|left|270px|thumb|Азербайжаны аймаг, хот, өөртөө засах орныг ялгасан газрын зураг. Ногоон өнгөөр [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]]ын эзэлсэн газрыг тэмдэглэв.]] <table><td> '''Тавин есөн район'''<br> 1. [[Абшерон (район)|Абшерон]]<br> 2. [[Агжабеди (район)|Агжабеди]]<br> 3. [[Агдам (район)|Агдам]]<br> 4. [[Агдаш (район)|Агдаш]]<br> 5. [[Акстафа (район)|Акстафа]]<br> 6. [[Агсу (район)|Агсу]]<br> 8. [[Астара аймаг|Астара]]<br> 10. [[Балакен аймаг|Балакен]]<br> 11. [[Барде аймаг|Барде]]<br> 12. [[Бейлеган аймаг|Бейлеган]]<br> 13. [[Билесувар аймаг|Билесувар]]<br> 14. [[Жабраил (район)|Жабраил]]<br> 15. [[Жалилабад аймаг|Жалилабад]]{{nbsp|5}}<br> 16. [[Дашкесан (район)|Дашкесан]]<br /> 17. [[Шабран (район)|Шабран]]<br /> 18. Физули<br /> 19. [[Кадебай аймаг|Кадебай]] <br /> 21. Геранбой<br /> </td><td> 22. Геокчай<br /> 23. [[Хажигабул аймаг|Хажигабул]]<br /> 24. Имишли<br /> 25. Исмаиллы<br /> 26. Кельбажар<br /> 27. Кюрдамир<br /> 28. Лачин<br /> 29. [[Ленкеран (район)|Ленкеран]]<br /> 31. Лерик<br /> 32. Масаллы<br /> 35. Нефтечала{{nbsp|5}}<br /> 36. Огуз<br /> 37. Габала<br /> 38. Кахи<br /> 39. Казах<br /> 40. Гобустан<br /> 41. Куба<br /> 42. Кубатлы<br /> </td><td> 43. Кусары <br /> 44. Саатлы<br /> 45. Сабирабад{{nbsp|5}}<br /> 46. Шеки<br /> 48. Сальяны<br /> 49. Шемаха<br /> 50. Шамкир<br /> 51. Самух<br /> 52. Сиазань<br /> 56. Тертер<br /> 57. Товуз<br /> 58. Ужар<br /> 59. Хачмаз<br /> 61. Ханлар<br /> 62. Хызы <br /> 63. Хожалы<br /> 64. Хожавед<br /> 65. Ярдымлы<br /> </td><td> 66. Евлах<br /> 68. Зангелан<br /> 69. Закаталы<br /> 70. Зердаб<br /> '''Арван хот'''<br> 9. [[Баку]]<br> 7. [[Ширван]]<br> 20. [[Гянжа]] <br /> 30. [[Ленкеран (хот)|Ленкеран]]<br /> 33. [[Мингечевир хот|Мингечевир]] <br /> 34. [[Нафталан]] <br /> 47. [[Шеки]]<br /> 53. [[Сумгаит]]<br /> 55. [[Шуша]]<br /> 60. [[Ханкенди]] <br /> 67. [[Евлах]]<br /> '''Өөртөө засах нэг орон'''<br> 70. [[Нахчыван]] </td></table> [[Зураг:Recep_Tayyip_Erdoğan_meet_with_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|2017 он. Азербайжан-Туркийн<br> ерөнхийлөгч нарын уулзалт]] === Гадаад харилцаа === Азербайжан дэлхийн 182 оронтой дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 38 байгуулагад гишүүнээр элссэн. [[Турк]] улстай онцгой сайн харилцаатай. Тус улсын гадаад бодлого нь нутаг дэвсгэрийн бүрэн байдлыг сэргээн хадгалах, [[Уулын Карабах]]<nowiki/>т эзлэгдсэн газрыг авах, Европ-Атлантын интеграцилалд нэгдэх, олон улсын энхийг сахих үйл ажиллагаанд оролцох, олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, бүс нутгийн харилцаа болон батлан хамгаалах чадварыг дээшлүүлэх, ардчиллыг бэхжүүлэх, боловсрол соёл, шашин угсаатны эв нэгдлийг хангах, эдийн засаг нийгмийн дэвшил, цагаачлал, эрчим хүч, зам тээврийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт төвлөрч байна. Олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхийлж Косово, Афганистан, Иракт цэргээ илгээж байв. [[НАТО]]-гийн түнш орон юм. [[Европын Холбоо]]нд элсэх өргөдөл өгсөн байна. === Цэрэг зэвсэг === 2021 оны байдлаар Азербайжан улсын зэвсэгт хүчин 126 мянган хүнтэй. Бэлтгэл цэргийн хүчин нь 330 мянга, цэргийн насны үүрэгтний тоо 3 сая байна. Хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, усан цэрэг гэж гурван салбартай. Дотоодын цэрэг, хилийн цэрэгтэй. Хүндэт харуул болон тусгай цэргийн хүчнүүдтэй байдаг. Улсын батлан хамгаалах төсөв нь 2020 онд 2.2 тэрбум ам.доллартай тэнцэж байсан нь ДНБ-ийн 5% болно. Тусгаар тогтносноос хойш мэргэжлийн, бэлтгэгдсэн, хөдөлгөөнт байдлаар чиглэн хөгжүүлсэн ба одоо 220 танк, 595 хуягт техник, 270 артиллерийн харвах хэрэгсэл, 106 нисэх онгоц, 35 нисдэг тэрэгтэй. ''Global Firepower'' олон улсын байгууллагын 2017 оны мэдээгээр цэргийн хүчин чадлаар 127 орноос 59-р байранд бичигдсэн нь Өвөр Кавказын орнуудаас хамгийн сайн үзүүлэлт юм. == Газар зүй == [[Зураг:Azerbaijan_topographic_map-de.svg|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Quba 328.jpg|thumb|left|200px|Губа аймгийн уулын ам]] [[Зураг:Kur_Azerbaijan_Salian.jpg|thumb|left|200px|Кура гол]] Азербайжан улс 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Сомали]]гаас том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|43-р том]] орон болно. === Байрлал === Хойд өргөргийн 38°—41°, зүүн уртрагийн 44°—50° дотор байрладаг. Хойноос урагш 400 км, зүүнээс баруунш 500 км сунасан газар нутагтай. == Тэмдэглэл == {{notelist|refs= {{efn|name="region"|Энэ бүс нутгийг олон улс Азербайжаны газар нутаг гэж үздэг.}} {{efn|name="control"|Бүгд найрамдах улсын шууд удирдлагад байдаг хот.}} }} == Лавлах холбоос == {{reflist}} {{Ази}} {{OIC}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Азербайжан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] 3oa7hrcy7n3do8ng6jnrzk5nhlfp3s0 0 5534 864762 856941 2026-08-05T16:31:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864762 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Арабын Нэгдсэн Эмират Улс | common_name = Арабын Нэгдсэн Эмират | native_name = {{native name|ar|الإمارات العربية المتحدة}}<br />{{small|{{transliteration|ar|al-ʾImārāt al-ʿArabiyya l-Muttaḥida}}}} | image_flag = Flag of the United Arab Emirates.svg | flag_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Emblem of the United Arab Emirates.svg | symbol_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{lang|ar|الله الوطن الرئيس}} | englishmotto = Бурхан, Үндэстэн, Ерөнхийлөгч | national_anthem = <nowiki>عيشي بلادي</nowiki><br />"''[[Ishy Bilady|{{transliteration|ar|Īšiy Bilādī}}]]''"<br />"Миний улс мөнх оршиг"<br />{{parabr}}{{center| }} | image_map = United Arab Emirates (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption |location_color= ногоон |region=[[Арабын хойг]] |region_color= none}} | image_map2 = {{maplink |frame=yes | frame-width=275 |frame-height=275 |frame-align=center | text= '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' | type=line|id=Q878|stroke-width=1|stroke-colour=#0000ff|title=UAE }} | capital = [[Абу-Даби]] | coordinates = {{Coord|24|28|N|54|22|E|type:city}} | largest_city = <!-- Don't change to Abu Dhabi without a citation -->[[Дубай]]<br />{{coord|25|15|N|55|18|E|display=inline}} | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Fact sheet |url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |website=United Arab Emirates |publisher=U.ae |access-date=31 August 2020 |archive-date=18 Арван нэгдүгээр сар 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118101755/https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet |url-status=dead }}</ref> | common_languages = [[Булангийн араб хэл]], [[Англи хэл]]{{refn|group=nb|Англи хэл нь АНЭУ дахь яригддаг нийтлэг хэл юм.<ref>{{cite journal |last1=Siemund |first1=Peter |last2=Al‐Issa |first2=Ahmad |last3=Leimgruber |first3=Jakob R. E. |title=Multilingualism and the role of English in the United Arab Emirates |journal=World Englishes |date=June 2021 |volume=40 |issue=2 |pages=191–204 |doi=10.1111/weng.12507 |s2cid=219903631 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/weng.12507 |access-date=15 May 2023 |language=en |issn=0883-2919}}</ref><ref>{{cite web |title=What Languages are Spoken in Dubai? {{!}} Visit Dubai |url=https://www.visitdubai.com/en/articles/spoken-languages-in-dubai#:~:text=Absolutely.,English%20is%20always%20an%20option. |website=www.visitdubai.com |publisher=Dubai Department of Economy and Tourism |access-date=15 May 2023 |language=en}}</ref>}} | ethnic_groups = {{tree list}} * 59.4% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|Өмнөд Ази]] ** 38.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь энэтхэгчүүд|Энэтхэгчүүд]] ** 9.5% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь бангладешчууд|Бангладешчууд]] ** 9.4% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь пакистанчууд|Пакистанчууд]] ** 2.3% [[Өмнөд Азийн угсаатны бүлгүүд|бусад]] * 11.6% [[Эмиратчууд|Эмиратын Арабчууд]] * 10.2% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд#Египетчүүд|Египетчүүд]] * 6.1% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь филиппинчүүд|Филиппинчүүд]] * 12.8% [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь гадаадын иргэд|бусад]] | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web |title=United Arab Emirates |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |website=cia.gov |access-date=19 February 2023 |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109053052/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-arab-emirates/ |url-status=dead }}</ref> | ethnic_groups_year = 2015 | religion_year = 2023 | demonym = [[Эмиратчууд]]<ref name=WorldFactbook/> | government_type = [[Холбооны хаант засаглал|Холбооны]] [[Исламын хаант засаглал|Лалын]] [[парламент]]ын [[Сонгомол хаант засаглал|сонгомол]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|хагас-үндсэн хуульт хаант засаг]]<ref>{{cite book|last=Stewart|first=Dona J.|title=The Middle East Today: Political, Geographical and Cultural Perspectives|publisher=Routledge|date=2013|location=London and New York|isbn=978-0415782432|page=155}}</ref><ref>{{cite book|last=Day|first=Alan John|title=Political Parties of The World|url=https://archive.org/details/politicalparties0004daya|publisher=Stockton|date=1996|isbn=1561591440|page=[https://archive.org/details/politicalparties0004daya/page/599 599]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|title=United Arab Emirates Constitution|work=UAE Ministry of Justice|access-date=10 October 2018|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011053637/https://elaws.moj.gov.ae/MainArabicTranslation.aspx?val=UAE-MOJ_LC-En/00_CONSTITUTION/UAE-LC-En_1971-07-18_00000_Dos.html&np=&lmp=undefined|url-status=dead}}</ref> | leader_title1 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Мухаммад ибн Заид аль Нахайян]] | leader_title2 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын ерөнхий сайдын жагсаалт|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] | leader_title3 = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Мохаммед ибн Рашид аль Мактум]] ба [[Мансур ибн Заид аль Нахайян]] | legislature = {{plainlist| * [[Холбооны Дээд Зөвлөл]] * [[Холбооны Үндэсний Зөвлөл]] }} | sovereignty_type = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Персийн булангийн резиденци]]йн [[Британийн протекторат]] | established_date1 = 1820 болон 1892 | established_event2 = [[Үндэсний Өдөр (Арабын Нэгдсэн Эмират Улс)|Тусгаар тогтнол]] | established_date2 = 12 сарын 2, 1971 | established_event3 = [[НҮБ]]-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 304-р тогтоол|элсэв]] | established_date3 = 12 сарын 9, 1971 | established_event4 = [[Рас ал-Хайма]] нэгдэв | established_date4 = 2 сарын 10, 1972 | area_km2 = 83,600 | area_rank = 114 | area_sq_mi = 32,278 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = бага | population_estimate_year = 2020 | population_estimate = 9,282,410<ref name="u.ae">{{cite web|url=https://u.ae/en/about-the-uae/fact-sheet/|title=United Arab Emirates Population (2020)|website=u.ae}}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_census = 4,106,427 | population_estimate_rank = 92 | population_census_year = 2005 | population_density_km2 = 121 | population_density_sq_mi = 256 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 110 | GDP_PPP = {{increase}} $779.234 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url= https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/April/weo-report |title=United Arab Emirates |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2020 | GDP_PPP_rank = 34 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $78,255<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 6 | GDP_nominal = {{increase}} $501.354 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 32 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $50,349<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 21 | Gini = 26.0 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – United Arab Emirates|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=AE|website=data.worldbank.org |publisher=World Bank|access-date=30 March 2020}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2021-22.pdf|title=Human Development Report 2021-22|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=15 December 2021|access-date=15 December 2021}}</ref> | HDI_rank = 26th | currency = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын дирхам|АНЭУ дирхам]] | currency_code = AED | calling_code = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь утасны дугаар|+971]] | time_zone = [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс дахь цаг|GST]] | utc_offset = +04:00 <!--- | Communication Companies = Etisalat<ref>{{cite web|url=http://www.etisalat.ae/|title=Welcome to Etisalat|publisher=Etisalat.ae}}</ref> | Communication Companies = du<ref>{{cite web|url=http://www.du.ae/|title=Emirates Integrated Telecommunications Company|publisher=Du.ae}}</ref> | Local calling_code = {{unbulleted list|[[Abu Dhabi]]: 02|[[Dubai]]: 04|[[Sharjah (emirate)|Sharjah]] nd [[Ajman]] : 06|[[Al-Ain]]: 03|[[Fujairah]]: 09|[[Umm al-Quwain]] and [[Ras al-Khaimah]]: 07}} ---->| cctld = {{unbulleted list |[[.ae]] |[[emarat|امارات.]]}} | footnotes = | linking_name = }} '''Арабын Нэгдсэн Эмират Улс''' (АНЭУ) нь [[Ойрх Дорнод]] буюу [[Баруун Ази]]д орших [[Арабын хойг]] дахь 7 орны холбоо улс юм. 7 улс буюу эмират нь [[Абу-Даби (эмират)|Абу-Даби]], [[Ажман (эмират)|Ажман]], [[Дубай (эмират)|Дубай]], [[Фужайра]], [[Рас ал-Хайма]], [[Шаржа]], [[Умм ал-Кувейн]] юм. == Түүх == [[Оманы булан]]гийн баруун хойд эрэг болон [[Персийн булан]]гийн өмнөд эргийн дагуу байрлах багаахан шейх омгууд 17-р зуунд Исламын шашин дэлгэрсэн [[Арабын халифт]]ын бүрэлдэхүүнд орсон. Энэ үед Дубай, Шаржа, Эль-Фужайра хотууд үүсжээ. Халифтын хүч сулрахын хэрээр шейхүүд бүх эрх мэдлийг өөртөө авч байсан. Х-ХI зуунд [[Арабын хойг]]ийн дорнод хэсэг карматовын бүрэлдэхүүнд орж, харин түүнийг задрахад Оманы эрхшээлд орсон байна. 15-р зууны сүүлчээр тус бүсэд Европын нөлөө ихээр орж ирсэн юм. [[Португал]] нь [[Бахрейн]] болон [[Жульфар]] мөн [[Ормузын хоолой]]д хяналт тогтоон тус хойгт бэхлэгдэж чадсанаараа барууны гүрнүүдээс анхдагч нь болжээ. Гол төлөв худалдаа эрхэлдэг Арабын вант улсын хүн ам 18-р зуунаас [[Их Британи]]тай тэмцэлдэж эхэлсэн. Их британийн усан онгоцууд Персийн булангийн боомтуудын хооронд ачаа зөөвөрлөхөд голлож байсан нь нутгийн иргэдийг амьдрах гол эх үүсвэрээс нь салгасан. Энэ нь "Ост-Индийн компани" болон Арабын нутгийн иргэдийн хооронд дуусашгүй зөрчилдөөн үүсэхэд хүргэжээ. Арабын нутгийн иргэдийг англичууд - "далайн дээрэмчид", харин вант улсын бүс – "далайн дээрэмчдийн эрэг" гэж нэрлэдэг байв. === Британийн протекторат (ивээн эзэрхэх журам) === Ост-Индийн компани цэргийн ангиа байнга Персийн булан руу чиглүүлж байсан ба 1820 онд Арабын 7 вант улсын эмир шейхүүдэд Оманыг Имамат Оман, Султанат Маскат, Далайн дээрэмчдийн эрэг гэж 3 хуваах "ерөнхий гэрээ"-нд гарын үсэг зурахыг тулгасан. 1853 оноос энэхүү вант улсуудыг "Гэрээний Оман" гэж нэрлэх болсон. Вант улсын нутаг дэвсгэр дээр английн цэргийн бааз үүссэн юм. Английн улс төрийн тагнуулч улс төрийн эрх мэдлээ хэрэгжүүлж байсан. Гэсэн хэдий ч английн протекторат нь нутгийн уламжлалт хуучин системийг нь эвдэж чадаагүй юм. Нутгийн иргэд эртний ёс заншлаа хадгалсаар байсан. Гэвч тэд цөөхөн хүн амтай төдийгүй дотроо бусад овог аймгуудтайгаа байнга хагаралдаж байсан учраас колоничлогчдод нухацтай эсэргүүцэл үзүүлж чадахгүй байсан. Энэхүү газар нутаг дээр зонхилж тодорч байсан овог нь үржил сайтай баян бүрдүүд болох Лива ба [[Аль-Айн]]д анхнаасаа нутагшиж байсан Бани-яз овог юм. 1833 онд Мактумын омог - Бани-яз нь баян бүрдээсээ нүүж, [[Дубай хот|Дубайд]] суурьшин, улмаар хотынхоо тусгаар тогтнолыг зарласан. Ингэж Мактум гүрэн үүссэн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл Дубайн эмиратыг захирч байна. 1920 оны эхээр "Гэрээний Оман"-д тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл өрнөсөн бөгөөд энэ нь Шаржа ба Рас-эль-Хаймд илүү далайцтай болсон. Яг энэ үед Эмиратын болон бүх [[Ойрх Дорнод]]ын түүхэнд эрс өөрчлөлтийн үйл явдал болсон нь Персийн буланд нефтийн асар их нөөцийг олж нээсэн. 1922 онд англичууд шейхийн эрхэнд хяналт тогтоож, [[нефть]] хайж олборлох концесс байгуулсан. Харин "Гэрээний Оман"-д нефть олборлолт нь ашиг авчраагүй бөгөөд вант улсад үндсэн орлогыг сувдны худалдаа л авчирж байлаа. ==Тэмдэглэл== {{Reflist|group=nb}} {{notelist}} == Эх сурвалж == {{reflist}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{Хөтлөгч мөр Газрын Тос Экспортлогч Орнуудын Байгууллага}} {{OIC}} [[Ангилал:Арабын Нэгдсэн Эмират Улс| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арабын түүх]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] mgxdjr4qmjwuoabzbjargz9i4yhwdd8 0 5544 864949 786367 2026-08-05T19:43:02Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864949 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Ургамал | fossil_range = [[Кембри]]гээс одоо хүртэл | image = Plants.jpg | image_width = 250px | domain = [[Эукариот]] | regnum = '''Ургамлын аймаг''' | regnum_authority = [[Эрнст Хэккель]], 1866<ref>{{cite book | author = Haeckel G | year = 1866 | title = Generale Morphologie der Organismen | url = https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ | publisher = Verlag von Georg Reimer | location = Berlin | pages = vol.1: i–xxxii, 1–574, pls I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, pls I–VIII}}</ref> }} '''Ургамал''' нь амьд [[организм]]ын үндсэн нэг бүлэг бөгөөд [[мод]], [[бургас]], [[бут]], [[өвс]], [[ороонги]], [[хаг]], ногоон [[замаг]] зэргийг хэлнэ. Одоогийн байдлаар нийтдээ 290000 орчим зүйлийн ургамал нээгдээд байна. [[Фотосинтез]] явуулдаг ургамлуудыг '''ногоон ургамал''' гэж нэрлэнэ. == Монгол орны ургамлын аймгийн тойм == === Монгол орны ургамалжилтын онцлог === [[Монгол Улс|Монгол орон]] хойд талаараа [[Сибирь|Сибирийн]] [[тайга]]тай хил залгадаг бөгөөд баруун талаараа [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтай]], [[Говь Алтайн нуруу]], [[Хангайн нуруу]]г хамарсан уулархаг нутаг ихтэй, өмнө ба зүүн талаар орших Монголын [[Дорнод]]ын хээр тал, [[Дорноговь|Дорноговийн]] тэгш өндөрлөг нь [[Өвөр Монгол]]ын тэгш талтай хиллэж, [[Алшаа говь|Алшаа говийн]] цөл Монгол, [[Хятад]]ын улсын хилээр дамнан оршдог баялаг цэцэгт ургамал бүхий байгалийн 6 бүс бүслүүртэй. Тус орны байгалийн бүс бүслүүр хойноосоо урагшлах тусам өндөр уул тайга, [[ойт хээр]]ийн бүслүүр, [[хээр]], [[цөлөрхөг хээр]], [[цөл]]ийн бүсэд шилждэг. == Зургийн цомог == <center><gallery widths="180px" heights="120px" perrow="3"> Зураг:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] Зураг:Chestnut in Guntur.jpg|The fruits of Palmyra Palm tree, [[Borassus flabellifer]] (locally called Thaati Munjelu) sold in a market at Guntur, India. Зураг:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome Зураг:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg|Sweet potato, ''Ipomoea batatas'', Maui Nui Botanical Garden Зураг:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' Зураг:California Papaya ID.jpg|California Papaya Зураг:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'', cultivar 'Sunset' Зураг:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'', lemon grass, oil grass Зураг:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia. Зураг:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple) Зураг:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of ''Sauropus androgynus'' Зураг:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery></center> == Гадаад холбоос == <references/> * [https://web.archive.org/web/20150630151027/http://tolweb.org/Green_plants Tree of Life] * [http://www.scribd.com/doc/20674/Prodigeus-plants/ Answers to several questions from curious kids about plants]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal | quotes=no|author=Chaw, S.-M. et al.|url=http://mbe.library.arizona.edu/data/1997/1401/7chaw.pdf|title=Molecular Phylogeny of Extant Gymnosperms and Seed Plant Evolution: Analysis of Nuclear 18s rRNA Sequences|journal=Molec. Biol. Evol.|volume=14|issue=1|pages=56-68|year=1997}} * [http://florabase.calm.wa.gov.au/phylogeny/cronq88.html Interactive Cronquist classification] * [http://www.pflanzenliebe.de Plant Picture Gallery] * [http://www.alpine-plants-jp.com/art/index_photo2b.htm Plant Photo Gallery of Japan] - Flavon's Wild herb and Alpine plants * [https://web.archive.org/web/20100611054707/http://www.prota.org/uk/about+prota/ Plant Resources of Tropical Africa] * [http://database.prota.org/search.htm PROTAbase] * [http://ucjeps.berkeley.edu/INA.html Index Nominum Algarum] <!-- interwiki --> [[Ангилал:Ургамал| ]] 05dz1nvwzpi0aqi3v0m7x46k280it1k 0 5677 864997 826203 2026-08-05T20:30:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864997 wikitext text/x-wiki {{Template:Дэлхийн далайнууд}} [[Файл:Arctic.svg|thumb|right|180px|Арктикийн бүс]] '''Умард мөсөн далай''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Arctic Ocean, [[Орос хэл|орос]]. Се́верный Ледови́тый океа́н)-'' Дэлхийн бөмбөрцгийн [[Умард туйл|Умард туйлд]] байрлах [[Дэлхий]]н [[далай]]нууд дотор хамгийн жижиг, хамгийн гүехэнд тооцогдох, жилийн бүх улиралд [[мөс]]өөр хучигдан оршдог далай юм<ref Name=Pidwirny>{{cite web | title=Introduction to the Oceans| work=www.physicalgeography.net| url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | author=Michael Pidwirny|date=2006 | accessdate=2006-12-07 }}</ref>. Умард мөсөн далай нь Дани (Гренланд), Исланд, Канад, Норвеги, Орос, Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэрийг хүрээлж оршдог. Далайн эрх зүйн байдлыг олон улсын түвшинд шууд зохицуулдаггүй. Энэ нь Арктикийн орнуудын үндэсний хууль тогтоомж, олон улсын эрх зүйн гэрээгээр тодорхойлогддог. Жилийн ихэнх хугацаанд Умард мөсөн далайг тэнгисийн тээвэрт ашигладаг бөгөөд үүнийг Орос улс [[Умард тэнгисийн зам|Умард тэнгисийн замаар]], АНУ, Канад улсууд [[Баруун хойд гарц|Баруун хойд гарцаар]] явуулдаг байна. Умард мөсөн далай нь [[Еврази]] ба [[Хойд Америк]]аар хүрээлэгдэн орших ба [[ус]]ны [[температур]], давсжилтын хэмжээ нь улирлаас хамаарна. Өөрөөр хэлбэл [[мөс]]ний хайлалт ба усны хөлдөлтөөс хамаардаг байна<ref>[http://psc.apl.washington.edu/HLD/Lomo/OM2001AagaardWoodgate.pdf Some Thoughts on the Freezing and Melting of Sea Ice and Their Effects on the Ocean] K. Aagaard and R. A. Woodgate, Polar Science Center, Applied Physics Laboratory University of Washington, January 2001. Retrieved [[7 December]] [[2006]]. </ref>. Бусад далайнуудтай харьцуулахад хамгийн бага давсжилттай, мөн хамгийн бага ууршилттай далай юм. Далайн усны давсжилтын хэмжээнд эх газраас цутгах их хэмжээний цэнгэг ус, [[Атлантын далай]] болон [[Номхон далай]]тай усаа чөлөөтэй солилцдоггүй зэрэг шалтгаан гол нөлөөтэй. [[Зун]]ы улиралд далайн мөсөн бүрхүүлийн 50% нь хайлдаг байна<ref name="Pidwirny" />. == Нэр == * [[Монгол хэл]]энд хойд, урд зүгт орших газар орны нэрийг хойд, урд хэмээн нэрлэдэг хэдий ч туйлын хойд, урд зүгт байгааг умард, өмнөд хэмээн нэрлэдэг. Тиймээс зарим тохиолдолд гадаад хэлнээс орчуулахдаа '''Хойд мөсөн далай''' хэмээн орчуулдаг боловч, уг ёсоор бол '''Умард мөсөн далай''' гэх нь зөв юм. * Хэдийгээр Олон Улсын Усзүйн байгууллагаас (International Hydrographic Organization, IHO) "Далай" гэж тодорхойлдог боловч зарим далай судлаачид [[Атлантын далай]]н нэг [[тэнгис]] буюу ''Арктикийн тэнгис'' гэж нэрлэх нь бий<ref>{{Citation | first=Matthias | last=Tomczak | first2=J. Stuart | last2=Godfrey | title=Regional Oceanography: an Introduction | edition=2 | year=2003 | publisher=Daya Publishing House | place=Delhi | isbn=81-7035-306-8 | url=http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | access-date=2007-09-11 | archive-date=2012-01-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120111135922/http://www.es.flinders.edu.au/~mattom/regoc/ | url-status=dead }}</ref>. == Газарзүй == Умард мөсөн далай нь [[АНУ]]-аас 1.5 дахин их буюу 14,056,000 км² талбайтай<ref name=nyt>{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6|pages=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/731 455]}}</ref>, эргийн нийт урт нь 45,389 км<ref name=nyt/>. Үндсэндээ бусад далайнуудаас бүрэн тусгаарлагдсан, [[Еврази]], [[Хойд Америк]], [[Гренланд]], болон өөр хэд хэдэн арлуудаар хүрээлэгдэнэ. Норвегийн, [[Баренцын тэнгис|Баренцын]], [[Цагаан тэнгис|Цагаан]], Карийн, Лаптевийн, Зүүн-Сибирийн, Чукоткын, Гренландын, [[Бофортын тэнгис|Бофортын]], [[Баффины тэнгис|Баффины]], Гудзоны зэрэг тэнгисүүдтэй. [[Номхон далай]]тай [[Берингийн хоолой]]гоор, [[Атлантын далай]]тай Гренландын тэнгис<ref Name=Pidwirny/> болон [[Лабрадорын тэнгис]]ээр холбогдоно. Газарзүйн координат нь: {{coor dm|90|00|N|0|00|E|}} [[Файл:IBCAO betamap.jpg|thumb|right|350px|Умард мөсөн далайн усны гүн болон түүнийг тойрон орших хуурай газрын топозураг]] Усан доор байрлах Ломоносовын нуруугаар, Умард мөсөн далайн сав нь хоёр сав газар болон хуваагдана. Эхнийх нь буюу Евразийн сав нь 4,000 - 4,500 метр гүн, хоёрдох нь болох Амеразийн сав нь 4,000 орчим метр гүнтэй. Умард мөсөн далайн дундаж гүн нь 1,038 метр<ref>{{cite web | title=The Mariana Trench - Oceanography| work=www.marianatrench.com | url=http://www.marianatrench.com/mariana_trench-oceanography.htm | date=[[2003-04-04]]| accessdate=2006-12-02 }}</ref>, хамгийн их гүн нь Евразийн савд байрлах 5,450 метр юм. Умард мөсөн далайн дийлэнхийг [[мөс]] бүрхэх бөгөөд, зуны улиралд уг мөс хайлан зайрмагтана. Умард мөсөн далайн хүйтэн агаар экватор зүг шилжих ба дунд өргөргийн орчим халуун агаартай нийлэн [[бороо]], [[цас]] орох нөxцлийг бүрдүүлнэ. == Уур амьсгал == Умард мөсөн далай нь туйлын [[уур амьсгал]]тай бөгөөд өвлийн улирал нь харанхуй, хүйтэн, цэлмэг тэнгэртэй байна. Зуны улирал нь нартай, харьцангуй чийглэг, [[манан]]тай байх ба цас болон бороо орно. Гадаргуугийн температур нь жигд тогтвортой, 0 хэмээс арай доогуур байна. Жилийн 10 сард нь далайн ихэнх хэсэг цасаар хучигдсан байх ба хамгийн их цас 3 ба 4-р сард орно. Энэ үед мөсөн дээрхи цасны зузаан 20-50 см хүрнэ. == Байгалийн баялаг == [[Газрын тос]], [[байгалийн хий]], [[полиметалл]]ын шороон орд, элс, хайрга зэрэг [[ашигт малтмалын геологи#ашигт малтмал|ашигт малтмал]], [[загас]], далайн хав, [[халим]] зэргийг агнаж болно. Уг далайн төв хэсэг нь [[АНУ]], [[Орос]], [[Канад]], [[Норвеги]], [[Дани]] зэрэг улсуудын алиных нь ч харьяалалд багтахгүй байгаа бөгөөд <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4354036.stm#map The Arctic's New Gold Rush - BBC]</ref> Дэлхийн газрын тос, байгалийн хийн нээгдээгүй байгаа нөөцийн дөрөвний нэгтэй тэнцэх хэмжээнийхийг уг далайгаас илрүүлж болно гэж таамаглаж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.oxfordenergy.org/pdfs/comment_0807-3.pdf |wayback=20090122005331 |text=The Battle for the Next Energy Frontier: The Russian Polar Expedition and the Future of Arctic Hydrocarbons |archiv-bot=2023-09-26 19:54:18 InternetArchiveBot }}, by Shamil Midkhatovich Yenikeyeff and Timothy Fenton Krysiek, Oxford Institute for Energy Studies, August 2007</ref>. == Амьтан ба ургамал == [[Файл:Polar bears near north pole.jpg|thumb|right|Цагаан баавгай]] Онцлох амьтан нь халим болон далайн хав<ref name=CIA>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xq.html |title=CIA World Fact Book: Arctic Ocean. Retrieved 11 November 2013. |access-date=11 Аравдугаар сар 2017 |archive-date=5 Долдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705175634/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xq.html |url-status=dead }}</ref> бөгөөд уг далайн экосистем нь маш хэврэг юм<ref Name=CIA/>. Умард мөсөн далайд [[фитопланктон]] өргөн тархалттай бөгөөд эх газраас цутгах гол, Номхон далай болон Атлантын далайн ус фитопланктоны тэжээлийг зөөж авчирна<ref Name=NOAA>[http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/02arctic/background/physical/physical.html Physical Nutrients and Primary Productivity] Professor Terry Whiteledge. National Oceanic and Atmospheric Administration. Retrieved 7 December 2006. </ref>. Зуны улиралд нар жаргадаггүй тул фитопланктон үржих тааламжтай нөхцөл болно<ref Name=NOAA/>. == Байгаль хамгаалал == Умард мөсөн далайн мөсөн бүрхүүл нимгэрэхийн зэрэгцээ улирлын чанартайгаар [[хүчилтөрөгч|озоны]] давхрага цоорч байгаа нь эрдэмтдийн санааг зовоож байна. Мөсөн бүрхүүл нимгэрч байгаа нь [[дэлхийн дулаарал]]тай холбоотой гэж үзэж <ref name="R.Black">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4315968.stm Earth - melting in the heat?] Richard Black, 7 October 2005. BBC News. Retrieved [[7 December]] [[2006]]. </ref>. Олонхи эрдэмтэд Дэлхийн дулаарлын улмаас Хойд мөсөн далайн мөс хайлан, Хойд Атлантын далайд ихээхэн хэмжээний цэвэр ус нийлэн, Атлантын далайн урсгалыг (термохалайн эргэлт - thermohaline circulation) өөрчилж болзошгүй хэмээн таамагладаг байна. Энэ нь Дэлхийн [[цаг уур]]ыг ихээхэн өөрчилж болзошгүй юм<ref name="R.Black"/>. Умард мөсөн далай нь цацраг идэвхт бодисоор нилээдгүй бохирдож байгаагийн нэг жишээ нь Оросын цөмийн хаягдал <ref>{{Webarchiv|url=http://bellona.org/english_import_area/international/russia/nuke_industry/siberia/mayak/21636|wayback=20071016195202|text=400 million cubic meters of radioactive waste threaten the Arctic area|archiv-bot=2023-10-09 04:53:44 InternetArchiveBot}} Thomas Nilsen, Bellona, [[24 August]] [[2001]]. Retrieved [[7 December]] [[2006]].</ref> <ref>{{Webarchiv|url=http://www.gso.uri.edu/maritimes/Text_Only/00Summer/text/arctic.html|wayback=20170202051233|text=Plutonium in the Russian Arctic, or How We Learned to Love the Bomb|archiv-bot=2023-09-26 19:54:18 InternetArchiveBot}} Bradley Moran, John N. Smith. Retrieved [[7 December]] [[2006]].</ref> юм. Учир нь умарт мөсөн далай дах Новосибирскийн болон Шинэ газрын арлууд нь ЗХУ-ын үед цөмийн туршилтын талбайнууд оршиж байсан ба ЗХУ нь баруун европын орнуудын атомын цахилгаан станцын цөмийн хаягдлыг өндөр төлбөртэйгээр тэндэх цөмийн хаягдлын агуулахуудад хадгалж байсантай холбоотой юм. ==Эрх зүйн асуудал == Умарт мөсөн далай нь дэлхийн олон улсын хувьд хүлээн зөвшөөрөгдсөн дундын олон улсын бүс биш байдаг онцлогтой. Умарт мөсөн далайг түүнийг хүрээлж байгаа Дани, Исланди, Норвеги, АНУ, Канад, ОХУ зэрэг 6 улсын хоорондын тохиролцоо, хэлцлээр нөлөөллийн бүсүүдийг ялгаж үздэг боловч яг туйл орчмын төв хэсэг н маргаантай байдаг байна. Энэ далайн хувьд сүүлийн жилүүдэд ОХУ-ын бодлого хамгийн эрчимтэй байгаа бөгөөд умарт мөсөн далай дах цэргийн хүчээ улам бэхжүүлэн Арктикийн цэргийн хүчийг шинээр байгуулан сууришуулж байна. == Мөн үзэх == * [[Умард туйл]] == Дэлгэрүүлж унших == * Neatby, Leslie H., ''Discovery in Russian and Siberian Waters'' 1973 ISBN 0-8214-0124-6 * Ray, L., and bacon, B., eds., ''The Arctic Ocean'' 1982 ISBN 0-333-31017-9 * Thorén, Ragnar V. A., ''Picture Atlas of the Arctic'' 1969 ISBN 0-8214-0124-6 == Гадагш холбоос == {{Wiktionary}} {{Commonscat|Arctic Ocean|Умард мөсөн далай}} * [http://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/05arctic/welcome.html The Hidden Ocean Arctic 2005] Daily logs, photos and video from exploration mission. * [http://www.whoi.edu/imageOfDay.do Oceanography Image of the Day], from the Woods Hole Oceanographic Institution * [http://www.arctic-council.org Arctic Council] * [http://www.northernforum.org The Northern Forum] * [https://web.archive.org/web/20060106013649/http://vitalgraphics.grida.no/arcticmap/ Arctic Environmental Atlas] Interactive map * [http://www.arctic.noaa.gov NOAA Arctic Theme Page] * [https://web.archive.org/web/20060211015453/http://dapper.pmel.noaa.gov/dchart/ NOAA In-situ Ocean Data Viewer] Plot and download ocean observations * {{CIA World Factbook link|xq|Arctic Ocean}} * [https://web.archive.org/web/20140119003406/http://nsidc.org/data/nsidc-0060.html Daily Arctic Ocean Rawinsonde Data from Soviet Drifting Ice Stations (1954-1990)] at [[NSIDC]] * [https://web.archive.org/web/20120702084209/http://www.unaami.noaa.gov/ Arctic time series: The Unaami Data collection] * [http://www.arctic.noaa.gov/gallery_np.html NOAA North Pole Web Cam] Images from Web Cams deployed in spring on an ice floe * [http://www.arctic.noaa.gov/gallery_np_weatherdata.html NOAA Near-realtime North Pole Weather Data] Data from instruments deployed on an ice floe * [http://www.wired.com/news/technology/0,1282,63980,00.html ''Search for Arctic Life Heats Up'' by Stephen Leahy] * [http://www.polarfoundation.org/ International Polar Foundation] * [https://web.archive.org/web/20070304213509/http://video.google.com/videoplay?docid=846342022276396533&q=north+pole Video of scientists on sea ice at the North Pole as it begins to crack underfoot] == Эшлэл == <div class="references-small"> <references /> </div> [[Ангилал:Хойд мөсөн далай| ]] [[Ангилал:Далай]] [[Ангилал:Азийн газар зүй]] [[Ангилал:Европын газар зүй]] [[Ангилал:Хойд Америкийн газар зүй]] dhhrud9mevvwkrkwx5cjsiax51tc6wn 0 5839 864731 769636 2026-08-05T14:34:17Z ~2026-42728-86 106574 Зүүн Тиморын бүсийг шинэчилсэн Англи Википедиа дээр үндэслэн шинэчлэх 864731 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Зүүн Тимор Улс | native_name = {{ubl|{{native name|pt|República Democrática de {{nowrap|Timor-Leste}}}}|{{native name|tet|Repúblika Demokrátika de {{nowrap|Timór-Leste}}}}}} | common_name = Зүүн Тимор | image_flag = Flag of East Timor.svg | flag_type = [[Зүүн Тиморын төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = Coat of arms of East Timor.svg | symbol_type = [[Зүүн Тиморын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|pt|Unidade, Acção, Progresso|nolink=on}}<br />"Эв нэгдэл, Хөдөлгөөн, Хөгжил дэвшил" | national_anthem = {{native phrase|pt|[[Зүүн Тиморын төрийн дуулал|Патриа]]|nolink=on}}<br />"Эх орон"{{parabr}}{{center|[[File:East Timorese national anthem.wav]]}} | image_map = Timor_Leste_(orthographic_projection).svg | map_width = 230px <!--|map_caption = Location of East Timor (red) toward the eastern end of the [[Indonesian Archipelago]]. -->| image_map2 = | capital = [[Дили]] | coordinates = {{Coord|8.55|S|125.56|E|display=inline,title}} | largest_city = Дили | official_languages = {{plainlist| * [[Португал хэл]] * [[Тетум хэл]]<sup>a</sup>}} | languages_type = {{nobold|'''[[Үндэсний хэл|Үндэсний хэлнүүд]]'''}} | languages = {{Collapsible list|title=15 хэл|titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;| * [[Ветар хэл]] * [[Уаб-Мето хэл]] * [[Велаун хэл]] * [[Бунак хэл]] * [[Фаталуку хэл]] * [[Галоли хэл]] * [[Хабун хэл]] * [[Идалака хэл]] * [[Каваймина хэл]] * [[Кемак хэл]] * [[Макалеро аялга|Макалеро]] * [[Макасаи хэл]] * [[Макува хэл]] * [[Мамбай хэл (Тимор)|Мамбай хэл]] * [[Токодеде хэл]]}} | languages2_type = {{nobold|'''[[Ажлын хэл]]'''}} | languages2 = {{plainlist| *[[Англи хэл]] *[[Индонез хэл]] }} | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |99.53% [[Христийн шашин]] |—97.57% [[Зүүн Тимор дахь католик сүм|Католик]] |—1.96% [[Протестантизм]] |0.24% [[Ислам]] |0.23% [[Зүүн Тимор дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2015 тооллого | religion_ref = <ref name="religion">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|title=Nationality, Citizenship, and Religion|date=25 October 2015|access-date=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714155507/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/3_2015-V2-Nationality-Citizenship-Religion.xls|archive-date=14 July 2019}}</ref> | demonym = {{plainlist| * Зүүн Тиморчууд * Тиморчууд * Маубере (албан бус)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=EEKDBAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA199|title=Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor|first=David|last=Hicks|date=15 September 2014|publisher=Routledge|via=Google Books|isbn=9781317695356|access-date=12 October 2020|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326152310/https://books.google.com/books?id=EEKDBAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA199|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA281|title=No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation|first=Howard|last=Adelman|date=28 June 2011|publisher=Columbia University Press|via=Google Books|isbn=9780231526906|access-date=12 October 2020|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326152323/https://books.google.com/books?id=WRpHAAAAQBAJ&q=east+timor+maubere&pg=PA281|url-status=live}}</ref>}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="Divided">{{Cite journal |last=Shoesmith |first=Dennis |date=2003 |title=Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System |url=http://espace.cdu.edu.au/view/cdu:1248 |journal=[[Asian Survey]] |volume=43 |issue=2 |pages=231–252 |doi=10.1525/as.2003.43.2.231 |quote=The semi-presidential system in the new state of Timor-Leste has institutionalized a political struggle between the president, Xanana Gusmão, and the prime minister, Mari Alkatiri. This has polarized political alliances and threatens the viability of the new state. This paper explains the ideological divisions and the history of rivalry between these two key political actors. The adoption of Marxism by Fretilin in 1977 led to Gusmão's repudiation of the party in the 1980s and his decision to remove Falintil, the guerrilla movement, from Fretilin control. The power struggle between the two leaders is then examined in the transition to independence. This includes an account of the politicization of the defense and police forces and attempts by Minister of Internal Administration Rogério Lobato to use disaffected Falintil veterans as a counterforce to the Gusmão loyalists in the army. The December 4, 2002, Dili riots are explained in the context of this political struggle. |access-date=24 August 2020 |archive-date=14 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414231057/http://espace.cdu.edu.au/view/cdu:1248 |url-status=live }}</ref> | leader_title1 = [[Зүүн Тиморын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Жозе Рамуш-Орта]] | leader_title2 = [[Зүүн Тиморын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Шанана Гусман]] | legislature = [[Зүүн Тиморын Үндэсний Парламент|Үндэсний Парламент]] | sovereignty_type = [[Зүүн Тиморын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Португалын Тимор]] | established_date1 = 16-р зуун | established_event2 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Зүүн Тимор Улс (1975)|Тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date2 = [[Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдөр (Зүүн Тимор)|11 сарын 28, 1975 он]] | established_event3 = [[Зүүн Тимор (муж)|Индонез эзэлж авав]] | established_date3 = 7 сарын 17, 1976 он | established_event4 = [[Зүүн Тимор дахь НҮБ-ын шилжилтийн засаг захиргаа|ЗТДНҮБШЗЗ]]-ы [[НҮБ-ын захиргаан доорх Зүүн Тимор|захиргаа]] | established_date4 = 10 сарын 25, 1999 он | established_event5 = [[Зүүн Тиморын тугсаар тогтнол|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date5 = 5 сарын 20, 2002 он | area_km2 = 15,007 | area_rank = 154 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 5,794 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = 1,340,513 | population_census = 1,183,643<ref name="census">{{cite web|url=http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|title=Population by Age & Sex|date=25 October 2015|access-date=29 January 2020|publisher=Government of Timor-Leste|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125141940/http://www.statistics.gov.tl/wp-content/uploads/2016/11/2_2015-V2-Population-by-Age-Sex.xls|archive-date=25 January 2020}}</ref> | population_census_year = 2015 | population_density_km2 = 78 | population_density_sq_mi = 201 | population_density_rank = 137 | population_estimate_rank = 153 | population_estimate_year = 2021 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{decrease}} $5.0 тэрбум <ref name="imf.org">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=October 11, 2022|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024195215/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 173rd | GDP_PPP_per_capita = {{decrease}} $3,637<ref name="imf.org"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 157 | GDP_nominal = {{decrease}} $1.98 тэрбум<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_rank = 183rd | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $1,425<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 151 | Gini = 28.7 <!--number only--> | Gini_year = 2014 | Gini_change = Steady<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live }}</ref> | HDI = 0.607<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = Decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022|archive-date=8 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908114232/http://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 140 | currency = [[Америк доллар|АНУ-ын доллар]]<sup>b</sup> [[Зүүн Тиморын мөнгө|Зүүн Тимор центаво зоос]] | currency_code = USD | time_zone = [[Зүүн Тимор дахь Цаг|Зүүн Тиморын Цаг]] | utc_offset = +9 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = Зүүн | calling_code = [[+670]] | iso3166code = TL | cctld = [[.tl]]<sup>c</sup> | footnote_a = Fifteen further "national languages" are recognised by the Constitution <!----ORPHANED: | footnote_ = [[Indonesia]] invaded East Timor on 7 December 1975 and left in 1999 | footnote_ = Defined as a restoration by the Constitution.| footnote_b = [[East Timor centavo coins|Centavo coins]] also used-----> | footnote_b = Өмнөх [[.tp]] хэрэглээг зогсоосон | country_code = | today = }} '''Зүүн Тимор''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Зүүн Тимор Улс''' нь Зүүн өмнөд Азид орших орон юм. Энэ оронд [[Тимор]] арлын тал, [[Атауро]], [[Жака]], [[Индонез|Индонезийн]] эзэмшил дэх [[Баруун Тимор|Баруун Тиморын]] [[Оэкусси-Амбено]] хамаарагддаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|East Timor|Зүүн Тимор}} * [http://timor-leste.gov.tl/?lang=en Зүүн Тимор улсын албан ёсны цахим хуудас] (англи хэлээр) == Эшлэл == {{лавлах холбоос|2}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Азийн улсууд |Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум |Хөтлөгч мөр Португал хэлтэй Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл }} [[Ангилал:Зүүн Тимор| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] e72kglaklyu1d4b5yqb7m1gpldc5i92 0 5843 865146 857936 2026-08-06T11:05:09Z Egzs 88168 түүх 865146 wikitext text/x-wiki {{Redirect|Ардчилсан Нам}} {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠠᠳᠴᠢᠯᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠠᠮ}} | native_name_lang = mn | logo = Democratic Party of Mongolia emblem since 2026.svg | logo_size = | colorcode = #11479E | abbreviation = {{lang|mn|АН}} | presidium = Үндэсний Бодлогын Хороо | leader1_title = Дарга | leader1_name = [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | leader2_title = | leader2_name = | leader3_title = Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга | leader3_name = [[Сангажавын Баярцогт]] | foundation = {{start date|1990}} ([[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]])<br /> 2000 оны 12 сарын 6 (албан ёсоор) | headquarters = [[Улаанбаатар]] | newspaper = ''Ardchilal Times'' | student_wing = [[Ардчилсан оюутны холбоо]] | youth_wing = Ардчилсан Залуучуудын Холбоо | womens_wing = Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Холбоо | membership_year = 2024 | membership = {{increase}}172,000<ref>{{Cite web |url=https://www.democraticparty.mn/page/17/ |title="Ардчилсан нам: Намын тухай"|access-date=2026-05-10}}</ref> | ideology = {{ubl|class=nowrap | [[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book |last1= Uribe Burcher |first1= Catalina |last2= Casal Bértoa |first2= Fernando |date= 15 November 2018 |title= Political Finance in Mongolia: Assessment and Recommendations |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/political-finance-in-mongolia.pdf |publisher= International Institute for Democracy and Electoral Assistance; Open Society Forum |page= 13|doi=10.31752/idea.2018.68 |access-date=22 June 2020 |isbn=978-91-7671-217-7}} </ref> | [[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{Cite book |author=Julia Bader |title=China's Foreign Relations and the Survival of Autocracies |publisher=Routledge |year=2015 |page=88}}</ref> | [[Нармай Монгол|Үндсэрхэг үзэл]]<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|title=Mongolia: Khaltmaa Battulga wins election on nationalist platform|website=www.aljazeera.com|access-date=25 April 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303160127/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/07/mongolia-khaltmaa-battulga-wins-election-nationalist-platform-170709101449331.html|archive-date=3 March 2018}}</ref> }} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]] | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | national = | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}|border=darkgray}} Хөх | seats1_title = [[Улсын Их Хурал]] | seats1 = {{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | flag = [[File:Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg|Official flag of the Democratic Party of Mongolia|border|200px]] | website = {{URL|democraticparty.mn}} | footnotes = | country = Монголын }} '''Ардчилсан Нам''' ('''АН''') нь [[Монгол]]ын хоёр том [[улс төрийн нам]]уудын нэг. Өдгөөгийн Ардчилсан нам нь [[2000]] оны [[12 сарын 6]]-нд [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], Шашинтны Ардчилсан Нам, Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам, хуучин [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Ардчилсан Нам]], Уламжлалын нэгдсэн намын нэг хэсэг гэсэн улс төрийн 6 хүчний нэгдлийн үр дүнд байгуулагдсан.<ref name=":1">{{Cite web |title=Намын тухай|url=http://www.democraticparty.mn/page/17/|access-date=2026-04-30|website=democraticparty.mn|publisher=Ардчилсан Нам|language=mn}}</ref> == Түүх == === Үүсэл хөгжил === {{Гол|Монголын ардчилсан хувьсгал}} [[File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Public_meeting_Sukhbaatar_Square_1989.jpg|left|thumb|290x290px|МоАХ-ын анхны цуглаан. 1989 оны 12-р сарын 10.]] 1989 оны 11 дүгээр сарын сүүлчээр [[Улаанбаатар]] хотод болсон залуу уран бүтээлчдийн улсын хоёрдугаар зөвлөгөөнд оролцсон уран бүтээлч залуу сэхээтнүүд тухайн үед нийгэмд хуримтлагдсан бэрхшээл, зөрчлийг илэн далангүй илчилж, эрх баригчдын алгуур, идэвхгүй үйл ажиллагааг хурцаар шүүмжилсэн. Тус зөвлөлгөөнд оролцсон хэсэг залуучууд өөрчлөлт, шинэчлэлийг түргэтгэхэд тус дөхөм үзүүлэх зорилготой улс төрийн байгууллага үүсгэн тэрлэх болсноо мэдэгдэж, [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] /МоАХ/-г байгуулав.<ref name=":1" /> Ардчилсан холбоо 1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд анхдугаар их хурлаа хийж, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] /МоАН/ байгуулах шийдвэр гаргав. 1990 оны 4 дүгээр сарын 8-9 нд МоАН-ын их хурал болж, намынхаа дүрмийг баталж, намын Ерөнхий зохицуулагчаар [[Эрдэнийн Бат-Үүл|Э.Бат-Үүлийг]] сонгон баталж, 1990 оны 5 дугаар сард БНМАУ-ын Дээд шүүхэд хууль ёсоор бүртгүүлсэн. Ийнхүү МоАН байгуулагдсан нь ардчиллыг жинхэнэ ёсоор хэрэгжүүлэх олон намын тогтолцооны эх суурийг бүрдүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн шинэ сонголтын эхлэлийг тавьсан түүхэн ач холбогдол бүхий үйл явдал болов.<ref name=":1" /> [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2000 оны УИХ-ын сонгуулийн]] үр дүнд [[Монгол Ардын Нам|МАН]]-72, [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо эвсэл]]-1, [[Иргэний Зориг Нам|ИЗ]]-[[Монголын Ногоон Нам|НН]]-1, [[Эх орон нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]-1, Бие даагч-1 суудал авсан юм. Өмнөх 1996 оны сонгуульд ялалт байгуулж байсан Ардчилсан нам нэг л суудалтай хоцорсон байдаг. Тэдний ялагдлын шалтгааныг намын дотоод эв нэгдэл болоод улс төрийн туршлагатай холбон тайлбарлах нь бий. [[File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Foundation_of_the_Democratic_Party_(Mongolia).jpg|left|thumb|237x237px|Ардчиллын төлөө намуудын нэгдэх Их Хурал.2000 оны 12-р сарын 10.]]Их Монгол Улс байгуулагдсан 1206 оныг билгэдэн 2000 оны 12-р сарын 6-ны өдрийн морин цагт Төрийн ордонд [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]], [[Монголын Социал-Демократ Нам]], [[Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам]], [[Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам]] зэрэг таван нам нэгдэх их хурлаа зарлан хуралдуулав. МҮАН-ын дарга [[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]], МСДН-ын дарга [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж|Р.Гончигдорж]], МАСМН-ын дарга [[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]], МШАН-ын дарга Баярсүрэн, МоАН-ын дарга нь [[Содномзундуйн Эрдэнэ|С.Эрдэнэ]] нарын санаачилгаар намууд нэгдэж одоогийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намыг]] байгуулснаа зарлан тунхагласан юм.<ref name=":1" /> С.Эрдэнэ даргатай МоАН-ын их хурлын гишүүдийн шийдвэрээр тус намын нэрийг “Монголын Ардчилсан нам” хэмээн нэрлэхийг их хурлаас тунхаглан зарласан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2016-12-21|title=Ардчилсан намын түүхэн товчоон-туршлага ба сургамж|url=https://www.assa.mn/a/41589|access-date=2026-04-30|website=www.assa.mn|language=mn}}</ref> Намынхаа даргаар Д.Дорлигжавыг сонгож, дэд даргаар Байгаль орчны сайд асан С.Мэндсайханыг, Нийслэлийн намын даргаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Ганхуягийг, Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Төрийн өмчийн хорооны дарга асан З.Энхболдыг, Нарийн бичгийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан С.Ламбаа, Ц.Энхтүвшин нарыг мөн УИХ-ын гишүүн, ЭМНХ-ын сайд асан Ш.Батбаяр, Англи улсад элчин сайд асан Ц.Сүхбаатар, Улсын нөөцийн газрын дарга асан Я.Санжмятав нарыг тус тус томилсон байдаг.<ref name=":0" /> === 2004-2008 === 2004 оны УИХ-ын сонгуульд АН-ын даргаар М.Энхсайханыг ҮЗХ-оос сонгож, “Эх орон-Ардчилсан холбоо эвсэл” байгуулан парламентад намууд бараг тэнцүү суудал авч чадсан. Гэвч Хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайдаар томилогдсон юм. Удалгүй ҮЗХ-ны хурлаар М.Энхсайханыг огцруулж, Р.Гончигдоржийг Ардчилсан намын даргаар сонгов.<ref name=":2">{{Cite web |last=Ц.Янжиндулам |date=2024-12-05 |title=24 ЖИЛ: Унаж, боссон ч Монголд хэрэгтэй Ардчилсан нам |url=https://ubn.mn/p/71565 |access-date=2026-08-06 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> Намын дарга солигдох үйл явц дахин үргэлжлэв. Тодруулбал, 2006 оны 10 дугаар сард хуралдсан ҮЗХ-ны хурлаар Р.Гончигдоржийг өөрийнх нь хүсэлтээр намын даргаас чөлөөлж, намын даргаар Ц.Элбэгдоржийг сонголоо. АН-д ийнхүү шинэчлэл өрнөж, 2006 оны 3 дугаар сарын 30-31 өдрүүдэд намын гуравдугаар их хурлаар дүрэм журамдаа өөрчлөлт оруулсан байдаг. Мөн тухайн үед Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Д.Дорлигжавыг баталж байжээ. Намын даргаасаа огцорсон М.Энхсайхан тэргүүтэй гишүүд нь "тусдаа" гарч, Үндэсний шинэ намыг байгуулав. Энэ нам хожмоо МҮАН нэртэй болжээ.<ref name=":2" /> === 2008-2012 === Монголын парламентын тав дахь удаагийн сонгууль буюу 2008 оны УИХ-ын сонгуульд нийт 356 хүн нэр дэвшсэн. Тодруулбал 11 нам, нэг эвслээс 311 нэр дэвшигч, 45 бие даагч өрсөлдсөн гэсэн үг. Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (МАХН) 41 суудал, Ардчилсан Нам 29, бусад этгээд 4 суудал эзлэхээр урьдчилсан дүн гарчээ. Ийнхүү Ардчилсан Нам энэ сонгуульд дахин ялагдал хүлээв. Тухайн үед Ардчилсан нам, Бүгд Найрамдах Нам, Иргэний Эвсэлийн удирдах хүмүүс сонгуулийн дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй, "эрх баригчид луйвардлаа" хэмээн мэдэгдэж байв.<ref name=":2" />{{Гол|Долоодугаар сарын нэгний түйвээн}}Сонгуулийн маргааш буюу 2008 оны долоодугаар сарын 1-нд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам дахин давуу санал авсанд дургүйцсэн иргэдийн цуглаан болж, эмх замбараагүй байдал бий болж байв. Энэ өдөр бий болсон үймээнээр МАХН-ын байр шатаж, таван хүн амиа алдсан юм.<ref name=":2" /> [[Файл:Mongolian DP after 2009 election.jpg|thumb|283x283px|Тухайн үеийн АН-ын төв байр, "Ардчиллын өргөө," 2009 он.]] 2008 оны үймээний дараа С.Баярын “Стандарт бус ЗГ”-т Ардчилсан нам орж, УИХ-ын гишүүн Н.Алтанхуяг Тэргүүн шадар сайд болов. Ийнхүү тэрбээр 2012 он хүртэл эл албан тушаалыг хашсан бөгөөд мөн оны нэгдүгээр сард Ардчилсан нам Засгийн газраас гарахаа мэдэгдсэн юм.<ref name=":2" /> == Дарга нар == {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2000-2002 |- |2 |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |2002-2005 |- |3 |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |2005-2006 |- |4 |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |2006-2008 |- |5 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2008-2014 |- |6 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2014-2017 |- |7 |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |2017-2020 |- |8 |[[Цэвэгдоржийн Туваан]] |2020-2021 |- |9 |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2023-2025 |- |10 |[[Одонгийн Цогтгэрэл]] |2025-одоо хүртэл |} === Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар === {| class="wikitable" !д.д. !Нэр !Ажилласан хугацаа |- |1 |[[Зандаахүүгийн Энхболд]] |2000-2001 |- |2 |[[Норовын Алтанхуяг]] |2001-2003 |- | - | - |2003-? |- | - |[[Дамбийн Дорлигжав]] |2006- |- | |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |2021-2022 |- | |[[Ишжамцын Мөнхжаргал]] |2022-2023 |- | |[[Наянтайн Ганибал]] |2024-2025 |- | |[[Сангажавын Баярцогт]] |2025-одоо хүртэл |} == Сонгуулийн тухай == === Ерөнхийлөгчийн сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Нэр дэвшигч !Санал !% !Үр дүн |- |[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] |[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] |365,363 |37.2% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] |184,743 |20.20% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |- |[[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]] | rowspan="2" |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] |562,718 |51.21% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] |622,794 |50.23% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] |[[Халтмаагийн Баттулга]] |611,226 |50.61% |{{yes2|'''Сонгогдсон''' {{Tick|15}}}} |- |[[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] |[[Содномзундуйн Эрдэнэ]] |72,394 |6.38% |{{no|'''Ялагдсан''' {{Nay}}}} |} === Улсын Их Хурлын сонгууль === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Сонгууль !Намын дарга !Санал !% !Авсан суудал !+/– !Эзэлсэн байр !Үр дүн |- | rowspan="2" |[[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2004]] | rowspan="2" |[[Мэндсайханы Энхсайхан]] | rowspan="2" |474,977 | rowspan="2" |44.74% | rowspan="2" |{{Composition bar|26|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{increase}} 26 | rowspan="2" |{{increase}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2004–2006)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2006–2008)</small>}} |- | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]] |[[Цахиагийн Элбэгдорж]] | 701,641 | 40.43% | {{Composition bar|28|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2012]] | [[Норовын Алтанхуяг]] | 399,194 | 35.32% | {{Composition bar|34|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 6 | {{increase}} 1-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар}} |- | [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]] | [[Зандаахүүгийн Энхболд]] | 467,341 | 33.55% | {{Composition bar|9|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{decrease}} 25 | {{decrease}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]] | [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] | 978,890 | 24.49% | {{Composition bar|11|76|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | {{increase}} 2 | {{steady}} 2-р | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | rowspan="2" |[[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]] | rowspan="2" |[[Лувсаннямын Гантөмөр]] | rowspan="2" |438,506 | rowspan="2" |30.13% | rowspan="2" |{{Composition bar|42|126|hex={{Ардчилсан Нам (Монгол)/meta/color}}}} | rowspan="2" |{{Increase}} 31 | rowspan="2" |{{steady}} 2-р | {{yes2|Эвслийн засгийн газар<br><small>(2024–2025)</small>}} |- | {{no2|Сөрөг хүчин<br><small>(2025 оноос хойш)</small>}} |} == Мөн үзэх == *[[Монгол Улс]] *[[Монголын намын жагсаалт]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ашигласан ном зохиол == * "Монголд ардчилал эхэлсэн түүх" ном == Цахим холбоос == {{commonscat}} * [http://www.democraticparty.mn/ Албан ёсны сайт - democraticparty.mn] {{Монголын нам}} [[Ангилал:Монголын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:Монголын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] avjbo8i8pf9iirohkn9jjtltwgaqd6k 0 5897 864855 864660 2026-08-05T18:12:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864855 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлон, 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан|Туркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] cohifz96rxrvh7wd0a6jx25p2fh1e0f 0 6325 864856 856597 2026-08-05T18:14:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864856 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс алт}} '''Алт''' нь '''Au''' гэж тэмдэглэгддэг, [[атомын дугаар]] нь 79, нэгэн төрлийн [[химийн элемент]] юм. ''aurum'' буюу ''Үүрийн туяа'' гэсэн утгатай [[Латин]] үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) орших ба хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй [[металл]] юм Байгальд маш ховор тохиолдолд 6; 8;12; ханатай талст хэлбэрээр оршдог. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад [[металл]] болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр1,1•10³ppm нягтралтайгаар оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алт озонтой давсны хүчилд урвалд орон Au<sub>2</sub> нэгдлийг үүсгэх ба цианы уусмалд задарч Au<sub>4</sub> нэгдлийг үүсгэдэг учир алтыг ялган авахад цианы хүчлийг хэрэглэх тохиолдол байдаг. Алт нь хүн төрөлхтний хамгийн их үнэлдэг гол металлын нэг бөгөөд Аurum буюу Үүрийн туяа гэсэн утгатай Латин үгнээс гаралтай. Алт нь байгаль дээр цэврээр (дангаараа) оршихоос гадна калаварит сивьванит , нагиагит зэрэгл теллурт нэгдэлд 6-39 хувийн агуулгатай байна. Алт нь хувийн жин ихтэй (хүнд), зөөлөн, гялалзсан шар өнгөтэй металл юм. Ихэнхдээ байгальд нунтаг тоос, үйрмэг, нимгэн хуудас, нарийн үслэг төрхтэйгээр газрын давхаргад судал, бусад металл болон чулуулагтай холимог хадан тогтцын хэлбэртэйгээр оршдог. Цул хадан болон хавтан хэлбэрээр хэзээ ч оршдоггүй гэж үздэг. Алт нь уян хатан, давтагдах, сунгагдах, цутгагдах өвөрмөц чанартай бөгөөд дулаан цахилгааны маш сайн дамжуулдаг. Атмосферийн нөлөөнд тэсвэртэй, бараг бүх төрлийн хүчлийн үйлчлэлд тэсвэртэй онцгой шинж чанартай металл юм. Алтны хамгийн онцгой чанар нь ус болоод агаарын нөлөөнд автаггүй явдал юм. Монголчууд эрт дээр vеэс алтаар гангарч ирсэн ард тvмэн бөгөөд Бvр Хvннvгийн vеэс алтаар маш нарийн донж хийцтэй эдлэл хийж хэрэглэж байсныг Эрдэмтэд тогтоосон байна. Алтыг бас Дорно дахины анагаах ухааны салбарт олон зууны тэртээгээс ашиглаж ирсэн гэсэн баримт буй. Цэвэр алт нь ихэнхи тохиолдолд 30-50 % ийн мөнгөний хольцтой байдаг . Үүнээс гадна түүний найрлагад зэс төмөр зэрэг зарим эрдэс бага хэмжээтэй байдаг. Алт нь голдуу өрөл , ялтас , утас , мөн ховорхон тохиолдолд талст хэлбэртэй , шар өнгөтэй байдаг бөгөөд мөнгө агуулсан алт нь илүү тунгалаг өнгөтэй байдаг бол зэс агуулсан алт нь улаавтар туяатай байдаг. Алт нь голдуу гидротермаль гаралтай цахирын судал , пегматит , скарн болон зэс турихан цагаан , хүнцэл болон холимог металлын хүдэрт оршдог байна. Хүн төрөлхөтөн алтны Шороон ба Үндсэн ордоос 1800000 тн гаруй олт олборлосон гэж үздэг бөгөөд Алтны хам гол нөөц Далай буюу Тэнгисийн усанд 1 тэрбум тонн буюу 1шоо метр усанд 3-5мг алт байдаг гэж үздэг байна. Гэхдээ одоог хүртэл Далайгаас алтыг олборлох аргыг нээж илрүүлээгүй байна. Олон улсын стандартаар бол 1000 кг хvдэрт 0.5 гр алт агуулагдаж байвал эдийн засгийн хувьд vр ашигтайд тооцогддог юм байна. Гэхдээ ил уурхайнуудын хувьд ийм хэмжээний хvдэрт ихэвчлэн 1-5 гр алт агуулагддаг. Энэ агууламж бvр 30 гр хүрсэн үе бас тохиолдсон байна. Алтны 100 тонноос дээш нөөцтэй үндсэн ордыг их том , 50-100 тонныхыг том , 10-50 хүртэл тонныхыг дунд , 10 тонныхыг жижиг ордод тооцох ба 1тонноос бага нөөцтэй ордыг жижиг орд гэж нэрлэнэ. Алтны үндсэн ордоос алтны зэрэгцээгээр ашигтай тохиолдолд мөнгө , теллур , висмут , хүнцэл зэргийг олборлодог болно. Алтны зарим шороон орд нь Доржпалам , уулын болор , цагаан алт , титаны бүлгийн эрдэс агуулдаг . Алтны хатуулаг нь 2-3 , нягтрал нь хольцоосоо хамаарах ба цэвэр алтных 19,3 байдаг байна. Цэвэр алтны агуулгыг сорьц гэх бөгөөд хэрэв алтны сорьц 900 гэвэл тэр нь түүний найрлагад цэвэр алт 90% байна гэж үзнэ. Алтны нөөц өсгөх нэн чухал хүчин зүйл нь санхүүжилтийн эх үүсвэр бөгөөд үүнд хувийн хэвшлийн аж ахуй нэгжүүдийн оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт нөлөөлдөг болно. Геологийн хайгуулын ажлаар алтны нөөцийн хувьд ирээдүй багатай гэж үзсэн талбайд хувийн хэвшлийнхэн өөрийн хөрөнгөөр хайгуул хийн олборлох боломжит нөөц олон олборлолтын хэмжээг нэмэгдүүлдэг байна. Алтны ордуудын нөөцийн хэмжээ , уул техникийн нөхцөл , ашиглалтын хүчин чадлаар нь бүлэглэж тээврийн иж бүрдэл хослол , технологийн схемийг сонгон авч зураг төсөл туршилтын олон хувилбараар боловсруулж уг ажлыг агент лаг болон хяналтын байгуулагууд эцэслэн хянаж зөвшөөрөлцсөний үндсэн дээр хэрэгжүүлдэг . Алтны үндсэн ордын хүдрээс алт ялган авах оновчтой технологийг сонгон авах явдал нь хүдэр дэхь бодисын найрлага , алт агуулсан эрдсүүдийн шинж чанар технологийн ажиллагааг хүндрүүлэх нөлөөтэй хольцууд байгаа эсэх зэрэг олон хүчин зүйлээс хамаардаг ба хүдрийг урьдчилан бэлгэх баяжуулах металлурги химийн боловсруулалт зэрэг үндсэн ажиллагааг бүрдүүлдэг . Алтны үйлдвэрлэл өндөр хөгжсөн орнуудад алтны үндсэн нөөц нь ихэвчлэн үндсэн ордод 80% , шороон ордод 2 % , үдсэн нь дагалдах хэлбэрээр олборлогдсон алтанд ноогддог байна. Манай улсын хувьд алт олборлолт нь өөрийн гэсэн онцлог давуу талтай . Одоогоор ашиглаж буй ордууд нь хөрөнгө оруулалт бага харьцангуй хялбар технологи шаарддаг ба алт олборлолтын өөрийн өртөг нь харьцангуй бага байгаагаараа онцлогтой . == Шинж чанар == [[File:Au atomic wire.jpg|thumb|upright|left|Алт нь гайхамшигтай уян чанартай. Түүнийг моноатомт утас болгож болох ба ингэж сунасныхаа дараа тасартлаа хоёр дахин сунадаг.<ref>{{cite book |doi=10.5772/62288 |isbn=978-953-51-2252-4 |chapter=Combined Transmission Electron Microscopy – In situ Observation of the Formation Process and Measurement of Physical Properties for Single Atomic-Sized Metallic Wires |author=Masuda, Hideki |title=Modern Electron Microscopy in Physical and Life Sciences |editor=Janecek, Milos |editor2=Kral, Robert |publisher=InTech |year=2016}}</ref>]] Алт нь бүх металлууд дотроос хамгийн [[уян чанар]]тай нь ба нэг грамм нь 1 квадрат метр талбай бүхий хавтанг үүсгэж чаддаг. Алтан ялтасыг тунгалаг болтол нь нимгэлэн давтаж болдог. Түүний нэвтрүүлэх өнгө нь ногоон-цэнхэр байдаг. Учир нь, алт шар ба улаан өнгийг хүчтэйгээр ойлгодог.<ref>{{cite web|url = http://www.webexhibits.org/causesofcolor/9.html|title=Gold: causes of color|accessdate=6 June 2009}}</ref> Ийм хагас тунгалаг ялтас [[хэт улаан туяа]]г мөн хүчтэй ойлгодог нь, түүнийг дулаан тэсвэртэй хувцасны шилний хэт улаан туяаны хаалт болон [[сансрын хувцас]]ны шилний нарнаас хамгаалах хаалт болгон ашиглагдах боломжийг олгодог.<ref>{{Cite book |title=Suiting up for space: the evolution of the space suit |url=https://archive.org/details/suitingupforspac0000lloy |last=Mallan |first=Lloyd |date=1971 |publisher=John Day Co. |isbn=978-0-381-98150-1 |page=[https://archive.org/details/suitingupforspac0000lloy/page/216 216]}}</ref> Алт нь [[Дулаан дамжуулалт|дулааны]] болон [[Цахилгаан дамжуулагч|цахилгааны сайн дамжуулагч]]аас гадна, [[хэт улаан цацраг]]ийг хүчтэй ойлгогч Алтны нягт нь 19.3&nbsp;g/cm<sup>3</sup>. Харьцуулхад, [[хар тугалга]]ных 11.34&nbsp;g/cm<sup>3</sup> бол, хамгийн өндөр нягттай элемент болох [[осми]]гийнх 22.588&nbsp;±&nbsp;0.015&nbsp;g/cm<sup>3</sup> юм.<ref name="Densest">{{cite journal |last=Arblaster |first=J. W. |title=Osmium, the Densest Metal Known |journal=Platinum Metals Review |volume=39 |issue=4 |date=1995 |page=164 |url=http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |access-date=2016-11-13 |archive-date=2016-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161018195547/http://www.technology.matthey.com/pdf/pmr-v39-i4-164-164.pdf |url-status=dead }}</ref><!-- 10.1038/nchem.1479 from 2012 gives same value--> == Хими == [[File:Gold(III) chloride solution.jpg|thumb|right|Алтны(III) хлоридын усан уусмал]] Алт нь хэдийгээр, [[тогтвортой металл]]уудын хамгийн тогтвортой нь<ref>{{cite journal |doi=10.1038/376238a0 |title=Why gold is the noblest of all the metals |date=1995 |last1=Hammer |first1=B. |last2=Norskov |first2=J. K. |journal=Nature |volume=376 |issue=6537 |pages=238–240 |bibcode=1995Natur.376..238H }}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1103/PhysRevB.6.4370 |title=Optical Constants of the Noble Metals |date=1972 |last1=Johnson |first1=P. B. |last2=Christy |first2=R. W. |journal=Physical Review B |volume=6 |issue=12 |pages=4370–4379 |bibcode=1972PhRvB...6.4370J }}</ref> ч гэсэн олон янзын нэгдлүүдийг үүсгэдэг. Алтны, түүний нэгдэл дахь [[исэлдэлтийн зэрэг]] -1-с +5 хооронд хэлбэлздэг ба химид Au(I) ба Au(III) давамгайлна. Au(I)-ийг, алтны ион агуулсан нэгдэл гэж нэрлэх бөгөөд [[тиоэфир]]үүд, [[тиолат]]ууд ба гуравдагч [[фосфин]]үүд зэрэг хөнгөн лигандуудтай холбогдох өргөн тархсан исэлдэлтийн зэрэг. Au(I) нэгдлүүд ихэвчлэн шугаман байдаг. Тод жишээ бол, [[Алтны цианжилт|Au(CN)<sub>2</sub><sup>−</sup>]] бөгөөд, энэ нь алтны уусдаг хэлбэр ба уул уурхайд ашиглагдана. [[Алтны(I) хлорид|AuCl]] гэх мэт, алтны бинар галогенидууд нь, зигзаг полимер хэлхээг бий болгох ба энэ нь шугаман координацийг мөн илэрхийлнэ. Алтан дээр суурилсан дийлэнхи эмийн бэлдмэлүүд нь Au(I)-ийн уламжлалууд юм.<ref>{{Cite journal |last=Shaw III |first=C.F. |title=Gold-Based Medicinal Agents |journal=Chemical Reviews |date=1999 |volume=99 |issue=9 |pages=2589–2600 |doi=10.1021/cr980431o |pmid=11749494}}</ref> Au(III) нь ердийн исэлдэлтийн зэрэг ба [[алтны(III) хлорид]] (Au<sub>2</sub>Cl<sub>6</sub>) байдлаар илэрнэ. Au(III) комплекс дахь алтны атомын төв нь бусад d<sup>8</sup> нэгдлүүдтэй адил, ихэвчлэн [[дөрвөлжин хавтгай геометр]]тэй ба [[химийн холбоо]] нь [[ковалент холбоо|ковалент]] ба [[ионы холбоо]]ны шинж тэмдэгүүдийг аль алийг нь агуулна. Алт нь [[хүчилтөрөгч]]тэй ямар ч температурт урвалд ордоггүй;<ref>{{cite web|url=http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16%253A_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|title=Chemistry of Oxygen|website=Chemwiki [[UC Davis]]|language=en-US|access-date=2016-05-01|archive-date=2016-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160714004304/http://chemwiki.ucdavis.edu/Core/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/Elements_Organized_by_Block/2_p-Block_Elements/Group_16:_The_Oxygen_Family/Chemistry_of_Oxygen|url-status=dead}}</ref> озонтой мөн адил{{citation needed|date=March 2015}}. Зарим чөлөөт галогенүүд алттай урвалд орно.<ref>{{Cite book |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |last3=Holleman |first3=Arnold Frederick |last-author-amp=yes |date=2001 |title=Inorganic Chemistry |edition=101st |publisher=Academic Press |isbn=0-12-352651-5 |page=1286 |ref=harv}}</ref> Улайстал халаасан үед алт нь фторын довтолгоонд нэрвэгдэж<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Mtth5g59dEIC |title=Inorganic Chemistry |last=Wiberg |first=Egon |last2=Wiberg |first2=Nils |date=2001-01-01 |publisher=Academic Press |isbn=9780123526519 |page=404 |language=en}}</ref> [[алтны(III) фторид]]ыг үүсгэнэ. Нунтаг алт 180&nbsp;°C-д хлортой урвалд орж [[Алтны(III) хлорид|AuCl<sub>3</sub>]]-ыг үүсгэнэ.<ref>{{harvnb|Wiberg|Wiberg|Holleman|2001|pp=1286–1287}}</ref> Алт 140&nbsp;°C-д бромтой урвалд орж [[алтны(III) бромид]]ыг үүсгэх бол, иодтой маш удаан урвалд орж [[алтны(I) иодид|моноиодидыг]] үүсгэнэ. Алт нь тасалгааны температурт [[мөнгөн ус]]анд хялбар уусаж [[амальгам]]ыг үүсгэнэ. Өндөр температурт олон металлуудтай [[хайлш]]ийг үүсгэнэ. Хайлшийг алтны хатуулаг болон бусад металлургийн шинж чанаруудыг сайжруулах замаар [[хайлах температур]]ыг хянах эсвэл ер бусын өнгийг гарган авахад ашиглаж болох юм. Алт нь [[кали]], [[рубиди]], [[цези]] эсвэл [[тетраметиламмони]]йтэй урвалд орж, Au<sup>−</sup> ионыг агуулах, харгалзах ауридын давсуудыг уусгэнэ. Эдгээрийн, хамгийн алдартай нь [[цезийн аурид]] юм. Алт нь ихэнхи хүчлүүдийн нөлөөлөлд автдаггүй. Тэрээр, [[хайлуурын хүчил|хайлуурын]], [[давсны хүчил|давсны]], [[бромт устөрөгчийн хүчил|бромт устөрөгчийн]], [[иодот устөрөгчийн хүчил|иодот устөрөгчийн]], [[хүхрийн хүчил|хүхрийн]], [[азотын хүчил|азотын]] хүчлүүдтэй урвалд ордоггүй. Алт нь, азотын ба давсны хүчлүүдийн холимог болох [[хаан дарс]]анд, мөн [[селений хүчил]]д уусдаг. Хаан дарс нь 1:3 харьцаатай азотын болон давсны хүчлийн уусмал ба алтыг уусгана. Азотын хүчил нь металлыг +3 ион болгон исэлдүүлэх боловч, маш бага хэмжээтэйг исэлдүүлэх ба энэ нь урвалын химийн тэнцвэрээс хамааран цэвэр хүчил дотор илэрдэггүй. Гэсэн хэдий ч, ионууд нь давсны хүчлээр AuCl<sub>4</sub><sup>−</sup> ион эсвэл [[хлорталтны хүчил]] үүсгэгдэн тэнцвэрээс зайлуулагдаж, цаашид дахин исэлдэх боломжийг дагуулдаг. Алт нь дийлэнхи сууриудын нөлөөнд мөн автдаггүй. Тэрээр, усмал, хатуу ба хайлсан натрийн эсвэл калийн гидроксидтой аль алинтай нь урвалд ордоггүй. Алт нь натрийн эсвэл калийн цианидтай, шүлтлэг орчинд, хүчилтөрөгчтэй үед уусдаг комплексийг үүсгэнэ. Алтны ердийн исэлдэтийн зэрэг +1 (алтлаг нэгдлүүд) ба +3 (алтны нэгдлүүд) юм. Уусмал дахь алтны ионууд нь өөр ямар ч хамаангүй металлыг [[ангижруулагч]] байдлаар нэмхэд, металл байдлаар хялбар [[Ангижрах (хими)|ангижран]] [[Тунадас (хими)|тунана]]. Нэмсэн металл нь [[Исэлдэх|исэлдэн]] уусаж, алтыг уусмалаас хатуу тунадас үүсгэн ялгарах боломжийг олгоно. === Өнгөн тархаагүй исэлдэлтийн зэрэг === === Холимог валенттай нэгдлүүд === === Өнгө === === Изотопууд === == Орчин цагийн хэрэглээ == Алт нь хүн төрөлхтний [[түүх]]ийн туршид, [[үнэт металл]] гэж тооцогдон арилжааны хэрэгсэл, хадгаламж, гоёл чимэглэлд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн ба орчин үед [[шүд]]ний [[эмнэлэг]], [[электроник]]ийн салбарт их хэмжээгээр ашиглагдаж байна. Нянгийн эсрэг үйлчилгээ үзүүлдэг учир эмнэлэгт өргөн хэрэглэсээр ирсэн. Алт нь янз бүрийн металлтай холилдох чадвар маш өндөр бөгөөд энэ чанарыг нь ашиглан төрөл бүрийн үнэт хайлшийн үндсэн эд болгон хэрэглэдэг юм. Алтыг гоёл чимэглэлээс эхлэн пуужин , цөмийн тогоо , нисэх онгоц , холбоо харилцааны техник хэрэгсэл , хими , анагаах ухааны салбар , фото зургийн үйлдвэр , зэрэг олон төрлийн салбарт өргөнөөр хэрэглэж байна. === Гоёл чимэглэл === === Хөрөнгө оруулалт === === Цахилгаан дамжуулагч === === Цахилгааны бус салбарт === === Худалдааны хими === === Анагаах ухаан === === Хоол хүнс === == Түүх == Хүмүүсийн ашиглаж байсан хамгийн эртний бүртгэгдсэн металл нь алт байсан бөгөөд үүнийг үнэ төлбөргүй эсвэл "уугуул" гэж үзэж болно. Хожуу палеолитын үед ашиглагдаж байсан Испанийн агуйнуудаас бага хэмжээний байгалийн алт олдсон, в. МЭӨ 40,000.[74] Алт олдворууд Египетэд хаант улсын өмнөх үеийн эхэн үед буюу МЭӨ 5-р мянганы төгсгөл, 4-р зууны эхэн үед анх гарч ирсэн бөгөөд хайлуулах үйлдвэрлэл 4-р мянганы явцад хөгжсөн; 4-р мянганы эхэн үед Доод Месопотамийн археологид алтны олдворууд гарч ирэв.[75] Балкан дахь алтны олдворууд нь МЭӨ 4-р мянганы үеэс бий, тухайлбал Болгарын Варна нуурын ойролцоох Варна ордоноос олдсон олдворууд нь нэг эх сурвалжийн үзэж байгаагаар (La Niece 2009) алтны олдворуудын хамгийн эртний "хуучирсан" олдвор гэж үздэг.[ 65] 1990 оны байдлаар Баруун эрэг дэх МЭӨ 4-р мянганы Вади Кана агуйн оршуулгын газраас олдсон алтан олдворууд нь Левантаас хамгийн эртнийх нь байжээ.[76] Алтан малгай, Небра диск зэрэг алтан олдворууд МЭӨ 2-р мянганы Хүрэл зэвсгийн үеэс Төв Европт гарч ирсэн. Алтны уурхайн хамгийн эртний газрын зургийг Эртний Египетийн 19-р гүрний үед (МЭӨ 1320-1200) зурсан бол алтны тухай анхны бичгээр МЭӨ 1900 оны үед 12-р гүрний үед тэмдэглэгджээ.[77] МЭӨ 2600 оны эхэн үеийн Египетийн иероглифт алтыг Митаннигийн хаан Тушратта Египетэд "шорооноос ч элбэг" гэж мэдэгдсэн байна.[78] Египет, ялангуяа Нуби улс нь түүхийн ихэнх хугацаанд алт олборлодог томоохон бүс нутаг болгох нөөцтэй байсан. Турин папирусын газрын зураг гэгддэг хамгийн эртний газрын зургуудын нэг нь Нуби дахь алтны уурхайн төлөвлөгөөг орон нутгийн геологийн шинж тэмдгүүдийн хамт харуулжээ. Анхны ажлын аргуудыг Страбон болон Диодорус Сикулус хоёрын аль алиных нь тайлбарлаж, гал асаах арга зэргийг багтаасан байдаг. Улаан тэнгисийг гатлан ​​одоогийн Саудын Арабын нутаг дэвсгэрт ч томоохон уурхайнууд байсан. == Тархалт == [[Файл:Bernhard Otto Holtermann with 630lb gold from Hill End.jpg|left|thumb|Холтерман ба түүний олдвор (ялгаж авсан алт нь 57 кг).]] Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг -аас хэдэн арван кг хүртэл байх аж. Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд [[Австрали]]ас олдсон ''Холтерманы хавтан'' гэгдэх олдвор бөгөөд барьцалдсан чулууныхаа хамт 1.5 м урт, 286 кг орчим юм. Мөн ''Хүслийг үл мэдэгч'' нэртэй 66.6 кг, ''Хүслийн цул'' нэртэй 68.2 кг, ''Гайхамшигт Барклэй'' хэмээх 52.2 кг, ''Канадын тал'' нэртэй 41 кг алт олджээ. 1842 онд Уралаас олдсон ''Том гурвалжин'' нэртэй 36.22 кг алтны олдвор [[Орос]]ын алмазны фондод хадгалагддаг байна. Монголын хамгийн том алтанд 1995 онд Заамарын Хайлаастын ордоос олдсон 808 гр, мөн Шарын голын шороон ордоос олдсон 351.3 гр жинтэй алт тус тус ордог. Алтны орд газрууд тив бүрт харилцан адилгүй тархжээ. Алт ихтэй улсад [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Австрали]], [[Орос]], [[АНУ]], [[Узбекстан]], [[Канад]], [[Перу]], [[Индонез]], [[Хятад]] зэрэг орно. Алтны нөөц ихтэй, дэлхийн томоохон орд газрууд, түүнд түшиглэсэн уурхайнууд: # Йоханнесбургийн уурхай (ӨАБНУ) # Алган, Уралын орд, уурхай (ОХУ) # Калигоорлын орд, уурхай (Австрали) # Гуажу (Хятад) # Грасбергийн, Эрцбергийн орд уурхай (Индонез) Дэлхийн хамгийн Их Нөөцтэй 10 Улс № Улсын Нэр Нөөцийн хэмжээ 1 АНУ 8133.5 ТН 2 Герман 3401.8 ТН 3 Итали 2451.8 ТН 4 Франц 2435.4 ТН 5 БНХАУ 1054.1 ТН 6 Швецарь 1040.1 ТН 7 ОХУ 851.5 ТН 8 Япон 765.2 ТН 9 Голланд 612.5 ТН 10 Энэтхэг 557.7 ТН === Монгол орон === Монгол орон нь алтаар баян оронд орох бөгөөд Баттай Бодитой Боломжтой нөөц нь нийлээд 513970 кг гэдгийг Эрдэмтэд 2010 онд тогтоож байсан байна. Европын нэгэн хэвлэлд Монголыг алтаар баян орон гэж үзэж түүнийг олон жилийн өмнө алтны их нүүргээн болж алт олборлох ажилд үй түмэн хүн оролцсон Канадын Клондейк нутагтай адилтгаж бичсэн байдаг . Монгол нь Алтны хүн амд ноогдох хайсан нөөц , олборлолтоор дэлхийд тэргүүлэх байр суурийг эзэлдэг байна. Монголчууд алтыг дээр үеэс эхлэн амьдрал аж ахуйдаа хэрэглэж ирснийг СунДуйн Жүд хэмээх 10 боть номыг 452.5 кг алт мөнгөөр хийсэн баримтаар нотолдог байна. Байгаль дээр тохиолдох цул алтны жин хэдэн мг –аас хэдэн кг хүртэл байдаг . Одоогоор мэдэгдэж байгаа хамгийн том цул алт нь 1872 онд Австралид олдсон 260кг орчим юм , Харин Монголын хамгийн Том алтанд Заамарын районы Хайлаастын ордоос олдсон 808гр жинтэй олт ордог байна. Монгол улсын нутаг дэвсгэрт ерөнхийдөө Алтайн , нуурын , Хойд Монголын , Төв Монголын , Хангай , Хэнтийн Дорнот Монголын ба Өмнөт Монголын гэсэн металлогений 7 муж , алтны хүдэржилт агуулсан 25 металлогений бүсүүд , алтны хүдрийн болоод алт агуулсан 70 хүдрийн дүүрэг тогтоодсон байна. Алтны хүдрийн дүүргүүд нь алт агуулсан металлогений бүсүүдийн хэмжээнд ялгагдах ба эдгээр нь бие биеээсээ алтны хүдэржилт хөгжөөгүй эсвэл алтны хүдэржилтийн эрчим суларсан талбайнуудаар тусгаарлагдах ба нэг хүдрийн дүүргийн хэмжээнд голчлон нэг цаг үед үүссэн , нэг төрлийн хүдэржилт давамгайлах онцлогтой болно. Хүдрийн дүүргийн хэмжээнд зөвхөн алтны үндсэн хүдэржилт тархсан бол , алтны хүдрийн дүүрэг , алтны үндсэн болоод шижирмэг хүдэржилт тархсан бол алтны хүдэр болон шижирмэг хүдэржилтийн дүүрэг , хэрэв алт нэг цаг хугацаанд харилцан уялдаа бүхий өөр төрлийн ашигт малтмалтай хамт тархсан бол харгалзан нэрлэдэг байна. Манай орны нутагт илрүүлэгдсэн алтны орд , илрэлүүд нь үүсэж бий болсон геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс агуулагч чулуулагтайгаа үүсэж буй холбоо харьцаа , эрдсийн найрлагаараа алтны ордын бүлэг , төрөл , дэд төрлүүдэд ангилагддаг . Ордын төрөл гэдэг нь үүссэн геологийн нөхцөл хүдрийн биетийн хэлбэр дүрс нь ижил үед эд төрлүүд нь эрдэслэг бүрэлдэхүүнээрээ ялгагддаг байна. == Олборлолт == [[Файл:Or Venezuela.jpg|left|thumb|Байгалийн алт]] 2009 он хүртэл хүн төрөлхтөн нь алтны үндсэн ба шороон ордоос 161,000 т алт олборлоод байна. Голдуу өрөл, ялтас, утас, мөн талст хэлбэртэй олддог. Одоо үед алтны 2 төрлийн ордыг түшиглэн олборлолт хийдэг: # Үндсэн орд # Шороон орд == Үнэ == Олон улсын Алтны үнэ судлаач дийлэнх эрдэмтийн үзэж байгаагаар алтны үнэ нь ''''''2013 онд 1900$ - 2200 $'''''' харин '''2015 он гэхэд 3300$''' хүрнэ гэж үзэж байгаа бол , харин зарим судлаачдын үзэж байгаагаар алтны үнэ '''2013 онд 1850$ – 1950 $''' хооронд хэлбэлзнэ гэж үзэж байгаа аж , Гэвч Дэлхийн банкны гаргасан урьдчилсан мэдээллээр бол алтны үнэ 2013 - 2015 оны хооронд өсөж байгаад 2016 оноос буурах хандлагатай байгаа гэсэн мэдээг гаргасан байна. === Түүх === Алт бол аль ч улс орны хувьд хамгийн эрэлттэй металл бөгөөд үнийн хэлбэлзэл нь дэлхийн эдийн засагт хамааралтай байж чаддаг ашигт малтмал юм. Өнгөрсөн оны хоёрдугаар хагаст эхэлсэн дэлхийн эдийн засгийн тогтворгүй байдал аж үйлдвэрийн гол металуудын үнэ буурахад нөлөөлж байсан боловч алтны дундаж үнэ өнгөрсөн онд 1576 ам.доллар унц болж, 2010 оны байдалтай харьцуулахад 10%-иар өссөн байна. Алтны үнэ өнгөрсөн оны мөн үеийнхтэй харьцуулбал дээд амжилт тогтоож байна гэж шинжээчид үзэж байсан бөгөөд 1910-1920 ам.доллар/ унци болж өссөн юм. Он гарсаар энэ тоонд мөн л өөрчлөлт орсон бөгөөд энэ оны эхний гурван сарын байдлаар 1780 ам.долларын ханштай байсан ч санхүүгийн судалгааны байгууллагууд энэ онд алт үнийн дээд хэмжээндээ очно гэж таамаглаж байгаа аж. Хэдийгээр санхүүгийн судалгааны байгууллагууд алтны үнийг ирэх онд нэлээд өндөр байхаар таамаглаж байсан ч Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн удаашрал болон Индонези, Энэтхэг зэрэг улсуудын алт, мөнгөний худалдан авалт буурсан зэрэг шалтгаануудтй холбон үнийн хэлбэлзэлийг тайлбарлаж байгаа. Гэсэн хэдий ч алтны уурхайд олборлолт явуулдаг томоохон компаниудын 80 гаруй хувь нь ирэх онд алтны үнэ 2000 ам.доллар унц-ын ханштай байна гэж үзэж байгааг судалгаагаар тогтоосон байна. == Алтны арилжаа == Алтны стандартын үед мөнгөний системийг тус улсын алтны нөөцөөр дэмжиж байв. Их Британид дэлхийн 1-р дайн эхэлсний дараа алтан стандартыг цуцалжээ. Хорьдугаар зууны үед бусад улс орнуудын ихэнх нь Их Британийн жишээг дагаж байсан.<ref>[https://www.avatrade.mn/cfd-trading/commodities/precious-metals/gold Алтны ханш (gold exchange rate)]</ref> == Гадаад холбоос == {{wikiquote|Gold}} {{Commons|Gold}} {{Wiktionary|gold}} *{{cite EB1911|wstitle=Gold |volume=11 |short=x}} * [https://web.archive.org/web/20080417110808/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] (MP3) from the [[Royal Society of Chemistry]]'s [[Chemistry World]]: [http://www.rsc.org/images/CIIE_Gold_48k_tcm18-118269.mp3 Gold] www.rsc.org * [http://www.periodicvideos.com/videos/079.htm Gold] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham) * [https://web.archive.org/web/20160612192416/http://www.lateralscience.co.uk/gold/auriferous.html ''Getting Gold'' 1898 book], www.lateralscience.co.uk * {{Wayback |df=yes|date=20080307000911 |url=http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080307000911/http://www.epa.gov/epaoswer/other/mining/techdocs/gold.pdf |archivedate=7 March 2008 |title=Technical Document on Extraction and Mining of Gold }}, www.epa.gov == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:6-р үеийн элемент]] [[Ангилал:11-р бүлгийн элемент]] [[Ангилал:Алт| ]] [[Ангилал:Төлбөрийн хэрэгсэл]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:Хүнд металл]] [[Ангилал:Хүнсний будаг]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн материал]] [[Ангилал:Шилжилтийн металл]] [[Ангилал:Эрдсийн ангиллын элемент]] s3zdkri46ouxrftzzo2yzpy636o6qmw 0 6470 865035 813181 2026-08-05T20:58:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865035 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sahelanthropus tchadensis - TM 266-01-060-1 Global fond.jpg|thumb]] '''Палеонтологи''' ([[Грек хэл|Грек]] гаралтай: ''paleo'', "эртний"; ''ontos'', "орших"; λόγος, ''logos'', "мэдлэг") нь эртний [[амьтан]], [[ургамал|ургамлын]] үлдэгдлийн судалгаан дээр тулгуурлан, [[Дэлхий]] дээр оршин байсан эртний амьдрал, түүний төрлүүдийг тодорхойлдог [[Биологи]] ба [[Геологи]]йн шинжлэх ухааны уулзвар дээр оршдог салбар шинжлэх ухаан юм<ref>{{cite book |last= Newman|first= Garfield, et al|authorlink= |coauthors= |title= Echoes from the past: world history to the 16th century|url= https://archive.org/details/echoesfrompastwo0000gini|year= 2001|publisher= McGraw-Hill Ryerson Ltd|location= Toronto|isbn= 0-07-088739-X}}</ref>. Энгийн үгээр тодорхойлбол «палеонтологи» бол «эртний амьдрал судлал» юм. Палеонтологи нь шинжлэх ухаан болохуйц 18-р зуунд '''Жорж Кювье'''гийн харьцуулсан анатомийн ажлын үр дүнд бий болж, 19-р зуунд эрчимтэй хөгжиж байв. Палеонтологийн шинжлэх ухаан нь амьтадыг эрмэл үлдэгдэлийг олж тодорхойлсоноор өнөө оршин буй байгалийн түүхийн далд хэсгийг нээн илрүүлж, улмаар эволюцын онолыг улам баталгаажуулж байдаг. Энэ гайхалтай шинжлэх ухаан маш олон төрлийн арга хэрэгсэлийг ашигладаг. Тухайлбал, инженерийн, математикийн, биохимийн, цөмийн физикийн аргуудыг судалгаандаа хэрэглэдэг. Палеонтологийн судалгаагаар дэлхий дээр 3.8 тэрбум жилийн өмнө анх амьд биет бий болжээ гэдгийг тогтоожээ. Мөн янз бүрийн эрмэл үлдэгдэлд үндэслэн эртний байгаль цаг уур, орчны өөрчлөлт, амьтадын хувьсал, устал мөхөл, дэлхийн геотогтоцын түүх зэргийн сэргээн мэдэж болдог. Эрмэл үлдэгдэлийн насыг цацраг идвэхт нүүстөрөгчийн аргаар мэдэж болдог боловч ихээхэн учир дутагдалтай. Олж нээсэн амьтадын үлдэгдэлийг Карл Линнейн уламжлалт ангилал зүйд гадаад шинжийг нь үндэслэн байрлуулдаг. Гэвч орчин үед ихэнх амьд организмыг амьдралын модонд байршуулах багцлах арга хэрэглэх болсон бөгөөд ДНХ дараалалд үндэслэн илүү нарийвчилсан ангилал хийдэг. Орчин үеийн энэ нарийвчилсан ангилал нэн эртэний эрмэл үлдэглийн хувьд туйлын хүндрэлтэй байдаг. Сүүлийн үед нуклеотидийн дараалалын өөрчлөлтөнд үндсэлсэн молекул цаг тодорхойлох арга гарсан боловч түүний үнэн бодит байдлын талаар үргэлж асуудалтай байдаг. == Тодорхойлолт == Палеонтологийн бол эртний амьдарлын тухай судлах ухаан гэж энгийнээр тодорхойлж болох юм. Эрдэмтэд өнгөрсөн үед байсан амьдарлын талаар хэд хэдэн чиглэлд мэдээлэл цуглуулдаг. Тэдгээрт амьдарлын үүсэлийг тодорхойлох, тухайн цаг үеийг тодорхойлох, өнгөрсөн цаг хугацааны органик болон органик бус дэлхий ертөцийн далаарх мэдээлэлүүд багтдаг. === Түүхийн шинжлэх ухааны нэг хэсэг болох === [[Файл:Taupe MHNT.OST.1997.45.jpg|thumb]] Палеонтологи нэг талаас Архелоги, Биологи, филологи, Космологи, Геологи, Астрономын хамтаар түүхийн шинжлэх ухааны нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг гэж хэлж болно. Энэ нь уг шинжлэх ухаан өнгөрсөн цаг үед болсон үзэгдэлийг тодорхойлох, шалтгааныг тайлбарлах оролдлого хийдэг үндсэн зорилготой нь холбоотойгоор урган гардаг. Иймээс уг шинжлэх ухаанд гурван үндсэн бүрдэл байдаг. Үүнд: баримт, үйл явдалыг тодорхойлох, олон янзын өөрчлөлтийн шалтгааныг тайлбарлах онол боловсруулах, тэдгээр боловсруулсан онолоо шинжлэх ухааны баримтуудад хэрэгжүүлэх гэсэн гурван бүрдэл хэсэг болно. === Төрөл шинжлэх ухаанууд === Хэдийгээр уг шинжлэх ухаан нь геологи биологийн завсрын шинжлэх ухаан гэгдэх боловч орчин цагт биологийн талруугаа ихэд хэлбийх болсон нь Эволюцын онолд тулгуурлан аливаа үлдэгдэлийг судалж дүгнэлт онол гаргах болсонтой холбоотой юм. XIX зуунаас XX зууны эхэн үе хүртэл их сургуулиудын геологийн салбар сургуулиудад палеонтологийн салбар харьяалагддаг байжээ. Учир нь чулуулагийн насыг тодорхойлоход палеонтологийн баримтууд чухал байсан. Мэдээжээр биологийн салбарууд бага зэрэг сонирхож эхэлж байжээ. Палентологи нь Архелогийн шинжлэх ухаантай зарим хэсгээрээ давцхал гардаг бөгөөд Антропологийн шинжлэх ухаанч мөн үүнд хамаарна. Судалгааны арга, судлагдаж байгаа зүйлээс хамааран математик, цаг уур, одон орон, геофизик зэрэг ухаантай ямар нэгэн хамжээгээр хамааралтай. аврага том биетэй амьтад хэр хурдан хөдөлдөг байв, яаж нисдэг байв биеийн нэг хэсгийн үлдэгдэлээр бүхэлдээ уг амьтан ямар хэмжээтэй байв гэдгийг тодохойлоход инжнерийн шинжлэх ухаан зайлшгүй хэрэглэгддэг. === Салбар ухаанууд === Судалж буй амьтны үлдэгдэлийн ямар ангилал зүйн нэгжид хамаарагддагаас шалтгаалах маш олон янз байдаг. Хөвчтөний палеонтологи нэн эртний загаснаас эхлэн сүүгээр бойжигчидыг хүртэл судалгаа хийдэг бол үе хөлтний, нялцгай биетний, ургамалын буюу палеоботаникийн салбар ч гэж байдаг. === Түүх === Леонардо да Винчи 16-р зууны эхээр Веронагийн ойролцоох чулуужсан хясаа нь хуурай газар, далайн хилийн өөрчлөлтийн улмаас тэнд дууссан далайн нялцгай биетний үлдэгдэл байсан гэж бичсэн боловч энэ санаа нь удаан хугацаанд давамгайлсангүй. 16-18-р зууны үед эртний философичдын дэвшүүлсэн таамаглал илүү өргөн тархсан бөгөөд үүний дагуу чулуужсан яс нь ямар нэгэн хэлбэр үүсгэгч хүчний нөлөөн дор чулуужсан чулуулагт шууд ургадаг. Үүний зэрэгцээ олдворууд амьд оршнолуудтай ижил төстэй байгаа нь хоёулаа ижил хүч, энергийн нөлөөн дор үүссэний үр дагавар гэж үздэг байв. Францын эрдэмтэн '''[[Жан Леопольд Кювье]]''' (франц. Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier; 1769—1832) нь палеонтологийг шинжлэх ухааны салбар болгон үндэслэгч гэж тооцогддог. Палеоботаник үүссэн нь '''Адольф Бронгниард'''ын нэртэй холбоотой юм. '''Жан Батист Ламарк''' хувьслын анхны онолыг бүтээжээ. '''Карл Рулиер'''ийн палеонтологийн чиглэлээр хийсэн судалгаа онцгой байр суурь эзэлдэг. Палеонтологийн хөгжлийн шинэ үе шат нь 1859 онд [[Чарльз Дарвин|Чарльз Дарвины]] хувьслын хамгийн бүрэн гүйцэд онол гарч ирснээр эхэлдэг бөгөөд энэ нь байгалийн шинжлэх ухааны цаашдын хөгжилд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн юм. [[Владимир Ковалевский]] палентологит мөн ихээхэн хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн юм. == Монголын палеонтологи == [[Рой Чапмен Эндрюс|Рой Чапмэн Эндрюсын]] удирдсан Төв Азийн гуравдугаар экспедиц 1922 оны хавар Монголд ирж өнөөгийн [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор аймгийн]] нутаг Бөөцагаан нуур, Өөшийн нуруу, Луугийн худаг, Арц богд Баянзаг зэрэг газар малтлага хийж хирс маягийн аварга үлэг гүрвэл (Baluchitheriym), тоть хошуут үлэг гүрвэл (Psittacosaur protiguanoddon) зэргийг олжээ.  Мөн шүдгүй махан идэшт үлэг гүрвэлийг ч анх эндээс олсон юм. Овираптур (Oviraptor) нь шүдгүй боловч бусад үлэг гүрвэлийнхээ өндгийг хулгайлан иддэг амьтан байжээ. Тэдний нээсэн үлэг гүрвэлийн арвин олдвор бүхий энэ газар нь Flaming Cliff буюу Асаж буй толгод гэсэн нэрээр дэлхийд алдартай болсон Баянзаг юм. Тэр хавийн шаварлаг хурдаснаас тогтсон хадны гал улаан өнгөнөөс болж ийнхүү нэрлэгдсэн ажээ. '''Гайхамшигт олдворууд:''' Дэлхийн II дайны дараа Оросын эрдэмтэд Нэмэгт уулнаас урд өмнө нь олдож байгаагүй 30 метр өндөр, өвсөн тэжээлт, 4 хөлт үлэг гүрвэлийг анх удаа нээсэн учраас олдсон газрынх нь нэрийг оролцуулан Нэмэгтсаурус (Nemegtosaurus) гэж нэрлэсэн байна. Түүний дараа махан идэшт Тарбозавр (Tarbosaurus), хуягт Таларурус (Talarurus), нугасан хошуут Сауролопус (Saurolophus) гэх мэт үлэг гүрвэлүүдийг олжээ. 1960-1970 онд Польш-Монголын хамтарсан судалгааны баг дэлхийд алдартай “Fighting Dinosaurs” буюу “ноцолдож буй үлэг гүрвэл” нэртэй олдворыг олсон юм. Энэ олдвор нь нас бие гүйцсэн өвсөн тэжээлт Протосератоп, махан идэшт Вилосираптортой зууралдаатай үхсэн байдлаар олджээ. 1995 онд Монгол-Японы хамтарсан экспедици судалгаа явуулсны үр дүнд Протосератоп үлэг гүрвэлийн “бөөнөөр үхсэн зулзага” бүхий олдворыг нээсэн юм. Монголын ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэн үйл ажиллагаа явуулж байна. Мөн "Монголын палеонтолги" сэтгүүл гаргадаг байна. [[Ринчений Барсболд|Ринченгийн Барсболд]] гэж монголын алдартай палеонтологич эрдэмтэн. == Эшлэл == <div style="font-size:85%"> <references/> </div> == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070311004528/http://www.nmnh.si.edu/paleo/geotime/ Smithsonian's Paleobiology website: a good introduction] * [http://www.ucmp.berkeley.edu/FAQ/faq.html University of California Museum of Paleontology FAQ About Paleontology] * [http://www.paleosoc.org The Paleontological Society] * [http://www.palass.org The Palaeontological Association] * [https://web.archive.org/web/20090930070415/http://www.paleoportal.org/ The Paleontology Portal] * [http://fossilinsects.net/index.html International Palaeoentomological Society] [[Ангилал:Палеонтологи| ]] {{sci-stub}} k6s00gsuvx7oop31soloba7yzalke08 0 6481 865044 862816 2026-08-05T21:07:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865044 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Шавж | fossil_range = [[Девон]] - Одоо хүртэл | image = European honey bee extracts nectar.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Зөгий]] (''Hymenoptera'' баг) | regnum = [[Амьтан|Амьтны]] | phylum = [[Үет хөлтөн|Үет хөлтний]] | classis = '''Шавж''' | classis_authority = [[Карл Линней]], 1758 }} '''Шавж''' нь (Шавжийн [[Биологийн ангилал|анги]]) транхейн сувгийн тусламжтайгаар амьсгалдаг, гурван хос хөлтэй [[Үет хөлтөн|үет хөлтний хүрээний]] хамгийн том анги бөгөөд сая гаруй зүйл [[амьтан]] тэмдэглэгдээд байгаа боловч 1,5 сая орчим зүйл байх нь зайлшгүй гэж эрдэмтэд үзжээ. Дэлхийн амьтны зүйлийн бүрдлийн талаас илүү хувийг шавж эзлэх<ref name="Chapman">{{cite book |author=Chapman, A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |pages=60pp |Publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |id=ISBN 978-0-642-56850-2 |url=http://www.deh.gov.au/biodiversity/abrs/publications/other/species-numbers/index.html}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |wayback=20150220154543 |text=Threats to Global Biodiversity |archiv-bot=2023-09-26 22:22:41 InternetArchiveBot }} (Accessed December 2007</ref> бөгөөд нээгдээгүй 30 саяас илүү зүйл шавж байгаа гэж тооцдог<ref>Erwin, T.L. (1982) Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species. Coleopt. Bull. 36, 74-5</ref>. Бие гүйцсэн шавжийн хэмжээ 0.139 [[метр|мм]] – 55.5 [[метр|см]]<ref name="walker">Walker, T.J., ed. 2001. University of Florida Book of Insect Records, 2001. [http://ufbir.ifas.ufl.edu/]</ref>, жин нь 70 [[кг|гр]] хүрнэ<ref name="walker"/>. Шавж амьдралын олон янз бүрийн нөхцөлд амьдрах чадварыг хөгжлийн явцад олсон учраас тэдний биеийн бүтэц, эрхтнүүдийн гүйцэтгэх үүрэг маш олон янз болжээ. Шавжийн онцлог бол нисэх чадвартай болсон явдал юм. Маш олон зүйлийн шавж байгаль дээр их хэмжээгээр тохиолдох учир байгалийн биоцинозид асар их үүргийг гүйцэтгэнэ. Тэрчлэн олон зүйлийн шавж хөдөө аж ахуйд хор хөнөөл учруулах, ургамлын тоос хүртээх, хүн ба амьтны биед паразитлан амьдрах, өвчин тараах зэрэг практикийн холбогдлоор асар их юм. [[Монгол улс|Манай оронд]] 13,000 гаруй зүйлийн шавж мэдэгдээд байна. ==Биеийн бүтэц, физиологи== [[Зураг:Insect anatomy diagram.svg|thumbnail|right|300px|'''Шавжийн анатомийн бүдүүвч'''<br /> A – ''Caput'' (Толгой)<br /> B – ''Thorax'' (Цээж)<br /> C – ''Abdomen'' (Бөгсөн бие)<br /><br /> 1. [[Мэдрэгч (Биологи)|Мэдрэгч]]<br /> 2. [[Ocellus]] (нүд - урдаа)<br /> 3. Ocellus (дээр)<br /> 4. Багц нүд ([[Oculus compositus]])<br /> 5. [[Тархи]]<br /> 6. [[Prothorax]]<br /> 7. нурууг дагасан [[Артерийн судас]]<br /> 8. [[Trachee (сээр нуруугүйтэн)|Tracheen]]<br /> 9. [[Mesothorax]]<br /> 10. [[Metathorax]]<br /> 11. Нэг дэх [[Далавч (Шавж)|далавчны хос]]<br /> 12. Хоёр дахь далавчны хос<br /> 13. [[Нарийн гэдэс]]<br /> 14. [[Зүрх]]<br /> 15. [[Өндгөвчний үүр]]<br /> 16. [[Бүдүүн гэдэс]]<br /> 17. [[Шулуун гэдэс]]<br /> 18. [[Үтрээ]]<br /> 19. Гэдсэн талын мэдрэлийн систем<br /> 20. [[Малпигийн бөөр]]<br /> 21. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsomer]]<br /> 22. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Posttarsus]]<br /> 23. [[Tarsus (үет хөлтөн)|Tarsus]]<br /> 24. [[Tibia (үет хөлтөн)|Tibia]]<br /> 25. [[Femur (үет хөлтөн)|Femur]]<br /> 26. [[Хөлийн цагариг|Trochanter]]<br /> 27. [[Ходоод]]<br /> 28. [[Thoraxganglion]]<br /> 29. [[Coxa (үет хөлтөн)|Coxa]]<br /> 30. [[Шүлсний булчирхай]]<br /> 31. [[Suboesophageal ganglion]]<br /> 32. [[Амны аппарат]]]] Бие гүйцсэн шавжийн их бие толгой, цээж, хэвэл гэсэн мэдэгдэхүйц 3 хэсэгт хуваагдана. Толгой акрон ба 4 сегментээс, цээж ямагт 3, хэвлий 11 сегментээс бүтнэ. ===Толгойн хэсэг=== Толгой хитин капсулаар бүрхэгдсэн байх ба хүзүүний нэг үеэс цээжтэйгээ хөдөлгөөнтэйгээр холбогдсон байна. Толгойн доод талд буюу өмнө үзүүрт амны сүв оршино. Толгойн хоёр хажуугаар 2 том зүймэл нүд байрлах ба тэдгээрийн хооронд жижигхэн хэд хэдэн энгийн нүд байна. Нүдний орчмоос хос сахал гарах бөгөөд үнэрлэх ба хүрэлцэх эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Сахал олон үеэс тогтоно. Сахлын хэлбэр олон янз: утаслаг, булцуут, хөрөө маягийн, өдлөг, сам маягийн, тахир гэх мэт. Энэ нь шавжийг таньж мэдэхэд чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. Сахлын толгойтой нийлсэн үеийг сахлын суурь гэнэ. Шавжийн сахлыг толгойн 1-р үеийн мөч гэж үздэг. Толгойн 2-р сегмент мөчгүй, дээд уруул болж хувирсан байна. Харин бусад гурван үеэс толгойн дээд хэсэгт байрлах амны эрхтэн үүсч бий болно. Гэвч толгойн сегментүүд өөр хоорондоо нягт нийлсэн байх тул ялгагддаггүй. Харин дух, зулай, хацар, дагз гэсэн хэсгүүд нь заадсаар ялгагдана. Шавжийн амны аппаратын бүтэц олон янз байдаг нь хоол тэжээлийг авч хэрэглэх үйл ажиллагаанаас шалтгаална. Эртний шавжууд ургамал ба амьтны гаралтай органик хатуу зүйлсээр хооллож байсан нь тэдгээрийг мэрэх, бутлахад зохилдож амны мэрэх эрхтэнтэй болжээ. Ийнхүү мэрэгч амны эрхтнийг хамгийн энгийн бүтэцтэй, эрт үед үүссэн гэж үздэг. Шингэн тэжээлээр хооллох (амьтны цус сорох, ургамлын бал, шүүсийг сорох, органик шингэнээр хооллох зэрэг) болсон нь амны аппаратын өөр зохилдолгоог нөхцөлдүүлжээ. Шулуун далавчтанууд, жоом, цохнуудын амны эрхтэн мэрэх хэлбэрийн аппарат юм. Ихэнх шавжийн авгалдайн (ж-нь: эрвээхийн хүрэнцэр) амны эрхтэн олон хөлтний амны эрхтний адилаар мэрэхэд зохилдсон байдаг. Мэдрэх хэлбэрийн амны аппаратын бүтцийг авч үзвэл: дээд талаасаа хос биш дээд уруулаар бүрхэгдэнэ. Дээд уруулын доор хүчирхэг булчинтай, хитинжсэн хос дээд угааж (мандибул) оршино. Дээд угаажийн дотор тал хүчирхэг шүдлэгдсэн байх нь идэш тэжээлийн зүйлийг бутлаж жижиглэх, өмлөх үүрэгтэй. Дээд угаажийн дор хос доод угааж (максилл) доод талаасаа доод уруулаар халхагдан байрлана. Мандибул толгойн 2-р үеийн мөч юм. Максилл толгойн 2 ба 3-р үеийн мөчүүд болно. Мандибул максиллүүд үеүдээс тогтсон байх нь явах хөлөөс анх үүсч гарсан болохыг гэрчилнэ. Доод эрүү 2 үеэс тогтох бөшөөд түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь дотоод, гадаад сэртэн ба тэмтрүүл гэж нэрлэнэ. Доод уруул 2 үеэс бүтэх ба түүний дээр 3 салаа унжлага байх нь доод уруулын дотоод, гадаад унжлага ба доод уруулын тэмтрүүл гэж нэрлэгдэнэ. Амны хөндийн ёроол дотогш нугаларч хитинжлэгдсэн хэл буюу гипофаринксийг үүсгэсэн байх нь амны аппаратад хамаарагдана. Шавжийн амны эрхтний өөр нэг хэлбэр бол хазаж сорох аппарат юм. Ихэнх сарьсан далавчтанууд (зөгий, хөхтөрүү, хэдгэнэ) хазаж сороход зохилдсон амны эрхтэнтэй болжээ. Үүнд: дээд уруул ба дээд угааж нь мэрэх аппаратын дээд уруул, угаажтай төсөөтэй байна. Харин доод угааж уртсаж хатгуур хэлбэртэй болсон байх ба доод уруул сунаж ховил бүхий хушуу болж хувирчээ. Хушууны ховил дотор доод угааж оршино. Энэ байдал хооллох онцлогоос болжээ. Мандибул, цэцгийн тоосны хатуу хэсгийг бутлах эсвэл амьтны арьсыг хазах үүрэг гүйцэтгэхэд доод угаажийг үүсгэсэн хушуу цэцгийн бал буюу амьтны цусыг сорох үүрэг гүйцэтгэнэ. Шумуулын амны эрхтэн хатгаж сорох хэлбэрийн аппарат юм. Үүнд: амны эрхтний бүх хэсгүүд сунасан байна. Дээд, доод угаажууд сунаж хошуу үүсгэнэ. Дээд, доод угаажууд урт хатгуур болсон байна. Ийнхүү амьтны арьсыг цоо хатгаж цус сорж хооллоход зохилджээ. Эрвээхийн амны эрхтэн урт хошуу хэлбэрийг олж зөвхөн сорох аппарат болж хувирчээ. Дээд уруул үлдэгдэл төдий хоцорч дээд угаажууд бүрмөсөн байхгүй болж доод угааж нь сунаж уян налархай, тайван байдалдаа мушгиран байрлах онцлогтой хошуу болсон байна. Доод уруул маш жижигхэн, түүн дээр 3 үе бүхий богино тэмтрүүл оршино. Ийнхүү эрвээхий гагцхүү доод угаажаараа цэцгийн балыг сорон авч хооллоно. Хос далавчтанаас ихэнх ялааны амны эрхтэн долоож сорох аппарат болсон байна. Ялаанд дээд, доод угааж байхгүй, харин доод угаажын тэмтрүүл бий. Доод уруул сунаж, ховил бүхий хушуу болно. Хошууны ховил дээрээс дээд уруул бүтээж, нэгэн хоолой гуурсыг үүсгэнэ. Хушууны (доод уруулын) салбан бүхий дэлбэнгээр төгсөж шүүх аппарат болсон байна. Ийнхүү шингэн тэжээл хошууны үзүүрээр долоогдон шүүгдэж хошууны сүвээр сорогдох болно. Шавжийн амны эрхтний бүтэц, ангилал зүйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Ихэнх шавжийн амны эрхтнүүд (угаажууд) толгойн хэсэгт мэдэгдэхүйц тод байрласан байна. Тийм шавжууд ил угаажтаны салбар ангид (''Ectognatha'') багтана. Цөөнх шавжуудын амны эрхтнүүд тусгай бүрхүүл дотор байрлаж зөвхөн үзүүр нь гадагш ёрдойн харагдана. Тийм шавжуудыг нууц угаажтаны салбар ангид (''Entognatha'') хамааруулна. ===Цээжний бүтэц=== [[File:Motion of Insectwing.gif|right|250px|thumb|Шавжны далавчны энгийн хөдөлгөөнийг харуулсан хөндлөн огтлолын зураг <br /> '''a''' далавч <br /> '''b''' холбоос <br /> '''c''' хөндлөн булчин <br /> '''d''' тууш булчин.]] Шавжийн цээжний хэсэг гурван сегментээс тогтох тул өмнөд, дунд, хойт цээж гэж нэрлэдэг. Цээжийн гурван сенмент тус бүрээс хос хөлүүд гарсан байна. Хос хөл бүхэн үеүдээс тогтсон байна. Үүнд: аарцаг, тойг, шаантаг, шилбэ, сарвуу болно. Шавжийн хөл явах үүрэг гүйцэтгэх боловч амьдралын онцлогоос болж олон янзын хэлбэртэй байдаг. Ихэнх шавжийн хөл гүйхэд зохилдож нарийхан, урт байдаг. Гэтэл царцаа, дэвхрэг, голио зэрэг шавжийн хойт хөлийн шаантаг, шилбэ нарийхан урт болж үсэрч дэвхрэхэд зохилдсон байна. «Хүн хорхойн» хөл, ялангуяа урд хөл малтахад зохилдож богинохон, малтуур маягтай болсон байх ба хитинжлэгдсэн шүдлэгүүдтэй байдаг. Усч цохын хойд хөл усанд сэлэхэд зохилдож сарвууны үеүд үзүүр өөрөө нарийсаж гадна талаараа үсээр хучигдсан байна. Шавжийн өвөрмөц онцлог бол нисэхэд зохилдсон явдал мөн. Шавжийн далавч нисэх үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд цээжний 2 ба 3 сегмент хөдөлгөөнтэйгөөр холбогдсон байна. Ихэнх шавжууд хоёр хос далавчтай байдаг. Шавжийн далавч эхлэн үүсэхдээ биеийн ханын арьс гадагш цүлхийн хоёр давхар нимгэн илтэс маягтай болж тэдгээр илтэсний завсраар хөндий үүснэ. Тэр хөндий бол биеийн хөндийн үргэлжлэл юм. Далавчны хөндийд цус, транхейн гуурсдалавчны нимгэн илтсээр нэвт харагдах тул түүнийг судал гэж нэрлэнэ. Далавчны судал тууш ба хөндлөн байдаг. Далавчны угаас гарсан тууш судлуудыг урд захаас эхлэн косталь, субкосталь, радиаль, медиаль, кубиталь, аналь ба югаль судлууд гэж нэрлэнэ. Далавч нь бүтэц, байдлаараа хатуу, сарьслаг, арьслаг ба эвэрлэг байдаг. Мөн далавч нь хайрсаар хучигдсан байж болно. Иймд шавжийг далавчны бүтэц байдлаар нь хатуу далавчтан, хагас хатуу далавчтан, сарьсан далавчтан, хайрсан далавчтан, торон далавчтан, хос далавчтан гэж нэрлэдэг. Хатуу далавчтаны (цохын) өмнөд далавч нь хатуу, эвэрлэг (далавч нь нисэхэд ямар ч үүрэг гүйцэтгэхгүй, харин биеийг нуруун талаас хамгаалах үүрэгтэй. Дээд далавчны доор (цээжийн III үеэс гарсан) сарьслаг бүтэцтэй нимгэн далавч оршино. Үүнийг жинхэнэ далавч гэх ба нисэх гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Хагас хатуу далавчтаны (бясаа) өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, эвэрлэг байхад үзүүрийн хэсэг нь нимгэн сарьсархаг, судалтай байдаг. Энэ учраас ийм далавчийг хагас хатуу далавч гэж нэрлэжээ. Эрвээхийн далавчууд хайрсаар хучигдсан тул хайрсан далавчтан гэдэг. Зарим шавж бүрмөсөн далавчгүй байдаг. Жишээ нь: анхны далавчгүй шавжууд — ''Artherygota'' юм. Харин бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд паразит амьдралаас болж далавчгүй болсон байна. Шавжийн цээжний хэсэгт далавчны хөдөлгөөнийг нөхцөлдүүлэгч хүчирхэг булчингууд оршино. ===Хэвлийн хэсэг=== Шавжийн хэвлий сегментээс тогтоно. Сегментийн тоо зүйл бүрд харилцан адилгүй байх боловч 10-аас хэтрэхгүй. Харин дээд хэлбэрүүдэд 4-5 байна. Хэвлийн сегментүүдэд мөч байхгүй, хатуу хитин бүрхүүлээр хучигдсан байх боловч хоёр үеийн заадас уян налархай бүтэцтэй. Хэвлийн үеүүд цээжний үеүүдийн адилаар нуруу, өехий хажуу хэсгүүдээс тогтоно. Зарим шавжуудын хэвлийн төгсгөлд мөчний үлдэгдэл эрхтэн болох гадуур эрхтэн цөөнгүй тохиолдоно. Тухайлбал: өндөг булагч (царцаа, голио, шонхор зөгий), церки (царцаа, жоом), грифельки (жоом, голио) зэргийг нэрлэж болно. ===Арьсан бүрхүүл=== Шавжийн их бие арьсаар бүрхэгдэнэ. Арьс эпидермийн эсийн давхарга буюу гиподерма, кутикулээс бүрэлдэн тогтоно. Кутикула бол гиподермийн эсийн ялгаруулалтын бүтээгдэхүүн мөн. Кутикула химийн найрлагаараа харилцан адилгүй 3 давхаргаас бүрдэн тогтоно. Кутикулын доод давхарга нь үетсэн, уян налархай байна. Энэ давхаргын дээр орших хоёрдогч (дунд) давхарга босоо үетэй, хатуу бат бэх шинж чанартай. Кутикулын хамгийн дээд гуравдагч давхарга маш нимгэн, хальслаг, тослог бүтэцтэй тул биеийн чийгийг гадагш, усыг дотогш багаар нэвтрүүлнэ. Кутикулын давхаргын гадаргуу тэгш ба ирмэгтсэн, төвийсөн, ховилтсон, хонхойсон, цэглэгдсэн гэх мэтийн хэлбэрээр гүдгэр юмуу хотгор байж болно. Шавжийн арьсан бүрхүүлийн гадаргууд үе хайрс байдаг. Эдгээр нь гиподермийн эсүүдийн томорсны үр дүнд үүсч бий болно. Шавжийн өнгө зүс кутикула ба гиподермийн давхаргад орших будагч бодис пегментээс хамаарна. Гялалзсан өнгө түүний туяа нь кутикулын бүтцээс болж гэрлийг хугалах ба цацруулах чадвартай шууд холбоотой. Арьсан бүрхүүлд арьсны гиподермийн дүрс хувирсан эсүүд болох булчирхайнууд хамаарагдана. Булчирхайнууд нэг ба олон эсээс тогтоно. Нэг эст булчирхай гиподермийн эсүүдийн хооронд оршино. Олон эст булчирхай уутлаг буюу хоолой хэлбэрээр биеийн хөндийд оршиж ялгаруулах сувгийн тусламжтайгаар арьсны гадаргууд нээгдэнэ. Шавжид тосыг ялгаруулах тосны булчирхай, үнэрт бодисыг ялгаруулагч үнэрт булчирхай, хорт булчирхай байхаас гадна зарим шавжийн авгалдайд мяндас ялгаруулагч булчирхай байна. Түүгээр мяндсан гэрийг (кокон) хийнэ. Шавжтай химийн аргаар тэмцлийг явуулахад арьсан бүрхүүлийн бүтцийн онцлогийг харгалзах хэрэгтэй. Тосны булчирхайн ялгаруулалтаар бүрхэгдсэн буюу битүү үсээр хучигдсан шавжийн биед шингэн хоруудын нялзалт муу байдаг тул тэдгээрийг хэрэглэх нь сайн үр дүн өгдөггүй. Шавжийн арьс нэлээд бодисыг нэвтрүүлдэг боловч хорыг нэвтрүүлэх чанар нь харилцан адилгүй бөгөөд кутикулын давхаргын химийн найрлага болон бүтцээс хамаарагдана. Гадаад үйлчилгээний зарим хорыг хэрэглэхдээ тэдгээр хор шавжийн арьсаар хэрхэн нэвтэрдэг болохыг урьдчилан мэдэх явдал чухал. ===Булчин=== Шавжийн булчингийн эд агших чадвартай нарийн урт эсүүдээс тогтоно. Багц булчингуудын тоо маш олон 1,5-2 мянгад хүрнэ. Шавжийн булчинг араг ясны буюу хөдөлгөөний, дотоод эрхтнүүдийн булчин гэж ангилан үздэг. Хөдөлгөөний булчингууд их бие түүний дагууруудын арьсны дотоод хананд бэхлэгдэнэ. Дотоод эрхтэний булчин, зүрхний ханыг үүсгэх ба гэдэс болон бусад эрхтнүүдийн тогтцод оролцож, тэдгээрийн хөдөлгөөн, үйл ажиллагааг нөхцөлдүүлнэ. Шавжийн биеийн бараг бүх булчин (гистологийн бүтцээр) тууш судалт булчингууд юм. ===Хоол боловсруулах систем=== Шавжийн хоол боловсруулах систем амны сүвээр эхэлж, хойт сүвээр төгссөн, хоолой хэлбэртэй гэдэсний систем юм. Гэдэс өмнөд, дунд, хойт гэж 3 хэсгээс тогтоно. Гэдэсний өмнөд ба хойд хэсэг дотор талдаа кутикулээр хучигдсан, тэжээл зөвхөн гэдэсний дунд хэсгээр шимэгдэнэ. Шавжийн гэдэсний өмнөд хэсгийг шүлсний булчирхай бүхий амны хөндий, багалзуур, улаан хоолой, гүеэ (улаан хоолойн бүдүүрсэн хэсэг) гэж ангилна. Гүеэ нь хоол тэжээлийг түр агуулах үүрэгтэй. Хатуу тэжээлээр хооллодог шавжийн гүеэний ард булчинт ходоод орших ба энд тэжээл жижиглэгдэнэ. Дунд гэдэсний дотоод хана олон салбар нугачаастай байх ба гэдэснээс мухар унжлагууд салбарлан гарсан нь шүүс ялгарах, хоол боловсруулах гадаргууг ихэсгэх үүрэгтэй юм. Дунд гэдэсний ханын эсүүд тэжээл боловсруулах фермент ялгаруулна. Энэхүү ферментийн тусламжтайгаар хоол тэжээл бүрмөсөн задарч боловсорно. Хоолыг задлах ферментийн үйлчилгээ хоол тэжээлийн найрлагаас болж шавж бүхэнд харилцан адилгүй байна. Цус сорогчид тэжээлийн найрлага уураг ихтэй тул уургийг задлах фермент ялгаруулна. Эрвээхэйн тэжээлийн (цэцгийн балын) найрлагад сахар элбэг учир зөвхөн сахарыг задлах фермент ялгаруулах жишээтэй юм. Тэжээлийн задралаар үүсэж, гэдэсний ханаар шимэгдсэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдэд цусаар хүргэгдэж түүнээс шинээр нүүрс-ус, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ. Боловсрогдоогүй зүйлс хойд гэдсэнд шилжиж, шулуун гэдсэнд хуримтлагдан аажмаар хойд сүвээр гадагшлах болно. Шавжийн тэжээл олон янз, гол төлөв ургамал, амьтны гаралтай тэжээлээр хооллоно. ===Ялгаруулах систем=== Шавжийн ялгаруулах эрхтэн нь үндсэндээ мальпигийн судсууд юм. Эдгээр нь дунд ба хойд гэдэсний зааг дээр нээгдсэн нимгэн ханатай (2-200 хүртэлх) судсууд болно. Мальпигийн үзүүрүүд биеийн хөндийн цусанд хөвж байна. Уургийн задралын бүтээгдэхүүн болох шээсний хүчил цуснаас мальпигийн судасны ханаар шингээгдэж, улмаар хойд гэдсэнд орж өтгөний хамт гадагшилна. Мальпигийн судсуудаас гадна өөхөн бие ялгаруулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Задралын бүтээгдэхүүн шээсний хүчил өөхөн биеийн эсүүдэд хуримтлагдана. Мөн шавжийн цусанд амёб маягийн эсүүд ба нефроцит гэдэг бүлэг эсүүд байдаг нь зайлуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Нефроцитууд задралын бүтээгдэхүүнийг жиүээлбэл карбиныг шингээж авна. Харин амёб маягийн эсүүд талстуудыг барьж авдаг. Шавжийн биед орших өөхөн биеийн эдүүд сийрэг бөгөөд трахейн гуурсаар дүүрсэн байна. Өөхөн бие зайлуулах эрхтний үүрэг гүйцэтгэхээс гадна хоол тэжээлийн бодисын запасыг хадгална. Тэрээр запасын ачаар шавжууд удаан хугацаагаар өлөн байж чадна. Зарим шавжуудын өөхөн бие гэрэлтэх эрхтэн болдог. Шавжийн гэрэлтэх процесс нервийн системийн зохицуулалтаар гүйцэтгэгдэнэ. ===Мэдрэлийн систем=== Шавжийн нервийн систем бусад үе хөлтний нервийн системийн адил хэвлийн нервийн гинжилсэн хэлбэртэй байх боловч хөгжлийн дээд түвшинд хүрсэн байна. Төв нервийн систем нь тархи болон хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаануудаас тогтоно. Тархи нь өмнөд-протоцеребрум, дунд- дейтоцеребрум, хойд-тритоцеребрум хэмээх 3 хэсгээс бүтнэ. Тархи гитологийн маш нарийн бүтэцтэй бөгөөд түүний хэсэг тус бүр нервийн ширхэг бүхий хэд хэдэн зангилаануудаас тогтоно. Тархины задлан ялгах чухал төв нь протоцеребрумад орших «мөөгөн хэлбэрийн бие» болно. Энэ учир нийгэмч амьдралтай шавжуудын (шоргоолж, [[балт зөгий]], термит) тархины энэ хэсэг сайн хөгжсөн байна. Хэвлийн нервийн гинжилсэн зангилаа нь багалзуурын доод зангилаа (түүнээс гарсан нервүүд 3 хос хөл өөд очсон байна) цээжний 3 том зангилаа ба хэвлийн зангилаануудаас тогтоно. Хэвлийн зангилааны тоо харилцан адилгүй. Бүрэн тохиолдолд (жоом, хун хорхой, цохнуудын хөврөлийн хөгжлийн эхэн үед) 11 ширхэг байна. Ихэнх шавжийн хэвлийн гинжилсэн зангилааны тоо гол төлөв 8 байх боловч хөгжингүй шавжуудад түүнээс ч цөөн байна. Зарим шавжид цээж ба хэвлийн нервийн зангилаанууд нийлж зөвхөн цээжний зангилааг үүсгэсэн байх тул хэвлийн хэсэгт, зангилаагүй нервүүд оршино. Шавжид тархинаас симпатик нервүүд гарсан байх нь дотоод эрхтнүүд, булчингуудын үйл ажиллагааг удирдан зохицуулна. Симпатик нервийн системийн үйл ажиллагаа төв нервийн системтэй холбоотой. Нервийн төвүүд биеэ даасан шинжтэй өөр хоорондоо холбоотой байна. Багалзуурын дээрх нервийн зангилаа (тархи) нервийн системийн бүх үйл ажиллагааг зохицуулна. Шавжийн дотоод эрхтний үйл ажиллагаанд гормоны шингэний зохицуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэх ба түүнийг нервийн систем удирдах тул нерв-шингэний зохицуулалт гэж нэрлэдэг. ===Мэдрэх эрхтэн=== Шавжийн мэдрэлийн эрхтэнүүд нилээд нарийн, сайн хөгжлийг олсон олон хэлбэртэй. Энэ нь шавжийн биеийн бүтэц өндөр түвшинд байгаагаар тайлбарлагдана. Шавжууд гадаад орчноос янз бүрийн цочролыг хүлээн авах, хүрэлцэх, амтлах, сонсох, харах эрхтэнүүдтэй. Мэдрэх эрхтэнүүдийн морфолог, үйл ажиллагааны үндсэн нэгж нь сенсиллүүд юм. Сенсилл бүхэн нэг буюу хэд хэдэн мэдрэх эсээс тогтоно. Тэрхүү мэдрэх эс бүрээс сэжүүр гарч нервийн ширхэгүүдтэй холбогдож мэдрэлийн зах хязгаарын ба төв системд хүрнэ. Хамгийн энгийн сенсилл бол гадны механик цочролыг хүлээн авах сенсилл мөн. Цочролыг хүлээн авах сенсилл нь арьсны кутикульд хөдөлгөөнтэй холбогдсон үс, өргөсүүд болно. Тэдгээр үс, өргөсүүд бүх биеийн ялангуяа сахал, тэмтрүүл, хөл, хэвлийн гадаргуу дээр байрлаж гадаад цочролыг мэдэрнэ. Үнэрийг хүлээн авах сенсиллүүд нь угаажийн тэмтрүүлүүд ба сахлын гадаргуу дээр орших бөгөөд энэ нь үс бүхий арьсны олон тооны дүрс хувирсан эсүүд болно. Эдгээр үсийн эсүүдтэй төвөөс ирсэн нервүүд холбогдож үнэрийн сэрлийг хүлээн авна. Шавжийн үнэрлэх эрхтэн хоол тэжээлийг олох, дхйснаас зугтах, бие биесээ хайж олоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Орооны үед эрэгчин нь эмэгчнээ үнэрээр олно. Эмэгчин шавж үнэрт бодис аттрактаныг ялгаруулдаг. Энэхүү бодисын өчүүхэн хэмжээ (агаарын 1 см³ дахь 1000-ны хэсэг) эрэгчнийг цочруулна. Амтыг хүлээн авах үс бүхий сенсиллүүд амны эрхтэний дагуурууд ба сарвууны доод талд оршино. Эдгээр сенсиллүүд үнэрлэх сенсиллийн адил бүтэцтэй. Шавжууд гашуун, шорвог, чихэрлэг чанарыг ялгаварлана. Амтлах эрхтэн сайн хөгжсөн байна. ===Сонсох эрхтэн=== Нэлээд шавжууд [[Хөвчтөн|сээр нуруутан]] амьтдын сонсох эрхтний зарим талаар аналог тусгай эрхтэнтэй байх ба тэдгээр нь сонсох эрхтний үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд: царцааны хэвлийн 1-р үеийн хажууд нимгэн сарьсаар бүрхмэл дугариг нүх оршино. Энэхүү нүх нь дотогшоо хөндийтэй байх бөгөөд уул хөндийд нервийн төгсгөлтэй (үзүүртэй) холбогдсон мэдрэлийн эс бүхий унжлагууд салбарласан байна. Тэр нь агаарын долгионыг мэдэрнэ. Голионы өмнөд шилбэн дээр дотогш орсон хөндийтэй ховил хэлбэрийн сонсох эрхтэн оршино. Тэрхүү хөндийн кутикулын нимгэн хальсанд нервийн төгсгөлүүдтэй (үзүүрүүдтэй) холбогдсон мэдрэх эсүүд бэхлэгдэнэ. Тэдгээр эсүүд агаарын долгионыг хүлээн авна. Өөрөөсөө дуу гаргадаг шавжууд сонсголын эрхтэнтэй байна. Дууг эрэгчин, эмэгчин нь бие биесээ эрж олох ба айлгах, биеэ хамгаалахын тулд гаргана. Ер нь шавжууд маш өргөн диапазонтай, ерийн дуунаас (8-10 гц) хэт нам дуу (45000 гц) хүртэлх чимээг хүлээн авдаг. Сонсголын эрхтэн бүхий шавжууд дуу гаргах чадвартай. Нэгэн тохиолдолд далавчны хооронын үрэлтээр дуу гаргах (голиолог таршаа) нөгөө тохиолдолд гуя, далавчны судалтай хавирснаар дуу гарна (царцаа). Энэ мэтчилэн дуу гаргах олон хэлбэр байдаг. ===Харах эрхтэн=== Шавжийн харах эрхтэн нүд нийлмэл (зүймэл) ба энгийн бүтэцтэй. Нийлмэл нүд нь олон жижиг нүдээс (омматидаас) бүтнэ. Нийлмэл нүдний омматидын тоо ширхэг харилцан адилгүй байх нь шавжийн биологийн онцлогоос шалтгаална. Нийлмэл нүдний гадаргуу нь жижиг нүд (омматид) тус бүрийн гадаад хэсэг болох олон тооны дугариг буюу зургаан талт сархиагаас тогтоно. Омматид тус бүрийн оптикийн аппарат эвэрлэг тунгалаг хэсэг болох хрусталийн конус, гэрлийн туяаг нэвтрүүлэх ба хугалах аппарат рабдум, гэрлийн туяаг хүлээн авах торлог гэсэн 3 хэсгээс тогтоно. Тархинаас ирэх харааны нервийн төгсгөл (үзүүр) гэрлийн туяаг хүлээн авах торлогийн эсүүдтэй холбогдоно. Омматид (нүд) тус бүр туяаг үл цацруулагч пегментийн эсүүдээр бүх талаараа хүрээлэгдсэн байна. Иймд 1 омматидад туссан туяа нөгөө хажуугийн омматидад тусахгүй. Гэтэл зарим шавжийн омматид тус бүр пегментийн эсээр бүх талаараа хүрээлэгдээгүй, зөвхөн хрусталын конусын хажууд пегментийн эсүүд оршино. Иймд 1 омматидад туссан гэрлийн туяа нөгөө хажуугийн омматидын торлогт тусна. Ийнхүү пегментийн эсүүдийн байршлаас болж шавжийн хараа өөр өөр байдаг тул өдрийн ба шөнийн хараатай шавжууд гэж ялгаварлан үздэг. Шавжийн нүд зөвхөн ойрын хараатай байх ба хөдөлж байгаа юмсыг сайн хардаг. Шавжийн нийлмэл нүдний омматид тус бүр юмыг хэсэглэж харахаар харагдаж байгаа биеүд зүйгдэн нэгэн хэлбэрийг олох тул шавжийн (нийлмэл нүдний) харааг зүймэл хараа гэж нэрлэнэ. Шавжийн нийлмэл нүд гэрлийн богино туяаг сайн мэдэрнэ. Гэтэл хүн хэт ягаан туяаг мэдрэхгүй. Бие гүйцсэн шавжинд нийлмэл нүднээс гадна энгийн нүд байна. Ихэвчлэн 2-3 тооны энгийн нүд нийлмэл нүдний хооронд (толгойн хэсэгт) оршино. Энгийн нүд харааны эрхтэн болох бөгөөд гэрлийн хүчийг тодорхойлох чадвартай. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгалдайнууд зөвхөн энгийн нүдтэй. Энгийн нүд толгойн хажуугаар 1-8 хос байна. Авгалдайн энгийн нүдний бүтэц бие гүйцсэн шавжийн энгийн нүдний бүтцээс өөр байна. ===Амьсгалын эрхтэн=== Шавжийн биеэр нэвтрэн сүлжилдсэн амьсгалын трахейн систем бол амьсгалыг эрхтэн юм. Трахей цээж ба хэвлийн хоёр хажуугаар орших амьсгалын сүвүүд буюу амьсгалууруудаас салбарлана. Амьсгалын сүвийг (амьсгалуурыг) стигма гэж нэрлэнэ. Трахейн эхний хэсэгт бүдүүн трахей байх бөгөөд тэдгээр нь цааш салбарлан нарийсаж олон тооны маш жижиг хялгаслаг трахеолуудыг үүсгэж явсаар биеийн эд эсүүдийн дотор нэвтрэн орж төгсөнө. Амьсгалын том трахейнууд өөр хоорондоо тууш ба хөндлөн жижиг трахейгаар холбогдоно. Амьсгалын трахей хөврөлийн эктодермийн давхаргаас үүсэх тул дотоод хана нь кутикулээр бүрхэгдэнэ. Биеийн хоёр хажуугийн трахей тус бүрийн үзүүрт амьсгалын сүвийн (стигмийн) ойролцоо хаах аппарат байна. Хаах аппарат бол амьсгалын сүвийг тойрсон хөшүүргийн систем юм. Хөшүүрэг, булчингийн үйлчилгээгээр ойртон, амьсгалын сүвийн амсрыг шахаж, түүний дотоод хөндийг хаана. Шавж орчны агаарын тохиромжгүй нөхцөл юмуу хорт хийтэй тулгарвал амьсгалын аппарат (стигма) нь хаагдаж түр зуур ч атугай амьсгал зогсонги байдалд орно. Гэвч түүнийг шавж тэсвэрлэж чадна. Тэрчлэн амьсгалын сүвийн дотор ханаар маш олон үе хялгасууд байх нь агаарын бохирдолтыг (тоосыг) шүүх үүрэг гүйцэтгэнэ. Трахей дотор талдаа ороомог хэлбэрийн кутикулээр хучигдсан байна. Амьсгалын трахейн ийм ороомог бүтэц, түүнийг юманд дарагдан хавчигдаж хаагдахаас хамгаална. Ийм тохиолдолд ороомог трахейн дотуур хий чөлөөтэй урсах болно. Зарим шавжуудын (царцаа, ялаа) трахейн зарим хэсэгт амьсгалын уут үүсэх бөгөөд тэр нь запас хийг хадгалахад зохилдсон байхын зэрэгцээ нисэлтийн үед биеийн хувийн жинг багасгах үүрэг гүйцэтгэнэ. Хэвлийн булчингуудын агшилтаар биеийн багтаамж багасаж амьсгал гадагшлах ба булчингийн сулралтаар биеийн багтаамж ихсэж амьсгал авна. Хүчилтөрөгч хий трахейн систем өөд орох ба нүүрсхүчлийн хий ялгаран гарах процесс амьсгалын сүвүүдээр диффузын замаар явагдана. Амьсгалын хөдөлгөөний тоо минутанд 4-200 хүртэл гүйцэтгэгдэх боловч шавжийн хөдөлгөөний үед ихэснэ. Шавж бодисын солилцооны процессын үр дүнд бараг биеийн жингийн хүнийхтэй адил хэмжээний дулааныг ялгаруулавч шавжийн биеийн хэмжээ бага, кутикулийн бүрхүүлээр дулаан нэвтэрч гэрлийг цацруулах талбай харьцангуй их тул дулааныг түргэн алддаг. Энэ учраас шавжийн биеийн дулаан хүйтэн нь гадаад орчны дулаан хүйтэнтэй шууд пропорциналь байна. Харин нарны илч буюу эсвэл хөдөлгөөний үед булчингийн үйл ажиллагаа ихэссэнээс болж биеийн температур 10-аар нэмэгдэнэ. Усны шавжуудын авгалдай трахейн систем битүү, өөрөөр хэлбэл амьсгалын сүв (стигма) байхгүй. Ийм тохиолдолд тэдгээрийн хийн солилцоо трахайлаг заламгай ачаар явагдана. Тэдгээрийн биеийн хоёр хажуу буюу төгсгөлд маш нимгэн ханатай илтэс маягийн трахейлаг заламгай оршино. Трахейлаг заламгай маш нарийн трахеолуудаар баялаг байна. Түүгээр хийн солилцоо нөхцөлдөнө. ===Цусны эргэлт=== Шавжийн цусны систем, амьсгалын системийг бодвол муу хөгжсөн. Цусны эргэлтийн гол эрхтэн нь нурууг дагасан шувтарга үзүүр нь битүү, бүдүүн судас юм. Энэхүү судасны хойт хэсгийг зүрх гэж нэрлэх ба өмнөт хэсгийг аорт гэнэ. Зүрх цувран тогтсон олон тасалгаатай. Зүрхний тасалгаа тус бүр хоёр хажуу ханандаа нүхтэй байна. Тэрхүү хос нүхийг остий гэж нэрлэнэ. Остий, зүрхний тасалгааны агших үед /систол/ хаагдаж, сулрах үед /диастол/ нээгддэг тул биеийн хөндий дахь цус зүрхэнд остий-сүвээр орж ирнэ. Мөн зүрхний тасалгаа бүрийн хоорондох нүх хойноосоо урагш дэс дараалан нээгдэх үеэр зүрхэн дэх цус нэг тасалгаанаас, нөгөө тасалгаа руу өөд, урагш шахагдан орно. Цус зүрхний тасалгаануудын агшилтаар аортод түлхэгдэн орж, аорт судсаар урагш урсаж, толгойн хэсэгт биеийн хөндийд сул цутгаж, дотоод эрхтэн ба мөчдийг дамжин угааж зүрхэнд ирж остиор эргэж орно. Ийм замаар цусны эргэлт явагдах тул шавжийн цусны эргэлт задгай. Шавжийн зүрхний тасалгаа бүрийн гадна ханын доод талаас өрцөнд татагдсан далавч маягийн булчингууд байна. Иймд зүрхний тасалгаанууд далавч маягийн булчингууд ба өрцийн агшилт, суналтын тусламжаар ажиллана. Зүрхний лугшилтын тоо харилцан адилгүй. Шавжийн цус өнгөгүй, шаравтар, буюу ногоовтор, заримдаа улаан өнгийн гемолимфийн шингэн ба цусны өнгөгүй эсүүд-гемоцитуудаас бүрэлдэн тогтоно. Тэжээлийн бодис гемолимфад орж бүх бие махбодийн эс, эдүүдэд тарна. Цусны эсүүд-гемоцитууд ба фагоцитууд цусанд нэвтрэн орсон хорт бодисууд болон нянгуудаас хамгаалах үүрэг гүйцэтгэнэ. ==Бэлгийн систем ба үржил== [[Файл:Calopteryx virgo paarung.jpg|thumbnail|left|Хөх далавчтаны үржлийн хавьтал]] Шавж саланги бэлэгтэй бэлгийн үржлээр үрждэг. ===Эмэгчний бэлгийн систем=== Өндөгний хос булчирхай, өндөг дамжуулагч, хос хоолой, өндөг гаргах хос биш ерөнхий хоолой, түүнд нээгдсэн үр хүлээн авагч, дагуур булчирхай зэргээс бүтнэ. Зарим шавжийн эмэгчний бэлгийн гадаад сүвийн амсарт өндөг булагч байдаг. Өндөгний булчирхай өндөгний хоолойнуудаас тогтох бөгөөд тэдгээрийн тоо хэд аравд хүрнэ. Хоолойн дээд нарийссан хэсэг бэлгийн олон тооны өндгөн эсүүдийг агуулсан байх ба түүнээс аажимдаа өндөг боловсорч хөгжинө. Үр хүлээн авагч тусгай булчирхайтай байх бөгөөд түүний ялгаралт үр хүлээн авагчид орж, эвцэлдсэний дараах эр үрийн эсүүдийн хадгалах чадварыг нэмэгдүүлнэ. Эмэгчний бэлгийн дагуур булчирхай өндөгүүдийг хооронд нь наалдуулах, эсвэл юманд наалдаж бэхлэгдэхэд зориулагдсан наалдамхай бодисыг ялгаруулах үүрэгтэй. ===Эрэгчний бэлгийн систем=== Үрийн хос булчирхай /төмс/, үр дамжуулагч хос хоолой, үр шахах хос биш суваг, дагуур булчирхайнууд ба гадаад бэлэг эрхтэнээс бүтнэ. Үрийн булчирхай хоолойнуудаас тогтох бөгөөд бөөрөнхий буюу гонзгой хэлбэртэй байна. Тэрхүү хоолойн дотор эр бэлгийн эсүүд хөгжлөө олно. Эр бэлгийн эсүүд маш жижиг хэмжээтэй, хөдөлгөөнтэй эсүүд байдаг. Эрэгчний бэлгийн дагуур булчирхайн суваг үр дамжуулагч хоолойд нээгдэнэ. Тэрхүү дагуур булчирхайгаас ялгарах шингэн, бэлгийн эр эсийг хамгаалах бүрхүүл-сперматофорыг үүсгэнэ. Сперматофор, үр дамжуулагч хоолойгоор гадагш гарна. ===Үржлийн явц=== Эрэгчин, эмэгчин шавжийн эвцэлдэх үед сперматофор, эмэгчний өндөг дамжуулах хос биш ерөнхий хоолой буюу эсвэл эвцэлдэх уутанд орно. Энд сперматофорын хана уусан эр бэлгийн эсүүд-сперми үр хүлээн авагчид орох болно. Энэ үед өндөг дамжуулагч хос ба хос биш сувгаар өндөг өнхрөн ирэх зуур, [[эр бэлгийн эс]] үр хүлээн авагчаас гарч өндгөнд нэвтрэн орж үр тогтоно. Үр тогтсон өндгөн эс тэжээлийн бодис баялагтай байх бөгөөд гадуураа хорион гэж нэрлэгдэх бүрхүүлээр бүрхэгдэнэ. Өндөгний хэлбэр ба хэмжээ янз бүр байдаг боловч тодорхой зүйлийн шавж тус бүрд тодорхой хэлбэртэй байдаг. Өндөгний хэлбэрээр шавжийн зүйлийг тодорхойлон мэдэж болно. Шавж маш олон өндөг төрүүлнэ. Жишээлбэл: хатан, балт зөгий 1.5 сая, халуун орны шоргоолж-термит хоногт 30000, эрвээхэй 1.5-2 мянга өндөг төрүүлнэ. Олонхи шавжийг гаднаас харахад эрэгчин, эмэгчин нь эрс ялгагддаг. Эрэгчин, эмэгчний ийнхүү ялгагдах шинжүүдийг бэлгийн диморфизм гэж нэрлэнэ. Шавжийн хөгжилт: Шавжийн хөгжилтийг үр хөврөлийн ба үр хөврөлийн дараах гэж хоёр үе шат болгон үздэг. Үр хөврөлийн хөгжилт нь үр тогтсон өндгөн эсийн хөгжилт юм. Үр тогтсон, өндгөн эс гол төлөв зууван хэлбэртэй, тэжээлийн бодис шар уургаар баялаг байна. Шар уураг өндгөн эсийн төв хэсэгт оршино. Энэ учир үр тогтсон өндгөн эс гадаргуугийн хэлбэрээр хуваагдаж цаашид үр хөврөлийн хөгжилт явагдана. Үр хөврөлийн дараах хөгжилт, өндөгнөөс өт буюу амьд зулзага төрж гарахаас эхлэн явагдана. Шавжийн үр хөврөлийн дараах хөгжлийн онцлог нь хувиралт юм. Шавжийн бүдүүлэг хэлбэрүүдийн өсөлт, хөгжилт онцын хувиралт үгүй явагддаг. Залуу биеүүд эх организмтайгаа маш төсөөтэй байдаг. Ийм учраас тэдгээрийн хөгжлийг шууд хөгжилт гэнэ. Дээд хөгжилтэй далавчит шавжуудын хөгжилт өөрөөр явагддаг тул тэдгээрийг бүрэн биш ба бүрэн хувиралттай шавжууд гэж ангилна. Бүрэн биш хувиралттай өндөг, авгалдай, бие гүйцсэн гэж гурван шатыг дамжин хөгжинө. Ийм шавжийн авгалдай, бие гүйцсэн шавжтайгаа гадаад байдлаараа төсөөтэй. Харин биеийн хэмжээ бага, далавчны хөгжил сул дорой, сахлын үе цөөн зэрэг зарим шинжээр ялгаварлагдана. Бүрэн биш хувиралттай шавжуудад шулуун далавчтан, жоом, бясаа, соно, мөхөөлжүүд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжууд өндөг, авгалдай, хүүхэлдэй, бие гүйцсэн гэсэн 4 үе шатыг дамжин хөгжинө. Өндөгнөөс амны эрхтэн бүхий өт хэлбэртэй авгалдай төрөн гарч, цаашдаа хэд дахин гуужиж өсч, томорсоор хүүхэлдэй болно. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнүй. Хүүхэлдэйнээс бүрэн боловсорсон, бие гүйцсэн шавж гарна. Бүрэн хувиралттай шавжуудад эрвээхэй, цохнууд, ялаа, сарьсан далавчтанууд хамаарагдана. Бүрэн хувиралттай шавжийн авгайлдайнууд янз бүр байх боловч гурван үндсэн хэлбэрт хуваан үзэж болно. Үүнд: 1. анхдагч шавжийн хэлбэртэй авгалдай; 2. хорхой хэлбэртэй авгалдай; 3. хүрэнцэр маягийн авгалдай. Анхдагч хэлбэртэй авгалдай цээжиндээ урт 3 хос урт хөлтэй, уртавтар гонзгой хэлбэртэй, амны эрхтэн сайн хөгжсөн, угаажууд нь урагш чиглэсэн, шаламгай хөдөлгөөнтэй байна. Амьтнаар хооллодог шавж, шүр цох, жийгнүүр цох зэргийн авгалдай ийм хэлбэртэй байна. Хорхой хэлбэртэй авгалдайн бие сунгагдсан өт хэлбэртэй байдгаараа онцлог. Ихэнх цохын өт хэлбэрийн авгалдай цээжний гурван хос хөлтэй байдаг. Гэхдээ шөвгөр хошуут цох, холтосч цохын ба зарим ямаан цохнуудын авгалдайд цээжний гурван хос хөл байдаггүй. Ялааны авгалдайд толгой ба хөлүүд тод үзэгддэггүй. Хүрэнцэр маягийн авгалдай хорхой хэлбэрийн биетэй толгойн хэсэг тод үзэгдэнэ. Харин цээжийн гурван хос хөлөөс гадна хэвлийдээ 2-5 хос хөлүүдтэй. Эрвээхэйн авгалдайг хүрэнцэр гэж нэрлэх ба хяргын авгалдайг эрвээхэйн хүрэнцэртэй төстэй боловч толгойн хэлбэр, хөлний тоогоор өөр байдаг. Шавжийн хүүхэлдэйнүүд олон янз. Гадаад байдлаар нь тэдгээрийг гурван хэлбэрт хувааж үздэг. 1. Задгай хэлбэртэй, ийм хэлбэртэй гадуураа бүрхүүлгүй. Иймээс биеийн гадаад эрхтнүүд:сахал, хөл далавчны эх-үүсвэрүүд тод харагдана. Тухайлбал, цохнууд ба сарьсан далавчтны хүүхэлдэйнүүдийг нэрлэж болно. 2. Бүрхүүлт хүүхэлдэй. Энэ нь гадуураа тусгай бүрхүүлтэй байх тул бие нь төдий л харагдахгүй. Үүнд: элдэв эрвээхэйн хүүхэлдэйнүүд хамаарагдана. 3. Хуурамч дугтуй доторхи хүүхэлдэй буюу путари. Энэ нь торх хэлбэртэй байна. Торх хэлбэрийн дугтуй нь авгалдайн хамгийн сүүлчийн гуужилтийн хаягдаагүй арьс юм. Ийм учраас хуурамч дугтуй гэж нэрлэжээ. Тухайлбал: ялааны хүүхэлдэйнүүд юм. Шавжууд авгалдайн шатандаа ховдог хооллож, түргэн өсч томордог тул ихэнх шавжууд гол төлөв авгалдайн үедээ ихээхэн хөнөөл учруулна. Биеийн хэмжээ өсч томрохын хамт кутикул бүрхүүлээ хаяж гуужсаны үндсэнд авгалдайн өсөлт явагдана. Авгалдай өөрийн хөгжлийн хугацаанд нилээд хэд дахин гуужна. Ихэвчлэн 4-5 гуужна. Гуужилтын хоорондох үеийг өсөлт гэж нэрлэнэ. Анхны өсөлт нь өндөгнөөс авгалдай гарч, эхний гуужилтыг хүрэх үе юм. Хоёр дахь өсөлт нь анхны ба хоёрдугаар гуужилтын хоорондох үеийг эзэлнэ. Хэвийн нөхцөлд ихэнх шавжийн өсөлт ба гуужилтын тоо адил байна. Зарим шавжийн авгалдайнууд хүүхэлдэйн шатанд хувирахын өмнө мяндаслаг дугтуйг нэхэж түүн дотроо хүүхэлдэй болон хувирна. Дугтуйг зөвхөн мяндаслаг шүлсний булчирхайтай авгалдайнууд нэхнэ. Тэрхүү булчирхайн ялгаруулалт доод уруул дээр орших нарийхан хос сүвээр гармагц агаарын нөлөөнд түргэн царцана. Олонхи шавжийн авгалдай өөрийн биеэр хөрсийг дарж хонхойлон газарт орох бөгөөд зарим нөхцөлд шүлс ба ялгадасны зүйлээр тор хийж өлгийдэгдэнэ. Тэрхүү торон бүрхүүл нь хөрсөн дэх чийг ба химийн хорт бодисын нөлөөнөөс хүүхэлдэйн биеийг хамгаална. Шавжийн хүүхэлдэйн шатанд авгалдайн бие махбодь өөрчлөгдөн бие гүйцсэн шавжийн хэлбэр дүрсийг олох процесс явагдана. Хүүхэлдэй хөдөлгөөнгүй боловч, харин түүний бүрхүүлийн доторх авгалдайн зарим эрхтний эдүүдийг эвдэх, ирээдүйд бие гүйцэх шавжийн эрхтнүүдийг бүтээх процесс явагдана. ===Үржлийн зарим онцлог=== ====Партеногенез үржил==== Шавж бүхэн үр тогтож өндөглөн үрждэг байсан боловч зарим үед үр тогтоогүй өндгөөр үржих явдал үзэгддэг. Үүнийг охин үржил буюу пөртеногенез үржил гэнэ. Сарьсан далавчтаны багаас шонхор зөгий ба хярга охин үржлээр үрждэг. Ургамалын бөөс зэрэг зарим шавжийн партеногенез үржил бэлгийн үржилээр үржих явдалтай ямагт ээлжлэн явагдана. Өөрөөр хэлбэл нэг үед партеногенез үржлээр үржих нөгөө үе бэлгийн үржлээр үрждэг юм. ====Бэлгэ боловсролт==== Бие гүйцсэн шавжийн (имагийн) бэлгэ боловсролт дутуу буюу гүйцэт боловсролтойгоор хүүхэлдэйнээс гарна. Бэлгэ боловсролт нь гүйцэт хөгжсөн шавж хүүхэлдэйнээс гармагц шууд эвцэлдээнд орж өндөг төрүүлэх чадвартай байна. Ийм шавж хоол тэжээл хэрэглэхгүй. Тэдгээрийн амны эрхтэн зөвхөн үлдэгдэл төдий байна. Бэлгэ боловсролт дутуу хөгжилтэйгээр хүүхэлдэйнээс гарсан шавж нэлээд хугацаанд хооллосны дараа бэлгэ эрхтэн нь боловсорно. Хөгжлийн бие гүйцэлтийн шатандаа хооллохыг нэмэлт тэжээл гэж нэрлэжээ. Нэмэлт тэжээлийн үед шавж нэлээд идэмхий байх учир аж ахуйд хөнөөл учруулах нь их байх болно. Ихэнх шавж бэлгэ боловсролтын үед шавжийн ороо орж үй олноор нисэж эрэгчин нь эмэгчинээ эрж түүнтэй эвцэлдэнэ. Луувангийн шөвгөр хушуут зэрэг зарим шавж бэлгэ боловсролтыг хүртэл нисэхгүй. Бэлгэ боловсорч бие гүйцсэн шавж гуужихгүй ба өсч томрохгүй. Шавжийн өсөлт зөвхөн авгалдайн шатанд явагдана. ====Генераци==== Өндөгнөөс бие гүйцсэн шавж (имаго) хүртэл өсөн хөгжиж дахин өндөг төрүүлэх хүртэлх хугацааг шавжийн генераци (үе удам) гэж нэрлэнэ. Генерацийн явагдах хугацаа жилийн генерацийн тоо, шавж бүрд харилцан адилгүй байна. Зарим шавжийн (царцаа, голио гэх мэт) генераци жилд ганцхан удаа явагддаг байхад инздэх цох мэт зарим шавжийнх олон жил үргэлжилж генерацитай гэж хуваана. Гэтэл ургамлын бөөс нугын бор эрвээхий зэрэг зарим шавжууд жилд хэд хэдэн үе удам өгдөг тул олон дахилтад генераци гэж нэрлэнэ. Тухайлбал ургамлын бөөс нэг вегататив үеийн туршид 10 хүртэл ба түүнэс илүү удмыг (генерацийг) өгнө. Дрозофиль ялаа мөн олон дахилтат генераци бүхий шавж юм. ==Ангилал== Шавжийн ангилалд амны бүтэц, далавчны бүтэц, хөгжлийн хувиралт зэргийг голчлон анхаарч шавжийн ангийг салбар анги, багууд болгож хуваана. Үүнд: анхны, далавчгүй доод шавжууд ба далавчит дээд шавжийн салбар анги юм. Үүнээс 20 багийн төлөөлөгчид манай оронд одоогоор мэдэгдэж байна. [[Файл:Anopheles gambiae mosquito feeding 1354.p lores.jpg|thumbnail|right|[[Хумхаагийн шумуул]]]] ===Анхны, далавчгүй доод шавжийн салбар анги=== Жижиг биетэй /0.3-0.5 мм/ бүдүүлэг бүтэцтэй шавжууд юм. Хэзээ ч далавчтай байгаагүй. Хэвлийн хойд хэсгийн зарим үеүд дээр мөчдийн үлдэгдэл дагуур байдаг. Ихэнх шавжны дээд угаажийн үзүүр ил, тод үзэгдэнэ. Нийлмэл нүд байхгүй. Ихэнхдээ газрын хөрсөнд буюу ургамлын үлдэгдэл дор нуугдаж амьдарна. Хөл сүүлтний зарим нь хөдөө аж ахуйн ургамалд хөнөөл учруулдаг. Доод шавжууд газрын хөрсөнд амьдарч амьтан, ургамлын органик-ялзмагаар хооллодог учраас байгаль дахь бодисын эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлж, хөрсний үржил шимийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой. Энэхүү салбар ангид протура буюу сахалгүйтэн, хөл сүүлтэн, салан сүүлтэн, өргөс сүүлтэн гэдэг 4 баг хамаарагдана. ===Далавчит дээд шавжийн салбар анги=== Энэ салбар ангид шавжийн зонхилох хэсэг багтана. Биеийн бүтэц, байгуулалт сайтай, амьдралын янз бүрийн нөхцөлд амьдардаг тул маш олон хэлбэр дүрстэй, цөм далавчтай. Ихэнх зүйлүүд хоёр хос далавчтай байдаг боловч зарим нь нэг хос далавчтай байна. Гол төлөв ниснэ. Далавчтай боловч нисдэггүй шавжууд бий. Бөөс, нохой бөөс зэрэг шавжууд далавчтай шавжуудын тоонд багтдаг. Далавчит шавжуудыг эртний далавчтан ба шинэ далавчтан гэж хоёр бүлэг болгон үзнэ. Эртний далавчит шавжууд геологийн хөгжлийн чулуун нүүрсний үед соно үлдэж хоцорчээ. Шинэ далавчтаны бүлэгт багтах шавжууд далавчаа эвхэх, тэнийлгэх тусгай булчингуудтай болсон байна. Далавчит дээд шавжийн салбар ангийг дотор нь ангилан хувааж үздэг. ====Эртний далавчтаны бүлэг==== =====Өдөрчийн баг===== Ephemeroptera. Бие нь нарийхан урт, торон далавчтай. Далавч нь булбарай, хойд далавч урдахаасаа жижиг буюу байхгүй болсон. Амны эрхтэн хөгжөөгүй, бие гүйцсэн шавж хооллохгүй. Хэвлийн төгсгөлд 2-3 урт нарийхан ‹сүүл› байна. Тэр нь нисэхэд биеийг залж өгнө. Бүрэн биш хувиралттай. Авгалдай нь усанд амьдарна. Трахейн заламгайнуудтай байдаг. 1-3 жил насална. Энэ хугацаандаа 20-25 удаа гуужна. Авгалдайн сүүлчийн гуужилтаас далавчтай, бэлэг боловсроогүй шавжууд нисч гарна. Тэдгээрийг субимаго гэж нэрлэнэ. =====Сонын баг===== Odonata. Биеэр урт. Толгойн хэсэгт том зүймэл нүд байна. Хоёр хос ижил том, торлог судалтай далавчтай. Соно махчин амьдралтай. Нисэх зуур хөх түрүү, шумуул зэргийг барьж иддэгээрээ ашигтай. Намар соно олшроход хөх түрүү эрс цөөрдөг. Авгалдай нь усанд амьдарч, усны жижиг амьтдаар хооллоно. Авгалдайг загас иддэг учир загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. 4500 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. Манай оронд сонын 2 дэд баг 11 овог 28 төрөл 78 зүйлийн соно тэмдэглэгджээ. ====Шинэ далавчтаны бүлэг==== =====Бүрэн бус хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== ======Жоомны баг====== ''Blattoptera'' — бие нь хавтгай, утсан сахалтай. Өмнөд далавч хатуу, хойд далавч зөөлөн, тэр нь хатуу далавчны дор эвхэгдэнэ. Эмэгчин жоом заримдаа далавчгүй байдаг. Хэвлийн төгсгөлд дүрс хувирсан мөч-хос церки байна. Амны эрхтэн нь мэрэхэд зохилдсон. Элдэв идэштэн шавж. Өдөр хөрсний ан завсар, юм дор нуугдаж шөнө гарч явна. Шар жоом, хар жоом хүний орон сууцанд элдэв зүйлийг бохирдуулахаас гадна паразит хорхойнуудын өндөг, өвчний элдэв нянг тараадаг. 3600 орчим зүйлийн жоом бий. Манай орны говийн бүсэнд хээрийн жоом гуу жалга болон мэрэгчдийн нүхэнд, түүнийг хөмрөг гэж нэрлэдэг. ======Мөргөлжийн баг====== ''Mantoptera'' — урд мөчөөрөө жижиг амьтдыг шүүрэн барьж хооллодог махчин шавж. Ургамал дээр урд мөчөөрөө дээш өргөн залбирч буй маягаар суудаг тул мөргөлж гэж нэрлэгджээ. Толгой нь маш хөдөлгөөнтэй, шалмаг, далавч нь шугаман навч хэлбэртэй, 2000 орчим зүйлийн мөргөлжөөс манай оронд 9 зүйл тэмдэглэгджээ. ======Шулуун далавчтаны баг====== ''Orthoptera'' — амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Өмнөд далавч нь нарийвтар, зузаан арьслаг боловч тод судалтай. Суух үедээ өмнөд далавчны дороо хойд далавчаа эвхэж далдлан хучна. Хойт хос далавч нь том, нимгэн сарьслаг бүтэцтэй. Гэвч энэ багийн зарим зүйлүүд далавчгүй буюу сул хөгжилтэй далавчтай байдаг. Хойт хөлний шилбэ урт нарийхан, гуя нь бүдүүн булчинлаг болсон нь үсрэхэд зохилджээ. Шулуун далавчтаны багт царцаа, голио, гүрэлзгэнэ, ‹хүн хорхой› зэрэг овгийн шавжууд багтана. Царцаа амьдралын байдлаар сүрэг ба сүрэг биш гэж ялгагдана. Сүрэглэдгийг царцаахай, сүрэглэдэггүйг царцаа гэж ялган нэрлэх нь зохимжтой. Манай оронд царцаахайн зүйл маш цөөн, бараг байхгүй. Харин олон зүйлийн царцаа амьдардаг. Манай оронд 130 гаруй зүйлийн царцаа амьдардгийн 30 орчим зүйл нь хадлан бэлчээр, үр тарианы ургамлуудын үндсэн хортон болно. Тэдгээрийн дотроос Сибирийн царцаа, тоонолжит царцаа, бараан далавчит царцаа, цагаан сугат царцаа зэргийг онцлон нэрлэж болно. Харин Азийн, цөлийн царцаахай сүрэглэн нисэх замдаа дундад Ази, Бага Ази, Африкийн орнуудад ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Манай орноос 20 гаруй зүйлийн голио тэмдэглэгджээ. Олонх нь хадлан бэлчээрийн ургамлыг идэж сүйтгэхээс гадна элдэв шавж, хорхой, царцааг барьж иддэг. Олон зүйлийн голионы дотроос ногоон голио, ойт хээр, монгол саарал голио, нуруу өргөст голио, ойт хээр, цөл хээрийн бүсээр өргөн дэлгэр тархаж хадлан бэлчээрт хөнөөл учруулна. Манай оронд 3 зүйлийн гүрэлзгэнэ, өрөөсгөл хануур хүн хорхой, говийн баянбүрд, марц бүхий элсэнцэр хөрсөнд амьдарч ургамалд хөнөөл учруулна. Манай дэлхий дээр шулуун далавчтаны 20000 орчим зүйл амьдардаг болох нь мэдэгдэж байна. ======Жигд /ижил/ далавчтаны баг====== ''Homoptera'' — энэ багт олон хэлбэрийн жижиг, том хэмжээний, хатгаж- сорох урт хошуутай шавжууд хамаарагдана. Далавч нь сарьслаг, өмнөд далавч нь нягт арьслаг, хойтох нь хэмжээгээр жижиг буюу заримд нь байхгүй байж болно. Ер далавчгүй зүйлүүд ч олон байдаг. Ихэнх нь хөдөө аж ахуйн таримал ургамлуудад хөнөөл учруулна. Ургамлын бөөс жижигхэн биетэй, нэг дор олноороо цугларан амьдарч ургамлын шүүсийг сорж хооллоно. Жигд далавчтаны багт ургамлын бөөсөөс гадна нөмрөг, бүүрэг, цагаан далавчтан, бамбайт гэдэг доод багийн шавжууд багтана. Эдгээрээс манай оронд зургаан цэгт нөмрөг, судалт нөмрөг, алимын ногоон бөөс, вандуйн бөөс, үет ургамлын бөөс зэрэг олон зүйлүүд ургамлын эрхтнүүдийн шүүсийг сорж ургацын хэмжээг эрс багасгана. Жигд далавчтаны багийн 30000 гаруй зүйлүүд байдаг. ======Хагас хатуу далавчтаны баг====== Hemiptera- Хоёр хос далавчтай боловч өмнөд далавчны угийн хэсэг хатуу, арьслаг, гадна талаасаа зузаан хитинээр хучигдсан байхад үзүүрийн хэсэг нь сарьсархаг нимгэн бүтэцтэй байна. Иймээс хагас дутуу далавчтан гэж нэрлэгджээ. ======Бөөсний баг====== ''Anaplura'' — далавч байхгүй, амны эрхтэн нь хатгаж сороход зохилдсон. Сүүгээр бойжигч амьтдын эктопаразитууд болно. Хүний биед толгойн бөөс, хувцасны бөөс, намилзгана тохиолдоно. Бөөсний тиф ба бусад халдварт өвчнийг тараана, 300 орчим зүйлүүд бий. =====Бүрэн хувиралттай шавжийн салбар бүлэг===== Латин нэршил нь ''Holometabola''. ======Хатуу далавчтан буюу цохын баг====== ''Coleoptera'' — Өмнөд дээд хос далавч нь хатуу хитнээр бүрхэгдсэн байх учир хатуу далавчтан гэж нэрлэжээ. Хоёрдогч хос далавч нь нисдэг цохуудад нимгэн сарьслаг байна. Харин нисдэггүй цохын хойд нимгэн далавч үлдэгдэл төдий ба бүрмөсөн байхгүй байдаг. Цохын амны эрхтэн мэрэхэд зохилдсон. Амьтнаар хооллогч, ургамал идэштэн, ялзмаг идэштэн, элдэв идэштэн гэж ялгарварлан үздэг. Ашигтай ба хөнөөлтэй цохууд маш олон. ======Торон далавчтаны баг====== ''Neuroptera'' — хальсархаг, тунгалаг торлог судал бүхий хоёр хос далавчтай шавж. Мэрэх амны эрхтэнтэй.Ихэнх нь амьтнаар хооллоно. Хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Тухайлбал алтан нүдэн, шоргоолжийн арслан зэрэг манай оронд өргөн тархсан юм. ======Хоовгонгийн баг====== ''Trichoptera'' — хоёр хос далавчтай, далавч нь үсээр бүрхмэл, хойд далавч нь урдахаасаа том. Дээд угааж үлдэгдэл төдий, харин доод угааж нь богинохон хошууг үүсгэнэ. Авгалдай усанд амьдарна. Гурван хос хөлтэй, түүний биед шүүслэг булчирхай байна. Авгалдайн ихэнх нь тусгай гэр дотор амьдарна. Элс, хайрга, дун, өвс, ургамлын хэсгийг биедээ наалдуулан гаднах гэр бүрээсээ хийнэ. Ийм учраас хоовгон гэж нэрлэнэ. Олонх авгалдайнууд хүчилтөрөгчөөр элбэг, хүйтэн устай, урсгал сайтан уулын гол горхинд амьдарна. Загасны үндсэн хоол тэжээл болдог учраас загас үржүүлгэнд ач холбогдолтой. Энэ багт 3000 гаруй зүйлүүд хамаарагдахаас манай оронд 80 гаруй зүйл мэдэгдэж байна. ======Хайрсан далавчтан буюу эрвээхэйн баг====== [[Файл:Ratamoverkkoperhonen.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] [[Файл:Lepidoptera of Mongolia.jpg|thumbnail|left|Эрвээхий]] ''Lepidoptera'' — хоёр хос далавчтай далавч нь хайрсаар бүрхэгдсэн тул ийнхүү нэрлэжээ. Амны эрхтэн нь цэцгийн бал, тоосыг сороход зохилдсон хошуу болж хувирсан байх нь ороомог маягаар эвхэгдсэн байна. Зарим зүйлийн хайрсан далавчтан хошуугүй болсон бие гүйцсэн үедээ хооллодоггүйд оршино. Хайрсан далавчтны багийг доод буюу ижил далавчтан, дээд буюу ижил биш далавчтаны салбар багт хуваана. Манай ойд Сибирийн хүр эрвээхэй, якобсоны төөлүүр, нарсны төөлүүр зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд шинс, нарсны шилмүүсийг идэж ихээхэн хөнөөл учруулдаг. Мөн долоогоны цагаан эрвээхэй, өрөөсгөл хүр эрвээхэй, үнэрт коссус зэрэг эрвээхэйн хүрэнцрүүд навчит ой, үр жимсний модны навчийг идэж сүйтгэнэ. ======Сарьсан далавчтаны баг====== ''Hymenoptera'' — хоёр хос сарьсархаг бүтэц бүхий далавчтай шавж. Өмнөд далавч нь хойд далавчаасаа том, урт байна. Ихэвчлэн амны мэрэх эрхтэнтэй боловч зарим нь долоох, хатгаж сорох бүтэцтэй байдаг. Сарьсан далавчтаны эмэгчин нь өндөг булагч, хатгууртай байна. Цээж ба хэвлийн залгалт олон янз болж суумгай иширхэг өлгөмөл хэлбэрийн хэвлийг үүсгэнэ. Ер нь энэ багт маш олон зүйл 150000 гаруй багтах бөгөөд бүтцийн талаар олон янз юм. Сарьсан далавчтаны зөн билэг буюу инстинкт мөш нарийн Инстинкт нь нийгмээр амьдарлаг зөгий, шоргоолж, термит зэрэг шавжуудад тод мэдэгддэг. Ихэнх сарьсан далавчтаны авгалдай хөл байхгүй толгой нь хөгжлөөр дорой нүдгүй байдаг боловч зарим зүйлийн хяргын авгалдай хэвлийдээ 6-8 хос хөлтэй эрвээхийн хүрэнцэртэй төсөөтэй байдаг тул хуурамч хүрэнцэр гэж нэрлэжээ. Сарьсан далавчтан аж ахуйн ихээхэн ач холбогдолтой юм. Балт зөгий ''Apis mellifera L'' энэ багт хамрагдана. Балт зөгийг үржүүлэн өсгөж амтат бал эмийн бодисуудыг авч ашиглана. Шоргоолж Fomicoidae энэ багт орно. Ихэнх шоргоолж ургамалын ялангуяа ойн хортон шавжаар хооллодог тул ашигтай. Манай орноос 10 гаруй зүйлийн шоргоолж мэдэгдэж байна. Хөдөө аж ахуйн таримал ургамлын хортон шавжийн өндөг авгалдай хүүхэлдэй зэрэгт өөрийн өндгийг гаргаж парзитлан амьдардаг шонхор зөгий ( ''Aphelinus'', ''Apanteles'') мэтийн төрөл ихээхэн ашигтай. Сарьсан далавчтаны багийн хальцидийн овогт трихограмм (''Trichogramma evanesvens''), пимпла (''Pimpla examinatora''), апонтелес (''Apantoles glomeratus'') зэрэг празит амьдралтай сарьсан далавчтан олон. Тэдгээрийг ой ба хөдөө аж ахуйн ургамлын хортон шавжтай биологийн аргаар тэмцэхэд өргөн ашиглана. Энэ багт ургамалд хөнөөл учруулах зүйлүүд ч цөөнгүй. Модлог ба жимсний ургамалаар хооллогч монголын эврэн сүүлт (''Paurus mongolicum''), нарсны хярга бургасны бариулын хярга (''Haplocampa testudinea''), хүнсний ногооны хортон рапсийн хярга (''Athalia'') зэрэг олон зүйл манай орноос илэрч бүртгэгдсэн болно. ======Нохой бөөсний баг====== ''Aphaniptera'' — далавчгүй хатгаж сорох амны эрхтэнцэртэй хөл нь шсрэхэд зохилдсон. Нийлмэл нүд байхгүй. Бие нь хоёр хажуугаасаа хавчигдсан байна. Авгалдай нь амьтны гаралтай органик бодисын ялзмагаар хооллодог учир мэрэх амны эрхтэнтэй байна. Нохой бөөс сүүгээр бойжигч амьтад ба шуувууны биеийн цус сорж амьдарна. Хүнд, хүний нохой бөөснөөс (''Pulex irritans'') гадна нохойн, муурын, тарваганы, зурмын гэх мэт нохой бөөс амьдрах чадвартай тул элдэв тахал өвчнийг тараана. Нохойн бөөсний багт 1000 гаруй зүйл багтаана. Манай орноос 80 гаруй зүйлинй нохойн бөөс элдэв мэрэгчид бас жигүүртнээс бүртгэгдсэн байна. ======Хос далавчтан буюу ялааны баг====== Diptera. Хамгийн дээд зэргийн бүтэцтэй шавж юм. Хос далавчтаны өмнөд хос далавч сарьсдыг тунгалаг өнгөтэй байна. Хос далавч нь үлдэгдэл төдийн хоцорч дууны эрхтэн дүнгэнүүр болж хувирсан байна. амны эрхтэн нь хатгаж сорох буюу долооход зориулагдсан. Хос далавчтаны багийг сахлын бүтцээр урт сахалтай (''Nematocera'') ба богино сахалтай (''Brachecera'') салбар болгон үздэг. Урт сахалт хос далавчтаны салбар багт: шумуул, дэлэнч, моксит, тэмээлзгэнэ, жинжин (хирономид) ялаа, урын ялаанууд (галли) зэрэг хамрагдана. Богино сахалт хос далавчтаны салбар багт: хөхтрүү, хар ялаа, гуур, тахина, ктрыр ба цус ёорогчид зэрэг олон ялаанууд багтана. Авгалдай (өт нь хөл байхгүй хааяа толгой нь үл мэдэгдэнэ ялааны өт) Хүүхэлдэй нь чөлөөтэй буюу торхон хэлбэртэй байна. Амьтан буюу ургамал идэштэн болно. Гэвч цус сорогчид (дэлэнч шуумуул, хөхтрүү, цеце ялаа зэрэг) олон. Нэлээд хэлбэрийн шумуул дэлэнчийн авгалдайнууд усанд амьдарна. Зарим зүйлийн ялааны өт ялзарсан органик бодисоор хооллож хөгжинө. Нэлээд хос далавчтаны (гуур, тахина ялаа зэрэг) өтнүүд празит амьдралтай байдаг. Хос далавчтанууд байгаль ба аж ахуйд үзүүлэх ач холбогдлоор асар их болно. Мөн хор холбогдлоор ч байгагүй. Олон хэлбэрүүд ургамалд, ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал ургамалд хөнөөл учруулна. Гуурын ялаанууд мал аж ахуйд асар их хохирол учруулдаг. Тэд том биетэй, үсэрхэг ялаанууд юм. Адуу, үхэр бог малын бие дээр сууж өндөг буюу өт цацна. өтнүүд нь бүдүн урагшаа нарийссан байх ба хатуу өрөгстэй цагирагууд байдаг. Гэрийн мал ба зэрлэг амьдтын ходоод, арьс, хамар багалзуурын хөндийд гуур (өт) амьдарч өвчлүүлнэ. Аюултай хортон бол вольфартовын ялаа (''Wohlfahrtia magnifica'') юм. Энэ ялаа хүн ба амьтдын хамар чих нүдэнд буюу арьсны шарханд амьд өт цацах тул тэдгээр нь эд, эрхтнэрр холллож өсч томроод газар унаж хөрсөнд хүүхэлдэй болж хувирна. Цус сорогчид ба хүн малд халдварт өвчин тараана. Тухайлбал: малярийн шумуул (''Anopheles'') халуун хумхаа өвчнийг, моксит ялаа (''Phlebotomus'') лейшманиозыг, хөхтрүү (''Tabanus'') тулярми, трипназомоз, сибирийн боом, цеце ялаа (''Glossina morsitans'') нойрын өвчин зэрэг халдварт өвчнүүдийг дамжуулах тул аюултай. Гэтэл үр тариа ба хүнсний ногооны таримал ургамалд хөнөөл учруулагч хос далавчтан цөөнгүй. Манай оронд швед ялаа (''Ossinella pusilla''), ногоон нүдэн (''Chlorops pumilionus'') мерозима (''Merrozuma saltatrixtris'') бүдүүн хөлт ялаа (''Bibbio consanguineus'', ''Bibio nigriven'') зэрэг үр тарианы үет ургамалууд байцааны хаврын ялаа (''Hylemyia floralis'') сонгины ялаа (''Hylemyia Antigua'') лаг луувангийн ялаа (''Pegomyia hiosviami'') зэрэг ялаанууд хүнсний ногоонд ихээхэн гэмтэл учруулна. Олон зүйлийн ялаанууд цэцэгт ургамалын тоос хүртээдэг тул байгаль ба аж ахуйд ихээхэн ач тус үзүүлнэ.Хос далавчтаны багт 80000 орчим ялаануууд хамаарагдана.За тэгээд олон зүйлийг хийж болно доод тал нь шал хэрэггүй мэдээлэл байгаа ==Биологи экологийн зарим онцлог== ===Диапауз=== Гадаад орчны температур ихсэх буюу буурах ган болох хоол тэжээлгүйдэх зэрэг амьдарлын тохиромжгүй нөхцөлд шавжийн өсөлт хөгжилт зогсонги байдалд ордог үүнийг диапуз гэнэ. Шавжууд диапузын үед хөдөлгөөнгүй болж бодисын солилцооны процесс эрс буурч чанарын талаар өөрчлагдөнө. Диапузын амьдрал нь өөхлөг биед хуримтлагдсан тэжээлийн бодисын тусламжаар явардах ба амьсгал нь агаар хүчилтөрөгчийн эсийн тусгай ферментийн нөлөөгөөр тэжээлийн бодисын эсэлдсэний үндсэнд явагдана. Амьсгалын ийм арга бол түр зогсолтын байдалд (диапаузид) байгаа шавжийн хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар ба амьдрах орчны бусад тохиромжгүй нөхцлүүдийг эсэргүүцэх явдлыг сайжруулж өгнө. Шавж хөгжлийн бүх шатандаа диапаузд орох боловч харин зарим зүйлийн шавжийн диапауз нь түүний хөгжлийн тодорхой шаттай холбоотой байдаг. ===Нийгэмч шавж=== Нийгэмч шавжууд бүлийн дотор ижил төрлийн тодорхой хуваарьтай байдаг нь тэдний амьдарлын процесст үүсч бий болсон хэв заншил (инстинкт) юм. Зөгийн үүрт өндөг төрүүлэх чадваргүй маш олон тооны ажилчин зөгий цэцгийн бал цуглуулж хоол тэжээл бэлтгэх, үүр барих, цэвэрлэх, үүрийн доторх агаарыг солих чийгийн хэмжээг тохируулах авгалдайг хооллох гэх мэт гол ажлыг гүйцэтгэнэ. Нэг бүлд үржих чадвартай ганцхан хатан зөгий байна. Хатан зөгий өндөглөж үр удмаа бүлд үлдээхээс өөр ажилгүй. Хатан зөгий ажилчин эмэгчин зөгийнүүдээс тод ялгагдана. Мөн үр тогтоох үүрэгтэй эцэг зөгий үүхэнд байх бөгөөд эрэгчин зөгий үнэрлэх эрхтэн сахал, хараа сайн хөгжсөн байдаг нь үржлийн үед хатан зөгийг олоход гол үүрэг гүйцэтгэнэ. Ажилчин зөгий үржихгүй ба эцэг зөгий үр тогтсоын дараа үхнэ. Харин хатан зөгий удаан насална. Шоргоолж үүрийн дотор мөн бүлээр амьдарна. өндөг төрүүлэх чадваргүй ажилчин шоргоолжнууд үүрийн доторх бүх ажлыг хийхээс гадна цэрэг цоргоолж үүр, бүлийг бусдын довтолгооноос хамгалах үүрэгтэй тул тэдгээрийн угааж маш хүчирхэг хөгжсөн байна. ===Биеэ хамгаалах зохилдлого=== Шавж амьтдаас биеэ хамгаалахын тулд амьдарлын тэмцэлд янз бүрийн зохилдлогоо болжээ. Шавжийн амьдралд биеийн өнгө чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Ихэнх шавжийн өнгө өөрийн амьдрах орчны өнгөтэй ижил байдаг ба зарим шавжууд ургамлыг навч, мөчир гэх мэт эрхтэнтэй төсөөтэй болох, ямар ч төрлийн холбоогүй өөр хортон шавжтай адил цоохор өнгөтэй болох зэрэг зохилдлогыг олсон байдаг. Ийм үзэгдлийг ивээх өнгө гэж нэрлэнэ. Ихэнх шулуун далавчтан бясаа зөрэг нь орчны байдалтай адилхан ногоон хүрэвтэр, бараан саарал өнгөтэй байдаг. Гэтэл нисч яваа үед хойд далавч нь тод өнгөтэй харагддаг ба суумагц өмнөд далавчиндаа хучигдан бараг харагдахгүй шахам болдог тохиолдол ч бий. Алаг цоохор цэцгийн дунд нич яваа эрвээхий тод харагдах боловч далавчаа босоо байдлаар хумхин суумагц цэцгийн өнгөөс ялгагдахгүй байх нь олон бий. Энэ далавчний дээд доод талын өнгө ижил биш байдагтай холбоотой байдаг юм. Төөлүүрч эрвээхийн авгалдай (Geometridae) өөрийн амьдралд аюул тулгармагц модонд хойд хөлөөрөө бэхлэгдэн босмогц модны навчний мөчрөөс үл ялгагдана. Орчны өнгөтэй адил төсөөтэй болсон байхаас гадна зарим шавж маш тод өнгөтэй байдаг. үүнд : буглаа цохууд, зөгий хэдгэнийг нэрлэж болно. Үүнийг айлгах өнгө (мимикри) гэнэ. Гэтэл өөртөө ямар ч хамгаалах чадваргүй боловч махчин амьтдыг айлгах чадвар бүхий бусад шавжийн адил тод өнгөтэй, алаг цоохор биетэй шавжууд байна. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн ач холбогдол== Шавжийн байгаль дахь үүрэг ач холбогдол асар их юм. Шавж зүйлийн тоогоор 1.5 сая орчим бусад амьтдаас давуутай болохын зэрэгцээ зарим зүйлийн шавж үй олноор үржих чадвартай байдаг нь манай дэлхий дээрх шавжийн тоог үй түмд хүргэнэ. Тусгайлан тооцоолж бодсоноор манай ертөнц дахь шавжийн тоо (минумум) ойролцоогоор 10/8 зэрэг млрд болно өөрөөр хэлбэл дэлхийн хүн амын нэг бүрт 250000000 орчим шавж ноогдох жишээтэй. Энэ үй түмэн шавжууд байгалийн элдэв үйл ажиллагаанд маш идэвхитэй оролцоно. Шавж олон янзын цэцэгт ургамлуудын тоосыг хүртээдэг тул байгальд асар их ач холбогдолтой. Шавжаар тоос хүртдэг цэцэгт ургамлууд маш олон. Зарим ургамлууд зөвөн тоос хүтэхгүйгээр үржиж чадахгүй. Ургамлын тоос хүртээгч шавжуудаас нэгдүгээрт сарьсан далавчтан ялангуяа балт зөгий үхэр хэдгэнэ, хоёрдугаарт хос далавчтан (элдэв ялгаа) гуравдугаарт эрвээхий орно. Хөрс үүсэх процесст шавжууд ялангуяа термит ба шоргоолжууд их ач холбогдолтой. Эдгээр нь бусад авгалдайн адил газрын хөрсөнд амьдарч нүхлэн сийрэгжүүлж агаар чийг дулааны солилцоог сайжруулах ба ухгамал амьтдын үзэгдлийг задалж яазмагаар баяжуулна. Шилмүүст модны хагдарч унасан шилмшшсшшд шавжий үйл ажиллагаагүйгээр ялзмаг үүсгэж чадахгүй. Шавжууд элдэв амьтдын ялгадас, хүүр, сэг ургамлын хагдарлыг задалж ариутган-цэвэрлэгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ байгаль дахь бодисын эргэлтийг нөхцөлдүүлж түүнийг түргэсгэнэ. Шавж идэштэн шувууд ба сүүгээр бойжигчид цөөнгүй. ==Шавжийн байгаль дахь аж ахуйн хор хөнөөл== Шавжийн байгальд үзүүлэх хор хөнөөл мөн асар их. Элдэв ургамлын үндэс, иш, навч, цэцэг, үр жимсийг идэж ихээхэн гэмтэл учруулж ургацыг доройтуулна. Ялангуяа хөдөө аж ахуйн таримал, ургамал, ой мод, хадалн бэлчээрийг идэж сүйтгэдэг тул улс, ардын аж ахуйд багагүй хохирол учруулна. Ялангуяа манай оронд 1929-1939, 1946-1948, 1954-1956 онуудад царцаа ихээхэн хохирол учруулж байсан түүхтэй. Царцаа хадалн бэлчээрийг сүйтгэхээс гадна үр тарианы ургамлын үндсийг суулгасан үрийн няслуур цохын утсан өт, нил хар цохын хуурамч утсан өтүүд идэж ургацыг сийрэгжүүлэн асар их багасдаг. Үр тарианы ургамлыг газар дээрх хэсгийг (иш, навч, түрүү) үр тарианы бор бүгэг швед ялаа бясаа ургамлын бөөс навч идэгч цохууд зөрөг 30 шахам зүйлийн гол хортон шавжууд гэмтээж үр тарианы аж ахуйд ихээхэн хохирол учруулж байна. Манай орны хүнсний ногооны талбайд цтсан өтүүд манжингийн шөвгөр хошууд байцааны хивэн манжингийн цагаан эрвээхий байцааны бөөс сонгино, луувангийн ялаа, байцааны бүгэг зэрэг 40 гаруй зүйлийн гол хортон шавжууд илэрч хүнсний ногооны ургамалуудын өвчин ялангуяа вирусын өвчинг тараахад их үүрэг гүйцэтгэнэ. Манай ой модыг сибирийн хүр эрвээхий, өрөөсгөл эрвээхий, якобсоны эрвээхий нарсны төөлүүр сахалт ба цохууд зэрэг хортон шавжууд багагүй гэмтээж байна. жишээ нь: 1956 оны судалгаагаар манай орны ойн 63790 га талбайд сибирийн хүр эрвээхий (''Dendrolimus sibiricus'') тархан дэлгэрч 17700 га талбайн хар модыг идэж сүйтгэснээс бүрмөсөн хатаж байжээ. Жимс-жимсгэний аж ахуйд алимын үргэлж, алимын бөөс долоогоын цагаан эрвээхий зэрэг шавжууд хөнөөл учруулах боллоо. Хүн ба адгуусан амьтдыг празитлагч шавжууд асар их юм. Шавж адгуусан амьтдын биед паразитлан амьдарч бие бялдарыг доройтуулан муутгаснаар малаас гарах бүтээгдэхүүний чанарт муугаар нөлөөлнө. Хөхтрүү, шумуул, дэлэнч зэрэг хос далавчтан шавжууд хооллох үедээ хүн ба сүүн тэжээлт амьтдын бие дээр сууж цус сорж амьдархаас гадна амьтдын тайван байдлыг алдагдуулах тул малын тарга хүч гарах бүтээгдэхүүний чанарт эрс муу нөлөө үзүүлнэ. Мөн хүн ба сүүн тэжээлтэн цус сорж өвчин тараадаг ялаанд Африкийн өмнөд ба төв хэсэгт тархсан Цеце ялаа (cloosina) орно. Шавжийн дотроос нохой бөөсийн багт хамаарагдах шавжууд ихэвчлэн авгалдай үедээ хүний орон сууц, амьтдын нүх үүр зэрэгт амьдарч байгаад бие гүйцэх үедээ цус сорж амьдарна. Хүн ба амьтдын бөөснөөс (''Anoplura'') гадна шалз ширх зэрэг (''Mallopnago'') эктопаразитууд амьтдын өд хайрс үсээр хооллож гэмтэл учруулна. амьтдын бие дотор амьдардаг (эндопаразит) шавжууд цөөнгүй. Тухайлбал арьсны, хамар багалзуурын хөндийн, ходоодны гуурын ялаанууд дурьдаж болно. Тэд зэрлэг амьтад ба гэрийн малын арьс болон дотоод эрхтний эс, эдүүдийг гэмтээж өвчлүүлнэ. Түүхий эд-арьсны нэлээд хувь нь гуурнаас болж гологдолд учирч байгааг тэмдэглье. Зарим шавжууд хүн амьтанд халдварт өвчин тараан дамжуулдаг. Тахал өвчнөөр төрвөгө, зурам, туулай мэтийн мэрэгчид өвчилдөг. Бүүрэг хүн, амьтдад тахлыг тараагч гол эзэн нь мөн. Бүүрэг маш олон зйүл байна. Гэрийн ялаа (''Musca domestica'') хүний гэр ахуйтай ямагт холбоотой байдаг тул янз бүрийн халдварт өвчнийг (туберкулез цусан суулга гэх мэт) ба паразит дугираг хорхой өндөгүүдийг дамжуулан тараана. Анафелекс төрлийн шумуулууд халуун хумхаа өвчнийг тараадаг зарэг олон жишээг дурьдаж болно. ==Шавжийн аж ахуй== Эрт цагаас хүн төрлөхтөн балт зөгий торгоны эрвээхийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. Балт зөгий балт ургамлуудын тоос хүртээж таримал ургамлын ургацыг нэмэгдүүлдэг ач тус нь түүний бүтээгдэхүүний ашгаас даруй 10-20 дахин их байдаг байна. Манай оронд зөгийн аж ахуйг хөгжүүлж байна. ==Дэлгэрүүлж унших== *Davidson, E. (ed.) 1981. Pathogenesis of Invertebrate Micorobial Diseases. Allanheld, Osmun & Co. Publishers, Inc., Totowa, New Jersey, USA. 562 pages. *Davidson, E. 2006. ''Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science'' University of Arizona Press, Tucson, 208 pages, ISBN 0-8165-2544-7 *Davidson, RH and William F. Lyon. 1979 ''Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard.'' John Wiley & Sons., New York. 596 pages, ISBN 0-471-86314-9. *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} *Reimer, N.J., J.W. Beardsley, and G. C. Jahn 1990. Pest ants in the Hawaiian Islands. In R. Vander Meer, K. Jaffe, and A. Cedena [eds.], "Applied Myrmecology: a world perspective." Westview Press, Oxford, 40-50. *Triplehorn, Charles A. and Norman F. Johnson (2005-05-19). Borror and DeLong's Introduction to the Study of Insects, 7th edition, Thomas Brooks/Cole. ISBN 0-03-096835-6. — a classic textbook in North America *{{cite book|author=[[David Grimaldi|Grimaldi, D.]] and [[Michael S. Engel|Engel, M.S.]] |title=Evolution of the Insects|year=2005|publisher=[[Cambridge University Press]]|id=ISBN 0-521-82149-5}} — an up to date review of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author=[[Alex Rasnitsyn|Rasnitsyn, A.P.]] and Quicke, D.L.J.|title=History of Insects|year=2002|publisher=[[Kluwer Academic Publishers]]|id=ISBN 1-4020-0026-X}} — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects *{{cite book|author= Biewener, Andrew A.|title=Animal Locomotion|url= https://archive.org/details/animallocomotion0000biew|year=2003|publisher=Oxford University Press|id=ISBN 0-19-850022-X}} *{{cite book|author=Merritt, RW, KW Cummins, and MB Berg|title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America|year=2007|publisher=Kendall Hunt Publishing Company|id=ISBN 0-7575-4128-3}} ==Цахим холбоос== ===Гадаад холбоос=== * [http://tolweb.org/tree?group=Insecta&contgroup=Hexapoda Tree of Life Project] &ndash; Insecta * [https://web.archive.org/web/20110303060627/http://www.entomology.umn.edu/cues/4015/morpology/ Insect Morphology] Illustrated and extensively linked overview of insect external and internal anatomy * [http://www.urbanext.uiuc.edu/insects Let's Talk About Insects] Let's Talk About Insects is designed to help students ages 9-11 years of age gain an appreciation of insects; learn how insects grow and develop (metamorphosis), and learn the importance of insects in our environment. (Also in [https://web.archive.org/web/20090125005934/http://www.urbanext.uiuc.edu/insects_sp/ Spanish]) * [https://web.archive.org/web/20061114232025/http://www.ub.es/dpep/meganeura/meganeura.htm Meganeura] Website about insect evolution and fossil record. * [http://fossilinsects.net/index.htm IPS] Website of the International Palaeoentomological Society. * [http://ufbir.ifas.ufl.edu/ UF Book of Insect Records], documenting "insect champions" in different categories * [https://web.archive.org/web/20090425062004/http://www.life.uiuc.edu/delcomyn/RSInsectWalking.html Insect Walking] Fred Delcomyn, Research into Insect Locomotion at the University of Illinois * [https://web.archive.org/web/20130522124425/http://berkeley.edu/news/media/releases/2002/09/rfull/locomotion.html Press Release 2002 on research into polypodal locomotion] * [http://www.insectclopedia.com/ Insectclopedia] Insect research portal * [http://www.food-insects.com/ Insects as Food] by Gene DeFoliart. Information about insects as a food resource. * [https://web.archive.org/web/20090615160306/http://www.ndsu.edu/entomology/topics/culture.htm Insects and human culture]Entertaining U.S.A. site * [http://www.insectstore.com Information on keeping, breeding and rearing]insects and invertebrates. * [http://www.ars.usda.gov/pandp/docs.htm?docid=10919 Bug Bytes] A reference library of digitized insect sounds. * [http://www.insects.org/index.html INSECTS .org] Insect appreciation. * [http://www.nzzfolio.ch/www/d80bd71b-b264-4db4-afd0-277884b93470/showarticle/d217322c-e20e-4870-84c4-ec8839e4ee02.aspx The Unexpected Apocalypse]. Entomologist May Berenbaum about a world without insects. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/4808342.stm Pentagon plans cyber-insect army] * [https://web.archive.org/web/20060708063248/http://www.antiquebooks.net/readpage.html#insects Introduction to the Natural History and Classification of Insects in a Series of Familiar Letters with Engravings, Priscilla Wakefield, 1816] A free to read book courtesy the Carnegie Museum of Natural History Library * [https://web.archive.org/web/20081103053511/http://www.earthlife.net/insects/anatomy.html Earthlife Web] - Insect Morphology and Anatomy * [https://web.archive.org/web/20090122084113/http://creatures.ifas.ufl.edu/ Featured Creatures] - the good, the bad and the pretty - hundreds of species and groups * [https://web.archive.org/web/20090118005749/http://woodypest.ifas.ufl.edu/ WoodyBug] - you plant 'em, they eat 'em - S.E. U.S. woody ornamental pests and beneficials * [https://web.archive.org/web/20090118005556/http://vector.ifas.ufl.edu/ Public Health Pest Control] - the EPA national manual on public health arthropods * [https://web.archive.org/web/20150310040358/http://insecta.maryno.net/ insecta.maryno.net] ===Зургийн холбоос=== * [http://bugguide.net/ BugGuide] Photographs, life history information, and identification of North American arthropods, especially insects * [http://www.livescience.com/insects/ LiveScience: Insects] Insect information and User-submitted Insect pictures * [http://www.me.esalq.usp.br/index_i.php ESALQ Entomological Museum] A collection of 6000+ insect pictures (jpeg format). Brazilian collection (ESALQ/USP). * [http://www.cirrusimage.com/ North American Insects] A library of 4,000+ reference quality large format insect pictures. Creative Commons licensed * [http://www.floridanaturepictures.com/insects/insects.html Pictures of Florida insects] * [http://www.insectimages.org/ InsectImages.org] A archive or 24,000+ high resolution insect photographs. Free for Non-profit Educational Uses. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Шавж| ]] n2vu99rulmpt7l1hdttittwqocvj4xq 0 6809 865023 778629 2026-08-05T20:49:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865023 wikitext text/x-wiki '''Илч Зүй''' эсвэл '''Термодинамик''' ([[Грек хэл|Грек хэлний]] "[[дулаан]]" гэсэн утгатай θερμη ''терме'' болон [[чадал]] гэсэн утгатай δυναμις ''динамис'' гэсэн үгсээс гаралтай) нь макро түвшинд [[Физик систем|физик системүүдийн]] [[температур]], [[даралт]], [[эзэлхүүн]] зэрэг хэмжигдэхүүнүүдийн өөрчлөлтийн хүчин зүйлсийг тэдгээр системүүдийн бөөмсийн огц хөдөлгөөнийг [[статистик]] аргаар шинжилэх замаар судалдаг [[Физик|физикийн]] шинжлэх ухааны нэг салбар ухаан юм.<ref name="Perrot" >{{cite book | author=Perrot, Pierre | title=A to Z of Thermodynamics | url=https://archive.org/details/tozofthermodynam0000perr_o6t1 | publisher=Oxford University Press | year=1998 | id=ISBN 0-19-856552-6}}</ref><ref>{{cite book | author=Clark, John, O.E.| title=The Essential Dictionary of Science | publisher=Barnes & Noble Books | year=2004 | id=ISBN 0-7607-4616-8}}</ref> Барагцаагаар хэлбэл [[дулаан]] гэдэг нь "энергийн шилжилт" бөгөөд [[динамик]] нь "хөдөлгөөнтэй" холбогдоно. Тиймээс хамгийн чухал нь термодинамик энергийн хөдөлгөөн болон хэрхэн энерги хөдөлгөөнд шилжиж буйг судалдаг. Түүхийн үүднээс харвал анхны уурын хөдөлгүүрүүдийн [[Термодинамик ашигт үйл|ашигт үйлийг]] дээшлүүлэх үүднээс хөгжиж үүссэн.<ref>{{cite book | last = Clausius | first = Rudolf | title = On the Motive Power of Heat, and on the Laws which can be deduced from it for the Theory of Heat | publisher = Poggendorff's ''Annalen der Physick'', LXXIX (Dover Reprint) | year = 1850 | id = ISBN 0-486-59065-8}}</ref> [[Файл:Triple expansion engine animation.gif|thumb|350px|right|Нийтлэг '''[[термодинамик систем]]''' - дулаан халуун (зуухнаас) хэсгээс хүйтэн (өтгөрүүлэгч) хэсэгрүү шилжиж ажил хийгдэж байна. Энэ тохиолдолд цуврал бүлүүрүүд [[ажил]] хийж байна.]] Ихэнх термодинамикийн ухагдахуунууд [[Термодинамикийн хуулиуд|термодинамикийн хуулиудаас]] эхэлдэг. Эдгээр хуулиуд нь [[энерги]] [[Физик систем|физик системүүдийн]] хооронд дулаан болон эсвэл [[ажил]] хийгдэх замаар шилжидэг хэмээн нотлодог.<ref>{{cite book | author=Van Ness, H.C. | title=Understanding Thermodynamics | publisher=Dover Publications, Inc. | year=1969 | id=ISBN 0-486-63277-6}}</ref> Мөн аливаа системийн хувьд тодорхойлж болох [[энтропи]] хэмээгдэх хэмжигдэхүүнийг оршдог хэмээсэн постулатыг гаргадаг.<ref>{{cite book | author=Dugdale, J.S. | title=Entropy and its Physical Meaning | publisher=Taylor and Francis | year=1998 | id=ISBN 0-7484-0569-0}}</ref> Термодинамикт биесийн томоохон цогцуудын хоорондын харилцан үйчлэлийг ангилж, судалдаг. Үүнд ''[[термодинамик систем]]'' болон ''[[термодинамик орчин]]'' гэсэн ойлголтуудыг оруулж өгсөн. Систем нь бөөмсөөс тогтох бөгөөд бөөмсийн дундаж хөдөлгөөн нь түүний шинж чанарыг тодорхойлж өгдөг. Үүнээс улбаалан хоорондоо [[Төлөвийн тэгшитгэл|төлөвийн тэгшитгэлээр]] холбогддог. Эдгээр шинж чанаруудыг нь хослуулан [[Динамик тэнцвэр|тэнцвэрт]] байдал болон [[Битүү процесс|битүү процессуудыг]] тодорхойлоход хэрэгтэй байдаг [[дотоод энерги]] болон [[термодинамик потенциал]] зэрэгийг тодорхойлдог. Эдгээр аргачлалуудын тусламжтайгаар термодинамик нь хэрхэн систем нь гадаад орчиноосоо хамааран өөрчлөгдөх явцыг судалдаг. Үүнийг [[шинжлэх ухаан]] болон [[Инженерчлэл|инженерчлэлийн]] олон салбаруудад ашигладаг. Тухайлбал [[хөдөлгүүр]], [[фазын шилжилт]], [[химийн урвал]], [[шилжүүлэх үзэгдэлүүд???]], мөн [[хар нүх]] зэрэгийн хүртэл судалгаанд ашигладаг. Термодинамикийн судалгааны үр дүн [[Физик|физикийн]] бусад салбарууд, мөн [[хими]], [[химийн инженерчлэл]], [[сансарын инженерчлэл]], [[механик инженерчлэл]], [[эсийн биологи]], [[биоанагаахын инженерчлэл]], [[материал судлал]] зэрэг ухаануудад чухал байдаг.<ref>{{cite book | author=Smith, J.M. | coauthors=Van Ness, H.C., Abbott, M.M. | title=Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics | publisher=McGraw Hill | year=2005 | id=ISBN 0-07-310445-0}}</ref><ref>{{cite book | author=Haynie, Donald, T. | title=Biological Thermodynamics | url=https://archive.org/details/biologicalthermo0000hayn_v2q5 | publisher=Cambridge University Press | year=2001 | id=ISBN 0-521-79549-4}}</ref> == Түүх == [[Файл:Carnot2.jpg|150px|right|thumb|'''[[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карно]]''' (1796-1832): термодинамикийн эцэг]] Термодинамкийн товч түүх нь 1590 онд дэлхийн анхны [[Вакуум насос|вакуум насосыг]] зохион бүтээж дэлхий дээрх анхны [[Вакуум|вакуумыг]] буй болгосон ([[Магдебургийн бөмбөрцөг]] хэмээн алдаршсан) [[Отто вон Гуерих|Отто вон Гуерихээс]] эхлэнэ. == Термодинамик систем == ''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик систем]]'' [[Файл:system-boundary.jpg|175px|thumb|right]] Термодинамикийн чухал ойлголтын нэг бол "систем" юм. Орон зай дахь системээс бусад юмс бол гадаа бие буюу гадаад орчин болдог. Судалгаанд системийг орон зайн тодорхой хэсэг гэж үздэг. Систем нь орон зай дахь гадаад орчиноос [[Термодинамк хил|хилээр]] тусгаарлагддаг ба хил нь бодит байж болно биш ч байж болно, гэхдээ зарчимын хувьд хязгаартай эзэлхүүнийг тодорхойлж өгдөг. Систем болон гадаад орчины хооронд шилжих [[ажил]], [[дулаан]], эсвэл [[матери]] нь энэхүү хилээр дамждаг. Хилийг дөрвөн төрөлд хуваадаг: бэхлэгдсэн, бэхлэгдээгүй, бодит болон хуурмаг. Үндсэндээ "хил" гэдэг нь аливаа зүйлийн эзэлхүүний хүрээлж зурсан зохиомол тасархай шугам бөгөөд тухайн зүйлийн [[Дотоод энерги|дотоод энергид]] хилээр нэвтэрч өөрчлөлт ордог. Тэр аливаа зүйлийн дотоод энергид өөрчлөлт буй болгож буй хилээр нэвтэрсэн ямар нэгэн зүйлийг энергийн балансын тэгшитгэлд тооцох ёстой болдог. Тэрхүү "аливаа зүйл" гэдэгт тухайлбал [[Макс Планк|Макс Планкын]] 1900 онд тодорхойлсон хэлбэлзлийн энерги бүхий ганц атомыг хүрээлсэн орчин эсвэл [[Николас Леонард Сади Карно|Сади Карногийн]] 1824 онд бүтээсэн [[уурын хөдөлгүүр]] дэхь агаар эсвэл уур байж болно эсвэл мөн [[Агаар мандалын термодинамик|агаар мандалын термодинамикийн]] салбарт 1986 онд [[Кэрри Эмануэл|Кэрри Эмануэлийн]] томъёолсон [[тропикийн циклон]] байж болно, эсвэл орчин үед [[Квант термодинамик|квант термодинамикт]] судлагдаж буй зүгээр ганц ширхэг [[нуклон]] ([[Кварк|кваркуудын]] систем) ч байж болно. Хөдөлгүүрийн хувьд бэхлэгдсэн хил гэдэг нь байрлалдаа түгжигдсэн бүлүүр байж болно. Тухайлбал тогтмол эзэлхүүнтэй процесс явагдаж болно. Мөн энэ хөдөлгүүрт бэхлэгдээгүй хил гэдэг нь бүлүүр дээш доош хөдлөж буйг ойлгож болно. Хаалттай системүүдийн хувьд хил нь бодит байдаг бол нээлттэй системийн хувьд хил нь төсөөлөл төдийн байх жишээтэй. Системүүдийн үндсэн таван ангилал байдаг: # ''Тусгаарлагдсан систем'' – хил нэвтрэн бодис болон энерги солилцохгүй байж болно. # ''Адиабат систем'' – хил нэвтрэн дулаан солилцохгүй байх ёстой. # ''Битүү систем'' - хил нэвтрэн дулаан солилцох боломжтой. # ''Хаалттай систем'' – хил нэвтрэн бодис солилцохгүй байх боломжтой. # ''Нээлттэй систем'' – хил нэвтрэн дулаан, ажил, матери солилцох боломжтой (энэ тохиолдолд ихэвчлэн [[Хяналтын эзэлхүүн]] гэдэг)... == Термодинамик процессууд == ''Үндсэн өгүүлэл: [[Термодинамик процессууд]]'' '''Термодинамик процесс''' гэдгийг термодинамик системийн эхний төлөвөөс эцсийн төлөв хүртэлх энергийн өөрчлөлт хэмээн тодорхойлох боломжтой. Термодинамик процесс болгон нь ихэвчлэн нэг нэгнээсээ чухам аль параметр нь тухайлбал эзэлхүүн, даралт, температур тогтмол байгаагаасаа хамааран ялгагддаг. Термодинамикийн түгээмэл долоон процессуудыг доор харуулав: # [[Изобар процесс]] - тогтмол даралттай үед. # [[Изохор процесс]] - тогтмол эзэлхүүнтэй үед: # [[Изотерм процесс]] - тогтмол температуртай үед. # [[Адиабат процесс]] - дулаан солилцоогүй үед. # [[Изэнтропи процесс]] - (адиабат процессын эсрэг) тогтмол энтропитай үед. # [[Изэнтальпи процесс]] - тогтмол энтальпитай үед. # [[Тогтмол төлөв]] - системийн дотоод энергид өөрчлөлт гарахгүй үеийн процесс. == Эшлэл == <div class="references-small"> <!--See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for an explanation of how to generate footnotes using the <ref(erences/)> tags--> <references/> </div> == Нэмж унших == * {{cite book | author=Cengel, Yunus A.| coauthors= Boles, Michael A. | title=Thermodynamics - An Engineering Approach | url=https://archive.org/details/thermodynamicsen00ceng_0| publisher=McGraw Hill | year=2002 | isbn=0-07-238332-1}} * {{cite book | author=Kroemer, Herbert; Kittel, Charles | title=Thermal Physics | url=https://archive.org/details/thermalphysics0000kitt | publisher=W. H. Freeman Company | year=1980 | isbn=0-7167-1088-9}} * {{cite book | author=Goldstein, Martin; Inge, F | title=The Refrigerator and the Universe | publisher=Harvard University Press | year=1993 | isbn=0-674-75325-9}} * {{cite book | author=Dunning-Davies, Jeremy | title=Concise Thermodynamics: Principles and Applications | publisher=Horwood Publishing | year=1997 | isbn=1-8985-6315-2}} == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20140211122258/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamic.Data.and.Property_html Thermodynamics Data & Property Calculation Websites] * [https://web.archive.org/web/20150614003926/http://tigger.uic.edu/~mansoori/Thermodynamics.Educational.Sites_html Thermodunamics Educational Websites] * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/topics/Thermodynamics.html Thermodynamics at ''ScienceWorld''] * [http://thermohistory.com/ History of Thermodynamics] * [http://www.shakespeare2ndlaw.com Shakespeare & Thermodynamics] * [http://www.wiley.com/legacy/college/boyer/0470003790/reviews/thermo/thermo_intro.htm Biochemistry Thermodynamics] * [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/sm1/lectures/lectures.html Thermodynamics and Statistical Mechanics] [[Ангилал:Термодинамик| ]] tocac9ehnlbgsdxrn4i3zkaby2utonn 0 6861 864771 799612 2026-08-05T16:39:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864771 wikitext text/x-wiki [[Эгэл бөөмийн физик]]т '''эгэл бөөм''' буюу ''тулгуур бөөмийг'' тодорхойгүй дотоод бүтэцтэй бөөм гэж тодорхойлдог бөгөөд өөрөөр хэлбэл энэ бөөм нь жижиг бөөмсөөс тогтсон эсэх нь тодорхойгүй байдаг гэсэн үг юм. Хэрэв аливаа эгэл бөөм нь үнэхээр дотоод бүтэцгүй бол энэ нь [[ертөнц]]ийн гол бүтээгч тулгуур болох бөгөөд бусад бөөмс үүнээс бүрэлдэн тогтоно. Стандарт загварт [[кварк]], [[лептон]], [[илрүүлэгч бозон]] зэрэг бөөмс нь эгэл бөөмс юм.<ref>{{cite book | author=Gribbin, John | title=Q is for Quantum - An Encyclopedia of Particle Physics | url=https://archive.org/details/qisforquantumenc0000grib | publisher=Simon & Schuster | year=2000 | id=ISBN 0-684-85578-X}}</ref><ref>{{cite book | author=Clark, John, E.O. | title=The Essential Dictionary of Science | publisher=Barnes & Noble | year=2004 | id=ISBN 0-7607-4616-8}} </ref> Түүхийн явцад [[адрон]]ууд ([[протон]], [[нейтрон]] болох [[мезон]] болон [[барион]]ууд) болон бүр бүтэн [[атом]] хүртэл нэгэн цагт эгэл бөөмд тооцогдож байсан. Эгэл бөөмийн онон дахь гол онцлог нь 20-р зууны эхэн үед гарч ирсэн "[[квант]]ын" санаа юм. Энэ нь [[цахилгаан соронзон цацрал]]ын ойлголтод хувьсгал хийсэн бөгөөд [[квант механик]]ийг бий болгосон юм. == Тойм == Бүх эгэл бөөмс нь (өөрийнхөө [[спин]]ээс хамааран) нэг бол [[бозон]] буюу спин нь бүхэл, эсвэл [[фермион]] буюу спин нь хагас бүхэл байдаг. [[Квант статистик]]ийн фермионуудыг бозонуудаас ялгасан үр дүнг [[спин-статистик теорем]]ын тусламжтай таньж болдог. Энэ аргачлалаар бол [[матери]]тай холбогдсон [[хагас бүхэл]] спинтэй бөөмсийг [[фермион]]ууд гэдэг. Харин тулгуур хүчнүүдтэй холбогдсон [[Бүхэл тоо|бүхэл]] спинтэй бөөмсийг [[бозон]]ууд гэдэг.<ref>{{cite book | author=Veltman, Martinus | title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics | url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt | publisher=World Scientific | year=2003 | id=ISBN 981-238-149-X}}</ref> *'''[[Фермион|Фермионууд]]:''' ::[[Кварк|Кваркууд]] — [[Дээш кварк|дээш]], [[Доош кварк|доош]], [[Гаж кварк|гаж]], [[Гоё кварк|гоё]], [[Ёроол кварк|ёроол]], [[Таг кварк|таг]] ::[[Лептон]] — [[электрон]], [[мюон]], [[тау лептон|тау]], [[электроны нейтрино]], [[мюоны нейтрино]], [[тауны нейтрино]] *'''[[Бозон]]ууд:''' ::[[Илрүүлэгч бозон]] – [[глюон]], [[W болон Z бозонууд]], [[фотон]] ::Бусад бозонууд — [[Хиггс бозон]], [[гравитон]] == Ишлэл == <div class="references-small"> <references /> <!-- Dead note "Seiden": {{cite book | author=Seiden, Abraham | title=Particle Physics - A Comprehensive Introduction | url=https://archive.org/details/particlephysicsc0000seid | publisher=Addison Wesley | year=2005 | id=ISBN 0-8053-8736-6}} --> <!-- Dead note "schumm": {{cite book | author=Schumm, Bruce, A. | title=Deep Down Things - the Breathtaking Beauty of Particle Physics | url=https://archive.org/details/deepdownthingsbr00schu | publisher=Johns Hopkins University Press | year=2004 | id=ISBN 081087971X}} --> {{cite book | author=Greene, Brian | title=The Elegant Universe | url=https://archive.org/details/elegantuniverses0000gree_b9g3 | publisher=W.W.Norton & Company | year=1999 | id=ISBN 0-393-05858-1}} </div> == Гадаад холбоос == * [[Брайн Грин]] "''[http://www.pbs.org/wgbh/nova/elegant/part-flash.html Elementary particles]''". The Elegant Universe, [[Нова (цуврал)|Нова]] *[http://particleadventure.org/frameless/standard_model.html particleadventure.org: The Standard Model], *[http://particleadventure.org/frameless/beyond_start.html Unsolved Mysteries. Beyond The Standard Model], *[http://particleadventure.org/frameless/quarknaming.html What is the World Made of? The Naming of Quarks] * [http://particleadventure.org/frameless/chart.html particleadventure.org: Particle chart] * [http://pdg.lbl.gov/ University of California: Particle Data Group] * [https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] * [https://web.archive.org/web/20110720020604/http://plato.phy.ohiou.edu/~hicks/thplus.htm Pentaquark information page] * [http://www.interactions.org Interactions.org] Particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [https://web.archive.org/web/20070221053201/http://abctsau.org/RelationshipGravitonPhoton.pdf Energy relationship between photons and gravitons] * [https://web.archive.org/web/20071211115928/http://www-personal.umich.edu/~janhande/sizedmatter/sizedmatter_images.htm "Sized Matter: perception of the extreme unseen"] — Michigan University project for artistic visualisation of subatomic particles. {{Бүтэц}} [[Ангилал:Эгэл бөөм| ]] [[Ангилал:Эгэл бөөмийн физик]] [[Ангилал:Квант механик]] ryyhat7f1jncxw9g4gtlrheqssq61o4 0 6911 864733 837325 2026-08-05T15:44:13Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Консковол]] to [[Коньсковола]] 837325 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Консковол | native_name = {{native name|pl|Końskowola}} | settlement_type = Хот | image_skyline = MOs810, WG 51 2024 ZachLub Market Square in Końskowola 06.jpg | image_caption = Хотын төвийн үзэмж | image_flag = | image_shield = POL gmina Końskowola COA.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Люблин муж|Люблин}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог|Пулавы]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Консковол гмина|Консковол]] | coordinates = {{coord|51|24|32|N|22|03|10|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Эва Груза | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 14-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1532-1870 | area_total_km2 = 9.81 | population_as_of = 2004 | population_total = 2188 | population_density_km2 = 223 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-130 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | blank_name_sec2 = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info_sec2 = [[File:DW874-PL.svg|32px|link=Мужийн зам 874]] | website = [http://www.konskowola.info.pl Албан ёсны вэб сайт] }} '''Консковол''' ([[Польш]]оор: Końskowola) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт, Куровк голын эрэг дээр байрлах, [[XIV зуун]]д байгуулагдсан жижиг [[суурин]] юм. 2004 оны байдлаар 2188 оршин суугчидтай. Уг сууринд 1613, 1670 онуудад баригдсан [[Католик]]ийн [[сүм|сүмүүд]] байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Końskowola}} * [http://www.konskowola.info.pl Хотын цахим хуудас] * [http://www.sobibor.info/transports.html Transport list in a Sobibor site] * [http://www.ushmm.org/uia-cgi/uia_query/photos?hr=null&query=kw123812 Końskowola during a war - photos] * [https://web.archive.org/web/20190327174717/http://www.konskowola.eu/ History of Końskowola] {{stub}} [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Консковол гмина]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хядлага]] gx21bxjuyz8blhblqeva9id8eexzsdx 864735 864733 2026-08-05T15:45:07Z Enkhsaihan2005 64429 864735 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Коньсковола | native_name = {{native name|pl|Końskowola}} | settlement_type = Хот | image_skyline = MOs810, WG 51 2024 ZachLub Market Square in Końskowola 06.jpg | image_caption = Хотын төвийн үзэмж | image_flag = | image_shield = POL gmina Końskowola COA.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Люблин муж|Люблин}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог|Пулавы]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Коньсковола гмина|Коньсковола]] | coordinates = {{coord|51|24|32|N|22|03|10|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Эва Груза | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 14-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1532-1870 | area_total_km2 = 9.81 | population_as_of = 2004 | population_total = 2188 | population_density_km2 = 223 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-130 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | blank_name_sec2 = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info_sec2 = [[File:DW874-PL.svg|32px|link=Мужийн зам 874]] | website = [http://www.konskowola.info.pl Албан ёсны вэб сайт] }} '''Коньсковола''' ([[Польш]]оор: Końskowola) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт, Куровк голын эрэг дээр байрлах, [[XIV зуун]]д байгуулагдсан жижиг [[суурин]] юм. 2004 оны байдлаар 2188 оршин суугчидтай. Уг сууринд 1613, 1670 онуудад баригдсан [[Католик]]ийн [[сүм|сүмүүд]] байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Końskowola}} * [http://www.konskowola.info.pl Хотын цахим хуудас] * [http://www.sobibor.info/transports.html Transport list in a Sobibor site] * [http://www.ushmm.org/uia-cgi/uia_query/photos?hr=null&query=kw123812 Końskowola during a war - photos] * [https://web.archive.org/web/20190327174717/http://www.konskowola.eu/ History of Końskowola] {{stub}} [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Коньсковола гмина]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хядлага]] 3ed7glcynvdyuhhbzbc7rxf307hz68v 0 6941 864845 806760 2026-08-05T17:55:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864845 wikitext text/x-wiki [[Физик|Физикт]] '''хүч''' нь [[масс]] бүхий бие [[Хурдатгал|хурдсахад]] нөлөөлдөг. Түлхэх, өргөх, татах зэргээр хүч үйлчилж болно. Биеийн хурдатгал нь түүнд үйлчилж буй бүх хүчний [[Вектор нийлбэр|вектор нийлбэрээс]] шууд хамаардаг (үүнийг [[тэнцүү үйлчлэгч хүч]] эсвэл дүгнэгч хүч гэдэг). Том хэмжээтэй биес [[Эргэлдэх хөдөлгөөн|эргэлдэх]], [[Деформац|деформацад]] орох эсвэл түүн дээрх [[даралт]] ихсэх зэргийн шалтгаан нь хүч байж болно. Эргэлдэх үзэгдлийг [[Хүчний момент|хүчний моментоор]] тодорхойлдог бол харин деформац болон даралтыг хүчний үүсгэсэн [[Хүчлэг|хүчлэгээр]] тодорхойлж болно.<ref name="texts">e.g. {{cite book | author = Feynman, R. P., Leighton, R. B., Sands, M. | title = Lectures on Physics, Vol 1 |publisher = Addison-Wesley| year=1963}}; {{cite book | author = Kleppner, D., Kolenkow, R. J. | title = An introduction to mechanics | url = https://archive.org/details/introductiontome00dani | publisher = McGraw-Hill | date = 1973}}; {{cite book | author = Young, H.D., Freedman, R.A. | title = Sears & Zemansky's University Physics | publisher=Pearson Addison-Wesley | year = 2004}}.</ref> Биед үйлчилж буй тэнцүү үйлчлэгч хүч нь математикийн хувьд тухайн биеийн [[Импульсын момент|импульсын моментын]] [[Хугацаа|хугацаанаас]] хамаарсан [[Харьцаа|өөрчлөлттэй]] тэнцүү байдаг. [[Импульсын момент]] нь [[вектор]] хэмжигдэхүүн (чиглэл болон хэмжээ бүхий) учир хүч нь мөн вектор хэмжигдэхүүн юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * {{wiktionary}} [[Ангилал:Механик]] [[Ангилал:Физик тоо хэмжээ]] {{physics-stub}} q5mihvdl66at0kgcq1ixf1uaacj1p1f 0 6943 864890 606556 2026-08-05T18:40:44Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864890 wikitext text/x-wiki '''Харьцангуйн тусгай онол''' нь [[1905]] онд [[Альберт Эйнштейн]] өөрийн "[[Хөдөлж буй биеийн электродинамикт]]" ажилдаа дэвшүүлсэн [[инерциал тооллын систем]] дэхь [[Хэмжилт|хэмжилтийн]] тухай [[физик онол]] юм<ref>http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ On the Electrodynamics of Moving Bodies, A. Einstein, Annalen der Physik, 17:891, June 30, 1905 (in English translation)</ref>. Энэ нь [[Галилейн инвариант зарчим|Галилейн харьцангуй зарчмын]] өргөтгөл бөгөөд тодруулбал [[Механик|механикаас]] эхлэн [[Цахилгаан соронзон|цахилгаан соронзонг]] оруулаад бүхий л [[Физикийн хуулиуд|физикийн хуулиудад]] бүх [[Инерциал тооллын систем|шулуун жигд хөдөлгөөн]] нь харьцангуй, өөрөөр хэлбэл абсолют буюу сайтар тодорхойлогдсон тайван төлөв гэж байдаггүй гэж сургадаг. Цаашилбал Эйнштейн дан ганц харьцангуйн зарчмыг өргөтгөөд зогсохгүй нэгэн шинэ тулгуур зарчмыг (постулат) физикт оруулсан. Энэ хоёр дахь постулат нь бүх ажиглагчийн хувьд тэдгээрийн шулуун жигд хөдөлгөөнөөс үл хамааран [[Гэрлийн хурд|гэрлийн хурдны]] тоон хэмжээ адил байна гэсэн постулат юм. <ref>{{cite book|title=Spacetime Physics: Introduction to Special Relativity|url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0|date=1992|publisher=W. H. Freeman|id=ISBN 0-7167-2327-1|author=Edwin F. Taylor and John Archibald Wheeler}}</ref> Энэхүү онол нь нийтлэг төсөөлөлтэй зөрчилдсөн олон гайхамшигт үр дагаваруудыг авчирсан бөгөөд эдгээр нь бүгд [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/Relativity/SR/experiments.html туршилтаар нарийн батлагдсан юм]. Харьцангуйн тусгай онолд уртын болон хугацааны интервалын хэмжилт нь ажиглагчийн хөдөлгөөнөөс хамаардаг гэдгээс улбаалан [[цаг хугацаа]] болон [[Орон зай|орон зайг]] нь өөрөөр харах боломжтой гэдэгээр [[Ньютоны физик|Ньютоны абсолют орон зай болон цаг хугацааны ойлголтыг]] няцаасан юм. Энэ нь улмаар [[масс ба энергийн эквивалент чанар|масс ба энергийн эквивалентийн]] томъёогоор (''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''<sup>2</sup>, энд ''c'' нь вакуум дахь гэрлийн хурд) дамжуулан [[матери]] болон [[энерги]] нь хоорондоо эквивалент чанартай болохыг харуулдаг. Гэрлийн хурдтай харьцуулахад маш бага хурдтай үед харьцангуйн тусгай онол нь Ньютоны механиктай таардаг. Онолыг "тусгай" гэж нэрлэсэн учир нь энэ онол нь [[Харьцангуйн зарчим|харьцангуйн зарчмыг]] зөвхөн [[инерциал тооллын систем]]үүдийн хувьд тунхагласанд байдаг. Эйнштейн дээрхи зарчмыг дурын тооллын системд оруулж өгсөн [[Харьцангуйн ерөнхий онол|харьцангуйн ерөнхий онолыг]] мөн боловсруулсан юм. Энэ онолд [[Гравитаци|гравитацын]] нөлөөллийг тооцсон байдаг. Гэхдээ ерөнхий онолд гравитацыг тайлбарладаггүй бөгөөд харин [[Хурдатгал|хурдатгалыг]] тайлбарласан байдаг. Харьцангуйн тусгай онол нь тухайлбал бидний өдөр тутмын амьдрал дээр абсолют мэт төсөөлдөг цаг хугацааг харьцангуй ойлголт болгодог ч мөн бидний харьцангуй гэж бодож байсан зүйлсийг абсолют болгодог. Ялангуяа бие биетэйгээ харьцангуй хөдөлж буй [[ажиглагч]] нарын хувьд гэрлийн хурд тогтмол байдаг гэж тодорхойлдог. Харьцангуй онол нь ''c''-г зөвхөн гэрэл хэмээх тодорхой үзэгдлийн хурд гэдэгийг харуулаад зогсохгүй бөгөөд чухамдаа энэ нь цаг хугацаа болон орон зай хоорондоо хэрхэн холбогддог тулгуур онцлог болохыг харуулдаг. Хамгийн гол нь харьцангуйн тусгай онол нь аливаа биет объект нь гэрлийн хурд хүртэл хурдсах боломжгүй гэж дүгнэдэг юм. == Үндэслэлүүд == {{Main|Харьцангуйн тусгай онолын үндэслэлүүд}} * Нэгдүгээр [[Постулат|үндэслэл]] - '''[[Харьцангуйн зарчим|Харьцангуйн тусгай зарчим]]''' - Ямар ч [[Инерциал тооллын систем|инерциал тооллын системд]] бүх л [[Физик|физикийн]] хуулиуд адил байна. Өөрөөр хэлбэл ямар ч онцгой, өөр инерциал тооллын систем байдаггүй гэсэн үг. * Хоёрдугаар үндэслэл - '''''c''-ийн тогтмол байх зарчим''' - [[Вакуум]] дахь гэрлийн хурд нь [[ертөнцийн тогтмол]] ''c'' бөгөөд гэрлийн хурд нь [[гэрэл]] үүсгэгчийн хөдөлгөөнөөс үл хамаарна. == Абсолют тооллын системийн үл оршихуй == [[Харьцангуйн зарчим]] ёсоор бол ямар ч хөдөлгөөнгүй тооллын систем гэж байдаггүй бөгөөд энэ зарчим нь [[Галилео Галилей|Галилейн]] үеээс тоологдох ба Ньютоны физикт тусгалаа олсон байдаг. Гэсэн хэдий ч 19-р зууны сүүлээр [[Цахилгаан соронзон цацрал|цахилгаан соронзон долгион]] оршдог болох нь тогтоогдсон нь физикчидийг ертөнц [[Эфир (физик)|эфир]] гэдэг бодисоор дүүрсэн гэсэн дүгнэлтийг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Энэ бодис нь тэдгээр долгионуудын зорчидог орчин болдог гэдэг байж. Эфирийг хурдны хэмжээг харьцуулан хэмжиж болох абсолют тооллын системд тооцож болно хэмээн үзэж байв. Өөрөөр хэлбэл эфир нь ертөнц дэхь цор ганц хөдөлгөөнгүй, бэхлэгдсэн зүйл гэсэн үг. Эфирийг зарим нэгэн гайхамшигт шинж чанаруудтай гэж үзэж байв. Тухайлбал эфир нь цахилгаан соронзон долгион тархах болон материтай долгион харилцан үйчлэх хангалттай харимхай бөгөөд түүгээр дамжин өнгөрөх биесэд ямар ч эсэргүүцэл үзүүлэхгүй гэх мэт. [[Микелсон-Морлигийн туршилт|Микелсон-Морлигийн туршилтыг]] оруулан олон туршилтуудын үр дүн дэлхий нь эфиртэй харьцангуй үргэлж хөдөлгөөнгүй болохыг харуулж байсан бөгөөд үүнийг тайлбарлахад тун төвөгтэй байсан юм. Учир нь дэлхий нь нарыг тойрон эргэдэг билээ. Эйнштейний гоёмсог шийдэл нь харин эфир болон абсолюут тайван төлөвийн тухай ойлголтыг үл хэрэгсэхэд байсан юм. Харьцангуйн тусгай онолыг аливаа нэгэн тооллын системийг тусгайлан авч үзэлгүй харин нэгэн жигд шулуун хөдөлгөөнд оршиж буй аливаа тооллын системээс физикийн бүх л хуулиуд нь ижилхэн ажиглагдана хэмээн томъёолсон юм. Ялангуяа вакуум дахь гэрлийн хурдыг ямар ч өөр өөр (тогтмол) хурдтай олон тооллын системээс үргэлж ''c'' байна гэж хэмжинэ гэсэн дүгнэлт юм. == Үр дүнгүүд == {{Main|Харьцангуй тусгай онолын үр дүнгүүд}} Эйнштейн хэлэхдээ харьцангуйн тусгай онолын үр дүнгүүд [[Лоренцын хувиргалт|Лоренцын хувиргалтаас]] гарч ирдэг хэмээсэн байдаг. Эдгээр хувиргалтуудын үр дүнд харьцангуйн тусгай онол нь харьцангуй хурд нь гэрлийн хурдтай харьцуулж болох үед ирхэд Ньютоны механикаас гарч болох үр дүнгүүдээс өөр физик үр дүнгүүдэд хүргэдэг. == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Харьцангуйн тусгай онол| ]] [[Ангилал:Механик]] [[Ангилал:1905 он]] qn2p5nxy6r9zf91ns1bwkq4oqvafuwt 0 6992 864928 432018 2026-08-05T19:21:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864928 wikitext text/x-wiki '''Масс спектрометрчлэл''' нь [[Ион|ионуудын]] [[Масс-цэнэгийн харьцаа|масс-цэнэгийн харьцааг]] хэмждэг аналитик аргачлал юм.<ref name="isbn0-9660813-2-3">{{cite book |author=Sparkman, O. David |title=Mass spectrometry desk reference |url=https://archive.org/details/massspectrometry0000spar |publisher=Global View Pub |location=Pittsburgh |year=2000 |pages= |isbn=0-9660813-2-3 |oclc= |doi=}}</ref> Энэ аргачлалыг ихэвчлэн биет дээжний бүтэцийг тухайн дээжний найрлаганд буй бодисуудын массуудыг харуулсан [[масс спектр|масс спектрийг]] гаргах замаар тодорхойлоход ашиглагддаг. Масс спектрийг '''масс спектрометрээр''' хэмждэг. [[Зураг:Ms block schematic.gif|right|220px|thumb|Масс спектрометрээр хэмжилт хийх үндсэн шатлалууд]] Бүх масс [[спектрометр|спектрометрүүд]] '''[[ионы үүсгүүр]]''', '''масс анализатор''', '''бүртгэгч систем''' гэсэн үндсэн гурван хэсгээс тогтдог. Масс спектрометр дэхь шатлалууд нь: # Дээжнээс ион үүсгэх # Өөр өөр масстай ионуудыг ялгах # Тухайн масс бүхий ионуудын тоог бүртгэх # Өгөгдөлийг цуглуулж масс спектрийг гаргах Энэхүү аргачлалын хэрэглээнүүд нь: * үл мэдэгдэх [[Химийн найрлага|найрлагыг]] түүний найрлага дахь молекулууд эсвэл фракцуудын массаар нь тогтоох * тухайн найрлаганд буй элементүүдийн [[изотопи]] бүтэцийг тодорхойлох * тухайн найрлагын фракцыг ажиглах замаар найрлагын [[Бүтэц|бүтэцийг]] тодорхойлох * сайтар боловсруулсан аргаар найрлагын хэмжээг тогтоох (масс спектрометрчлэл нь шууд хэмжээг тогтоодоггүй) == Ажиллагааны хялбаршуулсан жишээ == [[Зураг:Mass spectrometer schematics.png|right|thumb|300px|Энгийн масс спектрометрийн схем]] Өөр өөр химийн бодисууд өөр өөр [[масс|масстай]] байдаг баримт дээр тулгуурлан [[масс спектрометр]] нь дээжинд ямар ямар химийн бодис агуулагдаж буйг тодорхойлдог. Жишээлбэл масс спектрометрын эхний шатлалд хоолны давсыг ([[Натри|Na]][[Хлор|Cl]]) [[уур]] болгож ([[хий]] болгон хувиргах) улмаар [[Цахилгаан цэнэг|цахилгаан цэнэгтэй]] бөөмүүд (Na<sup>+</sup> болон Cl<sup>-</sup>) болгон ионжуулж, [[Ион|ионууд]] болгон хувиргана. [[Натри|Натрийн]] ионууд нь 23 а.е.м масстай дан изотопи юм. Хлорын ионууд 35 а.е.м (~75%) болон 37 а.е.м (~25%) масс бүхий хоёр [[Изотопи|изотопууд]] юм. Эдгээр ионууд нь цэнэгтэй учир тэдгээрийн хурдны хэмжээ болон чиглэлийг нь [[Цахилгаан орон|цахилгаан]] эсвэл [[Соронзон орон|соронзон ороны]] тусламжтайгаар өөрчилж болно. Цахилгаан орон ионуудыг өндөр хурдтай болтол хурдасгах болно. Үүний дараа эдгээр ионуудыг соронзон оронд оруулах бөгөөд соронзон орон нь бөөмсийн хөдөлж буй чиглэл болон соронзон ороны шугамыг агуулсан хавтгайд перпендикуляр хүчээр ион бүрт үйлчлэх болно. Энэ хүчний үйлчлэрээ ионуудын хөдөлгөөн хазайх (шулуун шугамаар хөдлөхийн оронд муруй шугамаар хөдлөнө) бөгөөд хазайлтын зэрэг нь тэдгээрийн ионуудын масс-цэнэгийн (m/z) харьцаанаас шууд хамаарна. Хөнгөн ионууд нь хүнд ионуудыг бодвол илүү их хазайдаг. Үүний учирыг [[Ньютоны хуулиуд|Ньютоны хоёр дугаар хуулиар]] тайлбарлаж болно. Бөөмийн хурдатгал нь түүний массаас урвуу хамааралтай. Тиймээс соронзон орон хөнгөн ионуудыг хүнд ионуудаас илүү их хазайлгана (траектор нь илүү бага радиустай тойрог болно гэсэн үг). Бүртгэгч улмаар ионын бөөм бүрийн хазайлтыг хэмжиж авдаг. Энэ хэмжилтийн үр дүнд үүсгүүрээс гарсан бүх ионуудын масс-цэнэгийн харьцааг гаргаж авах бөгөөд энэ мэдээлэл дээр үндэслэн жинхэнэ дээжний химийн найрлага (тухайлбал натри болон хлор хоюул дээжинд агуулагдаж буйг) болон бүрэлдүүлэгч хэсгүүдийн (тухайлбал <sup>35</sup>Cl <sup>37</sup>Cl хоёрын харьцаа өөрчлөгдсөн эсэх) изотопи найрлагыг нь тодорхойлдог. Энэ нь [[Сектор төхөөрөмж|сектор төхөөрөмжийн]] жишээ байв. Гэхдээ маш олон төрлийн масс спектрометрүүд байдаг. Тэдгээр масс спектрометрүүдийн нийтлэг зарчим нь бүгд ион гаргагч '''ионы үүсгүүртэй''', гаргасан ионуудаа массаар нь ангилдаг '''анализатортай''', мөн ялгаатай массуудын харьцангуй эрчимийг хэмждэг '''детектортай''' байдаг. Бүх масс спектрометрийн цаад зарчим нь цахилгаан болон соронзон орон дахь хийн фазын ионуудын зам (траектор) нь тэдгээрийн масс-цэнэгийн харьцаанаас хамаардагт оршдог бөгөөд энэ харьцааг ашиглан ионуудыг нэг нэгнээс нь ялгаж салгадаг. == Төхөөрөмж == === Ионы үүсгүүр === Ионы үүсгүүр бол шинжилгээ хийх материалыг ионжуулдаг масс спектрометрийн бүрэлдхүүн хэсэг юм. Ионууд нь улмаар [[Цахилгаан орон|цахилгаан]] болон [[Соронзон орон|соронзон ороны]] тусламжтайгаар масс анализаторт хүргэгддэг. Ионжуулалтын аргачлал нь масс спектрометрээр ямар төрлийн дээжийг шинжлэх боломжтойг тодорхойлдог. [[Цахилгаан ионжуулалт]] болон [[Химийн ионжуулалт|химийн ионжуулалтуудыг]] [[хий]] болон [[Уур|уурыг]] шинжлэхэд ашигладаг. Химийн ионжуулалтын үүсгүүрт шинжлэх гэж буй бодисыг химийн ион-молекулын урвалаар үүсгүүрт мөргөлдөөн үүсэх явцад ионжуулдаг. [[Шингэн]] болон [[Хатуу бие|хатуу]] биологийн дээжүүдийг шинжлэхэд хэрэглэдэг аргачлалуудад [[электро-шүршигч ионжуулалт]] ([[Жон Беннет Фен|Жон Фений]] нээсэн) болон [[Матрицын дэмжлэгтэй лазер ионжуулалт|матрицын дэмжлэгтэй лазер ионжуулалтууд]] (МДЛИ, К. Танака мөн М. Карас болон Ф. Хилленкамп нарын нээсэн) ордог. [[ИХП-МС|Индүкцийн хосолмол плазм]] үүсгүүрийг олон янзын дээжнүүд дээр металын анализ хийхэд ихэвчлэн ашигладаг. === Масс анализатор === Масс анализатор ионуудыг [[Масс-цэнэгийн харьцаа|масс-цэнэгийн харьцаанаас]] нь хамааруулан салгадаг. Бүх масс спектрометр нь вакуум дахь цахилгаан болон соронзон оронд буй цэнэгтэй бөөмсийн динамик дээр суурилдаг. Энд дараах хоёр хууль үйлчилдэг: :<math>\mathbf{F} = q (\mathbf{E} + \mathbf{v} \times \mathbf{B})</math> ([[Лоренцын хууль]]) :<math>\mathbf{F}=m\mathbf{a}</math> ([[Ньютоны хоёр дугаар хууль]]) энд '''F''' нь ионд үйлчилж буй хүч, ''m'' нь ионы масс, ''a'' нь хурдатгал, ''q'' нь ионы цэнэг, '''E''' нь цахилгаан ороны хүчлэг бөгөөд '''v''' x '''B''' нь ионы хурд болон соронзон ороны [[вектор үржвэр]] юм. Дээрх хоёр илэрхийлэлээс ионд үйлчилж буй хүчийг тооцолбол: : <math>(m/q)\mathbf{a} = \mathbf{E}+ \mathbf{v} \times \mathbf{B}</math> Энэхүү дифференциал тэгшитгэл нь цэнэгтэй бөөмсийн сонгодог тэгшитгэл юм. Бөөмийн анхны төлөвийн өгөгдлүүдийг мэдсэнээр бөөмийн хөдөлгөөнийг орон зай цаг хугацааны хувьд бүрэн тодорхойлно. Тиймээс энэ нь бүх масс спектрометрийн суурь юм. Мөн энэ нь ижил физик хэмжигдэхүүнтэй ''[[m/q]]'' бөөмс нь яг ижил хөдөлдөг. Эндээс харвал бүх масс спектрометр нь үнэндээ ''m/q''-г хэмждэг бөгөөд нарийн ярьвал энэ төхөөрөмжийг масс-цэнэгийн спектрометр гэж нэрлэх ёстой. Өгөгдөлийг гаргахдаа энэ нь ерөнхийдөө хэмжээсгүй ''m/z'' ашигладаг ([[масс-цэнэгийн харьцаа]] гэдэг ч энэ нь массын тоо болон цэнэгийн тооны харьцаа юм) бөгөөд энд z нь ионы (z=q/e) [[Эгэл цэнэг|эгэл цэнэгийн]] (''e'') тоо юм. Статик эсвэл динамик орон ашигладаг, соронзон эсвэл цахилгаан орон ашигладаг олон төрлийн масс анализаторууд байдаг. Гэхдээ бүгд дээрхи хуулийн дагуу ажилладаг. Анализатор бүр өөрийн давуу тал болон сул талуудтай. ==== Сектор ==== {{see details|Сектор төхөөрөмж}} '''Сектор орон бүхий масс анализатор''' нь цахилгаан болон эсвэл соронзон оронг ашиглан [[Цахилгаан цэнэг|цэнэгтэй]] бөөмсийн [[хурд]] болон [[Траектор|траекторт]] нөлөөлдөг. Дээр үзүүлсэнчлэн [[Сектор төхөөрөмж|сектор төхөөрөмжүүд]] нь масс анализатор дотор хурдассан ионуудын чиглэлийг өөрчилдөг. Соронзон болон цахилгаан оронд орсон ионуудын зам масс-цэнэгийн харьцаанаас хамааран муруйх бөгөөд их цэнэгтэй хурдан хөдөлж буй хөнгөн ионууд нь илүү их хазайдаг. Ионууд нь бүртгэгчид хүрэх үед тэдгээрийн харьцангуй зөрүүг хэмждэг.<ref>Extending the mass range of a sector mass spectrometer, John S Cottrell, Roger J Greathead, Mass Spectrometry Reviews Vol 5, 1986. pp 215-247</ref> == Ишлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Хими]] j3d28vqagtiu58zg8tgu4skxs49zxf3 0 7122 864914 854793 2026-08-05T19:02:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864914 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Георгий Константинович Жуков |төрсөн = {{birth date|1896|12|1}} |нас барсан = {{death date and age|1974|6|18|1896|12|1}} |зураг = [[Зураг:RIAN_archive_2410_Marshal_Zhukov_speaking.jpg|center|250px|]] |төрсөн_газар = [[Жуков (бага хот)|Стрелковка]], Калугийн губерн, [[Оросын эзэнт гүрэн]] |нас барсан_газар = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1915–1917)<br />{{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} (1917–1957) | салбар = {{flagicon|Орос}} [[Хаант Оросын арми]]<br />[[Файл:Red Army flag (Fictitious).svg|23px]] [[Улаан Арми]] |албан он жилүүд = [[1915]]–[[1957]] |цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] |албан тушаал = [[Ленинградын фронт]], [[Баруун фронт (Зөвлөлт Холбоот Улс)|Баруун фронт]], [[Украины 1 дүгээр фронт]], [[Беларуссын 1 дүгээр фронт]] болон бусад |тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br />[[Оросын иргэний дайн]]<br />[[Халхын голын байлдаан]] ([[Номунхан]])<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Эх орны дайн]] | шагналууд = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]] (4)<br />[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Баатар]] (2)[[Лениний одон]] (6)<br />[[Улаан тугийн одон]]<br />[[Октябрийн хувьсгалын одон]] (3)<br />Суворовын 1-р зэргийн одон (2)<br />[[Ялалтын одон]] (2) <br />Хүндэт Легион<br />Virtuti Militari<br />[[Хүндэт Легион]]<br />[[Жоржийн Загалмай одон]] (2)<br />бусад | бусад_үйл = "Дурдатгал, бодол" ном, 1969 он. | гарын_үсэг = [[Зураг:Signature of Georgy Zhukov.jpg|center|250px|]] }} '''Георгий Константинович Жуков''' (1896 оны 12-р сарын 1-нд төрсөн- 1974 оны 6-р сарын 18-нд нас барсан) нь [[ЗХУ]]-ын дөрвөн удаагийн [[ЗХУ-ын Баатар|Баатар]], [[БНМАУ-ын баатар]], [[ЗХУ -ын Эх орны их дайны]] цуут жанжин, [[ЗХУ-ын маршал]] юм. Дайны хатуу ширүүн, аюул гамшигт үед Зөвлөлтийн ард түмэн дотроосоо олон авьяаслаг жанжныг төрүүлсэн билээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын маршал Георгий Жуков тэдэн дотроос хамгийн гарамгай нь мөн. Ядуу тариачин гэр бүлээс гарч, жагсаалын цэргээс маршал болсон цэрэг армийнхан дотор маш алдартай хүн байжээ. == Намтар == [[Файл:Zhukov1916.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Хаант оросын армин цэрэгт. 1916 он]] Георгий Константинович Жуков [[1896]] оны 12-р сарын 1-ны өдөр тариачин гаралтай [[Константин Артемьевич Жуков]]ын хоёр дахь хөвгүүн болон төржээ. Бага залуу насандаа ядуу зүдүүгийн зовлон гамшгийг амсаж, [[нагац]] ахындаа зарагдаж байжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхэлсэн ба [[1915]] оны 8-р сард [[хаант засгийн арми]]д татагдаж, [[Баруун –Өмнөд фронтод]] байлдаж гарамгай гавьяа байгуулсан тул [[Георгиевийн 2 загалмайгаар|Георгийн 2 загалмайгаар]] шагнагджээ. [[1917]] оны 2-р сарын Хувьсгалын үед түүнийг сумангийн цэргийн хорооны даргаар сонгожээ. Социалист [[Октябрийн хувьсгал]]ын дараа [[Улаан Арми]]д элсэн [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцож [[улаан тугийн одонгоор]] шагнагджээ. [[Файл:Graduation Photo Leningrad Cavalry School 1925.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Цэргийн курст. 1925 он]] Иргэний дайны дараа Г.Жуков [[Тамбов|Тамбовт]] гарсан [[Антоновын тариачны бослого|Антоновын тариачны бослогыг]] дарах ажиллагаанд [[Тухачевский|Михаил Тухачевский]]н удирдлаган доор [[батальон]] захиран оролцсон байна. [[Файл:Zhukov1923.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. самарын 7-р морьт дивизийн Бузулукийн 39-р хорооны захирагч. 1923 он]] Георгий Жуковын цэрэг удирдах өндөр чадвар, цэргийн байлдааны ба улс төрийн бэлтгэлийн түвшинг дээшлүүлэх талаар хийж байсан шаргуу чимхлүүр ажлыг ахлах дарга нар нь тэмдэглэдэг. Г.К.Жуковын командалсан 2-р бригад [[Константин Рокоссовский|К.К.Рокоссовский]]н [[Английн пролетари нарын нэрэмжит самарын 7 -р морьт дивиз|Английн пролетари нарын нэрэмжит Самарын 7-р морьт дивиз]]ийн бүрэлдэхүүнд багтаж байлаа. Энэ нь түүний ажил байдлын тодорхойлолтоос тод харагддаг байна. Тэр үед дивизийн дарга байсан ирээдүйн [[ЗХУ-ын маршал]] [[Константин Рокоссовский|К.К.Рокоссовский]] түүний ажил байдлыг тодорхойлж бичихдээ: Зоригтой, шийдэмгий дарга. Их санаачилгатай, санаачилгаа ажилд чадамгай хэрэгжүүлдэг, сахилга баттай. Шаардлагатай, тавьсан шаардлагаа заавал биелүүлдэг гэжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнө Жуков нь Белоруссын цэргийн тойргийн командлагчийн орлогч хүртлээ дэвшсэн байна. Энэ үед Сталины заавраар зохион байгуулсан Их хэлмэгдүүлэлтийн үед удаа дараа буруу үзэл бодолтой гэж хардуулж, нууц мэдээлэлэд орж байжээ. Георгий Жуков үүнийг мэдэж шууд [[Ардын комиссар]] [[Климент Ворошилов]] өөрийг нь хилсээр хардан сэжиглэж байгаа тухай захидал бичин өөрийгөө цагаатгуулан авч үлдэж чадсан байна. ==Халхын голын байлдаан== {{Гол|Халхын голын байлдаан}} [[Файл:Khalkhin Gol George Zhukov and Khorloogiin Choibalsan 1939.jpg|thumb|left|200px|Х.Чойбалсан, Г.Жуков нар Халхын гол. 1939 он]] [[Халхын голын байлдаан]]ы эхний үе шатанд [[57-р корпус]]ын захирагч [[Фекленко]] захирагчтай [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]] газар болон агаарт болсон тулалдаануудад удаа дараа ялагдал хүлээн хүн хүч, зэвсэг техникийн хувьд хүнд хохирол учирсан байна. Үүнийг засахын тулд байдлыг газар дээр нь тодруулан яаралтай арга хэмжээ авах армийн бие төлөөлөгчөөр томилох хүнийг [[Иосиф Сталин]] тэргүүтэй зөвлөлтийн дээд удирдлага хэлэлцэх үед маршал [[Семён Будённый]] болон Ворошиловын саналаар Белоруссын цэргийн тойргийн командлагчийн орлогч жуковыг томилсон байна. Жуковыг [[Монгол]]д ирж тулалдааны байдалтай газар дээр нь танилцсаны дараа байдлыг Ворошилов илтгэхэд [[1939]] оны 7-р сарын 11-нд түүнийг 57-р корпусын командлагчаар томилогдсон байна. [[File:1939. Халхин-Гол.webm|thumb|thumbtime=1|''Халхын гол'' кино.[[ЦСДФ]].1939 он ]] [[Халхын голын байлдаан]]ы үед Жуков эхний шатанд цэргийн байрлалыг тогтворжуулах, нэмэлт хүчийг яаралтай татах арга хэмжээнүүдийг шууд авч эхэлжээ. Түүнийг командлалыг авсаны дараахан 7 сарын эхээр [[генерал]] [[Комацүбара Мичитаро]]ийн захирамжаар [[японы эзэн хааны явган цэргийн 23-р дивиз]] Халхын голыг гатлан Баянцагааныг эзлэн аюултай байдал үүсгэсэн байна. Энэ үед Жуков эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч [[Яковлев]]ийн [[танкийн 11-р бригад]]ыг [[Баянцагаан]] дах [[япон]]ы цэргийн түшиц газар луу явган цэргийн дэмжлэггүй давших тушаал гарган агаарын бүх хүч болон артиллерийн ангиудад япончуудыг буудаж бөмбөгдөх тушаал өгсөн байна. Эгзэгтэй үед үүнээс өөр бэлтгэл хүч түүнд байгаагүй бөгөөд энэ эрс шийдвэрийн ачаар япончуудыг Бяанцагаанд бут цохин тэд нарыг дахин Халхын голыг гатлах боломжгүй болгосон. [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] Бэлтгэл хүчээ татсаны дараа 1939 оны [[8-р сарын 20]] - 31 -ны хооронд [[генерал]] [[Комацүбара Мичитаро]]гийн командалсан [[6 -р арми]]йг бүрэн бүслэн бут цохисон юм. Энэхүү тулалдаанд 2 талаас олон мянган цэрэг алагдсан ба шархадсан байна. Түүнийг анх удаа [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар]] цолоор шагнаж генерал цол олгосон (28.8.1939 г., Алтан таван хошуу № 435) ба [[БНМАУ]] -ын [[улаан тугийн одон]]. ==Аугаа Эх орны их дайн өмнө== Халхын голын ялалтын дараа монгол дах Зөвлөлтийн цэргийн [[армийн 1-р бүлэглэл]]ийн командлагчаар түр хугацаанд ажиллсан байна. Энэ үедээ тэрээр [[маршал Чойбалсан|маршал Х.Чойбалсан]]тай нөхөрлөсөн бөгөөд Монголчууд, [[монгол улс]]ыг насан туршдаа хайрлан хүндэлж байсан юм. Үүний дараа Жуковыг [[Киевийн цэргийн тойргийн командлагч]]аар томилсон ба тэрээр [[Баруун Украйныг чөлөөлөх аян|Баруун Украйн]], [[Бессарби, Умард Буковиныг чөлөөлөх аян|Бессараби]]йг чөлөөлөх аяныг амжилттай удирдсан байна. [[Файл:Soviet occupation of Bessarabia and Northern Bukovina 02.jpg|thumb|left|200px|Г.Жуков. Бессараби ба Умарт буковиныг чөлөөлөх аян. Кишинев хот. 1940 оны 7 сарын 4]] 1941 оны нэгдүгээр сард Г.К.Жуков Улаан армийн Жанжин штабын дарга, ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссарын орлогчоор томилогдсон байна. Энэ нь түүний хувьд нийт улс орныг батлан Хамгаалах чадлын төлөө хариуцлагатай холбоотой огт ондоо ажил байв. Тэрээр өөрийнх нь хувьд цоо шинэ ажил болох Жанжин Штабын ажилд идэвхийлэн оржээ. Г.К.Жуков оператив ажлын хувьд үнэхээр гарамгай нэгэн байсан. == Аугаа Их Эх Орны дайнд == {{Гол|Дэлхийн хоёрдугаар дайн}} ЗХУ-ын Эх Орны дайн эхлэх хүртэл [[хороо]], [[бригад]], [[дивиз]], [[корпус]] командалж [[1939]] онд Беларуссын цэргийн тойргийн орлогч командлагч, 1940 онд Киевийн цэргийн онцгой тойргийн командлагч [[Жанжин Штабын дарга]] [[1941]] оноос [[Нөөц]], Ленинград, [[Баруун]], [[Украйны 1]], Белоруссын 1-р фронтуудыг командалж алдар цуугаа [[Европ]] даяар мандуулжээ. 1940 оны 3-р сард Г.К.Жуковт армийн генерал цол олгож Киевийн цэргийн тойргийн командлагчаар томилсон ба Беларуссын цэргийн тойргийн командлагч [[армийн генерал]] [[Д.Г.Павлов]]той нягт хамтран ажиллаж байжээ. Эх орны дайны эхэн үед [[Жанжин штабын дарга]] Жуков нь баруун болон баруун өмнөд чиглэлд хийсэн [[герман]]ы давтолгоог няцаахын тулд бололцоотой бүх арга хэмжээнүүдийг авч Баруун өмнөд [[фронт]]од удаа дараа очин амжилттай сөрөг довтолгоонуудыг зохион байгуулж байжээ. [[Адольф Хитлер]] [[Москва]] руу хийх довтолгооны чиглэлийг өөрчлөн баруун өмнөд чиглэлээр гол довтолгооноо Киевийн чиглэлд хийхэд тус фронтын командлагч [[Кирпонос]]ын алдаанаас уламжлан фронтын байдал хүндрэхэд Жуков [[Киев]] хотыг дайсанд алдах нь тодорхой боллоо гэж хэнээс ч айлгүй Сталин болон [[ЗХУКН]]-ын [[Төв хорооны Улс төрийн товчоо]]ны гишүүдэд мэдэгдсэн байна. Ингэхэд Сталин ихэд уурлан цэргийхэн ажлаа хийж чадахгүй байна гэхэд Жуков Жанжин штабын даргаас огцрох хүсэлтээ гаргажээ. Ингээд түүнийг [[Нөөц фронт]]ын командлагчаар томилжээ. Жуков [[Нөөц фронтын командлагч]] байхдаа зөвлөлтийн цэргийн анхны амжилттай [[сөрөг давшилт]]ыг [[Ельня]] хотын орчимд зохион байгуулан Хитлерийн Москва руу давших гол түшиц газрыг устган Ельня хотыг чөлөөлжээ. Үүний дараа фронтын умард чиглэлээр германчууд довтолгоогоо идэвхижүүлэн [[Ленинградын бүслэлт]] болжээ. [[Ленинград]]ын чиглэлд [[маршал]] Ворошилов байлдааны ажиллагааг удирдаж чадаагүй тул түүнийг огцруулан оронд Жуковыг томилсон байна. Жуков Ленинградын фронтын командлагчаар томилогдсон өдрөө шууд Ленинград хотод нисэж очоод шаардлагатай арга хэмжээг авч эхэлжээ. Үүний үр дүнд германы [[Умард армийн бүлэглэл]]ийн Ленинградыг эзлэхээр хийсэн удаа дараагийн давшилтуудыг тас цохижээ. 1941 оны 9-р сарын 30-д [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерийн]] Москваг эзлэх [["Тайфун" ажиллагаа]] эхэлж, [[Баруун фронт]]ын командлагч [[Иван Конев]] шаардлагатай арга хэмжээг авч чадалгүй байсаар зөвлөлтийн цэрэг [[Вязьмагийн бүслэлт]]энд орж устгагджээ. Ингэж Москвагийн чиглэл дэх зөвлөлтийн цэрэг бут цохиулан [[Москва]]г хамгаалах ямар ч боломжгүй болсон үед Сталин Жуковыг бүслэлтэнд байгаа Ленинградаас дуудан байдлыг газар дээр нь үзэж шаардлагатай арга хэмжээ авахыг тушаасан байна. Улмаар Жуковыг Коневийн оронд [[Баруун фронтын командлагч]]аар томилсон байна. Жуков фронтын командлалыг авсаны дараа германы давшиж буй цэргийн эсрэг өөрт байгаа цөөн цэрэг зэвсгийн хүчээр давшилтын гол чиглэлийг эсрэг хаалт, жижиг хориглолтуудыг хийж эхэлсэн нь үр дүнгээ өгч германы давшилтын хурд саарсан байна. Хориглолтын боломжоо ашиглан гүн ар талаас ирэх нөөц хүчийг бэлтгэн германчуудыг туйлдуулах арга хэмжээнүүдийг авч эхэлжээ. Тэр жил Москвагийн орчмоор цаг агаар таагүй болж арван нэгдүгээр сарын эхээр шөнөдөө ус зайрмагтаж, намрын бороо ялихгүй шамаргалж байв. Энэ нь дайсныг яаравчлахад хүргэжээ. Фашист моторжуулсан цуваа нийслэлийн зүг тэмүүлсээр байжээ. Дайсныг ямар ч хамаагүй аргаар зогсоох хэрэгтэй байлаа. Баруун фронтын командлагч Жуков тавьсан зорилгодоо хэлбэрэлтгүй хүрч чадсан байна. 1941 оны 11-р сарын 16-нд үдээс хойш фашистуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан 16-р арми ухрахыг хүсч маршал [[Борис Шапошников|Борис Шапошниковт]] саналаа тавихад тэрээр зөвшөөрч, зохих заавар өгсөн байна. Энэ тухай мэдмэгц Г.К.Жуков армийн командлагчид цахилгаан утас явуулж "Фронтын цэргийг би командалж байна. Цэргийг Истрагийн усан сангийн ард татах тушаалыг хүчингүй болгож байна. Одоо эзлэн байгаа заагтаа хориглох тушаал өгч байна. Москвагийн дэргэд Германы давшилтыг цөөн цэргийн хүчээр туйлдуулан зогсоож чадсан төдийгүй германы армийг хүчээ шавхан зогссон тэр эгзэгтэй мөчид сөрөг давшилтыг эхлүүлж чаджээ. Армийн генерал Г.К.Жуков" гэжээ. Москвагийн тулалдааны хамгийн эгзэгтэй үед хийж ялалтыг авчирсан сөрөг довтолгооны тухай "Манай сөрөх довтолгоон амжилт олсон тухайд гэвэл дайралтыг гэнэт хийсэн, тэгэхдээ дайсны хүчээс давуугүй хүчээр хийсэн юм. Байлдааны туршлагатай ч болсон байлаа." гэж хожим Г.К.Жуков номондоо дурсчээ. [[Файл:Zhukov at the Tiger tank.jpg|thumb|left|200px|Олзлогдсон Барс танкны дэргэд]] 1942 оны зун Хитлерийн дээд ерөнхий командлал [[Зөвлөлт-германы фронт]]ын нийт шугамаар давшилт хийж чадахгүй болсон тул өмнөд жигүүрээр [["Блау" ажиллагаа]]г эхлүүлэн [[Сталинград]], [[Кавказын нуруу]] хүртэл давшжээ. Ингэж фронтын байдал дахин хүндэрсэн тул Жуковыг Сталинградын чиглэлд төлөөлөгчөөр томилон явуулсан байна. Жуков Василевскийн хамт Сталинградад [[германы 6-р арми]]йг бүслэн бут цохих ажиллагааг анх санаачилан төлөвлөсөн байна. Жуков нь үүний дараа Ленинградын бүслэлтийг сэтлэх [["Оч" ажиллагаа]], [[Курскийн тулалдаан]], [[Днепр мөрнийг гатлах]], [[зүүн Украйныг чөлөөлөх давшилт]], Беларуссыг чөлөөлөх [["Багратион" ажиллагаа]], [[Болгарыг чөлөөлөх ажиллагаа]], [[Варшав]]ыг чөлөөлөх, [[Одер мөрөн хүртэл давших ажиллагаа]], [[Берлиныг эзлэх давшилт]] зэргийг төлөвлөн амжилттай хэрэгжүүлж чадсан зөвлөлтийн цэргийн гарамгай [[жанжин]] юм. Жуков нь [[холбоотон]]ууд болох [[АНУ]], [[Англи]], [[Франц]]ын төлөөлөгч нарын хамт [[фашистын герман]]ы үг дуугүй бууж өгөх актанд [[Берлин]] хотноо гарын үсэг зурсан гавъяатан бөгөөд 1945 оны 6-р сарын 24-д Москва хотод болсон Ялалтын цэргийн ёслолын жагсаал хүлээж авч байжээ. [[File:Парад Победы 1945 года.webm|thumb|thumbtime=1|Москва. ''Ялалтын парад''.24.06.1945 ]] Дайны дараа [[Герман дахь Хяналтын Зөвлөл]]ийн дарга, ЗХУ-ын [[Одессын цэргийн тойргийн командлагч]], [[Батлан хамгаалах яамны сайд]] зэрэг хэд хэдэн өндөр албан тушаал хашиж байгаад [[1957]] онд Никита Хрущёв чөлөөнд нь гаргажээ. [[Файл:Oberbefehlshaber der vier Verbündeten, TASS.jpg|thumb|left|200px|Германыг ялсан Холбоотон гүрнүүдийн цэргийн командлагч нар. Берлин хот. 1945 он]] Жуков нь [[ЗХУ]]-ын төрийн эрхэнд [[Никита Хрущёв|Никита Хрущевийг]] гарахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд [[Лаврентий Берия]]<nowiki/>г баривчлах болон [[Николай Булганин]], [[Вячеслав Молотов]] нарыг Хрущевийн эсрэг хуйвалдаан зохион байгуулахад түүний эсрэг зогсон Хрущевийг байр сууриа бэхжүүлэхэд тусалсан байна. [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|thumb|left|200px|Берлин. 1945 он]] Маршал Жуковын нэр нөлөө өсөн нэмэгдэж байсан тул түүнээс айсан Зөвлөлтийн удирдагч Хрущев түүнийг [[Югослав]]т албан ёсны айлчлал хийж байхад Батлан хамгаалах яамны сайд болон бусад албан тушаалаас нь зайлуулсан байна. Тэрээр [[ЗХУКН]]-ын ТХ-ны [[Улс төрийн товчоон]]ы гишүүнээр зургаахан сар ажилласан билээ. Тэрээр [[1974]] оны 6-р сарын 18 -нд нас баржээ. Түүнийг [[Кремлийн хананд]] чандарлан оршуулсан юм. [[Г.К.Жуковын гэр музей]] [[1979]] онд [[Монгол]]д байгуулагдсан. [[Файл:Marshal of the USSR 1976 CPA 4553.jpg|thumb|right|200px|1976 онд гарсан шуудангийн марк]] ==Сонирхолтой баримтууд== * Маршал Жуковыг АНУ, Англи болон барууны орнуудад "[[Ялалтын маршал]]" гэж өргөмжилдөг байжээ. * Маршал Жуковын дуртгалыг ихэд Хрущев болон [[Брежнев]] нарын үед ихэд болгоомжлон хэвлүүлэхгүй байх тал дээр шахалт үзүүлж байсан байна. Брежнев маршалын [[дуртгал]]д өөрийн тухай хэсэг оруулах гэж маршалд санал тавьсан боловч маршал нэг [[армийн улс төрийн газрын дарга]] [[хурандаа|нэг хурандаагийн]] байлдааны ажиллагаанд нөлөөлөх боломжгүй, тэгээд ч би Брежневийг дайны үед таньдаггүй байсан гэж хэлээд засвар хийгээгүй тул редакцийн зүгээс "[[Бага газар]]" гэсэн жижиг хэсгийг оруулсан байна. * Түүний дуртгалын эхний хувилбарыг Зөвлөлтийн удирдлага, цэргийнхэн ихэд эмзэглэн хүлээн авч дайны эхэн үеийн ялагдлан тухай үнэнийг өгүүлсэн хэсгүүдэд цензур тавин засуулсан байна. * Жуков нь [[бага анги]]йн боловсролтой хүн байсан бөгөөд өөрийн төрөлх авъяас чадварын хүчээр маршал болсон хүн юм. * [[Маршал Жуковын музей]]г [[дэлхий]]д анх [[Монгол]]д байгуулсан бөгөөд одоог хүртэл [[ОХУ]]-д түүний [[музей]] байдаггүй. [[Файл:Dmitry_Medvedev_in_Mongolia_August_2009-3.jpg|thumb|left|200px|Жуковын музейн өмнө Монгол улс ба ОХУ-ын Ерөнхийлөгч нар. Улаанбаатар хот. 2009 он]] * Жуков [[зохиолч К.Симонов]]той уулзаж байхдаа "... Би монголын тэнгэр хамгийн олон [[онгоц]] оролцсон [[агаарын байлдаан]]ыг харсан. [[Эх орны дайн]]д би [[Монголын тэнгэ]]рт болсон шиг тийм олон онгоц оролцсон агаарын тулалдаан хараагүй..." гэж дурссан байдаг. ==Дарагдаж байсан ярилцлага== Уран бүтээлийн туршилтын кино студэд 1966 онд Москвагийн дэрэгдэх тулалдааны 25 жилийн ойд зориулсан “Хэрэв чи орон гэртээ хайртай бол” гэдэг кино хийж байжээ. Уг кино 1967 онд гарсан. Энэ кинонд Конев, Рокоссовский, Жуков нарын Зөвлөлтийн алдарт маршалууд оролцон зураг авахуулсан байна. Түүнээс гадна Жуковаас зохиолч [[Константин Симонов]] нэмэлт ярилцлага авчээ. Маршал Жуковын ярилцлагын тухайд бол кинонд ороогүйгээр барахгүй Улсын киноны хэрэг эрхлэх газрын асуудлаар гарсан тогтоолд түүнийг дахиад хэзээ ч гаргахгүй байхын тулд хальснаас арчиж хаяхаар заасан байжээ. Уран бүтээлийн туршилтын студыг байгуулагч “Познерын хөтөлбөр” нэвтрүүлгийн хөтлөгч В.Познерын эцэг Владимир Александрович Познер тэр хальсийг хулгайлан авч ярилцлагыг монтаажлан өөр студэд өгч, дараа нь түүнийгээ архивт хадгалуулсан байна. Тэр тэнд өнөөг хүртэл хадгалагдажээ. ==== Маршал Жуковын ярилцлага/1967 он/ ==== * [[Константин Симонов|К.СИМОНОВ:]] Георгий Константинович, яриагаа эхлэх анхны асуулт. [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн дэргэд хүнд нөхцөл байдал]] бүрэлдсэн тухай Та хэзээ, яаж мэдсэн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Есдүгээр сарын эцэс, аравдугаар сарын эхээр би [[Ленинградын фронт]]ын цэргийг командалж байлаа. Тэгээд [[фронт командлагч]], [[Дээд ерөнхий командлалын газар|Дээд ерөнхий командлалын газр]]ын гишүүний хувьд миний бие есдүгээр сарын эцэс, ялангуяа аравдугаар сарын эхээр бүрэлдсэн байдлын тухай хангалттай мэдээлэлтэй байсан. Аравдугаар сарын 6-ны үдээс хойш [[Иосиф Сталин|Иосиф Виссарионович Сталин]] над руу утасдсан юм. Тэр [[Фронт (дайн)|фронт]]ын ажил хэрэг, нөхцөл байдал ямар байгааг сонирхоод онцгой даалгавар биелүүлэхээр [[Москва]]д даруй нисч ирэх хэрэгтэй гэж хэлэв. Мар гааш гэхэд очно гэж би түүнд хэл сэн. Аравдугаар сарын 7-нд фронт командлагчийнхаа ажлыг [[фронтын штабын дарга]] [[генерал]] [[Хозин]]д хүлээлгэж өгөөд Москва руу нислээ. Москвад орой тийшээ ирж, шууд [[Кремль]] дэх Сталины гэрийг зорилоо. Сталин ханиад хүрчихсэн боловч ажиллаж байв. Толгой дохин мэндчилээд газрын зураг үзнэ гээд: “Баруун чиглэлд ямар нөхцөл байдал бүрэлдсэнийг хар л даа. Одоо юу болж байна вэ? [[Дайсан]] хаана байна, манай цэргүүд хаана байна? гэдэг тухай ойлгомжтой илтгэл авч чадахгүй байна. Хэрэв та чадмаар бол [[Баруун фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Баруун фронт]]ын штаб руу даруй явж, тэнд нөхцөл байдлын учрыг олоод шөнө ч байсан хамаагүй над руу утсаар ярь, би хүлээж байна” гэсэн юм. Би [[жанжин штаб]]аар оров, тэнд надад [[Борис Шапошников|Борис Михайлович Шапошников]] нэмэлт товч мэдээлэл өгөв. [[Иван Конев|Иван Степанович Конев]]ын коман далж байсан Баруун фронтын штаб руу тэр даруй явж билээ. Тэгэхэд [[Ржевск]]ийн орчимд байрлаж байсан фронтын штабт би ирлээ. Бүр [[үдэш]] орой болсон хойно, тэр ч байтугай шөнийн нэг цаг хагас орчим болж байхад нөхөд ажиллаж байв. Би яав гэвэл гол төлөв бүслэгдсэн ангиудын үйл ажиллагааны тухай нэмж тодрууллаа. Тэр үед тэдгээртэй фронтын штаб холбоо тасарсан байв. Өөр юуг онцлон тэмдэглэх нь чухал вэ? гэвэл энэ нь баруун чиглэлд, ялангуяа Баруун фронтын хэсгүүдэд туйлын аюултай байдал бүрэлдсэн, Москва хүрэх бүх [[зам]] үнэн чанартаа нээлттэй болсон явдал байлаа. Яагаад гэвэл [[Можайскийн хамгаалалтын шугам|Можайн шугам]] дээр байсан манай жижиг ангиуд хэрэв дайсан цэргээ Москва руу хөдөлгөвөл түүнийг зогсоож чадахааргүй болсон байв. * К.СИМОНОВ: Өөрөөр хэлбэл энэ шугам эзлэгдээгүй байсан юм уу? * Г.К.ЖУКОВ: Эзлэгдсэн байсан… Үнэндээ [[Александр Васильевич Суворов|Суворов]]ын ангиуд дөнгөж байгуулагдаж байлаа. Бас маш ялихгүй цэргийн бүлгүүд байсан. Энд бий болсон цорын ганц хожоотой байдал гэвэл [[Вермахт|герман]]чууд, тэдний гол бүх хүч [[Вязьмагийн бүслэлт|Вязьма]]ас баруун хойш манай бүслэгдсэн ангиудын үйл ажиллагаанд боогдон баригдсан явдал байв. Тэгээд би Москва руу, Сталин руу утасдаж, түүнд нөхцөл байдлын мөн чанарыг илтгэв. Хамгийн гол нь Можайн хориглолтын шугамыг аль болох түргэн эзлэх явдал гэж хэллээ. Яагаад гэвэл Баруун фронтын хэсэгт үнэндээ цэрэггүй болсон байв. Зэргэлдээ хэсгүүдээс, зэргэлдээ фронтуудаас, [[Дээд ерөнхий командлалын газрын нөөц]]өөс татаж болох бүхнийг Можайн шугам руу татаж, тэдгээрийг хориглолтын байдалд даруй оруулах хэрэгтэй байна гэв. [[16 дугаар арми|16]], [[19 дүгээр арми|19]], [[20 дугаар арми|20]] дугаар фронтын ангиуд, Баруун фронтын [[Болдины бүлэг]] хаана байна? Нөөцийн фронтын [[24 дүгээр арми|24]], [[32 дугаар арми]] хаана байна? гэж тэр асуусан. Бүслэгдээд Вязьмаас баруун тийш үзэлцэж байна гэлээ. “Та юу хийх бодолтой байна?” гэж Сталин асуулаа. Нөхцөл байдлыг тодруулахын тулд даруй [[Семён Будённый|Буденный]] дээр очих хэрэгтэй гэж би хэлэв. “Түүний штаб хаана байгааг та мэ дэх үү? Буденный хаана байгааг мэдэх үү?” гэж тэр асуув. “Үгүй ээ, мэдэхгүй. Буденныйтэй холбоо та сарсан учир Конев бас мэдэхгүй байна” гэж би хэллээ. * К.СИМОНОВ: [[Нөөцийн фронтын штаб]]тай юу? * Г.К.ЖУКОВ: Тийм ээ, [[нөөцийн фронт]]ын штабтай. “Хайхаар явна, [[Малоярославец]]ын орчимд байх ёстой. Бүхий л шинж тэмдгээс үзвэл тэр тэнд байх ёстой”. “За, явж үз. Учрыг ол. Тэгээд даруй надад илт гээрэй” гэж Сталин хэлсэн. Малоярославецаар дайран фронт руу ойртон явлаа, нөхцөл байдлын учрыг удахгүй олно гэж бодож байв. Малоярославецаар дайран явж байтал [[машин]]ууд харагдав. “Хэний машинууд вэ?” гэж асуухад “Семен Михайлович Буденныйх” гэв. Би ч Семен Михайловичийг олсондоо баярлалаа. Семен Михайловичийн байрлаж байсан [[Районы гүйцэтгэх захиргаа]]ны байранд оров. Тэр зогсоод [[Газрын зураг|газрын зург]]уудаа анхааралтай үзэж байв. Мэнд усаа мэдэлцээд юу болж байгаа тухай түүнтэй ярилцлаа. Конев дээр очоод ирлээ гэж би хэлэв. “Коневын ажил ямар бай на?”, “Ажил тийм ч сайн биш байна” гэлээ. “Манай энд ч дээрдэх юм алга. Малоярославец, цаашлаад Москва орох замыг халхлах юм юу ч үгүй болсон” гэж байна. Энэ бол маш аюултай чиглэл. Семен Михайловичтай ярилцлаа. “Штаб руугаа буц” гэв. Штаб хаана байрлаж байгааг түүнд хэллээ. “Одоохон Ерөнхий рүү утасдаж, өөрийн хэсгийн байдлыг илтгэ. Намайг [[Юхнов]]ын тийш явсан гээрэй, дараа нь [[Калуга|Калуг]]ийн чиглэлд явна, тэнд юу болж байгаагийн учрыг олохыг хүсч байна” гэв. Калугийн орчимд намайг нөөцийн фронтын штабын офицер гүйцэж ирээд Борист Михайлович Шапошниковын цахилгаан утсыг гардуулав. Түүнд “Дээд ерөнхий командлал таныг [[Баруун фронтын командлаг]]чаар томилж байна. Та Баруун фронтын штабт даруй очвол зохино” гэсэн байв. Би буцаж, 10-ны өдрийн өглөө эрт Баруун фронтын штабт ирлээ. * К.СИМОНОВ: Командлагчийн хувиар уу? * Г.К.ЖУКОВ: Үгүй ээ, би командлагчийн хувиар ирээгүй. Командын ажилтай танилцаж, командын бүрэлдэхүүнд орохоор ирсэн. 10-ны өглөө Конев командалсан хэвээр байсан юм. Энэ үеэр тэнд [[Улсын батлан хамгаалах хороо]]ны комисс ажлаа дуусгаж байлаа. Удалгүй Сталин штаб руу утасдав. Баруун фронтын командлалыг надад даалгаж байгааг би түүнээс өөрөөс нь мэдсэн юм. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, таныг фронт командлагчаар томилогдсон эхний өдрүүдэд үйл явдал хэрхэн өрнөсөн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Тэр үед Можайн шугам бидний хувьд шийдвэрлэх ач холбогдолтой байсныг би нэгэнт хэлсэн. Тэгээд ч бид юуны өмнө мэдээжээр хориглолтын энэ шугамыг хүчтэй болгохыг хичээсэн юм. Дээд ерөнхий командлалын газар өөрийн нөөцөөс, зэргэлдээ хэсгүүдээс [[буудлагын нэгтгэл]]үүд, [[их буу]]ны болон [[танк]]ийн ангиудыг аль болох түргэн өгөхийн тулд ихээ хэн чармайлт гаргаж байв. Богино хугацаанд нааш нь өгч болох бүхнийг өгсөн. Дээд ерөнхий командлалын газар үүнийг хийсэн. Гэхдээ энэ шугам руу өгсөн зүйл, тэнд хориглолт зохион байгуулсан зүйл мэдээжээр туйлын хангалтгүй байсныг шууд хэлэх хэрэгтэй. Аравдугаар сарын 15 гэхэд бидэнд дөнгөж [[90 мянга|90 мянган]] идэвхтэй [[цэрэг]]тэй байв. Эндээс бүрэн [[Хориглолт|хориглол]]т хийх бололцоогүй байсныг та өөрөө ойлгож байгаа. Ийм учраас Цэргийн зөвлөл юуны өмнө үндсэн чиглэл болох Волоколам- Можай- Малоярославын чиглэлийг баттай хаахаар шийдэв. Жанжин штаб, Дээд ерөнхий командлалын газар энэ шийдвэрийг бүрэн зөвшөөрч, фронтыг бэхжүүлсээр байв. Можайн шугам дээр хориглолт зохион бай гуулах ажил үүнээс л эхэлсэн юм. Одоо энэ шугамыг тогтоон барьж, Можайн шугам дээр дайсныг зог соож чадна гэдэгт бид, фронтын командлал, штаб итгэлтэй байсан уу? гэдэг асуулт гарна. Мэдээжээр бидэнд бүрэн итгэл байгаагүйг шууд хэлэх ёстой. Дайсны тэргүүний ангиудыг саатуулж болох байсан. Гэхдээ дайсан гол бүлэглэлээ түр гэн хөдөлгөвөл мэдээж түүнийг зог сооход хэцүү байсан даа. Гэхдээ тэр үед Вязьмаас баруун тийш бүслэлтэд тулалдаж байсан цэргүүд бидэнд үнэлж барашгүй тусламж үзүүлснийг шууд хэлье. Тэдний эрэлхэг зоригт баатарлаг ажиллагаа үнэлж барашгүй юм. Можайн шугам дээр хориглолт зохион байгуулахад цаг хожих зайлшгүй шаардлагатай бүрэн бололцоог тэд бидэнд олгосон билээ. Бид дайсныг Можайн шугам дээр тогтоож чадна гэдэг бүрэн итгэлгүй байсан учир ар талд [[Ново-Завидовски]]й-[[Клин]]-[[Истриний усан сан]]-[[Дорохово]]-[[Нара-Алекси]]ний [[ар талын хориглолтын шу]]гам байгуулахаар шийдсэн юм. Бид ний энэ санааг дээд ерөнхий команд лал баталсан. Можайн шугамыг хамгаалж чадахгүй бол сон то хиол долд энэ шугамыг хэрэг лэх бай лаа. Ар талын энэ шугам руу ин женерийн олон анги ирүүлж, москвачууд тэнд ажиллан, өдөр шөнөгүй газар ухаж байв. Можайн шугамыг хориглоход шууд зориулагдаагүй ангиуд нөөц хүч болон ар талд байрлаж байлаа. [[Нацист Герман|Дайсн]]ыг Можайн шугам дээр тогтоож чадахгүй бол ар талын шугам руу зохион байгуулалттайгаар, төлөвлөгөөтэйгөөр ухарч, хориглолтын хүчтэй ангиуд, [[Нисэх хүчин|нисэх хүчн]]ий [[Цохилтын маневр|цохилт]]оор [[ухралт]]аа халхавчлахыг заасан [[онцгой нууц тушаал]]ыг [[армийн командлаг]]ч нарт өгсөн байв. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн нийт тулалдааны чухам ямар үеийг Та Москвагийн хувь заяанд хамгийн аюултай байсан гэж үздэг вэ? * Г.К.ЖУКОВ: Ер нь бүх үе аюултай байсан. Гэхдээ хамгийн аюултай үе бол Можайн хориглолтын шугам найдвартай хориглолт болж чадаагүй байсан аравдугаар сарын 6-13-ны өдрүүд гэж би үздэг. Энэ бол дайсан онцгой саадгүйгээр Москва хүрч болох байсан хамгийн аюултай үе гэж үзэж байна. * К.СИМОНОВ: [[Нацист Герман|Германчууд]] Москвагаас дөнгөж [[25]] [[Километр|км]]-ын зайтай [[Крюково]] сувагт хүч ирээд байсан үе аюултай мөч биш шүү? * Г.К.ЖУКОВ: Энэ бол бас аюултай үе. Гэхдээ Крюково, [[Яхром]]а, [[Красная Поляна]], [[Кашир]] хүрэх замдаа дайсан хохирол амсаж, нэлээд хүчирхэг, сайн зэвсэглэсэн цохилтын бүлэглэлүүд, ялангуяа [[Танк|хуягт танк]]ийн цэрэгтэй байсан аравдугаар сарын 6-13-ны өдрүүдийнх шигээ тийм аюултай байгаагүйг хэлэх хэрэгтэй. Дайсан орон зайг туулан, манай цэргийн ширүүн эсэргүүцлийг давсаар Крюково, Яхрома Красная Полянагийн орчим ирэхдээ үнэндээ [[давшилт]]аа үргэлжлүүлж чадахааргүй тийм хохирол хүлээсэн байлаа. Ийм учраас [[дайса]]н аюул багатай байсан. * К.СИМОНОВ: Гэхдээ энэ үеэр ер нь бүгдээрээ Москвад ойртсон байсан. Ингэхэд танай Баруун фронтын командын байр [[Перхушков]]огоос германчууд аль хэр зайтай байсан бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Фронтын шугам хүртэлх зай… Эхлээд Можайн шугамын ойролцоо газруудад тулалдаж байхад нэлээд зайтай байсан. Харин дайсан 16 дугаар армийг, [[5 дугаар арми|5]], [[30 дугаар арми]]йн жигүүрийг шахаж эхлэхэд зай эцсээ хүртэл багассан. Гэхдээ илэн далангүй хэлэхэд тэгэхэд бид зай аюултай болж байгаа тухайд бодоо ч үгүй. Тэгэхэд бид өөр зүйлийг иш үндэс болгож байлаа. Цэргүүдийн хувьд тийм хүнд үед фронтын штаб ар тал руу ухрах явдлыг тун муугаар хүлээн авч болох байсан, мэдэж байгаа биз? Штаб ар тал руу явах бүрд захирагдагч штабууд, цэргүүдэд фронтын байдал тийм ч тогтвортой биш болж байгаа юм байна, бид ч гэсэн арагшаа холхон харах цаг болсон юм биш үү гэдэг сэтгэгдэл ямагт төрдөг юм. Фронтын штаб Перхушковод байсан нь сэтгэл зүйл хувьд зүйтэй байсан гэж би бодож байна. Фронт мэдээжээр аюултай зайд байсан л даа. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн [[Сайн дурын ажил|сайн дурынхан]] яасан бэ? Москвачууд хориглолтод ямар үүрэг гүйцэтгэсэн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: [[Москвагийн сайн дурынхан|Москвагийн сайн дурынхн]]ы тухай юу хэлж болох вэ? Эхний үед сайн дурынхны [[дивиз]]үүд тийм хүчтэй дайсантай тулалдах туршлагатай байгаагүй л дээ. Гэвч аажимдаа тэд туршлагажиж, муугүй үзэлцдэг болсон юм.Тэд янз бүрийн бүрэлдэхүүнээс бүрэлдсэн байсныг та нар мэднэ.Тэнд нас нь нэлээд явчихсан [[инженер]]үүд, [[соёл]]ын ажилтнууд, [[төрийн албан хаагч]]ид байсан. Гэвч цэргийн талаар тэд өмнө нь зохих бэлтгэл хийгээгүй байсан билээ. Тэд тулалдааны явцад суралцах болсон юм. Сайн дурынхан [[ар тал]]д хөдөлмөрийн фронтын зохих хэсгүүдэд ажиллахад хэрэгтэй байсан л даа. Гэхдээ [[Эх оронч үзэл|эх оро]]н, Москвад [[үхлийн аюул]] тулгараад байсан тэр үед бригадууд байгуулсан нь маргаангүй зөв зүйтэй болсон гэж би үздэг. Тийм үед манай [[Зөвлөлт Холбоот Улс|зөвлөлт]]ийн хүн ар талд ажиллаж байя гэж бодох байсан гэж үү? Тэгэхэд Москваг хамгаалах, дайсныг Москвагийн дэргэд нуга дарах явдал гол зорилт байлаа. Тиймээс ч сайн дурынхны дивизүүд эмхлэн байгуулсан нь маргаангүй зөв зүйтэй байсан гэж би үздэг. Хожим тэдгээрийн зарим нь гвардийн ангиуд болсон шүү. Тэдгээр сайн дурынхны дивизийн зарим дарга, цэрэгтэй би уулзсан. 55-60 насны хүмүүс байсан. Гэвч тэдний бие маш сайн байсан юм. * К.СИМОНОВ: Тэгээд дайныг [[Зүүн|дорнод]] [[Прусс]]т дуусгацгаасан. * Г.К.ЖУКОВ: Тийм ээ, тийм. Тэр ч байтугай заримтай нь [[Берлин]]ий ойролцоо дайралдаж байснаа санаж байна. * К.СИМОНОВ: Москвагийн дэргэд байлдаж эхлээд шүү дээ… * Г.К.ЖУКОВ: Тийм. Тэд бие бялдрын хувьд хүртэл дайнд тэнцэж байсныг хэлдэггүй юм аа гэхэд сэтгэлийн маш их тэнхээтэй хүмүүс байсан. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, Москвагийн дэргэдэх эдгээр хориглолтын байлдааны хамгийн хүнд хэцүү байлдааны жишээг дурдана уу? Асар хэцүү байсан л даа. * Г.К.ЖУКОВ:Германчууд арваннэгдүгээр сарын 15, 16-нд давшиж эхлэхэд, тэд манай хориглолтын жигүүрүүдэд хүчний маш их давуутай, ялангуяа танкийн талаар давуу хүчтэй болоход онцгой хэцүү байв. Тэд хуягт танкийн цэрэг, нисэх хүчнийг өмнөө барьж байлаа. Гэхдээ яг энэ үед хамгийн хэцүү тулалдаан болсон байх гэж би хэлмээр байна. Яагаад гэвэл 16 дугаар армийн хэсэгт германчууд нийтдээ 650 танк оруулсан юм. Ингэхдээ эхний цуваанд оруулсан. Тэд [[16 дугаар арми|Рокоссовсскийн арми]]йн эсрэг ийм лут хүчийг шууд оруулсан юм. Заримдаа тун хачирхалтай байдал бий болж байсныг хэлэх хэрэгтэй. Манай цэргүүд хаана ч бүслэгдээгүй, бид нэлээд гүний хориглолттой байсан, түүний дотор танкийн тийм хориглолттой байлаа. Манай [[танкийн бригад]]ууд их буутай харилцан ажиллаж, гүн рүү [[отолт]]ын байдалтай байрлаж байлаа. Иймээс германчууд танкийн ангиудаараа [[хориглолт]] руу дайрч ороод отолтод байгаа танкийн буудлагад өртөж байв. Тэглээ ч гэсэн манай цэргүүдэд хүндхэн байсан, ялангуяа хамгийн хүчтэй, хүчирхэг цохилтод өртсөн [[Константин Рокоссовский|Рокоссовский]]н арми хэцүүдэж байсан юм. Константин Константинович та нарт тэр бүх нарийн ширийн юмыг ярьж өгч чадна. Тэр энэ байлдааныг шууд удирдаж байсан. Константин фронт командлагчаас илүү их сэтгэл зовж байсан хүн л дээ. Хүнд хэцүү үеүд тохиолдож байлаа та нарт шулуухан хэлэхэд, түүний хэсэг дээр фронт заримдаа нум хэлбэртэй болон нугарч, одоохон яалт ч үгүй байдалтай болох нь, фронтыг сэтлэх нь гэж бодогдуулж байлаа. Гэтэл үгүй ээ, фронт тэсч гарсан юм. Тэгээд нэмэлт хүч аваад дайсныг зохих ёсоор няцаасан даа. Бидний хувьд, Рокоссовсскийн армийн хувьд хамгийн аюултай энэ чиглэлийг бэхжүүлэхийн тулд бид зэргэлдээх бусад хэсгээс бололцоотой бүхнийг татан авчирч байлаа. Дайсны идэвхжил арай бага байсан фронтын төвөөс хүч авсан, тэр хүч тогтоон барих ажиллагаа явуулж байв. Энэ нь тэндээс бид бололцоотой бүхнээ авах бололцоо олгож байлаа. Бид эхлээд армийн нөөцөөс авч Рокоссовт өгсөн, дараа нь дивизийн нөөцөөс авч Рокоссовт шилжүүлсэн. Энэ нь хориглолтыг нягтруулан хүч нэмсэн гэх үү дээ. Яагаад гэвэл армийн цус урсаж, түүнийг ямар нэг юмаар бэхжүүлэх хэрэгтэй байлаа. Дараа бид бүр батальонуудаас зарим салаа, танкийн зарим бүлэг, танк эсэргүүцэх буу авахдаа хүрсэн юм. Энэ бүхнийг 16 дугаар армийн хэсэг машинаар түргэн авчирч, хамгийн хариуцлагатай хэсгүүдэд тулалдаанд оруулж байлаа. Эцсийн эцэст бид Рокоссовын армийг ямар ч гэсэн бэхжүүлж чадсан юм. Цэргүүд эрэлхэгээр байлдаж, өөрсдийг нь дийлэх бололцоо олгоогүй . Дараа нь [[Василий Кузнецов|Василий Иванович Кузнецов]]ын командалсан [[нэгдүгээр арми]] ирсэн. Дашрамд хэлэхэд түүний бүрэлдэхүүнд [[Далайчин|далайчд]]ын 3 билүү 4 билүү сайн санахгүй байна, [[бригад]] байсан юм. Тэд бол эрэлхэг дайчид байлаа. Ленинград ноцтой байдалд ороод байхад би тэдэнтэй Ленинградын ойролцоо ажиллаж байснаа та бүхэнд хэлэх ёстой. Далайчдын эдгээр бригад [[Ур]]ицийн районд, [[Пулковын өндөрлөг]]т, [[Колпиногийн район]]д гандан буурашгүй алдартай болсныг би шууд хэлье. Тэд бол германчуудын хувьд аюул байлаа. Германчууд ойр хавьд далайчид байгааг мэдвэл дайралтад орох тийм ч дуртай биш байдаг байжээ. Миний санаж байгаагаар Москвагийн дэргэд тэдний 6 бригад байсан, тэд байдлыг аварч байлаа. Нэгдүгээр армийн бүрэлдэхүүнд байсан бригадууд дайсныг маш ширүүн дайрч, дайсны эсэргүүцлийг маш түргэн дарж, ялангуяа [[Клины район]]д [[сөрөг давшилт]]ад ордог байлаа. Цаашдаа ч тийм байсан, [[байлдаан]]ы тийм [[гавьяа]] байгуулсан явдалд их баярлалаа гэж одоо ч далайчдад хэлмээр байна. * К.СИМОНОВ: [[Сөрөх давшил]]тад шилжих бодол танд хэзээ төрсөн бэ? * Г.К.ЖУКОВ: Энэ асуудлаар янз бүрийн юм их бичсэн. Гэхдээ хэд хэдэн тохиолдолд тийм ч үнэн зөв тусгаагүйг би та бүхэнд хэлэх ёстой. Арванхоёрдугаар сарын эхний өдрүүд хүртэл [[сөрөг довтолгоо]] хийх санаа бидэнд төрөөгүйг би та бүхэнд хэлэх ёстой. Тэгэхэд бүх бодол дайсныг зогсооход, түүнийг тамирдуулахад төвлөрч байсан юм. Жигүүрүүд рүү тулж орсон бүлэглэлүүдийг ухраахын тулд сөрөг цохилт өгөх тухай л бодож байв. Харин дайсан бүрэн суларсныг, ялангуяа Кузнецовын цохилтын нэгдүгээр армийг оруулснаар манай [[сөрөх цохилт]]уудыг тэсэхээ болсныг тагнуулынхан дайсны зан төрх, үйл ажиллагаагаар тогтооход бид сөрөх цохилтуудаар хязгаарлалгүй ийм тааламжтай байдлыг даруй ашиглаж, сөрөх давшилтад орох ёстой юм байна гэдэг нь бидэнд ойлгомжтой болсон юм. Энэ тухайгаа бид Дээд ерөнхий командлалын газарт илтгэсэн. Би Александр Михайлович Василевский, С.Шапошников нартай ярилцсанаа санаж байна. Тэд ч мөн адил саналтай байсан юм. Яг тэр үеэр сөрөх давшилтын тухай санал бодлоо танилцуулахыг Дээд ерөнхий командлагч бидэнд тушаасан билээ. Тийм төлөвлөгөөг танилцуулж, түүнийг сайшаасан, үүний сацуу дээд ерөнхий командлалын газар зэргэлдээх фронтууд–[[Калинины фронт]], [[Баруун өмнөд фронт]]ын баруун жигүүрт бидэнтэй нийлж, ерөнхий сөрөх давшилтад орохыг тушаасан билээ. Тэр мөчийг тун зохистойгоор сонгосон гэж би үздэг. Яагаад гэвэл дайсан Москва руу давших хүчгүй болсон төдийгүй бас манай сөрөх цохилтыг тэсч, хориглолт хийх чадваргүй болсон байлаа. Тэдний дотроос [[Хайнц Гудериан|Гудериан]], [[Гепнер]] нар үүнийг ойлгож, өөрсдөө хариуцлага хүлээн бүр гурванд “юмаа хурааж”, цэргээ бүрэн устгуулахгүйн тулд аажмаар ухраасан юм. Дашрамд бүтэлгүйтсэний учир энэ Гепнерийн [[цол]], бүх [[одон]] [[Тэмдэг|тэмдг]]ийг хураан чөлөөнд гаргасан билээ. Бас Гудриан ч сайнаа үзэлгүй үтэр түргэн зугтаасан юм. * К.СИМОНОВ: Георгий Константинович, гадаадын түүхчид, ялангуяа германы [[Түүхч|түүхчид]], генералууд ялагдлын шалтгааны тухай маш их бичиж, ингэхдээ [[шавар]], [[цас]], [[Хүйтэн|хүйтн]]ийг онцолдог. Энэ [[ялагдал]]д [[Адольф Хитлер|Гитлер]] буруутай гэлцдэг. Түүнийг Гудрианы үгэнд ороогүй, [[Браухич|Брахуч]], [[Гальдер]]ын үгэнд ороогүй гэдэг. Энэ үйл явдлыг, [[Вермахт|Германы арми]] Москвагийн дэргэд ялагдсаны шалтгааныг та юу гэж үнэлдэг вэ? * Г.К.ЖУКОВ: Ийм байна л даа. Баларсныгаа зөвтгөх ямар нэг шалтгаан хайх хэрэгтэй биз дээ? Юу гэж хэлмээр юм бэ? [[Цаг агаар|Цаг агаарын нөхцөл]]ийн тухайд бол шавартай, цастай, хүйтэн байсан л даа. Цаг агаарын ийм нөхцөлд [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн цэрэг]] ч байлдсан. Ингэхлээр энэ бол Москваг авах төлөвлөгөө, үнэндээ бол [[Блицкриг|цахилгаан дайн]]ы төлөвлөгөө баларсан талаарх шинжлэх ухааны бус нотолгоо юм. Гитлер хүчнийхээ зарим хэсгийг, түүний дотор Гудерианы армийг өөрийн өмнөд бүлэглэлд туслуулахаар, [[Украин]]ыг, дараа нь [[Крым]]ыг авахад туслуулахаар зүүн урагш эргүүлсэнд хэргийн учир оршихгүй л дээ. Хэргийн учир үүнд байгаа юм биш. Үнэндээ бол тэр үед Германы арми Москва руу дайрсан бол бүр муу юм болох байсан. Яагаад гэвэл Баруун өмнөд чиглэлд шинэ фронт байгуулахаар Дээд ерөнхий командлалын арга буюу зарцуулсан тэр хүчийг Гитлерийн жигүүр, ар талаас хэрэглэж болох байсан юм. Гитлер болон түүний генералууд, жанжин штаб 1941 онд [[стратегийн зорилт]]ынхоо нэгийг ч биелүүлж чадаагүйд хэргийн учир оршино. Тэд Москваг төдийгүй бас Ленинградыг авч чадаагүй, манай орны өмнөд нутагт стратегийн зорилгуудаа биелүүлж чадаагүй билээ. Өөрсдөд нь тийм ширүүн эсэргүүцэл үзүүлнэ гэж гитлерчүүд тооцоолоогүй юм. ==Хувийн сонирхолын талаар== Зөвлөлтийн жанжнууд Германы эзлэгдсэн нутаг дахь эд хөрөнгөөс өөрийн хувийн мэдэлд авсан тохиолдол баримтууд цөөнгүй байна. Энэ байдлыг Жуков тойрсонгүй. “Нөхөр Сталинд. Ягодины / Ковеля хотын ойролцоох / гааль дээр 85 хайрцаг мебель тавилга ачсан 7 вагон байна. Баримт бичгийг шалгаж үзэхэд маршал Жуковын эд зүйл гэнэ... Булганин. 1946 оны наймдугаар сарын 23” гэсэн архивын баримт үлджээ. Мөн гэрт нь хийсэн нэгжлэгийн тухай дараах баримт байдаг. Маш нууц. ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөл. Нөхөр И.В.Сталинд Таны тушаалаар 1948 оны нэгдүгээр сарын 5-нд маршал Жуковын Москва дахь байранд нэгжлэг хийлээ. Үзлэгийн зорилго нь энэ байранд алт эрдэнэс, үнэт зүйлс бүхий чемодан байгаа эсэхийг олох явдал байв. Үзлэгийн явцад чемодан байсангүй харин шкатулк нь унтлагын өрөөн дэх шүүгээнд байлаа. Энэ дотор “ цаг 24, байсны 17 нь алтан цаг, 3 нь чулуутай цаг байв. Алтан бөгж, хүзүүний зүүлт 15 ширхэг. Үүний 8 нь үнэт чулуун шигтгээтэй. Их хэмжэний үнэт чулуу бүхий алтан брелок Үнэт чулуун шигтгээтэй алтан ээмэг, зүүлт, бугуйвч зэрэг бусад үнэт зүйлс. Мөн төмөр шүүгээнд байсан үнэт зүйлсийн зургийг авсан ч энэ байранд чемодан байгаагүйг баталгаажуулсан болно. Чемодан төдийгүй захидал, тэмдэглэл гээд хувийн бусад зүйл огт байхгүйг бодоход энэ бүхнээ эндээс зайлуулж хаа нэг тийшээ аваачсан байна гэсэн дүгнэлтэд хүрлээ” гэсэн байна. Үүний дараахан нэгдүгээр сарын 8-9-нд Москвагийн дэргэд Рублевк сууринд байдаг Жуковын зусланд нэгжлэг хийлээ. Үзлэгийн дүнд зуслангийн байрны хоёр өрөө нь эд бараа, үнэт зүйлс агуулах байр болж хувирсан нь тодорхой байна. Энд: Ноосон болон бүс даавуу 4000 метр, төрөл бүрийн ангийн 323 арьс, дээд чанарын арьс шир 35 ширхэг. Подстам болон Германы бусад байр, орд харшаас зөөж авчирсан том хэмжээтэй хивс дэвсгэр 44 ширхэг, том жаазтай зураг, урлагийн үнэт бүтээл 55,цай хоолны шаазан болон болор иж бүрдэл, сав суулга хийсэн 7 авдар байна. Цай хоолны халбага сэрээний мөнгөн иж бүрдэл 2 авдар, тансаг хийц бүхий найраг баян хуур хөгжим 8 ширхэг, “Голанд-Голанд” болон бусад хийцийн ангийн чамин буу 20 ширхэг зэргийг 51 авдар, чемоданд хийж хадгалан зарим нь ил байлаа. Үүний зэрэгцээ зуслангийн байрны ширээ, ханын тавиур, цонхны давцан дээр хүрэл болон шаазан хийцтэй төрөл бүрийн ваар сав, баримал, урлагийн бүтээл өрөөтэй байна. Үзлэг хийсэн ажилтнууд Жуковын зуслан бол үнэт эдлэлийн дэлгүүр юм уу, музей үзмэрийн газар байна гэж дүгнэхэд хүрлээ. Гал тогоонд гэхэд л урлагийн үнэт бүтээл болох дөрвөн ч зураг өлгөөтэй байна. Энэ бүхний дотор орон байр, зусланд байх нь бүү хэл Улсын сан хөмрөгт тушааж хамгаалалтад авахаар үнэт бүтээлүүд ч байна. 20 гаруй том хивсээр бүх өрөө, хонгилын шалыг бүрэн хучжээ. Дүгнэж үзвэл мебель тавилга, сав суулга, хивс, хөшиг, чимэглэл зэрэг нь гадаад хийцийн, гэхдээ германых байна. Энэ зусланд зөвлөлтийн үйлдвэрийн нэг ч бүтээгдхүүн байхгүй байна. Энд бас зөвлөлтийн нэг ч ном байхгүй, номын шүүгээ, тавиурт байгаа алтлаг хавтас, мөртэй бүх ном герман хэл дээр байна. Ер нь энэ байшинд орсон хүн Москвад байна уу, Германд байна уу гэдгээ мэдэхгүйд хүрч байна. Үзлэгийн төгсгөлд энэ бүхнийг нэг өрөөнд нь хийж түгжээд харуул манаа тавьсан болно. ЗХУ-ын Улсыг Аюулаах хамгаалах яамны тусгай хэсэг Жуковын амьдарч байгаа байранд үзлэг хийхээр Одесс хот руу явсан. Энэ ажиллагааны дүнг таньд тусгайд нь илтгэнэ. Жуковын байрнаас олдоогүй, үнэт эдлэл бүхий чемоданыг нүүх үедээ Жуковын эхнэр өөрөө бариад явж байсан гэж баривчлагдсан Семочкин мэдүүлсэн. Жуков өнөөдөр эхнэртэйгээ Одессоос Москвад ирвэл тэр чемодан эндэх гэрт нь ирэх байх гэж бодож байна. Абакумов. 1948 оны нэгдүгээр сарын 10” гэжээ. Үүнийгээ цагаатгахын тулд Г.К.Жуков өөрөө намын дээд байгууллагад хандан өөрийгөө зөвтгөх гэж ийм захидал илгээсэн байдаг. “Бүх холбоотын Коммунист намын Төв Хороонд. Нөхөр Андрей Александрович Ждановт. “...намайг олзны эд зүйл, үнэт зүйлсээс хувьдаа авсан гэж буруутгахыг оролдож байна. Би гэрийнхэндээ, төрөл төрөгсөддөө хэт их зүйл худалдан авч алдаа хийжээ. Энэ бүхний мөнгийг би цалингаараа төлсөн. Миний зуслан дээр 4000 метр төрөл бүрийн бүс даавуу байна гэж надад хэлсэн. Би ийм зүйл үнэндээ мэдэхгүй юм, үүнийг би итгэхгүй байна. Зураг, хивс, чийдэнгийн бүрхүүл зэрэг нь орхигдож хаягдсан шилтгээн, байрнуудаас хурааж, Улсыг аюулаас хамгаалах яамны зуслангуудад өгөх гэж байсан юм. Би энэ бүхнийг УАХЯ-ны санд тушаахаар бодож байлаа. Энэ бүгдийг би хэзээ ч өөртөө шингээхийг бодоогүй. Хэнд ч хэрэггүй энэ эд зүйлсийг ямар нэгэн агуулах руу ачуулаагүй нь миний буруу гэдгийг би ойлгож байна. Ангийн 6-7 буу бол бүр дайны өмнө надад байсан. 5-6 ширхэгийг би Германаас худалдаж авсан юм. Нэг хэсэг нь бол бэлгэнд ирсэн зүйл. Ийм олон буу эзэмшиж байсан нь миний буруу. Анд сайн буутай явах ёстой гэж боддог байсан нь миний буруу. Дайны үед би ухаангүй байдлаасаа болж зарим алдаа гаргаж байсан боловч нам, эх орон, аугаа их Сталинд хэзээ ч муу санаж, муу зүйл хийж байгаагүйг минь харгалзаж үзэхийг Намын Төв хорооноос хүсье. Би ямагт их Сталины бүхий л тушаалыг чин сэтгэлээсээ үнэнчээр биелүүлж байсаан. Ийм ч учраас энэ алдаа гэмээ давтахгүй гэдгээ большевик ёсоор тангараглаж байна. Би Эх орон, аугаа удирдагч нөхөр Сталин, намдаа цаашид ч хэрэгтэй байх болно. Намайг намд минь үлдээхийг гуйя. Энэ бүх алдаага засч чадна гэдгээ Бүх холбоотын Коммунист /большевикуудын/ намын гишүүний өндөр нэр хүндээр андгайлж байна. БХК/б/ намын гишүүн Жуков. 1948 оны нэгдүгээр сарын 12” гэжээ. ==Эшлэл== {{Reflist|30em }} ==Намтар== *{{cite book |ref=Afanasiev|editor=Afanasiev, Yuri N. |year=1989 |title=There Is No Other Way |publisher=Social Science Publisher and Truth Publisher |place=Hanoi}} *{{cite book |ref=Axell |last=Axell |first=Albert |title=Marshal Zhukov |url=https://archive.org/details/marshalzhukovman0000axel |location=Toronto |publisher=Pearson Education Ltd. |year=2003 |ISBN=0-582-77233-8}} *{{cite book |ref=Chaney |author=Chaney, Otto P. |title=Zhukov – Revised Edition |url=https://archive.org/details/zhukov0000chan_p3z5 |publisher=University of Oklahoma Press |location=Norman, Oklahoma |year=1996 |ISBN= 0-8061-2807-0}} *{{cite book |ref=Coox |last=Coox |first=Alvin D. |title=Nomonhan; Japan Against Russia, 1939 Two volumes |year=1985 |publisher=[[Stanford University Press]] |ISBN=0-8047-1160-7 }} *{{cite book |last=Isaev |first=Aleksey V. |title=Георгий Жуков: Последний довод короля |trans_title=Zhukov: The Last Argument of the King |year=2006 |publisher=Yauza |location=Moscow |isbn=5-699-16564-9 |url=http://militera.lib.ru/research/isaev_av_zhukov/index.html |language=Russian |ref=Isaev}} *{{cite book |ref=Shtemenko |last=Shtemenko |first=Sergei M. |author-link=Sergei Shtemenko |title=Генеральный штаб в годы войны |trans_title=The General Staff During the War Years |url=http://militera.lib.ru/memo/russian/shtemenko/index.html |location=Moscow |publisher=Voenizdat |year=1989 |language=Russian}} *{{cite book |ref=Spahr |last=Spahr |first=William J. |title=Zhukov: The Rise and Fall of a Great Captain |url=https://archive.org/details/zhukovrisefallof0000will |location=Novato, CA |publisher=Presidio Press |year=1993 |ISBN=0-89141-551-3 |author-link=William J. Spahr}} *{{cite book |ref=Tham |first=Cố Vân |last=Thâm |title=10 Đại Tướng soái thế giới }} *{{cite book |ref=Vasilevsky |last=Vasilevsky |first=Aleksandr M. |author-link=Aleksandr Vasilevsky |title=Дело всей жизни |trans_title=The Matter of a Whole Life |year=1978 |location=Moscow |publisher=Politizdat |language=Russian}} *{{cite book |ref=Zhukov |last=Zhukov |first=Georgy К. |title=The Memoirs of Marshal Zhukov. 20 years of victory Jubilee edition |location=Moscow |year=1965}} ==Нэмэлт материал== * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. * Granville, Johanna, trans., [https://web.archive.org/web/20110818100839/http://www.scribd.com/doc/14152546/Soviet-Archival-Documents-on-Hungary-OctoberNovember-1956-Translated-by-Johanna-Granville "Soviet Archival Documents on the Hungarian Revolution, 24 October – 4 November 1956"], *''Cold War International History Project Bulletin'', no. 5 (Woodrow Wilson Center for International Scholars, Washington, DC), Spring, 1995, pp.&nbsp;22–23, 29–34. ==Гадаад холбоос== {{wikiquote}} {{Commons category|Georgy Zhukov}} *{{Ru icon}} [http://www.suvorov.com/books/ten-pobedy/ ''Shadow of Victory''] and [http://www.suvorov.com/books/slova-obratno/ ''Take Words Back''], books by [[Viktor Suvorov]], highly critical of Zhukov *{{Sr icon}} [http://www.svetskirat.net/ratnik/zukov.htm Georgy Zhukov] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Кирилл Мерецков]] |албан_тушаал =[[Улаан армийн Жанжин штабын дарга]] |он =1941 |дараа =[[Борис Шапошников]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Никола́й Булга́нин]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд]] |он =1953—1957 |дараа =[[Родион Малиновский]] }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Жуков, Георгий}} [[Ангилал:1896 онд төрсөн]] [[Ангилал:1974 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн захиргааны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал‎]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] by59u6z4ol743qh3tr2s4ploeqqqt8x 0 7326 864910 856233 2026-08-05T18:59:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864910 wikitext text/x-wiki [[Зураг:ADN static.png|thumb|right|180px|Удамшлын молекул түвшин дэх суурь болох [[ДНХ]]. ДНХ-ийн хэлхээ бүр нь нуклеотидуудаас бүрдсэн гинжин хэлбэртэй бөгөөд хоорондоо хос хосоороо холбогдон мушгирсан спираль хэлбэрийг олдог.]] [[Зураг:Autosomal dominant - en.svg|thumb|right|280px|Эцэг эхээс дараагийн үед генийн онцлог дамжих ба хүйс дамжих]] '''Генетик''' ([[Грек хэл|грек.]] γενετικός — «хэн нэгнээс гарал үүсэлтэй») бол амьд [[Организм|организмуудын]] [[Генетик хэлбэр|хэлбэр]] болон [[Удамшил зүй|удамшлыг]] судалдаг биологийн [[шинжлэх ухаан]]<nowiki/>ы нэг салбар юм.<ref name="Griffiths_et_al"> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company| location=New York}} ISBN 0-7167-3520-2. </ref><ref name="Hartl_and_Jones"> {{cite book| author=Hartl D & Jones E| title=Genetics: Analysis of Genes and Genomes, 6th edition| publisher=Jones & Bartlett| year=2005}} 854 pages. ISBN 0-7637-1511-5. </ref> [[Балар эртний үе]]эс [[Сонгон үржүүлэлт|сонгон үржүүлэх]] аргаар ургамал болон амьтныг сайжруулах зорилгоор онцлог шинж чанарын удамшлын талаарх мэдлэг далдуур хуримтлагдсаар ирсэн юм. Гэхдээ удамшлын механизмыг олж таних зорилготой орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухаан нь 1800-аад оны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] хийсэн ажлаас улбаалдаг.<ref name=Weiling>{{cite journal| author=Weiling F| title=Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884|journal=American Journal of Medical Genetics| volume=40| issue=1|pages=1-25; discussion 26 |year=1991 |pmid=1887835}}</ref> Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна. Удамшлын эдгээр тулгуур нэгжүүдийг өнөө үед [[ген]] гэж нэрлэдэг. 1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн. Том [[эслэг]] бүтэц болох [[хромосом]] гэгчийн дагуу шулуун байрласан гениүд байдаг тухай ойлголт юм. 1950-аад он гэхэд хромосомын цөм нь [[ДНХ]] гэж нэрлэгдэх болсон урт молекул байдаг болон гениүд нь энэхүү молекулын дотор шугаман хэсэг байдлаар оршдог болохыг ойлгосон. ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг. 1953 онд [[Жэймс Ватсон|Ватсон]], [[Маурис Вилкинс|Вилкинс]], [[Фрэнсис Крик|Крик]] нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь [[хос спираль|хос хэлхээ бүхий спираль]] бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна. Хэлхээ бүр нь шинээр хам хэлхээ үүсгэх нийлэгжилтэнд зориулж загвар болж өгдөг бөгөөд мэдээллийг өвлүүлэх физик механизм нь болдог. ДНХ дэх нуклеотидын дараалал нь [[Уураг (молекул)|уургуудыг]] бүрдүүлдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дарааллыг төлөөлөн зааж байдаг. Үүнийг "[[генетик код]]" гэдэг. Уураг дахь энэ амин хүчлийн дараалал нь [[Уургийн бүтэц|гурван хэмжээст бүтцэд]] хэрхэн [[Уургийн нугаралт|эвхэгдэн хувирахыг]] зохицуулдаг. Уургийн орон зайн бүтэц, болон нийт амин хүчлийн тогтоцоос уургийн үйл ажиллагаа шинж чанар хамаардаг. Уураг нь [[эс]]ийн дотоод бараг бүхий л ажиллагааг хариуцдаг. ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт нь уургийн бүтэц болон ажиллагааг өөрчилөх бөгөөд энэ нь улмаар эсийн хувьд болон тухайн бүхэл организмын хувьд томоохон өөрчлөлтийг бий болгож болно. Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг. Жишээлбэл [[ген]] нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан [[эрүүл мэнд]]ийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг. == Генетикийн түүх == {{main|Генетикийн түүх}} [[Зураг:Sexlinked inheritance white.jpg|right|thumb|200px|Morgan's observation of sex-linked inheritance of a mutation causing white eyes in [[Drosophila]] led him to the hypothesis that genes are located upon chromosomes.]] Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан [[Грегор Мендель|Грегор Менделийн]] ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ. Эдгээр онолууд нь ерөнхийдөө олдмол шинж чанарын удамшил (мөн "сул удамшил" ч гэдэг) байдаг тухай авч үздэг. Энэ нь аливаа бодьгал нь түүний эцэг эхийн хүчтэй болсон, хөгжсөн шинж чанарыг өвлөн авдаг гэсэн итгэл үнэмшил байсан юм. Өнөө үед энэ онол нь ихэвчлэн [[Жан-Баптист Ламарк]]тай холбогддог. Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг [[Сул удамшил|сул удамшлын]] үр дүнд бий болдог гэхээс илүү [[Байгалийн шалгарал|байгалийн шалгарлын]] үр дүн гэж үздэг). === Менделийн буюу сонгодог генетик === Орчин үеийн генетикийн шинжлэх ухааны үндэс нь Герман Чех гаралтай Августины [[санваартан]], эрдэмтэн [[Грегор Мендель|Грегор Иоханн Менделийн]] хийсэн ажиглалтуудаас эхэлдэг юм. Тэрээр удамшлын зүй тогтлын талаар ургамал дээр нарийвчилсан судалгааг хийсэн билээ. Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох "Versuche über Pflanzenhybriden"-дээ ("[[Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн туршилтууд]]") вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна.<ref name="mendel">{{cite journal | author=Mendel, GJ | title=[[Experiments on Plant Hybridization|Versuche über Pflanzen-Hybriden]] | journal=Verhandlungen des naturforschenden Vereins Brünn| volume=4 | pages=3-47|year=1866}} (in English in 1901, J. R. Hortic. Soc. 26: 1–32) [http://www.mendelweb.org/Mendel.html English translation available online]</ref> Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм. Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм. Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч [[Виллиам Бэйтсон]] "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд [[Адам Сэджвик]]т бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |title=Online copy of William Bateson's letter to Adam Sedgwick |access-date=2008-02-20 |archive-date=2007-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013020831/http://www.jic.ac.uk/corporate/about/bateson.htm |url-status=dead }}</ref> "Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь ([[Грек хэл]]ний '''γεννώ''' "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд [[Чарльз Дарвин|Чарьлз Дарвин]] өөрийн [[Зүйлийн үүсэл]] номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ.<ref>genetic, ''a.'' and ''n. pl.'', Oxford English Dictionary, 2nd ed. (1989)</ref> Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.<ref name="bateson_genetics">{{cite conference | author=Bateson, W |title=The Progress of Genetic Research |editor=Wilks, W (editor) | booktitle=Report of the Third 1906 International Conference on Genetics: Hybridization (the cross-breeding of genera or species), the cross-breeding of varieties, and general plant breeding|publisher=Royal Horticultural Society | location=London | year=1907}} :Although the conference was titled "International Conference on Hybridisation and Plant Breeding", Wilks changed the title for publication as a result of Bateson's speech.</ref> Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ. === Молекул генетик === Хромосом нь [[Ген|генүүдийг]] агуулдаг мөн хромосом нь уураг болон ДНХ хоёулангаас нь бүрэлддэг болохыг мэддэг байсан ч, чухам аль нь удамшлын зүй тогтолд чухал нөлөөтөй эсвэл хэрхэн удамших процесс явагддаг болох нь тодорхойгүй байсан юм. 1928 онд [[Фредерик Гриффит]] өөрийн нээсэн [[Хувиралт (генетик)|хувирах]] үзэгдлийн тухай хэвлүүлсэн ([[Гриффитийн туршилт]]ыг үзнэ үү.). Үүнээс 16 жилийн дараа 1944 онд [[Освальд Теодор Авери]], [[Колин Маклеод]], [[Мэклин Маккарти]] нар энэхүү үзэгдлийг ашиглан хувиралтад чухал үүрэгтэй байдаг молекул буюу [[ДНХ]]-г тусгаарлаж, илрүүлж чадсан байна.<ref name=Avery_et_al>{{cite journal| author=Avery OT, MacLeod CM, and McCarty M| title=Studies on the Chemical Nature of the Substance Inducing Transformation of Pneumococcal Types: Induction of Transformation by a Desoxyribonucleic Acid Fraction Isolated from Pneumococcus Type III| journal=Journal of Experimental Medicine| year=1944| volume=79| issue=1| pages=137-58}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=pubmed&cmd=Retrieve&dopt=AbstractPlus&list_uids=33226 35th anniversary reprint available]</ref> 1952 онд хийгдсэн [[Хершей-Чэйсийн туршилт]]аар ДНХ нь (уураг гэдгээс илүү) вирусийн генетикийн материал бөгөөд цаашилбал ДНХ нь удамшил зүй тогтцыг хариуцсан молекул гэдгийг тогтоосон. 1953 онд [[Жэймс Ватсон]] болон [[Францис Крик]] нар [[Розалинд Франклин]]ы хийсэн [[Рентген кристаллографчлал]]ыг ашиглан ДНХ-ийн бүтцийг мушгиа буюу спираль хэлбэртэй болохыг нь тогтоосон байна. Тэдний тогтоосон хос-мушгиа загвар нь нэг нь нөгөөгөө "нөхөн гүйцээсэн" нуклеотидуудын дарааллуудын хослол хэлбэрийн бүтэцтэй байсан. Энэхүү бүтэц нь дан ганц нуклеотидуудын дараалалд агуулагдсан мэдээллийн физик тайлбарыг гаргаад зогсохгүй мөн хэлхээг салгах замаар хосмог (дупликац) үүсгэх, нуклеотидуудын хослол дээр үндэслэн хос хэлхээг шинээр үүсгэх физик механизмыг гаргаж өгсөн юм. Дээрх бүтэц нь удамшлын процессыг тайлбарласан хэдий боловч хэрхэн ДНХ нь эсийн ажиллагаанд нөлөөлдөг болох нь тодорхойгүй хэвээр байсан юм. Үүнээс хойш олон эрдэмтэд хэрхэн ДНХ нь [[рибозом]] доторх [[Уураг (молекул)|уураг]] үүсэх процессыг хянадаг болохыг ойлгохыг оролдсоор ирсэн бөгөөд улмаар ДНХ нь [[зуучлагч РНХ]] болон хөрвөх транскрипцыг нээж, [[зуучлагч РНХ]]-ийн нуклеотидын дарааллыг уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] дараалалтай холбодог [[генетик код]]ыг тайлсан. == Удамшлын онцлогууд == === Дискрет (бүхэл) удамшил ба Менделийн хуулиуд === {{main|Менделийн удамшил}} [[Зураг:Punnett square mendel flowers.svg|right|thumb|200px|A Punnett square depicting a cross between two pea plants heterozygous for purple (B) and white (b) blossoms.]] Хамгийн тулгуур төвшинд организмын удамшил нь "[[ген]]" хэмээгдэх дискрет шинж чанаруудаар илэрдэг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.199 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Introduction] </ref> Энэхүү шинж чанарыг анх [[Грегор Мендель]] [[Вандуй|вандуйн ургамлын]] удамших шинж чанаруудыг тусгаарлаж судалж байхдаа ажиглажээ.<ref name="mendel" /><ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.200 Chapter 2 (Patterns of Inheritance): Mendel's experiments] </ref> Цэцгийн өнгөний шинж чанарыг судалж байсан туршилтаараа Мендель вандуйн ургамал бүрийн цэцгүүд нэг бол ягаан эсвэл цагаан өнгөтэй бөгөөд хоёр өнгөний дундын хувилбар ерөөсөө олдохгүйг ажигласан байна. Ижилхэн генийн эдгээр өөр, дискрет хувилбаруудыг "[[аллел]]" гэдэг. Вандуйн ургамлын хувьд организм бүрийн ген болгонд хоёр аллел байдаг бөгөөд ургамал нь эх эцэг ургамал бүрээс нэг нэг аллелийг өвлөн авдаг байна.<ref> {{cite book|author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}}[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.484 Chapter 3 (Chromosomal Basis of Heredity): Mendelian genetics in eukaryotic life cycles] </ref> Хүмүүсээс эхлэн олон организмуудад энэхүү удамшил зүй тогтол байдаг. Ижил аллелийн хоёр хуулбартай организмуудыг "[[гомозигот]]" гэдэг бол хоёр өөр аллел бүхий организмуудыг "[[гетерозигот]]" гэдэг. Тухайн организмын аллелийн цогцыг түүний ''[[генотип]]'' гэдэг бол харин организмд харагдах шинж чанар байвал түүнийг нь тухайн организмын ''[[фенотип]]'' гэдэг. Организм нь гетерозигот байх тохиолдолд түүний нэг аллелийг ихэвчлэн "[[Давамгайлагч аллел|давамгайлагч]]" гэдэг бөгөөд учир нь тэрхүү аллелийн шинж чанар нь тухайн организмын финотип дээр "давамгайлдаг". Харин нөгөө аллелийг нь "[[Рецессив аллель|рецессив]]" гэх бөгөөд түүний шинж чанар нь "бүдэг" бөгөөд ажиглагддаггүй. Давамгайлагч аллелуудыг гол төлөв том үсгээр товчлон тэмдэглэдэг бол рецессив аллелийг тэрхүү үсгийн жижиг хувилбараар нь тэмдэглэдэг.<ref>This form of notation is especially common in plants. There are other types of notation, you can read more {{Webarchiv|url=http://faculty.users.cnu.edu/rcheney/Genetic%20Notation.htm |wayback=20060908110754 |text=here |archiv-bot=2023-09-26 08:36:24 InternetArchiveBot }}.</ref> Зарим аллелийн хувьд бүрэн гүйцэд давамгайлал байдаггүй бөгөөд үүний оронд дундын фенотипыг илэрхийлэх замаар бүрэн бус давамгайлалтай байдаг эсвэл хоёр аллелийг нэгэн зэрэг илэрхийлэх замаар давхар давамгайлалтай байдаг.<ref> {{cite book| author=Griffiths AJF, Miller JH, Suzuki DT, Lewontin RC, and Gelbart WM| title=An Introduction to Genetic Analysis| year=2000| publisher=W.H. Freeman and Company}} [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=iga.section.630 Chapter 4 (Gene Interaction): Interactions between the alleles of one gene] </ref> Эцэг эх хүүхдүүдтэй болоход тэдний хүүхдүүд нь санамсаргүйгээр эцэг эх тус бүрийн хоёр аллелаас нэг нэгийг нь өвлөн авдаг. Энэхүү сөөлжилтийг [[Пунетын квадрат]]аар дүрслэн харуулж болно. Дискрет удамшил болон аллелуудын ялгаварлалтын үзэгдлийг ерөнхийд нь "[[Менделийн удамшил|Менделийн нэгдүгээр хууль]]" гэдэг. == Удамшлын молекул түвшин == === ДНХ болон хромосом === {{Main|ДНХ|Хромосом}} [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|right|200px|ДНХ-ийн [[молекул бүтэц]]. Хэлхээ хооронд [[Устөрөгчийн холбоо|устөрөгчийн холбоогоор]] холбогдсон суурийн хослолууд.]] [[Ген|Генүүдийн]] молекул суурь нь [[дезоксирибонуклейний хүчил]] (ДНХ) юм. ДНХ нь [[Нуклеотид|нуклеотидуудын]] гинжин хэлхээнээс тогтдог ба [[аденин]] (А), [[цитозин]] (Ц), [[гуанин]] (Г), [[тимин]] (Т) гэсэн дөрвөн янзын нуклеотид байдаг. Генетикийн мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидын дараалалд орших бөгөөд [[ген]] нь ДНХ-ийн хэлхээний дагуух дарааллын хэсгүүд болон оршдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398-401 |year=2006 |pmid=16724031}}</ref> Зөвхөн [[Вирус|вирусүүд]] л дээрхээс ялгаатай байдаг ба зарим тохиолдолд вирусүүд [[ДНХ]]-ийн оронд түүнтэй тун төстэй молекул болох [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] өөрсдийн генетикийн материал болгон ашигладаг.<ref>{{cite book | title=Microbiology| url=https://archive.org/details/microbiology0002pres| last=Prescott| first=L| date=1993| publisher=Wm. C. Brown Publishers| id=0-697-01372-3}}</ref> Организм дахь бүх [[удамшил|удамшлын]] материалын бүрэн цогцыг түүний "[[геном]]" гэдэг. ДНХ нь гол төлөв хоёр-хэлхээт молекул байдлаар оршдог бөгөөд [[хос-спираль]] хэлбэрээр мушгирсан байдаг. == Ишлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Genetics}} [[Ангилал:Генетик| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] {{biology-stub}} q15ybhjv24q0srxk1sgv6oze5mnxwdr 0 7790 864758 842161 2026-08-05T16:28:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864758 wikitext text/x-wiki '''Сэргэн мандалт''' буюу '''Ренессанс''' ({{lang-fr|Renaissance}}, {{lang-it|Rinascimento}}; «ri» — «дахин» буюу «дахин төрөх» гэсэн утгатай) нь [[Дундад зуун|дундад зууны үеийн]] [[Европ|Европын]] соёл, урлагийг шинэчлэн сэргээж шинэ соёл урлаг бий болсон эрин үе юм. Уг эрин үе XIV зууны эхээс XVI зууны сүүл үе хүртэл Италид үргэлжилсэн гэж судлаачид үздэг ба мөн XVII зууны эхний хэдэн арван жилүүдэд Англи, Испанид үргэлжилжээ. Сэргэн мандалтын үеийн онцлог шинж чанар нь соёл урлагийн нийгмийн шинж ба түүний [[Антропоцентризм]] буюу “ертөнцийн төвийг хүн гэж үздэг” сургаал юм. Тухайлбал энэ үед хамгийн түрүүнд хүн, хүний үйл ажиллагааг онцлон судалсанд оршино. Мөн түүнчлэн эртний соёл урлагийг судлах болж түүний “сэргэн мандалт”-ийг нөхцөлдүүлсэн тул ийнхүү нэрлэж томъёолжээ. “Сэргэн мандалт” гэсэн нэр томъёог [[Жорж Вазари]] гэх мэт италийн хүмүүнлэгийн ухааны судлаачид ашиглаж байжээ. Уг нэр томъёог орчин үеийн утгын илэрхийллээр нь анх XIX зуунд [[Жюль Мишле]] хэрэглэжээ. == Үндсэн тодорхойлолт == Соёл урлагийн шинэ парадигм (буюу түүний систем) нь Европын нийгмийн харилцааны нэн чухал өөрчлөлтүүдтэй холбоотойгоор үүссэн. Бүгд найрамдах улс болон хотуудын өсөлт нь феодалын харилцаанд оролцдоггүй буюу гар урлалчид, мүжаан, худаалдаачид, банкны эзэд гэх мэтийн нийгмийн анги, давхарга өсөхөд нөлөөлөв. Дундад зуунд үүссэн [[иерарх]] (шатлан захирах ёс)-ийн үнэ цэнийн тогтолцоо, ялангуяа сүмийн соёл, түүний догшин болон энгийн хандлага тэдэнд бүгдэд нь харийн, үл мэдэх тогтолцоо байжээ. Улмаар хамгийн дээд баялаг бол хүн бөгөөд хувь хүний чанар, эрх чөлөө, түүний идэвхтэй үйл ажиллагааг судалдаг гүн ухааны шинжлэх ухаан болох хүмүүнлэг ёс (гуманизм)-ыг үүсгэв. Хотуудад сүмийн хяналтаас гадуур шашны бус үйл ажиллагаа эрхэлдэг, ертөнцийг үзэх шинэ үзэлтэй болсон шинжлэх ухаан, урлагийн төвүүд бий болж, ертөнцийг үзэх эртний үзэлээс хүмүүнлэг ёсны хязгааргүй олон жишээг олж харж байв. XV зууны дунд үед ном хэвлэн гаргах болсон нь ертөнцийг үзэх эртний үзлээс өвлөгдсөн зүйлүүд болон шинэ үзлүүд Европ даяар тархахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Сэргэн мандалт анх Италид XIII-XIV зуунд Пизано, Жото, Орканья нарын удам оршин байхад үүссэн бөгөөд зөвхөн XV зууны 20-иод оноос л жинхэнэ утгаар бий болж, Франц, Герман болон бусад орнуудад энэ нь харьцангүй сүүлд бий болж тархсан ажээ. XV зууны сүүлд дээд хөгжил цэцэглэлтдээ хүрч, XVI зуунд [[Барокын маньеризм]] үүссэнтэй холбоотой. Сэргэн мандалтын үзэл санааны хямралыг давж гарчээ.[[File:David von Michelangelo.jpg|thumb|[[Микеланжело]]гийн ''[[Давид (Микеланжело)|Давид]]'' ([[Флоренц]], [[Аккадемиа галерей]]) нь Сэргэн мандалтын үеийг төлөөлөх гайхамшигт бүтээл юм.]] ==Үүсэл== [[File:Firenze.PalVecchio05.JPG|thumb|upright|Сэргэн мандалтын төв [[Флоренц]]]] Сэргэн мандалт нь 13-р зууны сүүл үеийн [[Флоренц]]оос үүсэлтэй гэдгийг ихэнх түүхчид хүлээн зөвшөөрдөг ба [[Данте Алигери|Дантэ Алигери]] (1265-1321), [[Франческо Петрарка]] (1304-1375) нарын зохиолууд, [[Жиотто ди Бондоне]] (1267-1337)–гийн уран зураг нь сэргэн мандалтын үеийн гол төлөөлөл болсон юм. Зарим эрдэмтдийн үзэж байгаагаар эрдэмтэд, уран барилгачид, зураачид, зохиолчид зэрэг хүмүүс хоорондын өрсөлдөөний үр дүнд сэргэн мандалт хэмээх ойлголт бүхий л салбарт бий болсон гэж үздэг. Сэргэн мандалт нь яагаад анх Итали улсад үүссэн, чухам яагаад үүссэн талаарх асуудал нь өнөөг хүртэл маргаантай асуудлуудын нэг байсаар байгаа билээ. Тийм ч учраас үүний гарал үүслийн тухай хэд хэдэн онол бий. Сэргэн мандалтын үеийн турш мөнгө болон урлаг нь гараас гарт дамжин явдаг байсан учир нь уран бүтээлчид амьдралаа залгуулах болон уран бүтээлээ туурвихад хэрэгцээт мөнгөө үйлчлүүлэгч, захиалагч нараасаа олдог байсан. Энэ нь уран бүтээлчид захиалагч нараасаа бүрэн хамаардаг байсан гэсэн үг. 14-16 дугаар зууны үед Итали нь Ази болон Европ руу худалдаагаа өргөжүүлсний улмаас эд баялаг тэнд төвлөрөх болжээ. [[Тироль]] дахь мөнгөний уурхай нь мөнгөний урсгалыг мөн нэмэгдүүлсэн. Дорноос [[Загалмайтны арми]]йн авч ирсэн чамин хээнцэр хэв маяг нь [[Женоа]] болон [[Венец]]ийн хөгжил цэцэглэлтийг нэмэгдүүлжээ<ref name="National Geographic Society">{{cite book | last = Severy | first = Merle |coauthors = Thomas B Allen, Ross Bennett, Jules B Billard, Russell Bourne, Edward Lanoutte, David F Robinson, Verla Lee Smith| title = The Renaissance – Maker of Modern Man| url = https://archive.org/details/renaissancemaker00sett | publisher = National Geographic Society| year = 1970| isbn = 0870440918}}</ref>. ===Сэргэн мандалтын үеийн Латин болон Грекийн үе=== [[Дээд дундад зуун]]ы үед латин эрдэмтэд Грек болон Арабын байгалийн шинжлэх ухаан, философи, математикийн судалгааны ажлуудад төвлөрч байсан бол Сэргэн мандалтын үеийн эрдэмтэд Латин ба Грекийн утга зохиол, түүхийн бүтээлүүдийг сэргээхэд гол анхаарлаа хандуулж байв. [[File:Salutati.jpg|thumb|150px|Колуччио Салутати.]] ===Италийн нийгэм улс төрийн байдал=== [[File:Italy 1494 AD.png|thumb|Италийн [[хойг]]ийн улс төрийн газрын зураг. 1494 оны орчим]] Дундад зууны төгсгөлийн Итали орон улс төрийн өвөрмөц системтэй байсан. Итали нь нэгдсэн [[Үндэстэн-улс|төрт улсгүй]], жижиг [[Италийн хот-улсууд|хот-улсууд]] болон газар нутгуудад хуваагдсан байдалтай байлаа: Италийн өмнөд хэсэгт [[Наполийн вант улс]], төв хэсэгт [[Бүгд Найрамдах Флоренц Улс]] болон [[Папын улс]], хойд болон баруун бүс нутагт [[Милан]] болон [[Женоа]], зүүн хэсэгт [[Венец]] оршин байв. 15-р зууны Итали нь Европын хамгийн [[Хотжилт|хотожсон]] бүс нутгуудын нэг байлаа<ref>Kirshner, Julius, ''Family and Marriage: A socio-legal perspective'', [http://books.google.com/books?id=x9grA0fWpDMC&pg=PA89&lpg=PA89&dq=italy+urban+population+15th+century&sig=7QjemnDKllytG-1qNFygZFmlUD0 ''Italy in the Age of the Renaissance: 1300–1550''], ed. John M. Najemy (Oxford University Press, 2004) p.89 (Retrieved on 10-05-2007)</ref>. Олон хот [[Эртний Ром]]ын үеийн барилгуудын балгас дунд байрлаж байсан нь сэргэн мандалтын сонгодог мөн чанар нь Ромын эзэнт гүрний зүрхэн хэсэгт оршиж байсантай холбоотой хэмээн бодогдуулна<ref>Burckhardt, Jacob, ''The Revival of Antiquity', {{Webarchiv|url=http://www.boisestate.edu/courses/hy309/docs/burckhardt/3-2.html |wayback=20070407181825 |text=''The Civilization of the Renaissance in Italy |archiv-bot=2023-09-26 18:28:26 InternetArchiveBot }}'' (trans. by S.G.C. Middlemore, 1878)</ref>. [[Венец]] нь Дорнодтой худалдаа хийх Европын гол зангилаа, сайн чанарын [[шил]] үйлдвэрлэгч хот байсан бол харин [[Флоренц]] нэхмэл эдлэлийн төв байсан байна. == Үе шатууд == Сэргэн мандалтыг 4 үе болгон хувааж авч үзнэ: # Сэргэн мандалтаас өмнөх үе (XIV зууны 2-р хагас — XIV зуун # Эхэн үеийн Сэргэн мандалт (XV зууны эхэн үе — XV зууны сүүл үе) # Дээд Сэргэн мандалт (XV зууны сүүл үе —XVI зууны эхний 20 жил) # Сүүл үеийн Сэргэн мандалт ( XVI зууны дунд үеэс —XVI зууны 90-ээд он) === Проторенессанс (Сэргэн мандалтаас өмнөх үе) === Сэргэн мандалтаас өмнөх үе (Проторенессанс) нь дундад зууны [[Ромын урлаг|романск]], [[Готик урлаг|готик]] уламжлалтай гүн гүнзгий холбоотой ба Сэргэн мандалтын бэлтгэл шат юм. Энэ үе нь хоёр дэд үеүдэд хуваагдана: [[Жиотто ди Бондоне|Жиотто ди Бондонегийн]] үхлийн өмнөх үе, болон дараах үе (1337 он). Хамгийн чухал нээлтүүд болон гайхамшигт уран бүтээлчид нэгдүгээр дэд үед амьдарч ажиллаж байсан бол хоёр дугаар дэд үе Италид тархсан [[хар үхэл]] тахалтай холбоотой. Бүх нээлтүүдийг зөн совингоороо хийж байсан үе юм. XIII зууны сүүлд Флоренцид [[Арнольфо ди Камбио|Арнольфо ди Камбиогийн]] бүтээл болох гол сүмийн барилга – Санта Мариа дель Фьоре дуган баригдаж, дараа нь түүний ажлыг Флоренцийн дуганы хонхыг урласан [[Кампанила Жотто|Жотто]] үргэлжлүүлжээ. Сэргэн мандалтаас өмнөх үеийн урлаг нь хамгийн түрүүнд Никколо болон Жованни Пизано, Арнольфо ди Камбио, [[Андреа Пизано]] нарын баримал дээр илэрч байлаа. === Эхэн үеийн Сэргэн мандалт === “Эхэн үеийн Сэргэн мандалт”-ын үе нь Италид 1420-1500 онуудад үргэлжилсэн. Энэ 80 оны турш эртний урлагаас их өөрчлөгдөөгүй боловч түүн дээр нэмж хөгжүүлэхийг оролдож байв. Хэдий бага багаар хөгжиж байсан ч амьдралын нөхцөл болон соёл эрчимтэй өөрчлөгдөх тусам зураачид дундад зууны суурийг бүр мөсөн халж өөрсдийн бүтээлийн ерөнхий үзэл санаандаа эртний урлагийн хэв маягийг шийдмэгээр хэрэглэж байв. Энэ үед Италийн урлаг эртний сонгодог хэв маягаар хөгжин дэвшиж байхад бусад орнуудад удаан хугацааны туршид уламжлалт готик хэв маягтай хэвээр байсан. Альпын нуруудаас хойд зүг рүү, мөн Испанид Сэргэн мандалт дөнгөж XV зууны сүүл хэсэгт эхэлж түүний эхэн үе нь дараагийн зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн байна. === Дээд Сэргэн мандалт === Сэргэн мандалтын гуравдугаар үед хөгжил цэцэглэлт дээд хэмжээндээ хүрсэн тул “Дээд Сэргэн мандалт” гэж нэрлэжээ. Энэ үе Италид ойролцоогоор 1500-1527 онуудад үргэлжилсэн. Энэ үед италийн соёл урлагийн нөлөө Флоренцоос гарч [[II Юлий]] [[Ромын пап]] болсоноор Ром руу шилжжээ. II Юлий пап энэрэнгүй сэтгэлтэй, зоригтой, санаачлагатай байсан бөгөөд өөрийн ордондоо Италийн шилдэг зураачдыг цуглуулан маш чухал олон бүтээлүүдийг захиалан туурвиулж, уран зургийг хайрлах сэтгэлийг ард олонд өөрийн биеэр үлгэрлэн түгээж байлаа. Энэхүү папын болон түүний дотны албатуудын хүчээр Ром хот яг Периклийн үеийн шинэхэн [[Афин]] шиг болон хөгжсөн юм. Ромд олон тооны дурсгалтай барилгууд баригдаж, гайхамшигт баримлууд бүтээгдэж, одоог хүртэл үнэ цэнээ алдаагүй хөрөг зургууд зурагдаж байсан бөгөөд эдгээр урлагийн төрлүүд бие биетэйгээ харилцан үйлчилж нэг нэгнээ дэмжих замаар хөгжжээ. Эртний урлагийг илүү нарийн судалснаар урлагийн бүтээл бүрт сонгодог хэв маяг сууж, дундад зууныг санагдуулам шинжүүд бүр мөсөн арилжээ. Хэдий эртний урлагийн шинж байдлыг өөрчлөлгүйгээр давтаж байсан ч зураач нарын өөрсдийн бүтээлч сэтгэлгээг хязгаарлаж чадсангүй. Тэд авхаалж самбаа мөн төсөөлөн бодох чадвараа ашиглан эртний Грек-Ромын сонгодог урлагаас өөрт хэрэгтэй шинжийг сонгож чөлөөтэй бүтээлээ туурвиж байсан. === Хожуу үеийн Сэргэн мандалт === Хожуу үеийн Сэргэн мандалт Италид 1530 оноос 1590-1620 он хүртэл хамарчээ. Зарим судлаачид Хожуу үеийн Сэргэн мандалтад 1630-аад оныг хамруулдаг. Энэ нь урлаг судлаачид, түүхчдийн дунд маргаан үүсгээд байгаа юм. Энэ үеийн соёл болон урлагийг нэгдсэн нэршлээр нэрлэхэд төвөгтэй байсан. Учир нь тэдний үүсэл илрэл нь хоорондоо маш их ялгаатай байжээ. Жишээлбэл, Британника нэвтэрхий тольд: “Сэргэн мандалт нь түүхэн нэгдмэл үе байсан ба 1527 онд Ромын уналтаар төгсгөл болсон” гэж тэмдэглэсэн байна. Ертөнцийг үзэх үзлийн зөрчлүүд, мөн хямралын үеийн уналтаас үүдэн Флоренцод янз бүрийн нийлмэл өнгө болон муруй шугамаас бүрдсэн “тогтворгүй” урлаг - маньеризм газар авчээ. [[Коррежо]] ажиллаж байсан Пармад маньеризм урлагийг 1534 онд зураачийг өөд болсноос хойш дэлгэрүүлжээ. [[Венец|Венецийн]] урлагийн уламжлал өвд хөгжлийн өөрийн учир зүй байв: 1570 оны сүүл хүртэл тэнд [[Паллиадо]], [[Тициан]] нар ажиллаж байсан бөгөөд тэдний бүтээл Флоренц, Ромын хямралын үеийн үйл явдлуудтай холбоогүй байжээ. ==Онцлог== ===Урлаг=== [[File:God2-Sistine Chapel.png|thumb|''[[Адамыг бүтээсэн нь]]'', [[Микеланжело]]]] Италид Сэргэн мандалтын үед урлаг, түүний дотор [[уран зураг]] ихэд хөгжсөн. Уран зураачид гэрэл, сүүдрийг судалж, тэр ч бүү хэл [[Леонардо да Винчи]] хүний биеийн бүтцийг судалж, уран зургийн шинэ аргыг бий болгож байлаа. Ийнхүү [[гоо зүй|гоо зүйн]] тогтсон ойлголтууд бий болсон юм. Уран барилгын хувьд, [[Филиппо Брунеллески]] эртний сонгодог барилгуудын туурийг судлан хэв маягийг нь дахин сэргээхэд нэлээд хувь нэмрээ оруулсан уран барималч юм. Түүний гол бүтээл нь [[Флоренцийн цогчин дуган|Флоренцийн цогчин дуганы]] бөмбөгөр оройт байгууламж юм<ref>Hooker, Richard, ''{{Webarchiv|url=http://www.cartage.org.lb/en/themes/arts/Architec/RenaissanceArchitecture/ArchitectureandPublicSpace/ArchitectureandPublicSpace.htm |wayback=20070522160730 |text=Architecture and Public Space |archiv-bot=2023-09-26 18:28:26 InternetArchiveBot }}'' (Retrieved on May 10, 2007)</ref>. Ийм зарчмаар баригдсан анхны барилга нь [[Мантуа]]д Альбертагийн барьсан Гэгээн Эндрюгийн сүм байлаа. ==== Уран зохиол ==== Сэргэн мандалтын үеийн уран зохиолын эхлэлийг анхлан тавьсан зохиолч болох [[Данте Алигери]] (1265—-1321) нь тэр үеийн хүмүүсийн байдлыг “Туульс” (сүүлд “Тэнгэрлэг туульс” гэж нэрлэгдэх болсон) хэмээх жүжигтээ тодорхой өгүүлсэн байдаг. Сүр жавхлант Дантег бүтээсэн уг нэрээр үр хойч нь хүндэтгэл бишрэлээ илэрхийлжээ. Сэргэн мандалтын үеийн уран зохиолд уг бүх талаараа хөгжсөн буюу чөлөөтэй, уран, бүтээлч мөн тэр үеийн хүмүүнлэг шинжүүд илэрч байлаа. [[Франческо Петрарк|Франческо Петраркийн]] (1304—1374) хайрын сонетууд хүний дотоод ертөнцийн гүнийг нээж, хүний сэтгэлийн илрэлийн баялгийг нээж өгөв. XIV—XVI зуунуудад Италийн уран зохиол хөгжин цэцэглэж Петраркийн шүлгүүд, [[Жованни Боккаччо|Жованни Боккаччогийн]] (1313—1375) өгүүллэгүүд, [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавеллигийн]] (1469—1527) нийгмийн тухай эрдэм шинжилгээний бүтээл, [[Лудовико Ариосто|Лудовико Ариостогийн]] (1474—1533) мөн [[Торквато Тассо|Торквато Тассогийн]] (1544—1595) зохиолууд бусад орнуудад түгэн тарж, [[Эртний Грек]], Ромын уран зохиолууд буюу сонгодог уран зохиолын тоонд багтжээ. ==== Дүрслэх урлаг ==== Сэргэн мандалтын үеийн уран зурагт мэргэжлийн зураачид байгаль, хүний анатоми, амьдралын мөн чанар, гэрлийн болон бусад үзэгдлүүдийн тусгалд анхаарсан байдаг. Сэргэн мандалтын үеийн уран зураачид уламжлалт шашны сэдэвтэй бүтээл туурвидаг байснаадүрслэх урлагийн шинэ арга барил хэрэглэх болж эзэлхүүний нарийн бүтэц, байгалийн уран зураг ([[пейзаж]])-ийг арын фон болгон ашиглах болжээ. Энэ нь тэдний бүтээлийг илүү бодит, амьд болгож өмнө туурвидаг байсан шашны бүтээлээс огт өөр болгожээ. ==== Дуу хөгжим ==== Сэргэн мандалтын үед мэргэжлийн дуу хөгжим нь сүмийн соёл урлагийн шинжээ бүрмөсөн гээж, ардын хөгжимд илүү нөлөөлж байжээ. XIV зуунд «[[Арс Нова|Арс Нова»]] («Шинэ урлаг») бүтээлүүд болох хоолойн ба хоолойн-хөгжмийн олон төрлийн дуу авианы урлаг дээд түвшинд хүртлээ Английн (XV зуунд), Голландын (XV—XVI зуунд), Ромын, Венециийн, Францын, Германы, Польшийн, Чехийн (XVI зуунд) болон бусад сургуулиудад судлагдан хөгжжээ. Шашны бус маш олон төрлийн хөгжмийн урлагийн төрлүүд бий болж байлаа: Италид — [[фроттол]] ба [[вилланел]], Испанид - [[вильянсико]], Англид -[[баллад]], [[мадригал]] буюу Италид үүссэн ([[Лука Маренцио]], [[Якоб Аркадельт]], [[Жезуальдо да Веноза]]) боловч Францын найрал дуу болсон дуу зэрэг юм. Хамгийн гол нь энэхүү зохиолуудыг бүтээсэн хүмүүс алуулсан байдаг юм. ===Шинжлэх ухаан=== [[File:1543, Andreas Vesalius' Fabrica, Base Of The Brain.jpg|thumb|upright|right|[[Андреас Везалиус]] [[хүний биеийн бүтэц|хүний биеийн бүтцийг]] сонирхон судалж байлаа. 1543 он.]] [[File:Galilee.jpg|thumb|upright|[[Галилео Галилей]]. Сэргэн мандалтын үеийн уран барималч [[Леоне Леони]]гийн [[тосон будаг|тосон будгийн]] бүтээл.]] XIV—XVI зуунд ертөнц болон ертөнцөд хүний эзлэх байр суурийг төсөөлөн бодох хүний төсөөллөлд боловсролын хөгжил их нөлөөлжээ. Эртний судалгааны ажлууд олдож, мөн [[хэвлэл]] бий болсон нь сурах үйл явцыг ардчилж, санаагаа нийтэд хүртээмжтэй болгоход дөхөм болгожээ. 1492 онд [[Христофер Колумб]] [[Америк|Америк тивийг]] [[Их нээлтүүдийн үе|нээсэн]] нь [[Птолмей]] (геометр), [[Гален]] (анагаах ухаан) зэрэг эртний эрдэмтдийн ертөнцийг үзэх сонгодог онол амьдралд үл нийцэж буйг тодорхой болгох эхлэл болжээ. Тийм ч учраас энэ үеийг [[шинжлэх ухааны хувьсгал]]ын үе буюу орчин үеийн шинжлэх ухааны эхлэл гэдэг<ref>Butterfield, Herbert, ''The Origins of Modern Science, 1300–1800'', p. viii</ref>. [[Галилео Галилей]], [[Тихо Брахе]], [[Иоханнэс Кеплер]] нар шинжлэх ухаанд дэвшил авчирсан нээлтүүдийг чухам энэ л үед хийжээ<ref>"Scientific Revolution" in ''[[Encarta]]''. 2007. {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_701509067/Scientific_Revolution.html.|wayback=20031205204251|text=Archive copy|archiv-bot=2023-09-26 18:28:26 InternetArchiveBot}}</ref>. Шинэ шинжлэх ухаанч аргууд [[одон орон]], [[физик]], [[биологи]], [[анатоми]]йн салбарын хөгжилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан билээ. Газарзүйн агуу нээлтүүд, [[Николай Коперник|Николай Коперникийн]] ертөнцийн нар төвтэй систем зэрэг нь хүмүүсийн Дэлхийн хэмжээний болон Галактикт орших Дэлхийн байрлалын тухай хүмүүсийн төсөөллийг өөрчилжээ. Харин [[Парацельс]] болон [[Андреас Везалиус|Везалиус]] нар анх удаа хүний биеийн бүтэц, үйл ажиллагаа, түүнд болж буй үйл явцуудыг судалж анагаах ухаан, анатомийн шинжлэх ухааныг судлах эхлэлийг тавьжээ. Нийгмийн ухааны шинжлэх ухаанд томоохон өөрчлөлтүүд гарчээ. [[Жан Боден]] болон [[Никколо Макиавелли|Никколо Макиавеллигийн]] судалсан түүхэн ба нийгмийн үйл явцууд нь анх янз бүрийн бүлгийн хүмүүсийн хоорондоо болон тэдний сонирхлуудын хоорондоо харилцан үйлчилж буй хүчийн үр дүн гэж судлагдах болсон байна. Энэ үед “төгс” нийгмийн харилцааг бий болгох оролдлогыг хийж байсан ([[Томас Мор|Томас Морын]] "Утопи арал", [[Томмазо Кампанелла|Томмазо Кампанеллагийн]] "Нарны хот"). Эртний соёл урлагийг судлах болсны ачаар эртний олон судар ном дахин бичигдэж, бараг бүх хүмүүнлэг ёсыг судлагчид сонгодог латин болон эртний грек хэлийг судалдаг болсон. Ерөнхийдөө, энэ үеийн бурханд итгүүлэн мэхлэн төөрөгдүүлэх зан үйл шинжлэх ухааны ололт болон хөгжилд муу нөлөө үзүүлж байлаа. Шинжлэх ухааны ололт амжилт, XVII зууны Шинжлэх ухааны хувьсгал нь Сэргэн мандалтын Реформац (шашны шинэчлэлт)-тай холбоотой. ===Шашин=== {{Гол|Протестант шинэчлэл|Сөрөг шинэчлэл}} [[File:Alexander VI - Pinturicchio detail.jpg|thumb|left|[[Боржиа]]гийн [[VI Александр]] Пап авлигад идэгдсэнээрээ алдартай байв6]] Сэргэн мандалт нь хүн ба Бурханы хоорондын харилцааг хүмүүст ойлгуулах замаар орчин үеийн [[шашин судлал]]д хүчтэй нөлөө үзүүлсэн<ref name="openuni">Open University article on ''[http://www.open.ac.uk/Arts/renaissance2/religion.htm Religious Context in the Renaissance]'' (Retrieved on May 10, 2007)</ref>. === Гүн ухаан === XV зуунд (1459) Флоренцид Карежи тосгон дахь Платоны академи байгуулагдсан. Сэргэн мандалтын үеийн философичид: * [[Кузагийн Николас]] * [[Леонардо Бруни]] * [[Марсилио Фичино]] * [[Николай Коперник]] * [[Пико делла Мирандола]] * [[Лоренцо Валла]] * [[Пьетро Помпонацци]] * [[Жан Боден]] * [[Мишэль Монтень]] * [[Томас Мор]] * [[Роттердамын Эразм]] * [[Мартин Лютер]] * [[Томмазо Кампанелла]] * [[Жордано Бруно]] * [[Никколо Макиавелли]] ==Тархалт== 20-p зуунаас эрдэмтэд Сэргэн мандалтыг бүс нутаг, үндэсний хөдөлгөөн тус бүрээр хуваан авч үзэх болсон. Италийн Сэргэн мандалт 1450 он хүртэл бусад орнуудад бараг нөлөөлдөггүй байв. 1500 оноос хойш уг хэв маяг нь тив даяар тархжээ. Гэхдээ [[Барок|Барокын]] эрин эхэлтэл ихэнх хожуу үеийн Готик нөлөө байр сууриа алдаагүй байсаар байв. Голланд, Герман, Францын нутаг дэвсгэрт Италийн сэргэн мандалтаас хэд хэдэн шинжээр ялгаатай өөр хэв маягийн урсгал бий болсон ба түүнийг “Хойд зүгийн орнуудын Сэргэн мандалт” гэж нэрлэжээ. Ялангуяа уран зургийн хэв маяг Италийнхаас ялгагдаж байлаа: уран зургуудад готик урлагийн уламжлал ба ур чадварыг голчлон анхаарч, эртний уламжлал мөн хүний биеийн бүтцийн мэдлэгт анхаарал бага хандуулж байжээ. Энэ үеийн алдартай уран бүтээлчид - [[Альбрехт Дюрер]], [[Бага Ханс Хольбайн]], [[Том Лукас Кранах]], [[Том Питер Брюгель]] нар байжээ. Хожуу үеийн готик хэв маягаар уран бүтээл туурвидаг [[Ян ван Эйк]], Ханс Мемлинг нарын зарим бүтээлд мөн Сэргэн мандалтын өмнөх үеийн хэв маяг илэрч байв. ===Англи=== {{Гол|Английн сэргэн мандалтын үе}} [[File:Shakespeare.jpg|thumb|upright|[[Уильям Шекспир]]|[[Уильям Шекспир]]]] Англид [[Элизабетын эрин]]ий үед [[Уильям Шекспир]], [[Кристофер Марлоу]], [[Эдмунд Спенсер]] зэрэг зохиолчдын бүтээлүүд [[Английн сэргэн мандалт]]ын эхлэлийг тавьсан билээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Сэргэн мандалтын үе| ]] [[Ангилал:Түүхийн эринүүд]] [[Ангилал:Италийн түүх]] t33qycigotpck4ydqrcr56navdibx2g 0 8180 865006 860260 2026-08-05T20:37:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865006 wikitext text/x-wiki {{Short description|Алтан Ордын үндэслэгч бөгөөд анхны хан (1227–1255 онд хаан ширээнд суусан)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br />Бат хан | title = [[Хан]] | image = Batu Khan on the Throne by Rashid al-Din (cropped).jpg | caption = [[Рашид ад-Дин]]ий дүрсэлсэн Бат хаан | succession = [[Алтан ордны улсын хангууд|Алтан Ордын хан]]<br/>''Баруун хагас (Хөх Орд) '' | reign1 = 1227–1255 | coronation1 = 1224/25 эсвэл 1227 | predecessor1 = [[Зүчи]] | successor1 = [[Сартаг]] | queen = [[Борагчин хатан]] | spouse = | issue = [[Сартаг]]<br />[[Тогой хан|Тогой]] | royal house = [[Боржигон]] | dynasty = Зүчи | father = [[Зүчи]] | mother = [[Ухаа үжин]] хатан [[Хонгирад]] | birth_date = {{circa|1205}} | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = {{Death year and age|1255|1205}} | death_place = [[Сарай (хот)|Сарай Бат]], [[Алтан Орд]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | module = }} '''Бат хаан''' (1208 онд төрсөн–1255 онд нас барсан)- [[Чингис хаан]]ы ач хүү. 1208 оны луу жил Чингис хааны ууган хүү [[Зүчи]] болон [[Ухаа Үжин|Уги/Ухаа Үжин]] ([[Хонгирад]]) хатан хоёроос төрсөн 2 дахь хүү юм. [[Монголчууд|Монголын]] нөлөө бүхий удирдагч, [[Хөх Орд]]ыг үндэслэн байгуулагч тэрээр [[Европ]] руу хийсэн Монголын эзэнт гүрний байлдан дагуулалтыг удирдсанаараа Монголын бусад хаадаас өрнө дахинд илүү алдаршсан. Энэ аян дайн түүхэнд "Ахмад хөвүүдийн дайн" гэж тэмдэглэгдсэн. Айл бүрийн ахмад хөвгүүдийг цэргийн албанд албадан татах зарлигийг [[Өгэдэй хаан]] зарлигджээ. "Түүний Хөх Орд [[Алтан Орд]] (буюу [[Зүчийн улс]]) болж, [[Киевийн Русь|Орос]] болон [[Кавказ]]ыг 250 орчим жилийн турш захирч байсан. Бат хааны цэрэг [[Польш]], [[Унгар]]ын цэргийг бут цохиж байжээ. == Уг гарал болон амьдрал == Чингис хааны хатан, Зүчийн эх [[Бөртэ]] Мэргэдэд олзлогдож байгаад эргэж ирснийхээ дараа удалгүй Зүчийг төрүүлсэн байдаг нь ихэнх хүмүүс Зүчийг Мэргэдийн орхидос хүүхэд хэмээн жигшихэд хүргэсэн байдаг. Харин Чингис хааны удаах хүү [[Цагаадай]] энэхүү үгэнд хэт автаж, дараагийн хаан сонгох ёслол дээр Зүчийг доромжилж байв. Чингис хаан амьд ахуйдаа энэ асуудлыг цэгцлэн Бөртэ хатныг олзлогдохоосоо өмнө жирэмсэн байсан гэдгийг хэлж [[Хуагчин эмгэн]] ч баталсан бөгөөд энэ мэт асуудлаар хагарал үүсгэн хэлцэхийг цаашид бүрэн хориглож байжээ. Хэдийгээр Зүчи өөрийн эцэгтэй заалгаж авсан Кипчакийн талыг цэрэг дайны хөлд өртүүлэхгүй байх талаар зарим нэг саналын зөрүүтэй байсан ч насан их хааны хайртай хүү байсаар насан эцэслэжээ. Эцэг Зүчиг нас барахад Бат дөнгөж 19 настай байсан бөгөөд их эзэн Чингис хааны тааллаар эцгийнхээ улсыг залгамжлан [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] улсыг байгуулжээ. Харамсалтай нь түүний бага, идэр насны талаар ямар нэгэн эх сурвалжийн баримт бичиг өнөөгийн байдлаар олдоогүй аж. Бат хаан 19 настайдаа гэхэд суут өвөг эцгийнхээ аян дайн хийх стратеги, тактикийг гүнзгий судалж эзэмшсэн, их морин цэргийг захирах чадвартай цэргийн удирдагч болон төлөвшсөн байв. Түүний эцэг Зүчи хаан ууган хүүгээ цэргүүддээ үлгэр дууриалал болохуйц жинхэнэ цэрэг болгон хүмүүжүүлж их цэрэг удирдах урлаг, улам өргөжин тэлсээр байгаа улс орондоо дотоодын самуун үймээн гаргахгүй удирдаж байх чадварыг түүнд зааж сургажээ. Бат хаан 1242 онд өөрийн улсыг ах, дүү нартаа хувааж өгөхөд Зүчийн улс гурван хэсэгт хуваагджээ. Батын ах Ордын захирсан Цагаан Орд [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунаас]] [[Арал тэнгис|Арал нуур]] хүртэлх газар нутгийг, Батын дүү Шейбаны захирсан [[Хөх Орд|Хөх орд]] Арал нуурын орчим газар болон баруун Сибирийг, Батын захирсан Их Орд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] сав газрыг тус, тус захирч байжээ. Бат хааны захирсан Их Ордыг Оросын он тооллын бичгүүдэд Алтан орд, Орд хэмээн тэмдэглэдэг бөгөөд Их орд нь Хөх орд, Цагаан ордыг хараат улсын хувиар захирдаг байжээ. Бат хаан нь [[Алтан ураг|алтан ургийнхантай]] цусан өшөөтэй мэргэдийнхэн, тэднийг өмгөөлөлдөө авсан куманчууд [[половчууд]]ыг аль болох монголын хилээс хол байлгах, тэднийг сэхэх боломжгүй болтол нь дарах, Монгол нутгаас холдуулах үүргийг хүлээн Европд тэднийг мөшгин дарах дайныг удирдсан гарамгай удирдагч юм. Мөн оросын алдарт [[Невийн Александр]] хүртэл түүний хүү Сартагтай анд барилцан Бат хааны [[хуурай хүү]] нь болж байжээ. Хааны суу алдар, цэрэг армийн дэмжлэгээр Орос орныг нэгтгэж бусад улс орнуудын довтолгооноос хамгаалж байжээ. 1255 онд Бат хаан нас нь өөд болох үест түүний угсаа залгамжлагчаар нэрлэгдсэн ханхүү [[Сартаг]] Их Монголоос авга ах Бэрхийн хамт буцах замдаа гэнэт нас барахад, Батын дүү [[Бэрх]] [[Алтан Орд]]ыг залгамжлан авчээ. Бат хаан бусад хаадын адил их хатан Хонгирадын Борогчин, бага хатад болон татвар эмстэй байсан бөгөөд түүхэнд бичигдэж үлдсэн эх сурвалжаар хөвүүд нь их хатнаас мэндэлсэн ханхүү [[Сартаг]] болон Тогоон (Тогохануолцоу) нар гэдэг юм. == Оросыг дайлсан нь == :''Гол өгүүллүүд: [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|Монголчууд Русийг дайлсан нь]], [[Монголчууд Ижил мөрний Булгарчуудыг дайлсан нь]]''. Өмнө нь [[Крымын хойг]]ийн байлдан дагуулалтыг удирдсан Батад 1235 онд 130000 орчим цэрэг олгож, Европ руу хийх дайныг удирдах үүрэг өгчээ. Үнэндээ бол [[Сүбэдэй]] жанжин захирч байсан энэ их цэрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнийг]] гаталж, 1236 онд [[Ижил мөрний Булгар]] руу довтолжээ. [[Ижил мөрний Булгар]], [[Кипчак]], [[Алан]]чуудын эсэргүүцлийг дарахад нэг жилийн хугацаа зарцуулсан. 1237 оны 11-р сард Бат хаан элчээ [[Владимир]]ийн [[II Юрий]] руу довтолгож, дагаар орохыг шаарджээ. Нэг сарын дараа Батын хааны цэрэг [[Рязань]] хотыг бүсэлсэн байна. Зургаан өдөр цус урсган тулалдсаны эцэст хотыг бүрэн устгасан бөгөөд тус хот дахин хуучин шигээ цэцэглээгүй юм. Энэ мэдээг сонсож түгшсэн II Юрий Монголчуудын эсрэг цэрэг хөвгүүдээ хөдөлгөсөн боловч тэд бут ниргүүлжээ. Монголчууд [[Коломна]], [[Москва]] тосгоныг шатаасныхаа дараа [[1238 он]]ы [[2 сарын 4|хоёрдугаар сарын 4]]-нд [[Владимир]] хотыг бүслэн авчээ. Гурван өдрийн дараа [[Владимир-Суздалийн Вант Улс|Владимир-Суздалийн]] нийслэлийг эзлэн авч, юу ч үгүй галдан шатаажээ. Вангийн гэр бүл галд шатах энэ үед II Юрий хойд зүг рүү яаран сандран ухарсан юм. [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнийг]] гатлаад тэр шинэ арми байгуулсан боловч, энэ армийг нь Монголчууд [[3 сарын 4|гуравдугаар сарын 4]]-нд [[Сить голын тулалдаан|Сить гол]] дээр юу ч үгүй хүйс тэмтэрчээ. Бат хаан их цэргээ хэд хэд хувааж, Оросын 14 хотыг, тухайлбал [[Ростов]], [[Углих|Углич]], [[Ярославль]], [[Кострома]], [[Кашин]], [[Кснятин]], [[Городец]], [[Галич]], [[Переславль-Залесский]], [[Юриев-Польский]], [[Дмитров]], [[Волоколамск]], [[Тверь]], [[Торжок]] хотуудыг дайлжээ. Эзлэн авахад хамгийн хэцүү байсан хот нь [[Козельск]] хэмээх жижиг хот байсан бөгөөд тэр хотын насанд хүрээгүй хунтайж Титус оршин суугчдынхаа хамтаар Монголчуудын довтолгоог долоон долоо хоног эсэргүүцэн тулалдсан байна. Ам дамжин ярьсан түүхэнд өгүүлснээр Монголчууд ойртож явааг дуулсан [[Китеж]] хотынхон бүгд нууранд живцгээсэн нь өнөөг хүртэл харагддаг гэлцдэг ажээ. Монголчуудад дагаар орж, алба гувчуур өргөхийг зөвшөөрсөн [[Смоленск]], алслагдсан байрлал, өвлийн цаг агаарын улмаас Монголчуудын хүрч чадаагүй [[Новгород]], [[Псков]] хотууд томуухан хотуудаас устгуулалгүй үлджээ. 1238 оны зун Бат хан [[Крымын хойг]]ийг дайлж, [[Мордва|Мордваг]] номхотгожээ. 1239 оны өвөл, тэрбээр [[Чернигов]], [[Переяслав]]ыг дайлав. Монголын цэрэг [[Киев]]ийг хэдэн сар бүсэлсний эцэст 1239 оны арванхоёрдугаар сард эзлэн авлаа. [[Халичийн Данило|Галичийн Данило]] шургуу эсэргүүцэн тулалдсан боловч, Бат хан түүний газар нутгийн хоёр гол нийслэл [[Халич|Галич]], [[Володимир-Волиньский]] хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Гэхдээ Оросын улсуудыг төв Азийн эзэнт улсад нэгтгэлгүй харин вассал улс болгожээ. == Төв Европыг дайлсан нь == Үүний дараа Бат хаан Монгол морины туурай хүрэх газар хүртэл аян дайн хийж "далайг цаад эрэгийг үзэх"-ээр шийджээ. Орчин үеийн зарим түүхчид Бат хаан хожим Европчуудын зүгээс жигүүрүүд рүү нь халдан довтлохоос сэргийлж, бас зарим талаараа цаашдын байлдан дагууллынхаа угтвар дохио болгохыг зорьж энэ дайныг хийсэн гэж таамагладаг. Гэхдээ ихэнх түүхчид түүнийг жигүүрүүд нь аюулгүй болж, цэрэг бэлэн болсон үед бүх Европыг байлдан дагуулах санаатай байсан гэдэгт итгэдэг. Монголчууд төв Европ руу гурван замаар цэрэг хөдөлгөсөн байдаг. Нэг замын цэрэг нь [[Легницийн тулалдаан|Легницад]] [[Хуурмаг Хенри]], Силезийн гүн, Тевтоны их мастерийн цэргийн нэгдсэн хүчийг бутцохиж [[Польш]]ийг эзэлжээ. Хоёрдахь замын цэрэг нь [[Карпатын нуруу]]г давж, гуравдахь чиглэл нь [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний дагуу аялжээ. Гурван чиглэлийн замын цэргээ дахин нэгтгэж, [[1241 он]]ы [[4 сарын 11|дөрөвдүгээр сарын 11]]-нд [[Мохийн тулалдаан|Мохи дахь тулалдаан]]аар [[Унгар|Унгарын]] [[IV Бела|IV Белагийн]] удирдсан цэргийг бут цохисноор Унгарыг номхотгож авчээ. Монголын цэрэг зуны турш Унгарын тал нутгаар довтолж, [[1242 он]]ы хавар хүчээ сэлбэж, [[Австри]], [[Далмац]] хүртэл нутгаа тэлж, [[Бохеми]]йг довтлов. Европ руу хийсэн энэхүү довтолгооныг Батын удирдлага дор гарамгай цэргийн жанжин [[Сүбэдэй]] төлөвлөж хэрэгжүүлжээ. Сүбэдэй Европт хийсэн ялалтуудаараа өөрийн алдар нэрийн оргилд хүрсэн. Оросын янз бүрийн вант улсуудыг ээлж дараагаар дайлж дууссаныхаа дараа, тэр Европын төв хэсэг рүү довтлох довтолгоондоо бэлтгэн Польш, Унгар, бүр Австри хүртэл тагнуул илгээж байв. Европын вант улсуудын талаар тодорхой дүр зурагтай болсон Сүбэдэй жанжин, Бат хаан ба түүнтэй цус нэг өөр хоёр ханхүүгийн удирдсан довтолгооныг гоц ухаантай төлөвлөжээ. Зүчийн хүү Бат хаан ерөнхийлөн захирагч байсан боловч Сүбэдэй Оросын хойд, өмнөд хэсгийг дайлсан Монголын аян дайныг газар дээр нь удирдаж байсан шигээ Европын аян дайныг мөн удирджээ. [[Хайду|Хайдугийн]] хойд замын хүч [[Легницийн тулалдаан]]д ялалт байгуулж, Хаданы цэрэг [[Трансильвани]]д амжилттай дайтаж байхад, Сүбэдэй тэднийг Унгарын тал нутагт хүлээж байлаа. Дахин нэгдсэн их цэрэг Сайо гол руу буцаж [[Мохийн тулалдаан|Мохи дахь тулалдаан]]аар Унгарын [[IV Бела|IV Белаг]] бут ниргэжээ. == Батын үлдээсэн өв == 1241 оны сүүлээр Бат, Сүбэдэй хоёр Австри, [[Итали]], Германыг дайлах төлөвлөгөөгөө гаргаж дуусч байхад, [[Өгэдэй хаан]] (1241 оны 12-р сард нас барсан) тэнгэрт хальсан тухай мэдээ ирж, цусан төрлийн хөвүүд болон Сүбэдэй [[Хархорум]] руу ''[[Их Хуралдай]]д'' дуудагдсанаар 1242 оны хаврын сүүлээр Монголын цэрэг буцжээ. Бат [[Их хаан]] болох боломжтой байсан бөгөөд энэ суудлыг авч чадахгүй нь тодорхой болонгуут [[Ази]], [[Уралын нуруу]]н дахь байлдан дагуулсан нутаг орноо түвшитгэхээр буцсан байна. Тэр эргэж явахдаа Сүбэдэйг авч яваагүй бөгөөд Монголдоо үлдсэн Сүбэдэй тэндээ 1248 онд нас баржээ. Бат [[Гүюг хаан]]д дайсагнан ханддаг байсан тул Европыг цаашид байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх боломжгүй болсон. Чингис хааны ач нарын хоорондох харилцаа улам бүр муудаж Монголын Эзэнт гүрний төгсгөл ойртсон энэ үед тэр дорно зүгээс ирэх довтолгооноос сэргийлж цэргээ бэлэн байлгаж байхаас өөр аргагүй байлаа. Бат хаан эргэж ирээд 1242 онд ханлигийнхаа нийслэлийг Ижил мөрний доод биед орших [[Сарай (хот)|Сарай]] хотыг байгуулжээ. Гүюг хааныг нас барсны дараа тэрбээр шинэ аян дайн хийхээр төлөвлөж байсан боловч (тэр Европыг байлдан дагуулах Сүбэдэйн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх санаатай байв) 1255 онд нас барж, ханлиг нь хүү [[Сартаг]]т өвлөгдлөө. Сартаг Европыг дайлах төлөвлөгөөнөөс татгалзаж 230 жилийн турш [[Кипчакийн ханлиг]] Оросыг олон вангуудаар нь дамжуулан захирч байлаа. Бэрх ч гэсэн Европыг эзлэх Батын төлөвлөгөөг сонирхоогүй юм. Харин тэр өөрийн үеэлүүд, ялангуяа [[Хүлэгү|Хүлэгүтай]] тулалдахыг илүү сонирхож байлаа. Бэрх Исламын шашны чин сүжигтэн байсан тул Хүлэгүг Багдадыг сүйтгэсэн хэмээн үзэн ядах болжээ. Хүлэгү өөрийнхөө эзгүйд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалутад]] ялагдсаныхаа хариуг авахаар [[Египет]] рүү цэрэг аван хөдлөхөөр зэхэж байх үед 1262 онд Бэрх хан Ил Хан улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Кипчакуудаар цөлмүүлэн дээрэмдүүлжээ. Үүнд уурлан хилэгнэсэн Хүлэгү их цэргээ цуглуулан, хойд зүг рүү хөдөлсөн бөгөөд Бэрх хан түүнийг Ариун Газраас нь улам холдуулж, хойд зүг рүү аваачсаны дараа 1263 онд Хүлэгү Кавказын хойд хэсгийг эзлэн авах гэж оролдоод хүнд ялагдал амсчээ. Кипчакын ханлигийг Орос, Европт [[Алтан Орд]] нэрээр мэддэг байсан бөгөөд зарим түүхчид энэ нэрний гарлыг Ханы гэр алтлаг өнгөтэй байсантай холбоотой гэж үздэг ажээ. "Алтан" гэдэг үг нь "ханы" гэсэнтэй адил утгатай гэж бас үздэг аж. Монголын бүх ханлигууд дундаас Алтан Орд хамгийн удаан оршин тогтносон. [[Юань гүрэн]] задарч, Хятадаас хөөгдөн, Ойрхи Дорнодын [[Ил Хан]] улс мөхсөнөөс бүүр хойно Бат хааны удам угсаа Оросын тал нутгийг эзэгнэн суусаар байлаа. == Нэмэр == * [[Алтан Ордын хангууд]] == Лавлах бичиг == <references/> * [[Тогмидын Сүхбаатар|Т.Сүхбаатар]]. Монголын Алтан ордны улсын [https://en.wikipedia.org/wiki/Military%20history цэргийн түүх]" УБ.2019 он * {{cite book|last=Morgan|first=David|authorlink=David Morgan (historian)|title=The Mongols|isbn= 0-631-17563-6}} * {{cite book|last=Nicolle|first=David|title=The Mongol Warlords|url=https://archive.org/details/mongolwarlordsge0000nico|publisher=Brockhampton Press|year=1998}} * {{cite book|first=Gabriel|last=Ronay|title=The Tartar Khan's Englishman|publisher=Cassel|year=1978}} * {{cite book|last=Saunders|first=J.J.|title=The History of the Mongol Conquests|url=https://archive.org/details/historyofmongolc0000saun|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1971|isbn=0-8122-1766-7}} * {{cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna|url=https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick|publisher=Praeger Publishers|year=2000}} * {{cite book|last=Soucek|first=Svatopluk|title=A History of Inner Asia|url=https://archive.org/details/historyofinneras00souc|publisher=Cambridge|year= 2000}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html ''The Islamic World to 1600: The Golden Horde''] {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Хөх орд]]ын [[хаан]]|дараа=[[Сартаг]]|өмнө=''байхгүй''|он=1240–1255}} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Алтан ордны улсын хан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1208 онд төрсөн]] [[Ангилал:1255 онд өнгөрсөн]] kiw6woau1i46rq0dkd5vg4gj2ud8dp3 0 8249 864752 864427 2026-08-05T16:22:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864752 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-08-03 03:10:39 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 5tin5lgmkuf7vxkhqbm4hn03yy40tom 865145 864752 2026-08-06T11:01:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865145 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]<sup>*</sup>&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]<sup>*</sup> (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]<sup>*</sup> (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua Barat'') * [[Папуа]]<sup>*</sup> (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km<sup>2</sup> 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км<sup>2</sup> талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] omjt85qjzvcubosjac6sf7hzctf6yve 0 8276 864987 863641 2026-08-05T20:21:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 14 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864987 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}}'''Израил гэдэг улс байхгүй. Палестинийг чөлөөл.''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏יִשְׂרָאֵל‏‎, [[Араб хэл|араб.]] إِسْرَائِيل‎), албан ёсоор '''Израил Улс''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎ ''Медина́т Исраэ́ль'', [[Араб хэл|араб.]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎ ''Даула́т Исра’и́ль''),— [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээр орших баруун [[Ази]]йн орон. Хойд талаараа [[Ливан]], зүүн хойд талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]] орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. [[Баруун эрэг]] болон [[Газын зурвас]] ч мөн зэргэлдээ оршино. Израилын хүн амын ихэнх хувь нь [[Еврей үндэстэн]] бөгөөд дэлхийн цорын ганц еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна [[араб]]ын [[Ислам|Мусульманчууд]], [[Христийн шашин]]тнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог. Өнөөгийн Израил улс нь 3000 гаруй жилийн турш [[Иудаизм|Иудаизмын]] хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг "Израилын нутаг" (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] нь "Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон" бүтээх зорилгоор Британийн Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд [[НҮБ]] нь Палестины мандатыг еврей, араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. [[Арабын Барилдлага]] нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5-р сарын 14-нд Еврейн түр засгийн газар Израилыг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайнд]] Израил ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг [[НҮБ]]-ын хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунган тэлжээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болсон бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израил улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израил нь [[Египет]], [[Йордан]] зэрэг орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, [[Палестин]]чуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна. Израил нь төлөөллийн [[ардчилал]]тай бөгөөд [[парламент]]ын системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израилын хууль тогтоох байгууллага нь [[Кнессет]]. [[ҮНБ]]-ээр тооцвол Израилын эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. [[Хүний хөгжил]], [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]], эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрх Дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь [[Иерусалим]] бол эдийн засгийн төв нь [[Тел-Авив]] юм. == Этимологи == [[Их Британи|Их Британийн]] захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин ([[Еврей хэл|еврей:]] פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс ([[Еврей хэл|еврей:]] מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, ''Medīnat Yisrā'el'' [mediˈnat jisʁaˈʔel]; [[Араб хэл|араб:]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, ''Dawlat Isrāʼīl'', [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] "Израиль" гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд "Израильчууд" гэсэн нэр томъёог сонгож, анх [[Израил улсын гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны]] сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн. == Түүх == {{main|Израилын түүх}} === Балар эртний түүх === 1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ. === Эртний үе === Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|thumb|[[Иерусалим|Иерусалимд]] оршдог том чулуун байгууламж]] [[Самуел]]ын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа [[Давид хаан]] ширээнд суусан бөгөөд [[Израилын хаант улс|Израилын хаант улсыг]] МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг [[Иерусалим]] хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү [[Соломон]] хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. [[Соломон]] МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм. [[Ассири]]чууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд [[Вавилони|Вавилонийн Эзэнт Гүрэн]] Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон [[Перс|Персүүдэд]] эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон [[Ромын эзэнт гүрэн]] энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд '''Диаспора''' гэж нэрлэж байв. Олон еврейчүүд дахин [[Галил]] (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн. Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа. Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна. === 1917-1948 оны түүх === 1947 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабчууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон [[Палестины дайн|Израил-Арабын дайн]] эхэлжээ. == Хүн ам == {{Main|Израилын хүн ам|Израилчууд}} [[Файл:Israelpop.svg|thumb|Израилын хүн амын пирамид]] [[2021 он|2021 оны]] байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь [[еврей]] гэж бүртгэгдсэн байв.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Арабчууд]] хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш [[Христ итгэл|христийн]] шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд [[Румын]], [[Тайланд]], [[Хятад]], [[Африк]], [[Өмнөд Америк|Өмнөд Америкийн]] олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> [[2012 он|2012 оны]] 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ-аас]] [[2016 он|2016 онд]] нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан. [[Файл:Aliyah_1948-2015.png|thumb|1948–2015 оны хооронд Израил руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо.]] Израил нь [[Еврей|еврей хүмүүсийн]] эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын [[Буцах тухай хууль (Израил)|Буцах тухай хууль]] нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст [[Израилын иргэншлийн тухай хууль|Израилын иргэншилтэй]] байх эрхийг олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]] руу цагаачилдаг ([[Еврей хэл|еврей.]] ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог<ref>{{cite book|last=DellaPergola|first=Sergio|author-link=Sergio DellaPergola|contribution=Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective|editor=Daniel J. Elazar|editor2=Morton Weinfeld|title=The Global Context of Migration to Israel|url=https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse|orig-year=2000|year=2000|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1-56000-428-8|pages=[https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse/page/13 13]–60}}</ref> боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.<ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Eric D.|last2=Moav|first2=Omer|year=2007|title=Israel's Brain Drain|journal=Israel Economic Review|volume=5|issue=1|pages=1–22|ssrn=2180400}}</ref><ref>{{cite news|last=Rettig Gur|first=Haviv|title=Officials to US to bring Israelis home|newspaper=The Jerusalem Post|date=6 April 2008|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254|access-date=20 March 2012}}</ref> Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь [[Европ]], [[Америк|Америк тивээс]], 7 хувь нь [[Ази]], [[Африк|Африкаас]] ирсэн цагаачид юм.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017|title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> [[Европ]], хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь [[еврей]] гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд<ref>{{cite journal|url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.|doi=10.18647/2793/JJS-2008}}</ref> нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|title=The myth of the Mizrahim|work=The Guardian|date=3 April 2009|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim|title=Missing Mizrahim|date=31 August 2009}}</ref> [[Ногоон Шугам (Израил)|Ногоон шугамаас]] цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг.<ref>{{cite magazine|last=Gorenberg|first=Gershom|date=26 June 2017|title=Settlements: The Real Story|url=http://prospect.org/article/settlements-real-story|magazine=The American Prospect|access-date=25 August 2017}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа [[Хеврон]], [[Гуш-Эцион]] зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. [[Баруун эрэг|Баруун эргийн]] суурингуудаас гадна [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимд]] 200,000 гаруй еврей, [[Голаны өндөрлөг|Голаны өндөрлөгт]] 22,000 еврей амьдардаг байв.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7 May 2019|website=Daily Sabah|access-date=9 May 2019}}</ref> [[Газын зурвас]] дахь [[Гуш-Катиф]] нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу [[2005 он|2005 онд]] нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|title=Settlements in the Gaza Strip|access-date=12 December 2007|website=Settlement Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|archive-date=26 August 2013}}</ref> === Хот суурин газрууд === {{main|Израилын хотын жагсаалт}}{{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|Тел-Авивын дэлгэмэл зураг}}Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: [[Гуш-Дан]] (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), [[Хайфа хотын бүс]] (924,400 хүн ам), [[Беэр-Шева хотын бүс]] (377,100 хүн ам).<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017|title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities|date=6 September 2017|publisher=Израилийн Статистикийн Төв Товчоо|access-date=19 September 2017}}</ref> Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь [[Иерусалим]] бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын [[Иерусалим|Иерусалимын]] талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн [[Палестин|Палестины]] газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай [[Тел-Авив]], [[Хайфа]] хотууд нь Израилд [[Иерусалим|Иерусалимын]] дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд. Израил нь 100,000-аас дээш хүн амтай 16 хоттой. Нийтдээ Израил нь "хотын захиргаа" (эсвэл "хот") статустай болсон 77 сууринтай<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> бөгөөд 4 нь [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] байрладаг.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.co.il/municipal/Cities.php|title=List of Cities in Israel}}</ref> Өөр хоёр сууринд хотын статус олгохоор төлөвлөсөн: [[Негевийн цөл|Негевд]] баригдахаар төлөвлөгдсөн [[Касиф]] хот ба [[2015 он|2015 оноос]] хойш өргөжиж эхэлсэн [[Хариш]] хот.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/as-harish-rises-some-wonder-if-it-can-break-suburban-mold/|title=New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville|work=The Times of Israel|access-date=2 July 2018|date=25 August 2015}}</ref> {{Израилын хамгийн том хотууд}} == Засгийн газар ба улс төр == {{multiple image |total_width=260 |caption_align=center | image1 = Isaac Herzog.jpg | caption1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />[[Ицхак Херцог]] | image2 = Yair Lapid (D1237-011).jpg | caption2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]<br />[[Яир Лапид]] }} [[Файл:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|thumb|[[Кнессет|Кнессетийн]] ордон, Израилын засгийн газар хуралддаг байр]] Израил нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]], бүх нийтийн сонгуультай [[Ардчилал|ардчилсан улс]] юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>In 1996, direct elections for the prime minister were inaugurated, but the system was declared unsatisfactory and the old one reinstated. See {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2683259.stm|work=BBC News|title=Israel's election process explained|access-date=31 March 2010|date=23 January 2003}}</ref> Израилыг [[Кнессет]] гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг,<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|access-date=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}</ref> 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. [[Баруун эрэг]] дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> бөгөөд [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015 оны сонгуулийн]] дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан.<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> Парламентын [[Израилын сонгууль|сонгуулийг]] дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. [[Файл:Israel's_political_system.svg|thumb|309x309px|Израилын улс төрийн тогтолцоо]] [[Израилын үндсэн хуулиуд]] нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. [[2003 он|2003 оноос]] Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mazie|2006|p=34}}</ref> Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|work=The World Factbook|title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch|access-date=20 July 2007|date=19 June 2007|archive-date=22 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|url-status=dead}}</ref> Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй<ref>{{cite book|title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel|chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present|chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=167–169|isbn=978-1-137-38115-6|year=2014|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|editor3-first=Aurora|last=Charbit|editor3-last=Nou|editor2-first=Sarah|editor2-last=Fainberg|editor1-first=Jacques|editor1-last=Berlinerblau|first=Denis|quote=The compromise, therefore, was to choose constructive ambiguity: as surprising as it may seem, there is no law that declares Judaism the official religion of Israel. However, there is no other law that declares Israel's neutrality toward all confessions. Judaism is not recognized as the official religion of the state, and even though the Jewish, Muslim and Christian clergy receive their salaries from the state, this fact does not make Israel a neutral state. This apparent pluralism cannot dissimulate the fact that Israel displays a clear and undoubtedly hierarchical pluralism in religious matters.&nbsp;... It is important to note that from a multicultural point of view, this self-restrained secularism allows Muslim law to be practiced in Israel for personal matters of the Muslim community. As surprising as it seems, if not paradoxical for a state in war, Israel is the only Western democratic country in which Sharia enjoys such an official status.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sage Handbook of the Sociology of Religion|last=Sharot|first=Stephen|editor1-last=Beckford|editor1-first=James A.|editor2-last=Demerath|editor2-first=Jay|chapter=Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict|publisher=Sage Publications|location=London and Thousand Oaks, CA|year=2007|isbn=978-1-4129-1195-5|pages=671–672|chapter-url={{Google books|vA8edg7bv0kC|page=PA671|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=It is true that Jewish Israelis, and secular Israelis in particular, conceive of religion as shaped by a state-sponsored religious establishment. There is no formal state religion in Israel, but the state gives its official recognition and financial support to particular religious communities, Jewish, Islamic and Christian, whose religious authorities and courts are empowered to deal with matters of personal status and family law, such as marriage, divorce, and alimony, that are binding on all members of the communities.}}</ref><ref>{{cite book|title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel|last=Jacoby|first=Tami Amanda|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Quebec and Kingston, Ontario|year=2005|isbn=978-0-7735-2993-9|pages=53–54|url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=Although there is no official religion in Israel, there is also no clear separation between religion and state. In Israeli public life, tensions frequently arise among different streams of Judaism: Ultra-Orthodox, National-Religious, ''Mesorati'' (Conservative), Reconstructionist Progressive (Reform), and varying combinations of traditionalism and non-observance. Despite this variety in religious observances in society, Orthodox Judaism prevails institutionally over the other streams. This boundary is an historical consequence of the unique evolution of the relationship between Israel nationalism and state building.&nbsp;... Since the founding period, in order to defuse religious tensions, the State of Israel has adopted what is known as the 'status quo,' an unwritten agreement stipulating that no further changes would be made in the status of religion, and that conflict between the observant and non-observant sectors would be handled circumstantially. The 'status quo' has since pertained to the legal status of both religious and secular Jews in Israel. This situation was designed to appease the religious sector, and has been upheld indefinitely through the disproportionate power of religious political parties in all subsequent coalition governments.&nbsp;... On one hand, the Declaration of Independence adopted in 1948 explicitly guarantees freedom of religion. On the other, it simultaneously prevents the separation of religion and state in Israel.}}</ref> боловч Израил улсыг "еврей ба ардчилсан" гэж тодорхойлсон нь [[иудаизм]] шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.<ref>{{cite journal|last=Englard|first=Izhak|date=Winter 1987|title=Law and Religion in Israel|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|issue=1|pages=185–208|doi=10.2307/840166|jstor=840166|quote=The great political and ideological importance of religion in the state of Israel manifests itself in the manifold legal provisions concerned with religions phenomenon.&nbsp;... It is not a system of separation between state and religion as practiced in the U.S.A and several other countries of the world. In Israel a number of religious bodies exercise official functions; the religious law is applied in limited areas}}</ref> [[2018 он|2018 оны]] [[7 сарын 19|7 сарын 19-ний]] өдөр [[Кнессет|Израилын парламент]] Израил улсыг "Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс", [[Еврей хэл|еврей хэлийг]] албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд [[араб хэл]]д "онцгой статус" олгосон. Уг хуулиар [[Еврей|еврейчүүдэд]] үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг "үндэсний ашиг сонирхол" гэж үзэж, засгийн газарт "энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах" боломжийг олгосон.<ref>{{cite news|title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill|publisher=BBC|date=19 July 2018|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554|access-date=20 July 2018}}</ref> === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Израилын тойргууд}} {{Израил улсын засаг захиргааны хуваарь}} Израил улс нь ''мехозот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан тойрогт хуваагддаг - [[Израилын төв тойрог|Төв]], [[Хайфа тойрог|Хайфа]], [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]], [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]], [[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] тойрог, мөн [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] оршдог [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн]] бүс нутаг. Бүх [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн бүс нутаг]] болон [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]] тойргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. тойргууд нь ''нафот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд тойргуудад хуваадаг бөгөөд дэд-тойргууд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Тойрог ! rowspan="2" |Нийслэл ! rowspan="2" |Томоохон хот ! colspan="3" |Хүн ам<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейчүүд !Арабчууд !Нийт |- ![[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |67% | style="text-align:right" |32% | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |- ![[Израилын умард тойрог|Хойд]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |43% | style="text-align:right" |54% | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} |- ![[Хайфа тойрог|Хайфа]] | colspan="2" |[[Хайфа]] | style="text-align:right" |68% | style="text-align:right" |26% | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} |- ![[Израилын төв тойрог|Төв]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |88% | style="text-align:right" |8% | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} |- ![[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] | colspan="2" |[[Тел-Авив]] | style="text-align:right" |93% | style="text-align:right" |2% | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} |- ![[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |73% | style="text-align:right" |20% | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} |- ![[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самари]] |[[Ариэль]] |[[Модиин-Иллит]] | style="text-align:right" |98% | style="text-align:right" |0% | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |} === Тусгай төрлийн суурин газар === * [[Нийтийн суурин]] * [[Еврей суурин]] * [[Кибуц]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Гадаад харилцаа === {{Main|Израилын гадаад харилцаа|Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн улсын жагсаалт}} [[Файл:Foreign_relations_of_Israel_Map_July_2011.PNG|thumb|{{legend|#0000ff|Дипломат харилцаа}}{{legend|#80ffff|Дипломат харилцаагаа зогсоосон}}{{legend|#00ff00|Хуучин дипломат харилцаа}}{{legend|#ff00ff|Дипломат харилцаагүй, гэхдээ хуучин худалдааны харилцаатай байсан}}{{legend|#ff8040|Дипломат харилцаагүй}}]] Израил улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын 164 гишүүн орон]], мөн [[Ариун Сэнтий]], [[Косово]], [[Күүкийн арлууд]], [[Ниуэ]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат төлөөлөгчийн газартай]];<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|archive-date=20 April 2016}}</ref> Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Why-doesnt-the-Muslim-world-recognize-Israel#article=0QUFFOUZBN0YxODM3RDE5NDM4OUEyRkE5MjY1OEJCRDI=|title=Why Doesn't the Muslim World Recognize Israel?|author=Mohammed Mostafa Kamal|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=21 July 2012|access-date=30 November 2015}}</ref> [[Арабын Барилдлага|Арабын барилдлагын]] цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. [[Египет]], [[Йордан|Йордан улс]] тус тус [[Египет-Израилын энхийн гэрээ|1979]], [[Израил-Египетийн энхийн гэрээ|1994 онд]] энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]], [[Бахрейн]] зэрэг Арабын дөрвөн улстай ([[Авраамын гэрээ]] гэж нэрлэдэг),<ref>{{Cite news|last=Liebermann|first=Oren|date=September 16, 2020|title=Two Gulf nations recognized Israel at the White House. Here's what's in it for all sides|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/09/15/politics/israel-uae-bahrain-white-house-analysis-intl/index.html}}</ref> 10-р сард [[Израил-Суданы энхийн гэрээ|Судан]],<ref>{{Cite web|last=Hansler|first=Jennifer|date=October 23, 2020|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|access-date=2020-12-15|website=CNN}}</ref> 12-р сард [[Израил-Мароккогийн энхийн гэрээ|Мароккотой]] харилцаагаа хэвийн болгосон.<ref>{{Cite news|date=December 11, 2020|title=Morocco latest country to normalise ties with Israel in US-brokered deal|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55266089|access-date=December 15, 2020}}</ref> Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог.<ref>"Massive Israel protests hit universities" (Egyptian Mail, 16 March 2010) "According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country"</ref> Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=37–39, 47}}</ref> боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ.<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=47–49}}</ref> Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр [[Сири]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Саудын Араб]], [[Йемен|Йеменд]] ([[Араб-Израилын дайн|1948 онд Араб-Израилын дайнд]] оролцсон орнууд) очих боломжгүй.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot+din+israeli0304.htm|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|script-title=he:הוראות הדין הישראלי|year=2004|language=he|access-date=9 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701072212/http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot%2Bdin%2Bisraeli0304.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] үр дүнд [[Мавритани]], [[Катар]], [[Боливи]], [[Венесуэл|Венесуэл улс]] Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон<ref name="al-jaz-eng">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html|newspaper=Al Jazeera English|title=Qatar, Mauritania cut Israel ties|access-date=20 March 2012|date=17 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|publisher=YVKE Mundial Radio|title=Bolivia rompe relaciones diplomáticas con Israel y anuncia demanda por genocidio en Gaza|access-date=14 April 2010|date=14 January 2009|first=Abi|last=Abn|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105210936/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|archive-date=5 January 2011}}</ref> ч Боливи [[2019 он|2019 онд]] харилцаагаа сэргээжээ.<ref>{{cite news|last1=Flores|first1=Paola|title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746|access-date=15 December 2020|agency=[[ABC News]]|date=29 November 2019}}</ref> [[Хятад-Израилын харилцаа|Хятад]] улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/israel-china-relations-innovation-infrastructure-investment/|title=Israel-China Relations: Innovation, Infrastructure, Investment|last=Kuo|first=Mercy A.|date=17 July 2018|website=The Diplomat}}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан.<ref>{{Cite journal|jstor=2193961|title=The Recognition of Israel|journal=The American Journal of International Law|volume=42|issue=3|pages=620–627|last1=Brown|first1=Philip Marshall|doi=10.2307/2193961|year=1948}}</ref> [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, [[1991 он|1991 оны]] 10 сард харилцаагаа сэргээсэн.<ref>{{cite news|last=Yaakov|first=Saar|title=There Were Times (Hayu Zemanim)|page=30|language=he|publisher=Israel Hayom|date=18 October 2017}}</ref> АНУ Израилыг "нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол" дээр үндэслэн "Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш" гэж үздэг.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014|website=U.S. Department of State|access-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=Israel: Background and Relations with the United States Updated|publisher=Defense Technical Information Center|access-date=19 October 2009|archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|url-status=dead}}</ref> 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн<ref name="PNADR900">{{cite web|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|title=U.S. Overseas Loans and Grants|access-date=2021-05-01|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131018/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|url-status=dead}}</ref> ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|url-status=dead|archive-date=20 October 2011|title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225192852/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2007|title=Foreign Aid}}</ref> 2007 он гэхэд [[Герман-Израилын харилцаа|Герман]] Израил улс болон [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум [[Евро|еврогийн]] нөхөн төлбөр төлсөн.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2)|access-date=29 September 2010|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Европын Холбоо|ЕХ]] болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан.<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/127874|title=EU to Revise Relations with Turbulent Neighbourhood|author=Eric Maurice|publisher=[[EUobserver]]|date=5 March 2015|access-date=1 December 2015}}</ref> [[Файл:President_Donald_Trump_and_Prime_Minister_Benjamin_Netanyahu_Joint_Press_Conference,_February_15,_2017_(01).jpg|left|thumb|АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Израилын Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] хийсэн хэвлэлийн бага хурлын үед, 2017 он.]] Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна.<ref>{{cite journal|last=Uzer|first=Umut|date=26 March 2013|title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|journal=Middle East Policy|volume=XX|issue=1|pages=97–110|doi=10.1111/mepo.12007|access-date=7 January 2017|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423054359/http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|url-status=dead}}</ref> Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш [[Грек-Израилын харилцаа]] сайжирч эхэлсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442|title=Israel woos Greece after rift with Turkey|newspaper=BBC News|date=16 October 2010}}</ref> Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд [[Израилын нисэх хүчин]] [[Грекийн нисэх хүчин|Грекийн нисэх хүчинтэй]] Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан. [[Азербайжан]] нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат [[Энэтхэг-Израилын харилцаа|харилцаа]] тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|publisher=Jerusalem Institute for Western Defense|last=Kumar|first=Dinesh|title=India and Israel: Dawn of a New Era|access-date=19 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|archive-date=12 May 2012}}</ref> Энэтхэг нь [[Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн жагсаалт|Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн]] хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|archive-url=https://archive.today/20120707084501/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel|date=19 January 2010|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012}}</ref> Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/15453225|title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world|newspaper=The Economist|date=4 February 2010|access-date=20 March 2012}}</ref> Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг. Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.653988|last=Pfeffer|first=Anshel|newspaper=Haaretz|title=The Downsides of Israel's Missions of Mercy Abroad|date=28 April 2015|access-date=22 November 2015|quote=And even when no Israelis are involved, few countries are as fast as Israel in mobilizing entire delegations to rush to the other side of the world. It has been proved time and again in recent years, after the earthquake in Haiti, the typhoon in the Philippines and the quake/tsunami/nuclear disaster in Japan. For a country of Israel's size and resources, without conveniently located aircraft carriers and overseas bases, it is quite an impressive achievement.}}</ref> 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ.<ref name="Geldenhuys">{{cite book|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|url-access=registration|quote=israel international aid africa 1970.|title=Isolated States: A Comparative Analysis|author=Deon Geldenhuys|publisher=Cambridge University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/428 428]|isbn=978-0-521-40268-2}}</ref> Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох [[Машав|Машавыг]] байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/mashav/AboutMASHAV/Pages/Background.aspx|title=About MASHAV|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 January 2017}}</ref> Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна.<ref name="Yacobi">{{cite book|title=Israel and Africa: A Genealogy of Moral Geography|author=Haim Yacobi|publisher=Routledge|year=2016|pages=111–112}}</ref> 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/26634/Default.aspx|date=20 May 2015|access-date=24 November 2015|newspaper=Israel Today|title=When catastrophe strikes the IDF is there to help}}</ref> Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ-ийхээ]] 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв.<ref name="Quinn">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/04/uk-among-six-countries-hit-un-aid-spending-target-oecd|title=UK among six countries to hit 0.7% UN aid spending target|author=Ben Quinn|publisher=theguardian|year=2017}}</ref> Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.<ref>{{cite report|date=October 2016|title=World Giving Index|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/1950a_wgi_2016_report_web_v2_241016.pdf|publisher=Charities Aid Foundation|access-date=20 January 2017}}</ref> == Дайн самуун == Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар [[Адольф Хитлер]] тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая [[Еврей|еврейг]] аймаглан устгах ([[Холокост]]), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ. === Цэрэгжилт === Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж. === Орчин үе === Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр [[Их Британи]] Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ. Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм. Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж. Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт. == Газар зүй == Израил нь хойд талаараа [[Ливан]], [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]]тэй хиллэдэг. == Зүүлт == ===Тэмдэглэл=== {{Reflist|group=fn}} {{notelist}} ===Эшлэл=== {{reflist}} ===Эх сурвалж=== {{Refbegin|2}} * {{cite book |title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=978-0-7146-5576-5|publisher=Routledge|year=2004}} * {{cite book|title=The Original Story: God, Israel and the World|url=https://archive.org/details/originalstorygod0000bart|last1=Barton|first1=John|last2=Bowden|first2=Julie |author-link=John Barton (theologian)|isbn=978-0-8028-2900-9|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}} * {{cite book | last = Bascomb | first = Neal | author-link = Neal Bascomb | title = Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World's Most Notorious Nazi | year = 2009 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | location = Boston; New York |isbn=978-0-618-85867-5 | title-link = Hunting Eichmann }} * {{cite book |title=A History of the Jewish People |last=Ben-Sasson |first=Hayim |year=1985 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6}} * {{cite book|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=978-0-333-67631-8|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|author-link=Ahron Bregman |url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}} * {{cite book|title=World Music: The Rough Guide|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=978-1-85828-635-8|publisher=Rough Guides|year=1999 |url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo}} * {{cite book|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|url=https://archive.org/details/holocaustcitymak0000cole|last=Cole|first=Tim|isbn=978-0-415-92968-4|year=2003|publisher=Routledge}} * {{cite book | last=Fischbach | first=Michael | title=Jewish Property Claims Against Arab Countries | publisher=Columbia University Press | year=2008 |isbn=978-0-231-51781-2 | url=https://books.google.com/books?id=38xyBIqKgkwC&pg=PA27 }} * {{cite book |last1=Faust |first1=Avraham |chapter=The Exodus Group |editor-last1=Levy |editor-first1=Thomas E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Thomas |editor-last3=Propp |editor-first3=William H. C. |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |date=28 March 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-04768-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink |date=6 March 2002 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-2338-6 |language=en}} * {{cite book|last=Fraser|first=T.G.|title=The Arab-Israeli Conflict|url={{Google books|IBJrQgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=12 May 2013|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan Limited|isbn=978-1-4039-1338-8}} * {{cite book|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|url=https://archive.org/details/israelpalestinec0000gelv|last=Gelvin|first=James L.|author-link=James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85289-0}} * {{cite book|title=The Routledge Atlas Of The Arab–Israeli conflict|url=https://archive.org/details/routledgeatlasof0000mart|last=Gilbert|first=Martin|isbn=978-0-415-35900-9|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}} * {{cite book|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=978-0-306-47445-3|year=2003|publisher=Springer}} * {{cite book|title=Warfare and the Third World|url=https://archive.org/details/warfarethirdworl0000hark|last1=Harkavy|first1=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-24012-7}} * {{cite book|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|url=https://archive.org/details/brasseysinternat0000robe|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=978-1-57488-550-7}} * {{cite book|title=The Jewish State|url=https://archive.org/details/jewishstate0000herz_g7y9|last=Herzl|first=Theodor|author-link=Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=978-0-486-25849-2}} * {{cite book|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1998|isbn=978-1-85828-248-0 |url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco}} * {{cite book|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1295-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell}} * {{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300-1100 B.C.E. |location=Atlanta, Georgia |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=1-58983-097-0 |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC}} * {{cite book|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=978-0-253-33203-5|publisher=Indiana University Press|year=1993}} * {{cite book|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=978-0-87609-036-7|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988 |url=https://archive.org/details/forlandlordjewis0000lust}} * {{cite book|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|url=https://archive.org/details/israelshigherlaw0000mazi|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=978-0-7391-1485-8}} * {{cite book |last=McNutt |first=Paula M. |date=1999 |title=Reconstructing the Society of Ancient Israel |url={{Google books|hd28MdGNyTYC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Westminster John Knox |isbn=978-0-664-22265-9}} * {{cite book |last=Miller |first=Robert D. |date=2012 |orig-year=First published 2005 |title=Chieftains of the Highland Clans |url={{Google books|P35NAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=978-1-62032-208-6}} * {{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |date=2008 |title=1948: A History of the First Arab–Israeli War |url={{Google books|J5jtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14524-3}} * {{cite book|title=Triumph of the File: The Media's War in the Persian Gulf&nbsp;— A Global Perspective|last1=Mowlana|first1=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-1610-9 |url=https://archive.org/details/triumphofimageme0000unse}} * {{citation|author-link=OECD|author=OECD|date=2011|title=Study on the Geographic Coverage of Israeli Data|publisher=OECD Statistics Directorate|url=https://www.oecd.org/els/48442642.pdf}} * {{cite book |last1=Redmount |first1=Carol A. |chapter=The Literary and Historical Character of the Exodus Narrative |editor-last1=Coogan |editor-first1=Michael D. |title=The Oxford History of the Biblical World |date=7 June 2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988148-2 |language=en}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Adam|author-link=Adam Roberts (scholar)|title=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967|journal=The American Journal of International Law|volume=84|issue=1|year=1990|pages= 44–103|doi=10.2307/2203016|jstor=2203016|s2cid=145514740|url=https://semanticscholar.org/paper/8aaa455b51d4c49285089a97a08496071e322877}} * {{cite book|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8239-3978-7 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma_r5h5}} * {{cite book|title=The Economic Consequences of Zionism|url=https://archive.org/details/economicconseque0000rose|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-90-04-09147-4}} * {{cite book|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|url=https://archive.org/details/powerkillsdemocr0000rrum|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|author-link=R. J. Rummel|isbn=978-0-7658-0523-2}} * {{cite book|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=978-0-88125-545-4|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}} * {{cite book|title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East|last=Segev|first=Tom|isbn=978-0-8050-7057-6|year=2007|publisher=Henry Holt and Company}} * {{cite book |title=Palestine: A Guide |last=Shahin |first=Mariam |year=2005 |url=https://archive.org/details/palestine00mari |publisher=Interlink Books |via=[[Internet Archive]] |isbn=1-56656-557-X}} * {{cite book|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|url=https://archive.org/details/landbeyondpromis0000shin|last=Shindler|first=Colin |isbn=978-1-86064-774-1|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}} * {{cite book|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=978-0-02-865928-2|publisher=Macmillan|year=2007|volume=9|edition=2nd}} * {{cite book|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=978-0-521-86465-7|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek |url=https://archive.org/details/deterringamerica0000smit}} * {{cite book|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-275-97141-0 |url=https://archive.org/details/hopefulfilledris00lesl}} * {{cite book|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=978-1-898723-23-3|year=1997|publisher=Sussex Academic Press |url=https://archive.org/details/arabsinisrael00sten}} * {{cite book|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last1=Stone|first1=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=978-0-7914-1959-5|publisher=SUNY Press|year=1994}} * {{cite book|title=Culture and Customs of Israel|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000tors|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=978-0-313-32091-0|year=2004|publisher=Greenwood Press}} {{Refend}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Израил| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Иудаизм]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] jvd8boh1bx6047c2dx2c27858r5k7xv 0 8349 864899 860247 2026-08-05T18:51:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864899 wikitext text/x-wiki {{Short description|1265-1282 онуудад Ил Хан улсын Монгол удирдагч}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Абаха хан<br>{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Ilkhān al-Mu'aẓẓam<ref>"The Salghurid Coinage of Fārs (Iran) Citing the Mongols: The Varieties of Overlordships, Form and Content (623–685/1226–1286)", Mohammad Younis, ''Journal of The Oriental Society of Australia'', Vol. 45 (2013).[https://www.academia.edu/30362565/The_Salghurid_Coinage_of_F%C4%81rs_Iran_Citing_the_Mongols_The_Varieties_of_Overlordships_Form_and_Content_623_685_1226_1286_ <nowiki>Academia.edu</nowiki>]</ref><br />(Дээд Ил Хан)<br />Sultān-i Īrān<ref>Nizam-e-tawareekh by [[Qazi Beiza'i|Qazi Nasir Uddin Al Bezawi]]. [https://archive.org/details/dli.ernet.437312/page/n129/mode/1up Internet Archive].</ref><br />(Ираны Султан) | image = File:AbaqaEnthroned.png | caption = Абаха хатантайгаа. | succession = [[Ил Хан (цол)|Ил Хан]] | reign = 1265 оны 2 сарын 8 – 1282 | predecessor = [[Хүлэгү]] | successor = [[Тэкүдэр]] | birth_date = {{birth date|1234|2|27}} | birth_place = [[Монгол]] | death_date = {{death date and age|1282|4|4|1234|2|27}} | death_place = [[Хамадан]], [[Ил Хаант Улс]] | spouse-type = Хатан | issue = [[Аргун]] <br/> [[Гайхат]]<br/>[[Олжат]]<br/>[[Эль Кутлуг хатан]]<br/>Малика хатан | house = [[Боржигин]] | house-type = Династи | father = [[Хүлэгү]] | mother = Есөнжин хатан | religion = [[Буддын шашин]] | queen = [[Булган хатан (Ил Хан)|Булган хатан]]<br/>[[Падишах хатан]]<br/>[[Мариа Палэологина]]<br/>Кайтмиш Эгечи<br/>Нукдан хатан }} <!-- Unsourced image removed: [[Image:Ilkhanate 1256–1353.PNG|300px|thumb|Абаха(1234-1282) Монголын [[Ил Хан]] улсын хоёрдахь удирдагч байлаа.{{deletable image-caption|Wednesday, May 07 2008}}]] --> '''Абаха хан''' (1234–1282) ('''Абага''', '''Абага хан''' ч гэдэг) [[Перс]]ийн [[Ил Хан]] улсын хоёрдахь Монгол удирдагч (Ил-хан) байлаа. [[Хүлэгү]] хан, [[Есөнжин]] хатны дундаас гарсан хүү Абаха 1265–1282 онд Ил Хан улсыг захирч байсан бөгөөд түүнийг дүү [[Тэкүдэр]] нь залгамжилжээ. Абахагийн хаанчлалын жилүүдийн ихэнх хугацаанд Монголын Эзэнт гүрэн дотоодод дайнтай байлаа. Тухайлбал Ил Хан ба умард зүгийн [[Алтан Орд]]ын хоорондох дайныг дурдаж болно. Абаха мөн [[Сири]]йг эзлэн авахаар удаа дараа оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Тухайлбал [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан]]д ялагдал хүлээсэн байдаг. == Амьдрал == Абаха 1234 онд төрсөн. Тэрбээр Ил Хан улсыг үндэслэн байгуулагч [[Хүлэгү]] ханы хүү, түүний гэргий [[Хэрэйд]]ийн гүнж [[Догуз]] хатан Абахагийн хойт эх байв. Догуз [[Несториан шашин|Несториан Христ]] шашинтан байсан бөгөөд олон шашинд хүлцэнгүй ханддаг байсан Монголчуудын оюун санааны удирдагч гэгддэг байв. Абаха өөрөө эхийнхээ нөлөөгөөр Христ шашинд ихэд талтай байсан боловч [[Буддын шашин|Буддын шашинтан]] болсон ажээ. Хүлэгүгийн хайртай хүү тэрбээр [[Туркестан]]ы захирагч болсон.<ref name=runciman-320>Runciman, p. 320</ref> Хүлэгү 1265 онд өвчнөөр нас баржээ. Нас барахаасаа өмнө тэрбээр Византийн Эзэн хааны гэр бүлийн нэг охиныг Хүлэгүгийн олон эхнэрийн нэг болгохоор Византийн Эзэн хаан [[VIII Михаэл Палэологос]]той яриа хэлэлцээ хийж байлаа. VIII Михаэл өөрийн хууль бус охин [[Мариа Деспина Палэологина]]г сонгож 1265 онд зүүн ортодокс шашны патриарх [[Эутхимюс]]ыг дагалдуулан илгээжээ. Хүлэгү түүнийг ирэхээс өмнө нас барсан тул Абаха Ил Ханаар өргөмжлөгдөхдөө Мариаг хатнаа болгожээ. Абахагийн эх Догуз хатан 1265 онд мөн нас барахад оюун санааны удирдагчийн үүрэг Монголчуудын "Деспина хатан" гэдэг байсан Мариад шилжлээ. Абахагийн үеийн зарим зоосон дээр Христийн загалмайг дүрсэлж, "Эцэг, Хүү, Ариун Сүнсний нэрийн өмнөөс" гэдэг Христ шашны үгийг арабаар сийлсэн байдаг.<ref>"Histoire de l'Empire Mongol", Jean-Paul Roux, p.380</ref> Абаха Ил Хан улсын нийслэл Табризыг Монголчуудад таалагдсан баруун хойд хээр нутагт байнга байрлуулахаар шийджээ.<ref>Morgan, p. 142</ref> Тэрбээр Буддын, Христийн зэрэг зарим шашинд талтай байсан хэдий ч Исламын эсрэг үзэлтэй байв. Тэрбээр өөрийн харъяат Исламын шашинтнуудыг өөр шашинд оруулахыг оролдож, Несториан болон Буддын шашны эрх ашгийг тэднийхээс дээгүүр тавьж тэднийг өршөөлгүй хавчин дарамталдаг байлаа. Абаха эцгийгээ нас барснаас хойш дөрвөн сарын дараа төрийн эрх мэдлийг гартаа авч, газар, захирагчийн албыг дахин хуваарилсаар хэдэн сарыг өнгөрөөжээ.<ref name=runciman-320/> == Цэрэг дайны ажиллагаа == === Алтан ордны улстай дайтсан нь === Ил Хан улсын Монголчууд [[Хүлэгү]] ханы үеэс хойш [[Алтан Орд]]ын Монголчуудтай дайтсаар иржээ. Энэ дайн Абахагийн үед ч үргэлжилсэн бөгөөд Алтан Орд Абахаг хаан ширээнд суусны дараа хавар Ил Хан улс руу довтоллоо. Алтан Орд Египетийн Мамлюкууд хоорондоо холбоотон байсан бөгөөд Мамлюкуудын гарт байсан Сири рүү Абахаг довтлуулахгүй, хойд фронт руу анхаарлыг нь татаж сарниулахыг Алтан Орд оролдож байсан тул нь ийнхүү довтолжээ.<ref name=runciman-320/> Алтан Ордын хан [[Бэрх]] 1267 онд нас барах хүртэл энэ дайсагнал үргэлжлэв. === Цагадайн улстай дайтсан нь === 1270 онд [[Цагадайн Улс]]ын [[Барак]] хан [[Иран]]ыг эзлэн авах гэж оролдсоноор [[Херат]] хотод Абаха ханы эсрэг шинэ дайн эхлүүлэв. Харин Абаха хотоо амжилттай хамгаалж чаджээ. === Сирийг дайлсан нь === {{seealso|Монголчууд Сирийг дайлсан нь}} ==== Христ шашинт улсуудтай харилцаж байсан нь ==== Абаха нь Исламын шашинт Мамлюкуудын эсрэг Өрнөдтэй хамтрахыг оролдсон олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Тэрбээр 1267-1268 онд Пап лам [[IV Клемент]]тэй харилцаа тогтоохыг оролдож, 1268 онд Монгол элч илгээж, Өрнөдийн орнууд болон хадам эцэг VIII Михаэлтэй хамтран [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулахыг зорьж байлаа. Тэрбээр Ром болон [[Арагоны I Хауме]]гээс хариу авчээ. Гэхдээ энэ нь 1269 онд Хаумег [[Акка, Израиль|Акка]] руу бүтэл муутай аян дайн хийхэд хүргэсэн эсэх нь тодорхойгүй байна.<ref>Knobler</ref> Абаха Арагоны ванд бичихдээ түүнийг [[Силисийн Армен|Силисид]] ирвэл өөрийн дүү [[Ахай]]г угтуулж илгээнэ гэж бичжээ. Абаха мөн [[Английн I Эдвард]]ад элч илгээж байсан бөгөөд 1274 онд Пап лам [[X Грегори]] руу төлөөлөгчид илгээжээ. Абахагийн нарийн бичгийн дарга Рихалдус [[Лионы Хоёрдугаар Зөвлөл]]ийн хурал дээр Хүлэгү Христүүдтэй ямар найрсаг байсныг тэдэнд сануулж, Абаха Сириэс Мамлюкуудыг хөөж гаргахаар төлөвлөж байгааг батлан хэлжээ.<ref>Jackson, pp. 167-168</ref> ==== Загалмайтны есдүгээр аян дайны үеэр явуулсан Абахагийн цэрэг дайны ажиллагаа (1271) ==== [[Зураг:EdwardICrusadeMap.jpg|thumb|[[Загалмайтны есдүгээр аян дайн]]ы үеэр 1271 онд явуулсан Абахагийн жанжин Самагарын удирдсан Монгол цэргийн ажиллагаа (улаанаар тэмдэглэв)]] {{seealso|Загалмайтны есдүгээр аян дайн}} [[Антиохын VI Бохемонд]] хадам эцэг [[Армений I Хетум]]ын нөлөөгөөр 1260 онд Абахагийн эцэг Хүлэгүг хан байх үед Монголчуудад сайн дураар даган оржээ.<ref>Peter Jackson, ''Mongols and the West'', p. 167</ref> Ингэснээр Антиох, Триполи улсууд Ил Ханы вассал улсууд болжээ. 1268 онд Мамлюкийн удирдагч Бэйбарс Антиохыг эзэлсний дараа,<ref>Amin Maalouf, p.267</ref> Бохемонд Триполийг нэмж алдахгүйн тулд Бэйбарстай дайнаа зогсоожээ.<ref> Amin Maalouf, p.268 (French)</ref><ref>Runciman, 325-327</ref> Антиох эзлэгдсэний хариуд, [[Английн I Эдвард]] 1271 онд Аккад ирж, Загалмайтны шинэ аян дайн хийхийг оролдов. Энэ оролдлого нь эцэстээ амжилтгүй болсон бөгөөд Эдвард Англи руугаа буцахын өмнө Мамлюкуудтай дайнаа зогсоож амжжээ. Эдвард Аккад ирээд Абаха руу Режиналд Россел, Ваузын Годефрой, Паркерийн Жон нараар толгойлуулсан элч илгээж, Монголчуудаас цэргийн тусламж хүсжээ.<ref>"Histoire des Croisades III", Rene Grousset, p.653. Груссе тэр үеийнхээ эх сурвалжаас ("Eracles", p.461) эш татан Эдвард "por querre secors" ("тусламж хүсэх") зорилгоор Монголчуудад хандсаныг тайлбарлажээ.</ref> Абаха Туркестанд тулалдаж байсан боловч Эдвардын хүсэлтэд нааштайгаар хандан Селжүкийн Анатоли дахь Монгол цэргээс нэг түмэн цэргийг [[Самагар]] жанжны удирдлага дор Сири рүү илгээв. {{quote|"Энэ хэрэг явдлын талаар ярилцаад бид хүчирхэг цэргээ Семакар (Самагар) жанжнаар удирдуулан танд туслуулахаар илгээхээр тогтлоо; тиймээс та дээр дурдсан Семакарыг оролцуулсан төлөвлөгөөг өвөр зуураа хэлцэхдээ дайсантай тулалдах сар, өдрөө тодорхой бөгөөд нарийн тохирно уу."|1271 оны есдүгээр сарын 4-нд Абахагаас I Эдвардад явуулсан захидал.<ref>Quoted in Amitai-Preiss, ''Mongols and Mamluks'', p.98</ref>}} Монголчууд туслах Селжүк цэргүүдийн хамтаар [[Алеппо]]гоос урагших нутгийг сүйтгэжээ. Хэдийгээр энэ хүч харьцангуй жижиг байсан ч гэсэн, Исламын шашинт хүн амыг (тэд урьд нь Монгол жанжин Хитбухын удирдсан цэрэг өмнө зүгт Каир хүртэл тулалдаж байсныг мартаагүй байв) зугтан дүрвэхэд хүргэв.<ref>"Histoire des Croisades III", Rene Grousset, p.653.</ref> Харин Эдвард Монголчуудтай ажиллагаагаа зохицуулж, цэргээ цуглуулж чадахгүй, цэрэг дайны ямар ч амжилт гаргаж чадаагүй тул Абахагийн цэрэг яалт ч үгүй ухарчээ. Бэйбарс арваннэгдүгээр сарын 12-нд Египетэд сөрөг довтолгоо хийхэд Монголчууд ухраад аль хэдийн [[Евфрат]] мөрний цаана гарсан байлаа. ==== 1280-1281 оны аян дайн ==== Мамлюкуудын удирдагч [[Бэйбарс]] 1277 онд нас барлаа. 1280-1281 онд Абаха [[Сири]] рүү шинэ довтолгоон хийжээ. 1280 оны есдүгээр сард Монголчууд [[Баграс]], [[Дарбсак]]ыг авч, аравдугаар сарын 20-нд [[Алеппо]]г эзлэв. Монголчууд Акка руу элч илгээж, цэргийн тусламж хүсчээ. Гэвч Загалмайтнууд Мамлюкуудтай 10 жилийн турш дайтахгүй гэсэн гэрээний хугацаа нь дуусаагүй байв. Патриархын ширээт лам Абахагийн хүсэлтэд татгалзсан хариу өгөхдөө хот өлсгөлөнд нэрвэгдсэн байгаа бөгөөд Иерусалемийн ван өөр нэг дайнд татагдан ороод байна гэсэн тайлбар өгчээ. Киприйн ван [[III Хюг]] болон VI Бохемонд мөн цэргээ хөдөлгөсөн боловч хүчин тусалж чадсангүй. Учир нь Мамлюкууд аль хэдийн Монголчууд болон тэдний хооронд цэргээ байршуулж амжсан байв.<ref name=richard-465>Richard, pp. 465-466</ref> Абаха, [[Арменийн III Лео]] нар Франкчуудыг шинэ Загалмайтны аян дайн эхлүүлэхийг уриалсан боловч Мальтын орден болон I Эдвард (санхүүжилт байхгүйн улмаас ирж чадаагүй) нар л нааштай хариу өгчээ.<ref>Runciman, p.387</ref> Мальтын орден [[Бекаа]] руу хамтарсан довтолгоон хийж, Султаны эсрэг хэд хэдэн удаа тулалдан<ref>Runciman, p.390</ref> 1280 оны аравдугаар сард [[Крак де Шевальер]] хүртэл давшиж, 1281 оны хоёрдугаар сард Крак дахь Мамлюкийн цэргийг бутцохилоо.<ref name=richard-465/> Монголчууд эцэст нь ухрахдаа 1281 оны өвөл буцаж ирнэ гэж андгайлав. Тэд 50000 морьтон цэрэг, 50000 явган цэрэг авчирна гэдгээ Франкчуудад мэдэгдсэн боловч энэ хүсэлтэд ямар нэг хариу өгөөгүй ажээ.<ref>Runciman, p.390</ref> ==== 1281 оны намрын аян дайн ==== [[Зураг:1281BattleOfHoms.JPG|thumb|1281 оны [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан|Хомсын тулалдаанд]] Монголчууд (зүүн тал) ялагдсан нь.]] Египетийн Исламын шашинтнууд 1271 онд 10 жилийн хугацаанд Загалмайтнуудтай тулалдахгүй байхаар тохиролцсоноо тохиролцоогоо сахин тулалдаан хийгээгүй билээ. 1281 оны тавдугаар сарын 3-нд Исламын шашинт шинэ султан [[Калавун]] Аккагийн баронуудтай дайтахгүй байх 10 жилийн гэрээ шинээр байгуулаад (энэ гэрээгээ тэр сүүлд зөрчсөн),<ref>Калавун 1285 оны хавар [[Маркаб]]ыг гэнэт бүслэн довтолжээ. Grousset, p.692</ref> [[Триполийн VII Бохемонд]]той 1281 оны долдугаар сарын 16-нд мөн 10 жил дайтахгүй байх гэрээ байгуулав.<ref>Grousset, p. 688</ref> Урьд нь зарласан Монголчуудын довтолгоо 1281 оны есдүгээр сард эхэллээ. Мамлюкуудтай дайтахгүй байх гэрээнд өөрсдийгөө захирагдахгүй гэж үзсэн III Леогоор удирдуулсан Арменчууд болон Маркабын цайзыг хамгаалж байсан 200 орчим Мальтын ордений хөлөг баатар <ref>Grousset, p.687</ref><ref>"The Crusades Through Arab Eyes", p. 253: [[Маркаб]]ын цайзыг Арабчуудын ''аль-осбитар'' гэдэг байсан [[Мальтын ордений хөлөг баатрууд]] хамгаалж байв, "''Эдгээр санваартан-хөлөг баатрууд Монголчуудыг чин сэтгэлээсээ дэмжиж, 1281 онд тэднийг шинэ довтолгоо хийх үед нь мөр зэрэгцэн тулалджээ."''</ref> .<ref name=runciman-391/> 1281 оны аравдугаар сарын 30-нд 50000 Монгол цэрэг, 30000 Армени, Гүрж, Грек, Маркабын Мальтын орденийн хөлөг баатрууд Исламын шашинтны удирдагч Калавунтай тулалдсан [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан]] болсон боловч аль тал ялсан нь тодорхойгүй өндөрлөж, хоёр тал их хохирол амслаа.<ref name=runciman-391>"Мөнхтөмөр Монгол цэргийн төв хэсгийг захирч, Монголын бусад вангууд түүний зүүн гар талд, харин Гүрж, Лео ван, Мальтын Орденийхэн баруун гар талд нь байв", Runciman, p391-392</ref> == Алагдсан нь == Абаха 1282 онд алагдсан бололтой. Түүний бэлэвсэн эхнэр Мариа Константинополь руу төрхөмдөө буцжээ. Харин эцэг нь Багдадад тохиолдсон зүйлээс нийслэл хотоо аврахын тулд түүнийг өөр нэг Монгол хантай суулгах гэж оролдов. Мариа энэ саналыг хүлээн авалгүй, гэлэнмаа болж, 1285 оны үед [[Панагиа Мухлиотисса]] сүм хийдийг байгуулжээ. Абахагийн орыг Исламын шашинт дүү [[Тэкүдэр]] нь залгав. Тэкүдэр Абахагийн Христийг дэмжигч бодлогыг орвонгоор нь эргүүлж, Франкын нутаг дэвсгэрт дахин халдаж, 1285 онд Маргатын хойд цайз, 1287 онд [[Латтаки]], 1289 онд [[Триполи, Ливан|Триполи]]йг эзлэн авсан Мамлюкийн Султан [[Калавун]]тай эвслээ.<ref>Tyerman, p.817</ref> 1284 онд Абахагийн хүү [[Аргун]] [[Хубилай хаан]]аар дэмжүүлэн амжилттай эргэлт хийж, авга ах Тэкүдэрээ цаазаар аваачин, төрийн эрхийг өөрөө авч, Абахагийн үеийн Христ шашныг дэмжигч бодлогыг эргүүлэн тогтоожээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * {{cite book |title=Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281|url=https://archive.org/details/mongolsmamluksma0000amit|last=Amitai-Preiss |first=Reuven|year=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=0521462266}} * {{cite book|author=Atwood, Christopher P.|title=The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire|url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo|date=2004|publisher=Facts on File, Inc|isbn=0-8160-4671-9}} * Roux, Jean-Paul, ''Histoire de l'Empire Mongol'', Fayard, ISBN 2-213-03164-9 * {{cite book|author=Richard, Jean|authorlink=Jean Richard (historian)|title=Histoire des Croisades|url=https://archive.org/details/histoiredescroi01michgoog|date=1996|publisher=[[Fayard]]|isbn=2-213-59787-1}} * [[Steven Runciman|Runciman, Steven]], (1987 (first published in 1952-1954)). ''A History of the Crusades 3''. [[Penguin Books]]. ISBN 978-0-14-013705-7. * {{cite book |title= God's War: A New History of the Crusades|url= https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer|last=Tyerman |first=Christopher|year= 2006|publisher= Harvard University Press|location= Cambridge, MA|isbn=0674023870}} == Гадны гогцоонууд == * [https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Khan genealogy] * [https://web.archive.org/web/20131015081646/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/ilkhanate.html The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Il-Khanate)] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Хүлэгү]] |албан_тушаал =[[Ил Хан]] |он =1265-1282 |дараа =[[Тэкүдэр]] }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ил хан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:1234 онд төрсөн]] [[Ангилал:1282 онд өнгөрсөн]] k6723sbw7ssz2i7hiwbcueyradhacj3 0 8447 864923 860257 2026-08-05T19:12:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864923 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{about|Хүлэгү хааны ач Ил Хан Аргуны|Хүлэгү хаанаас өмнөх Персийн захирагч Аргун Агагийн талаар|Аргун Ага}}{{Distinguish|Аргон}}[[Зураг:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|thumb|'''Аргун''' өөрийн хүү [[Газан]]ыг тэврэн эзэн хааны шүхэр дор зогсож байна. Хажууд нь Аргуны эцэг [[Абаха]] морьтой байна. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эхэн үе.]] <!-- Unsourced image removed: [[Image:Ilkhanate_1256–1353.PNG|300px|thumb|Arghun (1258-1291) was the fourth ruler of the Mongol [[Ilkhanate]].{{deletable image-caption|Wednesday, May 07 2008}}]] --> '''Аргун хан''' (1258 онд төрсөн -1291 оны 3-р сарын 10<ref name=steppes-376>"He died on March 7, 1291." ''Steppes'', p. 376</ref>-нд нас барсан) [[1284]]-[[1291]] онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нэг хэсэг [[Ил Хаант Улс]]ын дөрөв дэх удирдагч байлаа. Тэрбээр [[Хүлэгү]] хааны ач, [[Абаха]] ханы хүү бөгөөд Монголын их хаадын нэгэн адил [[Мөнх тэнгэр]]т чин сүжигтэн (хэдийгээр Будда болон Христ шашныг дэмждэг байсан ч) байлаа. Тэрбээр [[Ариун Газар|Ариун Газрын]] [[Лал]]ын шашинтнуудын эсрэг [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулах бүтэл муутай оролдлого хийн [[Европ]] руу хэд хэдэн удаа элч илгээж байснаараа алдартай. Аргун мөн [[Хубилай хаан]]аас шинэ эхнэр хүсч байжээ. Аргунд залуу гүнж Баяд овгийн [[Хөхөчин]]г хүргэж өгөх даалгаврыг [[Марко Поло]] авч [[Ази]] тивийг хөндлөн туулж Ил Хаант улсад хүрсэн байна. Хөхөчинг ирэхээс өмнө Аргун нас барсан тул гүнж Аргуны хүү [[Газан]]тай түүнийг суулгажээ. Ил хаан Аргуны элч Буксерал 1290 оны 1-р сарын 5-ны өдөр [[Лондон]] хотноо хүрэлцэн очиж, Английн хаан I Эдуардад бараалхан Монголын хааны илгээлтийг гардуулж байжээ. Эдуард хаан хариу илгээлтдээ Аргун хааныг бүх талаар дэмжихээ илэрхийлж байсан байна. == Намтар == [[Зураг:GhazanBeingBreastfed.jpg|thumb|Аргуны гэргий [[Булуган хатан]] бөгөөд [[Газан]]ыг (энд эх нь хөхүүлж байгаагаар дүрсэлсэн) төрүүлжээ. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эхэн.]]Аргун [[Абаха]] хан ба түүний Христ шашинтай гэргий [[Хаймаш хатан|Хаймаш хатнаас]] төрсөн. Аргун өөрөө олон эхнэртэй байсан бөгөөд хамгийн хайртай эхнэр нь Булуган байлаа. Булуган Аргуны хоёр хүү [[Газан]], [[Өлзийт]] нарыг төрүүлсэн. Хоёр хүү нь хоёулаа Аргуныг залгамжилсан бөгөөд улмаар [[Лал]]ын шашинд орцгоожээ. Аргун Өлзийтийг төрөхөд нь Христ шашны ёсоор угаалга үйлдүүлж загамайлаад Пап лам [[IV Николас]]ын нэрээр Николас хэмээх нэр өгчээ.<ref>"Arghun had one of his sons baptized, Khordabandah, the future Oljaitu, and in the Pope's honour, went as far as giving him the name Nicholas", ''Histoire de l'Empire Mongol'', Jean-Paul Roux, p.408</ref> [[Домииканы орден|Доминиканы]] миссионер [[Монтекрочегийн Риколдо]] Аргун бол "хамгийн адгийн хорлонтой этгээд, гэлээ ч гэсэн тэр Христүүдийн анд нөхөр билээ" гэж бичиж байв.<ref>Jackson, p.176</ref> Аргуны эмэгтэй дүү нарын нэг Өлжалх Гүржийн ван [[III Вахтанг|III Вахтангийн]] гэргий болсон.<ref>Grousset, p.846</ref> Аргун Буддын шашинтан байсан боловч ихэнх Монголчуудын нэгэн адилаар бүх шашин шүтлэгт хүлцэнгүй хандаж, тэр байтугай Лалын шашинтнуудад [[Кораны хууль|Кораны хуулиараа]] хэргээ шүүхийг хүртэл зөвшөөрдөг байжээ. Түүний сангийн сайд Саад ад Давла еврей гаралтай хүн байсан. Саад Ил Хаант улсын Монгол цэргийн удирдагчдын эрх мэдлээ урвуулан ашиглах явдалтай эрчтэй тэмцэх замаар засгийн газарт дэг журмыг үр дүнтэй сэргээн тогтоожээ.<ref>Mantran, Robert (Fossier, Robert, ed.) "A Turkish or Mongolian Islam" in ''The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 1250-1520'', p. 298</ref> == Зөрчил мөргөлдөөн == Аргуны хаанчлалын үе харьцангуй тайван байсан бөгөөд бусад Монголчуудтайгаа цөөхөн удаа л зөрчилдөн тулалджээ. Тэрбээр [[Хорасан]]д [[Цагаадайн улс|Цагадайн ханлиг]]ийн эсрэг богино хугацааны дайн хийсэн. 1289-1290 онд тэрбээр [[Ойрад]]ын эмир Наурузын үймээнийг дарж, Наурузыг Трансоксони руу дутаалгаж байв. 1290 онд тэрбээр [[Тулабуга]]гаар удирдуулсан [[Алтан Орд]]ын цэргийг [[Кавказ]]ын хавиас үлдэн хөөсөн юм. Аргуны хаанчлалын хугацаанд Египетийн [[Мамлюк|Мамлюкууд]] Сирид эрх мэдлээ тасралтгүй бэхжүүлж, Мамлюк Султан [[Калавун]] Загалмайтнуудын нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авсан бөгөөд эдний зарим нь, тухайлбал [[Триполийн ванлиг|Триполи]] Монголчуудын вассал улс байлаа. Мамлюкууд 1285 онд [[Маргат]]ын хойд цайзыг, 1287 онд [[Латтаки]]г эзлэн авч, 1289 онд Триполийг буулган авчээ.<ref>Tyerman, p.817</ref> == Христийн шашинт улсуудтай харилцаж байсан нь == {{main|Франц-Монголын эвсэл}} Аргун нь нийтлэг дайсан [[Египет]]ийн [[Мамлюк]]уудын эсрэг [[Европ]]чуудтай [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулахыг зорьж байсан олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Аргун тэр ч байтугай [[Иерусалем]]ийг эзлэн авдаг л юм бол угаалга үйлдэнэ гэж амлаж байв. Гэвч XIII зууны эцэс гэхэд Баруун Европ уналтанд орсон загалмайтны аян дайныг сонирхохоо больсон байсан тул Аргуны элч довтолгож байсан нь үр дүнгүй өнгөрч байв.<ref>Prawdin, p. 372. "Argun revived the idea of an alliance with the West, and envoys from the Ilkhans once more visited European courts. He promised the Christians the Holy Land, and declared that as soon as they had conquered Jerusalem he would have himself baptised there. The Pope sent the envoys on to Philip the Fair of France and to Edward I of England. But the mission was fruitless. Western Europe was no longer interested in crusading adventures.</ref> === Пап ламд илгээсэн анхны элч === 1285 онд Аргун Пап лам IV Хонориус (лат. Honorius PP. IV, итал. Giacomo Savelli; 1210-1287)-т Элч илгээж захидал хүргүүлжээ. Энэхүү захидлын латин орчуулга нь [[Ватикан|Ватиканд]] хадгалагддаг.[8][9] Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:[10] "Сири, Египет хэмээх Лалын шашинт орнууд та бидний хооронд оршиж байна, бид тэднийг бүслэн, хаах ("estrengebimus") болно. Бид та нарыг Египет рүү цэргээ илгээхийг хүсч элч илгээнэ. Ингэснээр бид нэг талаас нь, та нар нөгөө талаас нь гарамгай дайчдаараа тэднийг эзлэн авч чадна. Үүнийг хэзээ гүйцэлдүүлэхийг найдвартай элч ирүүлж бидэнд мэдэгдэнэ үү. Бид Ертөнцийн Эзэн, Пап лам, Их Хааны тусламжтай Сарацинчуудыг үлдэн хөөнө." —Аргунаас Ватиканы IV Хонориуст явуулсан захидлаас.<ref name=runciman-398>Runciman, p.398</ref><ref>"This Arghon loved the Christians very much, and several times asked to the Pope and the king of France how they could together destroy all the Sarazins" - Le Templier de Tyr - French original:"Cestu Argon ama mout les crestiens et plusors fois manda au pape et au roy de France trayter coment yaus et luy puissent de tout les Sarazins destruire" {{Webarchiv|url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/GuillaumeTyr5.html |wayback=20090101094255 |text=Guillame de Tyr (William of Tyre) "Historia rerum in partibus transmarinis gestarum" #591 |archiv-bot=2023-11-14 00:31:09 InternetArchiveBot }} <!--Recommend moving this to Wikiquote --></ref> Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:<ref>''The Crusades Through Arab Eyes'' p. 254: Arghun, grandon of Hulagu, "had resurrected the most cherished dream of his predecessors: to form an alliance with the Occidentals and thus to trap the Mamluk sultanate in a pincer movement. Regular contacts were established between Tabriz and Rome with a view to organizing a joint expedition, or at least a concerted one."</ref> === Филип болон Эдвард вангуудад илгээсэн захидлууд === [[Зураг:VoyagesOfRabbanBarSauma.jpg|thumb|Аргуны элч [[Раббан Бар Саума]] [[Марко Поло]]г [[Ази]]ас Европт эргэн ирэхээс хавьгүй өмнө дорно зүгийн [[Бээжин]] хотоос өрнө зүгийн [[Ром]], [[Парис]], [[Бордо]] хүртэл аялж, тухайн үеийн гол удирдагчидтай уулзжээ.]] Захидалдаа хариу аваагүй Аргун 1287 онд Европын удирдагчид руу Нестор шашинт Онгууд лам [[Раббан Бар Саума]]ар толгойлуулсан элч төлөөлөгчдийг илгээлээ. Эдгээр элч төлөөлөгч [[Ойрх Дорнод]] дахь Лалын шашинтнуудтай тулалдаж, Иерусалем хотыг эзлэн авах цэргийн эвсэл байгуулах зорилготой байв.<ref name=runciman-398/> Аргун захидалдаа нааштай боловч бүрхэг хариу авчээ. Саума 1288 онд Пап лам [[IV Николас]], [[Английн I Эдвард]], Францын [[IV Филип|Гоо Филип]] нарын нааштай хариу захидлуудыг аван буцсан. {{quote|"Аргун ханы бичгийг сийрүүлбэл: «Мөнх тэнгэрийн хүчинд хааны сууд Аргун үг ману …Франса … ноднин чи Мар бар … Саума Сагура… тэргүүтэн элчингээр өчиж илгээсэн. “Ил хааны цэргүүд Мисирийн зүг морилбоос бид бэр эндээсээ морилж хамсъя ” хэмээн өчиж илгээснийг чинь зөвшөөрч Тэнгэрийг залбирч барс жил өвлийн эцэс сард морилж хаврын тэргүүн сарын арван тавнаа Дамаскад бууя хэмээвэй. Эдүгээ үнэн үгэндээ хүрч цэргүүдээ болзолдоо илгээж Тэнгэрт мөр өгөгдөж тэд иргэнийг авбаас Иерусалимыг танд өгье. Хэн болзол хожимдож цэргүүдээ нэмэгүүлбээс юу зохих, хойно нь гэнэвээс юун тус. Бас аль бэр хэлэн нэмэн элчингээрээ жигүүр агуулган франц газрын тансаг ууд шунхууд элдэв өнгөтөн хөрс өгч илгээвээс, хэрэв соёрхвоос Тэнгэрийн хүчин хааны суу мэдтүгэй хэмээн Мүскерил хорчийг илгээв. Бичиг минь үхэр жил зуны тэргүүн сарын зургааны хуучдаар Хөндлөнд бүхүйд бичив» гэсэн байдаг. Мар бар Саума (Rabban Bar Sauma 1225－1294) бол Несториан шашны өндөр албан тушаалтай лам хүн байв. Түүнийг зарим нь Уйгар, зарим нь Онгуд аймгийн хүн хэмээн тэмдэглэж иржээ. Тэрээр Хубилай хааны зарлигаар Ил ба Христосын шашинт улс оронд айлчлах элчээр томилогдон 1276 онд Бээжингээс мордон Ил хант улсад ирж тэндээс Аргун ханы бичгийг авч Ромын Пап ба Францын хаан гоо Филипп, Английн хаан Эдуард I нартай тус тус уулзан элчийн үүрэг гүйцэтгэж явсан түүхтэй. Мисир бол одоогийн Египет. Тухайн үед Египет нь Мамлюки ( Mamluk 1250－1517）-ийн эзэмшилд байж, Ил хант улсын гол дайсан болж байв. Дамаск бол одоогийн Сирийн нийслэл. Иерусалим бол одоогийн Иерусалим бөгөөд эртнээс олон шашны зөрчил тэмцлийн төв болсоор ирсэн ба Монголчууд бас тухайн үед татагдан оролцож байжээ. Франса нь одоогийн Франц болохыг тус тус заажээ. Тус бичгийг орчин цагийн Монгол хэлэнд утгачлан буулгавал: «Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн хааны суугаар тэтгүүлсэн Аргун ханы үг: Францын хаан танаа … Раббан Саумагаар ахлуулсан элчийг илгээн уулзуулах үед “Ил хан цэрэг хөдөлгөөн дайнд мордвол бид эндээс мордож хамсан байлдъя” хэмээн өгүүлснийг чинь зөвшөөрч “Тэнгэрийг залбирч барс жилийн өвлийн эцэс сард морилж, хаврын тэргүүн сарын арван таванд Дамаскад бууя” хэмээн тохиролцон билээ. Одоо Францын хаан та болзсон ёсоор цэргээ илгээж, бид тэнгэрт ивээгдэн мөр өгөгдөж Мамлюкуудыг эзэлж авбал танд хариу болгон Иерусалимыг бэлэглэе. Болзооноос хожигдож цэргээ нэмж ирүүлбэл хэн ч юу ч хожихгүй, хэргийн хойно гэмшивч тус нэмэр болохгүй. Бас хэн нэгээр үг бариулж элчин болгон Франц орны тансаг зүйлс , шунх, элдэв өнгөт хөрс зэргийг өгч ирүүлбэл хариу соёрхлыг Тэнгэрийн хүч, хааны суу мэдтүгэй хэмээн Мүскерил хорчийг илгээлээ. Тус бичгийг үхэр жилийн зуны тэргүүн сарын зургаанд Хөндлөнд байхад бичив» болно. "|Аргунаас Францын хаан гоо Филипп-д явуулсан захидлаас<ref>" Г.Гэрэлбаатар "Аргун ханы Мөнх тэнгэрийн шашин" эрдэм шинжилгээний өгүүлэл </ref>}} === Гуравдахь удаагийн илгээлт === [[Зураг:ArghunLetterToPhilippeLeBelExtract1289.jpg|thumb|1289 онд Аргунаас [[IV Филип|Гоо Филип]]эд явуулсан захидал. Энэ захидал [[Уйгур бичиг|Уйгур бичгээр]] бичигдсэн бөгөөд танилцуулга хэсэгтэй юм. Энэ захидлыг Францын ванд [[Гизолфегийн Бускарел]] дамжуулан өгчээ. Тамга нь хятад бичгээр бичигдсэн Их Хааны тамга юм. Тамган дээр: "Төр улсыг баригч, түмэн олныг түвшрүүлэгчийн тамга" гэсэн бичиг байна. Цаасыг нь [[Солонгос]]т гар аргаар үйлджээ. 182x25 см. [[French National Archives]].<ref>''Grands Documents de l'Histoire de France'', Archives Nationales de France, p.38, 2007.</ref>]]1289 онд Аргун Европ руу гурав дахь удаагаа элч илгээхдээ Персэд суурьшсан Генуягийн иргэн [[Гизолфогийн Бускареллус|Гизолфогийн Бускареллусыг]] (лат. ''Buscarellus de Gisulfo'') илгээжээ. Түүний гол зорилго нь загалмайтан, монголчууд нэгдэж ажиллагаа явуулах өдрийг товлоход оршиж байв. Загалмайтнууд Сэн-Жан-д'Акрт буунгуут Аргун цэргээ хөдөлгөжээ. Бускарел Ромд 1289 оны 7-р сарын 15-наас 9-р сарын 30 хүртэл, Парист 1289 оны 11-12-р сард тус тус байв. Тэрээр Аргуны захидлыг Филип лө Бэлд гардуулжээ. Тус захидлаар Филипийн захидал болон амлалтад хариу өгч, Иерусалимыг шагнал болгон өгөхөөр санал болгож, довтолгоог 1290 оны өвлөөс 1291 оны хавар хүртэл өөрчлөн товлохоор оролдсон:<ref>Runciman, p.401</ref> Бускарелло Монголын хаан загалмайтнуудад шаардлагатай бүх хангамжийн зүйлсийг, үүний дотор 30.000 адуу бэлдэнэ гэдгийг дуулгажээ.<ref>Jean Richard, p.468</ref> Дараа нь Бускарел Англи руу Аргуны захидлыг [[Английн I Эдвард|I Эдвардад]] өргөн барив. Тэрээр Лондонд 1290.01.15-д очсон. Энэ захидалд Эдвардын өгсөн хариу сайтар хадгалагдсан байдаг. Тэрээр төлөвлөгөөг маш сонирхсон боловч яг хэрэгжүүлэх тал дээр зайлсхийсэн хариу өгч, Пап лам руу булзааруулжээ.<ref>"Histoire des Croisades III", p.713, Rene Grousset.</ref> 1290 оны 5-р сарын 14 буюу монгол тооллоор барс жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн таванд Ил хаан Аргунаас Пап [[IV Николас|IV Николаст]] илгээсэн албан бичгийг Монгол бичгээр бичиж дээр нь “төр улсыг баригч, түмэн олныг төвшитгүүлэгчийн тамга” гэсэн [[тамга]] даржээ. Бичгийн агуулга нь: {{quote|<< ... бусад аливаа иргэн өөрийн ном бичгээр залбиран... ард худал... залбиран буй. Машиахын ном, тэнгэр тайгч үнэн үнэн буй. Эдүгээ “Ил хан Машиахын ном дор ортугай” хэмээж илгээжээ чи. Сайн эцэг минь Машиахын ном үнэн тул, сайн эмээгээ шилам дор буй бөлгөө хэмээн та Христос иргэн дор ад бүү хүртүгэй хэмээж хэдэнтээ дуулган элчин илгээгээд өгүүлжүхүй, элч авай зэ. Шилам дор ортугай хэмээхүй чинь зөв ба Чингис хааны ургууд өөрийн монголчууд дураар аж. Шиламд орвоос ба эсвээсээр ганц Мөнх тэнгэр мэд хэмээж. Эд шиламд орогсод таны мэтэс магад үнэн сэтгэлтэн ариун ард Мөнх тэнгэрийн, Машиахын ном зарлигийг бус үл болгон буй за. Бусад иргэн Мөнх тэнгэрийг умартаж бус болгож худал хулгай үйл үйлдэх үлхүү олон буй. Эдүгээ манийг шилам дор эс оржээ хэмээн муулан ба сэтгэн ахуу чи. Ганц Мөнх тэнгэрт залбирваас зүгээр сэтгэж аваас шиламд орсон мэт үлхүү буй. Бичиг минь барс жилийн зуны тэргүүн сарын таван шинэдэд Ормойд бүхүй дор бичвэй >> гэжээ. Машиах(Messiah) гэдэг нь энд Христосын шашин гэдэг утгаар оржээ. Исүсийг зөнч, аврагч буюу Машиах ч гэдэг. Шилам бол Христосын шашинд орох усан угаалгын зан үйл буюу баптисм (baptism) -ыг нэрлэсэн Сийр үг. Орчин цагийн Монгол хэлэнд утгачлан буулгавал: ….. Ил хан улс бол иргэд өөр өөрийн ном бичгээр залбиран явдаг шашин шүтлэг чөлөөтэй улс оронд тооцогдоно. Үүний дотор гаж шашин, хуурамч сүсэгтэн байдгийг үгүйсгэхгүй. Харин Машиахын ном хэмээх Христос, тэнгэр тайгч Мөнх тэнгэрийн шашин хоёр бол хамгийн үнэн бөгөөд зөв шүтлэг бишрэл юм. Пап IV Николасээс Аргун ханд “ Чиний сайн эцэг чинь Христосын шашныг үнэн гэдэг байсан, чиний сайн эмээ чинь Исүст итгэгч хүн байсан тул чи Христосын шашныг шүтдэг иргэдийг ад бүү үзэгтүн” хэмээн удаа дараа захиа бичин элчин илгээн хэлүүлж Аргун ханыг бас Христосын шашинд ортугай хэмээн шаардсан байна. Пап IV Николасээс Христосын шашинд ор гэдгийг Аргун хан буруу гэхгүй. Чингис хааны ургуудыг багтаасан өөрийн Монголчууд бол их дур зоригийн үзэлтэй хүмүүс байдаг. Христосыг шүтсэн хүн ч байх ба ганц Мөнх тэнгэр мэд хэмээн үндэсний шашнаа шүтэж буй хүмүүс ч буй. Эдгээр Христосын шашин шүтэж байгаа иргэд нь Пап IV Николас мэт үнэн сэтгэлтэй ариун ард болох бөгөөд хамгийн гол нь Мөнх тэнгэрийн ба Христосын ном зарлигийн аль алийг нь үгүйсгэдэггүй бүгдийг мөрдөн дагадаг өвөрмөц онцлогтой сонин хүмүүс юм. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд Христосын шашинд орсон ч тэдний зүрх сэтгэлд нь Мөнх тэнгэр нь байдаг. Харин бусад иргэдийн хувьд Мөнх тэнгэрийг мартаж үгүйсгэн худал хулгайн явдлыг үлэмж их үйлдэж байна. Эдүгээ Пап чи биднийг Христосын шашныг шүтээгүй хэмээн муулан сэтгэж байгаа бололтой. Харамсалтай нь бид Христосын шашинд орох чин хүсэл алга. Ганц Мөнх тэнгэрт залбирах буюу зүгээр түүнийг сэтгэж байвч Христосыг шүтсэнээс илүү их ач тустай байх болно. Энэхүү захидлыг монгол тооллоор барс жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн таванд Ормойд байхад бичжээ. "|Аргунаас Францын хаан гоо Филипп-д явуулсан захидлаас<ref>" Г.Гэрэлбаатар "Аргун ханы Мөнх тэнгэрийн шашин" эрдэм шинжилгээний өгүүлэл </ref>}} ==== Дайралтын тэнгисийн хүчинг бүрдүүлсэн нь ==== 1290 онд Аргун [[Багдад|Багдадад]] хөлөг онгоц барих хөтөлбөр эхлүүлж, Мамлюкийн [[Улаан тэнгис]] дэх арилжаа худалдаанд саад учруулахыг зорьж байв. [[Бүгд Найрамдах Генуя Улс|Генуячууд]] хөлөг онгоц барихад туслах зорилгоор 800 мужаан, далайчнаас бүрдсэн баг илгээв. Мөн [[арбалетчдын]] нэг баг илгээсэн. Гэвч Генуягийн засгийн газар эцэстээ тус төлөвлөгөөг татгалзаж, Персийн булангийн Басра боомтод Генуячуудын дунд тулалдаан зөрчил гарснаар энэ ажиллагаа бүтэлгүй болжээ.<ref>"Only a contingent of 800 Genoese arrived, whom he (Arghun) employed in 1290 in building shipd at Baghdad, with a view to harassing Egyptian commerce at the southern approaches to the Red Sea", p.169, Peter Jackson, ''The Mongols and the West''</ref><ref>Jean Richard, p.468</ref> === Дөрөв дэх илгээлт === Аргун 1290 онд Европын хаад руу Андрей Заган (Цагаан)-аар тэргүүтэй, Гизолфегийн Бускарел, Сахадин нэр нэгэн христ шүтлэгтнээс бүрдсэн элч илгээв.<ref>Runciman, p.402</ref> 1291 онд [[IV Николас|Пап лам IV Николас]] шинэ загалмайтны аян дайн зарлаж, Аргун, Армений [[II Хэтум]], жакобит, этиоп, гүржүүдтэй хэлэлцээр хийв. 1291.01.05-д Николас бүх христ шашинтанд хандан Ариун газрыг аврах мөргөл үйлдэж, Английн I Эдвардын араас загалмайтны аян дайнд мордохыг христ шашинтнуудад уриалж эхлэв.<ref>Dailliez, p.324-325</ref> Гэвч эдгээр хүчин чармайлт дэндүү бага, дэндүү хожимдсон ажил болсон. 1291.05.18-д мамлюкууд Сэн-Жан-д'Акрыг эзэлжээ. 1291 оны 8-р сард Николас Аргунд захидал бичиж, түүнд I Эдвардын Ариун газрыг эргүүлэн авах загалмайтны дайнд мордох гэж буй төлөвлөгөөг мэдээлж, загалмайтнууд зөвхөн монголчуудын "хүчирхэг гар"-ын тусламжтай амжилт олно гэж мэдэгджээ.<ref>Schein, p.809</ref> Николас загалмайтны үргэлж хийдэг заншлын дагуу Аргуныг угаалга үйлдэн, мамлюкуудын эсрэг цэргээ хөдөлгөхийг хүсчээ.<ref>Jackson, p.169</ref> Гэвч Аргун өөрөө 1291.03.10-д нас барсан байсан бөгөөд IV Николас өөрөө 1292 оны 3-р сард мөн нас барснаар тэдний хамтын ажиллагаа явуулах оролдлого эцэс болжээ.<ref>Runciman, p.412</ref> I Эдвард Аргуны залгамжлагч [[Гайхат]]д 1292 онд [[Жөффри дө Лангли]]йг элчээр илгээсэн боловч зөвхөн Аргуны хүү Газаны үед л харилцаа сэргэжээ. == Нас барсан нь == Аргун 1291 оны 3-р сарын 7-нд нас барж<ref name=steppes-376/>, түүний дүү [[Гайхат]] эрх мэдлийг залгамжлан авсан байна. Аргун хан нь буддист биш байсан ч лам нарыг хүндэтгэн харилцаж байсан тухай [[Рашид ад-Дин|Рашад-ад-Диний]] бичсэн “[[Судрын чуулган]]”-д тэмдэглэжээ. Гэтэл эдгээр лам нар нь эцэстээ түүний амь насыг хөнөөсөн байна. Түүний бичсэнээр Аргун хан нь Энэтхэгээс ирсэн нэгэн ламын бэлдэж өгсөн үхүүлэхгүй урт наслуулах эмийг наян өдөр ууж, дөчин өдөр мацаг бариад хүндээр өвчилж түүний улмаас мөнх бусыг үзүүлжээ. Тус эмийн найрлага, гол бүрэлдэхүүн нь хөхүүр, мөнгөн ус хоёр байжээ. Харин асрахын хүчээр арай гайгүй болж байтал бас нэг өдөр дахиад нэг лам гэнэт дайрч орж ирээд Аргун ханд хүний цус орсон архи гурван хундага уулгажээ. Үүнээс болж ханы бие улам муудаж янз бүрийн арга чарга хийсэн боловч тусыг үл олж хэдэн сарын дараа идэр залуу үедээ тэнгэрт хальсан юм. XIII зуунд Өрнөдөд Монголчуудын нэр моодонд орж, Италид төрсөн олон хүүхэд Монгол хаадын нэрээр нэрлэгдэж байв. Тухайлбал: ''Can Grande'' ("Их хаан"), ''Alaone'' ([[Хулагу]]), ''Argone'' (Аргун), ''Cassano'' ([[Газан]]).<ref>Peter Jackson, ''The Mongols and the West'', p.315</ref> == Марко Поло == Аргун [[Марко Поло]]д 23 жилийн дараа [[Венец|Венецид]] эргэн очих боломжийг бүрдүүлжээ. Аргун хайртай Баяд овгийн хатан Болганагаа алдсаныхаа дараа Хубилай хаанаас Болганы хамаатнаас шинэ бэр буулгаж өгөхийг хүсжээ. Ингээд 17 настай Хөхөчинг Аргуны хатан болгохоор сонгон, Марко Полод түүнийг далай тэнгис, хуурай газраа бараа болон аваачиж, өгөх даалгавар өгчээ. Ийнхүү Монголын хөлөг онгоц Энэтхэгийн далайгаар Персийг зорин хөдөлсөн байна. Энэ аялал хоёр жил үргэлжилж, энэ хооронд Аргун нас барсан тул Хөхөчин Аргуны хүү Газантай суужээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * [[Guillaume de Tyr]] (circa 1300). ''History of Deeds Done Beyond the Sea'', [https://web.archive.org/web/20090101092940/http://www.fordham.edu/halsall/basis/GuillaumeTyr1.html Online] (Original French). * "The Monks of Kublai Khan Emperor of China", Sir E. A. Wallis Budge. [http://www.aina.org/books/mokk/mokk.htm Online] * {{cite book|title=Les Templiers|url=https://archive.org/details/lestempliers0000dail|author=[[Laurent Dailliez|Dailliez, Laurent]]|language=French|publisher=Editions Perrin|date=1972|isbn=2-262-02006-X}} * Foltz, Richard (2000). "Religions of the Silk Road : overland trade and cultural exchange from antiquity to the fifteenth century". New York: St. Martin's Griffin. ISBN 0-312-23338-8. * {{cite book|title=Histoire des Croisades III, 1188-1291|author=Grousset, René|language=French|publisher=Editions Perrin|date=1935|isbn=2-262-02569-X}} * Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes: a History of Central Asia'', Naomi Walford, (tr.), New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1970. * {{cite book|author=Jackson, Peter|title=The Mongols and the West: 1221-1410|url=https://archive.org/details/mongolswest122110000jack|date=2005|publisher=Longman|isbn=978-0582368965}} * {{cite book|author=Lebédel, Claude|title=Les Croisades, origines et conséquences|publisher=Editions Ouest-France|language=French|date=2006|isbn=2737341361}} * {{cite book|author=Maalouf, Amin|title=[[The Crusades Through Arab Eyes]]|publisher=New York: Schocken Books|date=1984|isbn=0-8052-0898-4}} * {{cite book|author=Prawdin, Michael (pseudonym for Charol, Michael)|date=1940/1961|publisher=Collier-Macmillan Canada|title=Mongol Empire|isbn=1412805198}} * {{cite book|author=Richard, Jean|title=Histoire des Croisades|url=https://archive.org/details/histoiredescroi01michgoog|date=1996|publisher=Fayard|isbn=2-213-59787-1}} * {{cite book|title=A history of the Crusades 3|url=https://archive.org/details/historyofcrusade0000sirs|author=[[Steven Runciman|Runciman, Steven]]|publisher=Penguin Books|isbn=9780140137057|date=1987 (first published in 1952-1954)}} * {{cite journal|title=Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event|author=Schein, Sylvia|journal=The English Historical Review|volume=94|issue=373|date=October 1979|pages=805–819|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0013-8266(197910)94:373%3C805:GDPM1T%3E2.0.CO;2-8|month=Oct|year=1979|doi=10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805}} * {{cite book|author=Tyerman, Christopher|date=2006|title=God's War: A New History of the Crusades|url=https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer|publisher=Harvard University Press|isbn=0674023870}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Хааны угийн бичиг] * [https://web.archive.org/web/20131015081646/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/ilkhanate.html 1600 оноос өмнөх Лалын ертөнц: Монголын байлдан дагуулал (Илхаант улс)] {{s-start}} {{Залгамжлал| өмнө=[[Тэгүдэр]]| албан_тушаал=[[Ил Хан]]ы хаан | он=1284–1291| дараа=[[Гайхат]] }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ил хан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1291 онд өнгөрсөн]] h4ssqd3tamy5kv6oibygzel4gesxgwz 0 8526 864791 854389 2026-08-05T17:13:09Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864791 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Левант дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Иерусалим | native_name = {{unbulleted list|{{native name|he|יְרוּשָׁלַיִם}}|{{native name|ar|القُدس}}}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/3/2 | border = infobox | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = Dome of the Rock seen from the Mount of Olives (12395649153) (cropped).jpg | caption1 = [[Оливийн уул|Оливийн уулнаас]] харагдах [[Сүмийн Уул]]ан дээрх [[Ал-Акса сүм]] (зүүн) болон [[Чулууны Пөмбөгөр]]тэй (баруун) [[Иерусалимын хуучин хот|хуучин хот]] | image2 = המצודה בלילה.jpg | caption2 = [[Давидын цамхаг]] | image3 = הרברט_סמואל_ירושלים.jpg | caption3 = [[Ционы талбай]] | image4 = Jerusalem Chords Bridge 5 (cropped).jpg | caption4 = [[Аккордын гүүр]] | image5 = Old_city_walls_and_mamilla_ave._at_night_-_as_seen_from_"Rooftop"_restauran_-_Jerusalem,_Israel.jpg | caption5 = [[Мамилла худалдааны төв]] | image6 = 16-03-30-Klagemauer Jerusalem RalfR-DSCF7704.jpg | caption6 = [[Баруун Хана]] | image7 = Billy_Rose_Art_Garden_(14755133799).jpg | caption7 = [[Номын бунхан]] | image8 = East Jerusalem - The Old City - 171 (4261730886).jpg | caption8 = [[Ариун Авсны Сүм|Ариун Авс]] }} | image_flag = Flag of Jerusalem.svg | flag_alt = Иерусалимын Далбаа | flag_link = Иерусалимын далбаа | image_shield = Emblem of Jerusalem.svg | shield_alt = Иерусалимын Сүлд | shield_link = Иерусалимын сүлд | shield_size = 69px | nickname = {{ubl|{{transliteration|ar|Ir ha-Kodesh}} (Ариун Хот)|{{transliteration|ar|Bayt al-Maqdis}} (Гэгээнтний Өргөө)}} | pushpin_map = Израил#Палестин#Ойрх Дорнод2#Ази | pushpin_relief = | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_alt = Иерусалимын байршил | coordinates = {{Coord|31|46|44|N|35|13|32|E|region:IL-JM_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = Захиргаа | subdivision_name = [[Израил]] | subdivision_type1 = Нэхэж буй | subdivision_name1 = [[Израил]] ба [[Палестин]]{{refn|group=note|Палестин Улс (Палестины Үндсэн хууль, 1-р бүлэг: 3-р зүйлийн дагуу) Иерусалим хотыг өөрийн нийслэлээ гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3>[http://www.palestinianbasiclaw.org/basic-law/2003-amended-basic-law 2003 оны Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт]. Палестины үндсэн хууль. Татаж авсан: 2012-12-09.</ref> Гэвч [[Палестины Чөлөөлөх Байгуулга|ПЧБ]]-ын Хэлэлцээрийн Албаны Департаментын (ХАД) бичиг баримтад [[Зүүн Иерусалим]]ыг (Иерусалим бүхэлдээ биш) ирээдүйн нийслэл, заримдаа одоогийн нийслэл гэж тодорхойлдог. "Зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор" гэж тодорхойлсон 2010 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь Палестинд "Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх ирээдүйн тухай" "алсын хараа"-тай гэж заасан байдаг,<ref name=PLO-NAD-2010>{{cite web |work=PLO-NAD |date=2010 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |title=Jerusalem Non-Paper |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206101131/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Non-Peper/Jerusalem%20Non-Paper-%20Final%20%20June%202010.pdf |archive-date=2012-02-06 |access-date=2018-07-25}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |title=Statements and Speeches |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418223336/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=59 |archive-date=2016-04-18 |work=nad-plo.org |access-date=2014-11-25 |page=2 |quote="Энэхүү баримт бичиг нь '''зөвхөн хэлэлцүүлгийн зорилгоор зориулагдсан''' болно. Бүх зүйл тохиролцох хүртэл юу ч тохиролцоогүй болно.Палестины Иерусалимын талаарх '''алсын хараа'''...Бидний '''алсын харааны''' дагуу 1967 оны эзлэн түрэмгийллийн өмнөх хотын хил хязгаараар тодорхойлогдсон '''Зүүн Иерусалим нь Палестины нийслэл, Баруун Иерусалим нь Израилын нийслэл байх''' бөгөөд муж бүр хотын өөрийн хэсэгт бүрэн эрх мэдэлтэй байх болно."}}</ref> ба 2013 оны баримт бичгүүдийн нэгт нь "Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим"-ыг дурдаж, "Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим нь ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв" гэж тэмдэглэсэн бөгөөд мөн "Иерусалим нь Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх нь үргэлж байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байгаа бөгөөд "Палестин зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг хүлээн зөвшөөрсөн нь гашуун буулт юм" гэжээ.<ref name=PLO-NAD-2013>{{cite web |work=ПЧБ-Хэлэлцээрийн асуудал эрхэлсэн газар (NAD) |date=2013 |url=http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |title=East Jerusalem today – Palestine's Capital: The 1967 border in Jerusalem and Israel's illegal policies on the ground |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121305/http://www.nad-plo.org/userfiles/file/Factsheet%202013/EJ%20TODAY_FINAL%20REPORT_II.pdf |archive-date=2016-03-04 |access-date=2014-11-25 |quote=" ... Палестины нийслэл Зүүн Иерусалим ... Зүүн Иерусалимыг багтаасан 1967 оны хилийг Палестин хүлээн зөвшөөрсөн нь хүнд хэцүү буулт юм: ... Иерусалим үргэлж Палестины улс төр, засаг захиргаа, оюун санааны зүрх байсаар ирсэн бөгөөд одоо ч хэвээр байна. Эзлэгдсэн Зүүн Иерусалим бол ирээдүйн Палестины улсын нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн байгалийн төв юм."}}</ref>}} | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Израилын тойрог]] | subdivision_name2 = [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | subdivision_type3 = [[Палестины мужууд|Палестины муж]] | subdivision_name3 = [[Кудс муж|Кудс]] | established_title = [[Гихон]] суурин | established_date = МЭӨ 3000–2800 | established_title1 = Давидын хот | established_date1 = {{circa|1000 BCE}} | established_title2 = [[Иерусалимын хэрэм|Одоогийн хуучин хотын хэрэм]] баригдсан | established_date2 = 1541 | established_title3 = [[Хотын Шугам (Иерусалим)|Зүүн-Баруун Иерусалимын хуваалт]] | established_date3 = 1948 | established_title4 = [[Зүүн Иерусалимын хавсарган нэгтгэлт]] | established_date4 = 1967 | established_title5 = [[Иерусалимын тухай хууль]] | established_date5 = 1980 | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Иерусалимын хотын захиргаа]] | leader_party = [[Ликуд]] | leader_title = [[Иерусалим хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Моше Лион]] | unit_pref = | area_total_dunam = 125156 | area_metro_dunam = 652000 | elevation_m = 754 | population_as_of = {{Израилын хүн ам|Year}} |population_footnotes= {{Израилын хүн ам|reference}} | population_total = {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} | population_density_km2 = auto | population_metro = 1,253,900 | population_demonyms = {{ubl|[[Иерусалимчууд]]|(Еврей: {{transl|he|Yerushalmi}})|(Араб: {{transl|ar|[[wikt:Qudsi|Кудси]]/[[Макдиси]]}})}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврей]] | demographics1_info1 = 59.9% | demographics1_title2 = [[Мусульманчууд]] | demographics1_info2 = 37.2% | demographics1_title3 = [[Христэд итгэгчид]] | demographics1_info3 = 1.7% | demographics1_title4 = бусад | demographics1_info4 = 1.1% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]], [[Палестины Зуны Цаг|PST]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]], [[Палестины Зуны Цаг|PDT]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 9XXXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-2 | website = {{URL|https://www.jerusalem.muni.il/en|jerusalem.muni.il}} | footnotes = {{Infobox designation list |embed = yes |designation1 = World Heritage Site |designation1_offname = [[Иерусалимын хуучин хот|Иерусалимын хуучин хот ба түүний хэрэм]] |designation1_type = Соёлын |designation1_criteria = ii, iii, vi |designation1_date = 1981 |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/148 148] |designation1_free1name = Бүс |designation1_free1value= [[Арабын улсууд дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Арабын улсууд]] |designation1_free2name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Аюулд орсон]] |designation1_free2value= 1982–одоо үе }} }} '''Иерусалим'''{{refn|group=note|{{IPAc-mn|jɵ|ˈ|r|ʊ|s|a|ɮ|i|m}}; {{Langx|engvar=gb|he|יְרוּשָׁלַיִם|Yerushaláyim}}, {{IPA|he|jeʁuʃaˈlajim|pron|He-Jerusalem.ogg}}; Мөн '''Кудс''' эсвэл '''ал-Кудс''' гэж нэрлэдэг {{Langx|engvar=gb|ar|القُدس|al-Quds}}, {{IPA|ar|al.quds|pron|ArAlquds.ogg}}, {{IPA|ar|il.ʔuds|local }};<ref>''A-Z Guide to the Qur'an: A Must-have Reference to Understanding the Contents of the Islamic Holy Book'' by Mokhtar Stork (1999): "ИЕРУСАЛИМ: Араб хэлээр Байтул Мукаддас (Ариун ордон) эсвэл Байтул Макдис (Ариун газрын байшин) гэж нэрлэдэг".</ref><ref>''Pan-Islamism in India & Bengal'' by Mohammad Shah (2002), х. 63: "... Лалын ертөнцийн ариун мөргөлийн газрууд болох Мекка, Мадина, Байтул Мукаддасын хамгаалагч"</ref><ref name="Elihay2011" /> Албан ёсны Израилын {{langx|engvar=gb|ar|أورشليم القدس|ʾŪršalīm al-Quds}} (Библийн болон нийтлэг хэрэглэгддэг Араб нэрсийг хослуулсан)<br />Бусад хэл дээр:<br />{{langx|engvar=gb|grc-x-koine|Ἱερουσαλήμ/Ἰερουσαλήμ/Ἱεροσόλυμα/Ἰεροσόλυμα/Ἱεροσάλημα|Hierousalḗm, Ierousalḗm, Hierosóluma, Ierosóluma, Hierosálēma}}<br />{{langx|engvar=gb|hy|Երուսաղեմ|Erusałēm}}}} нь [[Газар дундын тэнгис]] болон [[Сөнөсөн тэнгис]]ийн хооронд [[Иудейн нуруу]]ны өндөрлөг дээр, [[Өмнөд Левант]]ад байрладаг хот юм. Хот нь [[дэлхийн хамгийн эртний хотууд]]ын нэг бөгөөд гурван гол [[Абрахамын шашин]] болох [[Иудаизм]], [[Христийн шашин]], [[Исламын шашин]]д [[Ариун хот|ариун]] гэж тооцогддог. [[Израил]] болон [[Палестин Улс|Палестин]] хоёулаа Иерусалим хотыг [[нийслэл]]ээ гэж зарладаг; Израил засгийн газрын үндсэн байгууллагуудаа тэнд байрлуулдаг бол Палестин эрх мэдлийн төвөө гэж үздэг. Аль ч нэхэмжлэлийг олон улсад өргөнөөр [[Иерусалимын статус|хүлээн зөвшөөрөөгүй]].{{refn|group=note|Иерусалим бол [[Иерусалимын тухай хууль|Израилын хуулийн]] дагуу нийслэл нь юм. Ерөнхийлөгчийн ордон, засгийн газрын албан газрууд, Дээд шүүх болон парламент ([[Кнессет]]) тэнд байрладаг. Палестин Eлс (Палестины Үндсэн хуулийн нэгдүгээр гарчиг: 3-р зүйл) Иерусалимыг өөрийн нийслэл гэж үздэг.<ref name=BasicLawPal-T1A3/> НҮБ болон ихэнх улс орнууд Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд Иерусалимын эцсийн статус Израил болон Палестины засаг захиргааны хоорондын ирээдүйн хэлэлцээрээр тодорхойлогдоно гэсэн байр суурийг баримталдаг. Ихэнх улс орнууд элчин сайдын яамаа [[Тел-Авив]] болон [[Мевасерет Цион]] зэрэг Иерусалимын захын хорооллуудад байрлуулдаг <small>({{cite web |url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |title=Израилын газрын зураг |access-date=2026-01-22 |archive-date=2020-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601135924/https://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf |url-status=live}}&nbsp;{{small|(319&nbsp;KB)}})</small> }}<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |title=Дональд Трамп АНУ Иерусалимыг Израилын нийслэл гэж хүлээн зөвшөөрнө гэдгээ мэдэгдэв |last=Смит |first=Вилльям |date=2017-12-06 |work=The Guardian |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005074952/https://www.theguardian.com/us-news/2017/dec/06/donald-trump-us-jerusalem-israel-capital |url-status=live}}</ref> Иерусалим [[Иерусалимын түүх|урт түүхийнхээ]] туршид дор хаяж хоёр удаа сүйрч, [[Иерусалимын бүслэлт (салаа утга)|23 удаа бүслэгдэж]], 44 удаа эзлэгдэж, буцаан эзлэгдэж, 52 удаа халдлагад өртөж байжээ.<ref name="Moment">{{cite web |title=Do We Divide the Holiest Holy City? |url=http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html |archive-date=2008-06-03 |access-date=2008-03-05 |work=Moment Magazine}} According to Eric H. Cline's tally in Jerusalem Besieged.</ref> [[Давидын хот (археологийн газар)|Давидын хот]] гэж нэрлэгддэг Иерусалимын хэсэг нь МЭӨ 4-р мянганы үед нүүдэлчин хоньчдын майхны хэлбэртэй суурьшлын анхны шинж тэмдгийг харуулдаг.<ref name="Greenberg">{{cite web |last1=Гринберг |first1=Рафаэль |last2=Мизрахи |first2=Ёнатан |date=2013-09-10 |title=From Shiloah to Silwan—A Visitor's Guide |url=https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20220815180019/https://alt-arch.org/en/from-shiloah-to-silwan-a-visitors-guide |archive-date=2022-08-15 |access-date=2026-01-22 |publisher=Emek Shaveh}}</ref> [[Канаан#Канаанчууд|Канааны]] үед (МЭӨ 14-р зуун) Иерусалимыг [[Эртний Египет|эртний Египетийн]] самбар дээр ''Урусалим'' гэж нэрлэдэг байсан бөгөөд энэ нь [[Канааны шашин|Канааны бурхны]] нэрээр "[[Шалем]]ын хот" гэсэн утгатай байж магадгүй юм. [[Израилитууд|Израилитын]] үед Иерусалимд МЭӨ 10-р зуунд (Төмөр зэвсгийн II үе) ихээхэн барилгын ажил эхэлсэн бөгөөд МЭӨ 9-р зуун гэхэд энэ хот [[Иудейн хаант улс]]ын шашны болон захиргааны төв болж хөгжсөн.<ref>{{cite book |last=Серги |first=Омер |url=https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |title=The Two Houses of Israel: State Formation and the Origins of Pan-Israelite Identity |publisher=SBL Press |year=2023 |isbn=978-1-62837-345-5 |pages=197 |access-date=2026-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024041210/https://books.google.com/books?id=4nLMEAAAQBAJ&pg=PA187 |archive-date=2023-10-24 |url-status=live}}</ref> 1538 онд [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] [[I Сулейман|агуу Сулейманы]] удирдлага дор Иерусалимын эргэн тойронд [[Иерусалимын хуучин хот|хотын хэрмийг]] сүүлчийн удаа дахин барьсан. Өнөөдөр эдгээр хэрэм нь 19-р зуунаас хойш [[Армени хороолол|Армени]], [[Христийн хороолол|Христ]], [[Еврей хороолол (Иерусалим)|Еврей]], [[Лалын хороолол (Иерусалим)|Лалын]] гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдсан [[Иерусалимын хуучин хот|Хуучин хотыг]] тодорхойлдог.<ref>{{Cite book |last=Бен-Ариех |first=Ехошуа |url=https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 |title=Jerusalem in the 19th Century, The Old City |publisher=Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press |year=1984 |isbn=978-0-312-44187-6 |page=[https://archive.org/details/jerusalemin19thc00bena/page/14 14]}}</ref><ref name="Teller" /> Хуучин хот нь 1981 онд [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад багтсан бөгөөд [[Аюулд өртсөн Дэлхийн өвийн жагсаалт]]ад багтжээ.<ref>{{cite web |title=Old City of Jerusalem and its Walls |url=https://whc.unesco.org/en/list/148 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804093930/http://whc.unesco.org/en/list/148 |archive-date=2017-08-04 |access-date=2026-01-21 |publisher=UNESCO World Heritage Convention}}</ref> 1860 оноос хойш Иерусалим Хуучин хотын хил хязгаараас хамаагүй өргөжсөн. {{Израилын хүн ам|Year}} онд Иерусалим хот нь {{Израилын хүн ам|Jerusalem}} [[Израилын хүн ам|хүн амтай]] байна.{{Израилын хүн ам|reference}} 2022 онд 60% нь Еврейчүүд, бараг 40% нь Палестинчууд байв.<ref name="cbs.gov.il 2022">{{cite web |date=2022-05-26 |title=Selected Data on the Occasion of Jerusalem Day, 2022 |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528121851/https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Selected-Data-on-the-Occasion-of-Jerusalem-Day-2022.aspx |archive-date=2023-05-28 |access-date=2026-01-21 |website=cbs.gov.il}}</ref>{{refn|group=note|Иерусалимын хүн ам зүйн статистик нь 1967 оноос өмнөх Израил, [[Йордан]]ы хотууд болон зүүн хойд хэсэгт орших [[Палестинчууд|Палестины]] хэд хэдэн нэмэлт тосгон, хорооллуудыг багтаасан өргөжсөн Израилын хотын захиргааг хэлдэг. Палестины зарим тосгон, хорооллуудыг [[Израилын Баруун эргийн хаалт]]аар [[Баруун эрэг]]т ''де-факто'' шилжүүлсэн,<ref name=laub2006/> боловч тэдгээрийн хууль ёсны статусыг буцаан аваагүй байна.}} 2020 онд хүн ам нь 951,100 байсан бөгөөд үүнээс Еврейчүүд 570,100 (59.9%), Мусульманчууд 353,800 (37.2%), Христианчууд 16,300 (1.7%), ангилагдаагүй 10,800 (1.1%) байв.<ref name="PopRel">{{cite web |year=2022 |title=Table III/9—Population in Israel and in Jerusalem, by Religion, 1988–2020 |url=https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326034034/https://jerusaleminstitute.org.il/wp-content/uploads/2022/05/shnaton_C0922.pdf |archive-date=26 March 2023 |access-date=27 December 2022 |website=jerusaleminstitute.org.il}}</ref> Мөн [[Иудаизм]]ын хамгийн ариун газар бөгөөд МЭӨ 10-р зуунаас Еврейчүүдийн сүсэг бишрэлийн төв байна. Иудаизмаас гадна Иерусалим нь [[Христийн шашин|Христийн шашны]] эртний ариун гэгээн газруудын нэг, мөн [[Ислам]]ын гурав дахь ариун газар юм. Хуучны хот нь 0.9 квадрат километр газар нутагтай, харьцангуй жижиг хэмжээтэй боловч шашны чухал газрууд олонтой. Үүнд: Еврейчүүдэд [[Сүмийн Уул]], [[Баруун Хана]], [[Христосын шашин]]тнуудад [[Ариун Авсны Сүм]], Мусульмантнуудад [[Чулууны Пөмбөгөр]], [[Ал-Акса сүм]] гэх зэргээр байна. 1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа [[Дэлхийн өв]]үүдийн жагсаалтад оржээ. Хуучны хот нь уламжлалт ёсоороо бол дөрвөн хэсэгт хуваагдаж байсан. Харин одоогийн хуваагдал болох Арменийн, Христийн, Еврейн, Исламын хэсгүүд нь 19-р зууны эхэн үеэс л хэрэглэгдэж эхэлжээ. Одоогийн байдлаар [[Иерусалимын статус]] нь [[Израил-Палестины мөргөлдөөн]]ий гол асуудлуудын нэг хэвээр байна. 1947 оны [[Палестиныг хуваах НҮБ-ын төлөвлөгөө]]ний дагуу Иерусалимыг НҮБ-ын удирдлагатай "олон улсын тусгай дэглэмийн дор ''[[Corpus separatum (Иерусалим)|corpus separatum]]''" болгон байгуулах байсан.<ref>{{cite web |title=A/RES/181(II) of 29 November 1947 |url=https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010090147/https://unispal.un.org/DPA/DPR/unispal.nsf/0/7F0AF2BD897689B785256C330061D253 |archive-date=2017-10-10 |access-date=2026-01-23 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблей}}</ref> [[1948 оны Араб-Израилын дайн]]ы үеэр [[Баруун Иерусалим]] нь Израилын бүрэлдэхүүнд багтсан газруудын нэг байсан бол Хуучин хотыг оролцуулан [[Зүүн Иерусалим]]ыг [[Йордан]] эзэлж, нэгтгэжээ. Израиль 1967 оны [[Зургаан өдрийн дайн]]ы үеэр Йорданаас зүүн Иерусалимыг эзэлж, дараа нь хотын захиргаанд болон түүний ойр орчмын газар нутгийг нэгтгэжээ.{{refn|group=note|[[Баруун Иерусалим]] нь Иерусалимын хотын захиргааны талбайн гуравны нэг орчим хувийг, [[Зүүн Иерусалим]] нь гуравны хоёр орчим хувийг эзэлдэг. Израил Зүүн Иерусалимыг эзлэн авахдаа Йорданы мэдэлд байсан Баруун эргийн хэсгийг Иерусалимын хотын захиргааны бүсэд оруулсан.<ref>Валид Халиди (1996) Ислам, Баруун ба Иерусалим. Жоржтаун Их Сургуулийн Орчин Үеийн Араб Судлалын Төв болон Мусульман-Христийн Ойлголтын Төв, дараах байдлаар задаргааг иш татсан: 1948 онд Баруун Иерусалим: 16,261 дунум (14%); 967 онд нэмэгдсэн Баруун Иерусалим: 23,000 дунум (20%); Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум (5%); Израил улсаас Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс: 67,000 дунум (61%)</ref><ref>{{cite journal |last=Аронсон |first=Жеффри |year=1995 |title=Settlement Monitor: Quarterly Update on Developments |journal=Journal of Palestine Studies |volume=25 |issue=1 |publisher=Калифорнийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар, Палестин судлалын хүрээлэн |pages=131–40 |doi=10.2307/2538120 |jstor=2538120 |quote=Баруун Иерусалим: 35%; Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 4%; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 59% |issn=0377-919X}}</ref><ref name=Benvenisti1976>{{cite book |last=Бенвенисти |first=Мерон |title=Jerusalem, the Torn City |url=https://books.google.com/books?id=wQjwAQAACAAJ |year=1976 |publisher=Books on Demand |isbn=978-0-7837-2978-7 |page=113 |quote=Йорданы мэдэлд байсан Зүүн Иерусалим: 6,000 дунум; Израилын Зүүн Иерусалимд нэгтгэсэн Баруун эргийн бүс нутаг: 67,000}}</ref>}} [[Израилын үндсэн хуулиуд]]ын нэг болох 1980 оны [[Иерусалимын тухай хууль]]д Иерусалимыг тус улсын хуваагдашгүй нийслэл гэж заасан байдаг. Израилын засгийн газрын бүх салбарууд, түүний дотор [[Кнессет]] (Израилын парламент), [[Бейт-Агион|ерөнхий сайд]], [[Бейт-ХаНасси|ерөнхийлөгчийн ордон]], [[Израилын Дээд шүүх|Дээд шүүх]] Иерусалимд байрладаг. [[Олон улсын хамтын нийгэмлэг]] хавсралтыг хууль бус гэж үзэж, Зүүн Иерусалимыг Израилын эзэлсэн Палестины нутаг дэвсгэр гэж үзэж байна.<ref>{{cite web |date=1971-09-25 |title=Resolution 298 September 25, 1971 |url=http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819003928/http://domino.un.org/unispal.nsf/0/441329a958089eaa852560c4004ee74d?OpenDocument |archive-date=2013-08-19 |access-date=2026-01-23 |publisher=[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |quote=Израилд эзлэгдсэн Иерусалимын хэсгийн статусыг өөрчлөх зорилготой Израилын арга хэмжээ, үйл ажиллагаатай холбоотой тогтоолуудаа эргэн санаж,...}}</ref><ref>{{cite book |title=The Question of Palestine & the United Nations |date=2003 |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Олон Нийтийн Мэдээллийн Газар |chapter=Иерусалимын статус |quote=Зүүн Иерусалимыг Ерөнхий Ассемблей болон Аюулгүйн Зөвлөл аль аль нь Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үздэг. |chapter-url=https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808102228/https://www.un.org/Depts/dpi/palestine/ch12.pdf |archive-date=2019-08-08}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-02-26 |title=Israeli authorities back 600 new East Jerusalem homes |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |access-date=2026-01-23 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140111/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8538791.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |date=2010-11-09 |title=Israel plans 1,300 East Jerusalem Jewish settler homes |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |quote=Зүүн Иерусалимыг олон улсын хамтын нийгэмлэг Палестины эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр гэж үздэг ч Израил үүнийг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж мэдэгддэг. |access-date=2026-01-23 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119213308/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11709617 |url-status=live}}</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Knesset building (edited).jpg|[[Кнессет]] (төрийн ордон) Elyon.JPG|[[Израилын дээд шүүх|Дээд шүүх]] Hutz.JPG|Израилын гадаад хэргийн яам BankIsrael01 ST 06.jpg|[[Израилын төв банк]] HaMate HaArtzy 2 Jerusalem.jpg|Цагдаагийн албаны төв байр Julius Jacobs house.jpg|Ерөнхий сайдын ордон The Meeting Room at the President of Israel Residence.jpg|Улсын ерөнхийлөгчийн өргөө Jerusalem Schrein des Buches BW 1.JPG|[[Израил музей]] The National Library of Israel building - Amitay Katz.jpg|[[Израилын үндэсний номын сан]] Binyanei-HaUmah.JPG|Иерусалимын олон улсын хурлын төв AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|[[Израилын шинжлэх ухааны академи]] Academy of the Hebrew Language.JPG|[[Еврей хэлний академи]] Jerusalem Botanical Garden Givat Ram.JPG|Ботаникийн цэцэрлэг JerusalemMunicipalityP4190008.JPG|Хуучин хотын захиргаа JerusalemMunicipalityP4190026.JPG|Шинэ хотын захиргаа </gallery> ==Газар зүй== {{wide image|Panorámica de Jerusalén desde el Monte de los Olivos.jpg|1000px|align-cap=center|[[Оливийн уул]]наас харагдах [[Ал-Акса сүм]] болон [[Чулууны Пөмбөгөр]] байрладаг [[Сүмийн Уул]] (Харам аль-Шариф эсвэл Ал-Акса цогцолбор)}} Иерусалим нь Иудейн уулсын [[өндөрлөг газар|өндөрлөг газрын]] [[Оливийн уул]] (Зүүн) болон [[Скопус уул]] (Зүүн Умард) өмнөд хэсэгт байрладаг. Хуучин хотын өндөр нь ойролцоогоор 760 м (2,490 фут).<ref>{{Cite book |title=Drought Management Planning in Water Supply Systems |last=Кабрера |first=Энрике |author2=Хорхе Гарсиа-Серра |year=1998 |isbn=978-0-7923-5294-5 |publisher=Springer |page=[https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304 304] |quote=The Old City of Jerusalem (760 m) in the central hills |url=https://archive.org/details/droughtmanagemen0000unse/page/304}}</ref> Иерусалим бүхэлдээ хөндий, хуурай голын сайраар хүрээлэгдсэн байдаг. [[Кидроны хөндий|Кидрон]], [[Хинном]], [[Тиропоеоны хөндий|Тиропоеоны хөндийнүүд]] Иерусалимын Хуучин хотоос урд зүгт огтлолцдог.<ref name=bergsohn>{{cite web |url=https://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |last=Бергсон |first=Сэм |date=2006-05-15 |access-date=9 February 2007 |title=Geography |publisher=Корнеллийн Их Сургууль |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714134629/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/nes263/spring06/scb48/Final%20Website/Geography%20Page.html |archive-date=2007-07-14}}</ref> [[Кидроны хөндий]] нь Хуучин хотын зүүн хэсэгт оршдог бөгөөд [[Оливийн уул]]ыг хотоос тусгаарладаг. Хуучин Иерусалимын өмнөд хэсэгт [[Геенна|Хинномын хөндий]] байдаг бөгөөд энэ нь Библийн эсхатологид [[Геенна]] буюу [[Там]] гэсэн ойлголттой холбоотой эгц хавцал юм.<ref>{{Cite book |title=Four Views on Hell |url=https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse |last=Валвурд |first=Жон |publisher=Zondervan |year=1996 |author2=Закари Ж. Хэйс |author3=Кларк Х. Пиннок |author4=Уильям Крокетт |author5=Стэнли Н. Гандри |isbn=978-0-310-21268-3 |page=[https://archive.org/details/fourviewsonhell0000unse/page/58 58] |chapter=The Metaphorical View}}</ref> [[Тиропоеоны хөндий]] нь [[Дамаскийн хаалга]]ны ойролцоох баруун хойд хэсгээс эхэлж, Хуучин хотын төвөөр дамжин өмнөд-зүүн өмнөд хэсгээр [[Силоамын цөөрөм]] хүртэл үргэлжилж, доод хэсгийг нь хоёр толгод болгон хуваадаг бөгөөд зүүн талд нь Ариун Сүмийн уул, баруун талд нь хотын үлдсэн хэсэг буюу Иосифийн дүрсэлсэн доод ба дээд хотууд байдаг. Өнөөдөр энэ хөндий олон зууны турш хуримтлагдсан хог хаягдал доор нуугдаж байна.<ref name=bergsohn/> Библийн үед Иерусалим хот нь бүйлс, чидун, нарс модоор хүрээлэгдсэн байв. Эдгээр нь олон зууны турш үргэлжилсэн дайн дажин, үл хайхрамжаас болж сүйрсэн. Иерусалимын бүс нутгийн фермерүүд хөрсийг барихын тулд налуу дагуу чулуун тавцан барьсан нь Иерусалимын ландшафтад одоо ч тод харагддаг онцлог юм.{{Citation needed|date=October 2010}} Иерусалимд усны хангамж үргэлж томоохон асуудал байсаар ирсэн бөгөөд үүнийг хотод олдсон эртний усан суваг, хонгил, усан сан, нөөцлүүрийн нарийн төвөгтэй сүлжээ гэрчилдэг.<ref>{{cite journal |jstor=3137039 |title=The Water Supply of Jerusalem, Ancient and Modern |first=E. W. G. |last=Masterman |journal=The Biblical World |volume=19 |issue=2 |date=February 1902 |pages=87–112 |publisher=[[Чикагогийн Их Сургуулийн Хэвлэлийн газар]] |doi=10.1086/472951 |doi-access=free}}</ref> Иерусалим нь [[Тел-Авив]] болон [[Газар дундын тэнгис]]ээс зүүн тийш {{cvt|60|km|mi|0}}<ref>{{Cite book |title=Taking Space Seriously: Law, Space and Society in Contemporary Israel |url=https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose |last=Розен-Цви |first=Иссахар |isbn=978-0-7546-2351-9 |date=2004 |publisher=Ashgate Publishing |page=[https://archive.org/details/takingspaceserio0000rose/page/37 37] |quote=Жишээлбэл, дөрвөн том метрополитан бүсийн хоорондох зай нь—39 миль юм.}}</ref> зайд оршдог. Хотын эсрэг талд, ойролцоогоор {{cvt|35|km|mi|0}}<ref>{{Cite news |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna5750610 |publisher=NBC News |agency=The Associated Press |date=2004-08-18 |title=Debate flares anew over Dead Sea Scrolls |access-date=9 February 2007 |last=Федерман |first=Жозеф |archive-date=2014-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141017143456/http://www.nbcnews.com/id/5750610/ |url-status=live}}</ref> зайд, дэлхийн хамгийн нам дор усны биет болох [[Сөнөсөн тэнгис]] байдаг. Хөрш зэргэлдээх хот, суурин газруудад өмнө зүгт [[Бетлехем]], [[Бейт Жала]], зүүн талаараа [[Абу Дис]], [[Маале Адумим]], баруун талаараа [[Мевасерет Цион]], хойд талаараа Рамалла, [[Гиват Зеэв]] багтана.<ref>{{cite web |url=http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050405000137/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Introduction.html |archive-date=5 April 2005 |work=The Tell es-Safi/Gath Archaeological Expedition |publisher=Бар Илан Их Сургууль |access-date=2026-01-22 |title=Introduction}}{{cbignore}} (Image located here [http://webarchive.loc.gov/all/20080731210023/http://faculty.biu.ac.il/~maeira/About%20us/Introduction/Map_Jerusalem_K_Menahem_small.jpg Archived copy] at the [[Library of Congress]] (31 July 2008).)</ref><ref name=map>{{cite web |url=http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |publisher=Eye on Israel |access-date=2007-04-25 |title=Map of Israel |archive-url=https://web.archive.org/web/20070427145816/http://www.eyeonisrael.com/Israel-touring-map.html |archive-date=2007-04-27 |url-status=dead}} (See map 9 for Jerusalem)</ref><ref>{{Cite news |title='One more Obstacle to Peace'—A new Israeli Neighborhood on the lands of Jerusalem city |url=http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |publisher=The Applied Research Institute—Jerusalem |date=2007-03-10 |access-date=2026-01-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131211621/http://www.poica.org/editor/case_studies/view.php?recordID=1025 |archive-date=2008-01-31}})</ref> [[Иерусалимын ой]]н ойролцоох хотын баруун талд орших [[Херцлийн уул]] нь Израилын үндэсний оршуулгын газар юм. <gallery widths="200" heights="135"> File:Jeruselum 1918 Hurley SLNSW FL520655.jpg|Иерусалимын агаарын зураг, 1918 File:Jerusalem, Israel.JPG|Иерусалимын сансраас харагдах байдал File:Israel-2013-Aerial-Mount of Olives.jpg|[[Оливийн уул]]ын нар жаргах үеийн агаарын зураг </gallery> ===Уур амьсгал=== [[File:העיר העתיקה בירושלים בלבן.jpg|thumb|Цастай Иерусалимын Хуучин хот]] Хот нь [[халуун зунтай Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалт]]ай ([[Коппений уур амьсгалын ангилал|Коппен]]: ''Csa'') бөгөөд халуун, хуурай зун, зөөлөн, чийглэг өвөлтэй. Цасан шуурга ихэвчлэн өвөл нэг эсвэл хоёр удаа тохиолддог боловч хотод дунджаар гурваас дөрвөн жил тутамд их хэмжээний цас орж, богино хугацаанд хуримтлагддаг. Нэгдүгээр сар жилийн хамгийн хүйтэн сар бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|9.1|°C|1}}; 7, 8-р сарууд нь хамгийн халуун сарууд бөгөөд дундаж температур нь {{cvt|24.2|°C|1}} бөгөөд зуны саруудад ихэвчлэн бороо ордоггүй. Жилийн дундаж хур тунадас {{cvt|537|mm|in|0}} орчим бөгөөд ихэвчлэн 10 сараас 5 сарын хооронд ордог.<ref name=weather>{{cite web |title=Mean Daily Sunshine on each month for Jerusalem, Israel |publisher=The Weather Channel |url=http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |access-date=2007-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071114085738/http://www.weather.com/outlook/travel/businesstraveler/wxclimatology/monthly/graph/ISXX0010?from=month_bottomnav_business |archive-date=2007-11-14 |url-status=dead}}</ref> Цас орох ховор бөгөөд их хэмжээний цас орох бүр ч ховор байдаг.<ref name=snow2013-1>{{cite news |title=Roads to Jerusalem closed as huge storm batters Israel |first=Yaakov |last=Lappin |work=The Jerusalem Post |date=2013-12-13 |url=https://www.jpost.com/National-News/Police-IDF-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-Jerusalem-BG-Airport-shut-temporarily-334920 |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425111635/https://www.jpost.com///national-news/police-idf-called-in-to-help-motorists-stranded-in-snow-in-jerusalem-bg-airport-shut-temporarily-334920 |url-status=live}}</ref><ref name=snow2013-2>{{cite news |title=Biblical snowstorm: Rare flakes in Cairo, Jerusalem paralyzed by over a foot |first=Жэйсон |last=Саменов |newspaper=The Washington Post |date=2013-12-13 |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |access-date=2026-01-22 |archive-date=2015-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903233952/http://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ |url-status=live}}</ref> 2013 оны 12 сарын 13-нд Иерусалим хотод {{cvt|30|cm|in}} цас орж хотыг бараг л хөдөлгөөнгүй болгосон.<ref name=snow2013-1/><ref name=snow2013-2/> Иерусалимд нэг өдөр дунджаар 9.3 цаг нартай байдаг. Зуны улиралд далайн эргийн дундаж температур ижил байдаг тул [[Газар дундын тэнгисийн далай]]н нөлөө хүчтэй байдаг. Иерусалимд бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур 1881 оны 8 сарын 28, 30-нд {{cvt|44.4|°C|1}} байсан бол хамгийн бага температур 1907 оны 1 сарын 25-нд {{cvt|−6.7|°C|1}} байжээ. Иерусалимын агаарын бохирдлын дийлэнх нь тээврийн хэрэгслийн хөдөлгөөнөөс үүдэлтэй.<ref name=friction>{{Cite book |title=Jerusalem: Points of Friction-And Beyond |last=Маоз |first=Моше |publisher=Brill Academic Publishers |year=2000 |author2=Сари Нуссейбех |isbn=978-90-411-8843-4 |pages=44–46}}</ref> Иерусалимын олон гол гудамж их хэмжээний замын хөдөлгөөнийг зохицуулахаар баригдаагүй тул замын түгжрэл үүсч, агаарт их хэмжээгээр [[нүүрстөрөгчийн дан исэл]] ялгарахад хүргэдэг. Хотын доторх үйлдвэрлэлийн бохирдол бага боловч Израилын Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх үйлдвэрүүдээс ялгарч буй утаа зүүн тийш тархаж, хотын дээгүүр тогтох боломжтой.<ref name=friction/><ref>{{cite news |url=https://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Worst ozone pollution in Beit Shemesh, Gush Etzion |author=Рори Кесс |newspaper=[[The Jerusalem Post]] |date=2007-09-16 |access-date=2007-10-23 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110624112024/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1189411414621&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=2011-06-24}}</ref> {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Иерусалим (1991–2020 оны хэвийн) |metric first= yes |single line=Y |Jan record high C = 24.4 |Feb record high C = 27.5 |Mar record high C = 32.7 |Apr record high C = 35.6 |May record high C = 38.6 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.6 |Aug record high C = 44.4 |Sep record high C = 42.7 |Oct record high C = 36.5 |Nov record high C = 32.6 |Dec record high C = 28.5 |year record high C = 44.4 |Jan high C = 12.7 |Feb high C = 14.0 |Mar high C = 17.4 |Apr high C = 22.0 |May high C = 26.2 |Jun high C = 28.6 |Jul high C = 30.0 |Aug high C = 30.3 |Sep high C = 28.9 |Oct high C = 25.9 |Nov high C = 19.9 |Dec high C = 14.9 |year high C = |Jan mean C = 9.8 |Feb mean C = 10.7 |Mar mean C = 13.4 |Apr mean C = 17.3 |May mean C = 21.2 |Jun mean C = 23.5 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 25.3 |Sep mean C = 24.0 |Oct mean C = 21.6 |Nov mean C = 16.4 |Dec mean C = 11.9 |year mean C = |Jan low C = 6.7 |Feb low C = 7.3 |Mar low C = 9.5 |Apr low C = 12.5 |May low C = 16.2 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 20.0 |Aug low C = 20.2 |Sep low C = 19.1 |Oct low C = 17.3 |Nov low C = 12.9 |Dec low C = 8.8 |year low C = |Jan record low C = -6.7 |Feb record low C = -2.5 |Mar record low C = -0.3 |Apr record low C = 0.8 |May record low C = 7.6 |Jun record low C = 11.0 |Jul record low C = 14.6 |Aug record low C = 15.5 |Sep record low C = 13.2 |Oct record low C = 9.8 |Nov record low C = 1.8 |Dec record low C = -0.4 |year record low C = -6.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 136.8 |Feb precipitation mm = 117.9 |Mar precipitation mm = 67.2 |Apr precipitation mm = 21.8 |May precipitation mm = 7.1 |Jun precipitation mm = 0.3 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.7 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 51.1 |Dec precipitation mm = 112.3 |year precipitation mm = |unit precipitation days = 1 мм |Jan precipitation days = 9.2 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 6.2 |Apr precipitation days = 2.4 |May precipitation days = 0.8 |Jun precipitation days = 0.0 |Jul precipitation days = 0.0 |Aug precipitation days = 0.0 |Sep precipitation days = 0.2 |Oct precipitation days = 1.9 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.7 |year precipitation days = |Jan humidity = 61 |Feb humidity = 59 |Mar humidity = 52 |Apr humidity = 39 |May humidity = 35 |Jun humidity = 37 |Jul humidity = 40 |Aug humidity = 40 |Sep humidity = 40 |Oct humidity = 42 |Nov humidity = 48 |Dec humidity = 56 |Jan sun = 192.9 |Feb sun = 243.6 |Mar sun = 226.3 |Apr sun = 266.6 |May sun = 331.7 |Jun sun = 381.0 |Jul sun = 384.4 |Aug sun = 365.8 |Sep sun = 309.0 |Oct sun = 275.9 |Nov sun = 228.0 |Dec sun = 192.2 |year sun = 3397.4 |source 1=[[Израилын цаг уурын алба]] (1990 он хүртэлх)<ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Long Term Climate Information for Israel |date=2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=2010-09-14}}{{in lang|he}}</ref><ref>{{cite web |url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael/ |title=Record Data in Israel |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124024203/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |archive-date=2010-01-24}}{{in lang|he}}</ref> |source 2 = NOAA (хэвийн утга & өгөгдөл, 1991–2020)<ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |title=WMO Climate Normals for Jerusalem 1991–2020 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date=2026-01-22 |archive-date=2023-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112053004/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Israel/CSV/JERUSALEM_40183.csv |url-status=live}}</ref> (нар, 1961–1990)<ref name = NOAA>{{cite web |url=ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |title=Jerusalem Climate Normals 1961–1990 |publisher=[[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019015618/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/IS/40184.TXT |archive-date=2017-10-19 |url-status=dead |access-date=2026-01-22}}</ref><ref>{{cite web |url=https://ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=40183&ano=2025&mes=11&day=5&hora=18&min=0&ndays=30 |title= 40183: Иерусалим Төв (Израил)|author=<!--Not stated--> |date= 2025-11-05|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2026-01-22|quote=}}</ref> |date=2016}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Jerusalem|Иерусалим}} {{Wikiquote}} {{Wikivoyage}} {{Wiktionary}} * [https://www.jerusalem.muni.il/ Иерусалим хотын албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.jerusalemp3.com Jerusalemp3], mp3 форматтай үнэгүй виртуаль турууд * [http://www.cityofdavid.org.il/hp_eng.asp Давидын хот] * [http://www.jerusalem.muni.il/jer_sys/map2000_eng/first1.asp Иерусалим хотын газрын зургууд] * [https://web.archive.org/web/20060411201121/http://maps-of-jerusalem.huji.ac.il/ Иерусалим хотын эртний газрын зургууд] == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=note}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{Израилын хот}} {{Иерусалим тойрог}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Иерусалим| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Иерусалим тойргийн хот]] [[Ангилал:Иерусалим тойрог]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Исламын шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Иудаизмын мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Христийн шашны мөргөлийн суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] ely6epw6eag5j4m71wv9b66ns99d6jz 0 8568 864730 838399 2026-08-05T14:09:12Z Egzs 88168 МУ Ерөнхийлөгч 864730 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын төрийн тэргүүдийн''' жагсаалт болно. == Түүх == Монгол Улсын төрийн тэргүүн нь хуучнаар хаад байсан. Харин 1921 оны [[Ардын хувьсгал]]ын дараа төрийн тэргүүний албан тушаал бий болжээ. 1924 онд [[Балингийн Цэрэндорж]] нь төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч байсан боловч мөн жилийн сүүлчээр [[Наваандоржийн Жадамбаа]] нь Улсын Их Хурлын дарга болсноор албан ёсны анхны төрийн тэргүүн болсон. Гэвч нэг л өдрийн дараа тогтолцоог өөрчилж, Улсын Их Хурлын гүйцэтгэх хороо болох Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргыг тэргүүнээ болгожээ. Бага Хурал тараагдсаны дараа буцаад Их Хуралд эрх мэдэл шилжиж, төрийн тэргүүн нь Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон байна. 1960 онд нэрийг өөрчилж, Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болгожээ. Хамгийн сүүлд [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн]] ялснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] албан тушаал бий болгожээ. ==[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]== ===Төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч=== *[[Балингийн Цэрэндорж]] ([[1924]] оны 5 сарын 20 - [[1924]] оны 11 сарын 28) ===Улсын Их Хурлын дарга=== *[[Наваандоржийн Жадамбаа]] ([[1924]] оны 11 сарын 28 - [[1924]] оны 11 сарын 29) ===Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга === *[[Пэлжидийн Гэндэн]] ([[1924]] оны 11 сарын 29 - [[1927]] оны 11 сарын 15) *[[Жанцангийн Дамдинсүрэн]] ([[1927]] оны 11 сарын 16 - [[1929]] оны 1 сарын 23) *[[Хорлоогийн Чойбалсан]] ([[1929]] оны 1 сарын 24 - [[1930]] оны 4 сарын 27) *[[Лосолын Лааган]] ([[1930]] оны 4 сарын 27 - [[1932]] оны 7 сарын 2) *[[Анандын Амар]] ([[1932]] оны 7 сарын 2 - [[1936]] оны 3 сарын 22) *[[Дансранбилэгийн Догсом]] ([[1936]] оны 3 сарын 22 - [[1939]] оны 7 сарын 9) *'''Цавдангийн Ёндон(1939 оны 7 сарын 9 - [[1940]] оны 7 сарын 6) Тэргүүлэгч''' *[[Гончигийн Бумцэнд]] ([[1940]] оны 7 сарын 6 - [[1951]] оны 7 сарын 6) ===БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга (1960 оны 7 сарын 7-оос БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга)=== *[[Гончигийн Бумцэнд]] ([[1951]] оны 7 сарын 6 - [[1953]] оны 9 сарын 23) *Дашийн Цэдэв ([[1953]] оны 9 сарын 23 - [[1954]] оны 7 сарын 7) (орлогч дарга) *[[Жамсрангийн Самбуу]] ([[1954]] оны 7 сарын 7 - [[1972]] оны 5 сарын 20) *[[Цагаанламын Дүгэрсүрэн]] ([[1972]] оны 5 сарын 20 - [[1972]] оны 6 сарын 29) (үүрэг гүйцэтгэгч) *[[Сономын Лувсан]] ([[1972]] оны 6 сарын 29 - [[1974]] оны 6 сарын 11) (үүрэг гүйцэтгэгч) *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]] ([[1974]] оны 6 сарын 11 - [[1984]] оны 8 сарын 23) *[[Нямын Жагварал]] ([[1984]] оны 8 сарын 23 - [[1984]] оны 12 сарын 12) (үүрэг гүйцэтгэгч) *[[Жамбын Батмөнх]] ([[1984]] оны 12 сарын 12 - [[1990]] оны 3 сарын 21) *[[Пунсалмаагийн Очирбат]] ([[1990]] оны 3 сарын 21 - [[1990]] оны 9 сарын 3) ===БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч=== *[[Пунсалмаагийн Очирбат]] ([[1990]] оны 9 сарын 3 - [[1992]] оны 2 сарын 12) == Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нар == {{see|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} '''Түлхүүр''': {{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (3)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (3)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр {{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! colspan="2" rowspan="2" |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | rowspan="3" | '''1''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|161x161px]] | rowspan="3" | '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br />{{small|(1942–2025)}} | — | rowspan="3" | ''1992 оны 2 сарын 12'' | rowspan="3" | 1997 оны 6 сарын 20 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1992|2|12|1997|6|20}} | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]]<br />{{small|(1993 оны 6 сар хүртэл)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Дашийн Бямбасүрэн]]</small> |- ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993]] | rowspan="2" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Пунцагийн Жасрай]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" |<small>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]</small> |- | rowspan="7" | '''2''' ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="7" | [[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|156x156px]] | rowspan="7" | '''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br />{{small|(1950 онд төрсөн)}} | rowspan="7" | [[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]]<br />[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] | rowspan="7" | 1997 оны 6 сарын 20 | rowspan="7" | 2005 оны 6 сарын 24 | rowspan="7" | {{Age in years and days|1997|6|20|2005|6|24}} | rowspan="7" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Жанлавын Наранцацралт]]</small> |- style="background:#E3E9B0;" | | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Ням-Осорын Туяа]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]</small> |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Намбарын Энхбаяр]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" |<small>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]</small> |- | rowspan="3" | '''3''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|155x155px]] | rowspan="3" | '''[[Намбарын Энхбаяр]]''' {{small|(1958 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] | rowspan="3" | 2005 оны 6 сарын 24 | rowspan="3" | 2009 оны 6 сарын 18 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2005|6|24|2009|6|18}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Миеэгомбын Энхболд]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |<small>[[Санжийн Баяр]]</small> |- | rowspan="6" | '''4''' ! rowspan="6" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="6" | [[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|160x160px]] | rowspan="6" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]''' {{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="6" | [[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]]<br />[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] | rowspan="6" | 2009 оны 6 сарын 18 | rowspan="6" | 2017 оны 7 сарын 10 | rowspan="6" | {{Age in years and days|2009|6|18|2017|7|10}} | rowspan="6" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Сүхбаатарын Батболд]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Норовын Алтанхуяг]]</small> |- style="background:#E3E9B0;" | | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |<small>[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|<small>Жаргалтулгын Эрдэнбат</small>]] |- | rowspan="3" | '''5''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="3" | [[File:Official presidential portrait of Khaltmaagiin Battulga.jpg|159x159px]] | rowspan="3" | '''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br />{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] | rowspan="3" | 2017 оны 7 сарын 10 | rowspan="3" | 2021 оны 6 сарын 25 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2017|7|10|2021|6|25}} | rowspan="3" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |<small>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]</small> |- | rowspan="3" | '''6''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg|160x160px]] | rowspan="3" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br />{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] | rowspan="3" | 2021 оны 6 сарын 25 | rowspan="3" | ''Алба хашиж байгаа'' | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|6|25}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам]] |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Гомбожавын Занданшатар]]</small> |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Ням-Осорын Учрал]]</small> |} ==Мөн үзэх== *[[Монгол хаад]] *[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] *[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] **[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]] [[Ангилал:Монгол улсын төрийн тэргүүн| ]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] 16q42zjr56bq5ag9447csqbeojdv6df 864732 864730 2026-08-05T15:38:54Z Egzs 88168 шинэчлэв 864732 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын төрийн тэргүүдийн''' жагсаалт болно Монгол Улсын төрийн тэргүүн нь хуучнаар [[Монгол хаад|хаад]] байсан. Харин [[Ардын хувьсгал|1921 оны Ардын хувьсгал]]ын дараа төрийн тэргүүний албан тушаал бий болжээ. 1924 онд [[Балингийн Цэрэндорж]] нь төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч байсан боловч мөн жилийн сүүлчээр [[Наваандоржийн Жадамбаа]] нь [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга болсноор албан ёсны анхны төрийн тэргүүн болсон. Гэвч нэг л өдрийн дараа тогтолцоог өөрчилж, Улсын Их Хурлын гүйцэтгэх хороо болох [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн даргыг тэргүүнээ болгожээ. Бага Хурал тараагдсаны дараа буцаад Их Хуралд эрх мэдэл шилжиж, төрийн тэргүүн нь Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга болсон байна. 1960 онд нэрийг өөрчилж, [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга болгожээ. Хамгийн сүүлд [[1989 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн]] ялснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийн]] албан тушаал бий болжээ. == [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) == === [[Монгол хаад|Монгол улсын эзэн хаан]] === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |{{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" |Хөрөг зураг ! rowspan="2" |Нэр {{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" |Хаан ширээ ! rowspan="2" |Эзэн хааны тамга |- !Заларсан !Буусан !Хашсан хугацаа |- |'''1''' |[[Файл:Bogd_Khan.jpg|137x137px]] |'''[[Богд хаан]]''' {{small|'''''VIII [[Жавзандамба хутагт]]'''''<br>(1869–1924)}} |1911 оны 12 сарын 29 |1924 оны 5 сарын 20 † |{{Age in years and days|1911|12|29|1924|5|20}} |[[Файл:Seal_of_Bogd_Khan.svg|80x80px]] |} === Төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч<ref>{{Cite book |last=Sanders |first=Alan J. K. |url=http://archive.org/details/historicaldictio0000sand |title=Historical dictionary of Mongolia |date=2003 |publisher=Lanham, Maryland : Scarecrow Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-8108-4434-6}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Khaidav |first=Bolormaa |date=2014-04 |title=Legal Status of Mongolian President (몽고 대통령의 법적 지위에 관한 연구) |url=https://journal.kci.go.kr/kltp/archive/articleView?artiId=ART002151756 |journal=Legal Theory & Practice Review (법이론실무연구) |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=7–32 |issn=2288-1840}}</ref> === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" |Хөрөг зураг ! rowspan="2" |Нэр {{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" |Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" |Нам |- !Эхэлсэн !Дууссан !Хашсан хугацаа |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Balingiin_Tserendorj.jpg|128x128px]] |'''[[Балингийн Цэрэндорж]]''' {{small|(1868–1928)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} |1924 оны 5 сарын 20 |1924 оны 11 сарын 26 |{{Age in years and days|1924|5|20|1924|11|26}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |} == [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992) == '''Түлхүүр''': {{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" |{{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" |Хөрөг зураг ! rowspan="2" |Нэр {{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" |Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" |Нам |- !Эхэлсэн !Дууссан !Хашсан хугацаа |- | colspan="8" |Албан тушаал бий болоогүй (1924 оны 11 сарын 26 – 28) |- ! colspan="8" | ==== [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] дарга ==== |- |'''1''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Navaandorjiin_Jadambaa.jpg|157x157px]] |'''[[Наваандоржийн Жадамбаа]]''' {{small|(1900–1939)}} |1924 оны 11 сарын 28 |1924 оны 11 сарын 29 |{{Age in years and days|1924|11|28|1924|11|29}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | ==== [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга ==== |- |'''2''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Genden.jpg|156x156px]] |'''[[Пэлжидийн Гэндэн]]''' {{small|(1892–1937)}} |1924 оны 11 сарын 29 |1927 оны 11 сарын 15 |{{Age in years and days|1924|11|29|1927|11|15}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''3''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Jamtsangiin_Damdinsuren.jpg|150x150px]] |'''[[Жанцангийн Дамдинсүрэн]]''' {{small|(1898–1938)}} |1927 оны 11 сарын 16 |1929 оны 1 сарын 23 |{{Age in years and days|1927|11|16|1929|1|23}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''4''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Kh._Choibalsan_around_1925.jpg|132x132px]] |'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]''' {{small|(1895–1952)}} |1929 оны 1 сарын 24 |1930 оны 4 сарын 27 |{{Age in years and days|1929|1|24|1930|4|27}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''5''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Losolyn_Laagan.png|137x137px]] |'''[[Лосолын Лааган]]''' {{small|(1887–1940)}} |1930 оны 4 сарын 27 |1932 оны 7 сарын 2 |{{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''6''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Anandyn_Amar.png|140x140px]] |'''[[Анандын Амар]]''' {{small|(1886–1941)}} |1932 оны 7 сарын 2 |1936 оны 3 сарын 22 |{{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|22}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''7''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:DansranbilegiinDogsom.jpg|142x142px]] |'''[[Дансранбилэгийн Догсом]]''' {{small|(1884–1941)}} |1936 оны 3 сарын 22 |1939 оны 7 сарын 9 |{{Age in years and days|1936|3|22|1939|7|9}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:State emblem of Mongolian People's Republic 1924-1940.svg|120x120px]] |'''[[Цавдангийн Ёндон]]''' {{small|(?)<br>''Тэргүүлэгч''}} |1939 оны 7 сарын 9 |1940 оны 7 сарын 6 |{{Age in years and days|1939|7|9|1940|7|6}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''8''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:GonchigiinBumtsend.jpg|148x148px]] |'''[[Гончигийн Бумцэнд]]''' {{small|(1881–1953)}} |1940 оны 7 сарын 6 |''1951 оны 7 сарын 6'' |{{Age in years|1940|7|6|1951|7|6}} жил |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | ==== БНМАУ-ын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга ==== |- |'''(8)''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:GonchigiinBumtsend.jpg|148x148px]] |'''[[Гончигийн Бумцэнд]]''' {{small|(1881–1953)}} |''1951 оны 7 сарын 6'' |1953 оны 9 сарын 23 † |{{Age in years and days|1951|7|6|1953|9|23}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:YanjmaaSükhbaataryn.jpg|166x166px]] |'''[[Сүхбаатарын Янжмаа]]''' {{small|(1893–1962)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} |1953 оны 9 сарын 23 |1954 оны 7 сарын 7 |{{Age in years and days|1953|9|23|1954|7|7}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''9''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Jamsrangiin_Sambuu.png|133x133px]] |'''[[Жамсрангийн Самбуу]]''' {{small|(1895–1972)}} |1954 оны 7 сарын 7 |''1960 оны 7 сарын 7'' |{{Age in years|1954|7|7|1960|7|7}} жил |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | ==== БНМАУ-ын [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга ==== |- |'''(9)''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Jamsrangiin_Sambuu.png|133x133px]] |'''[[Жамсрангийн Самбуу]]''' {{small|(1895–1972)}} |''1960 оны 7 сарын 7'' |1972 оны 5 сарын 21 † |{{Age in years and days|1960|7|7|1972|5|21}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Tsagaanlamyn_Dügersüren.png|141x141px]] |'''[[Цагаанламын Дүгэрсүрэн]]''' {{small|(1914–1986)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} |1972 оны 5 сарын 21 |1972 оны 6 сарын 29 |{{Age in years and days|1972|5|21|1972|6|29}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Sonomyn_Luvsan.png|131x131px]] |'''[[Сономын Лувсан]]''' {{small|(1912–1994)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} |1972 оны 6 сарын 29 |1974 оны 6 сарын 11 |{{Age in years and days|1972|7|29|1974|6|11}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''10''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg|134x134px]] |'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]''' {{small|(1916–1991)}} |1974 оны 6 сарын 11 |1984 оны 8 сарын 23 |{{Age in years and days|1974|6|11|1984|8|23}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- style="background:#E3E9B0;" |'''–''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyamyn_Jagvaral.png|144x144px]] |'''[[Нямын Жагварал]]''' {{small|(1919–1987)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} |1984 оны 8 сарын 23 |1984 оны 12 сарын 12 |{{Age in years and days|1984|8|23|1984|12|12}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''11''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:J_Batmonkh.jpg|127x127px]] |'''[[Жамбын Батмөнх]]''' {{small|(1926–1997)}} |1984 оны 12 сарын 12 |1990 оны 3 сарын 21 |{{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- |'''12''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|134x134px]] |'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br />{{small|(1942–2025)}} |1990 оны 3 сарын 21 |1990 оны 9 сарын 3 |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|3}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- ! colspan="8" | ==== БНМАУ-ын Ерөнхийлөгч ==== |- |'''(12)''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|134x134px]] |'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br />{{small|(1942–2025)}} |1990 оны 9 сарын 3 |''1992 оны 2 сарын 12'' |{{Age in years and days|1990|9|3|1992|2|12}} |[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |} == [[Монгол|Монгол Улс]] (1992 оноос хойш) == {{see|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} '''Түлхүүр''': {{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (3)|border=1px solid #AAAAAA}} {{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (3)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр {{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам{{Efn|Ерөнхийлөгч нь Монголын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл учраас улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн аливаа улс төрийн намын харьяаллаас татгалздаг.}} ! colspan="2" rowspan="2" |[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | rowspan="3" | '''1''' ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|161x161px]] | rowspan="3" | '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br />{{small|(1942–2025)}} | — | rowspan="3" | ''1992 оны 2 сарын 12'' | rowspan="3" | 1997 оны 6 сарын 20 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1992|2|12|1997|6|20}} | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]]<br />{{small|(1993 оны 6 сар хүртэл)}} | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Дашийн Бямбасүрэн]]</small> |- ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993]] | rowspan="2" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Пунцагийн Жасрай]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" |<small>[[Мэндсайханы Энхсайхан]]</small> |- | rowspan="7" | '''2''' ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="7" | [[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|156x156px]] | rowspan="7" | '''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br />{{small|(1950 онд төрсөн)}} | rowspan="7" | [[1997 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1997]]<br />[[2001 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2001]] | rowspan="7" | 1997 оны 6 сарын 20 | rowspan="7" | 2005 оны 6 сарын 24 | rowspan="7" | {{Age in years and days|1997|6|20|2005|6|24}} | rowspan="7" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Жанлавын Наранцацралт]]</small> |- style="background:#E3E9B0;" | | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Ням-Осорын Туяа]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Ринчиннямын Амаржаргал]]</small> |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Намбарын Энхбаяр]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" |<small>[[Цахиагийн Элбэгдорж]]</small> |- | rowspan="3" | '''3''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|155x155px]] | rowspan="3" | '''[[Намбарын Энхбаяр]]''' {{small|(1958 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2005 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2005]] | rowspan="3" | 2005 оны 6 сарын 24 | rowspan="3" | 2009 оны 6 сарын 18 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2005|6|24|2009|6|18}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам|Монгол Ардын<br>Хувьсгалт Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Миеэгомбын Энхболд]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |<small>[[Санжийн Баяр]]</small> |- | rowspan="6" | '''4''' ! rowspan="6" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="6" | [[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|160x160px]] | rowspan="6" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]''' {{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="6" | [[2009 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2009]]<br />[[2013 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2013]] | rowspan="6" | 2009 оны 6 сарын 18 | rowspan="6" | 2017 оны 7 сарын 10 | rowspan="6" | {{Age in years and days|2009|6|18|2017|7|10}} | rowspan="6" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Сүхбаатарын Батболд]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Норовын Алтанхуяг]]</small> |- style="background:#E3E9B0;" | | style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | |<small>[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]</small> |- | style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | |<small>[[Чимэдийн Сайханбилэг]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|<small>Жаргалтулгын Эрдэнбат</small>]] |- | rowspan="3" | '''5''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="3" | [[File:Official presidential portrait of Khaltmaagiin Battulga.jpg|159x159px]] | rowspan="3" | '''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br />{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2017 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2017]] | rowspan="3" | 2017 оны 7 сарын 10 | rowspan="3" | 2021 оны 6 сарын 25 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2017|7|10|2021|6|25}} | rowspan="3" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |- | style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]</small> |- | rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |<small>[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]</small> |- | rowspan="3" | '''6''' ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg|160x160px]] | rowspan="3" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br />{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021]] | rowspan="3" | 2021 оны 6 сарын 25 | rowspan="3" | ''Алба хашиж байгаа'' | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|6|25}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам]] |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Гомбожавын Занданшатар]]</small> |- ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |<small>[[Ням-Осорын Учрал]]</small> |} ==Мөн үзэх== *[[Монгол хаад]] *[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] *[[Монгол Улсын Ерөнхий сайд]] **[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт]] == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == [[Ангилал:Монгол улсын төрийн тэргүүн| ]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний жагсаалт]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] j8so227x09bwlspevn0fbqe375426c7 0 8575 864749 854510 2026-08-05T16:18:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864749 wikitext text/x-wiki {{Short description|Аргентины нийслэл ба хамгийн их хүн амтай хот}} {{Инфобокс суурин | name = Буэнос-Айрес | native_name = Buenos Aires | settlement_type = [[Нийслэл]] | official_name = Буэнос-Айрес өөртөө засах хот<br />{{nobold|''Ciudad Autónoma de Buenos Aires''}} | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Puerto Madero, Buenos Aires (40689219792) (cropped).jpg | caption1 = [[Пуэрто-Мадеро]]гийн үзэмж | image2 = Caminito, La Boca.jpg | caption2 = [[Ла Бока]] | image3 = Buenos_Aires_Obelisk_4.jpg | caption3 = [[Буэнос-Айресын хөшөө]] | image4 = Torre_Monumental_(Buenos_Aires)_edit.jpg | caption4 = [[Торре Монументаль]] | image5 = Catedral Metropolitana - Buenos Aires2.jpg | caption5 = [[Буэнос-Айрес хотын сүм]] | image6 = ID 243 Casa Rosada 5183.jpg | caption6 = [[Ягаан өргөө, Буэнос-Айрес|Ягаан өргөө]] болон [[5 сарын талбай]] | image7 = Frente del Teatro Colón.jpg | caption7 = [[Колумбын театр]] | image8 = Congreso_Nacional_Buenos_Aires.jpg | caption8 = [[Аргентины Үндэсний Конгрессын ордон]] | color = green }} | image_caption = <!-- symbols --> | image_flag = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg | flag_size = 100 | flag_link = Буэнос-Айресын далбаа | image_seal = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg | seal_size = 60 | seal_link = Буэнос-Айресын сүлд | image_blank_emblem = Ba logo gold.svg | blank_emblem_type = Лого | blank_emblem_size = 80 | nicknames = Байрес,<ref>{{cite web | url=https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | title=5 cosas que tienes que ver en Buenos aires | date=2016-03-07 | access-date=2024-09-29 | archive-date=2018-12-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230439/https://www.cooperatingvolunteers.com/home/5-cosas-que-tienes-que-ver-en-buenos-aires/ | url-status=live }}</ref> [[Мөнгөн гол]]ын хатан хаан ({{lang|es|La reina del Plata}})<ref>{{cite web |url=http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |title=En la 'Reina del Plata', sólo el 3% de las calles tiene nombre de mujer |language=es |last=Корсалини |first=Клаудио |date=2017-02-04 |access-date=2024-09-29 |work=Perfil |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201103329/http://www.perfil.com/sociedad/en-la-reina-del-plata-solo-el-3-de-las-calles-tiene-nombre-de-mujer.phtml |archive-date=2017-12-01 |url-status=live }}</ref><ref name="Short history">{{cite book |title=Аргентин: Богино түүх |url=https://archive.org/details/argentinashorthi0000lewi |first=Колин М. |last=Льюис |publisher=Oneworld Publications |location=Оксфорд |year=2002 |isbn=1-85168-300-3 }}</ref><br/>Өмнөд Америкийн Парис ({{lang|es|La París de Sudamérica}})<ref>{{cite news |last1=Грин |first1=Тоби |title=Өмнөд Америкийн Парис |url=https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |work=[[The Independent]] |access-date=2024-09-29 |date=2001-02-04 |archive-date=2020-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609202918/https://www.independent.co.uk/travel/news-and-advice/the-paris-of-south-america-5365543.html |url-status=live }}</ref> | image_map = | mapsize = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 10 | map_caption = Аргентин дахь байршил | pushpin_map = Аргентин#Өмнөд Америк | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|34|36|14|S|58|22|53|W|region:AR|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Аргентин}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = *{{Start date and age|1536|02|02}} ([[Педро де Мендоса]]) *{{Start date and age|1580|06|11}} ([[Хуан де Гарай]])<!-- Buenos Aires was founded twice.--> | government_type = [[Өөртөө засах хот]] | governing_body = [[Буэнос-Айрес хотын хууль тогтоох хурал|Хотын хууль тогтоох хурал]] | leader_title = [[Буэнос-Айресын хотын дарга, засгийн газрын тэргүүнүүдийн жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Хорхе Макри]] ([[Бүгд найрамдах намын санал|PRO]]) | leader_title1 = Засгийн газрын орлогч | leader_name1 = [[Клара Муццио]] | leader_title2 = [[Аргентины төлөөлөгчдийн танхим|Үндэсний төлөөлөгчид]] | leader_name2 = [[Одоогийн Аргентины төлөөлөгчдийн жагсаалт|25]] | leader_title3 = [[Аргентины Сенат|Үндэсний сенаторууд]] | leader_name3 = {{Plainlist| *[[Патрисия Буллрич]] ([[Эрх чөлөөний дэвшил|LLA]]) *Агустин Монтеверде ([[Эрх чөлөөний дэвшил|LLA]]) *[[Мариано Рекалде]] ([[Эх орны хүчин|FP]])}} | elevation_m = 25 | elevation_ft = 82 | area_total_km2 = 205.9 | area_footnotes = <ref name="Indec.Census2022">{{cite web |title=Cuadro 2. Total del país. Total de población, densidad y superficie - Ciudad Autónoma de Buenos Aires (205.9 km<sup>2</sup>) y 24 Partidos del Gran Buenos Aires (3,773.3 км<sup>2</sup>) [2022] |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/c2022_tp_est_c2.xlsx |publisher=[[Аргентины Үндэсний Статистик ба Хүн амын тооллогын Хүрээлэн|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |date=2023-11-21 |access-date=2026-04-22}}</ref> | area_urban_km2 = 3979.2 | area_urban_footnotes = {{efn|[[Их Буэнос-Айрес]] – Өөртөө засах хот болон 24 дүүрэг ([[Буэнос-Айресын дүүргүүд|partidos]])}}<ref name="Indec.Census2022" /> | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 13267 | area_metro_footnotes = <ref name="Indec.Census(2022)">{{cite news |title=Región Metropolitana: Ciudad Autónoma de Buenos Aires y 39 partidos de la provincia de Buenos Aires (2022) [pg.7-10] |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/poblacion/censo2022_rmba.pdf |publisher=[[Аргентины Үндэсний Статистик ба Хүн амын тооллогын Хүрээлэн|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |isbn=978-950-896-676-6 |date=2024 |access-date=2026-04-22}}</ref> | area_metro_mi = | population_total = 3121707 | population_as_of = 2022 оны тооллого | population_footnotes = <ref name="Indec.Census2022" /> | population_density_km2 = {{#expr:3121707/205.9 round 0}} | population_urban = 13971006 | population_urban_footnotes = <ref name="Indec.Census2022" /> | population_density_urban_km2 = {{#expr:13971006/3979.2 round 0}} | population_metro = 16366641 | population_metro_footnotes = <ref name="Indec.Census(2022)" /><ref>{{cite web|title=Mercado de trabajo. Tasas e indicadores socioeconómicos (EPH)|date=18 Dec 2024 |url=https://www.indec.gob.ar/uploads/informesdeprensa/mercado_trabajo_eph_3trim241364F3C2B4.pdf |page=17 |publisher=[[INDEC]]}}</ref> | population_density_metro_km2 = {{#expr:16366641/13267 round 0}} | population_rank = [[Аргентины хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|Аргентинд 1-т]]<br/>[[Өмнөд Америкийн хотын жагсаалт|Өмнөд Америкт 7-д]] | timezone1 = [[Аргентины цаг|ART]] | utc_offset1 = −03:00 | area_code = [[Аргентины утасны дугаарлалтын төлөвлөгөө|011]] | website = {{URL|https://buenosaires.gob.ar/inicio/|buenosaires.gob.ar}} | population_demonyms = Боомтын хүмүүс ({{lang|es|[[porteño]]}} (эр), {{lang|es|porteña}} (эм)) <!-- Spanish demonyms are always displayed in lower-case --> | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = Их хот | demographics2_info1 = $235.6 тэрбум<ref name="TelluBase"/> | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = $15,200<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Argentina Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)|access-date=2026-04-22|archive-date=2024-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116134959/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_arg.pdf|url-status=live}}</ref> | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank_info_sec2 = 0.882 {{color|darkgreen|маш өндөр}} ([[Аргентины мужийн жагсаалт (хүний хөгжлийн илтгэцүүрээр)|1-т]])<ref name="ArgentinaHDI">{{cite web|title=El mapa del desarrollo humano en Argentina|url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|work=[[United Nations Development Programme]]|date=2023-06-25|access-date=2024-09-29|archive-date=2023-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611203524/https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-11/PNUD_ElMapaDelDesarrollo_FINAL_1.pdf|url-status=live}}</ref> | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = B1601XXX-B8512XXX<ref>{{cite web|title=Буэнос-Айресын шуудангийн кодууд|url=https://postal.codesofcountry.com/argentina/buenos-aires/|website=postal.codesofcountry.com|accessdate=2024-09-29|archive-date=2024-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302183618/https://zippinpostal.com/argentina/buenos-aires/|url-status=live}}</ref> | iso_code = AR-B<ref>{{cite web|title=Argentina Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/ar|website=codesofcountry.com|accessdate=2024-09-29|archive-date=2024-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240703181011/https://codesofcountry.com/countries/ar|url-status=dead}}</ref> }} '''Буэнос-Айрес''' ({{lang-es|Buenos Aires}}) нь [[Аргентин]]ы [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Энэ хот нь Рио де ла Платагийн өмнөд эрэг дээрх Буэнос-Айрес мужийн хажууд байрладаг. Их Буэнос-Айрес нь 13 сая хүнтэйгээрээ [[Латин Америк]]ийн гурав дахь том хот юм. 19-р зууны дотоодын тэмцлийн дараа Буэнос-Айрест холбооны статус олгогдож, [[1880]] онд Буэнос-Айрес мужаас салгажээ. Хотын зах хязгаарыг ч томруулж, Белграно, Флорес гэсэн хуучны тосгодыг хамруулах болсон байна. Буэнос-Айрес гэдэг нь сайхан салхи эсвэл сайн агаар гэсэн утгатай бөгөөд анх Сардиниа дахь Каглиаригийн "Ностра Сигнора ди Бонариа" (Бидний хатагтай Бонариа гэсэн [[Итали хэл|Итали хэллэг]])-гийн сүмийн өмнөөс нэрлэжээ. [[1994]] оны Үндсэн хуулиар хот [[автономит]] болж, одоогийн албан ёсны ''Ciudad Autónoma de Buenos Aires'' нэрээ авчээ. Буэнос-Айресын иргэдийг ''porteños'' буюу боомтын хүмүүс гэдэг. ==Газарзүй== ===Уур амьсгал=== {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Буэнос-Айресын төв ажиглалтын төв (1991–2020, туйлын үе 1906–одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 43.3 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 38.9 |Apr record high C = 36.0 |May record high C = 31.6 |Jun record high C = 28.5 |Jul record high C = 30.2 |Aug record high C = 34.4 |Sep record high C = 35.3 |Oct record high C = 36.3 |Nov record high C = 36.8 |Dec record high C = 40.5 |year record high C = 43.3 |Jan high C = 30.1 |Feb high C = 28.9 |Mar high C = 27.0 |Apr high C = 23.2 |May high C = 19.4 |Jun high C = 16.4 |Jul high C = 15.5 |Aug high C = 17.9 |Sep high C = 19.7 |Oct high C = 22.6 |Nov high C = 26.0 |Dec high C = 29.0 |year high C = 22.9 |Jan mean C = 24.9 |Feb mean C = 23.8 |Mar mean C = 22.0 |Apr mean C = 18.2 |May mean C = 14.8 |Jun mean C = 12.0 |Jul mean C = 11.0 |Aug mean C = 13.0 |Sep mean C = 14.9 |Oct mean C = 17.9 |Nov mean C = 20.9 |Dec mean C = 23.6 |year mean C = 18.1 |Jan low C = 20.2 |Feb low C = 19.4 |Mar low C = 17.7 |Apr low C = 14.1 |May low C = 11.1 |Jun low C = 8.4 |Jul low C = 7.5 |Aug low C = 8.9 |Sep low C = 10.6 |Oct low C = 13.4 |Nov low C = 16.1 |Dec low C = 18.5 |year low C = 13.8 |Jan record low C = 5.9 |Feb record low C = 4.2 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = −2.3 |May record low C = −4.0 |Jun record low C = −5.3 |Jul record low C = −5.4 |Aug record low C = −4.0 |Sep record low C = −2.4 |Oct record low C = −2.0 |Nov record low C = 1.6 |Dec record low C = 3.7 |year record low C = −5.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 134.4 |Feb precipitation mm = 129.3 |Mar precipitation mm = 120.0 |Apr precipitation mm = 130.3 |May precipitation mm = 93.5 |Jun precipitation mm = 61.5 |Jul precipitation mm = 74.4 |Aug precipitation mm = 70.3 |Sep precipitation mm = 80.6 |Oct precipitation mm = 122.9 |Nov precipitation mm = 117.6 |Dec precipitation mm = 122.8 |year precipitation mm = 1257.6 |unit precipitation days = 0.1 мм |Jan precipitation days = 8.9 |Feb precipitation days = 8.0 |Mar precipitation days = 8.2 |Apr precipitation days = 8.9 |May precipitation days = 7.2 |Jun precipitation days = 7.3 |Jul precipitation days = 7.4 |Aug precipitation days = 7.0 |Sep precipitation days = 7.4 |Oct precipitation days = 10.2 |Nov precipitation days = 8.9 |Dec precipitation days = 8.9 |year precipitation days = 98.3 |Jan humidity = 64.6 |Feb humidity = 69.1 |Mar humidity = 72.0 |Apr humidity = 75.6 |May humidity = 78.7 |Jun humidity = 78.2 |Jul humidity = 77.0 |Aug humidity = 72.6 |Sep humidity = 69.5 |Oct humidity = 69.4 |Nov humidity = 65.3 |Dec humidity = 62.8 |year humidity = 71.2 |Jan sun = 272.8 |Feb sun = 223.2 |Mar sun = 217.0 |Apr sun = 168.0 |May sun = 158.1 |Jun sun = 135.0 |Jul sun = 142.6 |Aug sun = 170.5 |Sep sun = 180.0 |Oct sun = 204.6 |Nov sun = 246.0 |Dec sun = 266.6 |year sun = |Jand sun = 8.8 |Febd sun = 7.9 |Mard sun = 7.0 |Aprd sun = 5.6 |Mayd sun = 5.1 |Jund sun = 4.5 |Juld sun = 4.6 |Augd sun = 5.5 |Sepd sun = 6.0 |Octd sun = 6.6 |Novd sun = 8.2 |Decd sun = 8.6 |yeard sun = 6.5 |source 1 = [[Үндэсний цаг уурын алба (Аргентин)|Үндэсний цаг уурын алба]]<ref name=SMN/><ref>{{cite web | url = https://ssl.smn.gob.ar/dpd/observaciones/estadisticas_normales_9120.zip | title = Estadísticas Climatológicas Normales – período 1991–2020 | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | access-date = 2026-04-22 | archive-date = 2023-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230303032103/https://ssl.smn.gob.ar/dpd/observaciones/estadisticas_normales_9120.zip | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230708235600/http://repositorio.smn.gob.ar/bitstream/handle/20.500.12160/2506/estad%C3%ADsticas_climatol%C3%B3gicas_normales_1991-2020.pdf?sequence=4&isAllowed=y | archive-date = 2023-07-08 | url = http://repositorio.smn.gob.ar/handle/20.500.12160/2506 | title = Estadísticas Climatológicas Normales – período 1991–2020 | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | access-date = 2026-04-22 | year = 2023 | last1 = алба | first1 = Үндэсний цаг уурын алба }}</ref><ref name=SMNextremes>{{cite web | url = https://www.smn.gob.ar/estadisticas | title = Clima en la Argentina: Guia Climática por Buenos Aires | work = Caracterización: Estadísticas de largo plazo | publisher = Үндэсний цаг уурын алба | language = es | accessdate = 2026-04-22 | archive-date = 2019-02-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190207103528/https://www.smn.gob.ar/caracterizaci%C3%B3n-estad%C3%ADsticas-de-largo-plazo | url-status = live }}</ref> }} == Гадаад холбоос == * [http://www.buenosaires.gov.ar/ Засгийн газрын албан ёсны сайт] ([[Испани хэл|Испани]]) * [http://www.bue.gov.ar/home/index.php?&lang=en Албан ёсны аялал жуулчлалын сайт] * [http://www.mapabsas.com/?lang=en Буэнос-Айресийн газрын зураг] * {{Commons|Buenos Aires}} [[Ангилал:Аргентины суурин]] [[Ангилал:Буэнос-Айрес| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] 3izzxo9db71oibd0ofo8uu1st932aj6 0 8588 864919 854521 2026-08-05T19:09:07Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864919 wikitext text/x-wiki {{short description|Ирландын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Ирландын нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Дублин | native_name = {{native name|ga|Baile Átha Cliath}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | perrow = 1/1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Dublin - aerial - 2025-07-07 01.jpg | caption1 = Дублин хотын үзэмж | image2 = Samuel Beckett Bridge At Sunset Dublin Ireland (97037639) (cropped).jpeg | caption2 = [[Самюэль Беккетийн гүүр]] | image3 = Dublin The Convention Centre 01.JPG | caption3 = [[Дублин хурлын төв|Хурлын төв]] | image4 = GoergeSalmonTrinityCollegeDublin.jpg | caption4 = [[Тринити коллеж (Дублин)|Тринити коллеж]] | image5 = O'Connell Bridge (25748548914).jpg | caption5 = [[О'Коннелийн гүүр]] | image6 = DublinTheCustomHouse-2014-10.jpg | caption6 = [[Гаалийн ордон, Дублин|Гаалийн ордон]] | image7 = (Ireland) Dublin Castle Up Yard.JPG | caption7 = [[Дублины ордон]] }} | image_flag = IRL Dublin flag.svg | flag_size = 150px | image_shield = Coat of Arms of Dublin, Ireland.png | shield_size = 100px | nickname = Шударга хот | motto = {{lang|la|Obedientia Civium Urbis Felicitas}}<br />"Иргэдийн дуулгавартай байдал аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms |title=Дублин хотын зөвлөл, Дублин хотын сүлд |publisher=Dublincity.ie |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003033/http://www.dublincity.ie/main-menu-your-council-lord-mayor-history/dublin-city-coat-arms%20 |url-status=dead}}</ref><br />Өөрөөр орчуулвал<br />"Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог"<ref>{{cite web |url=http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|title=Дуулгавартай иргэд аз жаргалтай хотыг бий болгодог - Хүний туршлага|publisher=[[Office of Public Works]]|access-date=2024-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190510093034/http://www.dublincastle.ie/event/an-obedient-citizenry-produces-a-happy-city-human-experience/?instance_id=336|archive-date=2019-05-10|url-status=dead}}</ref> | mapsize = 250px | pushpin_map = Ирланд#Европ | pushpin_map_caption = Ирланд дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_label = Дублин | coordinates = {{Coord|53|21|00|N|06|15|37|W|type:city(593,000)_region:IE-D|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ирланд}} | subdivision_type1 = [[Ирландын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Ленстер]] | subdivision_type2 = [[Ирландын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Дублин тойрог|Дублин]] | leader_title = [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улсын орон нутгийн засаг захиргаа|Нутгийн захиргаа]] | leader_name = [[Дублин Хотын Зөвлөл]] | leader_title1 = Төв байр | leader_name1 = [[Хотын захиргаа, Дублин|Дублин хотын захиргаа]] | leader_title2 = [[Дублин хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name2 = [[Рэй Макадам]] ([[Фине Гэл]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{cite web |title=Дублин хотын танилцуулга |website=Maynooth University |publisher=Дублин хотын хөгжлийн зөвлөл |date=2002-01-01 |url=https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |access-date=2024-09-30 |archive-date=2019-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191104025722/https://www.maynoothuniversity.ie/sites/default/files/assets/document/WPS15JW%2CJBandCMannion_0_1.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="cso population density interactive table">{{cite web|title=Хүн амын тооллого 2011|website=Population Density and Area Size by Towns by Size, Census Year and Statistic|publisher=Статистикийн төв газар|date=April 2012|url=http://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|access-date=2024-09-30|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107003018/https://www.cso.ie/px/pxeirestat/Statire/SelectVarVal/Define.asp?maintable=CD116&PLanguage=0|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 117.8 | area_urban_km2 = 345 | population_total = 592,713<ref name="2022mapdcc"/> | population_density_km2 = 5,032 | population_density_urban_km2 = 4,449 | population_urban = 1,534,900<ref>{{cite web | title=Population and Migration Estimates, April 2024 | publisher=CSO | date=2024-08-27 | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | access-date=2026-04-22 | archive-date=2024-11-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241120032359/https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ | url-status=live }}</ref> | population_demonyms = Дублинчууд | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-cirgdp/countyincomesandregionalgdp2022-2023/gvabyregion/ | title=GVA by Region County Incomes and Regional GDP 2022 - 2023 - Central Statistics Office|website=www.ec.europa.eu| date=2025-02-05}}</ref> | demographics1_title1 = Хотын | demographics1_info1 = €248.323 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €165,405 | postal_code_type = [[Ирланд дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = D01-D18, D20, D22, D24 & D6W | area_code = 01 (+3531) | timezone = [[GMT]] | utc_offset = 0 | timezone_DST = [[Ирландын стандарт цаг|ИСЦ]] | utc_offset_DST = +1 | official_name = | population_as_of = 2022 | established_date = Тодорхойгүй<ref>{{cite news | url = https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | newspaper = The Irish Times | title = 8 January 1986: 'Bogus' selection of date to mark Dublin's millennium | access-date = 2024-09-30 | archive-date = 2021-06-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210624195445/https://www.irishtimes.com/opinion/8-january-1986-bogus-selection-of-date-to-mark-dublin-s-millennium-1.1266478 | url-status = live }}</ref> | established_title = Байгуулагдсан | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 10 | population_urban_footnotes = <small>{{0}}(2024)</small> | iso_code = IE-D | website = {{official website}} }} '''Дублин''' ({{lang-en|Dublin}}; [[Ирланд хэл]]: Baile Átha Cliath, ''Саадтай оломын тосгон'') нь [[Ирланд]]ын [[нийслэл]] бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Ирландын зүүн эргийн дунд хэсэгт, Лиффи голын аманд, Дублин бүсийн төвд оршино. [[Викинг]]чүүдийн суурин болж байгуулагдсан бөгөөд [[дундад зууны үе]]эс тухайн арлын гол хот байсаар иржээ. Өнөө үед [[Ирланд арал|Ирланд арлын]] [[эдийн засаг]], [[засаг захиргаа]], [[соёл]]ын төв бөгөөд Европын нийслэлүүдээс хамгийн хурдацтайгаар өсч байна. Дублин нь 3 сая орчим хүн амтай Дублин-Белфаст корридорын бүсийн хот юм. [[Англи хэл]]ээрх Дублин (Dublin) гэсэн нэр нь 'Dubh Linn' ([[Ирланд хэл]], dubh -> [[хар]], and linn -> [[цөөрөм]]) гэдгээс үүссэн үг юм. Орчин үеийн Ирланд хэлээр Дублиныг 'Baile Átha Cliath' гэдэг. 'Áth Cliath' нь Лиффи голын оломын нэр бөгөөд 'Baile Átha Cliath' гэдэг нэрийг анх одоо [[Католик шашин|Католик]] сүм болсон эртний [[Христийн шашин|Христийн шашны]] сүмд өгч байжээ. Нэрийн уртаас болж заримдаа BÁC гэж товчлогддог. Дублин хот эсвэл каунтигаас ирсэн хүнийг Даб (Dub) гэдэг. == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = [[Меррион талбай]], Дублин, (1991–2020), өндөр: {{convert|13|m|ft|0|abbr=on}} | collapsed = y | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 17.5 | Feb record high C = 17.2 | Mar record high C = 19.6 | Apr record high C = 22.7 | May record high C = 24.1 | Jun record high C = 27.7 | Jul record high C = 29.1 | Aug record high C = 30.0 | Sep record high C = 26.2 | Oct record high C = 22.5 | Nov record high C = 18.6 | Dec record high C = 16.6 | year record high C = | Jan high C = 8.8 | Feb high C = 9.1 | Mar high C = 10.7 | Apr high C = 12.6 | May high C = 15.4 | Jun high C = 18.1 | Jul high C = 20.1 | Aug high C = 19.6 | Sep high C = 17.4 | Oct high C = 14.2 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 9.2 | year high C = | Jan low C = 4.1 | Feb low C = 4.2 | Mar low C = 5.1 | Apr low C = 6.6 | May low C = 9.1 | Jun low C = 11.7 | Jul low C = 13.5 | Aug low C = 13.3 | Sep low C = 11.3 | Oct low C = 8.9 | Nov low C = 6.1 | Dec low C = 4.4 | year low C = | Jan record low C = -8.1 | Feb record low C = -4.6 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = -2.5 | May record low C = 0.4 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 7.8 | Aug record low C = 6.4 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = 0.1 | Nov record low C = -5.1 | Dec record low C = -7.6 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 61.2 | Feb precipitation mm = 49.0 | Mar precipitation mm = 50.0 | Apr precipitation mm = 48.5 | May precipitation mm = 53.6 | Jun precipitation mm = 60.4 | Jul precipitation mm = 57.9 | Aug precipitation mm = 64.1 | Sep precipitation mm = 60.6 | Oct precipitation mm = 75.0 | Nov precipitation mm = 80.6 | Dec precipitation mm = 65.5 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 12.0 | Feb precipitation days = 9.9 | Mar precipitation days = 9.0 | Apr precipitation days = 9.9 | May precipitation days = 9.6 | Jun precipitation days = 8.8 | Jul precipitation days = 10.5 | Aug precipitation days = 9.7 | Sep precipitation days = 9.5 | Oct precipitation days = 11.0 | Nov precipitation days = 11.6 | Dec precipitation days = 11.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1&nbsp;мм | source 1 = Met Éireann<ref name="auto"/> | source 2 = European Climate Assessment & Dataset<ref>{{cite web|url=https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|title=Climatological Information for Merrion Square, Ireland|publisher=European Climate Assessment & Dataset|archive-url=https://web.archive.org/web/20180709010608/https://eca.knmi.nl//download/millennium/millennium.php|archive-date=2018-07-09|url-status=dead}}</ref> }} == Сонирхолтой газрууд == Дублинд олон зууныг дамжин ирсэн байгалын болон түүхийн дурсгал бүхий газрууд олон бий. Тэдгээрээс хамгийн эртнийх нь Дублин Цайз (англ. ''Dublin Castle'') бөгөөд 1169 оны Ирландын Норманы бүслэлтийн дараагаар 1204 онд Ангийн Хаан Жоннын тушаалаар гол хамгаалалтын бүс байхаар суурь нь тавигджээ. Цайз нь зузаан хана болон сайн шуудуутай, шүүх удирдлагын төв байхаар, мөн Хаанийн эрдэнэсийн сангийн хамгаалалт байхаар баригджээ. Цайз нь 1230 онд баригдаж дууссан байна. Дублинийн хамгийн сүүлийн үеийн байгууламж болох Дублиний Орой (англ. ''Spire of Dublin'') буюу албан нэрээр Гэрэлт Хөшөө (англ. ''Monument of Light'') юм. Энэ нь 121.2 метрийн зэвэрдэггүй гангаар хийгдсэн конус хэлбэрийн орой бөгөөд О'Kоннел гудамжинд байрладаг. == Эшлэл == {{Reflist}} '''Эх сурвалж''' {{refbegin}} * {{cite book|title=Dublin Under the Georges|url=https://archive.org/details/dublinundergeorg0000maxw_x4g7|first=Constantia|last=Maxwell|publisher=Lambay Books|year=1997|isbn=0-7089-4497-3}} {{refend}} == Цахим холбоос == {{commons|Dublin}} * [http://www.visitdublin.com Дублины аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [http://www.dublincity.ie Дублин хотын зөвлөл] * [https://web.archive.org/web/20080709012425/http://www.dublinmapped.com/ Дублины интерактив газрын зураг] [[Ангилал:Дублин| ]] [[Ангилал:Ирландын суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Ирландын гүнлиг]] [[Ангилал:Ирландын их сургуулийн хот]] 3hts18fn9xpexgo3kxh6izuhjyh7vw4 0 8695 864824 858531 2026-08-05T17:39:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864824 wikitext text/x-wiki {{short description|Израил дахь хот}} {{About}} {{Инфобокс суурин | name = Тел-Авив-Яфо | native_name = {{native name|he|תל־אביב-יפו|italics=off}}<br />{{native name|ar|تل أبيب – يافا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | iso_code = IL-TA | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Hashalom interchange.jpg | caption1 = [[Тел-Авивын хамгийн өндөр барилгуудын жагсаалт|Тел-Авивын үзэмж]] болон [[20-р хурдны зам (Израил)|Хашаломын уулзвар]] | image2 = Azriely Sarona5.jpg | caption2 = [[Азриэли Сарона цамхаг|Азриэли Сарона]] | image3 = ISR-2015-Jaffa-Clock tower-cropped.jpg | caption3 = [[Яффа цагтай цамхаг]] | image4 = Azrieli_Center_From_ToHa_2019-12.jpg | caption4 = [[Азриэли Төв]] | image5 = Rabin_Squre_eco_pool.jpg | caption5 = [[Рабины талбай]] болон [[Тел-Авивын захиргааны байр|захиргааны байр]] | image6 = Dizengoff_Square_Tel_Aviv_Lowshot.jpg | caption6 = [[Дизенгофын талбай]] | image7 = PikiWiki_Israel_68164_port_of_jaffa.jpg | caption7 = [[Яфо]] болон [[Тел-Авивын далайн эрэг]] | color = red }} | image_flag = Tel Aviv flag.svg | flag_alt = | flag_link = Тел-Авивын туг | image_shield = [[File:TelAvivEmblem.svg|60px]] | shield_alt = | shield_link = Тел-Авивын сүлд | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Лого|Брэнд тэмдэг]] | nickname = {{unbulleted list |'Анхны Еврей хот' |'[[Цагаан хот, Тель Авив|Цагаан хот]]' |'Зогсолтгүй хот' |'Бөмбөлөг' | 'TLV' }} | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Израил#Ази#Дэлхий | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил##Ази дахь байршил##Дэлхий дээрх байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|32.08|N|34.78|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Тел-Авив тойрог|name=Тел-Авив}} | subdivision_type2 = Хотын бөөгнөрөл | subdivision_name2 = [[Гуш-Дан]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date|df=yes|1909|04|11}} | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = [[Хотын дарга–зөвлөлийн засаг|Хотын дарга–зөвлөл]] | governing_body = [[Тел-Авив-Яфо хотын захиргаа]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Рон Хулдаи]] | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 52 | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 176 | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = 1516 | area_metro_sq_mi = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 5 | elevation_ft = | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Tel Aviv - Yafo}} | population_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|2-р]] байр | population_urban = 1,388,400 | population_metro = 3,854,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = 8468.7 | population_density_rank = [[Израилын хотын жагсаалт|12-р]] байр | population_density_urban_km2 = 8057.7 | population_density_metro_km2 = 2286 | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = Тел-Авивчууд<ref>{{cite book |title=Tel Aviv: Mythography of a City |first=Maoz |last=Azaryahu |year=2007 |publisher=Syracuse University Press |location=Syracuse, New York |isbn=9780815631293 |pages=133–134}}</ref><ref>{{cite book |title=A Place in History: Modernism, Tel Aviv, and the Creation of Jewish Urban Space |url=https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann |first=Barbara E. |last=Mann |year=2006 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford, California |isbn=9780804750196 |pages=[https://archive.org/details/placeinhistorymo0000mann/page/148 148], 166}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World |url=https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8 |year=2009 |publisher=Lonely Planet |location=Melbourne, Oakland and London |isbn=9781741798876 |pages=[https://archive.org/details/citiesbookjourne0000unse_p4t8/page/380 380]–381}}</ref> | population_note = | blank_name_sec1 = ДНБ | blank_info_sec1 = [[Америк доллар|$]] 153.3&nbsp;тэрбум<ref name="brookingsgdp">{{cite web |url=http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |title=Global city GDP 2014 |publisher=Brookings Institution |access-date=18 November 2014 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20130605135349/http://www.brookings.edu/research/interactives/global-metro-monitor-3 |archive-date=5 June 2013}}</ref> | blank1_name_sec1 = ДНБ (нэг хүнд ноогдох) | blank1_info_sec1 = $42,614<ref name="brookingsgdp" /> | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Израилын Шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 61XXXXX | area_code_type = [[Израилын утасны дугаар|Бүсийн дугаар]] | area_code = +972-3 | website = {{URL|http://tel-aviv.gov.il/eng/Pages/HomePage.aspx|tel-aviv.gov.il}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_offname = [[Цагаан хот, Тель Авив|Тел-Авивын Цагаан хот]] | designation1_date = 2003 | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1096] | designation1_criteria = ii, iv | designation1_type = Соёл | designation1_free1name = Улс | designation1_free1value = Израил | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Израил дахь дэлхийн өвийн жагсаалт|Израил]] | designation1_meaning of name = Ancient Hill of Spring (see [[Altneuland|here]]) }} | official_name = }} '''Тел-Авив-Яфо''' ([[еврей хэл]]. תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ; [[Араб хэл|араб.]] تل أبيب) буюу '''Тел-Авив''' нь 2020 оны байдлаар 460, 613 хүн амтай [[Израил|Израилын]] хоёр дахь том хот юм. Тус хот нь Израилын [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг дээр 51.8 квадрат километр газар нутгийг эзлэнэ тус улсын нийслэл [[Иерусалим]] хотоос баруун хойд зүгт 65 км зайд оршдог. Мөн Гуш Дан нэртэй, 3.15 сая хүнтэй Израилын хамгийн том метрополи газар нутгийн хамгийн том бөгөөд хамгийн их хүн амтай хот юм. Тел-Авив нь [[Израил]] улсын [[эдийн засаг]] болон [[Технологи|технологийн]] төв юм. Тел-Авив хотод зарим Яамд, гадаадын олон орны [[элчин сайдын яам]] байрладаг. Энэ хот нь амьдрах өртгөөрөө дэлхийд 31-т ордог. Тел-Авив жилд 2,5 сая жуулчид хүлээж авдаг. Ойрхи Дорнодын "үдэшлэгийн нийслэл" нь идэвхтэй шөнийн амьдралтай. Тел-Авив хотод 30 мянга гаруй оюутантай, тус улсын хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] байрладаг. Тел-Авивыг 1909 онд [[Яффо]] ([[Еврей хэл]]: יָפוֹ‎, Яфо) гэгч эртний боомт хотын еврейчүүдийн дүүроэг болгон байгуулжээ. 1917-1948 онд Британий удирдлагад дор хотын хүн ам олноор цагаачилж очсон еврейчүүдийн ачаар [[Араб]] хүн ам цоонх болсон. Израил улс байгуулагдснаас хоёр жилийн дараа 1950 онд тус хоёр хотыг нэгтгэсэн байна. 2003 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн Тел-Авивийн Цагаан хот нь дэлхийн хамгийн их [[модернист архитектур|модернист барилгуудын]] төвлөрөлтэй газар юм. == Түүх == === 1904-1917: Османы эзэнт гүрний сүүл үед байгуулагдсан нь === [[1906 он|1906 онд]] Яффо хотын оршин суугчид болох еврейчүүдийн бүлэг нь Акива Арье Вейсийн санаачилгыг даган хамтдаа нийлж Ахузат Баит нийгмийг байгуулжээ. Нийгмийн зорилтуудын нэг нь "Гоо сайхан, орчин үеийн эрүүл ахуйн дүрэм журмын дагуу төлөвлөгдсөн, эрүүл орчинд еврей хотын төв" байгуулах явдал байв. Шинэ хотын хот төлөвлөлтөд цэцэрлэг хотын хөдөлгөөн нөлөөлсөн. Эхний 60 газрыг Яффогийн ойролцоох Керем Джебалид [[Нидерланд|Нидерландын]] иргэн Якобус Канн худалдаж авч, [[Еврей|еврейчүүдийн]] газар нутгийг түрэмгийлэхийг хориглосон Туркийн хоригийг тойрч гарахаар өөрийн нэр дээр бүртгүүлжээ. Хожим нь Тел-Авивын анхны хотын дарга байсан Мейр Дизенгоф мөн Ахузат Баит нийгэмд элссэн. Түүний Тел-Авивын үзэл баримтлал нь [[Арабчууд|арабуудтай]] энх тайвнаар зэрэгцэн орших байв. [[1909 он|1909 оны]] [[4 сарын 11|4 сарын 11-ний]] өдөр 66 еврей гэр бүл далайн хясаа ашиглан сугалаагаар газар нутгийг нь авахаар эзгүй элсэн манхан дээр цугларав. Энэхүү цугларалтыг Тел-Авив байгуулагдсан албан ёсны өдөр гэж үздэг. Сугалааг барилгын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Акива Ариех Вайсс зохион байгуусан. Вайсс далайн эрэг дээр 120 далайн хясаа цуглуулсны тал хувь нь цагаан, хагас нь саарал байв. Гишүүдийн нэрийг цагаан хясаан дээр, саарал хясаа дээр газрын дугаарыг бичсэн байв. Дизенгофын байшингийн эсрэг талд, өнөөгийн Ротшильдийн гудамжинд байрлах энэ газарт анхны усны худгийг ухаж гаргажээ. Жилийн дотор Герцль, Ахад Хаам, Йехуда Халеви, Лилиенблум, Ротшильд нарын гудамжууд бариж; усны систем суурилуулсан; 66 байшинг барьсан. Герцль гудамжны төгсгөлд [[1906 он|1906 онд]] Яффад байгуулагдсан Херцлия Еврей ахлах сургуулийн шинэ барилга барихаар талбай хуваарилжээ. Барилгын тулгын чулууг [[1909 он|1909 оны]] [[7 сарын 28|7 сарын 28-нд]] суурилуулсан. Уг суурин нь анх Ахузат Баит нэртэй байжээ. [[1910 он|1910 оны]] [[5 сарын 21|5 сарын 21-нд]] Тел-Авив гэдэг нэрийг авчээ. Тел-Авивыг өргөн гудамж, өргөн чөлөөнүүдтэй, байшин бүрийн ус хангамжтай, гудамжны гэрэлтэй, бие даасан еврей хот болгон төлөвлөжээ. [[1914 он]] гэхэд Тел-Авив 1 хавтгай дөрвөлжин км болж өргөжжээ. [[1915 он|1915 онд]] Тел-Авивын хүн амын тооллого явагдаж, 2667 хүн бүртгэгдсэн байна. Гэсэн хэдий ч [[1917 он|1917 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] эрх баригчид дайны үеийн арга хэмжээ болгон Яффо, Тел-Авивын оршин суугчдыг хөөн зайлуулснаар хүн амын өсөлт зогссон. Египетийн [[Александриа]] дахь АНУ-ын Консул Гаррелсын Нью-Йорк Times сонинд нийтлүүлсэн нийтлэлд [[1917 он|1917 оны]] 4-р сарын эхээр Яффог албадан гаргасан тухай дурджээ. Нүүлгэн шилжүүлэх тушаал нь гол төлөв [[еврей]] хүн амд чиглэсэн байв. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] төгсгөл үед, Османчууд ялагдсанаар Англичууд Палестиныг хяналтандаа авсны дараа [[Еврей|еврейчүүд]] дараа жилийн эцсээр Тел-Авив руу буцаж очих боломжтой болжээ. == Газар зүй == [[Файл:Tel_Aviv_SPOT_1083.jpg|thumb|Тел-Авид сансраас харагдах байдал нь]] [[Файл:Tel_Aviv_Yafo_Israel_Level_12.svg|left|thumb|Тел-Авив хотын төлөвлөгөө]] Тел-Авив нь [[Европ]], [[Ази]], [[Африк|Африкийг]] холбосон түүхэн газрын гүүр болох Израилын төв хэсэгт Газар дундын тэнгисийн эрэг дээр, эртний Яффа боомтын хойд хэсэгт, элсэн манхан байсан үржил шимгүй газарт байрладаг. Газар нь тэгшлэгдсэн бөгөөд огцом налуу газаргүй; газар зүйн онцлог шинж чанарууд нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг ба [[Яркон гол|Яркон голын]] амнаас дээшхи цохионууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Tel+Aviv.htm|title=Tel Aviv|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|access-date=26 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013102915/http://jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Tel%2BAviv.htm|archive-date=13 October 2007|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив болон Гуш Дан бүс өргөжиж байгаа тул Тел-Авив ба Яффа болон хотын хорооллуудын хоорондох хил хязгаар байдаггүй. Тус хот нь [[Иерусалим|Иерусалимаас]] баруун хойд зүгт 60 км, [[Хайфа]] хотоос өмнө зүгт 90 км зайд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/distances.html|title=Cities located close to Tel Aviv|access-date=26 January 2008|publisher=TimeandDate.com}}</ref> Тел-Авив нь хойд талаараа [[Герцлия]], зүүн хойд талаараа [[Рамат-ха-Шарон]], зүүн талаараа [[Петах-Тиква]], [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], [[Гиватаим]], зүүн өмнөд талаараа [[Холон]], өмнөд хэсгээрээ [[Бат-Ям]] хотуудтай хиллэдэг.<ref>{{cite web|url=https://www.science.co.il/israel/Carta-map.php|title=Map of Israel|publisher=Carta}}</ref> Хот нь эдийн засгийн хувьд хойд ба өмнөд гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдсан. Өмнөд Тел-Авив нь Неве Цедек, Яффаг эс тооцвол хойд Тел-Авиваас ядуу гэж тооцогддог. Төв Тел-Авив нь [[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] оршдог газар бөгөөд [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны замын]] дагуу оршдог санхүүгийн болон худалдааны чухал дүүрэг юм. Тел-Авивын хойд талд [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Яркон цэцэрлэгт хүрээлэн]], [[Рамат-Авив]], [[Афека]] зэрэг өндөр зэрэглэлийн орон сууцны хорооллууд байрладаг.<ref name="yarkoni">{{cite web|last=Yarkoni|first=Amir|title=Real Estate in Tel Aviv – continued|work=Tel Aviv Insider|access-date=22 July 2008|url=http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624050534/http://www.telaviv-insider.co.il/real-estate-2.php|archive-date=24 June 2008}}</ref> === Уур амьсгал === Тел-Авив нь Газар дундын тэнгисийн уур амьсгалтай,<ref>{{cite web|url=http://en.climate-data.org/location/3471/|title=Climate: Tel Aviv-Yafo - Temperature, Climate graph, Climate table|work=climate-data.org}}</ref> бөгөөд жилийн турш нарны гэрэл элбэг байдаг. [[Хур тунадас]] нь бороо хэлбэрээр 10-р сараас 4 сарын хооронд ордог бөгөөд зуны турш хуурайшилттай байдаг. Жилийн дундаж температур нь 20.9 °C (69.6°F), далайн дундаж температур нь өвлийн улиралд 18-20 °C (64-68 °F), харин зуны үед 24-29 °C (75-84 °F) байдаг. Тел-Авивт жилд дунджаар 528 миллиметр хур тунадас ордог. Тел-Авивт зун 6 сараас 10-р сар хүртэл таван сар орчим үргэлжилдэг. Хамгийн дулаан сар болох 8-р сард температур дунджаар хамгийн өндөр нь 30.6 °C, хамгийн бага нь 25 °C (77 °F) байдаг. Газар дундын тэнгисийн эрэг дагуу байрладаг тул харьцангуй чийгшил өндөр байдаг нь зуны улиралд дулааны тааламжгүй байдлыг бий болгодог. Өвөл нь зөөлөн, чийглэг ба жилийн ихэнх хур тунадас нь 12, 1, 2-р саруудад аянга цахилгаантай бороо хэлбэрээр ордог. Хамгийн хүйтэн сэрүүн 1-р сард хамгийн дээд температур 17.6 °C (63.7 °F), хамгийн доод температур 10.2 °C (50.4 °F) байсан. Өвлийн хамгийн хүйтэн өдрүүдэд температур 8 °C (46 °F) ба 12 °C (54 °F) хооронд хэлбэлзэж болно. Хүйтний эрч чангарч, цас орох нь хотод маш ховор тохиолддог. Намар, хавар нь температурын огцом өөрчлөлтөөр тодорхойлогддог бөгөөд ойролцоох цөлөөс халуун, хуурай агаарын массаас үүсэх дулааны урсгал үүсдэг. Намар, хаврын дулаан давтамжтай үед температур нь ихэвчлэн 35 °C (95 °F) хүртэл, тэр ч байтугай 40 °C (104 °F) хүртэл өсдөг бөгөөд онцгой чийгшилтэй болдог. Намар, хаврын дундаж өдрийн температур нь 23 °C-аас 25 °C (77 °F), хамгийн бага нь 15 °C (59 °F) - 18 °C (64 °F) байдаг. Тел-Авивт бүртгэгдсэн хамгийн өндөр температур нь 46.5 °C (115.7 °F) [[1916 он|1916 оны]] [[5 сарын 17|5 сарын 17-нд]] бүртгэгдсэн ба хамгийн доод температур нь −1.9 °C (28.6 °F) [[1950 он|1950 оны]] [[2 сарын 7|2 сарын 7-нд]] бүртгэгдсэн ба уг өдөр Тел-Авивт цорын ганц удаа цас орсон юм. {| class="wikitable" |+Тел-Авивын далайн дундаж температур ˚C (˚F)<ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/middle-east/israel/tel-aviv-november.htm|title=Tel Aviv Sea Temperature November Average, Israel – Sea Temperatures|first=Copyright Global Sea Temperatures – A-Connect|last=Ltd|work=seatemperature.org}}</ref> !1 сар !2 сар !3 сар !4 сар !5 сар !6 сар !7 сар !8 сар !9 сар !10 сар !11 сар !12 сар |- style="font-size:115%; text-align: center;" | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.8}}" |18.8 (65.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.6}}" |17.6 (63.7) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|17.9}}" |17.9 (64.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|18.6}}" |18.6 (65.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|21.2}}" |21.2 (70.2) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|24.9}}" |24.9 (76.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|27.4}}" |27.4 (81.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.6}}" |28.6 (83.5) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|28.2}}" |28.2 (82.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|26.3}}" |26.3 (79.3) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|23.2}}" |23.2 (73.8) | style="{{уур амьсгалын хүснэгт/colt|20.6}}" |20.6 (69.1) |} {{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авив (Температур: 1987–2010, Хур тунадас: 1980–2010)|Feb record low C=-2.0|Mar rain mm=62|Feb rain mm=111|Jan rain mm=147|rain colour=green|Dec record low C=4.0|Nov record low C=6.0|Oct record low C=11.6|Sep record low C=15.7|Aug record low C=20.0|Jul record low C=19.0|Jun record low C=15.0|May record low C=11.2|Apr record low C=7.0|Mar record low C=3.5|Jan record low C=-1.9|May rain mm=4|Apr avg record low C=10.7|Oct low C=19.1|Nov low C=14.6|Dec low C=11.2|Jan avg record low C=6.6|Feb avg record low C=7.3|Mar avg record low C=8.3|May avg record low C=14.0|Dec avg record low C=7.8|Jun avg record low C=18.3|Jul avg record low C=22.2|Aug avg record low C=23.3|Sep avg record low C=20.6|Oct avg record low C=16.2|Nov avg record low C=10.9|Apr rain mm=16|Jun rain mm=0|Aug low C=23.7|Nov rain days=9|source 1=''Израилын цаг уурын алба''<ref name="ims">{{cite web|url=http://ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |title=Averages and Records for Tel Aviv (Precipitation, Temperature and Records written in the page) |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=1 August 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914010915/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/LongTermInfo |archive-date=14 September 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/TopClimetIsrael |title=Extremes for Tel Aviv [Records of February and May]|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 2 August 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Israel Meteorological Service |access-date=8 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=18 June 2013 }}</ref><ref name="Precipitation average">{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=12 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=25 September 2011 }}</ref>|Dec sun=189.1|Nov sun=234.0|Oct sun=279.0|Sep sun=300.0|Aug sun=356.5|Jul sun=368.9|Jun sun=357.0|May sun=328.6|Apr sun=270.0|Mar sun=235.6|Feb sun=200.1|Jan sun=192.2|Dec rain days=12|Oct rain days=6|Jul rain mm=0|Jan rain days=15|Aug rain mm=0|Sep rain mm=1|Oct rain mm=34|Nov rain mm=81|Dec rain mm=127|unit rain days=0.1 мм|Feb rain days=13|Sep rain days=0|Mar rain days=10|Apr rain days=4|May rain days=2|Jun rain days=0|Jul rain days=0|Aug rain days=0|Sep low C=22.5|Jul low C=23.0|metric first=yes|Apr avg record high C=35.5|May humidity=63|Apr humidity=60|Mar humidity=65|Feb humidity=70|Jan humidity=72|time day=1200 GMT|Dec avg record high C=23.8|Nov avg record high C=29.2|Oct avg record high C=32.9|Sep avg record high C=32.0|Aug avg record high C=31.8|Jul avg record high C=31.6|Jun avg record high C=30.8|May avg record high C=32.4|Mar avg record high C=30.4|Jul humidity=70|Jun record high C=44.4|single line=yes|Jan record high C=30.0|Feb record high C=33.2|Mar record high C=38.3|Apr record high C=43.9|May record high C=46.5|Jul record high C=37.4|Feb avg record high C=25.0|Aug record high C=41.4|Sep record high C=42.0|Oct record high C=44.4|Nov record high C=35.6|Dec record high C=33.5|Jan avg record high C=23.6|Jun humidity=67|Aug humidity=67|Jun low C=20.6|Oct mean C=22.7|Apr mean C=19.2|May mean C=21.8|Jun mean C=24.8|Jul mean C=27.0|Aug mean C=27.8|Sep mean C=26.5|Nov mean C=17.6|Feb mean C=13.4|Dec mean C=13.9|Jan low C=9.6|Feb low C=9.8|Mar low C=11.5|Apr low C=14.4|May low C=17.3|Mar mean C=16.4|Jan mean C=12.9|Sep humidity=60|Apr high C=22.8|Oct humidity=65|Nov humidity=68|Dec humidity=73|Jan high C=17.5|Feb high C=17.7|Mar high C=19.2|May high C=24.9|Dec high C=19.2|Jun high C=27.5|Jul high C=29.4|Aug high C=30.2|Sep high C=29.4|Oct high C=27.3|Nov high C=23.4|source 2=Хонконгийн Ажиглалтын Төв<ref>{{cite web |url=http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |title=Climatological Information for Tel Aviv, Israel |publisher=Hong Kong Observatory |access-date=2 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114737/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/gr_tu/tel_aviv_e.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref>}}{{Уур амьсгалын хүснэгт|location=Тел-Авивын баруун эрэг (2005–2014)|Oct low C=20.7|Sep mean C=26.5|Oct mean C=23.8|Nov mean C=20.2|Dec mean C=16.6|Jan low C=11.1|Feb low C=11.9|Mar low C=13.6|Apr low C=16.0|May low C=18.9|Jun low C=22.4|Jul low C=24.7|Aug low C=25.4|Sep low C=24.1|Nov low C=16.5|Jul mean C=26.9|Dec low C=12.8|Jan record low C=4.2|Feb record low C=5.2|Mar record low C=7.2|Apr record low C=10.3|May record low C=13.1|Jun record low C=18.8|Jul record low C=21.6|Aug record low C=22.5|Sep record low C=20.1|Oct record low C=15.1|Nov record low C=10.2|Dec record low C=4.0|Aug mean C=27.6|Jun mean C=24.7|metric first=yes|Jan high C=18.3|single line=yes|Jan record high C=27.7|Feb record high C=31.8|Mar record high C=38.3|Apr record high C=39.1|May record high C=38.4|Jun record high C=36.7|Jul record high C=31.7|Aug record high C=32.5|Sep record high C=34.1|Oct record high C=39.5|Nov record high C=34.0|Dec record high C=29.5|Feb high C=18.9|May mean C=21.7|Mar high C=20.7|Apr high C=22.6|May high C=24.4|Jun high C=27.1|Jul high C=29.0|Aug high C=29.9|Sep high C=29.0|Oct high C=26.9|Nov high C=23.9|Dec high C=20.3|Jan mean C=14.7|Feb mean C=15.4|Mar mean C=17.2|Apr mean C=19.3|source 1=''Израилийн цаг уурын албаны мэдээллийн сан''<ref name="imsdb">{{cite web|url=https://data.gov.il/ims|title=Israel Meteorological Service databases|publisher=Israel Meteorological Service|access-date=31 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119205142/https://data.gov.il/ims|archive-date=19 November 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/ODOT/Stations/402.htm |title=Tel Aviv the West Coast|publisher=Israel Meteorological Service| access-date= 15 August 2007}}</ref>}} == Засаг захиргаа == [[Файл:Rabin_Squre_eco_pool.jpg|thumb|[[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбай]] ба [[Тел-Авив Хотын Захиргааны барилга]]]] Тел-Авивыг пропорционал системээр 5 жилийн хугацаагаар сонгогддог 31 гишүүнтэй хотын зөвлөл удирддаг.<ref name="govt">{{cite book|last=Encyclopædia Britannica Staff|title=The New Encyclopædia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|year=1974|page=66|url=https://books.google.com/books?id=YpZpY9plD7AC&q=tel-aviv+city+council|isbn=0-85229-290-2}}</ref> Тел-Авивт дор хаяж нэг жил оршин суусан 18-аас дээш насны [[Израил|Израилын]] бүх иргэд хотын сонгуульд санал өгөх эрхтэй. Хотын захиргаа нь нийгмийн үйлчилгээ, олон нийтийн хөтөлбөр, дэд бүтэц, хот төлөвлөлт, аялал жуулчлал болон орон нутгийн бусад асуудлыг хариуцдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|title=Social Services Administration|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090426095713/http://www.tel-aviv.gov.il/English/human/index.htm|archive-date=26 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|title=Community Life|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050526023203/http://www.tel-aviv.gov.il/English/education/community/centers.htm|archive-date=26 May 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm|title=Tourism|access-date=29 March 2008|publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality|archive-url=https://web.archive.org/web/20080302120451/http://www.tel-aviv.gov.il/English/Tourism/Information/Index.htm <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2 March 2008}}</ref> Тел-Авив хотын захиргааны барилга нь [[Ицхак Рабины талбай|Рабины талбайд]] байрладаг. [[Рон Хулдаи]] [[1998 он|1998 оноос]] хойш Тел-Авив хотын даргаар ажиллаж байна. Хулдаи нь 2018 оны хотын сонгуульд тав дахь удаагаа улиран сонгогдож, Хаир намыг үндэслэгч, орлогч асан [[Асаф Замир|Асаф Замирыг]] ялсан.<ref name="ToIWootliff">{{cite news|last1=Wootliff|first1=Raoul|last2=ToI staff|title=Tel Aviv mayor fends off deputy, cruises to fifth term|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-mayor-fends-off-deputy-cruises-to-fifth-term/|work=The Times of Israel|date=31 October 2018}}</ref> Хулдаи хотын даргаар хамгийн удаан ажилласан бөгөөд зургаа дахь удаагаа нэр дэвших эрхгүй болох юм. Хамгийн богино хугацаагаар албан тушаал хашсан хүн бол 1925–27 онуудад хоёр жилийн турш албан тушаал хашсан [[Давид Блох]] юм. Улс төрийн хувьд Тел-Авив нь зүүн талын бэхлэлт гэдгээрээ алдартай. Хотын баян төв ба хойд дүүргүүдэд зүүн жигүүрийн намуудад санал өгөх нь зонхилдог бол ажилчдын зүүн-өмнөд дүүргүүдэд үндэсний сонгуульд баруун намынханд санал өгдөг.<ref>Haviv Rettig Gur, [http://www.timesofisrael.com/what-the-20th-knesset-says-about-israeli-society/ The 20th Knesset — parliament of a splintered, tribal Israel], ''The Times of Israel'', 6 April 2015</ref> Кибуцээс гадна [[Мерец|Мерец нам]] Тел-Авивт Израилын бусад хотуудаас илүү санал авдаг.<ref>{{cite web|last=Shiner|first=Doron|url=http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|title=How they voted: See Israel election results by city/sector|work=Haaretz|location=Israel|access-date=14 June 2010|archive-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721225236/http://www.haaretz.com/news/how-they-voted-see-israel-election-results-by-city-sector-1.269923|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Telavivoldcityhall.jpg|thumb|Тел-Авивын хуучин хотын захиргааны барилга]] === Тел-Авив хотын даргын жагсаалт === ==== Палестины Мандат (1920–1948) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Меир Дизенгоф]] | align="center" |1920 | align="center" |1925 |[[Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#CE2029;" |'''2''' | |[[Давид Блох|Давид Блох-Блюменфельд]] | align="center" |1925 | align="center" |1928 |[[Ахдут-ха-Авода]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''(1)''' |[[Файл:Meir_Dizengoff.jpg|103x103px]] |[[Meir Dizengoff|Меир Дизенгоф]] | align="center" |1928 | align="center" |1936 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#DDDDDD;" |'''3''' |[[Файл:Musa_Chelouche.jpg|116x116px]] |[[Моше Шлуш]] | align="center" |1936 | align="center" |1936 |Нам бус |- | style="background:#18ADC6;" |'''4''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Исраэль Роках]] | align="center" |1936 | align="center" |1948 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |} ==== Израил улс (1948–одоо үе) ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! ! colspan="2" |Тел-Авив хотын дарга !Ажлаа авсан !Ажлаа өгсөн !Нам |- | style="background:#18ADC6;" |'''1''' |[[Файл:Israel_Rokach_1950.jpg|105x105px]] |[[Israel Rokach|Исраэль Роках]] |1948 |1953 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | style="background:#18ADC6;" |'''2''' |[[Файл:Chaim_Levanon_president_Ben_Zvi.jpg|70x70px]] |[[Хаим Леванон]] |1953 |1959 |[[General Zionists|Ерөнхий Сионистууд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Мапай/meta/color}};" |'''3''' |[[Файл:Mordechai_Namir_1947.jpg|70x70px]] |[[Мордехай Намир]] |1959 |1969 |[[Мапай]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''4''' | |[[Йехошуа Рабинович]] |1969 |1974 |[[Авода]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''5''' |[[Файл:Centennial_IMG_3750.JPG|93x93px]] |[[Шломо Лахат]] |1974 |1993 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: #1F5AA5;" |'''6''' |[[Файл:Roni_Milo_1.jpg|99x99px]] |[[Рони Мило]] |1993 |1998 |[[Ликуд]] |- | rowspan="1" style="background: {{Авода/meta/color}};" |'''7''' |[[Файл:Ron_Huldai.jpg|77x77px]] |[[Рон Хулдаи]] |1998 |''-'' |[[Авода]] |} === Хотын хурал === 2013 оны хотын сонгуулийн дараа Мерец 6 суудал авсан. Гэсэн хэдий ч хотын даргаар дахин сонгогдсон тул Хулдаи болон Тел-Авив 1 эвсэл нь 31 суудлын 29-ийг хянаж эхэлсэн. {| class="wikitable" |+Тел-Авив Хотын Хурал, 2013–2018 !Нам !Суудал !Эвслийн Гишүүн |- style="background:#cfc;" |[[Мерец]] |6 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив 1 |5 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ров Хаир |4 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Ир Лекулану |3 |Хэсэгчилсэн (3 суудлын 2, Шеллей Двир эсрэг хүчинд үлдсэн) |- style="background:#cfc;" |Сегев-Беяхад Тел-Авив (Шас, Еврейчүүдийн гэр, Яхадут-ха-Тора) |3 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Коах Легимлаим |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Ликуд]] |2 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Дром Хаир (Өмнөд Тел-Авив) |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |[[Еш-Атид]] |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Тел-Авив Бтуха (Аюулгүй Тел-Авив) |1 |Тийм |- |Асейфат Хорим |1 |Үгүй |- style="background:#cfc;" |Цедек Хеврати |1 |Тийм |- style="background:#cfc;" |Махапах Йарок |1 |Тийм |} == Боловсрол == [[Файл:Shriber-math01.jpg|thumb|[[Тел-Авивын Их Сургууль|Тел-Авивын их сургуулийн]] Владимир Шрайберын нэрэмжит математикийн хүрээлэн ]] [[2006 он|2006 онд]] Тел-Авивт 51,359 хүүхэд боловсролын байгууллагад сурч байсны 8,977 нь хотын цэцэрлэгт, 23,573 нь хотын бага сургуульд, 18,809 нь ахлах сургуульд харьяалагдаж байв. 4,000 орчим хүүхэд хотын сургуулийн нэгдүгээр ангид сурч байгаа бөгөөд хүн амын өсөлт энэ тоог 6000 болгоно гэсэн тооцоо гарсан. Үүний үр дүнд хотод [[2008 он|2008]]-[[2009 он|09 онд]] цэцэрлэгийн 20 анги нэмж нээгдсэн. Сде Довын хойд талд шинэ бага сургууль, Тел-Авивын хойд хэсэгт шинэ ахлах сургууль барихаар төлөвлөж байна. [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нэртэй [[Еврей хэл|еврей хэлний]] анхны ахлах сургууль нь [[1905 он|1905 онд]] Яфад байгуулагдаж, Тел-Авив [[1909 он|1909 онд]] байгуулагдсаны дараа Тел-Авив руу нүүсэн бөгөөд үүнд зориулж Герцлийн гудамжинд шинэ оюутны хотхон байгуулагдсан. [[Израил|Израилын]] хамгийн том их сургууль болох [[Тел-Авивын Их Сургууль]] нь [[физик]], [[компьютерын шинжлэх ухаан]], [[хими]], хэл шинжлэлийн тэнхимүүдээрээ олон улсад танигдсан. Хөрш [[Рамат-Ган]] дахь [[Бар-Иланы их сургууль|Бар-Иланы их сургуулийн]] хамт оюутны тоо нь 50,000 гаруй бөгөөд үүнд олон гадаад оюутан багтдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.topuniversities.com/|title=Tel Aviv University|access-date=19 July 2007|publisher=QS Top Universities}}</ref> Түүний хотхон нь [[Рамат-Авив|Рамат-Авивын]] ойролцоо байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|title=TAU History|publisher=[[Tel Aviv University]]|access-date=26 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108214143/http://www.tau.ac.il/tau-history-eng.html|archive-date=8 November 2007}}</ref> Тел-Авивт мөн хэд хэдэн коллеж байрладаг.<ref name="colleges">{{cite web|title=Colleges in Israel|work=Israel Science and Technology Directory|access-date=15 July 2008|url=https://www.science.co.il/colleges/}}</ref> [[Герцлия Еврей Хэлний Гимнази]] нь [[1909 он|1909 онд]] Яфагаас хуучин Тел-Авив руу нүүж, 1960-аад оны эхээр [[Владимир Евгеньевич Жаботинский|Жаботинскийн]] гудамж руу нүүсэн.<ref>{{cite web|url=http://www.schooly.co.il/gymnasia/|archive-url=https://archive.today/20100821091601/http://www.schooly.co.il/gymnasia/|url-status=dead|archive-date=21 August 2010|title=Gymnasia Herzlia|language=he|access-date=2 April 2008}}</ref> Тел-Авивын бусад алдартай сургуулиуд нь Шевах Мофет, тус хотын хоёр дахь еврей сургууль, Ирони Алефын Урлаг ба Альянсын ахлах сургууль юм. == Соёл ба орчин үеийн амьдрал == === Үзвэр үйлчилгээ, тайзны урлаг === Тел-Авив нь соёл урлаг, үзвэр үйлчилгээний томоохон төв юм.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wyPZRi9uYxUC&pg=PA196|title=Emerging Nodes in the Global Economy: Frankfurt and Tel Aviv Compared|first=Felsenstein, Daniel|last=Schamp, Eike W.|publisher=Springer|year=2002|isbn=978-1-4020-0924-2}}</ref> Израилын тайзны урлагийн 35 том төвийн 18 нь Тел-Авивд байрладаг бөгөөд тус улсын есөн том театрын тав нь тус улсын нийт тоглолтын 55 хувь, үзэгчдийн 75 хувийг эзэлдэг байна.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|title=Tel Aviv Culture|access-date=31 January 2008|publisher=TravelGuides.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217073110/http://www.cityguide.travel-guides.com/city/125/culture/Middle-East/Tel-Aviv.html|archive-date=17 December 2007}}</ref> [[Тел-Авивын урлагийн төв]] нь Пласидо Домингогийн 1962-1965 оны хооронд тенор байсан Израилын дуурийн театр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|title=History and Architecture|publisher=Israel Opera|access-date=31 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080122050952/http://www.israel-opera.co.il/Eng/?CategoryID=220&ArticleID=146|archive-date=22 January 2008}}</ref> 2,482 хүний суудалтай [[Хейхал-ха-Тарбут]] нь тус хотын хамгийн том театр бөгөөд Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|title=Mann Auditorium|access-date=31 January 2008|publisher=Hatarbut.co.il|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119103403/http://www.hatarbut.co.il/English/about.htm|archive-date=19 January 2008}}</ref> Израилын үндэсний театр болох [[Хабима театр|Хабима театрыг]] [[2008 он|2008 оны]] эхэнд засварын ажил хийхээр хааж, [[2011 он|2011 оны]] 11-р сард их засвар хийсний дараа нээсэн. Энав Соёлын төв нь соёлын талбарт шинээр нэмэгдэж буй зүйлийн нэг юм. Тел-Авивын бусад театрууд нь Гешер театр, [[Бейт Лессины театр]]; [[Цавта]], [[Тмуна театр|Тмуна]] нь хөгжмийн тоглолт, захын уран бүтээлийг зохион байгуулдаг жижиг театрууд юм. Яффад Симта, Ноцарын театрууд захын чиглэлээр мэргэшсэн байдаг. Тел-Авив хотод орчин үеийн бүжгийн ертөнцөд алдартай [[Батшева Бүжгийн Компани]] байрладаг. Израилын балет мөн Тел-Авивт байрладаг. Тел-Авивын орчин үеийн болон сонгодог бүжгийн төв нь [[Неве-Цедек]] дахь Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв юм.<ref name="iexplore">{{cite web|title=Tel Aviv Activities|work=iExplore.com|access-date=15 July 2008|url=http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel+Aviv/Activities|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080602192159/http://www.iexplore.com/cityguides/Israel/Tel%2BAviv/Activities|archive-date=2 June 2008}}</ref> Тус хот нь олон улсын хөгжимчдийг [[Яркон Парк]], [[Экспо Тел-Авив]], Барби Клуб, Заппа Клуб, Тель-Авиваас чанх урд байрлах Live Park Rishon Lezion зэрэг газруудад ихэвчлэн зохион байгуулдаг.<ref name="Reuters">{{cite news|title=McCartney wows fans with historic Israel concert|work=Reuters|access-date=26 September 2008|url=https://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE48O92W20080925?feedType=RSS&feedName=entertainmentNews|date=25 September 2008}}</ref><ref name="Haaretz">{{cite web|title=Depeche Mode to kick off next world tour in Israel|work=[[Haaretz]]|access-date=6 October 2008|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|archive-date=24 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081224040943/http://www.haaretz.com/hasen/spages/1026314.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Ynet">{{cite web|title=Madonna To Wrap Up Tour in Tel Aviv|work=[[The Jewish Daily Forward]]|access-date=4 June 2009|url=http://www.forward.com/articles/107163/}}</ref> [[2018 он|2018 онд]] Израил ялсны дараа Тел-Авив [[2019 оны Евровижн дууны тэмцээн|2019 оны Евровижн дууны тэмцээнийг]] зохион байгуулах хотоор зарлагдсан (Израилын [[Иерусалим]] хотоос өөр газар зохион байгуулсан анхны Евровижн дууны тэмцээн).<ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/tel-aviv-municipality-to-run-free-shabbat-buses-to-eurovision/|title=Tel Aviv municipality to run free Shabbat buses to Eurovision|website=The Times of Israel|language=en-US|access-date=2019-05-09}}</ref> Дуурь, сонгодог хөгжмийн үзүүлбэрүүд Тел-Авивт өдөр бүр болдог бөгөөд дэлхийн олон сонгодог удирдаач, гоцлол дуучид Тел-Авивын тайзнаа олон жилийн турш тоглож байна.<gallery widths="200" heights="160"> Файл:PikiWiki Israel 9997 suzanne dalal center in tel aviv.jpg|Сюзанн Деллал бүжиг, театрын төв Файл:Florentin0013.JPG|Тел-Авив дахь гудамжны кафе Файл:היכל התרבות ע"ש צ'רלס ברונפמן.jpg|Хейхал-ха-Тарбут театр, Израилын филармонийн найрал хөгжмийн ордон </gallery> === Аялал жуулчлал ба амралт === Тел-Авив нь жилд 2.5 сая орчим олон улсын жуулчдыг хүлээн авдаг бөгөөд энэ нь Ойрх Дорнод ба Африк тивийн хамгийн олон жуулчин хүлээж авсан тав дахь хот юм. [[2010 он|2010 онд]] Найт Фрэнкийн дэлхийн хотуудын судалгаагаар дэлхийн хэмжээнд 34-т жагсчээ.<ref>{{cite web|url=http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|title=Results of the Knight Frank Global Cities Survey|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102042444/http://www.knightfrank.com/wealthreport/2011/global-cities-survey/|archive-date=2 November 2012}}</ref> Тел-Авивыг Lonely Planet-ийн "2011 оны хамгийн халуухан хот"-оор, Travel + Leisure сэтгүүлээс гаргасан Ойрх Дорнод, Африкийн гуравдугаарт (зөвхөн [[Кейптаун]], [[Иерусалим|Иерусалимын]] ард), National Geographic-ийн дэлхийн ес дэх хамгийн шилдэг далайн эргийн хотоор шалгарсан юм.<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Travel/TravelNews/Article.aspx?id=193541|title=Tel Aviv ranked world's 3rd hottest city for 2011|access-date=1 November 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|title=World's Best Awards 2011 – Africa and the Middle East|access-date=11 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711144419/http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2011/cities/africa-middle-east-cities/252|archive-date=11 July 2011}}</ref><ref name="Top 10 Beach Cities">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos/#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|title=Top 10 Beach Cities|access-date=30 July 2010|archive-date=12 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100712143059/http://travel.nationalgeographic.com/travel/top-10/beach-cities-photos#beaches-tel-aviv-cities_22323_600x450.jpg|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь дэлхийн хамгийн шилдэг [[ЛГБТ]] чиглэлүүдийн нэг юм.<ref>[http://www.jpost.com/Headlines/Article.aspx?id=253129 Huldai proud of Tel Aviv winning best gay city of 2011]''Jerusalem Post'', By JPOST.COM STAFF01/11/2012 11:21</ref><ref>{{cite news|url=https://www.salon.com/2012/01/24/tel_aviv_emerges_as_top_gay_tourist_destination/|work=Salon|agency=Associated Press|title=Tel Aviv emerges as top gay tourist destination|date=24 January 2012}}</ref> Тус хотыг далайн эрэг дагуу орших шилдэг 10 хотын тоонд багтсан.<ref>{{cite web|title=Photos: Top 10 Oceanfront Cities|website=National Geographic Travel|date=19 December 2014|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/photos-top-10-oceanfront-cities/|access-date=30 December 2017}}</ref> Хөгжиж буй шөнийн амьдрал, залуу уур амьсгал, 24 цагийн алдартай соёл зэргээс шалтгаалан Тел-Авивыг "хэзээ ч унтдаггүй хот", "үдэшлэгний нийслэл" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/article/953921--5-best-irish-pubs-not-in-ireland|title=5 best Irish pubs not in Ireland|work=[[The Jerusalem Post|Toronto Star]]|date=15 March 2011|first=Adrian|last=Brijbassi}}</ref> Тел-Авив хот нь Crowne Plaza, Sheraton, Dan, Isrotel, Hilton зэрэг дэлхийн тэргүүлэх зочид буудлуудын салбаруудтай. Энд олон музей, архитектур, соёлын дурсгалт газрууд байдаг бөгөөд хотоор аялж янз бүрийн хэлээр үзэх боломжтой байдаг.<ref>{{cite web|url=http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|title=Tel Aviv bus tour|access-date=19 January 2008|publisher=Tel Aviv City Tours|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828221824/http://city-tour.co.il/ntextin.asp?psn=1109|archive-date=28 August 2008}}</ref> Автобусны аялалаас гадна архитектурын аялал, Сегуэй, явган аялал зэрэг нь түгээмэл байдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.telavivarchitecture.com|title=Tel Aviv architecture tour|access-date=19 January 2008|publisher=TelAvivArchitecture.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127163542/http://www.telavivarchitecture.com/|archive-date=27 January 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.segways.co.il/|title=Tel Aviv segway tours|access-date=19 January 2008|publisher=Segways.co.il|archive-date=19 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219180315/http://www.segways.co.il/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.telaviv4fun.com/citywalks.html|title=Tel Aviv walking tours|access-date=19 January 2008|publisher=TelAviv4Fun.com|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005941/http://telaviv4fun.com/citywalks.html|url-status=dead}}</ref> Тел-Авив нь 6500 гаруй өрөө бүхий 44 зочид буудалтай. Тел-Авивын наран шарлагын газар, хотын зугаалах газар нь хотын соёл, аялал жуулчлалын салбарт томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд ихэнхдээ дэлхийн хамгийн сайн наран шарлагын газруудын тоонд ордог. [[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Израилын хамгийн олон жуулчин татдаг хотын цэцэрлэг бөгөөд жилд 16 сая жуулчин хүлээн авдаг. Хотын бусад цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд нь [[Чарльз Клоро Парк]], [[Тусгаар тогтнолын парк]], [[Меир парк]], [[Дубнов парк]] юм. Хотын нийт газар нутгийн 19 орчим хувийг ногоон байгууламж эзэлдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|title=Tel Aviv Statistical Overview|work=Tel Aviv-Yafo Municipality|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913132730/http://www.tel-aviv.gov.il/english/StatisticalOverview.htm|archive-date=13 September 2014}}</ref><gallery widths="200" heights="160"> Файл:Hayarkon IMG 8516.JPG|[[Хаяркон цэцэрлэгт хүрээлэн]] нь Тел-Авивын хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэн юм Файл:PikiWiki Israel 37365 Tel Aviv beach.JPG|Далайн эргийн үдэш </gallery> == Тээвэр == {{main|Тел-Авивын тээвэр}} [[Файл:Ayalon_Highway,_Tel_Aviv.jpg|right|thumb|Тел-Авивын төвөөр өнгөрдөг [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам]]]] Тел-Авив нь тээврийн томоохон төв бөгөөд оршин суугчдад нийтийн тээврийн цогц сүлжээгээр үйлчилдэг. Үндэсний тээврийн сүлжээний олон том чиглэл тус хотоор дайран өнгөрдөг. === Автобус ба такси === Израилын бусад хэсэгтэй нэгэн адил автобусны тээвэр нь хамгийн түгээмэл ба өргөн хэрэглэгддэг нийтийн тээвэр юм. [[Тел-Авивын автобусны төв буудал]] нь хотын өмнөд хэсэгт байрладаг. Дан Автобусны компани, Метрополин, Кавим нар нь Тел-Авивын гол автобусны чиглэлүүдийг удирддаг. Израилын хамгийн том автобусны компани болох Egged Bus нь хот хоорондын тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFA/MFAArchive/2000_2009/2001/11/Facets%20of%20the%20Israeli%20Economy-%20Transportation|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=Facets of the Israeli Economy – Transportation|date=1 November 2001|last=Solomon|first=Shoshanna}}</ref> Хотод орон нутгийн болон хот хоорондын такси мөн үйлчилгээ үзүүлдэг. Билетийг бүс нутгийн хэмжээнд стандартчилсан бөгөөд автобусны үнээс харьцангуй хямд байдаг. Бусад нийтийн тээврийн хэрэгслээс ялгаатай нь такси нь Баасан, Бямба гарагуудад ч үйлчилдэг ([[Еврей|еврейчүүдийн]] амралтын өдөр "Шаббат"). Хувийн такси нь цагаан өнгөтэй, дээрээ шар тэмдэгтэй. Тийзний үнэ стандартчилагдсан, тоолууртай боловч жолоочтой урьдчилан тохиролцох боломжтой. === Төмөр зам === [[Файл:Tlvgenel002.jpg|thumb|[[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө|Тел-Авивын төв өртөө]]]] [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] нь хотын төмөр замын гол өртөө бөгөөд Израилын хамгийн их ачаалалтай өртөө. Тел-Авив нь Аялон хурдны замын дагуу гурван төмөр замын нэмэлт өртөөтэй: [[Тел-Авивын Их Сургууль]], [[Тел-Авивын Ха-Шалом төмөр замын өртөө|Ха-Шалом]] ([[Азриэли төв|Азриэли төвийн]] зэргэлдээ) ба [[Тел-Авивын Ха-Хагана төмөр замын өртөө|Ха-Хагана]] ([[Тел-Авивын автобусны төв буудал|Тел-Авивын автобусны төв буудлын]] ойролцоо), [[Савидор Мерказ|Тел-Авив Мерказ]]. Тел-Авив руу сар бүр сая гаруй зорчигч зорчдог гэсэн тооцоо байгаа. Бямба гараг болон еврейчүүдийн гол баяруудын үеэр (Рош-Хашана (2 өдөр), Йом-Киппур, Суккот, Симхат Тора, Пессах (Дээгүүр өнгөрөх баяр), Шавуот) галт тэрэг явдаггүй. Яффа төмөр замын өртөө нь Ойрх Дорнодын анхны төмөр замын өртөө байсан. Уг өртөө [[1891 он|1891 онд]] нээгдэж [[1948 он|1948 онд]] хаагдсан. 2005–2009 онд станцыг сэргээн засварлаж, үзвэр үйлчилгээ, амралт чөлөөт цагаа өнгөрөөх газар болгон өөрчилсөн.<ref>{{cite web|url=http://www.hatachana.co.il/Home|title=HATACHANA – HOME PAGE|first=Alex|last=Ribin|work=hatachana.co.il|access-date=2021-04-26|archive-date=2016-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327164650/http://hatachana.co.il/Home|url-status=dead}}</ref> ==== Хотын галт тэрэг ==== {{Main|Тел-Авивын хотын галт тэрэг}} Хотын галт тэрэгний системийн [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|эхний шугамыг]] барьж байгаа бөгөөд [[2020 он|2020 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан.<ref>{{cite web|url=http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|title=Israel Treasury: We decided to take the light rail from Leveiev. New opening target: 2016|publisher=[[Yedioth Ahronot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110706024322/http://80.70.129.175/data/SIP_STORAGE/files/1/2021.pdf|archive-date=6 July 2011|url-status=dead|access-date=11 April 2007}}</ref> [[Улаан шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Улаан шугам]] нь Тел-Авиваас зүүн тийш [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагийн]] төв автобусны буудлаас эхэлж, гудамжны түвшинд баруун тийш Жаботинскийн замаар (481-р чиглэл) явна. Жаботинскийн зам ба [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны замны]] огтлолцох цэг дээр [[Бней-Брак]], [[Рамат-Ган]], Тел-Авиваар дамжин өнгөрөх 10 км-ийн үед газар доогуур орж, Яффагийн өмнөхөн гудамжны түвшинд гарч, өмнө зүгт [[Бат-Ям]] руу эргэн явдаг. Газар доорх хэсэгт 10 зогсоол байх ба үүнд [[Тел-Авивын төмөр замын төв өртөө]] болон ойролцоох [[Савидор Мерказ]] орно. Эхний шугамыг барихаар төлөвлөж буй МТС компани нь санхүүгийн бэрхшээлтэй тулгарч, шугам нээгдэх хугацааг хойшлуулсан. [[2010 он|2010 оны]] 5-р сард Сангийн яам хүндрэлтэй байгаа тул МТС-тэй байгуулсан гэрээг цуцлах шийдвэр гаргаж, [[2010 он|2010 оны]] 8-р сард гэрээг цуцалсан.<ref>[http://www.calcalist.co.il/local/articles/0,7340,L-3414299,00.html Now it's final? The government cancelled the agreement with MTS to construct the Tel Aviv Light Rail], Calcalist, 10 August 2010, In Hebrew</ref> Энэхүү шугамыг NTA-Тел-Авивын нийтийн дамжин өнгөрөх хөгжлийн газар барьж байна. Эхний ээлжинд уг шугамыг [[2012 он|2012 онд]] нээхээр төлөвлөж байсан бөгөөд MTS-тэй санал зөрөлдөж, NTA төслийг булаан авсан тул хэд хэдэн удаа хойшлуулсны эцэст өнөөдөр [[2016 он|2016 онд]] нээхээр болсон. [[Ногоон шугам (Тел-Авивын хотын галт тэрэг)|Хоёр дахь шугамыг]] [[2021 он|2021 онд]] нээхээр төлөвлөсөн. === Зам === [[Файл:Azriely.jpg|thumb|[[Бегины зам]] ]] Хот руу чиглэсэн болон дотор нь явдаг гол хурдны зам нь [[Аялон|Аялон голын]] голын эрэг дагуу хойд зүгээс урд зүг рүү чиглэсэн [[20-р хурдны зам (Израил)|Аялон хурдны зам (20-р хурдны зам)]] юм. Аялоны хурдны замаар урагш явахад [[Ашдод]] хүрэх [[4-р хурдны зам (Израил)|4-р хурдны зам]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] ба [[Иерусалим]] хүрэх [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]], [[Иерусалим]], [[Модиин]], [[Реховот]] хүрэх [[431-р хурдны зам (Израил)|431-р хурдны зам]] ба [[6-р хурдны зам (Израил)|6-р хурдны зам]] руу нэвтрэх боломжтой. Аялоноор хойд зүг рүү жолоодвол [[Нетания]], [[Хадера]], [[Хайфа]] хүрэх 2-р хурдны зам луу нэвтэрч болно. Хот дотор [[Капланы гудамж]], [[Алленбигийн гудамж]], [[Ибн-Габиролын гудамж]], [[Дизенгоффийн гудамж]], [[Ротшильдын өргөн чөлөө]], Яффагийн гол маршрут нь Иерусалимын өргөн чөлөө юм. [[Намирын зам]] нь хотыг Израилын гол [[2-р хурдны зам (Израил)|2-р хурдны зам]] , зүүнээс [[Рамат-Ган]], [[Бней-Брак]], [[Петах-Тиква|Петах-Тиквагаар]] дамжин гарах Бегин/Жаботинскийн замтай холбодог. Өдөр бүр 500,000 орчим авто машин хотод зорчиж, Тел-Авив хотод түгжрэл нэмэгдэж байна. 2007 онд Саданийн тайланд Тел-Авивт Лондон хоттой адилаар хот руу нэвтрэх төлбөрийг нэвтрүүлэхийг зөвлөж байсан.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/landedpages/printarticle.aspx?id=88094|title=Public transportation to be overhauled|work=[[The Jerusalem Post]]|date=1 August 2008|last=Wrobel|first=Sharon}}</ref> === Агаар === Тел-Авивт үйлчилдэг гол нисэх онгоцны буудал нь [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурионы олон улсын нисэх онгоцны буудал]] юм. Хөрш [[Лод|Лод хотод]] байрладаг бөгөөд [[2017 он|2017 онд]] 20 сая гаруй зорчигч тээвэрлэсэн. Нисэх онгоцны буудал нь Тел-Авиваас зүүн урагш 15 км зайд, Тел-Авив ба [[Иерусалим|Иерусалимын]] хооронд [[1-р хурдны зам (Израил)|1-р хурдны зам]] дээр байрладаг. Тел-Авивын баруун хойд хэсэгт орших Сде Дов (IATA: SDV) нь дотоодын нисэх онгоцны буудал бөгөөд дахин төлөвлөлтийн улмаас 2019 онд хаагдаж,<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|title=Sde Dov to be vacated, state gets half of Big Bloc|work=[[Haaretz]]|last=Bar-Eli|first=Avi|date=30 November 2006|access-date=26 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=1 Аравдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001103806/http://www.haaretz.com/hasen/spages/793988.html|url-status=dead}}</ref> Сде Довын бүх үйлчилгээг Бен-Гурион нисэх онгоцны буудал руу шилжүүлжээ. === Унадаг дугуй === [[Файл:Tel-o-fun.jpg|thumb|[[Tel-O-Fun]] унадаг дугуйн түрээслэх үйлчилгээ]] Тел-Авив хотын захиргаа нь хотод унадаг дугуй ашиглахыг зөвлөж байгаа. [[2009 он]] гэхэд унадаг дугуйн замыг 100 км хүртэл өргөтгөхөөр төлөвлөж,<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Local-Israel/Tel-Aviv-And-Center/City-wheels-in-bicycle-rental-plan|title=City wheels in bicycle rental plan|date=21 January 2008|newspaper=[[The Jerusalem Post]]}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард хотын захиргаа төлөвлөсөн 100 км дугуйн замыг барьж дуусгасан. [[2011 он|2011 оны]] 4-р сард Тель-Авив хотын захиргаа [[Tel-O-Fun]] нэртэй унадаг дугуй системийг нэвтрүүлж, хотын хэмжээнд түрээслэх зориулалттай 150 зогсоол суурилуулсан.<ref>{{cite web|url=http://www.tel-o-fun.co.il/|publisher=Tel Aviv Municipality|title=Tel-O-Fun|access-date=10 May 2011|archive-date=26 Зургадугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110626092937/http://www.tel-o-fun.co.il/|url-status=dead}}</ref> [[2011 он|2011 оны]] 10-р сарын байдлаар 125 идэвхтэй зогсоол ажиллаж, 1000 гаруй унадаг дугуйгаар оршин суугчдыг хангаж байна. == Гадаад харилцаа == {| class="wikitable sortable" ! colspan="5" |Тел-Авивтай гэрээ байгуулсан хотууд<ref>{{cite web|title=Cities in partnership|url=https://www.tel-aviv.gov.il/About/Pages/Partnerships.aspx|website=Tel Aviv-Yafo Municipality|language=he}}</ref> |- !Хот !Улс !Тив !Гарын үсэг зурсан он !Гэрээний төрөл |- |{{flagicon|Казахстан}} [[Алматы]] |[[Казахстан]] |[[Ази]] |1999 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Испани}} [[Барселон]] |[[Испани]] |[[Европ]] |1998, 2013 онд батлагдсан |нөхөрлөл ба хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Хятад}} [[Бээжин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |1995, 2004, 2006 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Серби}} [[Белград]] |[[Серби]] |[[Европ]] |1990 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Бонн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1983 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Унгар}} [[Будапешт]] |[[Унгар]] |[[Европ]] |1989 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Аргентин}} [[Буэнос-Айрес]] |[[Аргентин]] |[[Өмнөд Америк]] |1988 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Канн]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1993 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Молдав}} [[Кишинёв]] |[[Молдав]] |[[Европ]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Хятад}} [[Чунчин]] |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Герман}} [[Кёльн]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1979 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Эссен]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1992 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Франкфурт]] |[[Герман]] |[[Европ]] |1980, 2017 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Герман}} [[Фрайбург]] |[[Герман]] |[[Европ]] |2012, 2015 |Тогтвортой байдлын талаархи хамтын ажиллагааны санамж бичиг |- |{{flagicon|Хятад}} [[Гуандун муж|Гуандун]] (муж) |[[Хятад]] |[[Ази]] |2014 |Харилцан ойлголцлын санамж бичиг |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} [[Инчон]] |[[Өмнөд Солонгос]] |[[Ази]] |2000 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Турк}} [[Измир]] |[[Турк]] |[[Ази]] |1996 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Польш}} [[Лодзь]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1994 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Итали}} [[Милан]] |[[Итали]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Канад}} [[Монреаль]] |[[Канад]] |[[Хойд Америк]] |2016 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Орос}} [[Москва]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2014 |Эдийн засаг, худалдаа, шинжлэх ухаан, технологи, соёлын салбарт хамтран ажиллах санамж бичиг |- |{{flagicon|АНУ}} [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1996 |ойлголцол, нөхөрлөл, хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Панам}} [[Панам хот]] |[[Панам]] |[[Хойд Америк]] |2013 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Франц}} [[Парис]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1985, 2010 онд сунгагдсан |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Филадельфи]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |1967 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Орос}} [[Санкт-Петербург]] |[[Оросын Холбооны Улс|Орос]] |[[Европ]] |2011 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|АНУ}} [[Сан-Антонио|Сан Антонио]] |[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] |[[Хойд Америк]] |2011 |нөхөрлөл |- |{{flagicon|Болгар}} [[Софи]] |[[Болгар]] |[[Европ]] |1992 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Грек}} [[Салоники]] |[[Грек]] |[[Европ]] |1994 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Франц}} [[Тулуз]] |[[Франц]] |[[Европ]] |1962 |ах дүү хот |- |{{flagicon|Австри}} [[Вена]] |[[Австри]] |[[Европ]] |2005 |эдийн засгийн хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Польш}} [[Варшав]] |[[Польш]] |[[Европ]] |1992, 2009 |хамтын ажиллагаа |- |{{flagicon|Япон}} [[Ёкохама]] |[[Япон]] |[[Ази]] |2012 |нөхөрлөл |- |} == Эшлэл == <references responsive="" /> == Цахим холбоос == {{commons|Tel Aviv-Yaffo}} * [http://www.tel-aviv.gov.il/english/index.htm Тел Авив хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20071011022740/http://www.visit-tlv.co.il/eng.html Тел Авив хотын аялал жуулчлалын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090406003537/http://www.israelviews.com/photos/Tel%2DAviv/ Тел-Авивийн зургууд] {{Тел-Авив тойрог}} {{Израилын хот}} {{Зуны Паралимпын наадмыг зохион байгуулагч хот}} [[Ангилал:Тел-Авив тойргийн хот]] [[Ангилал:Тел-Авив| ]] [[Ангилал:Израилын хот]] [[Ангилал:Тел-Авив тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Библийн суурингийн нэр]] [[Ангилал:Эртний Израилын хот]] [[Ангилал:1909 онд байгуулагдсан]] izk72j21vm2fwapw2qpth1rbmz38gas 0 8704 864904 830022 2026-08-05T18:55:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864904 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Сэр Исаак Ньютон |image = GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg |caption = Годфри Нэллэрийн зурсан Исаак Ньютоны хөрөг (1689) |birth_date = 1643.01.04<br /><small><nowiki>[</nowiki>Хуучин цагалбараар: 1642.12.25<nowiki>]</nowiki></small><ref name="OSNS">Ньютоны үед Европт хоёр цагалбар хэрэглэж байсан: Юлийн буюу Хуучин цагалбар Британи болон Хойд Европ (протестант), Зүүн Европын зарим хэсэгт хэрэглэгдэж байсан бол [[Грегорийн цагалбар]] буюу 'Шинэ цагалбар' Европын католик шашинт хэсэгт хэрэглэгдэж байв. Ньютоныг төрөхөд Грегорийн цагалбарын өдөр Юлийн цагалбараас арван хоногоор түрүүлж байсан тул Ньютон Юлийн цагалбараар 1642 оны 12 дугаар сарын 25-нд Зул сарын баяраар төрсөн боловч Грегорийн цагалбараар 1643 оны 1 дүгээр сарын 4-нд төржээ. Түүнийг нас барах үед цагалбаруудын хоорондох хоногийн зөрөө 11 болсон байв. Түүнчлэн 1752 онд Британид Грегорийн цагалбарыг нэвтрүүлэхээс өмнө Английн шинэ жил (хуулийн болон бусад иргэний зорилгоор) 1 дүгээр сарын 1-нд бус харин 3 дугаар сарын 25-нд эхэлдэг байлаа энэ хүн нь монгол улсаас гаралтай. энэ хүний ухааныг өвлөж авсан хүн нь justin bieber('Хатагтайн өдөр'). Өөрөөр заагаагүй бол энэ нийтлэлийн бусад огноог Юлийн цагалбараар тавьсан болно.</ref> |birth_place = Англи, Линколншир, <br />Вүүлсторп-бай-Колстэрворт |residence = Англи |citizenship = Англи |nationality = Англи |ethnicity = |death_date = 1727.03.31<br /><small><nowiki>[</nowiki>Хуучин цагалбараар: 1727.03.20<nowiki>]</nowiki></small>{{lower|0.3em|<ref name="OSNS"/>}} |death_place = Англи, Миддлсэкс, Кэнсингтон |fields = [[физик]], [[математик]], [[астрономи]], [[байгалийн философи]], [[алхими]], [[теологи]] |workplaces = [[Кэмбрижийн Их сургууль]]<br />[[Эзэн хааны нийгэмлэг]]<br />[[Эзэн хааны зоосны үйлдвэр]] |alma_mater = [[Тринити коллеж, Кэмбриж]] |doctoral_advisor = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |academic_advisors = [[Исаак Барроу]]<ref>Mordechai Feingold, [http://www.oxforddnb.com/view/article/1541 Barrow, Isaac (1630–1677)], ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, September 2004; online edn, May 2007; accessed 24 February 2009; explained further in Mordechai Feingold " [http://www.jstor.org/stable/236236 Newton, Leibniz, and Barrow Too: An Attempt at a Reinterpretation]"; ''Isis'', Vol. 84, No. 2 (June, 1993), pp. 310-338</ref> <br />Бэнжамин Пүллин<ref>''[http://www.chlt.org/sandbox/lhl/dsb/page.50.a.php Dictionary of Scientific Biography,] Newton, Isaac,'' n.4</ref><ref>{{cite book |author=Gjersten, Derek |title=The Newton Handbook |url=https://archive.org/details/newtonhandbook0000gjer |year=1986 |location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref> |doctoral_students = <!--There was no doctorate at Cambridge until as late as 1919--> |notable_students = [[Рожэр Көүтс]]<br />[[Виллиам Вистон]] |known_for = [[сонгодог механик]]<br />[[бүх ертөнцийн таталцлын хууль]]<br />[[интеграл ба дифференциал тоолол|тоолол]]<br />[[оптик]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Хэнри Моор]]<ref name="More">{{cite book |last=Westfall |first=Richard S. |origyear=1980 |year=1983 |title="Never at Rest: A Biography of Isaac Newton |url=https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge|ISBN=0521274354, 9780521274357 |pages=[https://archive.org/details/neveratrestbiogr00west/page/532 530]–1}}</ref><br />[[Польшийн ахан дүүс]]<ref name="heretic">{{cite journal |last=Snobelen |first=Stephen D. |title=Isaac Newton, heretic: the strategies of a Nicodemite |journal=British Journal for the History of Science |volume=32 |pages=381–419 |year=1999 |url=http://www.isaac-newton.org/heretic.pdf |format=PDF |doi=10.1017/S0007087499003751 |access-date=2009-11-14 |archive-date=2013-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007005450/http://isaac-newton.org/heretic.pdf |url-status=dead }}</ref> |influenced = Николас Фацио дэ Дүйллер<br />Жон Кэйлл |awards = |religion = арианизм |signature = Isaac Newton signature.svg |signature_alt = Is. Newton |footnotes = Түүний эх Ханна Эйскау байсан. }} '''[[Сэр]] Исаак Ньютон''' ({{lang-en|Sir Isaac Newton}}, 1643 оны 1 сарын 4 - 1727 оны 3 сарын 31 <nowiki>[</nowiki><small>хуучны тооллоор 1642.12.25 - 1726.3.20</small><nowiki>]</nowiki>) нь [[Англи]]йн [[физик]]ч, [[математик]]ч, [[одон орон]] судлаач, [[байгалийн философи]]ч, [[алхими]]ч, [[теологи]]ч байжээ. Түүний 1687 онд хэвлэгдсэн ''Байгалийн философийн математикийн зарчмууд'' (''Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica'') нь [[шинжлэх ухаан]]ы түүхэн дахь хамгийн их нөлөөтэй ном гэгддэг байна. Тэрээр энэхүү номондоо [[бүх ертөнцийн таталцлын хууль]] болон [[Ньютоны хуулиуд|хөдөлгөөний гурван хуулиудыг]] тодорхойлсон бөгөөд дараагийн гурван зууны туршид ертөнцийг үзэх шинжлэх ухааны үзэлд давамгайлж, орчин үеийн [[инженерчлэл]]ийг эхлүүлсэн [[сонгодог механик]]ийн салбарыг эхлүүлжээ. Ньютон нь [[Иоганн Кеплер|Кеплерийн]] гаригуудын хөдөлгөөний хуулиуд ба өөрийнхөө [[таталцлын хүч]]ийн онол хоёр бие биендээ нийцэж байгааг харуулан, дэлхийн дээрх зүйлүүд ба сансарт буй зүйлүүд ижил байгалийн хуулиудад захирагддагийг үзүүлсэн байна. Үүний үр дүнд [[нар]]ыг [[нарны аймаг|нарны аймгийн]] төвд буй гэдгийг бүрмөсөн батлаж, [[шинжлэх ухааны хувьсгал]]ыг улам хөгжүүлжээ. [[Механик]]ийн салбарт тэрээр [[импульс]] хадгалагдах хууль ба өнцгийн импульсийн хуулийг тодорхойлсон байна. Гэрлийн салбарт ойдог [[дуран авай]]г зохион бүтээж, цагаан [[гэрэл]] [[призм]]ээр дамжихдаа задардгийг ажиглан [[өнгө]]ний хуулийг нээжээ. Тэрээр мөн хөргөлтийг хуулийг нээж, [[дууны хурд]]ыг судалсан байна. [[Математик]]т [[Готфрид Лейбниц]]тай хамт [[интеграл ба дифференциал тоолол|интеграл ба дифференциал тооллыг]] хөгжүүлжээ. Мөн [[биномын теорем]]ыг нээж, функц дахь язгууруудын тоог тооцоолох "Ньютоны арга"-г гаргаж, хүчний цувааг судлахад оролцсон байна. Шинжлэх ухааны түүхэнд хэн илүү их нөлөө үзүүлсэн бэ хэмээх 2005 оны Хааны нийгэмлэгийн судалгаанд Ньютоныг [[Альберт Эйнштейн]]ээс илүү их нөлөө үзүүлсэн гэсэн дүн гарчээ. Ньютон үнэхээр гайхалтай, хачирхалтай өвөрмөц хүн байсан юм. Юугаар ч зүйрлэмгүй сод ухаантай тэгсэн мөртлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан санаа нь орон гаран гэмээр хүн. Түүнийг заримдаа өглөө сэрээд орон дээрээсээ босохоо мартан, хөлөө савлан хэдэн ч цагаар хамаагүй хөдөлгөөнгүй суудаг гэлцдэг байв. Өөрөө байгуулсан лаброторидоо Ньютон маш хачин сонин туршилтууд хийдэг байв. Нэг удаа Ньютон оёдлын машины зүү шиг урт тэмтрүүл багажийг нүднийхээ ухархай руу гүн оруулан хатгаж, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй өнгөрсөн бололтой. Өөр нэг удаа тэрээр [[Нар]] хүний [[нүд]]энд ямар нөлөө үзүүлэхийг судлах зорилгоор Нар руу болох хэмжээнд нь тултал удаан хугацаагаар эгцлэн ширтээд дараа нь харанхуй өрөөнд хэд хоног сууж нүдээ эдгээх хэрэг гарсан гэдэг. Дахин аз таарч эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлөх юм учирсангүй. Энэ бүх хачин ааш, гүн алмайрлын цаана гайхамшигтай дээд оюун, суут ухаан байсан юм. Оюутан байхдаа Ньютон тэр үед нь заадаг байсан ердийн математикийн хэмжээ хязгаарлалтанд бухимдан цоо шинэ төрлийн тооцоологч бүтээсэн ч энэ тухайгаа 27 [[жил]]ийн дараа л бусдад хэлсэн аж. Үүнтэй нэгэн адилаар тэрбээр спектроскопын үндсийг тавьсан гайхалтай нээлт оптикын салбарт хийсэн ч энэ тухайгаа бусдад хэлэлгүй 30 жил дарсан байдаг. Тэрээр ер бусын ухаантай байсан ч жинхэнэ шинжлэх ухаан түүний оюуны зөвхөн хэсэгхэн хувийг л эзэлж байсан бололтой. Арианизм хэмээн нэрлэгддэг, Ариун Гурвал (эцэг, хүү, ариун сүнс ) гэж байхгүй гэж үздэг тэрсүүд үзэл баримталдаг нууц бүлгэмийн гишүүн нь Ньютон байв. Егөөтэй нь Кэмбриж дэх Ньютоны ажиллаж байсан Коллеж нь Тринити гэдэг нэртэй байсан юм. Тэрээр Ерусалем дахь Соломон хааны сүмийн шалыг хэдэн ч цагаар зогсолтгүй ширтэн уг [[шал]]ны хээ угалзны цаана нууц тэмдэг байгаа гэж хайдаг байсан бөгөөд энэ дохионд Есүс дэлхийд дахин хэзээ ирэхийг кодолж үлдээсэн гэдэгт итгэдэг байв. Мөн алхимид маш их цаг зарцуулдаг байжээ. 1936 онд Жон Мэйнард Кэйнс Ньютоны бичиг цаасыг дуудлага худалдаагаар худалдаж аваад нээж үзэхэд тэнэд нь огторгуй гаригийн тухай биш харин хэрхэн суурь металуудыг алт болгон хувиргах тухай бичиж судалсан байхыг хараад маш их гайхсан гэдэг. 1970-аад онд Ньютоны үсэнд хийсэн судалгаагаар түүний үснээс алхимичдын ихэд сонирхон судалдаг мөнгөн ус энгийн хүнийхээс бараг 40 дахин их байгаа нь илэрсэн. Чухамдаа тийм ч учраас тэр өглөө орноосоо босохоо мартчихдаг байсан байж магадгүй. == Шинжлэх ухаанд оруулсан гол хувь нэмэр == * '''Хүндийн хүчний хууль''' ** Дэлхийн бүх биетүүд бие биенээ татдаг гэдгийг математик томъёоллоор баталсан. ** “Сар яагаад унадаггүй вэ?” гэсэн асуултыг онолын түвшинд тайлбарласан. * '''Хөдөлгөөний 3 хууль (Ньютоны хууль)''' ** Орчин үеийн механикийн үндэс болсон. ** Машин техник, барилга, инженерийн бүхий л тооцооллын суурь болсон. * '''Математикт хийсэн хувь нэмэр''' ** Лейбництэй зэрэгцэн '''дифференциал ба интеграл тоолол (calculus)'''-ыг хөгжүүлсэн. ** Аналитик геометр, тоон аргын салбарт ч шинэчлэл хийсэн. * '''Оптик (гэрлийн судалгаа)''' ** Гэрлийг спектр болгон задалж үзүүлсэн. ** Призм ашиглан гэрлийн өнгөний шинж чанарыг судалсан. * '''Инженерийн ухаанд''' ** Түүний хөдөлгөөний хууль, таталцлын онол нь уурын хөдөлгүүр, төмөр зам, гүүр, орчин үеийн барилгын инженерчлэлийн тооцооллын үндэс болсон. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Isaac Newton}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Ньютон, Исаак}} [[Ангилал:Исаак Ньютон| ]] [[Ангилал:Английн математикч]] [[Ангилал:Английн физикч]] [[Ангилал:Английн зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:17-р зууны физикч]] [[Ангилал:18-р зууны физикч]] [[Ангилал:Физикийн ном зохиогч]] [[Ангилал:Баллистикч]] [[Ангилал:Одон орны ном зохиогч]] [[Ангилал:17-р зууны одон оронч]] [[Ангилал:18-р зууны одон оронч]] [[Ангилал:17-р зууны математикч]] [[Ангилал:18-р зууны математикч]] [[Ангилал:Алхимич]] [[Ангилал:Алхимийн ном зохиогч]] [[Ангилал:Шинэ эриний өмнөх гүн ухаантан]] [[Ангилал:Байгалийн теологи]] [[Ангилал:Унитарианизмын хүн]] [[Ангилал:Рыцарь бакалавр]] [[Ангилал:Христийн шашны гүн ухаантан]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1643 онд төрсөн]] [[Ангилал:1727 онд өнгөрсөн]] 7p3xrhv5ddl9vwo6rz6jjcb3psxy812 0 8706 865041 855145 2026-08-05T21:04:44Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865041 wikitext text/x-wiki {{Цэвэрлэгээ}}{{Инфобокс дайн | conflict = Халх голын дайн | partof = [[Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд]] | image = [[Зураг:SovietArmouredVehicle.jpg|300px]] | caption = Халх голын нэгэн тулалдааны үеэр устгагдсан Зөвлөлтийн [[БA-10M]] загварын хуягт машин | date = 1939 оны 5 сарын 8–9 сарын 16 | place = [[Халхын гол]], Монгол улс | territory = ЦОГНОМХА уулын орчмын газар нутгийг Японд алдсан ба хожим Хятадын нутаг болсон | result = ЗХУ–Монголын ялалт | combatant1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[ЗХУ]]<br /> [[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[БНМАУ]] | combatant2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Японы эзэнт гүрэн]]<br />[[Зураг:Flag_of_Manchukuo.svg|22px]] [[Манж-Го]] | commander1 = [[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Георгий Жуков]]<br />[[Зураг:Flag_of_the_Soviet_Union_1923.svg|22px]] [[Григорий Штерн]]<br />[[Зураг:Flag of the People's Republic of Mongolia (1924-1940).svg|22px]] [[Хорлоогийн Чойбалсан]] | commander2 = [[Зураг:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|border|22px]] [[Комацүбара Мичитаро]] | strength1 = 57,000 цэрэг<br>8,700 монгол цэрэг<br>515 нисэх онгоц<br>498 танк<br>542 их буу<br>385 хуягт машин | strength2 = 38,000 (анх), 75,000 цэрэг (дахин нэмснээр), 700 нисэх онгоц, 181 танк, 500 их буу<ref name="Glantz">Glantz, David M.; and House, Jonathan. ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler''. Lawrence, KS: UP of Kansas, 1995. ISBN 0-7006-0899-0 p. 14.</ref><br>Modern western estimate:<br>45,000 Алагдсан ба шархадсан,<br>3,000 олзлогдсон <ref>"Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea""Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea" Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981</ref> | casualties1 = Архивын судалгаагаар<br />9,284 амь үрэгдсэн<ref name="drea2">{{cite web|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|title="Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939. Leavenworth Papers №2. by Edward J. Rea"|language=en|publisher=Combat Studies Institute, fort Leavenworth, Kansas, 1981|accessdate=2010-06-20|deadlink=404|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100505201714/http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp|archivedate=2010-05-05|url-status=dead}}</ref>,<br />15,251 шархадсан, монголын талаас нийт 990 хүний хохирол үзэж 280 орчим хүн амь үрэгдэжээ. Нийт хохирол 1000 орчим хүн.<ref>Baabar (1999), p. 389</ref> | casualties2 = Японы засгийн газрын мэдэгдэл<br />8,440 амь үрэгдсэн,<br />8,766 шархадсан<br />ЗХУ-ын мэдэгдэл<br />60,000 үрэгдсэн ба шархадсан,<br />3,000 олзлогдсон | campaignbox = {{Campaignbox Зөвлөлт–Японы хилийн мөргөлдөөнүүд}} }} '''Халхын голын байлдаан''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Бои на Халхин-Голе'', [[Япон хэл|япон]]. ノモンハン事件 ''Номон-хан жикэн «Номунханы мөргөлдөөн»'') нь зарлагдаагүй [[БНМАУ]] болон [[ЗХУ-Японы хилийн дайн]] буюу Япон-Зөвлөлтийн дайны гол байлдаан байжээ. Энэ байлдаан оросын түүхэнд "''Бои на Халхин-Голе''" гэдэг бол Японы түүхэнд '''''Номунханы мөргөлдөөн'''''<ref name=Drea>Drea, Edward J. ''{{Webarchiv|url=http://www.cgsc.edu/carl/resources/csi/drea2/Maps.html |wayback=20110507140700 |text="Leavenworth Papers No. 2 Nomonhan: Japanese Soviet Tactical Combat, 1939 – MAPS"'' |archiv-bot=2023-09-26 20:38:21 InternetArchiveBot }}'' – Retrieved: 13 May 2007.</ref> гэж нэрлэгдэж ирсэн байна. [[Номунхан]] гэж Монгол - Манжийн хилийн орчим дахь [[уул]]<nowiki/>ын нэр юм. Халх голын байлдаан 5-р сарын сүүлчээр эхэлж эцсийн шийдвэрлэх тулаан 8-р сарын сүүлчээр болж, Японы 6-р салангид армийн 23-р явган цэргийн дивиз бүрэн ялагдсанаар өндөрлөсөн юм. 1939 оны 9-р сарын 15-нд ЗСБНХУ-Японы хооронд энхийн хэлэлцээр байгуулсан байна. ==Дайны урьдах нөхцөл== Ямартай ч 1939-онд Халх голд болсон энэхүү байлдааны ажиллагааг дайн, байлдаан, тулалдаан байсан уу гэдэг дээр одоо болтол судлаачид маргалддаг. Зарим судлаачид энэ байлдааныг [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] эхлэл хэмээн үздэг юм. Энэ нь 1927 оноос цэрэг-улс төрийн зүтгэлтэн нарын хувьд томоохон асуудал тулгарснаар эхлэв (Токиогийн бусдын газар нутагт тэр дундаа Манжуур, Хятад, Оросын Алс Дорнод, Сибирьт өнгөлзөх бодлогоо үүнээс аль эрт 1889 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн). 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]], 1918 оны [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1 дүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн, гадаад худалдааны өндөр өсөлт дагуулсан бол дайны дараах [[Версалийн гэрээ]]<nowiki/>гээр шийдвэрлэгдсэн Ази дахь Германы колонийн эзэмшлийн асуудлаар болон Өрнөдийн түнш орнуудын байр суурь, түүний бодлогын үр нөлөө, 1929 оны (худалдааны болон 2,3 талт хэлэлцээрүүдийн заалтын улбаатай нэг талаар нөлөөлсөн) дэлхийн эдийн засаг санхүүгийн хямрал Японы эдийн засагт хүндээр тусаж, 1937 оноос өдүүлсэн [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]], Манжуурт цөмрөн орсон ажиллагаатай холбоотой [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн лигийн]] тавьсан удаа дараагийн хориг арга хэмжээнээс үүдэн гадаад ертөнц дэх байр суурийг нь үлэмж сулруулсан байна. Ялангуяа Хятадад ихээхэн хэмжээний зэвсэг-техник, байлдааны нисэх онгоц, танк, цэргийн мэргэжилтэн, зөвлөх нарыг Монгол, Дундад Ази-Дорнод Туркестаны (Шинжаан) нутгаар дамжуулан илгээх зэргээр ЗХУ тусламж үзүүлж дайн байлдааныг ихээхэн цаг хугацаагаар сунжруулсан хийгээд байгалийн баялаг, түүхий эдийн гадаад импортоос хэт хараат байдал нь ч үүнд нэрмээс болж байлаа. Энэ байдал нь бизнесийн хүрээнийхэнд том цохилт болсон тул цэргийнхнийгээ шахаж эхлэв. [[Ази, Номхон далайн бүс нутаг]] дахь [[Франц]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи|Их Британитай]] ашиг сонирхлын зөрчлийн улмаас дурамжхан байгуулсан /Үүнд АНУ, Англитай байгуулсан "Японы Тэнгисийн Цэргийн Флотын хөлөг онгоцнуудын зэвсэглэлд хязгаар тогтоосон холбогдох/ тэдний зүгээс тавьсан зарим заалт, Хятадын зүүн нутагт явуулсан байлдааны ажиллагаа нь амжилтгүй болсон нь Токиогийн Цэргийн дээд командлалын удирдлагуудад таалагдсангүй. [[Геополитик]]<nowiki/>ийн нөлөөний хүрээгээ цэргийн хүчээр шийдэх бодлого баримталж "Аугаа Их Дорнод Азийн Хөгжил-Цэцэглэлтийн Төлөвлөгөө" хэмээх улс төрийн үзэл, суртал нэвт шингэсэн төлөвлөгөө боловсруулжээ. Хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө нь Өмнөд ба Умард гэсэн үндсэн стратегийн 2 чиглэлтэй байв. Өмнөд чиглэл бол Номхон далай, Австрали, Индонези, Бирм, Энэтхэгийн хойгийн чиглэл рүү цохилт өгч АНУ, Английн колониудыг булаан авах бол Умард чиглэл бол эх газраар Хятадыг буулган авах, Манжуур, Монголоор түшиц болгон ЗХУ-тай байлдаж Сибирь Алс дорнодын чиглэлээр цохилт өгч [[Уралын нуруу]] хүртэл эзэмшлээ тогтооход оршиж байлаа. Энэ нь цэргийнхний хувьд 2 чиглэлд хуваагдах нь буруу байсан, зөвхөн аль нэгийг нь сонгох байсан гэж зарим улс төрч, судлаач, сэтгүүлчид үзэж тайлбарладаг юм. Японы цэргийн дээд командлал нь бололцоо бүрдсэн гэж үзээд 2 чиглэлийг зэрэг хэрэгжүүлэх байсан нь тодорхой. Маргаан болсон нь зөвхөн аль чиглэлд эхний ээлжинд хэрэгжүүлэх байсан гэдэг хэрэг байсан ажээ. Энэ нь хожим ЗХУ [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2 дугаар дайнд]] татагдан орж [[Москвагийн тулалдаан|Москва]] болон [[Ленинградын бүслэлт]], [[Сталинградын тулалдаан|Сталинградын тулалдааныг]] үр дүнг хэрхэн эргэх вэ? гэдгийг харгалзан хүлээзнэж [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] Жанжин Штаб 1941-1943 онуудад Монголын [[Халх гол]], ЗХУ-ын Алс дорнодийн Уссури, [[Амар мөрөн|Амар мөрний]] сав газар дахин цэргийн хүч хуримтлуулж илүү няхуур [[Кантокуэн]] хэмээх цэргийн шинэ ажиллагаанд бэлтгэж, төлөвлөн зөвхөн Токиогоос ирэх дээд командлалынхаа тушаалыг хүлээж байсан байна. (Үүнд Япон улсын өөрийн ба ЗХУ-ын [[НКВД]]-ийн Алс Дорнодын Сөрөг Тагнуулын Архив, [[Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар|Монгол Улсын Тагнуулын Ерөнхий газрын]] Архивийн материал, хилийн чанадад тагнуулын үүрэг гүйцэтгэгч нарын мэдүүлэг зэрэг нь одоо нэгэнт ил болжээ). Энэ ч утгаараа Халхын голын байлдаан Токиогийн цэрэг-улс төрийн Өмнөд, умард бүлэг нь зорилго, үзэл баримтлал, зарчмын хувьд ч, геополитикийн болон улс төрийн бүлгийн ашиг сонирхол бөгөөд Стратегийн болон тактикийн талаасаа ямар ч ялгаа байсангүй. Бие биенийхээ тактикийн зорилго чиглэлийг зарчмын хувьд үгүйсгэдэггүй байв. Аль чиглэлд эхний ээлжинд цохилт өгөх вэ гэдэг асуудал ширүүн маргаан өрнүүлж байжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд [[Европ]] тивээсээ Нацист Герман, [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] [[Финланд]], [[Кавказ|Кавказаас]] [[Иран]], [[Хар тэнгис|Хар тэнгист]] [[Итали]], [[Турк]] болон бусад [[Балканы хойг|Балканы орнууд]], Сибирь-[[Алс Дорнод|Алс Дорнодоос]] Японы гэх геополитикийн бүслэлтэд ороод байлаа. Коминтерний болон [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] болгоомжлол нь юуны түрүүнд ямар ч үнээр хамаагүй 2 фронтод зэрэг байлдах аюулаас зайлсхийх зорилгоор Монголыг бусдад алдахгүй "буфер" буюу "хавчуурга" хэлбэрээр байлгах нь чухал байсан. Өвөр Байгалын сав газар, Сибирийн төмөр замыг алдвал Сибирь, Урал дахь Цэрэг-Стратегийн Аж үйлдвэрийн түшиц орон зай үгүй болно гэдгийг тооцож Монголын талаарх ЗСБНХУ-ын бодлого гол төлөв Коминтернээр дамжин илэрч байлаа. Тухайлбал Коминтерний Дорно дахины нарийн бичгийн дарга нарын 1929 оны 1-р сарын 7-ны өдрийн зөвлөлгөөний илтгэлд: “Монголын нутаг дэвсгэр нь олон улсын тусгай ач холбогдолтой юм. Тэрхүү нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь Англи, Герман, Францыг нийлүүлснээс их бөгөөд хүн ам нь 800 мянга орчим цөөхөн юм. Монгол орныг империалистууд, дэлхийн хувьсгалын дайснуудын нөлөөнд оруулахгүйн тулд тэрхүү нутаг дэвсгэрт тогтоосон нөлөөгөө хадгалж байхад манай гол зорилт оршино хэмээн үзсэн. Мөргөлдөөний цаад шалтгаан: Сталины логик- Япончууд [[Манжго улс|Манжгогийн]] тоглоомын улс байгуулснаасаа эхлээд энэ нутагт хамаарах монголчуудыг "онцгойлон дотночилж" тэдэнд тусгай эрх олгожээ. Монголчууд ч Японыг Хятадын дарлалаас чөлөөлөгч ивээн тэтгэгч гэж харж байсан юм. 1937 онд эхэлсэн Хятад-Японы дайнаар нийт [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] эзэлсэн япончууд монголчуудад Хятадын талхидлаас авран чөлөөлөгчийн дүрд чадамгай тоглож, "соёлжиж гэгээрэхэд" нь туслах болжээ. Энэ байдал Гадаад Монголд халдварлахаас Сталин тэргүүтэй Зөвлөлтийн удирдагчид ихэд болгоомжилж байсан юм. [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-д коммунист намын гишүүд 10 мянга байх атал лам нарын тоо тэднээс даруй арав дахин их байлаа. Иймээс эхний ээлжинд Япон талыг баримтлах өндөр магадлалтай лам нар, язгууртнууд, сэхээтнүүдийг устгахыг Монголын удирдагчдад тулгах болсон байна. Үүнийг нь Монголын төрийн удирдлага эс хүлээн авч, арга саам гарган залилах гэж оролдох болжээ. Сталин зөвлөлтийн цэргийг Монголд байрлуулах асуудлыг ч тулгаад Монголчууд хүлээж авсангүй. Иймээс өргөн хэмжээг хамарсан их хядлага Сталин өөрөө зохион байгуулсан байна. ===Монголын байр суурь=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Манжуурын бага хурал}} [[Манж-го]] болон [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын талууд аль аль нь үүссэн нөхцөл байдалд хүлээцтэй хандаж байсан тул дорнод хилд буй болсон хилийн маргааныг гэрээ хэлэлцээний журмаар зохицуулж болно гэж Монголын удирдагчид үзэж яриа хэлэлцээ хийж байсан. Манжуур өртөөнд болсон Япон-Манжго-Монголын хилийн Хэлэлцээнд Монголын тал Ерөнхий сайдын орлогчийн түвшинд идэвхтэй оролцож байлаа. Хэрэв зээ Монголчууд Манж-го улсыг хүлээн зөвшөөрвөл Япон улс БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хариу хүлээн зөвшөөрч болно гэсэн санаа энэ үеэр ч гарсан байна. Иймээс Монголын удирдагчид Манж-гогийн талтай хилийн маргаанаа аль болох эв эеэр зохицуулах хүсэлтэй болоод иржээ. Иймээс ч Ерөнхий сайд [[Пэлжидийн Гэндэн]] (1895-1937) “Монгол улс Манж-готой байлдах ямар ч хүсэлгүй, ийм юм хүсч байгаагаараа япон, орос хоёр л байлдана биз” гэсэн утгаар санаагаа илэрхийлж байв. Тэрээр чухам ийм бодол санаатай байсан учир зөвлөлтийн цэргийг Монголын нутагт оруулж байршуулахын эсрэг байсан юм. ===Сталины авсан арга хэмжээ=== {{Гол|Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)}} {{Гол|Лхүмбийн хэрэг}} Монголчууд Японоор өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлж улмаар тэдэнтэй ойртож магадгүй болох нь Зөвлөлтийн Алс Дорнодын бодлогод тун аюултай үзэгдэл болох байлаа. Монгол үндэстэнд хандаж байгаа япончуудын заль мэх нь тэднийг Хятадын төдийгүй Зөвлөлтийн эсрэг алхам руу чиглүүлж болох юм гэж үзэж байв. Чингэвэл Гадаад Монгол нь Барга болон Өвөр монголчуудын араас орно гэж үзсэн байна. Иймээс Сталин эрс шийдэмгий арга хэмжээ авч Манжуурын Хэлэлцээг таслан зогсоож Монголын төлөөлөгчдийг эргүүлэн татаад, Улаанбаатарт авчирч буудан хороосон түүхтэй. Үүнтэй нэгэн зэрэг Манж-гогийн төлөөлөгчдийг Япончууд баривчлан авч [[Мүгдэн]]<nowiki/>д цаазлан хороосон ажээ. Ерөнхий сайд П.Гэндэнг огцруулж Москвад дуудан авч одлоо. Тэр даруй Зөвлөлтийн цэргийг Монголд оруулж ирэв. Лам нар болон язгууртан, сэхээтний эсрэг хандсан их хядлагыг эхлүүлэн насанд хүрсэн эрчүүдийн 20 орчим хувийг цаазлан устгажээ. Хилийн маргаан дорвитой том тулалдаан мөргөлдөөнөөр шийдэгдэхээс өөр гарцгүй болсон байна. == Үйл явдлын угтвар нөхцөл == 1931-1932 онд Япончууд Манжийн нутгийг эзлэж [[Манж-го|Манж-Го]] нэртэй тоглоомын улс байгуулснаар Монгол улстай шууд хил залгах болсон байна. Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Япончууд [[Буйр нуур]]т цутгах [[Халхын гол]] гэж үзэж байсан боловч монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-ийн цаана орших Номунхан тосгон хүртэл Монгол улсын нутаг гэж үзэж байсан юм. 1938 онд [[Японы эзэн хааны арми|Японы Эзэн Хааны Армийн]] Жанжин Штабт [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] удирдлага ЗХУ-ын эсрэг “Хачиго” нууц нэртэй дайны төлөвлөгөөг боловсруулсан батлуулсан байжээ. Энэ үед Япон Манжуурт Японы эзэн хааны хуурай замын цэргийн 1,3 сая албан хаагч Монгол улс, ЗХУ-ын хилийн зүүн хязгаар орчим ирж байрласан юм. Японы “Хачиго” төлөвлөгөөний “Б” хувилбар нь Монголын зүүн хязгаарыг эзлэн авч түшиц газраа болгоод цаашлаад [[Байгал нуур]] орчмоор ЗХУ руу дайрах зорилготой байсан гэдэг. Энэ бол Европын фашист Герман, Итали удахгүй дэгдээх дэлхийн II дайны эхний дохио, фашистуудын дорно зүгийн холбоотон байсан Японы армийн зүүн талд дэгдээх дайны бэлтгэл үе нь байлаа. [[Манж-Го]]гийн арми нь үндсэндээ 1939 онд Японы [[Квантуны Арми]]йн командлагч генерал [[Комацүбара Мичитаро]]д захирагдаж байжээ. [[Улаан Арми|Улаан армийн]] цэргүүд [[Сибирь]]-[[Манжуур]]-ын хилийг хамгаалах үүрэгтэй Өвөр-Байгалын цэргийн тойргоос ирсэн 57-р тусгай [[корпус]]ын харьяанд байв. Японы цэрэг манай улсад халдан түрэмгийлж дайн өдөөсөн нь зохих арга хэмжээ авахад хүргэв. Монгол Улсын аж амьдрал, бүх ажлыг “Шууд дайны байдалд захируулан” явуулсны дээр фронтод туслах хөдөлгөөн орон даяар өрнөсөн байна. Юуны өмнө [[Монгол Ардын Хувьсгалт Цэрэг|Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн]] нэгтгэл, ангиудыг бие бүрэлдэхүүн болон зүтгэх хүч, техник хэрэгсэлээр хангах яаралтай арга хэмжээ авав. Энэ зорилгоор байлдаж буй 5,6,7,8 дугаар морьт дивизийн орон тоог нөхөн хангах, бэлтгэл дарга, цэргүүдийг татаж сургуулилах, түр цэрэг татах ажлыг эхэлсэн байна. Ээлжит цэрэг татлагыг явуулснаар цэрэгт татвал зохих насны 18605 хүнээс 8405 хүнийг цэргийн албанд татаж, нэгтгэл ангиудын орон тоог нөхөн хангав. Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд МАХЦ-ийн бие бүрэлдэхүүн 17,5 мянга болж үүнээс 8575 нь байлдаанд оролцсон байна. БНМАУ-ын цэргийн тухайд нийт хилийн ба дотоодын цэргийг оруулаад 18 000 хүн бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй, 10 [[хөнгөн танк]], 30-40 [[их буу]], 40 гаруй [[нисэх онгоц]], 50-60 [[хуягт машин]]тай байв. ЗСБНХУ, Япон улсын хооронд 1925 онд дипломат харилцаа тогтоогоон байсан юм. Япон улс ЗСБНХУ–ын эсрэг хийх дайны бэлтгэлийн үндсэн санааг 1927 оны 4-р сард Японы Засгийн газрын тэргүүн болсон ерөнхий сайд [[Танака Гиичи]] томьёолон, боловсруулснаар хожим нь “Танакагийн меморандум” гэж нэршин алдаршсан билээ. 1928 оны эхээр Япон улс түүхий эдийн баазтай болох, ЗСБНХУ, БНМАУ, Хятад руу хийх түрэмгий дайны төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхэд цэргийн түшиц газар эзлэх зорилгоор цэргийн түрэмгийлэлд шаргуу бэлтгэх болсон юм. Манжуурыг довтлохоос өмнө 1920–иод оны төгсгөл, 1930 оны эцэс гэхэд ЗСБНХУ-ын эсрэг “Оцу” гэсэн нууц нэртэй цэрэг-стратегийн төлөвлөгөө боловсруулагдсан байв. 1933 онд Японы цэргийнхэн Манжуурыг эзэлмэгцээ нутаг дэвсгэр дээр нь цэргийн төрөл бүрийн байгууламж барихын зэрэгцээ ЗСБНХУ, Монголын хил рүү төмөр болон засмал авто зам тавьж эхэлсэн байна. Энэ хугацаанд Японы Жанжин штабын тагнуулын хэлтсийн /зохиогч нь хожмоо дэслэгч генерал болсон, хошууч [[Канда Масатанэ]]/ аналитик суурь баримт бичгийг бүрдүүлэх даалгавар бүхий японы тагнуулынхан улам ажиллагаагаа идэвхжүүлэв. “Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагааг судлах материал” нэртэй нууц илтгэлд хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа нь ирээдүйн дайнд онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэх болно гэжээ. ”Иймээс Оросын эсрэг хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаанд багтаж буй ажил бол нилээд олон хэлбэртэй байх бөгөөд бүх дэлхий хамрах үйл ажиллагаа болох ёстой хэмээн зохиогч нь онцлон тэмдэглэж байв. ”ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр үйл ажиллагаа явуулж байсан японы тагнуул, нууц ажилтнуудад Японы жанжин штабаас сайшаагдсан зөвлөмж энэхүү илтгэлийн үндсэн дээр өгөгддөг байсан бөгөөд хожмоо энэ зөвлөмж тэдний үйл ажиллагааных нь удирдамж болсон билээ. ЗСБНХУ, Хятад, Солонгосын нутаг дэвсгэр дээр хэрэгжүүлж буй энэ тагнуулын ажиллагааны удирдах төв нь Оросын иргэний дайны үед байгуулагдсан ЯЦТГ/японы цэргийн төлөөлөгчдийн газар/ байв. Монголын нутаг дэвсгэр дээр Японы цагдаагийн улс төрийн албаны 3 дугаар тасаг, хилийн цагдаагийн отрядын онцгой тасгууд хорлон сүйтгэх идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулж байв. '''1/''' Япон улс Зөвлөлт Оросын эсрэг ажилдаа ЯЦТГ оросын цагаантны хөдөлгөөний дүрвэгсдийг өргөнөөр ашиглаж байлаа. Тухайлбал, 1938-1939 онуудад, 1939 оны 4-р сарын 19-нд ЗСБНХУ-ын ДЯЯ-ны АК, АБЕГ-ын өгсөн тойм танилцуулгад тэмдэглэснээр Япон, Германы "Абвер" тагнуулуудын удирдлага дор ажилладаг, тэдний хөрөнгөөр байгуулагдсан ОФХ (Оросын фашист холбоо) хэмээх байгууллага идэвхтэй ажиллаж байсан тухай тэмдэглэжээ. Энэ байгууллага нь дайсны хорлон сүйтгэгчид, алан хядагчид, нууц ажилтнуудыг ЗСБНХУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байршуулах ажлыг зохион байгуулдаг байв. ОФХ-ны Алс Дорнодын болон европын их хурал дээрээ ЗСБНХУ-ын эсрэг явуулах дайнд фашист гүрнүүдийг дэмжих, зөвлөлтийн нутаг дэвсгэр дээр хорлон сүйтгэх–тагнуулын үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх тухай шийдвэр гаргаж байжээ. '''2/'''1938 онд Японы жанжин штаб өөрийн тагнуулын нууц мэдээг харгалзан “Оцу” төлөвлөгөөндөө тодотгол оруулжээ. Тухайлбал, 1938-1939 онд Алс Дорнод дахь Зөвлөлтийн хотуудыг дараагийн зорилгоо хэрэгжүүлэх зорилгоор манжуурт ихээхэн хэмжээний цэрэг оруулахаар тусгаж, түүний зэрэгцээ БНМАУ руу цөмрөн орохоор төлөвлөсөн байна.Зөвлөлт-монгол, монгол-манжуурын хил дээр ноцтой өдөөн хатгалга гарч болзошгүйг зөвлөлтийн тагнуулчид анги салбарууддаа урьдчилан анхааруулж байсан төдийгүй тэд японы тагнуулын байгууллагуудын үйл ажиллагаанд сөрөг ажиллагаа үзүүлэхээр чармайж байжээ. Хилийн отрядуудын дарга нарт илгээсэн 1939. 04. 21-ний Приморийн тойргийн ДХАК хилийн цэргийг удирдах газрын тагнуулын байгууллагын зааварт: ”Сүүлийн үед Квантуны армийн штаб болон японы тагнуулын байгууллагууд манай хилчдийг олзлох, хил дээр өдөөн хатгалгын чанартай зөрчил гаргах, манай хилийн зурвас болон бэхэлсэн цэгүүд дээр тагнуул хийх, хилийн шугамд офицерын бүлэг ажиллуулах, япончууд сонирхож буй чиглэлүүддээ нууц ажилтнууд байршуулах зэргээр тагнуулын үйл ажиллагаагаа идэвхжүүлж байна...” гэжээ. '''3/'''Тактикийн тагнуулын төлөөлөгчдийн эх сурвалжууд ч БНМАУ-ын хил орчим болон Манжуурын нутаг дэвсгэр дээр японы цэргийнхний үйл ажиллагаа идэвхжиж байгаа тухай мэдээлж байжээ. 1939 оны 4 дүгээр сарын 22-ны Читийн хилийн тойргийн тагнуулын тасгийн тойм танилцуулгад: японы хээрийн цэргийн бүрэлдэхүүнээс сонгон татаж Манжуурт хилийн найман гарнизон байгуулах тухай Японы цэргийн сайд Итагакийн шийдвэр 1938 оны 12 дугаар сард гарсныг мэдээлжээ. Уг шийдвэрт эдгээр гарнизонууд нь Квантуны армийн командлагчид захирагдаж, бэхлэгдсэн районуудыг хамгаалах цэргийн ангиудын харилцан ажиллагааг тусгасан байна.Мөн уг баримт бичигт Хайлаарын хилийн 8 дугаар гарнизон байгуулах тухай шийдвэр туссан байжээ. '''4/''' Хайлаарын бэхлэлтийн районд Халхын голын үйл явдал идэвхтэй оролцсон 23 дугаар явган дивиз шилжин байрласан байв./Японы арми Манжуур болон БНМАУ-ын хил дээр хүчээ зузаатгасаар байгааг Москва мэдэлгүй өнгөрөөгүй байсан гэдгийг эдгээр баримт бичгүүд гэрчилдэг. Жанжин штабын тагнуулын удирдах газрын мэдээнд 1938 эцсээр Манжуурт хилийн гарнизонуудыг шинэчлэн зохион байгуулах, 1938 оны 11-р сард цэргийн мэргэшсэн тагнуулч, дэслэгч генерал Комацубара Мититарогоор командлуулсан 23 дугаар явган дивизийг Хайлаарт шилжүүлэн байрлуулах, 1939 оны эхний саруудад Хайлаарт японы цэргүүд хүчээ үргэлжлүүлэн хуралдуулсаар байгаа тухай дурдсан байна. '''5/''' Манай улсын болоод цэргийн удирдлагын хувьд Манжуурт болон БНМАУ-ын зүүн хил дээр япончуудын бэлтгэл ажлын явцын тухай хамгийн үнэ цэнэтэй мэдээллийн эх сурвалж нь зөвлөлтийн тагнуулч Рихард Зорге байсан бөгөөд тэрээр орон нутгийн мөргөлдөөнд хүргэх өдөөн хатгалга япончууд 1939 оны хавар хийхээр төлөвлөж байгааг мэдээлж байжээ. Хятадад явуулж байсан дайнаас улбаалан япончууд Зөвлөлтийн эсрэг шууд дайн эхлүүлэх боломжгүй гэж тэр үзэж байлаа. '''6/''' Барууны мэдээллийн эх сурвалжууд энэ үйл явдлын үнэлэхдээ өөр бусад мэдээлэл байхгүйгээсээ болж хүлээцтэй байр суурийг баримтлан япончуудын мэдээлэл дээр тулгуурлаж иш татаж байв.Ройтерс агентлагийн сурвалжлагчийн Америк руу явуулсан мэдээнд “Гадаад Монгол, ЗСБНХУ болон Манжуурын хил дээрх том хэмжээний байлдааны эхлэлийг тайлбарлахад хүндрэлтэй байна.Малын бэлчээр ихээхэн хэмжээгээр эзлэн авах гэсэн шуналтай монголчуудаас үүдэн энэ мөргөлдөөн үүсэж байна гэсэн японы цэргийнхэн нотолж байна” '''7/''' Энэ будлиан гарах болсон шалтгааныг тайлбарлах чин сэтгэлийн оролдлого мэдээж, байсаан. Английн “Чайна пресс” сонины 1939 оны 5, 6 дугаар сарын дугааруудад: эдгээр шалтгаан нь нэгдүгээрт, англи-зөвлөлтийн хооронд цэргийн хэлэлцээр байгуулахыг таслан зогсоох Японы сонирхол, хоёрдугаарт бүх нийтийн дайчилгааны тухай хууль үйлчлэхэд хамтран ажиллах зэрэг гэсэн байна. Түүнээс гадна тус сонинд энэхүү халдлага нь европын Оросоос азийн Сибирийг тусгаарлах зорилго өвөрлөсөн Квантуны армийн стратегийн төлөвлөгөөний нэг хэсэг нь мөн гэжээ. Тэр үед Японы арми Хятадтай дайтаж байсан бол Квантуны арми өөр томоохон дайнд бэлтгэж байлаа. /8/Халхын голын үйл явдалд зөвлөлтийн болон гадаадын хэвлэл мэдээллийнхэн маш товчхон, хүлээцтэй хандаж байв.Зөвлөлтийн хэвлэлд зөвхөн [[ТАСС]]-ын товч мэдээнүүд гарч байлаа. Японы хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ЗХУ болон Гадаад Монголыг буруутгасан мэдээлэл цацагдаж байв. 1939 оны 5-р сарын 30-нд “Домэй” агентлаг “5-р сарын 11-д Гадаад Монголын цэргийн харьцангуй том бүлэг Халхын голыг гатлан Номон хаан руу цөмрөн орлоо. Манжуурын хилчид тэднийг буцаан хөөв” хэмээн мэдээлжээ. Өнөөгийн хилийн будлианыг Гадаад Монгол өөрийн дураар бус, Москвагийн хатгалгаар эхлүүлсэн хэмээн Токиогийн цэргийн тоймчид нотолдог байв. '''9/''' 1939 оны 6-р сарын “Манжуурын өдрийн мэдээ”, “Бээжингийн мэдээ” сонинуудад мөргөлдөөний шалтгааныг Хятадад туслах хүсэл эрмэлзэл бүхий Гадаад Монголыг хөдөлгөөнийг намжаах гэсэн Зөвлөлт Оросын хүсэл чармайлтаас үүдэлтэй гэжээ. '''10/''' ОЦТА-т хадгалагдаж буй Халхын голын үйл явдлын тухай архивын баримт бичгийг гүнзгийрүүлэн судлах шаардлагатай байна. Энэ нь мөргөлдөөн үүссэн шалтгаан, зөвлөлт-монголын цэргийн байлдааны ажиллагааны явц, байлдааны бэлтгэл, японы армийн үйл ажиллагааны түүхэн он дараалал зэрэг нь тэр цаг үеийн үйл явдлын бодит дүр зургийг тогтоох боломж олгож байна. Оперативын буюу гүйцэтгэх ажлын шинж чанартай цэргийн баримт бичгүүд, юуны өмнө, АТУА-ийн Жанжин штаб болон 57 дугаар онцгой корпусын командлалын хоорондын утсаар ярьсан ярианы тайлал, радио мэдээ зэрэг нь энэ асуудлыг тодруулахад мэдээллийн үнэ цэнэтэй эх сурвалж болох юм. Барууны хэвлэлүүдээс хилийн ээлжит мөргөлдөөн эхлэх тухай Москва албан ёсоор мэдэж авсан гэдэг нь эдгээр баримт бичгүүдээс харахад тодорхой байдаг. Жанжин штабаас 57 дугаар корпус руу 1939 оны 5-р сарын 15-нд илгээсэн цахилгаан мэдээнд: “Нөхөр Третьяков Халхын голд япон монголын цэргийн хооронд байлдаан явагдаж байгаа тухай мэдээг 2 өдрийн турш гадаадын хэвлэлд тавигдлаа. Үүсээд энэ асуудлын талаар мэдээлэл өгнө үү. Хурандаа Шевченко” '''11/''' 1939 оны 5-р сарын 15-нд Москвагаас Жанжин штабын орлогч дарга корпус командлан захирагч Смородиновын илгээсэн ээлжит цахилгаан мэдээнд: ” Хилийн мөргөлдөөн болсон тийм үйл явдлын тухай мэдээнд байж боломгүй хойрго байдлаар хандсаныг Ардын комиссар [[Климент Ворошилов]] анхааралдаа авч байна. Третьяковын илтгэлээр анхны мөргөлдөөн бүр 5-р сарын 11-нд болсон ажээ. Дөнгөж одоо эндээс шаардсаны дагуу Ардын комиссарт илтгэж байна.” '''12/''' Бас 57 дугаар корпусын удирдлага мөргөлдөөн эхлэхийг тэр даруй нь мэдээгүй байсан юм. Жанжин штабт 57 дугаар онцгой корпусын илгээсэн хариу цахилгаан мэдээнд: “Халхын голын хилийн отрядтой холбоо харилцаа муу байсан учир мөргөлдөөний талаар дөнгөж 5-р сарын 14-ны 14,00 цагт олж мэдлээ” гэсэн байна. '''13/''' Эхний өдрүүдэд зөвлөлтийн цэргийн удирдлага “Хэрэв япон, баргууд өөрсдөө эхэлж ажиллагаа явуулаагүй тохиолдолд Ардын комиссарын тусгай зааваргүйгээр ямар нэг үйл ажиллагаа явуулахгүй байх, тагнуулын ажиллагааг хил зөрчилгүйгээр зөвхөн агаараас явуулах”. '''14/''' тухай захирамж өгсөн нь мөргөлдөөн шатлан өргөжихөөс болгоомжилсон нь илэрхий байна. Тиймээс японы түүхийн зарим эх сурвалжид тэмдэглэснээр Москва энэ мөргөлдөөний санаачлагч нь бишээр барахгүй мөргөлдөөн эхэлснээс хойш энэ тухай мэдсэн бөгөөд япончууд мөргөлдөөний эхний шатанд нь нилээд амжилтад хүрсэн байдаг. Манжуур дахь японы зэвсэгт хүчний байдлын тухай тийм тодорхой мэдээлэлтэй байсан зөвлөлтийн цэргийн удирдлага ягаад түрэмгийлэгчдэд хангалттай цохилт өгөх бэлтгэлгүй байсан бэ? гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Манжуур дахь японы цэргийн байлдааны хүчний чадлын талаар өөрийн тагнуулын үнэн зөв мэдээлэлтэй байсан ч зөвлөлтийн удирдлага хилийн хязгаарлагдмал сөргөлдөөнийг өргөн хэмжээний зэвсэгт мөргөлдөөн болгон хувиргах боломж гаргаагүй, хэдийгээр энэ бүс нутагт цэргийн хүчээ япон зузаатгаж байсан боловч Квантуны армийн байгаа хүч хэрэгсэл нь томоохон хэмжээний цэргийн ажиллагаа явуулахад илт хүрэлцээгүй байсанд итгэлтэй байжээ. Иймээс монголын цэргийнхэн болон 57 дугаар корпусын командлал эхнээсээ энэ өдөөн хатгалгад төдийлөн ач холбогдол өгөөгүй байна. Зөвхөн эхний хагас жилд манж-монголын хил дээр японы талаас 10 гаруй зөрчил бүртгэгдсэн байна. Үүнд:-1939. 01.16 – япон-баргын морин цэргүүдэд 7 дугаар заставын дарга болон 4 дүгээр хилийн отрядын туслах буудуулсан, 1939. 01.17 -- 7 дугаар заставын хариуцсан хэсгээс баруун тийш 2 км-т Номон хан, Бүрд-Овооны орчим хилийн харуул руу 13 япон, барга цэргүүд халдан довтолсон, 1939. 01. 28 – япон баргын нэг машинтай бүлэг цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр хэд хэдэн буудсан байна ...гэх мэт . '''15/''' 57 дугаар корпусын штабын оперативын тасгийн баримт бичигт “5-р сарын 4- 11-нд Номон хан, Бүрд-Овооны орчмоор баргууд хэсэг хэсгээр тархан шаргуу тагнуул хийв” '''16/''' 5-р сарын 11-ний өглөө “Ачааны машин, ПИКАП дагалдсан, гар пулемёт, миномётоор зэвсэглэсэн 200 орчим япон-баргын цэргүүд Номон хан, Бүрд-Овооны чиглэлээр монголын хилийн застав/20 хүн/ руу халдан довтолж БНМАУ-ын хилээс дотогш 200 км хүртэл цөмрөн орж Халхын гол хүрэв.” '''17'''/ Хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн өдөөхийн тулд гаргасан ёс төдий шалтаг нь япончуудад газрын зураг дээрээ улсын хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км-ээр баруун тийш болгож тэмдэглэх боломжийг өөрсдөдөө олгов. Хэдийгээр хилийн шугамыг нотлох баримт хангалтгүй байсан нь хүндрэл учруулсан ч Монгол Улс Номон ханыг өөрийн нутаг дэвсгэрийн нэг хэсэг гэж үзэн энэ газрын зургийг үл зөвшөөрөв. Харин мөргөлдөөн эхэлсний дараа монголчууд хэрэгцээтэй газрын зургийг олж чадсаныг корпус командлан захирагч Фекленко Жанжин штаб руу мэдээллээ. Корпус командлан захирагч 5-р сарын 17-нд Жанжин штаб руу илгээсэн цахилгаан мэдээндээ:”” БНМАУ-ын засгийн газраас баримт бичиг шаардлаа. Газрын зураг дээр хилийг нарийн тэмдэглэн зааж, тухайн үедээ хилийг тэмдэглэхэд оролцож байсан хүмүүсийн зарим нь амьд сэрүүн байна. Өмнө нь барга, халхын хооронд хилийн маргаан болж, түүнийг шийдвэрлэсний дараа 1887.07.05-ны өдөр үйлдсэн газрын зураг байна. Энэ маргааны шийдвэрлэсний дараа хилийн шугамыг татсан байна. Зураг дээр түүхийг манж хэлээр бичиж нааж, Манжийн династийн дарга батлан итгэмжилсэн байна. Арбитр нь Манжийн династийн төлөөлөгч байжээ.” гэж илтгэжээ. Цааш нь Фекленко илтгэхдээ энэ зураг дээрх хилийн шугам нь Зөвлөлтийн 1935 оны зураг дээр заасан хилтэй бүрэн тохирч байна гэжээ. '''18/'''Тэгвэл цэргийн мөргөлдөөний жинхэнэ шалтгааны тухай баримт бичигт яаж өгүүлэв? Халхын голын сав газарт болсон ажиллагааны дүнгийн тухай 1-р Армийн бүлгийн командлалын илтгэл, түүнчлэн мөн адил сэдвээр 1939 оны намрын “халуун мөрөөр” хэмээн нэрлэгдэн бичигдсэн 2-р зэргийн армийн командлагч [[Григорий Штерн|Григорий Штерний]] илтгэл ОЦТА-т хадгалагдаж байна. Мөн түүнчлэн 1941 оны 2-р сард бичсэн “Халхын голд япон-манжийн цэргийг бут ниргэсэн нь” хэмээх хурандаа Шишкины илтгэл байна. Цэргийн мөргөлдөөний үндсэн шалтгаан нь зохиогчийн үзэж байгаагаар японы цэргийнхэн БНМАУ-ын нутгийн дорнод хэсгийг эзлэн авахдаа Халхын голыг багтаан оруулах сонирхол байсан аж. Япончуудад том хэмжээний байлдааны ажиллагаа явуулах хангалттай хүч хэрэгсэл байгаагүй нь тэдний цэргийн үндсэн хүч Хятадтай зарлаагүй дайн хийж байсантай холбоотой. Энэ газар орон нь Монголын нутгийн дорнод хэсэг бөгөөд Солунаас Ганьжу хүртэл төмөр зам тавих учраас Японд хамгаас чухал ач холбогдолтой байлаа. Харин төмөр зам бол БНМАУ-ын хилд шууд тулж ойрхон өнгөрөх ёстой байв. Тиймээс төмөр замын аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор хилийг Халхын голоос баруун тийш 20 км ээр холдуулах шаардлага япончуудад тулгарсан юм. Гол болон элст өндөрлөгийг эзэлсэн тохиолдолд Квантуны арми голын зүүн эрэгт Хайлаар болон Халуун рашааны бэхлэлтийн районд дөхөж халхлалтыг байгуулж чадах байв.Түүнээс гадна япончууд 1938 онд Хасан нуурын мөргөлдөөнд ялагдсаныхаа тооцоог хийх хүсэл байсан гэж зохиогч үзжээ. '''19/'''1949 оны Японы цэргийн албан хаагчдын хэргийг шүүх [[Хабаровск|Хабаровскийн]] шүүх хурлын бэлтгэлийн явцад бүрдүүлсэн архивын баримт бичигт үлдсэн Квантуны армийн штабын дарга, дэслэгч генерал [[Хата Хикосабура]] болон штабын даргын орлогч дэслэгч генерал Мацумура Томокацу өчиг сонирхол татдаг. Генерал [[Мацумура Томокацу]] өөрийн гараар өчгөө бичихдээ Квантуны армийн командлал япончуудын сонирхсон газар нутгийг хилийн жижиг өдөөн хатгалгаар эзлэн авах, дараа нь энэ шинэ хилээ Гадаад Монгол хүлээн зөвшөөрөхөд тулгахаар төлөвлөж байсан. Цэргийнхэн ажиллагааг хурдан дуусгавал амжилт баталгаатай байна гэж төсөөлж байсан ч хэрэг дээрээ бүтээгүй юм. Эхний болоод дараа, дараагийн ажиллагаанууд амжилтгүй болж нэмэлт нөөц хүчээ ажиллагаанд оролцуулахыг түдгэлзэхээс аргагүйд хүрсэн юм. Токиод Японы Армийн Жанжин штаб энэ төлөвлөгөөг сайшаасан гэж генерал тэмдэглэжээ. Квантуны армийн удирдлага бүтэлгүй дайралтынхаа дараа эзэлсэн нутаг дэвсгэртээ бэхлэлт байгуулахаар шийдвэрлэсэн боловч Жанжин штаб ухрахыг шаардах болов. Жанжин штаб болон Квантуны армийн удирдлага өөр хоорондоо үзэл бодлоороо зөрж эхэллээ. Зөвлөлтийн цэргийн сөрөг цохилтын дараа Квантуны армийн удирдлага өмнө нь боловсруулсан төлөвлөгөөний дагуу ажиллахаар шийдвэрлэсэн бол энэ үед Жанжин штаб сандрал мэгдэлд орчихсон байв. Генерал Мацумурагийн хэлснээр Жанжин штаб, Квантуны армийн аль ч [[Хасан нуурын мөргөлдөөн|Хасан нуурын мөргөлдөөнд]] Японы ялагдалд зохих дүгнэлтийг хийгээгүй юм гэжээ. == Байлдааны ажиллагаа эхэлсэн нь == [[Файл:Halhiin_gol_1939_2.jpeg|thumb|Монголын морьт цэргүүд. Халхын гол. 1939 он]] Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа байнга явуулж байснаа 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн [[Улаан бургас]], [[Булан дэрс]], [[Адаг дулаан]], [[Бүрд овоо]], [[Хайлааст манхан]], [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн|Халхын сүм]] зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа. Иймд 1937 оны хавраас ЗХУ [[Монгол-Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протокол|1936 оны ЗХУ-БНМАУ-ын "Харилцан Туслалцах Хэлэлцээр"ийн]] дагуу цэргийн хүчээ Монголын нутагт оруулав. Монгол Улс энэхүү цаг хугацаа, орон зайд болсон байлдааны ажиллагааг 3 үе шатанд хуваан авч үздэг. ===Нэгдүгээр үе=== [[Файл:Occupied_russian_tankist_1939_halhiin_gol.jpeg|thumb|Япончуудад олзлогдсон 11 танкын бригадын 24 батальоны танкчид . Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 5-р сарын 11-нд японы 300 явган цэрэг нисэх онгоцны тусламжтайгаар хилээс дотогш 20 км-т [[Хамар даваа]]н дахь хилийн заставт халдан довтолж 15 км цөмрөн оржээ. 1939 оны эхээр Японы талаас хил хязгаарыг зөрчих явдлыг улам идэвхижүүлж хилийн цаана цэрэг зэвсгийн хүчийг хуралдуулж тус улсын дархан хил хязгаарт ойрын хугацаанд довтлох гэж байгаа нь бүх талаар мэдэгдэж байв. Японы эзэрхэг түрэмгийлэх цэрэг улс төрийн бодлого нь ЗХУ-ын дорнод хэсгийг эзлэн авахын тулд Монголын газар нутгийг урьдаар эзлэн авч дайны талбар хийх гэж байжээ. Үүнийг биелүүлэхийн тулд тавьсан стратегийн зорилго нь Монголын зүүн өнцөг Халхын голын Тамсагбулагаар довтолж улмаар Чойбалсан хотыг дайруулж гүнд нь давших байв. Энэ үүргийг биелүүлэхийн тулд Манжуурт байсан цэргийн ангиудын шилдэг хэсгээр бүрэлдсэн 6-р армийг байгуулж амьд хүч ба техникийн талаар бүрэн ханаж "туршлагатай" гэж байсан генерал Камацубара-гаар командлуулж тус улсад довтлох үүрэг тавьжээ. Монгол Зөвлөлтийн цэргийн бодлого нь дайсны төлөвлөгөөг илрүүлсний дараа тулалдаан үүсч болзошгүй газар хил хязгаарыг хамгаалах цэргийн ангиудад үүрэг тавьж хүчийг нэмэгдүүлэхийн хамт дайсныг бутцохиход хүрэлцэхүйц ангиудыг богино хугацаанд зохих чиглэлүүдэд хуралдуулах үүргийг тавьсан байна. 1939 оны 5-р сарын 11-нээс 31-нд хоёр талаас цэргийн багахан хүч оролцсон тагнан турших шинжтэй тулаан болж япончууд 2600 цэргээр Номун хан, Бүрд овооны орчмоор болон Хайлаастын голын дагуу Монголын нутагт цөмрөн ороод Монгол, Зөвлөлтийн багахан хүчинд цохигдож 400 гаруй цэрэг офицерыг алдаж, зэвсэг техникээ устгуулж улсын хилээс зугтан гарсан. Японы тал дахин довтлох төлөвлөгөөг 7-р сарын эхээр товлож, Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг хүчээ хуралдуулаагүй байх үед давуу хүчээр дайрч нутгийн гүнд орохоор төлөвлөж явган цэргийн 7 дивиз, тусгай хороо, 2 танкийн хороо бүхий 8000 цэрэг, 310 их буу, 135 танк, 225 нисэх онгоцтой хүч хуримтлуулсан байв. Энэ үед Зөвлөлт-Монголын цэрэг ч хүч нэмэгдүүлж танкийн 1, хуягтын 3, буудлагын пулемётны 1 бригад, мотобуудлагын 2 хороо, МАХЦ-ийн 2 морьт дивиз, 109 их буу, 186 танк, 266 хуягт машин, 82 нисэх онгоцтой байв. Японы цэргийн нисэх хүчний 150-иад онгоц 1939 оны 6-р сарын 20-нд агаарын хил зөрчин орж, Монгол-Зөвлөлтийн байрлаж байсан [[Хамар даваа]]г бөмбөгдөв. 1939 оны 6-р сарын 22-нд Японы 120 онгоц дахин довтлоход Монгол-Зөвлөлтийн 95 онгоц тосон тулалдаж, дайсны 31 онгоцыг сөнөөж, манай талаас 12 онгоц сүйджээ. Япончууд 6-р сарын 24-нд дахин 60 гаруй онгоцоор дайрч 25 онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-ны өдөр [[Буйр нуур|Буйр нуурын]] орчимд Японы 60 шахам онгоц, манай сөнөөгч онгоцтой маш ширүүн тулалдаан хийсэн бөгөөд энэ 6 хоногийн хугацаанд Япончуудагаарын тулалдаанд 64 онгоцоо алдсан юм. Гэвч Япончууд 6-р сарын сүүлчээр [[Тамсагбулаг]], [[Баянтүмэн сум|Баянтүмэнийг]] олон онгоцоор бөмбөгдөж чадсан юм. ===Хоёрдугаар үе=== Монгол-Зөвлөлтийн цэргийг бүслэн авч устгах, Халх голын баруун эрэгт бэхжих зорилгоор довтолгооны бэлтгэлийг эрчимтэй хийж эхлэн 1939 оны 7-р сарын 2-нд Японы тал 38 мянган цэргийн албан хаагч, 310 нэгж зэвсэг, 135 танк, 225 нисэх онгоц дайчлав. Квантуны армийн штаб 6-р сарын 19-ний өдөр гэхэд байлдааны ажиллагааны төлөвлөгөө боловсруулж дуусгасан бөгөөд дэслэгч генерал [[Ясуока Масаоми]]-гаар удирдуулсан бүлэглэлийг байгуулжээ. Дээрх төлөвлөгөөний дагуу хошууч генерал Кобаяши-гийн отряд Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хориглолтын зүүн жигүүрээр тойрон Халхын голыг гаталж [[Баянцагааны нуруу|Баянцагааны нурууг]] эзлэн цаашид фронтын төв хэсгээр давших, генерал Якуосагийн бүлэглэлтэй харилцан ажиллах, улмаар Халхын голын зүүн эрэгт байгаа манай цэргийг бүслэн авч устгах зорилт тавьж байв. Японы тал энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхийн тулд Халхын голын районд 3 явган ба 1 морьт хорооноос бүрдсэн 23 дугаар дивиз ,7 явган дивизийн хоёр хороо,3,4 дүгээр танкийн хороо,Хянганы морьт дивизийн Баргын 3 морьт хороо, их бууны 1 дүгээр тусгай хороо болон 7 дугаар хүнд их бууны хороо, зенитийн их бууны хоёр дивизион болон хэд хэдэн танк эсэргүүцэх батарей бүхий 38 000 хүннтэй хүчийг гардуулжээ.Эл бүлэглэлийг дэмжих, халхлах үүргийг дэслэгч генерал Гигагийн командалсан 2 дугаар нисэх дивиз хүлээжээ.Японы цэргийн гол цохилтын бүлэглэл 7 дугаар сарын 2-3-нд шилжих шөнө Халхын голын хөвдөг гүүрээр гаталж эхэлсэн байна.Өглөөний 10 цаг гэхэд тус бүлэглэлийн гол хүч голын баруун эрэгт гарч амжжээ. Голын баруун эрэгт гарсан Япончууд Баянцагааны нурууг эзлэхээр батальон орчим хүчийг тэргүүний отрядад илгээв. Энэ үед МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн 15 дугаар морьт хороо Баянцагаанаар дамжин голын гарам руу явж байгаад дайсны галд гэнэт өртөж гэдрэг ухарсан байна. Японы тэргүүний отряд Баянцагааны баруун хойд талд бэхжиж өөрийн бүлэглэлийн гол хүчийг гол гаталж Баянцагаан руу гарах ажиллагааг хангаж эхэлжээ. Голын гармыг хамгаалахаар ирсэн МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизион 15 дугаар морьт хорооны хамт дайсантай байлдаж эхэлсэн боловч Японы нисэх онгоц тэднийг хүчтэй бөмбөгдөж байлдааны талбарт хэсэгчлэн бутаргасны улмаас зохион байгуулалттай сөрөг дайралт хийх бололцоо олдсонгүй. Энэ байдлын улмаас дээрх ангиуд Улаан армийн ангиудыг иртэл дайсанд нөлөө үзүүлж чадаагүй байна.Япончууд Баянцагааны нуруунд 71 болон 72 дугаар явган хороо, нэг морьт хороо, танк эсэргүүцэх их бууны 17 батарей, 75 мм-ийн их бууны 10 батарей гаргасан байна. Японы цэрэг халхын голыг гаталж Баянцагааны нуруунд гарч ирснийг манай командлал 3-ний өдөр мэдсэн байна. Энэ өдрийн өглөө МАХЦ-ийн 6 дугаар морьт дивиз руу очихоор явж байсан МАХЦ-ийн сургагч ахмад И.М.Афонин Баянцагааны нурууг Японы цэрэг эзлэн авч байгааг мэдмэгц тэр даруй Хамар даваан дахь командын байранд ирж энэ тухай мэдэгджээ. Эл мэдээг хүлээн авсан [[Георгий Жуков]] Баянцагааны нуруунд дайсныг яаралтай барьж зогсоох, өөрийн нөөц хүчээр Японы цэргийг гурван талаас нь бүслэн устгах шийдвэр гаргасан байна. Тэрээр ЗХУ-ын 11 дүгээр танкийн бригад, 7 дугаар хуягт бригад, 24 дүгээр мотобуудлагын хороог Баянцагааны чиглэлд нэн даруй давшиж, эдгээр хүчийг иртэл дайсныг барьж байх үүргийг 175 болон 185 дугаар их бууны хороонд өгөв. Мөн бөмбөгдөгч онгоцны бүх эскадрилийг нисгэж дайсны байрлалыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Бригад командлан захирагч [[Михаил Яковлев]]<nowiki/>ийн командалсан 11 дүгээр танкийн бригадын тэргүүний батальон Баянцагаанд ирэнгүүт МАХЦ-ийн 8 дугаар морьт дивизийн хуягтын дивизионтой хамтарч дайсанд анхны цохилт өгсөн байна. Дайсан энэ дайралтыг их бууны ширүүн галаар угтсан бөгөөд Монгол, Зөвлөлтийн хуягт танкийн ангиуд өөдөөс нь ирж явааг мэдээд Баянцагааны нуруунд хориглолтод шилжив. Өдрийн 11 цагийн үед 11 дүгээр танкийн бригадын гол хүч байлдааны талбарт хүрэлцэн ирж явган цэргийг хүлээлгүй дангаараа дайралтанд оржээ. Энэхүү танкийн шийдэмгий довтолгоон нь эгзэгтэй үед санаачлагыг манай талд авах бололцоог олгосон юм.Удалгүй хошууч И.И.Федюнинскийн командалсан Зөвлөлтийн 24 дүгээр мотобуудлагын хороо, хошууч А.Л.Лесовойн командалсан 7 дугаар мотохуягт бригад ирж дайсны баруун хойд, өмнөд талаас нь давшиж эхлэв. Оройн 19 цагийн үед МАХЦ-ийн 6,8 дугаар морьт дивизийн хуягт дивизионууд дээрх нэгтгэл, ангиудын хамт дайсны гурван талаас нь дайралт хийв. Байлдаан шөнөжин үргэлжилсэн боловч ямар нэг өөрчлөлт гарсангүй. Японы 23 дугаар дивизийн командлагч, генерал [[Комацубара Мититаро]] 7-р сарын 3-ны өдөр [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] штабын орлогч Яногийн хамт Халхын голын баруун эрэгт гарч ирсэн байна. Голын баруун эрэг дэх байлдааны ажиллагааг удирдахаар ирсэн тэрбээр төлөвлөсөн зорилтыг биелүүлэх боломжгүй болсныг ойлгожээ. Иймд голын баруун эрэг дэх өөрийн цэгийг бут цохигдохоос өмнө яаралтай буцаж голын зүүн эрэгт гарах тушаал гаргажээ. Японы цэрэг 7-р сарын 4-ний өглөө 3 цагийн турш их бууны галын бэлтгэл хийсний эцэст сөрөг дайралт хийв. Мөн агаараас цохилт өгөхийг оролдсон байна. Манай цэрэг дайсны энэ дайралтыг няцаан байлдаж орой нь сөрөг дайралтанд оров. Япончууд Баянцагааны нуруунд 5 км өргөн, 2 км гүн хориглолтын зурваст бүх хүчээрээ эсэгүүцэж байлдаан шөнөжин үргэлжилжээ. Япончууд их буугаа ашиглан манай танк, хуягтын эсрэг байлдахын зэрэгцээ гранат, шилтэй шатахуунаар зэвсэглэсэн ”никухаку” буюу “үхлийн отряд”-ын цэргийг ашиглаж байв. Тэд танкийг ойртуулан гранатаар устгах буюу танкан доогуур орж өөртэйгээ хамт дэлбэлж байв. Японы тал Комацубарагийн тушаалаар 4-ний өдрөөс эхлэн ангиудаа ухрааж эхэлсэн байна. Энэ үед манай цэргийн давших ажиллагаа улам эрчимжиж дайсан ч их хохирол хүлээж байв. Япончууд өөрсдийн цэргийн ухралтыг халхалж улангасан эсэргүүцсэн байна. Монгол, Зөвлөлтийн цэрэг 7-р сарын 4-5-нд шилжих шөнө дайсанд шийдвэртэй цохилт өгч, Японы үлдэгдэл цэргүүд Халхын голын дээгүүр тавьсан гүүрээрээ голын зүүн эрэгт гарсан байна. Япончууд их хохирол үзсэн 26 явган хороогоо хамгийн сүүлд 7-р сарын 5-ны өглөө гатлуулан гүүрийг дэлбэлжээ. [[Баянцагааны тулалдаан]] нь Японы талаас Халхын голыг гатлан давших гэсэн эхний бөгөөд эцсийн оролдлого байсан бөгөөд дахин голын баруун эрэгт гарах гэж зүрхлээгүй юм. Халхын голын баруун эрэгт гарсан Японы 8000 гаруй цэрэг алагдаж, шархадсан бөгөөд уг тулалдаан нь төрөл бүрийн цэргийг их хэмжээгээр бөөгнөрүүлэн оролцуулсан ширүүн тулалдаан болсон юм. Гурван өдрийн ширүүн тулалдаанд дайсан бараг бүх танк, их буу, 45 онгоц, 5500 хүнээ алдаж ухран, Халх голын цаана хөөгдөн гарсан. Японы цэрэг фронтын төв хэсгээр 1939 оны 7-р сарын 2-ны орой давшилтаа эхэллээ. ===Гурав дугаар үе буюу шийдвэрлэх тулалдааны үе=== [[Файл:Halhiin_gol_1939.jpeg|thumb|Ялсан жанжид. Халхын гол. 1939 он]] 1939 оны 7-р сарын 8-наас 8-р сарын 20 хүртэл явагдсан. Баянцагааны тулалдаанаас хойш Япончууд тагнуулын чанартай агаарын довтолгоо явуулж, 7-р сарын 23-наас 8-р сарын 4 хүртэл 116 нисэх онгоцоо алдсан юм. 8 сарын эхээр Японы Квантуны арми шинэ давшилт хийжээ. Мөн сарын эхээр генерал Огису Рюхэйгийн удирдсан японы 6-р арми, мөн 7, 23-р явган цэргийн дивиз, 14-р бригад, манжуурын явган цэргийн бригад, 3 морьт цэргийн бригад хүчээ нэгтгэн БНМАУ-руу дайрчээ. Энэ удаа Японы цэргийн тоо 75 мянгад хүрсэн байна. харин 182 танк, 350 онгоц дайчилжээ. 8 сарын 17-нд Японы цэргүүд давшилт хийв. 3 өдрийн дараа Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд японы цэргийн давшилтыг зогсоож чаджээ. Зөвлөлтийн цэргийн удирдлагууд Халх голд 82-р, 57-р буудлагийн дивиз, танкын 6-р хороо, агаарын десантын 212-р бригадыг нэмж авч ирсэн байна. Мөн байлдааны онгоцны тоог 515 болгожээ. Монголын тал маршал [[Хорлоогийн Чойбалсан|Хорлоогийн Чойбалсангийн]] удирдсан 17000 гаруй хүнтэй 4 морьт цэргийн дивизээр хүч нэмэгдүүлэв. Ингэснээр Монгол Зөвлөлтийн цэргийн тоо Японы түрэмгийлэгчдээс илүү гарсан байна. Тухайлбал явган цэргийн тоогоор 1,5 дахин, танкны тоогоор 4 дахин, артиллерийн зэвсэгийн тоогоор 2 дахин, онгоцны тоогоор 1,6 дахин илүү болжээ. Халх голын байлдааны ажиллагааг ЗХУ-ын маршал Георгий Жуков удирджээ. 8-р сарын 20-нд Монгол Зөвлөлтийн цэргүүд агаарын цохилт өгсөний дараа давшилт хийжээ. 8-р сарын 23-нд Японы 6-р армийг бүсэлж, 8-р сарын 28-нд дайсныг бут цохижээ. 1939 оны 8-р сарын 31-нд БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр Японы түрэмгийлэгчдээс бүрэн чөлөөлөгджээ. 1939 оны 9-р сарын 15-нд [[Москва]] хотод Япон-ЗХУ-ын хооронд гэрээ байгуулж 9-р сарын 16-ний өдрийн 14 цагаас дайны ажиллагаа зогсжээ. Японы тал Халх голын дайнд нийт '''61 мянган''' цэргээ алджээ. Тэдний 25 мянга нь тулааны үед үрэгдсэн юм. Харин Японы түүхчид Халх голын тулаанд 8000 цэргээ алдсан гэж үздэг. Харин зөвлөлтийн талаас 8 мянган цэрэг амь үрэгдэж, 16 мянган цэрэг шархаджээ. Зөвлөлтийн 207 онгоц тулааны үеэр сүйрчээ. 1939 оны Халх голын тулааны үеэр амь үрэгдсэн цэргийнхээ шарилыг эх орон руугаа авч явах зөвшөөрлийг Япон улс сүүлд 2004 онд Монгол улсаас хүссэн байна. == Цэрэг стратегийн ач холбогдол == [[Файл:Halhiin_gol_1939_4.jpeg|thumb|Гал зогсоох хэлэлцээ. Халхын гол. 1939 он]] дөнгөж 18 жил шинэ тулгар хөгжиж буй Монгол улсад энэ дайн нь үндэсний аюулгүй байдалд нь тулгарсан маш ноцтой аюул байсан юм. Хэдийгээр дайны гол цэрэг стратегийн бодлого Зөвлөлт орос ба Япон улсуудын хооронд явагдсан ч төв азийн стратегийн гол байрлалтай Монгол улсын хувьд тусгаар тогтнолоо хамгаалан авч үлдэх чухал шаардлага гарсан юм. Халхын голын дайныг Дэлхийн II дайн эхлэхэд шууд нөлөө үзүүлсэн, өөрөөр хэлбэл, байлдааны ажиллагаа Алс Дорнодын театраас Европ руу шилжихэд хүргэсэн гэж үзвэл дэлхийн түүхэнд, ялангуяа Дэлхийн II дайны явцад түүнээс ч дутуугүй нөлөөг мөн Халхын голын дайн үзүүлжээ гэж үзнэ. Сүүлийн үед АНУ-ын судлаач [[Стюарт Голдман]] нарын эрдэмтэд нэгэн сонирхолтой санаа дэвшүүлэх болсон нь Халхын голын дайнд Японы хүлээсэн ялагдал, 1941 оны 12-р сарын 7-нд [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан арал]] буюу Пёрл-Харбор дахь АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүчний бааз руу хийсэн довтолгоо хоёрын шууд холбоо хамаарлын асуудал юм. Тухайлбал, С.Голдман “... Япон 1941 оны сүүлчээр ЗХУ-ыг довтолсон бол Сталин Алс дорнод дахь армийн 18 дивиз, 1700 танк, 1500 нисэх онгоц бүхий нөөц хүчнийг [[Москвагийн тулалдаан|Москвагийн төлөөх тулалдаанд]] татан оролцуулах боломжгүй байх байсан ... Хэрэг явдал ингэж эргэсэн бол Германы ялалтаар ч төгсөх боломжтой байв. Тэр тохиолдолд дайны түүх, дэлхий дахины түүх ч мөн өөрөөр бичигдэх байв” (Goldman, 2009: 5) хэмээн дүгнэсэн нь Халхын голын дайнд байгуулсан Монгол-Зөвлөлтийн ялалтын түүхэн ач холбогдлыг бодитой үнэлсэн хэрэг болжээ. С.Голдманы дээрх санаа судалгааны эргэлтэд орохоос даруй 20 жилийн өмнө, Америкийн цэргийн түүхч Жон Кийган мөн төстэй санааг илэрхийлж, “... Японы хуурай замын хүчин ирээдүйн маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковт]] бут цохиулсныхаа улмаас дахин сэргэлгүй, Оросуудтай тулалдах ямар ч боломжгүй юм гэсэн ганц дүгнэлт хийжээ. Энэ нь 1941 онд тэдэнд ашигтайгаар эргэсэн бол 1945 онд бүрмөсөн ялагдахад нь хүргэсэн байна. Харин Британи, Америкийн тэнгисийн цэргийн хүчин чадлыг япончууд Оросын армийнх шиг үнэлээгүйн улмаас Номхон далайн арлууд руу чиглэсэн тэнгисийн кампанит ажлаа эрчимжүүлэв” (Keegan, 1989: 243) хэмээн дүгнэсэн байдаг. [[Файл:KhalkhinGolAugustattack.jpg|thumb|left|300px|Халхын голын байлдаан]] Эдгээр болон үүнтэй төстэй бусад санааг системчлэн үзвээс, Халхын голын дайны ялалтын түүхэн ач холбогдол дараах байдлаар тодорч байна. Үүнд: '''''Нэгдүгээрт''''', Халхын голын дайн Зөвлөлтийн армийн болон командлагчдынх нь нэр хүндийг өсгөж өгснөөр тэнхлэгийн гишүүн орнуудын дунд нэгдмэл байдлыг нь алдагдуулж, Японы хуурай замын хүчнийг ЗХУ-ын эсрэг дайнд татагдан орохоос урьдчилан сэргийлж чадсан. Ингэснээр Эх орны дайны турш Зөвлөлтийн арми ганц фронт дээр тулалдах стратегийн харьцангуй таатай нөхцлийг бүрдүүлэв. '''''Хоёрдугаарт''''', Японы Зэвсэгт хүчний дээд командлалын дунд хуурай замын цэргийнхний нэр хүндийг доройтуулж, Азийн эх газар, Сибирийг чиглэсэн кампанит ажлын төлөвлөгөөнөөс түдгэлзэн хойшлуулахад хүргэсэн ба улмаар тэнгисийн цэргийн хүчнийнхний байр суурийг бэхжүүлэв. Тэд улам бүр өсөн нэмэгдэж байсан стратегийн түүхий эдийн (нефть) хэрэгцээгээ хангахын тулд Номхон далайн арлууд дахь Британийн хүчийг сулруулах зорилгод эргэлт буцалтгүй шилжиж, үүний шууд үр дагавар болох [[Сувдан эрэг (АНУ)|Сувдан эрэг]] буюу Пёрл-Харборын довтолгоонд хүргэжээ. Энэ цаг үеийг хүртэл АНУ-ын нийгэмд амь бөхтэй оршиж байсан, Конгрессын хоёр танхимд олонхийг бүрдүүлж байсан [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдахчуудын]] баримталж байсан “Европын хэрэгт үл оролцох” бодлогоосоо татгалзан холбоотны талд дайнд орохыг уриалж байсан Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рүзвельтийн]] бодлого дэмжлэг олоход хүргэв. Ингэснээр нутаг дэвсгэр, аж үйлдвэрийн бааз суурь нь дайны хөлд нэрвэгдээгүй хөгжингүй ганц орон болох АНУ дайнд татагдан орох нөхцлийг бүрдүүлж, эцэстээ Дэлхийн II дайн холбоотны ялалтаар дуусах урьдчилсан нөхцөл болжээ. [[Файл:Halhiin_gol_1939_1.jpeg|thumb|Олзлогдсон япон цэргийг байцааж байгаа нь. Халхын гол. 1939 он]] Халхын голын дайны Монголын болон дэлхий дахины түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар манай судлаачид үндсэн гурван дүгнэлт, санал дэвшүүлдэг. '''''Нэгдүгээрт''''', энэхүү үйл явдлыг бид Монгол Улсын хэмжээнд, өөрийн түүхийг үзэх үзлийн үүднээс “дайн” хэмээн томъёолох нь зүйтэй байна. '''''Хоёрдугаарт''''', Халхын голын дайн нь Дэлхийн II дайнд оролцогч хоёр эвслийн голлох гишүүдийн хооронд дэгдсэн анхны мөргөлдөөн бөгөөд дайн Алс Дорнодын талбараас Европын талбар руу шилжих нөхцөл болсныхоо хувьд Дэлхийн II дайны эхлэл гэж үзэх нь зүйтэй байна. '''''Гуравдугаарт''''', Монгол-Зөвлөлтийн ялалт нь Японы стратегийг өөрчилж, улмаар Зөвлөлтийн арми нэг фронт дээр байлдах боломжийг бүрдүүлсэн төдийгүй АНУ-ыг холбоотны талд татан оролцуулахад хүргэсэн ач холбогдлоороо дэлхийн дайн холбоотны ялалтаар дуусахад шууд ба дам байдлаар нөлөөлжээ. Фашист Герман ЗХУ-д халдан довтолсон 1941 оны 6-р сарын 22-ны өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, УБХ-ын Тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчидийн хамтарсан хурал болж, 1936 оны Харилцан Туслалцах протоколоор өөртөө хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр биелүүлнэ гэдгээ Зөвлөлт Засгийн газар, ЗХУКН-д илэрхийлж 1941 оны 9-р сараас [[Улаан Арми|Улаан армид]] тусламж хуримтлуулах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах, фронтод бэлэг хүргэх ажлыг удирдах бэлэглэлийн Төв комиссыг байгуулсан. Монголчууд ЗХУ-д амьд мал, малын мах, түүхий эд тогтмол нийлүүлж байсан бөгөөд 485 мянган морь худалдсанаас 32 мянган агт бэлэглэжээ. Хуримтлуулсан бэлгээ фронтод дөрвөн удаа хүргэж өгсөн нь мөнгөн дүнгээрээ тухайн үеийн 65 сая төгрөгт хүрчээ. (МАХН-ын түүхийн лекц, 1984: 27) Ийнхүү дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлтийн Сибирь, Дундад Ази, Алс Дорнодын нэгэн адил фронтын ар тал болж байсан төдийгүй “АНУ, Британийн зэрэгцээ Зөвлөлтийн бас нэг холбоотон” нь болж байв. Энэ нь ч холбоотон гүрнүүдийн зүй ёсны анхаарал, хараа сонирхолд өртөж, хожим 1945 оны [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хурлаар]] тусгаар оршин ирсэн [[Статус-кво|статус-квог]] хүлээн зөвшөөрүүлэхэд ихээхэн дэм болсон юм. Япон улс Зөвлөлтийн Алс Дорнотод дангаараа довтлохгүй гэдэг нь тодорхой болсон байжээ. Учир нь Япон өмнөд чиглэлд түрэмгийлэл явуулах сүүлийн шийдвэрээ гаргаснаар АНУ-тай дайтахад хүрсэн билээ. Пёрл-Харбор руу Японы хийсэн дайралтын түүх харьцангуй тодорхой байдаг. Гэхдээ харин АНУ-тай дайтах дайны эхлэл нь Номунханы бүсэд япончуудын ялагдал хүлээснээс үүдэлтэй гэсэн хэсэг төдийлөн ил мэдээлэгддэггүй. Герман 1941 оны зун Зөвлөлтөд довтлон дайны эхний саруудад [[Улаан Арми|Улаан арми]] сүйрлийн ялагдал амсч байв. Японыг Зөвлөлтийн Алс Дорнодод нэвтрэн чадлынхаа хирээр Зөвлөлтийн газар нутгаас эзлэн Номонханы өшөөгөө авахыг холбоотон Герман шаардаж байв. Гэтэл 1941 оны 7-р сард АНУ ба Британи Японд нефтийн хориг тавьсан нь Японы хувьд хүндхэн нөхцөл үүсгэхээр байв. Ийм байдалд орохгүйн тулд эзэн хааны флот газрын тосоор баялаг Голландын Ост-Энэтхэгийг эзлэн авахаар шийдсэн. Голланд нь жилийн өмнө эзлэгдэж энд Британи ноёрхлоо бүрэн тогтоохоор тэмцэлдэж байлаа. Гэвч АНУ-ын Номхон далайн флот япончуудын замыг хааж байсан юм. Гэсэн хэдий ч Германы шаардлагын дагуу Зөвлөлтөд довтлох хүсэл санаа Японы цэргийн удирдлагын олон хүнд байсан юм. Германы цахилгааны дайны явцад Улаан арми сүйрлийн ялагдал амсч байсан үеэр тэд Номонханы өшөөг авах хүсэлтэй байлаа. Японы арми, тэнгисийн цэргийн удирдлага эзэн хааны оролцоотойгоор энэ асуудлыг авч хэлэлцсэн цэргийн цуврал хуралдааныг хийсэн байдаг. Хурандаа Цүжи гэгч 1941 оны зун Эзэн хааны дээд командлалын төвийн штабт байлдааны ажиллагаа төлөвлөх ахлах офицер болсон байв. Цүжи нүдэнд дулаахан, хурц илтгэгч байсан юм. Тэрээр тэнгисийн цэргийн ажиллагааг дэмжсэн армийн офицерүүдийн нэг байсан бөгөөд энэхүү эрмэлзлэл нь Сувдан арал буюу Пёрл-Харбор руу чиглүүлэх болов. Цэргийн яамны цэргийн алба хариуцсан товчоог 1941 онд толгойлсон [[Танака Рюкичи]] ([[Япон хэл|япон]]. 田中 隆吉 '''Танака''' Рю:кичи, 1896 — 1972) дайны дараа мэдэгдэхдээ “АНУ-тай хийх дайны талд Цүжи Масанобу тууштай зогсч байсан” гэж мэдэгдэж байжээ. Цүжи нь өөрөө Номонханд биеэр очиж үзсэн хүн юм байна. Хэрэв Номонханы мөргөлдөөн гараагүй байсан бол үйл явдал хэрхэн өрнөх байв? Хэн нь ч ялаагүй, эсвэл Японы ялалтаар төгссөн бол яах байсан бол? Энэ тохиолдолд Японы өмнөд чиглэлийг сонгосон дайралт өөрчлөгдөх вэ. Зөвлөлтийн цэргийн боломжийг дутуу үнэлсэн Япон Англи-Америкийн хүчний эсрэг эсвэл Германы хамт Зөвлөлтийн эсрэг дайнд оролцох гэсэн хоёр боломжоос хойд чиглэлийг шилдэг сонголт гэж үзэх байсан болов уу. ===Халхын голын байлдааныг АНУ болон баруунд судалсан нь=== Алс дорнод дахь олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдаан 1946-1948 онд Токиод болох үеэр [[Квантуны Арми]] Халхын голд түрэмгий байлдааныг эхлүүлсэн эсэхийг нотлох шүүн хэлэлцүүлэг явагдаж, зөвлөлт, монголын оролцогчид гэрчийн мэдүүлэг өгч, японы түрэмгийллийг нотлох баримтуудыг зөвлөлтийн яллагч нар гарган тавьж, японы оролцогчид, өмгөөлөгч нар эдгээрийг няцаасан мэдүүлэг, үндэслэлүүдийг сөргүүлэн тавьжээ. Ингэснээр Халхын голын байлдааны талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг өрнөдийн орнууд анхлан авчээ. [[Солонгосын дайн]] 1950 онд эхэлсэнтэй холбогдуулан АНУ-ын цэргийн командлал ЗХУ-аас [[Умард Солонгос|БНАСАУ]]-д хэрхэн туслахыг судлах хүрээнд Халхын голын байлдааны үед БНМАУ-д тусалсан туршлагыг судлах чиг үүргийг цэргийн түүхчиддээ өгч байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхийн байгууллагаас дэлхийн хоёрдугаар дайн түүний дотор Халхын голын дайнтай холбогдолтой японы баримт материалыг судлах, англи хэлнээ орчуулах ажлуудыг 1950-иад онд хийж гүйцэтгэсэн байна. Энэ бүхэн нь АНУ-ын түүхчдийн дунд Халхын голын дайныг сонирхох явдлыг эхлүүлсэн байна. АНУ-ын “Нью Йорк Таймс” сонинд 1939 онд Халхын голын байлдааны эхлэл, явц, төгсгөл, БНМАУ, Манжго-гийн хоорондын хил тогтоох комиссын хуралдаан, дүнгийн талаар Японы Домейн, Зөвлөлтийн ТАСС, Ассошейтэд Пресс, Квантуны Армийн хэвлэлийн мэдээ зэргээс иш татан байнга мэдээлж байжээ. Тус сонин 1939 оны 7-р сарын 10-ны дугаартаа Халхын голын байлдааныг “зарлаагүй дайн”, 7-р сарын 20-ны редакцийн тэргүүн өгүүлэлдээ “хачин дайн” гэж тус тус нэрэлж байжээ. Одоогоор мэдэгдэж байгаагаар Халхын голын байлдааны тухай өгүүллэгийг америкийн судлаач А.Куукс, К.Тинч нар 1951 онд хэвлүүлж байв. Зөвлөлтийн судлаач С.Н.Шишкины Халхын голын байлдааны тухай ном 1954 онд хэвлэгдсэн нь АНУ, Японы судлаачдын анхаарлыг ихэд татсан байна. Энэхүү сэдвээр эрдмийн цолыг америкийн иргэн К.Гильберт 1959 онд [[Жоржтауны Их Сургууль|Жоржтауны Их Сургуульд]] хамгаалж байв. Халхын голын байлдааны сэдвээр АНУ-д 1960-аад онд зарим судлаачид эрдмийн зэрэг хамгаалсан бүтээлүүд гаргажээ. Улмаар 1970-аад онд уг сэдвээр судалгааны өгүүллэгүүд нилээд хэвлэгдэж байв. Номонханы хэрэг явдлыг судалсан ном бүтээлүүд 1980-аад онд АНУ-д нилээд гарсаны дотор хамгийн жинтэй нь А.Кууксын “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” хэмээх хоёр боть зохиол юм. Үүний зэрэгцээ мөн үед АНУ-ын батлан хамгаалах бодлого судлалын байгууллагууд, сургуулиудад Халхын голын байлдааны туршлагыг хуучин ЗХУ-ын давших, хориглох номлолтой холбогдуулан судлах, оюутнуудын дунд уг сэдвээр сэдэв боловсруулах, цэргийн урлагийн сэтгүүлд нийтлэх явдал өргөн байв. ЗХУ задарсанаар архивын материалууд нээлттэй болж, өмнөх дүгнэлт, баримтуудыг эргэн харах хэрэгтэй болсноор зөвлөлт, оросын түүхийн асуудалд өрнөдийн түүхчид хүлээцтэй хандах болсон байна. Үүний улмаас өрнөдөд Халхын голын сэдвээр бүтээл гаргах явдал нэг хэсэг завсарлажээ. Улмаар 1990-ээд оны сүүлчээс АНУ-д Халхын голын сэдвээр бүтээлүүд дахин гарах болов.Куукс Халхын голын байлдааны түүхийг японы баримт материал, дайнд оролцогчидтой хийсэн ярилцлагад тулгуурлан Квантуны армиас ЗХУ-ын талаар баримтлаж байсан бодлогын үүднээс бичжээ. Иймд түүний бүтээл нь японы үзэл бодлын үүднээс гаргалгаа хийсэн үндсэн талтай боловч эдүгээ хүртэл өрнөдөд төдийгүй бусад улсад ч үүнтэй тэнцэх жинтэй бүтээл гараагүй байна. Японы нисэх онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөн явдал Халхын голын байлдааныг шатлан өргөжүүлэх шалтгаан болсон гэдэг дүгнэлтийг Куукс хийжээ. Тэрээр Квантуны арми цэргээ хойш татсан байтал зөвлөлтийн цэрэг яагаад 1939 оны 6 дугаар сарын дунд үеэс Манжуурын нутгийг довтлов гэдэг асуудлыг дэвшүүлжээ. А.Кууксийг нас барсантай холбогдуулан “НьюЙорк Таймс” сонинд (1999.11.23) бичихдээ “Куукс нь арав гаруй номын зохиогч буюу хамтран зохиогч бөгөөд гэхдээ түүний түүхчийн нэр хүнд нь “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” зохиолд оршдог юм” гэж тодорхойлоод энэхүү байлдаанд япон, зөвлөлтийн талаас ойролцоогоор 70 мянган хүн алагдаж, шархадсан юм. Куукс Японы ялагдал нь түүнийг ЗХУ-тай байлдах төлөвлөгөөнөөсөө татгалзаж улмаар Перл Харборийг онилоход хүргэсэн гэж үзэж байв” гэжээ. Мөн “энэ нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд фашист гүрнүүдийн баримтлах бодлогыг тодорхойлоход нөлөөлж, профессор Кууксын гавьяа нь тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны босгон дээрх энэхүү шийдвэрлэх тулалдаан нь ач холбогдлоороо Сталингардтай дүйцэхүйц гэдгийг олж харсанд оршино” гэж үнэлжээ. Японы бодлогыг судлах хүрээлэнгийн захирал Ч.Жонсон Кууксын бүтээлтэй холбогдуулан “Номонхан нь дэлхийн хоёрдугаар дайны хамгийн чухал тулалдааны нэг байсан бөгөөд учир нь уг тулалдаан японы цусыг урсгаж ЗХУ-аас эмээхэд хүргэсэн бол харин АНУ-ыг хөнгөн зууш гэж үзэхэд хүргэжээ” гэж хэлсэн байна. Куукс энэхүү номоо 35 жилийн хөдөлмөр, 400 гаруй хүнтэй хийсэн ярилцлагын дүн гэж хэлж байжээ. Байлдаанд оролцсон Японы хэсэг дайчид Кууксийн номыг үнэлж хувийг нь тулалдаанд алагдсан япончуудын дурсгалд зориулан Токиод сүмд мөнхөлсөн байна. Японы милитаристуудаас Ази, Номхон далайн бүс нутагт дэлхийн хоёрдугаар дайныг эхлэн өдөөж, шатлан өргөжүүлсэнийг нарийвчлан харуулах зорилгоор АНУ-ын засгийн газраас Японы албан ёсны болон албан бус эх сурвалж, баримт материалыг орчуулах, судлах ажлыг дайны дараагаар явуулжээ. Японы засгийн газар 1945 оны 10-р сарын 12-нд дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхийг бичихэд шаардлагатай мэдээллийг цулуулах үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулсан байна. Японы өмнөх засгийн газруудын үлдсэн баримт бичгүүд, дайнд оролцогчдын тэмдэглэл, хувийн архивыг цуглуулах, дайнд олзлогдсон японы цэргийн эрхтнүүдийг түүхийн зорилгоор байцаах үлэмжхэн ажил хийгджээ. Эдгээр материалыг ашиглан АНУ-ын хяналтын дор 200 гаруй судалгаа хийгдсэн нь АНУ-ын цэргийн түүхийн төвд хадгалагдаж байгаа юм. Энэ хүрээнд японы судлаачдын 184 төрлийн нэгэн сэдэвт судалгаа, харин Манжуурын талаарх Японы 13 судалгаа нь зөвхөн түүхийн зорилгоор бус Солонгосын дайн явагдаж байсан тул “коммунист хятад, БНМАУ, зөвлөлтийн Алс дорнодын талаар тагнуулын суурь судалгаа” болгох зорилгоор хийгдэж байжээ. Эдгээрийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор үлэмж сонирхолтой хэсэг болох 47 судалгааг эмхтгэн “Ази, Номхон далай дахь Дайн 1937-1949” хэмээх 15 ботийг АНУ-ын Өмнөд Иллинойс Их Сургуулийн хэсэг эрдэмтэд АНУ-ын цэргийн түүхийн төв, АНУ-ын үндэсний архивын цэргийн судалгааны бүлгээс хамтран 1980 онд гаргажээ. “Манжуурын талаарх Японы судалгаа 1945-1960” гэсэн иж бүрэн судалгаа нь газрын зураг, хавсралтын хамт хийгдсэн бөгөөд энэ нь дээрх эмхтгэлийн нэгдүгээр ботийг бүрдүүлж буй юм. Энэхүү эмхтгэлийн 11-р боть нь Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд “японы тал 50 мянган хүнээр хохирсон нь зөвлөлт-монголын хохиролоос даруй тав дахин их байв” хэмээн эмхтгэгч Д.Дейтвайлер оршилдоо онцлон тэмдэглэжээ. Эмхтгэлийн 10, 11 дүгээр ботиуд нь “Япон ба ЗХУ” гэсэн ерөнхий гарчигтай. 10 дугаар боть “ЗХУ-ын эсрэг Японы оперативын төлөвлөлт 1932-1945”, “ЗХУ-ын эсрэг тагнуулын төлөвлөлт 1934-1941”, “1938 оны жижиг дайн ба хилийн асуудлууд” гэсэн үндсэн бүлгүүдтэй. 11 дүгээр боть нь “Жижиг дайн ба хилийн асуудлууд 1939: Номонханы хэрэг явдал” гэсэн ерөнхий гарчигтай. Энэхүү боть Халхын голын байлдаанд зориулагдсан бөгөөд 470 талтай, заримдаа энэхүү ботийг “Манжуурын судалгааны 11 дүгээр боть” гэж нэрлэх нь бий. Энэхүү судалгаанд тусгагдсан зарим нэгэн дүгнэлт, зөвлөлтийн талаарх тоо баримт нь бодит байдлаас зөрөөтэй боловч Япон-Манжго-гийн цэргийн бүрэлдэхүүний талаарх тоо баримт нь сонирхолтой юм. Судалгааг АНУ-ын албаны бүлгээс Халхын голын байлдаанд оролцсон японы офицеруудаар бичүүлсэн, энэ ч үүднээс японы байр суурийг хамгаалах үүднээс боловсрогдсон боловч Халхын голын байлдааныг судлах чухал хэрэглэгдэхүүн болно. Халхын голын байлдааны сэдвийг сонирхон судлах хандлага АНУ-ын түүхчдийн дунд идэвхтэй байгаа нь Японы стратеги умардаас өмнөд үрүү чиглэсэн өөрчлөлтийн шалтгааныг Халхын голын байлдаанд Квантуны Арми ялагдсанаас хайдаг, Япон Перл Харборыг довтолсоны үндэс нь Японы Номонханд ялагдсантай холбоотой гэсэн дүгнэлт гаргалгаа хийдэгтэй холбоотой. Энэхүү дүгнэлтийг Куукс дэвшүүлж, Голдмэн нарийвчлан судалжээ. Гэхдээ иймэрхүү байр суурийг АНУ-ын [["New York Times" сонин|"New York Times" сонинд]] 1939 оны намар илэрхийлэн бичиж байжээ. АНУ-ын цэргийн түүхч Дрий Квантуны Армийн 7 яд-ийн нэгэн батальоны Халхын голын байлдаанд оролцсон байлдааны тэмдэглэлийг ашиглан тус батальоны байлдааны ажиллагааг харуулсан тактикийн судалгаа хийсэн нь мөн л японы үзэл бодлын үүднээс хийгдсэн боловч байлдааны ажиллагаа доод түвшинд хэрхэн явагдсаныг харуулсанаараа сонирхолтой болжээ. Түүхч Голдмэн Халхын голын байлдааны түүхийн сэдвээр 1970 онд эрдмийн зэрэг хамгаалсан бөгөөд тэрээр 2009 онд Монголд ирж, байлдааны ажиллагаа явагдсан газар оронтой танилцсан байна. Түүний бичсэн “Номонхан 1939” номыг 2012 онд АНУ-ын тэнгисийн цэргийн хүрээлэнгээс ивээн тэтгэн хэвлэн гаргажээ. Тус бүтээл нь Халхын голын байлдааны үр дагавар олон улсын харилцаанд хэрхэн нөлөөлсөнийг авч үзсэн өрнөдөд гарсан томоохон бүтээл юм. АНУ-ын иргэн, түүх сонирхогч Д.Варнер “Халхын эрэг хүртэл” гэсэн нэртэй хэмжээгээр харьцангуй томоохон бүтээлийг 2008 онд гаргажээ. Гэвч энэ нь ашигласан материалын жагсаалтгүй, судалгаа гэхээс илүүтэй өөрийн үзэл бодлыг тулгасан нийтлэл болсон тул бусдын анхаарал татсангүй. Монголч эрдэмтэн Мосес Халхын голын байлдааныг нармай монголын хөдөлгөөн, монголчууд нэгдэх асуудалтай холбон судалж, уг дайнд Япон ялагдсанаар монголчуудын нэгдэх сүүлчийн боломж хаагдан, бодол нь унтарсан гэдэг сонирхолтой дүгнэлт 1966 онд хийж байжээ. Судлаач Ж.Хаслам Зөвлөлт-Японы 1933-1941 оны хоорондын харилцааг шинжилсэн өөрийн бүтээлдээ зарим эх сурвалжийг үндэслэн Артур Артузов даргатай НКВД-ийн сөрөх тагнуулын хэлтэс Японы цэргийн атташе Комацубара нь архи, эмст дуртай, санхүүгийн хувьд хүндрэлтэйг анзааран 1920-иод оны сүүлээр нэгэн удаа согтсон үед нь түүний сейфний түлхүүрийг хулгайлан авчээ. Энэ тухайгаа Токиод мэдүүлэхгүйн тулд тэрээр зөвлөлтийн “шахалтад” автжээ гэсэн асуудлыг дэвшүүлэн тавьжээ. [[Индиана Их сургууль|Индиана их сургуулийн]] Түүхийн танхимын профессор Х.Куромияа 2011 онд нийтлүүлсэн “Номонханы тайлагдаагүй нууц” өгүүлэлдээ Хасламын таамаглалыг гүнзгийрүүлэн авч үзжээ. Тэрээр Квантуны Армийн 23 яд-ийн командлагч Комацубара нь 1927-1930 онд Москвад суугаа Японы цэргийн атташе байхдаа зөвлөлтийн агентаар элсэгдсэн, чухам үүнд Номонханд ялагдсаны шалтгаан оршино гэдэг таамаглалыг дэвшүүлж, зарим нөхцөл байдал, баримтаар сонирхолтойгоор үндэслэсэн байна. Ийм сэжиг, таамаглал 1960-аад оны эхнээс байсан бөгөөд Команцубара нь зөвлөлтийн талд мэдээлэл дамжуулж байсан байж болзошгүй гэж Куромияа үзжээ. Куромияа хэрэв энэхүү таамаглал нь оросын архивт буй материалаар нотлогдвол Номонханы түүхийг эргэн харж шинээр бичихэд хүрэх бөгөөд Япон сул дорой гэгдэх Хятадыг эзэлж чадахгүй гэдгийг Сталин мэдэж байсан, үүнээс үүдэн Япон ЗХУ-ын эсрэг дайн явуулах чадваргүй гэдгийг ч мэдэж байсан, иймд Номонханы хэрэг явдлыг өдөөгч нь ЗХУ байсан байх магадлалтай гэж үзжээ.АНУ-аас гадна Британид Халхын голын байлдааны сэдвээр нилээд бүтээл, өгүүллэг гарсаны дотор томоохон нь Ж.Колвиний бичсэн “Номонхан” хэмээх ном 1999 онд хэвлэгджээ. Колвин БНМАУ-д Британийн Элчин сайдаар 1971-1974 онд, Британийн гадаад тагнуулын төлөөлөгчөөр Вашингтонд 1977-1980 онд тус тус сууж байв. Тэрээр төрийн албанаас чөлөөлөгдсөний дараа цэргийн түүх сонирхон хэд хэдэн ном бичсэний дотор дээрх бүтээлийг туурвижээ. Канадын түүхийн сэтгүүл 1987 оны 8-р сарын дугаартаа Ш.Винхийн бичсэн Кууксийн номын талаар дэлгэрэнгүй тайлбар, Британийн “Нью Стейтмэн” сэтгүүлийн 1999 оны дугаарт Н.Феарн Ж.Колвиний “Номонхан” номын талаар бичсэн тойм нийтлэгдсэн нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татаж байжээ. Британид хэвлэгддэг “Цэргийн түүх” сар тутмын сэтгүүлийн 2012 оны 10 дугаар сарын дугаарт А.Мкдоналдийн бичсэн “Хилийн хяналт:Номонханы тулалдаан 1939 оны 7-8 дугаар сар” өгүүллэг нийтлэгджээ. Зохиогч япончууд оросын танкийг хүйтэн зэвсэг, гар бөмбөг, бушидо буюу “оюун санааны давуу байдлаар” угтсан бөгөөд Сталин офицерийн бүрэлдэхүүндээ цэвэрлэгээ хийсний дараа Улаан Арми нь удирдлагагүй болсон хэмээн японы цэргүүдэд ойлгуулсан байв. Японы тагнуул зөвлөлтийн талыг богино хугацаанд механикжсан үлэмжхэн хүчийг хуралдуулах чадавхитай гэдгийг дутуу үнэлсэн юм. Хэрвээ япончууд Номонханы хэрэг явдлыг ер үүсгээгүй эсвэл ялсан бол үр дагавар нь ямар байх байсан бол магадгүй Япон Гитлерийн талд дайнд оролцох байсан болов уу, магадгүй тэд Оросыг дэлхийн тавцангаас зайлуулсан байх байсан болов уу гэвч Гитлер Польшийг эзлэхээс 48 цагийн өмнө Япон эхлээгүй байсан дэлхийн хоёрдугаар дайнд нэгэнт ялагдсан байв гэж бичжээ. АНУ болон өрнөдийн судлаачдын Халхын голын талаарх бүтээлийг нэгдүгээрт, түүхийн судалгаа, хоёрдугаарт, танин мэдэхүйн зорилготой хэмээн хувааж болох юм. Эдгээрт дараах үндсэн асуудлуудыг дэвшүүлсэн байна. Үүнд:Дэлхийн бодлого, Алс дорнод, Европ дахь олон улсын харилцаанд Халхын голын байлдааны үзүүлсэн нөлөө нуугдмал байна,Японы цэрэг 5 дугаар сарын сүүлчээр болсон байлдааны талбарыг орхин буцсан байтал Зөвлөлтийн тал 1939 оны 6-р сарын дундуур Халхын голын зүүн эрэгт цэргээ байрлууж, Манжуурын хот тосгодыг агаараас довтолсоны зорилго юу байв, Халхын голын байлдаанд оролцогч талууд хохиролын тоо хэмжээг өсгөн мэдээлж байсан бөгөөд одоо ч эргэлзээтэй байна, Халхын голын агаарын байлдаанд японы нисэх хүчин тоогоор цөөн боловч ур чадвар, техникийн давуу байдлын ачаар Халхын голын байлдааны хугацаанд агаарт үндсэндээ ноёлж, идэвхтэй байсан зэрэг болно. Энэхүү номонд АНУ-д хэвлэгдсэн 24, Британид гол төлөв хэвлэгдсэн 10 нийт 34 бүтээлийн жагсаалтыг хавсаргасан болно. Жагсаалтад АНУ-д гарсан судалгааны бүтээлүүд үндсэндээ орсон боловч бүрэн гүйцэд гэж үзэж болохгүй, дээр нь өрнөдийн бусад оронд англи бус хэлээр хэвлэгдсэн бүтээлүүд ороогүй болно. Эдгээр бүтээлийг судалгааны эргэлтэд оруулах зорилгоор тэдгээрээс сонирхол татах хорин гурван бүтээлийг энэхүү эмхтгэлд оруулав. Гэхдээ эдгээрийг бүрэн биш, чухал гэж үзсэн зарим хэсгүүдийг нь зөвхөн орчуулан буулгасан бөгөөд ингэхдээ хөндлөнгийн тайлбар, дүгнэлт хавчуулжээ. ==Агаарын тулалдаан== [[Халхын голын дайны ас нисгэгчид]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese pilots 1939.jpg|thumb|Японы нисэгч нар]] [[Файл:Khalkhin Gol Japanese Ki 27 1939.jpg|thumb|[[Nakajima Ki-27|Kи 27 буюу Зөвлөлтүүдийн нэрлэж байсан И-97]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Soviet plane 1939.jpg|thumb|Зөвлөлтийн буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Soviet I-16, Navy aviation.jpg|thumb|[[И-16]]]] [[Файл:Khalkhin Gol Destroyed Japanese plane 1939.jpg|thumb|Японы буудан унагагдсан сөнөөгч онгоц]] 1939 оны 5-р сарын эхэн гэхэд Халх голд Японы, Зөвлөлт-Монголын цэргийн ихээ­хэн хүч хуримтлагдаад бай­­лаа. 5-р сарын 1-ний өдөр гэхэд Японы цэргийн нисэх хүч­­ний 355 онгоц, Зөвлөлтийн ажилчин тариачны улаан армийн авиабригадын 82 онгоц очоод байлаа. Харин 5-р сарын сүүл гэхэд энэ тоог Өвөр байгалийн 23 дугаар авиабригадаас нэмэн хангаж 203 болгосон юм. 1939 оны 5-р сарын сүүлчээр эхний агаарын тулаанууд эхэлсэн бөгөөд энд японы нисэх онгоцууд агаарт давамгайлж байжээ. 5-р сарын эхний тулаанд Монголд байрлаж байсан зөвлөлтийн нисэх хүчний удирдагчид, нисгэгчид агаарын тулааны туршлага муутай, дайсны арга тактикийг сайн мэдэхгүй байснаас болж эхний тулаанд нэг дор 17 онгоцоо алджээ. Иймээс Москва дахь цэргийн удирдлага нь энэ цэргийн анги нэгтгэлүүдийн дээд удирдах бүрэлдэхүүнийг туршлагатай хүмүүсээр яаралтай солих шийдвэр гаргаж удирдагчаар нь [[Григорий Штерн|Григорий Штернийг]] томилсон байна. Тэдний онгоцууд багахан өндрөөс хориглолтын шугам, байгууламжуудыг бөмбөгдөж орос, монголын талд хүн хүч, материал, морьдын их гарц хохирол учруулж байсан учир зөвлөлтийн удирдлага Испани, Хятадад агаарын тулаанд гарамгай байлдаж байсан нисэхийн туршлагатай сургагчид мөн туршлагатай нисгэгчдийг Монгол уруу илгээхээр шийдсэн байна. 1939 оны 5-р сарын 28-нд Монголд ирсэн зөвлөлтийн нисгэгчдийн 8 нь ЗХУ-ын баатар цолтой байсан ба тэднийг нисэх хүчний корпус командлагч, ЗХУ-ын баатар [[Яков Смушкевич|Яков Владимирович Смушкевич]] удирдаж байсан юм. 6-р сард Халх голын тэнгэр харьцангуй тайван байснаа 6-р сарын 22-нд Зөвлөлтийн 95 сөнөөгч онгоц Японы 120 онгоцтой нэгэн зэрэг гурван газарт тулалдлаа. Япончууд энд шинэ сөнөөгч И-97-гоо агаарт гаргаж тулаанд оруулсан. Дайсан энэ удаа 30 гаруй онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 14 сөнөөгч онгоцоо алджээ. 6-р сарын 26-нд болсон тулааны үеэр Зөвлөлтийн 3 сөнөөгч онгоц Японы 10 онгоцтой үхэл сөрөн тулалдаж хошууч В.М.Забалуевын онгоц гэмтэж дайсны нутагт шүхрээр буухад нь ЗХУ-ын баатар [[Сергей Грицевец]] ганц хүний суудалтай онгоцоор дайсны нутагт бууж нөхрөө аварсан байна. 27-ны өдөр Зөвлөлтийн 23 бөмбөгдөгч дайсны 70 орчим сөнөөгчтэй тулалдсан. Энэ ту­лаа­­наар онгоц нь унасан ЗХУ-ын баатар Г.П.Кравченко гурав хоногийн дараа шумуулд баригдчихсан явган эргэж ирж байжээ. 7-р сар гараад Зөвлөлтийн тал ялж эхэлжээ. 7-р сарын 4, 5-нд Баян­цагааны тэнгэрт Зөвлөлтинй тал дайсны 24 сөнөөгчийг унагаасан бол өөрийнхөө ганц онгоцыг алджээ. 8-ны өдөр бас дайсны 21 онгоцыг устгав. Хоёр хоногийн дараа Халх голын баруун эрэг рүү дайсны 100 орчим И-97 онгоц дайрсан. Зөвлөлтийн талаас эхлээд 30 машин, араас нь бас 50 нэмэгдэж үндсэндээ агаарт хоёр талаас 180 орчим онгоц тулалдсан байна. Энэ тулалдаанаар Япончууд 11 онгоцоо алдсан юм. 7-р сард Зөвлөлтийн бөмбөгдөгч онгоцууд агаарт гарч дайсанд цохилт өгч эхэлсэн байна. Энэ өдрүүдэд 150 болон 38 дугаар бөмбөгдөгч хорооны 108 ширхэг бөмбөгдөгч онгоц Янху нуур, Үзүүр нуур, Номун хан, Бүрд овоо зэрэг газар дахь дайсны байрлалыг бөмбөгдлөө. 7-р сарын 20-ны агаарын тулааны үеэр залуу нисгэгч В.Вуссагийн онгоцыг Японы хоёр сөнөөгч хөөж явахыг ахлах дэслэгч В.Ф.Скобарихин ажигласан байна. Ер нь, яг гүйцэх гэж байхад тэр огцом эргэлтээр дайсны онгоцны сүүлийг онгоцоороо дайрч мөргөсөн байна. Түүнийг унаад ухаангүй байхад нь нисэх буудалд авчирсан байна. Түүний энэ гавьяаг ахмад В.П. Кустов бас давтаж агаарын тарааны хоёр дахийг Халхголд хийсэн байна. 8-р сарын 4-нд сөнөөгч онгоцны нисэгч А.Ф.Мошин бас тарааныг давтсан байна. Тэрээр хамаг сумаа дуусгаад байтал дайсны онгоц мөрдөж эхэлсэн. Тэр гэнэт эргэж дайсны онгоцыг мөргөж унагаад буудалдаа эргэж ирсэн. 8-р сарын 4-нд батальоны комиссар М.А.Ююкин байгаа бөмбөгдөөд буцаж явахдаа агаарын их бууны суманд өртөх нь тэр. Онгоцоо дээш хөөргөх гэсэн ч улам унасаар байлаа. Тэр галд автсан онгоцоо Японы агаарын их бууны батарей дээр эгц дээрээс нь унагах нь тэр. 8-р сарын 20-нд Зөвлөлт монголын дайчдын их давшилтын үеэр Зөвлөлт монголын нисгэгчид 144 сөнөөгч онгоцоор хамгаалуулсан 153 бөмбөгдөгч онгоцоор дайсны талд цохилт өгсөн байна. Үүнтэй нэгэн зэрэг дайрагч хэсгийн 44 онгоц дайсны агаарын их бууны цэгүүдийг довтолсон. Энэ өдрийн турш дайсны байрлалд нийтдээ 166 тонн бөмбөг хаясан юм. 1939 оны 8-р сарын 21-нд Японы нисэх хүчин 88 сөнөөгч онгоцоор халхавчилсан 41 бөмбөгдөгч агаарт гаргалаа. Тамсагбулгийн чиглэлд болсон энэ тулаанд Зөвлөлтийн талаас 184 онгоц орж агаарт хоёр талаас нийтдээ 300 гаруй онгоц гарч тулалдсан байна. Ингээд 1936 оны 5-р сарын 22-ноос 9-р сарын 15 хүртэл Халхгол орчимд Зөвлөлтийн нисгэгчид 20 мянга 524 удаагийн нислэг үйлдэсний 18,5 мянга нь сөнөөгч онгоцны 2015 нь бөмбөгдөгч онгоцны нислэг байсан байна. Халхын голд Японы тал 646 онгоцоо алдсан бол Зөвлөлтийн тал 258 онгоцоо алджээ. Халхын голд болсон агаарын тулалдаанд эр зориг гарган баатарласан Зөвлөлтийн 28 нисгэгчид ЗХУ-ын баатар цол, [[Сергей Грицевец]], [[Григорий Кравченко]] нарт ЗХУ-ын баатар цолыг хоёр дахь удаагаа өгсөн. Хожим нь [[Яков Смушкевич]] мөн ЗХУ-ын баатарын Алтан таван хошууг хоёр дахь удаагаа өгсөн юм. Халх гол дахь агаарын тулааныг цэргийн түүхэн дэх хамгийн том агарын тулалдаан, дэлхийн хоёр дугаар дайны өмнө цэргийн нисэх хүчний чадавхийг шалгасан том шалгуур гэж үздэг билээ.Тэд нисэх бүрэлдэхүүнийг агаарын тулаанд сургаж удалгүй И-16 онгоцууд ирснээр Халхын гол дээрхи фронтын байдал нааштайгаар эрс өөрчлөгдсөн байна. Мөн 9-р сарын 2,4,14,15-нд Японы тал агаараас довтлох гэж оролдсон ч Зөвлөлтийн нисэх хүчин агаарт ялалт байгуулжээ. Энэ үед Зөвлөлтийн И-16 загварын 5 онгоц дэлхийд анх удаа РС-82 маркийн реактивийн зэвсэг хэрэглэж Японы 13 онгоцыг сөнөөжээ. Халхын голын дайны үеэр японы нийт 660 нисэх онгоцыг агаарт болон газартустгасан ажээ. Энэ үед цэрэг-дайны түүхэнд анх удаа 2 талаас нэгэн зэрэг олон онгоц оролцсон тулалдаан болсоноороо онцлогтой юм. Британийн “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл Е.Секигава-гийн бичсэн “Халхын гол дахь агаарын зарлаагүй дайн” цуврал өгүүллэгийг 1973 оны гурван дугаартаа дараалан нийтэлжээ. Секигава Зөвлөлт, Япон хоёр агаарын байлдаанд тус тусын хохиролыг хэрхэн өсгөж байсан болон агаарын байлдаанд японы хохиролыг баримтаар тооцон гаргажээ. Энэхүү тоо баримтыг хэдийгээр нягтлах шаардлагатай гэх боловч оросын судлаачид хүртэл эдүгээ ашиглах болжээ. Секигава Халхын голын агаарын байлдаанд Японы нисгэгчид “үндсэндээ ялсан” гэдэг дүгнэлт хийжээ. “Эйр Ентузиаст” сэтгүүл 1996-1997 оны дугаартаа А.Валгийн бичсэн “Талын дээрх Жигүүр: 1930-1945 онд Монголд явагдсан агаарын байлдаан” хэмээх мөн цуврал гурван өгүүллэг нийтлүүлжээ. Хенри Сакайда “Мандах нарны шилдэг нисэгчид” номныхоо “Халхин Гол” гэсэн хэсэгт Номонханы агаарын тулалдааны талаар бичжээ. Тэрээр зөвлөлтийн тал японы 650 онгоцыг устгасан гэдэг боловч баримтаар нотлогдсон хохирол нь 162, японы тал зөвлөлтийн 1162 онгоцыг агаарт, 98 онгоцыг газарт устгасан гэдэг боловч байлдааны хүлээн зөвшөөрсөн хохирол нь 207 онгоц тус тус байсан. Японы нисгэгч Хиромичи Шинохара агаарт 58 ялалт, зөвлөлтийн нисгэгч С.Грицевец 40 илүү ялалт тус тус байгуулж шилдэг нисгэгч (дайсны олон онгоцыг устгасан нисгэгчийг "ace" буюу "ас" гэдэг) болсон гэжээ. Японы нисгэгч Б.Ёошияама 20 ялалт, И.Сакай 15 ялалт, Ж.Ивахаши 20 ялалт, М.Масузава 12 ялалт, Ш.Сайто 25 ялалт, К.Шимада 27 ялалт тус тус Номонханд байгуулсан гэнэ. Чингэвэл эдгээр долоон нисгэгчдэд зөвлөлтийн нийт хохиролын 77 хувь ногдож байгаа юм. Энэ нь японы ас-уудын дээрх ялалтын тоо эргэлзээтэй, хэтрүүлсэн байх үндэслэлтэйг харуулна. Оросын судлаач М.Масловын бичиж Британид хэвлүүлсэн “Поликарпов И-15, И-16 болон И-153-ын ас-ууд” номны Халхын Гол бүлэгт Улаан Армийн цэргийн нисэх хүчин Халхын голд дайсны 589 онгоцыг устгасан гэж үзсэн бөгөөд харин өөрсдөө 207 онгоц (үүнээс 160 нь сөнөөгч онгоц) 211 хүнээ алдсан гэж бичжээ. Британийн “Оспрей Паблишинг” хэмээх цэргийн түүхийн сэдвээр дагнасан хэвлэлийн газраас 2012 онд дээрх Г.Сакайдагийн эмхтгэсэн “Номонхан 1939”хэмээх зурагт хялбаршуулсан түүхийн товхимолыг хэвлэн гаргасан бөгөөд эрэлт хэрэгцээтэй тул 2013 онд дахин хэвлэжээ. Г.Сакайда нь Халхын голын байлдааны газар орноор гэрэл зурагчны хамт аялсан юм. Секигавагийн судалгаанаас хойш Халхын голын агаарын байлдааны талаар дагнасан судалгаа, бүтээлүүд өрнөд, зүүн Европт цөөнгүй гарах болсон байна. Эдгээр бүтээлд Халхын голын байлдаанд Японы нисэх хүчин тоогоор цөөн байсан боловч нисгэгчдийн ур чадвар, нисэх онгоцны тактик техникийн өгөгдөхүүний давуу байдлын ачаар байлдааны туршид эсвэл бүхэлдээ биш юм гэхэд 1939 оны 8 дугаар сарын эхэн хүртэл агаарт тус тус ноёлж байсан, зөвлөлтийн нисэх онгоцны хохирол японыхоос их байжээ гэдэг дүгнэлтүүд хийжээ. Халхын голд явагдсан агаарын байлдаан нь оролцсон техник, хэрэглэсэн тактик болон бусад үзүүлэлтээрээ судлаачдын анхаарлыг татсан хэвээр байгаа сэдэв юм. АНУ, өрнөдийн судлаачдын бүтээлд Токиогийн олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдааны материал, японы эх сурвалжууд, Г.Жуковын дурдатгал, Шишкин, Кууксийн ном, зөвлөлт, монголын зарим хэвлэлийг ашиглаж иржээ. Орос, монголын архивын материал болон монголын бүтээлийг ашиглаж чадахгүй байгаа нь өрнөдийн бүтээлийн үндсэн өрөөсгөл тал юм. АНУ-ын судлаачдын бүтээлд Квантуны Арми Халхын голын байлдааныг эхэлж Монголын нутагт дэвсгэрт довтолсон, Японы засгийн газар Квантуны Армийн энэхүү түрэмгийллийг зогсоох талаар нөлөөлж чадаагүй, зөнд нь орхисон нь буруу байсан, энэ нь цэргийн байгууллагад тавих иргэний хяналт бүрэн алдагдсантай холбоотой, Улаан Арми Японы цэрэгт Халхын голд мартагдахааргүй сургамж өгсөн, Халхын голын байлдаан нь Жуковыг “төрүүлсэн”, Японы тал Улаан Армийн чадавхийг дутуу үнэлэхийн зэрэгцээ Японы номлол, зэвсэглэл хоцрогдсон байв гэсэн гаргалгаа нийтлэг байдаг болно. Чингэхдээ АНУ, өрнөдийн судлаачид өмнө нь “Номонханы хэрэг явдал” гэсэн нэр томьёог хэрэглэж байсан бол эдүгээ “Халхын голын байлдаан”, “Халхын голын агаарын дайн” эсвэл “Халхын гол-Номонханы хэрэг явдал” хэмээн зэрэг хэрэглэх болжээ. ===Ахмад дайчдын дурсамжаас=== АТУА-ийн анхны ангиуд 1936 оны 6-р сараас БНМАУ-ын нутаг дэвсгэр дээр байрлаж, 1938 он гэхэд Талын ХӨНДЛӨНхөндийн? гийн аэродром үндсэндээ төвхнөж, тэнд байрлаж байсан сөнөөгч онгоцны хороо, цөөхөн тооны бөмбөгдөгч онгоцнууд бэлтгэл сургуулилтандаа оржээ. ЗСБНХУ-ын Дотоод хэргийн Ардын комиссарын орлогч Фриновский /”Хуйвалдаан” нэртэй хэрэгт холбогдуулан баривчлах БНМАУ-ын нам, төр, цэргийн зүтгэлтэн 115+1 хүний нэрсийг 1937.08.25-нд ДЯЯ-нд гардуулж, 1937.09.10-нд их хэлмэгдүүлэлт эхэлсэн/, Ажилчин-Тариачны Улаан Армийн /АТУА/ Улс төрийн газрын дарга Смирнов нарын 1937 оны 10-р сарын 31-ний өдөр “Монголын байлдааны ажиллагааны театрын байдлын тухай болон Монгол дахь түшиц газар бэлтгэх арга хэмжээний тухай” гэсэн маш нууц илтгэлд /Монгол-Оросын цэргийн хамтын ажиллагаа. Баримтын эмхтгэл, II боть, 114-р тал, УБ, 2011/ “... одоогийн байдлаар Дорнод Монгол даяар ажиллагаатай зөвхөн 5 аэродром байна: Улаанбаатарт, Өндөрхаанд, Баян-Овоо суманд болон Баянтүмэнд /2/” гэж дурьдаад, “...Баянтүмэн аэродром ... хилд хэт ойрхон /60-70 км/ байрладаг тул япончуудын агаарын гэнэтийн довтолгоонд өртөж, устгагдаж болох...” гэж илтгэсэн, 1 метр хүртэл зузаан ханатай том, жижиг 30 орчим/гаруй капитал чулуун байшин барилгатай, байнгын байрлалтай, ялангуяа зүүн талаасаа дайсны болзошгүй довтолгооноос маш сайн хамгаалагдсан, газар доорх төмөр бетон, чулуун байгууламжид зенитын 1-2 дивизионы /24-48 зенитын их буутай/ бие бүрэлдэхүүн байрлаж, сөнөөгч онгоцны хороо аэродромыг халхавчилж, иймэрхүү хэмжээний объектын орчныг бие даасан батальон /300-500 хүн/ хүртэл цэрэг хамгаалдаг жишигээс үзэхэд Баян-Овоо сумын нутгийн Талын хөндлөн гэдэг газар байрлаж байсан аэродромыг тэр үеийн хамгийн том аэродром, стратегийн чухал объект гэж үзэх үндэстэй. Халхголын дайн эхлэхэд АТУА-ийн Нисэх хүчний 100-р бөмбөгдөгч онгоцны бригадын 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хороо /СБ бөмбөгдөгч онгоц 59 ширхэг/, 1930-аад оны дэлхийн хамгийн том бөмбөгдөгч онгоц ТБ-3 /24 ширхэг/ тус аэродром дээр байрлаж байв. ТБ-3 онгоцнууд эхэндээ Чита-Тамсагбулаг чиглэлээр хүн хүч, зэвсэг, галт хэрэгсэл, эм тариа, бусад чухал ачаа, буцахдаа нэг онгоц 15-20 хүнд, хөнгөн шархдагсад тээвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байв. ТБ-3 стратегийн бөмбөгдөгч онгоц: экипаж – 6-8 хүн, урт – 24 м, далавчны өргөн – 39,5 м, далавчны талбай – 230 м2, хоосон жин – 11000 кг, нислэгийн жин – 17200-19500 кг, түлшний савын багтаамж – 7960 литр, сэнсний диамерт – 3,5 м, тээвэрлэх бөмбөгийн жин – 2000-5000 кг, 1932-1938 онд 818 ширхэг үйлдвэрлэсэн Дайны явцад ТБ-3 онгоцнууд 500 гаруй нислэг үйлдэж, бүх тохиолдолд хүмүүс, ачаа тээшийг зохих газар нь хүргэжээ. Ерөнхий давшилт эхлэхийн өмнө ТБ-3 онгоцнууд шөнийн бөмбөгдөлтөнд нисдэг болжээ. Анхны нислэг 8-р сарын 19-20-ны шөнө болж, байндаа отряд отрядаар ойртож, зүг чигийг тэргүүн шугамаас 8 км-т байрлуулсан гар чийдэнгээр эвлүүлсэн 50 метр том сум, газрын багцааг тэргүүн шугамаас 3-7 км-т байрлуулсан гар чийдэнгүүдэр эвлүүлсэн шугамаар авдаг байжээ. Бөмбөгдөлт дайсанд сэтгэл санааны дарамт үзүүлэх, унтаж амруулахгүй зутраах, манай цэргийн байршил сэлгэлт, хөдөлгөөнийг халхлах зорилготой, нэг удаад 6-20 онгоц хөөрч, 25 тонн бөмбөг хаядаг байв. Японы зенитын артиллери гал нээсэн ч, ганцхан онгоцны хөдөлгүүр эвдсэнийг эс тооцвол нисэгчид хохирол амсаагүй бөгөөд нийтдээ байлдааны 160 нислэг хийжээ. Энэ тухай Армийн 1-р бүлгийн Нисэх хүчний тайланд “... дайсанд шөнийн сөнөөгч онгоц болон прожектор байгаагүй тул шөнөөр хүнд бөмбөгдөгч онгоц хэрэглэсэн туршлага амжилттай болж, дайсанд сэтгэл санааны, материалын хохирол учруулсан” гэжээ. Харин 150-р бөмбөгдөгч онгоцны хорооны үйл ажиллагааны тухай Халхголын дайнд тус хороонд штурманаар дайтаж явсан Николай Ганин 2005 онд ийнхүү дурсжээ: ... Би дээд сургуулиа төгсөөд дунд сургуульд түүхийн хичээл заана гэсэн бодолтой байсан ч амьдрал маань нэгэн мөчид эрс эргэв: би цэрэгт татагдаж, Байгалийн Чанадад СБ хурдан бөмбөгдөгч онгоцны сургалтын хороонд дадлагажигч штурманаар томилогдов. Анхандаа бид байлдааны нөхцөлд суралцах болно гэж төсөөлөөгүй юм да... Халхголын дайн 1939 оны 5-р сард эхэлж, 6-р сарын эхээр хэсэг нисгэгч, штурман, техник нарыг цэргийн тээврийн онгоцонд сууцгаааж, Монгол руу илгээв. Хил давсны даруйд бид шахцалдан онгоцны цонхоор харахад доор хэмжээ хязгааргүй тал нутаг, намхандуу довцог, толгой, хаа нэгтээ нүүдэлчдийн гэр, мал сүрэг харагдаж байв. Бид Баян-Овоо гэдэг жижиг тосгоны /санахад, тэнд хэдхэн жижиг шавар байшин, 10-20 гэр байсан/ ойролцоо аэродромд газардаж, майханд байрлах болов. Энд бага зэргийн байлдааны туршлага хуримтлуулсан хурдан бөмбөгдөгч онгоцны 150-р хороо байрлаж, хорооны даргаар гайгүй сайн нисгэгч, хошууч Бурмистров, комиссараар Ююкин нар ажилладаг байв. Хамгийн түрүүнд “шинэков” биднийг бодит байдалтай танилцуулахад л бид жижиг сөргөлдөөн, хилийн мөргөлдөөн ч биш, жинхэнэ дайнд оролцох болсноо ухаарч билээ. Ингэхдээ командлал байдал маш түгшүүртэй байгааг нуулгүй хэлж, анхандаа япончууд агаарт ноёрхлоо тогтоож, манай ар талд ганц автомашин байтугай ганц хүний араас элдэж хөөж, бууддаг байсныг хэлсэн. Хорооны бүрэлдэхүүн ирж байрласныхаа даруй шууд байлдааны ажиллагаанд оролцоогүй бөгөөд нэг сарын хугацаанд нислэг-тактикийн сургууль, бүлгээр бөмбөгдөх, газар оронд дасан зохицох дадлагад гол анхаарлаа хандуулж байв, яагаад гэвэл тал газар ямар нэгэн хот, тосгон, холбоо, зам харилцаа байхгүй, мөн нүд сохломоор маш хурц нар, бодит байдлыг гажуулсан гэрлийн хугарал зэргээс болж тул зүг чигээ олоход тун түвэгтэй байсан. Ар талд байсан манай аэродром орчим 6-р сард японы онгоц үзэгдээгүй боловч шөнөдөө тэр хавьдаа маш том, хатгуулсны дараа маш их загатнадаг шумуул гэдэг яггүй “дайсан” биднийг хайр найргүй довтолж билээ. Хатгуулсан газар том хавдана, маш их загатнаж, шөнөдөө унтаж амарч чаддагүй байв. Гэхдээ хамгийн хэцүү нь ундны усны гачигдал, 1939 оны 6-р сар маш их халуун бөгчим, агаарын хэм сүүдэрт +40-д хүрч, хэдэн арван километрээс зөөвөрлөх ус дутагдсаар л, тэгсэн нэгэн байлдагч хэлэхнээ, Суворовын дайчид бөгчим халуунд зэс товчоо тасдан авч, амандаа үнхдэг байсан, ингэснээр маш их шүлс ялгарч, цангаа тэсвэрлэхэд дөхөмтэй, харин бидэнд зэс товч байхгүй тул зэс зоос амандаа үнхдэг байв. 6-р сарын сүүл гэхэд бид газар орон болон бие биедээ дасан зохицож, экипажууд үндсэндээ бүрэлдсэн. Манай экипаж 3 хүнтэй – нисгэгч, буудагч болон миний бие штурманаас бүрдсэн, штурманы суудал шилэн урд бүхээгт байрладаг, удирдлага хосолсон учраас шаардлагатай үед би даргад онгоц жолоодоход туслаж болох ч, миний үндсэн үүрэг нислэгийн зүгээ чиглүүлэх, бөмбөгдөхөд оршдог байв. Удирдлагын төхөөрөмж, хянах хэрэгсэл, хамгаалах бөгжтэй бөмбөг хаягчийн товчлуураас гадна бүхээгт 2 хошуутай пулемет суурилуулсан бөгөөд түүгээр агаарын болон газрын бай буудах боломжтой. СБ онгоц 600 кг хүртэл бөмбөг тээвэрлэх, 420 км/цаг хүртэл хурдтай, өндөршил 10000 метр, хэдийгээр цоо шинэ японы сөнөөгч онгоцнууд бидний гүйцэх боломжтой ч, тэр үедээ хурдтай, сайн онгоц тул бөмбөгдөлтөнд бид сөнөөгч онгоцны халхавчтай, харин тагнуулд ганц нэгээр нисдэг байв. Ингэхэд бид өөрийгөө хамгаалах өндөр хүрдтай бууддаг ШКАС 7,62 мм-ийн 4 пулеметтой боловч СБ-ийн ганцхан дутагдал бол радиостанцгүй, иймээс бүлгээр нисэхдээ бид далавчаараа дохих, эсвэл урьдаас тохирсон хөдөлгөөнөөр гараар даллах маягаар хэлээ ололцдогсон. 7-р сарын 3-ны үүрээр түгшүүрийн дохиогоор хороо анхны байлдааны даалгавар гүйцэтгэхээр хөөрсөн. Миний хувьд ч байлдааны анхны даалгавар, тэгээд ч Баянцагааны орчим юу болж байгааг харж, эхэндээ сандарч л байлаа. Дээрээс харахад байлдааны талбар буцалж байгаа тогоо ч юмуу галт уул дэлбэрч байгаа ч юм шиг, уулын тэгш өндөрлөгөөс дэлбэрсэн сум, дарийн утаа, дүрэлзсэн галаас бүрдсэн томоос том хар үүл мандан босож, “шинэков” бидэнд естой там гэж үүнийг л хэлдэг байх гэж өөрийн эрхгүй бодогдсон. Агаарт мөн ширүүн тулалдаан өрнөж, Баянцагааны дээр хэдэн зуун онгоц эргэлдэж, агаарт мөргөлдөхгүйгээр эргэх боломжгүй шахуу, хашаа ч харсан пулеметын сумны трасс, манай болон японы сөнөсөн онгоцны утаат мөр энд тэндгүй харагдсаар. Хошууч Бурмистров хорооны ихэнх онгоцыг шууд японы гүүр лүү чиглүүлж, японы сөнөөгч онгоцнууд, зенитын галаас хамгаалан байж гүүрийг устгаснаар японы командлал түшиц газар луу нэмэлт хүч илгээх болон тэндээс удахгүй ялагдах цэргээ буцаан татаж авах боломжгүй болж, ялагдсан билээ. Харин манай эскадрильд Баянцагааны оройд бүгсэн япончуудын байрлалыг бөмбөгдөх үүрэгтэй дайралт хийхэд японы сөнөөгч онгоцнууд нарны зүгээс биднийг дээрээс дайрав. Эхний дайралт яасныг ухаарагүй яав, юу болов гээд дээш харсан чинь ялаа шиг олон япон онгоц нөөцөнд байж байгаад биднийг дайрсан юмсанж. Бид ч тэднийг ойртуулахгүй гэж байдаг бүх зэвсгээрээ халхавч гал нээж, тэгтэл манай халхавч сөнөөгч онгоцнууд ирж, тэднийг хөөн зайлуулснаар бид үндсэн үүрэг болсон бөмбөгдөлтөө хийв. Анхны дайралт надад хэзээ ч мартагдашгүй сэтгэлдэл үлдээж билээ – урд бүхээгт “тахианы хөндлөвч” дээр сууж байхад хичнээн зуун буугаар ганц над руу галлаад байгаа, бас тэгээд дадшаагүй учраас агаарт бүх сум над руу чиглэж байгаа юм шиг санагдаж билээ. Бөмбөгдөгч бүр мэддэг: байнд ойртоход дайсны сөнөөгч онгоц саад болдог бол бай дээр дайсны зенитын гал хамгийн их аюултай – аадарын үүлэн дунд нисч байгаа шиг агаарт энд тэнд дэлбэрээд, дайсны хүчийг хөнөөхийн тулд байлдааны чигээс ямар нэгэн маневр хийж хазайх боломжгүй бөгөөд өөрөө ийм юм туулж үзээгүй хүнд биднийг ойлгоход бэрх юм да. Хойшид ийм зүйлд дадаж, тоохоо больдог юм билээ. Анхны даалгавар биелүүлээд аэродром дээр буусны дараа маш их ядарсан, цангаснаа мэдэрч, жаахан амарч байгаад 3 цагийн дараа дахин Баянцагааны зүг хөөрч, тэр оройдоо японы нөөц хүч бөмбөгдөхөөр бас дахин хөөрсөн. Тэр өдөр манай хэдэн онгоц унаж, харин бид ядарсандаа болоод майхандаа оронгуут монголын шумуулын дайралтыг эс ажран нам унтаж билээ. Өглөөгүүр түгшүүрийн дохиогоор хөөрч, Баянцагааны тулалдаан дуустал 3 хоног даалгавар биелүүлэв. Одоо цагт зарим нэгэн их мэдэгч “түүхчид” Жуковыг “маш их хохиролын буруутан” гэж цоллодог, гэвч япончууд Баянцагааны өндөрлөгийг эзэлж, Халхголын баруун эрэг дээрх манай цэрэг буслэлтэнд орж, бутцохигдох аюул тулгарахад Жуков хамгийн эгзэгтэй мөчид бүх бөмбөгдөгч онгоцоор дасныг бөмбөгдөх тушаал өгөж, 11-р танкийн бригадыг явган цэргийн дэмжлэггүй шууд давшилтанд оруулснаар танкчдын тал нь амь үрэгдсэн ч тэд өөрийн алтан амиар дайны ялалтын эхийг тавьж өгсөн билээ. Манай хороо ч гэсэн тэр байлдаанд хүнд хохирол хүлээсэн. Даалгавар биелүүлэхээр хөөрсөн комиссар Ююкины онгоц зенитын галд өртөхөд комиссар экипажийг шүхрээр буухыг тушааж, шатаж байгаа бөмбөгдөгч онгоцоо японы амьд хүч, баргын морин цэргийн бөөгнөрөлийн зүгт залуурдан, түүхэнд анхны “галт дайралт” хийсэн. Бид дайснаас түүнийг өшөөг авах болно гэж андгайлж билээ. 8-р сарын дунд хүртэл газрын томоохон байлдаан болоогүй боловч агаарын ширүүн тулалдаануудын явцад японы нисэх хүчин агаарт ноёрхолоо бүрэн алдаж, хожим Г.Жуков, “...Эх Орны дайны жилүүдэд ч тийм олон тооны онгоц оролцсон тулаан үзээгүй” гэж дурссан байдаг. 8-р сарын 20-нд манай ерөнхий давшилт эхэлж, давшилтын өмнө 150 бөмбөгдөгч онгоц, 100 гаруй сөнөөгч онгоцоор халхавчлуулан хүчтэй цохилт хийж, бид өдөрт 2-3 удаа бөмбөгдөлтөнд нисдэг байв. Харин хамгийн хэцүү даалгаварт “өвгөчүүл” нисэж, “шинэковуудыг” үлдээж, 8-р сарын 25-нд хорооны дарга Михаил Федорович Бурмистров Халуун Аршаан өртөөнд бөөгнөрсөн дайсны цуваа устгах даалгавараас эргэж ирээгүй юм. (... япончуудтай тулалдахдаа тэрээр эр зоригийн үлгэр жишээ үзүүлж, түүний удирдлаган доор хороо даалгаварыг маш сайн биелүүлж байсан бөгөөд операцын явцад аймшиггүй агаарын туулаанч гэдгээ харуулсан. Хороог 22 удаа тулалдаанд удирдаж оролцсон. Агаарын тулаанд баатарлагаар амь үрэгдсэн. Халхголын орчим байлдаанд гавъяа байгуулсны төлөө Байлдааны улаан тугийн одонгоор шагнагдсан... гэж ЗХУ-ын баатар цолоор нэхэн шагнах тодорхойлолтонд дурьдаж, 1939 оны 11-р сарын 17-нд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ-РБ). Халхголын дайнд манай хорооны бие бүрэлдэхүүний гуравны нэг амь үрэгдсэн. Сүүлийн үед 70х30 км энэ өчүүхэн цөлөрхөг газрын төлөө ингэж их хохирол үзэх ямар хэрэг байсан юм гэдэг асуулт олонтаа сонссон. Би хариулахдаа, япончууд Хасан нуурын дэргэд, хамгийн гол нь Халхголд бутцохигдсон учраас 1941 оны намрын хамгийн хэцүү цагт ЗХУ руу довтлож зүрхлээгүй юм да. Харин Халхголын дайны дараа биднийг оны эцэс хүртэл тэндээс хөдөлгөөгүй юм. Естой уйдаж үхмээр, чөлөөт цагаар хийх юм огт үгүй, бидэнд “Волга-Волга”, “I Петр” гэдэг хоёрхон кино үлдээсэн тул бараг 100 удаа үзсэн байх, киноны үг бүрийг цээжилж, сүүлдээ дуугүй, бадгуудыг сольж, сүүлээс эх хүртэл янз янзаар гаргаж, одоо болтол мартдаггүй юм”. СБ-3 фронтын бөмбөгдөгч онгоц: экипаж 3 хүн, урт 12,27 м, далавчны өргөн 20,33 м, өндөр 4,73 м, хоосон жин 4060 кг, нислэгийн жин 5732 кг, хурд 360-424 км.цаг, алслалт 1000 км, өндөржилт 9560 м, 1934-1941 онд 6656 ширхэг үйлдвэрлэсэн Халхголын дайнд тус хороонд алба хааж байсан [[ахмад Н.Ф.Гастелло]] Эх Орны дайнд комиссар Ююкины баатарлаг үйлсийг давтаж, 1941 оны 6-р сарын 26-ны өдөр байлдааны даалгавар биелүүлэхдээ дайсны зенитын суманд өртөж, шатаж байгаа онгоцоо танк, бензин тээвэрлэгч бүхий фашистын цэргийн бөөгнөрөл рүү чиглүүлж, устгасан тул мөн өдрийн ЗСБНХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарлигаар түүнд ЗХУ-ын баатар цолыг нэхэн олгожээ. === Чойбалсан хот өртсөн нь === {{Гол|Японы нисэх хүчин Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн нь}} [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотыг]] бөмбөгдөж цөөн тооны барилга байшинг устгасан байсан ба одоо тухайн бөмбөгдсөн газарт нь дэлбэрч буй бөмбөгний хэлбэртэй хөшөө байдаг юм.Чойбалсан хотыг Монголын баатар хот гэж ярилцдаг. Учир нь энэ хот бөмбөгдөлтөд өртөсөн Монголын цорын ганц хот юм. Одоогийн Чойбалсан хот Манжийн захиргааны үеэс Халхын Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйс Сансрайдоржийн хошууны төв Санбэйсийн хүрээ нэртэй байснаа Богд хаант Монгол улсын үеэс 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ. [[Ардын хувьсгал|Монголын Ардын хувьсгалын]] дараа 1922 оноос Хан Хэнтий уулын аймгийн Баянтүмэн хан уулын хошууны төв Баянтүмэн хот, 1931 оноос Дорнод аймгийн төв Баянтүмэн хот, 1941 оноос Чойбалсан хот гэж нэрлэсэн байна. 1930, 1940-өөд онд тэр үеийн нэрээр Баянтүмэн хот бараг цэргийн хот байж манай эх орны үндэсний тусгаар тогтнол,нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалахад чухал түшиц газар болж байсан билээ. Баянтүмэн хотод Монгол Ардын Хувьсгалт Цэргийн хоёрдугаар морьт корпусын командлал, 5-р морин дивиз, түүний ангиуд, ЗХУ-ын Улаан цэргийн 17-р армийн штаб, түүний харьяа зарим ангиуд,нисэх онгоцны төв буудал, цэргийн төв эмнэлэг, зэвсэг, техникийн агуулахууд зэрэг цэргийн чухал объект байрлаж байсны дээр 19З9 оноос Соловъёвск-Баянтүмэний өргөн төмөр зам, Баянтүмэн-Тамсагийн нарийн төмөр замын төв зангилаа зэрэг онцгой объект байсан учир япончуудын сонирхлыг ихэд татдаг газар байжээ. Иймээс 1930-аад оны эхний жилүүдээс эхлэн япончууд энэ чиглэлд тагнуул туршуулаа олон тоогоор идэвхтэй явуулж байжээ. 1939 оны Халхын голын байлдааны үед Монгол-Зөвлөлтийн фронт руу очиж байгаа цэргийн хүч,байлдааны зэвсэг техник Баянтүмэн хотоор дамжин өнгөрч байсан билээ. Энэ бүхэн болон бусад хүчин зүйлээс шалтаг болгон Квантуны армийн удирдлага,дээд байгууллагуудаас зөвшөөрөл авалгүй Баянтүмэн, Тамсагбулаг орчим байгаа Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн нисэх буудлуудыг бөмбөгдөж тэнд байгаа байлдааны онгоцуудыг устгахаар шийдвэрлэжээ. Энэ тухай 19З9 оны зургадугаар сарын 26-нд болсон зөвлөлгөөнд Квантуны цэргийн дэд штабын дарга, хошууч генерал Яно Отосабаро оролцож,нисэхийн 2-р армийн командлагчид 6-р сарын 27-ны өглөө гадаад Монголын нутагт байгаа нисэх буудлуудыг бөмбөгдөх тушаал өгчээ. Гэтэл энэ тухай Дорнод аймгийн удирдлага мэдэж, Баянтүмэн хотыг агаараас өнгөлөн далдлах арг хэмжээ авчээ. 6-р сарын 25-ны өглөө Хэрлэнгийн отрядын дарга Г.Лувсанванчиг, комиссар Г.Сандав нар ангиа түгшүүрийн дохиогоор босгож 70 шахам км-т байгаа Баянтүмэнд морин жагсаалаар ирж, МАХЦ-ийн хангалт үйлчилгээний батальон, Зөвлөлтийн армийн зарим салбарын хамт 6-р сарын 25,26-нд Баянтүмэн хотын бүх байшинг гарын дорхи шарилж, лууль, өвс ногоо зэргээр өнгөлөн далдалж, хотын айлуудын ихэнх нь Хэрлэн голын захаар зусланд гарсан байсан ч хотын төвд буюу ойролцоо байгаа айлуудыг хотоос 25 км-ээс цааш нүүлгэн шилжүүлсэн байна. Японы нисэх хүчний 2-р армийн командлагч авсан үүргийнхээ дагуу дор дурдсан зохион байгуулалт хийжээ. Үүнд 7-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Такаракура Тира хүнд бөмбөгдөгч онгоц 30, 9-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Шитано хүнд бөмбөгдөгч онгоц 27, хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц 10, 12-р нисэх бригадын захирагч, хошууч генерал Хигаши байлдааны онгоц 80-ыг бүгд 147 онгоцоор Зөвлөлт-Монголын нисэх буудлуудыг бөмбөгдөхөөр шийдвэрлэжээ. “1939 оны зургадугаар сарын 27-ны өглөө үүр гэгээрэхээс өмнөхөн Хайлар хотын нисэх буудлаас Японы нисэх хүчний 1ОО гаруй онгоц агаарт хөөрч баруун зүг чиг авч явсаар О6 цаг 2О минутад Тамсагбулагийн хээрийн нислэгийн талбайнуудыг бөмбөгдөж эхлэхэд Зөвлөлт-Монголын байлдааны онгоцууд агаарт гарч агаарын байлдаан эхлэв” хэмээн Хөлөнбуйрын харьяат Ц.Авид “Номон ханы дайн” гэдэг номынхоо 85-86-р талд бичжээ. Хошууч генерал Такаракурагийн удирдсан 30 хүнд бөмбөгдөгч онгоц, 10 гаруй хөнгөн бөмбөгдөгч онгоцоор хамгаалуулан бүгд 42 онгоц Тамсагийн нислэгийн талбайнууд дээгүүр өнгөрөн баруун зүг нислэгээ үргэлжлүүлэн Баянтүмэн хотыг ололгүй Хэрлэн голыг даган нисч хуучин Хэрлэн Бар хотын хоёр цамхаг хүрээд эргэх замдаа Баянтүмэн хотыг олж бөмбөгджээ. Хотын байшингуудыг сайн өнгөлөн далдалсан учир гол чухал газруудыг олж хохирол учруулж чадаагүй байна.Зөвлөлтийн армийн ангиудын болон МАХЦ-ийн 5-р дивизийн сургуулийн талбай,түлшний хураасан мод, Хорихын байр зэргийг бөмбөгдөж, пулемётоор шүршжээ. Энэ үед Баянтүмэнд байсан нисэхийн ангиуд фронт руу явсан тул хотын хамгаалалтад үлдсэн Зөвлөлтийн гурван дайрагч онгоц агаарт гарч тулалдан Японы гурван онгоцыг устгасан гэдэг. Тэдгээрээс нэг нь Цантын хүрд, хоёрдох нь Хэрлэн голын урд, гурав дахь нь Гурванзагал сумын нутаг Яхи нуурын өмнө Гүнсаваагийн балгасны орчимд унажээ. Амь үрэгдсэн нисгэгчид нь онгоцондоо хүлээтэй үлдэж яс, бугуйн цаг гэх мэт хатуу зүйлийн үлдэгдэл нь 1987 оны үед онгоцныхоо сэгэн дээр байсныг хошууч Ш.Адъяасүрэн олж ирж байсан билээ. Япончууд Баянтүмэн хотыг бөмбөгдөхөд тэнд цэргийн албан хааж байсан улсын аюулаас хамгаалах байгууллагын ахмад ажилтан, дэд хурандаа Шархүүгийн Бадрах хожим дурсан бичихдээ: “Би Баянтүмэн хотоос зүүн тийш 5,6 км-т Бунхан толгойн баруун талд Монголын нисэх хороонд цэргийн алба хааж байсан юм.Тэр өдөр хорооны комиссар Шагдарсүрэн лагерийн сүүдрэвчинд хичээл зааж байтал өдрийн 12 цагийн үед хахир муухай дуутай нэг онгоц зүүн хойноос баруун урагш явж далд ороод удаагүй байтал баруун өмнөөс 5О-иад онгоц гарч ирж Баянтүмэнийг бөмбөгдөж, пулемётоор буудсан.Манай нислэгийн талбайгаас И-15,И-16 онгоцууд хөөрч агаарт хүч тэнцвэргүй байлдаан болж дайсны хэд,хэдэн онгоц унасаны дараа онгоцууд зүүн зүг нисч далд орсон юм. Бөмбөгдөлтийн дараа нисэх хорооны тусгай ангийн дарга, сүүлд ДЯЯ-ны сайд,хошууч генерал болсон Бат-Очирын Шагдаржав намайг корпусын тусгай хэлтэст мэдээ хүргүүлэхээр явуулахад хотын дотор бөмбөгдөлтөд нэрвэгдсэн хашаа байшингуудаас утаа манарч,хотын дотор тоос босч байсан”гэжээ. /Эх нь Улсын хилийн музейн фондод бий./ Бөмбөгдөлтөд 4 хүн амь эрсэдсэнээс гадна учирсан хохирлын талаар 1939 оны долдугаар сарын 1-ний өдөр бичсэн актанд үзвэл “Эмнэлгийн болон сууцны 4 барилгын цонх хагарч, ханын шавар нурсанаас 1500 төгрөг, суудлын форд машин гараажийн хамт сүйрсэнээс 6000 төгрөг, банзан хашаа эвдэрч, тэрэгний морь 2 алагдсан, бас бус эд аж ахуйн зүйлүүд хэрэгцээгүй болсоноос 1300 төгрөг, бүгд 8800 төгрөгийн хохирол учирсан” гэжээ. /Эх нь Дорнод аймгийн улсын архив Ф-1,Д-1,Х-46/ Үүнтэй холбогдуулан Дорнод аймгийн даргаас 1939 оны 6 дугаар сарын 27-нд тушаал гаргаж дор дурдсан журам тогтоожээ. Үүнд: 1.”АГААР” дохио өгмөгц хэн боловч нуувчинд орж биеэ хамгаалах, ийм үед эмнэлгийн эмч сувилагч,гал сөнөөгчид, агаараас хамгаалах ангийн хүмүүсээс бусад хүн гадуур явахыг хориглоно. 2.Албан газар,ардын байр, конторуудын дэргэд ба олон хүнтэй зах газруудад бие хамгаалах нуувчуудыг энэ шөнийн дотор ухуулахыг цагдан сэргийлэх,хотын захиргааны дарга нарт даалгажээ. З.Албан газруудыг 24 цагийн жижүүртэй байлгах,эрүүлийг хамгаалах ба эмийн сангууд энэ үед эмнэлгийн тусламж үзүүлэх, мөн цэргийн эмнэлгүүд ардуудад нэгэн адил эмнэлгийн тусламж үзүүлнэ. 4.Шөнийн цагт албан байгууллагууд ба ардууд цонхыг хар хөшигтөй байлгах, машинуудыг гэрэлгүй явуулах, цахилгаан станцыг унтраах. 5.Утасны хороо агаарын дайсны мэдээ авмагц МАХН-ын хороо, аймгийн яам, дотоод яамны хэлтэс, сэргийлэхэд “Агаар” мэдээ өгөх, түргэн тусламжийн машиныг бэлэн байлгах, бусад газрын машинуудыг дайчлах, ”Агаар” мэдээ авмагц хонх цохиж байхыг цагдан сэргийлэх ба Хотын захиргаанд тус тус даалгаж журамласан байна. /Эх нь Дорнод аймгийн намын хорооны намын архив. ф-1.д-1.т-132-133/ Квантуны цэргийн командлал Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдсөн явдлаа туйлын амжилттай нүүр бардам боллоо гэж баярлацгааж байлаа. Гэтэл Японы цэргийн төв штаб тэдэнтэй хамт баярласангүй. Анхнаас нь эсэргүүцэж Баянтүмэн, Тамсагбулагийг бөмбөгдөх байлдааны ажиллагааг зогсоох үүрэгтэйгээр Токиогоос дэд хурандаа Аримацуг томилон явуулсан боловч Квантуны цэргийнхэн замд нь саатуулж байж гадаад Монголын нутгийн гүнд бөмбөгдсөн байна. Энэ нь буруудаж Квантуны цэргийн удирдлага Төв штабаасаа зэмлэл хүлээсэн ажээ. Үүнээс шалтгаалан Халхын голын байлдааны саруудад Японы тал дахин Баянтүмэн хотод агаараас халдан довтлоогүй билээ. == Халхын голын дайнд тодорсон баатрууд == Морьт хорооны захирагч дэслэгч [[Лодонгийн Дандар]] нь олон удаагийн тулалдааныг удирдаж цэргүүдээ баатарлагаар удирдаж гавьяа байгуулсан. Мөн [[Цэндийн Олзвой]], [[Даржаагийн Хаянхярваа]], [[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]], [[Мазимын Экей]], [[Дуламдоржийн Самдан]] болон олон эрэлхэг захирагч, цэргүүд баатарлаг гавьяа байгуулж, баатар болжээ.Халх голын дайнаас Монгол улсын олон дайчид БНМАУ ын баатар ,ЗХУ ын баатар цол хүртсэн. == Японы цэргийн гэмт хэрэг== ''Мөн үзэх өгүүллэг: [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]'' [[Квантуны Арми|Квантуны армийн]] хурандаа Цүжи Масанобү (辻 政信中佐) гэгч Монголын газар нутагт халдан довтлох халх голын дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Уг төлөвлөгөөг 1945 онд Япон улс АНУ-д бууж өгөх үед Цүжи ялаас мултарч гарахад ашиглаж, амьд үлдсэн байдаг. Цүжи хурандаагийн үр сад нь түүний архивыг одоо хэр нь өвлөн хамгаалдаг бөгөөд Ишикава мужийн Каназава хотод хуучин гэрт нь олон материал хадгалж байдаг. Ямар зорилгоор халх голын дайныг хийх болсон бэ гэдэг асуултын хариулт тэнд байгаа болов уу. Монгол улсад халдан довтолсон 1939 оны халх голын дайны төлөвлөгөөг судлахад олон нууц материалыг илрүүлэх ажлын нэг нь яах аргагүй Японы квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэж хүнтэй холбогдож байдаг. Квантуны Армийн бүрэлдэхүүнд байсан [[731-р анги]] [[бактериологийн зэвсэг]] үйлдвэрлэн туршиж байсан. 731-р ангийн үүрэг нь тэргүүн шугамд байлдаж шархдагсдад эмнэлгийн анхан шатны тусламж үзүүлэх үүргийг хүлээн армийн эрүүлийг хамгаалах байсан гэх боловч тэр үед дайн байлдаанд хэрэглэхийг хориглодог байсан бактериологийн зэвсэг хийж байсан, Халх голын дайны дараа ангийн дарга [[Ишии Широо]] нь "Алтан Шонхор одон" хэмээх том шагнал хүртсэн, өөрөө тэргүүн эгнээнд тулалдсан зэргээс нь харахад бактериологийн зэвсэг хэрэглэчихсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэй. Бас монгол цэргүүдийн дунд өвчнөөр үхэх тохиолдол элбэг байсан. Арван мянган оготно дээр туршилт хийгээд зогссонгүй амьд хүн дээр туршилт хийж байлаа. Тэрхүү [[вирус]]ыг хөгжүүлэх үүднээс эрүүл хүн дээр хийн, амь тасраагүй байхад нь задлан шинжилгээ хийдэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч Японы эзэнт гүрэн бууж өгөхтэй хамт уг ангийн байрлаж байсан байрыг шатаан, ажилтан ажиллагсад 3000 гаруй хүнийг дуугүй болгосон байна. Энэхүү ангийн талаарх мэдээллийг дайны дараа АНУ эрчимтэйгээр эрэлхийлэх болсон бөгөөд тухайн үеийн шилдэг технилоги байсан нь гарцаагүй. Ямар нэг аргаар АНУ уг материалыг гартаа оруулан [[дархлалын олдмол хомсдол]]ын вирусыг хийхдээ хэрэглэсэн гэж үзэх хүмүүс ч бий. Японы тал бактерлогийн зэвсэг болох шавар бөмбөлөгтэй нисдэг шавьжийг онгоцноос олон тоогоор унагаж цусан суулга зэрэг аюултай тахал өвчнийг олноор тарааж байлаа.АНУ-гаар ар талаа хийсэн гэж үзэгдэх уг ангийн үйлдсэн хэргийн талаар дайны шүүх дээр дурдагдсангүй. Цэргүүдээ 100% алдсан гэж зэмлэл ч хүртсэнгүй. Саявтар энэ хэргийг судалж байсан АНУ-ын баг "Харгислал үйлдэж байсан гэх үндэслэл алга" гэж мэдэгджээ. Япончуудын зарим нь "Манай улсын эрүүлийг хамгаалах салбар нь дэлхий дээр тэргүүлэх эгнээнд яваа нь тэдний гавьяа" гэж үздэг.Японы бактериологийн дайралтаар Монгол улсын нутагт хэд хэдэн төрлийн бактерийн бөмбөг хаясан бөгөөд үүнд тахал, булчин задрах тахал, өөр бусад төрлийн бактерийн зэвсэгийг хэрэглэжээ. Монгол улсын зүүн бүс нутагт өнөөг хүртэл идэвхтэй тахал ба булчин задрах тахлын өвчлөл гарч байгаа нь Японы дайны үлдээсэн хор нөлөө гэж үзэх үндэслэл байдаг.{{citation needed}} Хэдий дээд зэргийн зардал багатай ч хүн төрөлхтнийг үй түмээр нь хөнөөж чадах аймшигт зэвсэг болох бактерлогийн зэвсгийг Япончууд сонгон авчээ. Энэ отряд жирийн биш харин эрдэмтэд, эрдэм мэдлэгтэй хүмүүсээс бүрдэж байлаа. [[731-р анги]] нь маш нууц байдлаар үйл ажилгаагаа явуулж байснаас гадна Японд биш Манжуурт анх байгуулагдсан байв. Учир нь ямарваа нэгэн халдвар тарлаа гэхэд зөвхөн Хятадын иргэд л хохироохоор байв. Уг отряд туршилтандаа амьд олзны хүмүүсийг ашигладаг байсан юм. Олзны хүмүүс нь хятад, монгол, орос, солонгосууд байв. Манжуурт [[Октябрийн хувьсгал|Октябрийн хувьсгалын]] үеээр зугтааж гарсан орос үндэстнүүд олон байлаа. Бактериологийн зэвсгээс гадна химийн болон хүний амьдрах чадварыг туршсан олон санаанд багтамгүй аймшигтайгаар тарчлаасан зүйлсээр хүмүүсийг туршиж алдаг байв. Хүнийг эхлэж нянгаар халдварлуулаад мэдээ алдуулалгүй задлан хийж эрхтнүүдийг нь гарган ирээд задгай чигээр нь эрхтнүүдийг нь нян яаж халдварлан өвчлүүлж байгааг үхтэл нь ажигладаг байв. Мөн цахилгаанаар цохиулж, янз бүрийн хийгээр хордуулж, хорт туяагаар шарж аль зэрэг тэсэхийг нь шалгаж байлаа. Үе мөч эрхтнүүдийг нь салган авч сольж шилжүүлэн суулгаж, цусыг нь юүлж оронд нь адгуус амьтны цус судсанд шахдаг байснаас гадна тархи дотор эрхтнүүдийг нь нэг нэгээр салган авч аль зэрэг амь тэсэхийг нь шалгаж сүүлд нь зөвхөн хөндий хоосон зүйл болгодог байв. Салгаж авсан эрхтнүүдийг бас туршин ашигладаг байсан. Бас хүний дотор эрхтэнүүд рүү янз бүрийн гадны зүйл оруулж туршдаг байв. Эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд бүр дөнгөж төрсөн хүүхэд болон жирэмсэн эмэгтэй хүн дээрч гэсэн туршдаг байсан байна.Мөн хүнийг даралтын камерт хийж биеийн дотор гадна даралтыг зөрүү үүсгэснээр хүний эрхтнүүд хөөж нүд нь бүлтэрч гаран дараа гэдэс ходоод цус нь ам сүвээрээ нь цувж судас нь могой шиг бүдүүн болтлоо бүдүүрч толгой нь том бөмбөг мэт зүйл болон эцэстээ хүн дэлбэрдэг байна. Эрэгтэй хүнийг бодоход эмэгтэй хүн туршилтанд илүү тохиромжтой байдаг. Учир нь илүү амьд үлдэх тэсвэр сайн өвдөлтөнд ухаан алддаггүй туршилт даадаг байна.Маш халуун хуурай агаартай камерт хүнийг хийж шингэн зүйл өгөхгүйгээр хатааж занданшуулан алдаг байв. Эцэсдээ хүнээс зөвхөн хатаж хорчийсон зүйл үлддэг байлаа. Эндээс хүний биеийн 70 хувь нь уснаас бүрддэгийг нээсэн гэдэг. Хүнийг хүйтэнд хөл гарыг норгон хиймлээр үлээлгэн савхаар цохиход хатуу мөсийг цохих мэт дуу гартал хөлдөөдөг байв. Дараа нь гэсгээж эд эс нь хэрхэн үхжихийг ажигладаг байлаа. Энэхүү чөтгөрийн лабораториос ямарч хүн орсон л бол амьд эргэж гардаггүй байсан ба хэдэн мянган хүнийг туршиж тамлан алсан байна. Мөн нутгийн хүүхдүүдэд нянгаар халдварлуулсан амттанаар дайлж халдвар тарааж байв. Дайны сүүл үед 731-р ангид дэлхийг ч сүйд хийхээр их хэмжээний нянгийн идэвхжүүлсэн өсгөвөр байсан ч хэрэглээгүй болно. Учир нь гэвэл Япон дайнд ялагдах нь тодорхой болсноос гадна хэрвээ үй олноор нь устгасан ийм зүйл хийвэл эргээд Японы ард түмнийг өршөөлгүй хядаж хариу барих болно гэдгийг мэдэж байв. 1945 онд Зөвлөлтийн цэрэг Манжуурт давшин орж ирсэн тул энэ 731-р ангийн бүх гэмт хэргийн баримт болох зүйлийг устгаж булсан байна. Амьд байсан туршилтын хүмүүс болон хүмүүсийн эд эрхтнүүдийг устгасан байдаг. Чухал баримт материалуудыг Широ Иши болон бусад эрдэмтэд, отрядын толгойлогчид америкчуудад эрч чөлөө амь насаараа худалдсан байна. Отрядын бүх л эрдэмтэд америкчуудын ачаар ялнаас мултарч эх орондоо очиж их сургууль, анагаах эмнэлэг, эрдэм шинжилгээний байгууллагад ажиллах болсон байна.Харин баримт судалгааны материалуудыг авсан америкууд 731-р ангийн үйлсийг идэвхтэйгээр үргэлжлүүлсэн гэдэг. Мөн л амьд хүмүүс дээр хорлонтой туршилтууд хийж байсан бөгөөд ялгаа нь хоригдлууд болон өнчин хүүхдүүд дээр хийж байсан байна. Одоо ч гэсэн нууцаар явадаж л байгаа гэгддэг юм байна лээ. Одоо үед Японд тэрхүү дайны түүхийг бичихдээ хэт мөлийлгөж өөрсдийн үүсгэсэн дайны хариуцлагыг хүлээхгүй, эзэн хааны төлөө үйлдсэн хэргийг гэмт хэрэг гэж үзэхгүй байгаа билээ. Мөн энд жишээ болгож үндсээр нь ялгаварлан гадуурхах бодлого байна. Япончуудын соёлд бусад үндэстэн, Азийн бусад арьстныг доогуур тавьдаг үзэл нэвт шингэсэн. Ямато арьстан буюу Япон үндэстэн нь хамгийн дээд хэмээн ухуулж байжээ. Ямато гэдэг нь япон үндэстний анхны нэр. Энэхүү арьстан бол дэлхийн бусад арьстан ба соёлоос дээгүүр, бусдаас цэвэр гэж үздэг хэмээн Жонн Даудер бичжээ. Өнөө үед ч үндэстнээ цэвэр байлгахын тулд Вьетнамаас завиар цагаачлан очигсдыг Японд огт хүлээж авдаггүй. Зөвхөн дээрх отрядын үйлдсэн гэмт хэргийг эс тооцоод цэргийн албан хаагчдийн үйлдсэн яргалал-харгислаар жишээ татахад Германы нацист дайнаас бүүр өмнө нь Япончууд Хятадыг эзлэх нийтийн дайнд мордсон. Нанкинийг 1937 онд бөмбөгдөж буудсаны дараа эзэн хааны арми хятадын эрэгтэй, эмэгтэйчүүдийг үй олноор нь цаазалж устгасан билээ. Алагдсан хятадуудын тоог янз бүрээр хэлдэг боловч нийтдээ 200 мянган хүн алагдсан гэдэг. Энэ нь 8 жилийн дараа Японы Хирошима, Нагасаки хотуудад АНУ-ын хаясан атомын бөмбөгт алагдсан хүний тоотой ойр очиж байгаа юм. Хожим нь 1941-1942 онуудад [[Мао Зэдун]]<nowiki/>ы цэргийн ангиуд байрласан мужуудад “коммунизмийг номхотгох “Гурван бүгд” буюу Бүгдийг ал, Бүгдийг шатаа, бүгдийг устга” гэсэн бодлогын дүнд нийт 19 сая хүн амиа алджээ. Олзлогдогсод болон эзлэгдсэн орны энгийн номхон оршин суугчдаар буудлагын бай болгох, цэргүүддээ охид бүсгүйчүүдийг нь хүчээр биеийг нь үнэлүүлэх, хөхүүл эхийн хөхийг огтлох, нялх нярай хүүхдүүдийг жадлан шорлож өлгөх,жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн гэдсийг хүүлэн ургийг нь нохойд хаяж өгөх, гүүрний тулгуурыг амьд хүмүүсээр орлуулан гараар нь өргүүлэн дээгүүр хүнд ачааны автомашин, танкаар гарах гэрэг хүний ой тоонд багтамгүй, араатнаас дор авир гаргадаг байлаа.Энэ үед мөн Хятадын зүүн, зүүн хойд хэсгийг эзлэн авсан Японы эзэн хааны армийн бусад бүлэглэлүүдийн эзлэгдсэн газруудын хүмүүст аймшигтай харгис, хэрцгий хүнлэг бус хандаж байсан. (Нарны цаадах хүн, Хүчиндүүлсэн хот, Үхлийн конвейр: [[731-р анги]] гэх мэт баримтат кинонуудыг үзээрэй). Тэр дайнд оролцсон япон цэрэг Уно Шинторо “Япон дайн: Аман түүх” гэсэн номонд өгсөн ярилцлагандаа “Би хувьдаа 40 хүний толгойг авсан. өнөө үед хүн гайхаж магадгүй, гэвч хүний толгойг авахгүй 2 долоо хоног өнгөрөхөд л эвгүй оргиод байдаг болсон байв гэжээ. Булчин шөрмөсөө чангалмаар санагдаад болдоггүй.Ингэмэгц би саравч руу очоод нэгийг нь суллан гаргаж ирээд голын захад аваачиж цавчдаг байлаа. Зарим үед алдаад мөр лүү нь цавччихдаг. Нэг удаа уушиг нь бөмбөг мэт бүлт үсрэн гараад ирэхэд нь ой гутсан. Эзэгнэгч Японы арми Малайз, Бирм, Индонез, Хятад, Энэтхэг зэрэг улс үндэстнийг боолчилсноор тэдний эв нэгдэл алга болсон. Эдгээр орны хэдэн зуун мянган хүн дайны хөлд үрэгдсэнээс гадна дор хаяад 100 мянган ази эмэгтэйчүүд /ихэнх нь Солонгос болох/ Япон цэргийн зугаа болж ашиглагджээ. Дэлхийн II дайны үед цэргүүдийг тайвшруулах, сэтгэлийг нь сэргээх хүүхнүүд маш чухал байжээ. Энэ талаар Японы алдартай улс төрч, [[Осака]] хотын дарга Хашимото Дэлхийн II дайны үед эмэгтэйчүүдийг хүчээр цэргүүдэд биеийг нь үнэлүүлдэг байсан хэмээн ярьж байна. Энэ нь хүнд хэцүү байдалд орсон цэргүүдэд цаашид амьдрах урам зориг, боломж олгодог байжээ. Гэвч эмэгтэйчүүд үүнийг албан хүчээр хийдэг байсан байна. Хашимото үүнийг “Comfort women system” буюу [[Зугаацуулагч эмэгтэйчүүд|Зугаацуулагч эмэгтэйн]] арга хэмээн нэрлээд байгаа юм. Зөвхөн Японоос гэхэд 200 000 гаруй эмэгтэй [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] үед цэргүүдийн сексийн боол болж байжээ. Мөн түүнчлэн Хятад, Өмнөд Солонгос, Филиппин, Индонез, Тайванаас эмэгтэйчүүдийг авч байсан аж. Японы Үндэсний Сэргээн Босголтын намыг хамтран үүсгэн байгуулагч Хашимото Осака хотын дарга болохоос өмнө Японы түүхэн дэх хамгийн залуу удирдагч байжээ. Тэрээр өнгөрсөн жил Японд диктатур хэрэгтэй байна гэж хэлж байсан юм. Өнгөрсөн жилийн нэгэн ярилцлагадаа тэрээр “Сум бидний дээгүүр салхи бороо мэт шунгинан ниссэн цагт цэргүүд амь насаа алдах өндөр эрсдэлтэй байна. Яг ийм нөхцөл байдалд цэргүүдийг зугаацуулах “Comfort women system” ажиллагаа бидэнд маш чухал. Үүнийг хүн бүр ойлгоно” хэмээн хэлжээ. Японы цэргийн хүчний нисгэгч Харада Фумиогийн нэгэн хүсэлт архивт хадгалагдан үлджээ. {{Эшлэл|Намайг Японы хилээр давуулах юм бол би тэнд өчиггүй буудуулна. Надад хэзээ ч японд очих хүсэл алга. Надад ч, миний гэр бүлд ч ялгаагүй|Харада Фумио (Японы нисгэгч)}} хэмээн тэр мэдүүлсэн байдаг.''' Түрэмгий дайн хийж, эзлэх авах санаархалын үр үндэс нь жирийн япон хүний сэтгэлд ийнхүү өөрийн эх орноос айсан айдас, үл итгэлцлийг бий болгож орхисон нь эндээс харагдана. == Хохирол == Халхын голын дайны дайтагч талуудын хохирлын хэмжээ одоо ч эцэслэн тогтоогдоогүй, цаашдын судалгаа нээлттэй хэвээр байна. Одоогоор хэвлэл, мэдээлэлд ил байгаа өгөгдөхүүнээс үзвэл, Зөвлөлт-Монголын нийт бие бүрэлдэхүүн (амьд хүч)-ий хохирол 18 500 (амь үрэгдсэн болон сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), үүнээс Зөвлөлтийн албан ёсны дүгнэлтээр, Монголын талын бие бүрэлдэхүүний хохирол 566 (амь үрэгдсэн 165, шархадсан 401) гэдэг ч манай цэргийн түүхч, доктор, хурандаа С.Ганболд, монголын талын хохирлыг 990 гаруй (амь үрэгдсэн 280, шархадсан, сураггүй болсон 710) хүн гэж үздэг. Харин Японы судлаач А.Наканиси Зөвлөлт-Монголын бие бүрэлдэхүүний нийт хохирлыг 23,000-24,889 гэж багцаалжээ. Зөвлөлтийн мэдээгээр, Японы талын амьд хүчний хохирол 61 мянга (амь үрэгдсэн, сураггүй алга болсон, хүнд шархадсан), онгоц 162-660 (маш их зөрүүтэй өгөгдөхүүн) гэсэн бол Японы түүхч С.Хаяаси Японы амьд хүчний хохирлыг 55 мянга гэж үзжээ. == Цэргийн олзлогдогсод == [[Файл:Khalkhin Gol Captured Japanese soldiers 1939.jpg|thumb|Японы цэргүүдийг олзолжээ]] Халхын голын дайны үед Зөвлөлт-Монголын тал болон Япон-Баргын талуудын олзлогдсон цэргүүдийн тухай тоо баримтууд хомс байдаг байна. Халхын голын дайны дараа Зөвлөлт Японы талын гал зогсоох хэлэлцээрийн үед олзлогдогсодын асуудлыг хэлэлцэн "Нэгийг нэгээр" гэсэн зарчмаар харилцан солилцохоор шийдсэн байна. Үүний дагуу 1939 оны 9 дүгээр сарын 27 -ны өдөр талууд олзлогдогсодоо солилцсон бөгөөд 1940 оны 4 дүгээр сард мөн олзлогдсодоо солилцсон байна. Нийтдээ Зөвлөлт-Монголын тал Японы 204 олзлогдсон цэргийг/1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 116 хүн/ Японы талаас Зөвлөлт-Монголын олзлогдсон 89 цэргийн албан хаагчийг /1939 оны 9 дүгээр сарын 27-нд 88 хүн, 1940 оны 4 дүгээр сарын 27 гэхэд 2 хүн/ солилцжээ. Зөвлөлтийн талаас анхны олзлогдсон хүн нь 11 танкийн бригадын 335 дугаар тусгай авто тээврийн батальоны эмнэлэгийн зааварлагч ахлагч Хаим Дроб юм. Тэрээр 175 дугаар буудлага-пулемётын тусгай моторжуулсан батальонд томилогдон ажиллаж байхдаа 1939 оны 5-р сарын 20-21-ний шилжих шөнийн тулалдааны үед ангиаасаа төөрч элсэн манхан дунд зүг чигээ алдан явж байх үед нь баргын морин цэргүүд олзолсон байна. Хоер дах олзлогдсон цэргийн албан хаагч нь 70 дугаар сөнөөгч хорооны 3-р эскадрилийн холбооны дарга дэслэгч Дмитрий Гусаров бөгөөд 1939 оны 5 дугаар сарын 27-ны агаарын тулалдааны үед сураггүй алга болсон байсан гэж үзэж байжээ. Гусаров тухайн нислэгийн үед чиг зүгээ алдан төөрч ниссээр онгоцны түлш дуусах үед аргагүй буулт хийж буусаны дараа бүлэг Японы цэрэгт бүслэгдэн сумаа дуустал буудалцаад эцэст нь олзлогдсон байна. Түүний буусан газар нь Японы талын нутаг дэвсгэр байсан бөгөөд түүнтэй хамт "И-15бис" маркийн № 3816 дугаартай онгоц бүрэн бүтнээрээ олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талаас олзлогдсон цэргийн хамгийн том цолтой хүн нь Баянцагааны тулалдааны үеэр буюу 1939 оны 7 дугаар сарын 3-ы өдрийн туладаанд хуягь нь шатахад бэртэж ухаангүй байх үедээ олзлогдсон 8 дугаар мотохуягт бртгадын 234 дугаар автохуягт батальоны дарга хошууч Владимир Стрекалов юм. Зөвлөлтийн цэргийн талаас бөөнөөрөө сайн дураараа бууж өгөх тохиолдол гарч байсаны хамгийн том хэмжээтэй тохиолдол нь 5 дугаар буудлага-пулемётын бригадын 169 дүгээр моторжуулсан онцгой буудлаг-пулемётын батальоны дарга ахмад Николай Казаков өөрийн 13 цэргийн хамт бууж өгсөн байна. Тулалдаанаар 1939 оны 8 сарын 27 гэхэд япон-манжийн 200 гаруй цэргийн албан хаагч Зөвлөлт-Монголын талд олзлогдсон бөгөөд энэ тоонд сайн дураар зугтаж ирсэн 270 манжийн цэрэг ороогүй байна. Японы тал өөрийн олзлогдогсодыг 1000 аас 4000 хүн гэж үзэж байсан бөгөөд хамгийн найдвартай тоог 3000 хүн гэж тооцож байжээ. ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссар Ворошиловт 1939 онд бэлтгэж өгсөн мэдээллээр японы 566 цэргийн албан хаагч олзлогдсон бөгөөд үүнээс 88 хүнийг японы талд буцаан өгсөн гэж мэдээллэсэн байна. 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын тал Японы талд 64 цжргийн олзлогдсон албан хаагчийг хүлээлгэн өгсөн (үндэстэний хувьд: япон 54, барга 10; цэргийн цолоор: офицер 1, унтер-офицер 3, ефрейтор 7, цэрэг 53).Харин 9 сарын 29-ний өдөр 20 япон, 4 барга цэргийг өгсөн байна. Японы тал 1939 оны 9 дүгээр сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт-Монголын талд 87 хүн буюу Зөвлөлтийн 77, монголын 10 олзлогдсон цэргийн албан хаагчийг шилжүүлэн өгчээ. Монголын талын олзлогдсон цэргийн тухай тоо баримт бүрхэг байдаг. Монголын талаас 1939 оны 1 сараас эхлэн хилийн тулгаралтын үед сураагүй алга болсон эсвэл олзлогдсон тохиолдолууд гарч байсан байна. Монголын 6 дугаар дивизийн 5 цэрэг 1939 оны 5 дугаар сарын тулалдааны үед олзлогдсон тухай японы тал мэдээлж энэ тухай гэрэл зургийг сонинд нийтэлсэн байдаг. Японы талын мэдээгээр 1939 оны 6 дугаар сарын 28-ны өдөр Довдон зэрэг 2 цэрэг бууц өгсөн тухай мэдээлсэн байдаг бол 8 дугаар сарын 1-д 6 дугаар дивизийн 15 дугаар морьт хорооны цэрэг Намхай олзлогдсон байна. Зөвлөлтийн талын бүрэн бус мэдээллээр 1939 оны 8 дугаар сарын 1-ний өдрийн байдлаар Монголын 14 цэрэг сураагүй алга болсон байдаг байна. Харин Монгол цэргийн олзлогдсон тухай сүүлийн мэдээ нь 1939 оны 8 дугаар сарын 13-ны өдрийн тулалдаанд Сонголын 8 дугаар дивизийн 22 дугаар морьт хороо бут цохигдон ухрах үед японы талд 2 монгол цэргийн албан хаагч олзлогдсон тухай Японы 71 дүгээр хорооны мэдээлэлд дурдсан байна. Олзлогдсон цэрэг нь хорооны нууцын эрхлэгч Жамбал, штабын бичээч Санжит нар бөгөөд тэд нартай хамт хорооны нууцын бүх материал, шуудан алга болсон байна. Монголын Ардын армийн Улс төрийн газрын зөвлөх, бригадын комиссар Воронины 1939 оны намар хийсэн мэдээлэлд Монголын Ардын арми 1939 оны 1-р сараас 9-р сар хүртэл 30 орчим хүнээ сураагүй алдсан бөгөөд тэдгээрээс 9 хүнийг японы талаас шилжүүлэн өгсөн. Шилжүүлэн агсан олзлогдсон цэргүүдэд Намхай байна гэж мэдээлсэн байжээ. Японы тал олзлогдсон зөвлөлт-монголын цэргүүдийг байнга зодож, тамлан зовоож, хэрцгийгээр харьцаж байсан тухай олзолгооноос ирсэн цэргийн албан хаагч нар мэдүүлсэн байдаг.<ref>http://iknigi.net/avtor-yuriy-svoyskiy/132726-voennoplennye-halhin-gola-istoriya-boycov-i-komandirov-rkka-proshedshih-cherez-yaponskiy-plen-yuriy-svoyskiy/read/page-9.html</ref> <ref>{{Cite web |url=https://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |title=Archive copy |access-date=2018-05-29 |archive-date=2018-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309185114/http://mihalchuk-1974.livejournal.com/247427.html |url-status=dead }}</ref> == Дайны үр дагавар ба түүхийг мушгин гуйвуулахыг оролдсон нь == [[Файл:Dmitry Medvedev in Mongolia August 2009-3.jpg|thumb|Оросын Ерөнхийлөгч Дмитрий Медведев , Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж нар тулааны 70 жилийн ойг тэмдэглэх үеэр 2009 оны 8-р сард Улаанбаатарт болсон ёслолын үеэр Жуковын хөшөөний өмнө зогсож байна.|380x380px]] [[Файл:В Монголии военнослужащие ВВО примут участие в военном параде 02.jpg|thumb|2019 онд болох 80 жилийн ойн жагсаалын үеэр Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн.]] Монголын ард түмний хувьд энэ үед эх орон уруу нь халдан довтолсон эзэрхэг (империалист) түрэмгий үндэстнээс эх орноо хамгаалах дайн байсан. [[Манж]]ууд бол манай улсад нэгдэн орсон [[Барга]]-Монголчуудын нутагладаг нутаг бол манай газар хэмээн үзэж байсан. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар ЗХУ аль 1905 оны [[Орос-Японы дайн]]д ялагдсан хонзонгоо авах боломж хайж байсан. Япончууд бол БНМАУ-ыг үл хайхран ЗХУ-ыг басамжлан хялбархан эзэнт гүрнээ гүрнээ тэлнэ хэмээн итгэж байсан. Манж улс газрын зурагнаас арчигдан, социализм бараг бүхлээрээ сүйрэн унан, ЗХУ задарснаас хойш далд нууцлагдмал байдалд байсан мэдээллүүд ганц нэгээрээ гарч ирсээр л байна. Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын 70 жилийн ойг энэ өдрүүдэд ОХУ-д тэмдэглэсэн байдаг. 1938 оны зургаа-наймдугаар сард Хасан нуурт болсон хэрэг явдлын шалтгааныг 1946-1948 онд японы цэргийн гол гэмт хэрэгтнуудыг шүүсэн Токиогийн онц шүүхээр хэлэлцжээ. Тэр үед хэрэгтнуудийн өмгөөлөгчид Хасан нуурын хавьд болсон хэрэг явдлыг хилийн шугам тод биш байсан газарт болсон хилийн ялигүй будлиан болгон харуулах талаар багагүй чармайж, үүнийг ЗХУ-ын эсрэг турэмгийлэл гэж үзэж болохгүй гэж нотолж байв. Японы армийн ажиллагааг зөвтгөхийг өнөөдөр ч оролдсоор буй түүхч ургах нарны оронд цөөнгүй бий. 1936 оны 11-р сард Япон Улс Германи Улстай ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн «коминтерний эсрэг» гэрээ байгуулж, зөвлөлтийн хилийн дэргэд байрласан Японы Квантуны армийн хүчийг түргэн нэмэгдүүлэх болжээ. ЗХУ-тай «том дайнд» бэлтгэх зорилгоор төсвийн зардлаа эрс нэмэгдүүлэх шаардлагаа үндэстэй болгохын тулд хуурай замын хүчний командлал «зөвлөлтийн аюул нэмэгдэж буйгаар» халхавчлан суртал нэвтрүүлгийн кампани дэгдээв. Япон генералууд хоосон тоо дурдаж, Алс дорнодод улаан армийн цэргийн тоо нэмэгдсэн мэтээр ярьж, энэ нь Японы батлан хамгаалалтад хямрал учруулав гэж нотолж байлаа. Энэхүү зохиомол сэдвийг нотлохын тулд армийн командлал хилийн олон будлианыг зориуд өдөөжээ. Үл довтлолцох тухай гэрээ байгуулах тухай ЗХУ-ын саналыг Японы засгийн газар мугуйдлан няцааж, зөвлөлт-японы зэвсэгт мөргөлдөөний аюул улам бодитой болсон нөхцөлд Зөвлөлтийн удирдлага улсын зүүн нутагт батлан хамгаалах чадвараа бэхжүүлэх талаар санаа тавихад арга буюу хүрэв. Цэргийн тоо нэмэгдэж, Алс дорнодод танкийн болон нисэх онгоцны ангиуд бий болж, Номхон далайн флот хүчтэй болж, бэхлэлт барьж байв. Эдгээр арга хэмжээ хориглолтын шинжтэй байсан бөгөөд хил хамгаалахад шаардлагатай түвшингээс давсангүй. Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийг хүчтэй болгосоны сацуу зөвлөлт-манжуурын хилийн урьд бэхлээгүй хэсгийг инженерийн хувьд тоноглож байв. Хилийн тийм хэсгийн нэг нь Хасан нуураас баруун тийш орших Заозерная болон Нэргүй өндөрлөг байв. «Текохо өндөрлөг дэх зөвлөлтийн цэрэг рүү довтолж, үүнд ЗХУ хэрхэн хандахыг тодруулах. Үүнийг ашиглан энэ нутагт зөвлөлүүдийн хүчийг тандах» санаа Японы жанжин штабт бий болжээ. Хасан нуурын хавьд гарсан хилийн будлианыг ашиглах талаар Японы командлалын сэдсэн санааг шинжлэхдээ тэр үед Хятадад болж байсан байлдааны байдлыг харгалзан үзэх хэрэгтэй. 1938 оны зун Японы хуурай замын бүх хүчний гуравны хоёр, чухамхуу 23 дивиз Хятадын фронтод байжээ. Манжуур болон Солонгост ЗХУ-ын эсрэг чиглэсэн 9 дивиз байв. Ийм нөхцөлд ЗХУ-тай дайтаж эхлэх нь зүрхэлсэн ажиллагаа байв. Токиогийн онц шүүхийн ялын тогтоолд заасан нь «Халдан довтолсон нь нэг бол энэ нутагт ЗХУ-ын хүчийг тандах, эсвэл Владивосток, Приморьт хүрэх замын дагуух стратегийн хувьд чухал нутгийг эзлэх зорилготой байв… Цэргийн ажиллагааг япончууд эхлүүлсэн гэж онц шүүх үзэж байна. .. Японы цэргийн ажиллагаа илэрхий түрэмгий шинжтэй гэж онц шүүх узэж байна». Энэ дүгнэлтийг «няцаах», токиогийн шүүх хурлыг «ялагчдын буруу шүүх» гэж нэрлэх гэсэн оролдлогыг дэлхийн хоёр дугаар дайны түүхийг хянаж үзэх, Японыг дэлхийн яргалал өдөөгчдийн нэг биш, харин том гүрнүүд, түүний дотор ЗХУ-ын бодлогын золиос болсон мэтээр харуулах талаар Японд дэгдсэн ажиллагааны хүрээнд явуулж байна. Гэвч орчин цагийн ихэнх япон хүн улсынхаа өнгөрсөн милитарист үеийг буруушааж, японы түрэмгийллийг зөвтгөсөн сурах бичгээр сургуулиудад хичээл заах, олон улсын шүүхийн шийдвэрээр цаазлагдсан японы цэргийн гэмт хэрэгтнүүдийн сүнсэд Ясукуни сүмд албан ёсоор шүтэхийг эсэргүүцэж байна. Тэднийг өс хонзон авах гэсэндээ биш, харин 70 жилийн өмнө Хасаны будлиан, Халхын голын дайнд олон хүний амь үрсэн зэрэг тодорхой үйлдлийн төлөөнөө цаазаар авсан нь тодорхой билээ. Японы эзэнт улс Монгол улсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолд ноцтой аюул учруулах байсан бөгөөд дайныг үүсгэх гол шалтаг нь 1934 оны үеэс эхэлсэн Монгол, Баргын газар нутгийн маргалдааныг овжин ашигласантай холбоотой байдаг. Токиод цэрэг улс төрийн умард,өмнөд гэсэн 2 бүлэглэл байв. Хасан нуур, Халхын голын бүс нутагт ялагдал хүлээснээр Япон доор өгүүлэх төлөвлөгөөнөөс татгалзаагүй харин ч цаг үеийн нөхцөл байдалд нийцүүлэн түр татгалзжээ. Оролцогч талууд болох Зөвлөлт Холбоот Улсын хувьд 2 фронтод нэгэн зэрэг байлдах явдлаас урьдчилан сэргийлэх түүний дотор байгалийн баялаг, ашигт малтмал, түүхий эдийн гол бааз Сибирь, Алс Дорнодыг Японы өнгөлзлөгөөс хамгаалах жийргэвч бий болгох, Япон өөрийн Европын холбоотон Нацист Герман, Фашист Италитай байгуулсан холбоотны хэлэлцээр, Ази тивийг бүхэлд булаан эзлэх цэрэг-стратеги геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс явуулсан бодлого үйл ажиллагааны хэрэгжилт гэдэг нь тодорхой байна. Халхын голын байлдааны төгсгөлд хандах хандлага, үнэлэлт дүгнэлт уг дайнд оролцсон улсуудын хувьд харилцан өөр байна Дэлхийн II их дайнд Герман, Итали, Испанитай холбоотон болон орж, ялагдал хүлээсэн Япон улс 1939 оны Халхголд байлдаан болоогүй, хилийн будлиан байсан гэж үзэж байхад, Японы эзэн хааны шилдэг цэрэг Квантуны армитай хамт байлдсан Барга, Манжуурын морьт хороодын тал өнөөдөр 1939 оны Халхголын байлдаан бол хилийн будлиан байгаагүй, алс дорнодыг бүхэлд эзлэн түрэмгийлэхээр сайтар бэлтгэсэн томоохон дайны эхлэл байсан гэж үзэж байна. Үүний бодит баримт нотолгоо нь манай дорнод хилийн чанадад, БНХАУ-ын ӨМӨЗ орны шинэ барга зүүн хошууны Номуунхан бүрдийн музей, Хөлөнбуйр аймгийн нийслэл [[Хайлаар]] хотод японы түрэмгийлэгчдийн харгислалыг харуулсан музейг 17,5 м газрыг гүн ухсан, 500 м урт хонгилд байгуулсан музейн үзмэрүүд юм. == 22-р хорооны хэрэг явдал == {{Гол|22-р хорооны хэрэг явдал}} Гурав дахь цохилтоо авсны дараа сэтгэл түгшсэн Токиогийн дээд Командлал цаг хожихоор тушаал өгч стратегийн амин судас болсон Манжуур-Хайлаарын төмөр замын зангилаанд 15 хан км зайтай Халх гол, Нөмрөгийн голын бэлчир дэх Мана уулын орчим япончууд 9 дүгээр сарын 12-нд нэлээд хүчээр довтлон 8 дугаар дивизийн 22-р хороог түрж голын зүүн эргийг эзлэн авчээ. Хариу цохилт хийх гээд бэлтгэж байтал 9 дүгээр сарын 15-нд эзэлсэн байр байран дээрээ яг таг зогсон дайны ажиллагааг зогсоох Японы талаас санал болгосноор шийдвэр Москвагаас ирлээ. Москвад Зөвлөлт-Японы хэлэлцээ эхэлсэн аж. Ийнхүү БНМАУ Халх голын байлдааны үр дүнд Зөвлөлт, Японы буруугаас Нөмрөгийн голын зүүн эрэг, Мана уул зэргийг хожмын Хятадад алдсан ба цаашид тэр чигээрээ асуудал шийдэгджээ.Нөмрөгийн гол нь Манжго-Монголын маргаантай асуудал байгаагүй, Номунханы асуудал ч энэ районыг хамраагүй, ерөөс энэ хавьд байлдаан болох ёсгүй байтал япончууд Москвад эвлэрэх хэлэлцээ эхлүүлчихээд хэлэлцээрт гарын үсэг зурахын өмнө 9-р сарын 12-нд зориуд ийшээ довтлон газар эзэлж “дүрмээс гадуур” зүйл үйлджээ.Энэ [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]]д Токиогийнхон бэхлэлт яаралтай барьж байсан Заозерная болон Нэргүй өндөрлөгийг өөртөө үлдээн өндөрлөгтөө бэхжих амжихын тулд хийсэн шиг алхам байжээ. Энэхүү үйл явдалтай холбоотойгоор түүхэнд [[22-р хорооны хэрэг явдал]] гэдэг үйл явдал болсон байна. == Халхын голын дайны үед Японы хийсэн бактерлогийн дайн == Японы бактериологийн цэргийн анги хоёр бүлэгт хуваагдаж, нэг бүлгийг нь хошууч Сасак удирдав. Гуравдугаар бүлэгт эрүүлийг хамгааллын цэрэг, бага тушаалын цэргээр голлосон залуу цэргүүд оролцсон бөгөөд японы цэргийн өмнө фронтод ус хангах үйлчилгээ хийх, хижгээс сэргийлэх анги болон бэлтгэл ангийг зохион байгуулжээ. 100 гаруй цэргээ 10 гаруй тасагт хуваагдаж, тасаг бүрт 10 хүн байв. Нөгөө хэсэг цэрэг нь арга тактик боловсруулах, хорлон сүйтгэх анги байгуулж, дотор нь амиа золиослох бүлгийг бий болгов. Тус ангийн үүрэг нь гол усны эх булагт бактери тараах зорилготой. Энэ анги нь хоёрдугаар ангийн цэргээр голлох үүргээ гүйцэтгүүлж, Шигэрү хариуцан удирдаж байв. Тус бүлэгт тусгай цэргийн боловсрол эзэмшсэн цэргүүдийг сонгон, амиа золиослох бүлэг байгуулсан. Амиа золиослох бүлэгт хоёр ахлагч, 20 цэрэг байв. Тэд дайнд оролцохоос өмнө нэрийн хуудсандаа өөрийн цусаараа гарын үсэг зуржээ. Нэн түрүүнд амиа золиослох бүлгийн дарга Шигэрү гарын үсэг зурж, цусаараа бичсэн гарын үсэгтэй хуудсаа Иши Ширид гардуулав. Бүх бэлтгэлээ дуусгасны дараа зургадугаар сарын дундуур [[731-р анги|731-р ангийн]] 200 гаруй цэрэг дайны талбарт мордов. Тухайн үед 731-р анги хоёр замд хуваагдан, дайны талбарт орсон. Нэгдүгээр зам нь галт тэргэнд сууж, Харбин хотоос хөдөлж, Хайлаар хотод хүрч, цааш машин тэргэнд сууж, Номун ханы дайны талбарт хүрчээ. Бүхий л замд бактериологийн зэвсэг тоног хэрэглэлээ машин тэргэнд тээвэрлэн Харбинаас гарч, Байчинз, Жанжин сүм, Рашаан зэрэг газрыг өнгөрч, Номун ханы дайны талбарт хүрэв. Иши Широг Номун ханы дайны талбарт маш яаралтай хүрч, өөрийн биеэр бактериологийн дайныг хариуцан удирдахыг тушаав. Квантуны армийн ерөнхий штабын тушаал долдугаар сарын 07-ны өдрийн 12.00 цагт хуурай замын цэргийн эмч Иши Широ түүнийг долдугаар сарын 08-ны өдрөөс эхлэн арав хоногийн хугацаанд Хайлаар хотод хүрч, Жанжин сүмийн талаар Хижиг сэргийлэх, ус хангах ангийг удирдах тушаал өгчээ. Нэр бүхий хошууч цолтой 15 офицерыг түүнтэй хамт явуулахаар тушаал буулгажээ. Зэвсэг техник, тоног хэрэгслээр хангах ба цаг тухай бүрт мэдээлэл хийх үүргийг хариуцна. Квантуны армийн ерөнхий захирагч Үэда Хиромаса Иши Широ Номун ханы дайны талбарт хүрэх үед Номун ханы дайн нэгэнт хоёр сар үргэлжилж байв. Японы цэрэг шөнийн дайралт, агаарын байлдаан ба агаарын дайралт хийж, Монголын хил дэр Тамсагбулаг дахь ЗХУ-ын нисэх онгоцны буудлыг дайрав. Гэтэл Монгол ба ЗХУ-ын цэргийн хүчтэй эсэргүүцэл, дайралтаас японы цэрэг арга буюу ялагдан ухарсан юм. Энэ байдалд яаралтай өөрчлөлт хийж, дайны ялалтыг хурдавчлах зорилгоор японы цэрэг бактериологийн дайныг хийхээр шийдэв. Өмнө фронтын удирдагч Кумацүвара Мичитару шийдвэрээр амиа золиослох бүлгийг Халх голд бактер цутгахаар томилов. Ингээд 731-р отрядын амиа золиослох бүлэг, ангийнхан Квантуны армийн штабын дарга Шигэрү ба цэргийн ангийн дарга Ямамото Ёштару нарын удирдлага дор Жанжин сүмийн хавь дэх хуучин газраа нүүлгэж, өмнө зүг арван хэдэн км газарт шилжүүлэв. Дундад Монголын хил дэр “Таван мод” гэдэг элстэй газар суурьшиж, Монголын хилийг давж, Халх голд бактер цутгах бэлтгэл хийв. Долдугаар сарын 12-ны өдөр амиа золиослох бүлэг машин тэргэнд сууж, дундадын таван модоос Монголын хилд нууцаар орж, Халх голын эрэг дэх “Нарст” гэдэг газарт хүрэв. Тэд Халх голын эрэгт хүрэхээс өмнө нарсан ойг даган урагшлав. Учир нь: Зөвлөлтийн нисэх онгоцны бөмбөгдөлтөөс сэргийлж, гүн ой дотор биеэ далдлан урагшилж байлаа. Бүх байлдааны талбарт нарсан ой нь халх голын эрэг хавиар үргэлжилж байв. Тэд квантуны армийн жинхэнэ цэрэг гэж мэдэгдэхээс сэргийлэн малгай ба цэргийн мөрдөст тэмдэггүй, шар өнгөтэй хувцас өмсч, машин тэрэгнээсээ хийлдэг хоёр завь арав гаруй том төмөр торх, хэдэн шил сав, төмөр усны хувин, урт бариултай шанага, олс татлага болон нунтаг бодис бүхий том ширэн цүнх зэргийг буулган авч, амиа золиослох бүлгийнхэн эдгээр онцгой зэвсэг тоноглолоо хүн бүрт үүрүүлж, Ямамото ёштарү, Шигэрү нарын удирдлага дор нарсан модны дундуур нууцаар халх голын эрэгт ойртов. Тухайн үе бол Монголын өндөрлөгийн хамгийн халуун улирал тохиосон тул амиа золиослох бүлгийн цэргүүдийн бүх биеийн хөлс цутгаж, амьсгал давхцан байж, нягт ургасан өвсний дотор нууцаар завиа хийлж, төмөр торх, шилэн савтай бактер, төмөр хувин, урт бариултай шанага зэрэг бодисыг завиндаа ачиж, завиа халх голд түлхэн оруулж, маш хурднаар голын дунд эрэгт сэлүүрдэж хүрэв. Нэг хэсэг цэрэг нь голын эрэгт зогсож, завиас уясан олс татлага татагдах үед онгоцонд суугаа цэргүүд бактераа голд цутгах бэлтгэлээ хангаж, өөрсдийн биедээ бактер халдахаас сэргийлжээ. Тэд голын урсгал сөрөн урагшилж бактераа Халх голд цутгах үед голын эрэг дэх цэргүүд завины олсоо татаж, цэргүүд завиа сэлүүрдэж, голын дунд хүрч зарим цэргүүд нь бактертай савны бөглөөг маш түргэн нээж, бактерыг савтай нь хамт голд татан оруулав. 1 км тутамд 22.5 кг бактерийг голд цутгасан байна Бактертай сав голын ёроолд тулж, бүх төрлийн бактер савнаасаа аажмаар урсан гарч, урсгал даган уусах үед хоёр цэргийн эмч урт бариултай шанагаар усны дээжийг авч, урсгалын хурд, усны дулаан зэргийг шалгана. Амиа золиослох бүлгийнхэн халх голд бактер цутгахаас гадна 100 гаруй цэргээр бүрэлдсэн хижиг сэргийлэх ус хангах анги байгуулж, өмнө фронтын бүхий л цэрэг ангиудад ус хангах үйлчилгээ хийв. Иши Широ ангидаа хүрсний дараа бүхий л цэргүүдэд бактериологийн дайныг нууцыг чандлан хадгалах тухай тушаал буулгав. Гэтэл дайн дууссаны хойно зарим цэрэг өчиг өгснөөр [[731-р анги]] Номун ханы дайнд бактер хэрэглэсэн ялт үйлийг илрүүлсэн. == Сонирхолтой баримтууд == Зөвлөлтийн тал Халхын голын дайнд цэргийн олон техникийг туршсан байна. * Зөвлөлтийн арми агаарын тулалдаанд тийрэлтэт сум, явган цэргийн байлдаанд Симоновын 7,62 мм-ийн автомат винтов “АВС- 36", 82 мм-ийн миномёт зэрэг тэр үеийн хэд хэдэн шинэ загварын зэвсэг, техникээ туршсаны дотор химийн цэргийн огнемётын “Т-26”, “ХТ-130” загварын 41 нэгж танк, утаат халхлалтын 4 нэгж “БХМ-1” автомашиныг бүрэн хэмжээгээр туршсан. Химийн танкнууд давшилтад дэмжлэг үзүүлж, ялангуяа хориглолт, хоргодох байр, нуувчинд байгаа дайсантай тэмцэхэд маш үр дүнтэй, юугаар ч сольшгүй зэвсэг болох нь тоггоогдсон тухай Халхын голын дайны тайлан мэдээнд дурдсан байдаг. Халхын голын дайны дараахнаас химийн танкнуудыг дахин сайжруулж “ТХ-131”, “ХТ-132” загварыг шинээр бий болгон химийн танкийн 4 батальон 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финляндын дайнд оролцож чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэдэг. * И-153 буюу И-15 сөнөөгч онгоцны сайжруулсан хувилбарыг агаарын тулалдаанд туршсан байна. * Дэлхийн хоёрдугаар дайнд "Катюша" нэрээр алдаршсан пуужин харвагчийн нэг хувилбар болох РС агаарын тийрэлтэт сумыг сөнөөгч онгоцод байрлуулан тулалдаанд туршжээ. * 1932 онд Токиогоос Манж-Год шилжин байрлаж, Хятад, Орос, Солонгос, Монголын олзны амьд хүмүүс дээр биологи (бакгериологи)-ийн зэвсгийн аймшигт туршилтыг явуулж байсан Японы Эзэн хааны армийн, тусгай, маш нууц “731 дүгээр отряд Халхын голын дайны үед “Амьсгал боогдуулах, хорт болон бусад хий, бактериологийн хэрэгслийг дайнд хэрэглэхийг хориглох тухай 1925 оны Женевийн протокол”-ыг ноцтой зөрчиж, Зөвлөлт-Монголын цэргийн эсрэг 1939 оны 6-7 дугаар сард тахал, гэдэсний хижиг, цусан суулга зэрэг гоц халдварт өвчин үүсгэгчдээр Халхын гол, түүнд цутгадаг Хулстайн болон Аргун Эргүүн) голуудын эх болон худаг, цөөрмүүдийг удаа дараа хордуулан олон хүний аминд хүрсэн нь тогтоогдсон боловч дайны үй дараа энэ хэрэгт Японоос хэн ч хариуцлага хүлээлгүй өнгөрсөн. * Халхын голын дайны явцад 100 гаруй том, жижиг тулалдаанууд болсон байна. * Зөвлөлтийн армид 1936 онд явган цэргийн шинэ [[төмөр дуулга]] хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд энэ нь “Халхын голка” нэрээр түүхэнд бичигдэн үлдсэн байдаг. Гэхдээ энэ малгайг өмсөхөд тохиромжгүй байсныг Халхын голд нотолж, Зөвлөлтийн Эх орны дайн эхлэхээс өмнө сольж сайжруулсан байна. 1936 оноос өмнө оросын цэргүүд Францад үйлдвэрлэсэн дуулга хэрэглэдэг байжээ. == Халхын голын дайнтай холбоотой архивын материал== Квантуны армийн тагнуулын газрын хурандаа Цүжи Масанобү гэгч 1939 оны халх голд довтлон орох дайны төлөвлөгөөг боловсруулж, Квантуны армийн жанжин штаб баталсан байдаг. Энэхүү төлөвлөгөө нь 1945 онд япон улс бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурсан тул Америкийн нэгдсэн улсад нууц материал болж хадгалагдаж байдаг. Цүжи Масанобү гэгч цэргийн гэмт хэргээс өршөөгдөн мултарч чадсан тул халх голд ямар төлөвлөгөө боловсруулсан тухайгаа америкийн цэргийнхэнд нэг бүрчлэн шалгуулж, нууц материалыг шилжүүлж өгсөн байдаг. Цүжи хурандаагийн хуучин гэрийг түүний үр хойчис нь хувийн архив байдлаар хадгалж байгаа. Хувийн архивтаа халх голын дайныг ямар зорилгоор хийх болсон тухай мэдээлэл үлдээсэн байх боломжтой. Цүжи Масанобү хурандаагийн гэр архив Япон улсын Ишикава мужийн Каназава хотод байдаг. Монголын түүхтэй холбоотой чухал нууцтай хамаарал бүхий материалыг судлахад бэрхшээл үүсдэг гол шалтгаан нь хувийн архивт хандах зөвшөөрлийг тэдний үр сад олгодоггүйтэй шууд холбоотой. Япон улсын архивт шилжүүлж өгдөггүй учраас албан ёсоор судалгаа хийх боломжгүй гэж япон талын судлаач нар ярьдаг. Халхын голын дайны түүхийг шинэ шатанд гаргахгүй бол уг түүх нийтийг төөрөгдүүлж талцахад хүргэж байна. Энэ чиглэлийн судлаачид ч огт байхгүй болжээ гэхэд болно. Судлаач доктор Элчин сайд [[Равдангийн Болд]]- ыг эс тооцвол өөр шинжлэх ухааны үндэслэлтэй судалгаа хийдэг эрдэмтэд үгүй болжээ. Бусад эрдэмтэд гэвэл хурандаа С.Ганболд, хурандаа Г.Мягмарсамбуу, академич Ц.Батбаяр нарыг дурдаж болно. == Урлагийн бүтээлүүд == * [[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо! ]]УСК * [[Хүний мөр]] УСК * [[Хүн чулууны нулимс]] УСК * [[Зарлаагүй дайны оршил]] УСК * [[Нар хиртсэн жил]] УСК * [[Хар цас]] найраглал * [[Дайн ба хүн төрөлхтөн]] Японы УСК III анги (1970 он) * [[Миний зам]] БНСУ-ын УСК I анги (2011 он) * [[Гурван танкчин]] дуу 1939 Б.Ласкин, Д.Покрасс * "[[Халхын голд байгуулсан гавьяа]]" 4 ангит Баримтат кино 2019 он. == Түүнчлэн үзэх == * [[Адагдулааны мөргөлдөөн]] * [[Халхын сүмийн мөргөлдөөн]] * [[Хасан нуурын мөргөлдөөн]] * [[Манжуурт хийсэн Зөвлөлтийн цэргийн ажиллагаа]] * [[22-р хорооны хэрэг явдал]] * [[Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчний цэргийн ангиуд монголд]] * [[Японы эзэн хааны арми]] * [[Квантуны Арми]] == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоотой материалууд == * Baabar, B. (1999). ''From world power to Soviet satellite: History of Mongolia''. University of Cambridge Press. {{OCLC|318985384}} * Coox, Alvin D.: ''Nomonhan: Japan Against Russia, 1939''. Two volumes; 1985, [[Stanford University Press]]. ISBN 0-8047-1160-7 * Drea, Edward: ''Nomonhan: Japanese-Soviet Tactical Combat, 1939''. Leavenworth Papers [http://usacac.army.mil/CAC2/cgsc/carl/download/csipubs/LP2_NomonhanJapanese-SovietTacticalCombat_1939.pdf study] for the Combat Studies Institute of the U.S. Army. *{{Cite book | last = Drea | first = Edward J. | year = 1998 | chapter = Tradition and Circumstances: The Imperial Japanese Army's Tactical Response to Khalkhin-Gol, 1939 | title = In the Service of the Emperor: Essays on the Imperial Japanese Army | publisher = University of Nebraska Press | location = Nebraska | isbn = 0-8032-1708-0 }} *[[John Erickson (historian)|Erickson, John]]: ''The Soviet High Command: A Military-Political History, 1918–1941''. Routledge, 2001. ISBN 0-7146-5178-8. * Goldman, Stuart D. ''Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II.'' 2012, [[Naval Institute Press]]. ISBN 978-1-59114-329-1. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=36367 online review] * Kotelnikov, Vladimir R. ''Air War Over Khalkhin Gol, The [[Nomonhan Incident]].'' 2010; SAM publications. ISBN 978-1-906959-23-4. * Kuromiya, Hiroaki. "The Mystery of Nomonhan, 1939," ''Journal of Slavic Military Studies'' (2011) 24#4 pp.&nbsp;659–677 * Moses, Larry W. "Soviet-Japanese Confrontation in Outer Mongolia: The Battle of Nomonhan-Khalkin Gol," ''Journal of Asian History'' (1967) 1#1 pp.&nbsp;64–85. *Nedialkov, Dimitar. ''In The Skies of Nomonhan, Japan vs Russia, May–September 1939.'' (2nd edition, 2011) Crecy Publishing Limited. ISBN 978-0-859791-52-6. * Neeno, Timothy: ''Nomonhan: The Second Russo-Japanese War''. MilitaryHistoryOnline.com [https://web.archive.org/web/20051124070956/http://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/nomonhan.aspx essay]. Uses the Coox book and Drea paper as sources. * Sella, Amnon. "Khalkhin-Gol: The Forgotten War," ''Journal of Contemporary History'' (1983) 18#4 pp.&nbsp;651–687 [http://www.jstor.org/stable/260307 in JSTOR] * Snow, Philip. "Nomonhan – the unknown victory," ''History Today'' (1990) 40#7 pp.&nbsp;22–28 * {{Cite book| last = Snyder| first = Timothy | year = 2010 | chapter = Final Solution | title = Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin | url = https://archive.org/details/bloodlandseurope0000snyd_s7g9| publisher = Basic Books | location = New York | isbn = 9780465002399}} * Young, Katsu H. "The Nomonhan Incident: Imperial Japan and the Soviet Union," ''Monumenta Nipponica'' (1967) Vol. 22, No. 1/2 (1967), pp.&nbsp;82–102 [http://www.jstor.org/stable/2383224 in JSTOR] *Zaloga, Steven J. ''Japanese Tanks 1939–45''. (2007) Osprey. ISBN 978-1-84603-091-8. *[[Батлан Хамгаалахын Эрдэм Шинжилгээний Хүрээлэн|БХЭШХ]]. "Халхын голын дайн-80 жил" олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл. УБ.2019 он *[[Равдангийн Болд|Р.Болд]]. "Зарлаагүй дайн" УБ.2014 он == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091230134459/http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/drea2/drea2.asp#86a Номонхан: Япон-ЗХУ-ын тактикийн байлдаан, 1939] * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/manchuria/txu-oclc-6614368-nl50-3.jpg Халхын голын байлдааны газрын зураг] * [http://books.google.com/books?id=o84DAAAAMBAJ&lpg=PA25&dq=ulan%20bator&pg=PA22#v=onepage&q=ulan%20bator&f=false "LIFE" magazine article] on combat at Khalkhin Gol, 7 August 1939 * [http://www.xcar.com.cn/bbs/viewthread.php?tid=7976492&extra=&showthread=&page=11 Videos of the Nomonhan War Museum] * [http://www.warbirdforum.com/nomonhan.htm Warbird Forum – Japan vs. Russia, 1939] * "On the Road to Khalkhin Gol", [https://web.archive.org/web/20100327041504/http://soviet-awards.com/digest/kg1/On-the-Road-to-Khalkin-Gol-1.html Part 1] and [https://web.archive.org/web/20100327121516/http://soviet-awards.com/digest/kg2/Road-to-Khalkin-Gol-Part2-1.html Part 2], by Henry Sakaida [[Ангилал:Халхын голын дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1938 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1939 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улс дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монгол дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Манж-го]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хилийн мөргөлдөөн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний түүх]] 31wd6s6mwgz7uowhicsoo4subkq4od0 0 9090 864900 861300 2026-08-05T18:51:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864900 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Европ дахь улс}} {{About|Европ дахь улсын|бүрэлдэхүүнд нь багтдаг бүрэн эрхт улсын тухай|Нидерландын Хаант Улс|хэрэглээг}} {{Инфобокс улс төрийн хуваалт | name = Нидерланд<!--Do not change to Kingdom of the Netherlands; it has its own article.--> | native_name = {{native name|nl|Nederland}} | settlement_type = [[Нидерландын хаант улс|Бүрэлдэхүүн улс]] | image_flag = Flag of the Netherlands.svg | flag_size = 125 | flag_link = Нидерландын төрийн далбаа | flag_type = Төрийн далбаа | image_seal = File:Rijkswapen der Nederlanden.svg | seal_size = 110 | seal_type = Сүлд | seal_link = Нидерландын төрийн сүлд | motto = {{native name|fr|[[Нидерландын төрийн уриа|Je maintiendrai]]|link=on}}<br />({{lang-mn|"Би бат зогсоно"}}) | anthem = {{native name|nl|[[Нидерландын төрийн дуулал|Wilhelmus]]|link=on}}<br />({{lang-mn|"Нассаугийн Вильям"}})<div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Netherlands (orthographic projection).png|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Netherlands.svg|frameless]]|Европ дахь Нидерланд|[[File:BES islands location map.svg|frameless]]|[[Карибын Нидерланд]]|default=1}} | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|country=Нидерланд|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=Европын Холбоо|subregion_color=ногоон}} | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = [[Нидерландын хаант улс]] | established_title = Тусгаар тогтнолын өмнө | established_date = [[Испанийн Нидерланд]] | established_title2 = [[Нидерландын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн хаанаас татгалзав]] | established_date2 = 7 сарын 26, 1581 он | established_title3 = [[мюнстерийн гэрээ]] | established_date3 = 1 сарын 30, 1648 он | established_title4 = Хаант улсыг байгуулав | established_date4 = 3 сарын 16, 1815 он | established_title5 = [[Чөлөөлөгдсөн өдөр (Нидерланд)|Чөлөөлөгдсөн өдөр]] | established_date5 = 5 сарын 5, 1945 он | established_title6 = [[Нидерландын Хаант Улсын харти|Хаант улсын харти]] | established_date6 = 12 сарын 15, 1954 он | established_title7 = [[Нидерландын Антилийн арлуудын татан буулгалт|Карибын дахин байгуулалт]] | established_date7 = 10 сарын 10, 2010 он | official_languages = [[Нидерланд хэл]] | languages_type = [[Бүс нутгийн хэл]] | languages_sub = yes | languages = {{hlist|[[Баруун Фриз хэл]]|[[Папьяменто]]|[[Нидерланд дахь англи хэл|Англи хэл]]{{efn|name=co-official_languages|Нидерланд хэлнээс гадна [[Саба (арал)|Саба]], [[Синт Эстатиус]] тусгай мужуудад англи хэл, [[Бонэйр]] тусгай захиргаанд Папиаменту, [[Фрисланд]] мужид баруун фриз хэл нь албан ёсны хэл юм.<ref name="official-and-recognised-languages">{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/erkende-talen/vraag-en-antwoord/erkende-talen-nederland |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |publisher=Rijksoverheid |access-date=27 December 2017 |language=nl|date=11 January 2016 }}</ref>}}}} | languages2_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэл | languages2_sub = yes | languages2 = {{hlist|[[Нидерландын Доод Саксон хэл|Доод Саксон хэл]]|[[Нидерландын дохионы хэл]]|[[Лимбург хэл]]|[[Синти хэл]]|[[Идиш хэл]]{{efn|name=recognised_languages|1996 онд [[Бүс нутгийн болон цөөнхийн хэлний тухай Европын Харти]]йг соёрхон баталснаар Нидерландын засгийн газар Нидерландын доод саксон, лимбург, синти, идиш хэлийг бүс нутгийн болон нутаг дэвсгэрийн бус цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="official-and-recognised-languages" /> 2021 оны 7 сарын 1-нд Нидерландын дохионы хэл хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэлний статусыг хүлээн авсан.<ref name="NGT">{{cite journal |title=Besluit van 24 juni 2021 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de Wet erkenning Nederlandse Gebarentaal |journal=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=2021 |url=https://www.eerstekamer.nl/behandeling/20210629/publicatie_inwerkingtreding/document3/f=/vlk1d0bzv6qf.pdf |access-date=1 July 2021 |issn=0920-2064}}</ref>}}}} | demonym = [[Нидерландчууд‎]] | capital = [[Амстердам]]{{efn|name=central_cities|Амстердам нь үндсэн хуулийн нийслэл бөгөөд засгийн газар болон хааны гэр бүл Хаагт байрладаг.}} | largest_city = capital | coordinates = {{coord|52|22|N|4|53|E|type:city}} | admin_center = [[Хааг]]{{efn|name=central_cities}} | admin_center_type = Засгийн газрын суудал | ethnic_groups = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |74.0% [[Нидерландчууд‎]]{{efn|Нидерландад төрсөн болон эцэг эх нь Нидерландад төрсөн оршин суугчид багтана.}} |8.4% [[Европ]]чууд |2.4% [[Нидерланд дахь туркууд|Туркууд]] |2.4% [[Нидерланд дахь мароккочууд‎|Мароккочууд‎]] |2.1% [[Индонезчүүд‎]] |2.1% [[Нидерланд дахь суринамчууд‎|Суринамчууд‎]] |1.1% [[Нидерландын Кариб]] |7.6% [[Нидерландын хүн ам|Бусад]]<ref name="auto">{{Cite web|title=How many residents have origins outside the Netherlands|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/dossier-asiel-migratie-en-integratie/hoeveel-inwoners-hebben-een-herkomst-buiten-nederland|access-date=21 July 2023|website=opendata.cbs.nl}}</ref>}} | ethnic_groups_year = 2022 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; | 55.4% [[Нидерланд дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] |37.5% [[Христийн шашин|Христ]] {{Tree list}} ** 19.8% [[Нидерланд дахь католик сүм|Католик]] ** 14.4% [[Нидерланд дахь протестант сүм|Протестант]] ** 3.3% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 5.2% [[Нидерланд дахь ислам|Ислам]] | 1.8% Бусад<ref name="cbs2021">{{Cite web|url=https://longreads.cbs.nl/the-netherlands-in-numbers-2021/what-are-the-major-religions/|title=What are the major religions?|last=CBS|website=www.cbs.nl|language=en|access-date=15 September 2022}}</ref>}} | religion_year = 2020 | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Үндсэн хуульт хаант засаг|парламентын үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Нидерландын хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[Виллем-Александер]] | leader_title2 = [[Нидерландын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Марк Рүттэ]] | national_representation = [[Европын Парламент]] | national_representation_type1 = [[Нидерланд (Европын Парламентын тойрог)|Нидерланд тойрог]] | national_representation1 = [[Нидерланд дахь 2019 оны Европын Парламентын сонгууль|26 суудал]] | legislature = [[Нидерландын Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Нидерланд)|Сенат]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Нидерланд)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | area_km2 = 41865<ref>https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden</ref> {{efn|name=area|Нидерландын далайн чанад дахь нутаг дэвсгэртэй газар нутаг. Нидерланд нь далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрийг тооцохгүйгээр 41,543 хавтгай дөрвөлжин километр юм.}}<!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_rank = 134 | area_sq_mi = 16039 | percent_water = 18.41<ref>{{cite web|title=CIA factbook Netherlands|access-date=26 July 2021|publisher=[[CIA]]|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|archive-date=13 Тавдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513115307/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|url-status=dead}}</ref> | elevation_max_m = 322.4 | elevation_max_ft = | elevation_max_point = [[Валсерберг]] | population_census = 16,655,799<ref name="2011Census">{{cite web|url=https://www.cbs.nl/-/media/imported/documents/2014/44/2014-b57-pub.pdf?la=en-gb|title=Dutch Census 2011 Analysis and Methodology|work=[[Statistics Netherlands]]|page=9|date=19 November 2014|accessdate=9 June 2021}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} {{data Netherlands|poptoday|formatnum}}<ref name="Counter">{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/bevolkingsteller|title=Bevolkingsteller|website=[[Statistics Netherlands]]|language=Dutch|accessdate=9 June 2021}}</ref> | population_estimate_rank = 67 | population_estimate_year = {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}} | population_density_km2 = 520 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 16 | GDP_PPP = {{increase}} $1.290 их наяд<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April|title=World Economic Outlook Database, April 2022|date=April 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=19 April 2022}}</ref>| GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 28 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $72,973<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 13 | GDP_nominal = {{increase}} $1.080 их наяд<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 17 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $61,098<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 11 | Gini = 26.4<!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=25 January 2023}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.941<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refer, not the publication year--> | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref>| HDI_rank = 10th | currency = {{hlist|[[Евро]] (€) ([[ISO 4217|EUR]])|[[Америк доллар]] ($) ([[ISO 4217|USD]]){{efn|Еврог Нидерландын Европын хэсэгт ашигладаг бөгөөд 2002 онд [[Нидерланд гуйлдер]]ыг сольсон. АНУ-ын долларыг [[Карибын Нидерланд]]ад ашигладаг бөгөөд 2011 онд [[Нидерландын Антилийн гуйлдер]]ыг сольсон.<ref>{{cite web |url = http://wetten.overheid.nl/BWBR0028551 |title=Wet geldstelsel BES |publisher=Dutch government |date=30 September 2010 |access-date=11 January 2014 }}</ref>}}}} | timezone = | utc_offset_list = {{hlist|[[UTC+01:00]] ([[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]])|[[UTC−04:00]] ([[Атлантын Цагийн Бүс|АЦБ]]){{efn|ТЕЗ болон ТЕЗЦ нь Европын Нидерландад, АЗЦ нь Карибын тэнгисийн Нидерландад ашиглагддаг.}}}} | utc_offset_list_DST = {{hlist|[[UTC+02:00]] ([[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]])|[[UTC−04:00]] (АЗЦ)}} | date_format = өө-сс-жжжж | electricity = 230 В–50 Гц | calling_code = [[Нидерланд дахь утасны дугаар|+31]], [[Курасао болон Карибын Нидерланд дахь утасны дугаар|+599]]{{efn|+599 нь одоо татан буугдсан Нидерландын Антилийн арлуудад зориулагдсан улсын код юм. Карибын Нидерландад +599 7 (Бонэйрд), +599 3 (Синт Эстатиусд), +599 4 (Сабад) ашигладаг хэвээр байна.}} | iso_code = [[ISO 3166-2:NL|NL]] | cctld = [[.nl]], [[.bq]]{{efn|.nl нь Нидерландын интернетийн дээд түвшний нийтлэг домэйн нэр юм. [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт .eu домэйныг мөн ашигладаг. .bq нь [[Карибын Нидерланд]]-д зориулагдсан боловч ашиглагддаггүй байна.}} |drives_on=баруун}} '''Нидерланд''' ({{lang-nl|Nederland}}) нь [[Нидерландын хаант улс]]ыг бүрдүүлэгч 4 орны нэг юм. Нидерланд нь Баруун Европын, парламентын ардчилсан Үндсэн хуульт хаант засагтай улс юм. Европт орших үндсэн нутаг болон [[Карибын тэнгис]]т орших [[Бонэйр]], [[Синт Эстатиус]] болон [[Саба (арал)|Саба арлуудаас]] бүрддэг. Тус улс хойд болон баруун талаараа [[Хойд тэнгис|Умард тэнгис]]ээр хүрээлэгдсэн ба өмнө зүгт [[Бельги]] (450 км), зүүн хэсгээрээ [[Герман]]тай (577 км) тус тус хиллэдэг байна. Тус улсын Үндсэн хуулийн дагуу албан ёсны нийслэл нь [[Амстердам]] хот гэвч бодит байдал дээр [[Хааг]] хотод хааны албан ёсны өргөө, парламент, Засгийн газар болон гадаад орнуудын ихэнх ЭСЯ-д байралдаг байна. Мөн түүнээс гадна [[Роттердам]] хот бол дэлхийн томоохон боомт юм. Утрехт гэж хот бол тус улсын төмөр замын төв, Эйндховен хот бол цахим болон өндөр технологийн төв болоод байна. Нидерландыг Холланд гэж дууддаг нь буруу юм. Учир нь Хойд Холланд болон Өмнөд Холланд нь Нидерландын 12 аймгийн хоёр нь л төдий юм. Нидерланд нь олон улсын тавцанд идэвхтэй үүрэг гүйцэтгэдэг. Тус улс нь НҮБ-ын гишүүн бөгөөд [[Европын Холбоо]], [[НАТО]], [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] (OECD)-ыг үндэслэн байгуулагч гишүүдийн нэг юм. Түүнчлэн Киотогийн Протоколд гарын үсэг зурсан. Нидерланд нь Бельги, [[Люксембург]]ийн хамтаар [[Бенилюкс]] хэмээх эдийн засгийн холбоог бүрдүүлдэг. Тус улсад олон улсын таван шүүх байрладаг. Тухайлбал: [[Арбитрын байнгын шүүх]], [[Олон Улсын Шүүх]], [[Хуучин Югославын асуудлаарх олон улсын эрүүгийн шүүх]], [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх]], [[Ливаны асуудлаарх тусгай шүүх]] байрладаг. Эхний дөрвөн шүүх нь ЕХ-ны эрүүгийн цагдаагийн агентлаг болох [[Европол]]ын хамт [[Хааг|Хаагт]] байрладаг. Тийм учраас тус хотыг "дэлхийн хууль зүйн нийслэл" гэж нэрлэдэг ажээ."<ref>{{cite book | last = van Krieken | first = Peter J. | coauthors = David McKay | title = The Hague: Legal Capital of the World | url = https://archive.org/details/haguelegalcapita0000unse | publisher = Cambridge University Press | year= 2005 | isbn = 9067041858 }}, ''"1990-ээд онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бутрос Бутрос-Гали Хаагийг дэлхийн хууль зүйн нийслэл гэж нэрлэж эхэлсэн"''</ref> [[Файл:KinderdijkMolens01.jpg|thumb|left|[[Киндердийк]] дэх салхин тээрмүүд]] Нидерланд нь газар зүйн хувьд нам дор байрлалтай улс бөгөөд нийт нутаг дэвсгэрийнх нь 27% болон хүн амынх нь 60% далайн түвшнээс доор байдаг.<ref name=brit>{{cite web | title = The Netherlands: The land » Relief | publisher = [[Encyclopædia Britannica]] | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/409956/The-Netherlands | accessdate = 2008-08-25}}</ref><ref name=geog>{{cite web | last = Rosenberg | first = Matt | title = Polders and Dykes of the Netherlands | publisher = About.com : Geography | url = http://geography.about.com/od/specificplacesofinterest/a/dykes.htm | accessdate = 2008-08-23 | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201074700/http://geography.about.com/od/specificplacesofinterest/a/dykes.htm | url-status = dead }}</ref> Ихээхэн нутаг дэвсгэрээ газрын нөхөн сэргээлтээр бий болгосон. Нидерландын ихээхэн хэсгийг Европын гурван томоохон голын адаг бүрдүүлдэг ба тэдгээр гол салаануудынхаа хамтаар Райн-Мойз-Шелдтийн дельта гэгддэг. Тус улсын зүүн өмнөд хэсэг дэх Арденнийн нуруу болон мөсөн галвын мөсөн голоор үүссэн төв хэсгийн намхан толгодыг тооцохгүй бол нутаг дэвсгэрийн ихэнх хэсэг нь маш хавтгай. Нидерланд нь хүн ам шигүү суусан улс. Уламжлалт салхин тээрэм, [[алтанзул цэцэг|алтанзул]], бяслаг, модон ултай шаахай, гауда вааран эдлэл, унадаг дугуй, уламжлалт үнэт зүйл, сонгодог хүлцлээрээ алдартай. Хуучны парламентын ардчилсан улс болох Нидерланд сүүлийн жилүүдэд мансууруулах бодис, биеэ үнэлэх явдал, ижил хүйстний хоорондоо гэрлэх эрх, эвтанази зэрэгт орчин үеийн либерал бодлого баримтлах болсон. [[Файл:Netherlands pol87.jpg|thumb|upright|Нидерландын газрын зураг]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1815 оны Холландын анхны Үндсэн хууль нь Хаанд үндсэн эрх мэдлийг олгосон боловч хууль тогтоох эрх мэдлийг хоёр танхимтай парламентад ([[Нидерланд хэл|нидерланд.]] Staten-Generaal ) өгсөн. Тус улсын орчин үеийн үндсэн хуулийг 1848 онд Виллем II хаан, алдарт либерал үзэлтэн Иоганн Рудольф Торбеке нарын санаачлагаар батлаж байсан байна. Энэхүү Үндсэн хуулиар Хааны эрх мэдлийг эрс хязгаарлаж, гүйцэтгэх эрх мэдлийг Засгийн газрын кабинетэд шилжүүлсэн тул "тайван хувьсгал" гэж үздэг. Үүнээс хойш Парламентаа шууд сонгуулиар сонгож, Засгийн газрын шийдвэр гаргахад ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Ийнхүү Нидерланд улс бүрэн Хаант засаглалаас Үндсэн хуульт Хаант засаглал, парламентын ардчилалд шилжсэн Европын анхны улсуудын нэг болсон байна. 1917 онд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж 23-аас дээш насны бүх эрчүүд санал өгөх эрхтэй болжээ. Хоёр жилийн дараа буюу 1919 онд насанд хүрсэн бүх эмэгтэйчүүд сонгох эрхээ авсан. 1971 оноос хойш 18-аас дээш насны бүх иргэд сонгох эрхтэй. Үндсэн хуулийн хамгийн том шинэчлэлт 1983 онд болсон. Одооноос эхлэн хүн амд улс төрийн төдийгүй нийгмийн эрхүүд ялгаварлан гадуурхахаас хамгаалах (шашин шүтлэг, улс төрийн итгэл үнэмшил, арьсны өнгө, хүйс болон бусад шалтгаанаар), цаазаар авах ялыг хориглох, амьдрах эрхийг баталгаажуулсан болно. Засгийн газар хүн амаа ажилгүйдлээс хамгаалах, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах үүргийг мөн хүлээх болсон. 1983 оноос хойшхи Үндсэн хуулийн хэд хэдэн өөрчлөлтөөр албадан цэрэг татахыг цуцалж, армийг гадаадад энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд ашиглах боломжийг нээсэн байна. Нидерландын хаан албан ёсоор төрийн тэргүүн боловч Засгийн газарт буюу Сайд нарын танхимд эрх мэдлээ шилжүүлдэг. Хаан- төрийн тэргүүний хувьд олон чиг үүрэгтэй. Үүнд:- жил бүр Парламентын жилийн чуулганы эхэнд хааны айлддаг үг байдаг ( 9 дүгээр сарын 3 дахь мягмар гарагт тохиодог). Хаан ширээнээс тавьсан илтгэлд засгийн газрын ирэх оны төлөвлөгөөг танилцуулдаг байна. Хаан засгийн газар байгуулахад мөн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Сонгуулийн дараа төрийн тэргүүн фракцуудын удирдагчид, Парламентын хоёр Танхимын дарга нар, Төрийн зөвлөлийн дэд даргатай зөвлөлддөг. Тэдний зөвлөмжийн дагуу Хаан Засгийн газрын тэргүүнийг томилж болно. Өнөөг хүртэл нэг нам үнэмлэхүй олонх болсон тохиолдол нэг ч хараахан гараагүй байна. Аль намууд хамтарч хэлэлцээр явуулж эвсэл болон засгийн газар байгуулах тохиролцож гэрээ байгуулдаг байна. Энэхүү гэрээ нь эвслийн засгийн газрын ирэх дөрвөн жилийн хугацаанд хэрэгжүүлэх төлөвлөгөөг тодорхойлдог байна. Энэхүү тохиролцоонд хүрсний дараа Хаан нь кабинет байгуулах үүрэг бүхий "тэргүүлэгч" томилдог. Ихэнх тохиолдолд "тэргүүлэгч" нь шинэ Засгийн газрын ерөнхий сайд болдог. Шинэ сайд нарыг хааны зарлигаар томилж, хаан тангараг өргүүлдэг байна. Хууль тогтоох эрх мэдлийг хаан (нэр төдий), парламент, бага хэмжээгээр засгийн газарт олгодог. Парламент нь эхний (75 суудал), хоёр дахь (150 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрдэнэ. Гол эрх мэдэлтэй хоёр дахь танхимыг бүх нийтийн шууд сонгуулийн эрхээр 4 жилийн хугацаатай сонгодог байна. Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь засгийн газрын гарт төвлөрдөг. Засгийн газар томоохон шийдвэрийг парламенттай зөвшилцөх үүрэгтэй тул парламентын олонхын үндсэн дээр байгуулагдана. Нидерландын сүүлийн үеийн түүхэн дэх аль ч нам парламентад үнэмлэхүй олонх болж байгаагүй тул засгийн газрууд үргэлж эвсэж бүрдүүлж ирсэн байсан. == Хүн ам == 2026 оны 6-р сарын байдлаар 18 095 800 сая хүн амтай байна. Европын бусад орнуудтай харьцуулахад Нидерландын хүн ам сүүлийн зуунд ихээхэн өссөн байна: 1850 онд 3 сая хүн амтай, 1900 онд 5 сая хүн амтай, 2000 онд 16 сая хүн амтай болж өссөн байна. Нидерландад уугуул иргэд болох голланд, фризчууд бөгөөд олон тооны цагаачид амьдардаг. Хүн амын угсаатны бүрэлдэхүүн хэсэг: 80.7% - Холланд, 2.4% - Герман, 2.4% - Индонез, 2.2% - Турк, 2% - Суринам, 2% - Мароккочууд, 1.5% - Энэтхэгчүүд, 0, 8% нь Антилианчууд ба Арубанчууд, 6.0% нь бусад угсаатны бүлгүүд байна. Хүн амын шашин шүтлэг: 33% - протестант шашинтнууд, 31.27% - католик шашинтнууд, 6% - мусульманчууд, 0.6% - Хинду шашинтнууд, 0.5% нь Буддын шашинтнууд, 2.2% нь бусад шашныг шүтдэг. Нидерландын хүн ам нь дэлхийн хамгийн өндөр хүмүүс гэдэг: насанд хүрсэн эрчүүдийн дундаж өндөр 182.5 см, насанд хүрсэн эмэгтэйчүүдийн дундаж өндөр 168.7 см байна. Нидерландад 16-аас доош насны хүүхдэд үнэ төлбөргүй боловсрол олгодог хуультай. Бага сургуульд 5-аас (мөн 4-ээс дээш насны эцэг эхийн хүсэлтээр) 12 хүртэлх насны хүүхдүүд суралцдаг. Энэ нь олон төрлийн боловсролын хөтөлбөрөөр ялгагдана. 12-16 насны хүүхэд бүрт заавал байх ёстой ерөнхий боловсролын сургууль нь сургалтын үйл явцад илүү жигд байдаг. Дээд боловсролыг коллеж, их сургууль эсвэл нээлттэй их сургуулиас (оройн болон эчнээ) авах боломжтой. Тус улсад 14 их сургууль байдаг (Нидерландын хамгийн эртний их сургууль нь Лейден, 1575 онд байгуулагдсан) ба насанд хүрэгчдэд зориулсан нээлттэй их сургууль байдаг байна. Дээд боловсрол нь ихэвчлэн зургаан жилийн сургалттай. == Засаг захиргааны хуваарь == {| style="background:transparent;" cellspacing="2px" | {| class="sortable wikitable" style="text-align:left; |- style="text-align:left" !width="55px"| [[Далбаа]]!!width="140px"|[[Аймаг (Нидерланд)|Аймаг]]!!width="80px"| [[Нийслэл]] !!width="80px"| Хамгийн том хот !!width="60px"| [[Нутаг дэвсгэр]] (км²)!!<ref name="ProvArea">{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/table.asp?STB=G1:A,G2&LA=nl&DM=SLNL&PA=70072ned&D1=224&D2=5-16&D3=l&HDR=T|language=Dutch|publisher=[[Statistics Netherlands]]|year=2007|accessdate=2007-10-13|title=Regionale Kerncijfers Nederland}}</ref>width="70px"| [[Хүн ам]]<ref>{{cite web|url=http://statline.cbs.nl/StatWeb/table.asp?D4=l&LA=nl&DM=SLNL&PA=03759ned&D1=0&D2=802-813&D3=0|language=Dutch|publisher=[[Statistics Netherlands]]|year=2007|accessdate=2007-10-13|title=Bevolking per regio naar leeftijd, geslacht en burgerlijke staat}}</ref> !!width="80px"|Нягтшил<br />(км² тутамд) |- | [[Файл:Flag of Gelderland.svg|27px]] || [[Гелдерланд]] || [[Арнем]] || [[Нэймеген]] || style="text-align:right"|4,971|| style="text-align:right"|1,979,059|| style="text-align:right"|398 |- | [[Файл:Flag Groningen.svg|27px]] || [[Гронинген (аймаг)|Гронинген]] || [[Гронинген]] || [[Гронинген]] || style="text-align:right"|2,333|| style="text-align:right"|573,614|| style="text-align:right"|246 |- | [[Файл:Flag Drenthe.svg|27px]] || [[Дренте]] || [[Ассен]] || [[Ассен]] || style="text-align:right"|2,641|| style="text-align:right"|486,197|| style="text-align:right"|184 |- | [[Файл:Flag of Zeeland.svg|27px]] || [[Зеланд (аймаг)|Зеланд]] || [[Мидделбург]] || [[Мидделбург]] || style="text-align:right"|1,787|| style="text-align:right"|380,497|| style="text-align:right"|213 |- | [[Файл:NL-LimburgVlag.svg|27px]] || [[Лимбург (Нидерланд)|Лимбург]] || [[Маастрихт]] || [[Маастрихт]] || style="text-align:right"|2,150|| style="text-align:right"|1,127,805|| style="text-align:right"|525 |- | [[Файл:Flag Overijssel.svg|27px]] || [[Оверэйссел]] || [[Зволле]] || [[Энсхедэ]] || style="text-align:right"|3,325|| style="text-align:right"|1,116,374|| style="text-align:right"|336 |- | [[Файл:Flag Zuid-Holland.svg|27px]] || [[Өмнөд Холланд]] || [[Хааг]] || [[Роттердам]] || style="text-align:right"|2,814|| style="text-align:right"|3,455,097|| style="text-align:right"|1228 |- | [[Файл:Flag North-Holland, Netherlands.svg|27px]] || [[Умард Холланд]] || [[Хаарлем]] || [[Амстердам]] || style="text-align:right"|2,671|| style="text-align:right"|2,613,070|| style="text-align:right"|978 |- | [[Файл:Utrecht (province)-Flag.svg|27px]] || [[Утрехт (аймаг)|Утрехт]] || [[Утрехт]] || [[Утрехт]] || style="text-align:right"|1,385|| style="text-align:right"|1,190,604|| style="text-align:right"|860 |- | [[Файл:Flevolandflag.svg|27px]] || [[Флеволанд]] || [[Лелистад]] || [[Алмере]] || style="text-align:right"|1,417|| style="text-align:right"|374,424|| style="text-align:right"|264 |- | [[Файл:Frisian flag.svg|27px]] || [[Фрисланд]]|| [[Лэүварден]] || [[Лэүварден]] || style="text-align:right"|3,341|| style="text-align:right"|642,209|| style="text-align:right"|192 |- | [[Файл:North Brabant-Flag.svg|27px]] || [[Хойд Брабант]]|| [[’с-Хертогенбос]] || [[Эйндховен]] || style="text-align:right"|4,916|| style="text-align:right"|2,419,042|| style="text-align:right"|492 |} |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Categories of the Netherlands|Нидерланд}} * [https://web.archive.org/web/20061001220657/http://www.minbuza.nl/en/welcome/Netherlands About the Netherlands -- Dutch Ministry of Foreign Affairs] * [http://overheid.nl/english/ Overheid.nl] - official Dutch government portal * [http://www.government.nl Government.nl] - official Dutch government web site * [https://web.archive.org/web/20070612210611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nl.html CIA - The World Factbook -- Netherlands] * [https://web.archive.org/web/20160330214048/http://www.cbs.nl/en-GB/menu/cijfers/default.htm CBS] - Key figures from the Dutch bureau of statistics * [https://web.archive.org/web/20080629100421/http://www.expatica.com/nl/main.html Local news and features on the Netherlands],''Expatica'' * [http://www.holland.com Holland.com] - English website of the Netherlands tourist office == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр Нидерландын Хант Улс |Хөтлөгч мөр Нидерландын аймгууд |Европ }} [[Ангилал:Нидерланд| ]] ggotzk5c7bpu8n3866we9fcawph9oj5 0 9138 865021 862762 2026-08-05T20:47:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865021 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Хавай муж улс |англи нэр =State of Hawaii<br />Moku'āina o Hawai'i |далбаа =Flag of Hawaii.svg |нэр =Хавай |сүлд =Seal of the State of Hawaii.svg |хуучин нэр =Хавайн Нутаг Дэвсгэр |хуучин далбаа =Flag of Hawaii.svg |хоч =The Aloha State (Алоха муж улс) |уриа =Ua Mau ke Ea o ka ʻĀina i ka Pono<br />(Монгол орчуулга: Газрын амьдрал зөв зүйтэй байдалд мөнхөрнө) |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]], [[Хавай хэл|хавай]] |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA HI.svg |нийслэл =[[Хонолулу]] |хамгийн том хот =[[Хонолулу]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =43 |нийт нутаг дэвсгэр =28,311 |өргөн =хэмжих боломжгүй |урт =2,450 |усны эзлэх хувь =41.2 |өргөрөг =18° 55′ N - 28° 27′ N |уртраг =154° 48′ W - 178° 22′ W |хүн ам =1,283,388 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =72.83 |хүн амын байр =42 |өрхийн дундаж орлого =$53,123 |орлогын байр =8 |нягтшил байр =13 |хамгийн өндөр цэг =[[Мауна Кеа]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessmonthday =November 3| accessyear =2006| access-date =Аравдугаар сар 15, 2008| archive-date =Зургадугаар сар 1, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =4,205 |дундаж өндөр =925 |хамгийн нам цэг =[[Номхон Далай]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =0 |нэгдсэн өдөр =1959 оны наймдугаар сарын 21 |нэгдсэн дараалал =50 |амбан захирагч =[[Линда Лингл]] (БНН) |дэд захирагч =[[Жэймс Айона]] (БНН) |сенатчид =[[Даниел Инойе]] (АН)<br />[[Даниел Акака]] (АН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Хавай-Алеутын цагийн бүс|Хавай]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-10<br /> ([[зуны цагийн тоолол]]гүй) |цагийн бүс 2 = |шуудангийн товчлол = HI |уламжлалт товчлол = |ISOкод = US-HI |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт = www.hawaii.gov |тайлбар = }} '''Хавай муж улс''' ({{Lang-en|State of Hawaii}}; [[Хавай хэл]]: ''Moku'āina o Hawai'i'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын эх газраас баруун өмнө зүгт, [[Япон]]оос зүүн өмнө зүгт, [[Австрали]]ас зүүн хойд зүгт [[Номхон Далай]]н төв хэсэгт орших АНУ-ын муж улс юм. Тус муж улс нь 1959 оны наймдугаар сарын 21-нд Холбоонд нэгдэн орсноор АНУ-ын тавьдахь муж улс болсон. Нийслэл нь Оаху арал дээр орших [[Хонолулу]] хот юм. Хүн амын хамгийн сүүлийн тооллогоор мужийн хүн ам 1,283,388 байв. Энэ муж улс нь уртаашаа 2400 гаруй км талбайд тархсан олон зуун арлаас бүрдэх, галт уулс бүхий [[Хавайн арлууд]]ыг бараг тэр чигт нь хамардаг. Ольтригийн зүүн өмнөд үзүүрт найман "гол арал" нь байдаг ба баруун хойноос, зүүн өмнөөшөө нь нэрлэвэл [[Нийхау]], [[Кауай]], [[Оаху]], [[Молокай]], [[Ланай]], [[Кахоолаве]], [[Мауй]], [[Хавай (арал)|Хавай]] болно. Эднээс Хавай арал хамгийн том бөгөөд муж улсын нэртэй андуурахгүйн тулд "Том арал" гэж дуудах нь элбэг байдаг. Энэ ольтриг нь физик газарзүй болон угсаатан судлалын хувьд [[Далайн орнууд]]ын [[Полинез]]ийн дэд бүсэд багтана. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * The Constitution of the State of Hawaii. Article XV. * Bushnell, O. A. 1993. ''The Gifts of Civilization: Germs and Genocide in Hawai'i''. ISBN 0-8248-1457-6. Honolulu: University of Hawaii Press * Kinzer, Stephen 2007, ''Overthrow: America's Century of Regime Change from Hawaii to Iraq''. ISBN 0-8050-8240-9. Times Books * {{cite book | last = Lyovin | first = Anatole V. | title = An Introduction to the Languages of the World | url = https://archive.org/details/introductiontola0000lyov | location = New York | publisher = Oxford University Press, Inc | year = 1997 | isbn = 0-19-508116-1 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * {{cite book | last = Pukui | first = Mary Kawena | coauthors = Samuel H. Elbert | title = Hawaiian Dictionary | url = https://archive.org/details/hawaiiandictiona0000puku_u8t6 | location = Honolulu | publisher = University of Hawaii Press | year = 1986 | isbn = 0-8248-0703-0 | ISBN status = May be invalid - please double check | unused_data = |ISBN status = May be invalid - please double check}} * Schamel, Wynell and Charles E. Schamel. "The 1897 Petition Against the Annexation of Hawaii." Social Education 63, 7 (November/December 1999): 402-408. * Stokes, John F.G. 1932. "Spaniard and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts." American Anthropologist, New Series, v, 34, n, 4, pp. 594-600. == Гадны холбоос == {{Commonscat|Hawaii}} * [http://www.gohawaii.com Хавайн аялал жуулчлалын албан ёсны вэбсайт] * [http://www.ehawaii.gov/dakine/index.html Муж улсын албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20111004170230/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/HI.htm Хавай муж улсын баримт мэдээлэл] АНУ-ын Хөдөө аж ахуйн департамент * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=HI Хавайн газарзүй, шинжлэх ухааны бусад мэдээлэл] * [https://web.archive.org/web/20080609213401/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=HI Хавайн эрчим хүчний өгөгдөл мэдээлэл] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=15304 Хавайн арлуудын сансраас авсан зураг] [[НАСА]]-гийн [[Дэлхийн одон орон судлах төв]] * https://web.archive.org/web/20181226000428/http://www.netstate.com/states/intro/hi_intro.htm%20 {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Хавай| ]] [[Ангилал:Полинезийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орнуудын арлын бүлэг]] [[Ангилал:Номхон далайн арлын бүлэг]] akojuzxq4lnvorogm9jenqinn9yda5j 0 9294 864750 853424 2026-08-05T16:18:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864750 wikitext text/x-wiki [[Зураг:CIA WorldFactBook-Political world.svg|thumb|Дэлхийн газрын зураг]] [[Зураг:Дэлхийн улс төрийн атлас-2000-аад он, орос хэлээр.jpg|thumb|Дэлхийн газрын зураг, оросоор]] [[2014]] оны байдлаар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 улс байна. [[Гэгээн Ширээт Улс]] 1964 оноос, [[Палестин]] 2012 оноос хойш байнгын ажиглагчийн эрхтэй болсон бөгөөд олон улсын өргөн эрхтэй. Үүнээс гадна 10 гаруй орон тусгаар тогтносон боловч бусад улсаар бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, олон улсын эрх зүйн чадамжгүй гэж тооцогдсоор байна. == Улс орны жагсаалт == ===НҮБ-ын гишүүн улс болон Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улсууд=== {{col-begin|width=760px}} {{col-2}} '''"[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтолцоо|НҮБ-ын тогтолцоо]] дахь гишүүнчлэл" багана''' {{legend|white|[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын гишүүн улс]]}} {{legend|#ddf|[[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улс]]}} {{col-2}} '''"Бүрэн эрхийн маргаан" багана''' {{legend|white|Маргаангүй бүрэн эрх}} {{legend|#fcc|Маргаантай бүрэн эрх}} {{col-end}} {| class="sortable wikitable" text-align:left;" |- ! style="width:150pt;"| Нийтлэг ба албан ёсны нэр ! style="width:90pt;"| [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтолцоо|НҮБ-ын тогтолцоо]] дахь гишүүнчлэл{{efn|Энэ багана нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн үгүйг илтгэнэ.<ref name="unms"/> Түүнчлэн НҮБ-ын гишүүн бус улс орнууд [[Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг]] эсвэл [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагуудын]] аль нэгэнд гишүүнээр элсэх замаар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтолцоо|НҮБ-ын тогтолцоонд]] оролцохыг заана. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүд дор хаяж нэг төрөлжсөн агентлагт харьяалагддаг бөгөөд [[Олон Улсын Шүүх]]ийн дүрмийн тал юм.}} ! style="width:90pt;"| Бүрэн эрхийн маргаан{{efn|Энэ багана тухайн улс нь бүрэн эрхт байдлын томоохон маргааны сэдэв мөн эсэхийг харуулна. Зөвхөн өөр улс бүрэн эрхт байдлыг нь үгүйсгэж буй улсуудыг л жагсаасан болно.}} ! class="unsortable"| Бүрэн эрхийн статус, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдлын талаарх нэмэлт мэдээлэл{{efn|Дараах мэдээллүүдийг оруулсан: * Тухайн улсын бүрэн эрхт байдлыг олон улсад хэр зэрэг хүлээн зөвшөөрч байгаа. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт]]аас харах боломжтой, * [[Европын Холбоо]]ны гишүүнчлэл,{{efn|name="EU"}} * Хэрэв боломжтой бол бүрэн эрхт улсын нутаг дэвсгэрт хамаарахгүй аливаа [[Хараат нутаг дэвсгэр#Хураангуй|хараат нутаг дэвсгэр]], * боломжтой үед холбооны улсын холбооны бүтэц, * Бүрэн эрхт улсын нутаг дэвсгэр дэх аливаа [[Өөртөө засах бүсийн жагсаалт улс орноор|өөртөө засах бүс]], * Нэг хүн нэгээс олон улсын Төрийн тэргүүн байх аливаа нөхцөл байдал, * [[Цөллөгт байгаа засгийн газар|Цөллөгт байгаа аливаа засгийн газрыг]] дор хаяж нэг муж хүлээн зөвшөөрсөн.}} |- |<span id="Австрали"></span>'''{{flag|Австрали}}'''&nbsp;– Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Австрали нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"}} бөгөөд [[Австралийн муж ба нутаг дэвсгэрүүд|муж, нутаг дэвсгэрийн]] аль алиных нь [[холбооны улс|холбоо]] юм. Зургаан муж, гурван дотоод нутаг дэвсгэр, зургаан гадаад нутаг дэвсгэр, нэг [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын гадаад нутаг дэвсгэр байдаг. Австралийн гадаад нутаг дэвсгэрүүд нь: * ''{{noflag|[[Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр]]}}'' * {{flag|Зул Сарын Арал}} * {{flag|Кокос (Кийлинг) Арлууд}} * {{flag|Норфолк Арал}} * {{noflag|[[Хэрд Арал ба Макдоналд Арлууд]]}} * {{noflag|[[Шүрэн Тэнгисийн Арлууд]]}} * {{noflag|[[Эшмор ба Картьер Арлууд]]}} |- |<span id="Австри"></span>'''{{flag|Австри}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Австри Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}[[Европын Холбоо]]ны гишүүн.{{efn|[[Европын Холбоо]]ны гишүүн орнууд хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн хэлбэрээр бүрэн эрхийнхээ тодорхой хэсгийг ЕХ-ны байгууллагуудад шилжүүлсэн нь [[үндэстэн дамнасан нэгдэл|үндэстэн дамнасан нэгдлийн]] жишээ юм. ЕХ нь 27 гишүүн улстай.<ref>{{Cite web|title=Country profiles|url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/country-profiles_en|access-date=2023-07-11|website=Европын Холбоо}}</ref>|name="EU"}} Австри нь [[Австрийн холбооны муж|есөн мужийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Азербайжан"></span>'''{{flag|Азербайжан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Азербайжан нь [[Нахчыван]] хэмээх нэг өөртөө засах аймагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Албани"></span>'''{{flag|Албани}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Албани Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Алжир"></span>'''{{flag|Алжир}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Алжир Ард Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Америкийн Нэгдсэн Улс"></span>'''{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}'''&nbsp;– Америкийн Нэгдсэн Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Америкийн Нэгдсэн Улс нь [[АНУ-ын муж, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|50 муж]], нэг [[Вашингтон (хот)|холбооны тойрог]] болон нэг [[Палмира Атолл|нэгтгэсэн нутаг дэвсгэрийн]] [[холбооны улс]] юм. Нэмж дурдахад, [[АНУ-ын Холбооны засгийн газар]] нь 13 [[нэгтгээгүй нутаг дэвсгэр]]т бүрэн эрх мэдэлтэй байдаг. Эдгээр нутаг дэвсгэрээс дараах таван нутаг дэвсгэрт хүн оршин суудаг: * {{flag|Америкийн Виржинийн арлууд}} * {{flag|Америкийн Самоа}} * {{flag|Гуам}} * {{flag|Пуэрто-Рико}} * {{flag|Хойд Марианы арлууд}} Тэрээр мөн хэд хэдэн хүн амгүй нутаг дэвсгэрт бүрэн эрхтэй: * [[Бэйкэр арал]] * [[Вэйк арал]] * [[Жарвис арал]] * [[Жонстон Атолл]] * [[Кингмэн Шүрэн арал]] * [[Мидвэй Атолл]] * [[Навасса арал]] * [[Хаулэнд арал]] Мөн дараах хоёр нутаг дэвсгэрийн бүрэн эрхт байдлын маргаантай: * ''[[Бахо Нуэво Банк]]'' * ''[[Серранилла Банк]]'' Гурван бүрэн эрхт улс [[Чөлөөт холбооны гэрээ]]ний дагуу Америкийн Нэгдсэн Улсын [[холбоотой улс|холбоот улс]] болсон: * {{flag|Маршаллын арлууд}} – Маршаллын Арлуудын Бүгд Найрамдах Улс * {{flag|Микронезийн Холбооны Улс|name=Микронези}} – Микронезийн Холбооны Улс * {{flag|Палау}} – Бүгд Найрамдах Палау Улс |- |<span id="Ангол"></span>'''{{flag|Ангол}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ангол Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Андорра"></span>'''{{flag|Андорра}}'''&nbsp;– Андоррын Гүнт Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Андорра нь төрийн тэргүүний албыг [[Францын Ерөнхийлөгч]] болон [[Гэгээн Ширээт Улс|Гэгээн Ширээний]] зөвшөөрлөөр томилдог Ромын Католик шашны [[Урхелийн Ромын Католик Епархи|Урхелийн хамба лам]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |title=Andorra country profile |work=BBC News |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215064605/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/992562.stm#leaders |archive-date=15 February 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> нар ''ex officio''-гийн дагуу хамтран гүйцэтгэдэг хамтарсан засаглалтай юм. |- |<span id="Антигуа ба Барбуда"></span>'''{{flag|Антигуа ба Барбуда}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Антигуа ба Барбуда нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"|Хамтын нөхөрлөлийн улс гэдэг нь төрийн тэргүүнээр хаан [[III Чарльз]] байдаг [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]]ийн аливаа гишүүн улсыг хэлнэ. Орон бүр нь тусдаа, бие даасан, бүрэн эрхт улс юм; [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс#Улс хоорондын харилцаа|улс хоорондын харилцааг]] харах.}} ба [[Барбуда]] гэдэг нэг өөртөө засах нутагтай.<ref>{{cite web |author = Антигуа ба Барбудын Засгийн Газар |title = Бүлэг 44: Барбудагийн нутгийн удирдлагын тухай хууль |work = Антигуа ба Барбудын хууль |url = http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf |access-date = 10 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110706071022/http://www.laws.gov.ag/acts/chapters/cap-44.pdf |archive-date = 6 July 2011 |url-status = dead |df = dmy-all }}</ref>{{efn|name="autonomous"|Бие даасан байдал өндөртэй захиргааны нэгжүүдийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Өөртөө засах бүс нутгийн жагсаалт улс орноор|өөртөө засах нэгжийн жагсаалт]]аас үзнэ үү.}} |- |<span id="Арабын Нэгдсэн Эмират Улс"></span>'''{{flag|Арабын Нэгдсэн Эмират Улс}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Арабын Нэгдсэн Эмират Улс нь [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улсын эмиратууд|долоон эмиратын]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Аргентин"></span>'''{{flag|Аргентин}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Аргентин Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Аргентин нь [[Аргентины мужууд|23 муж, нэг өөртөө засах хотоос]] бүрддэг [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Армени"></span>'''{{flag|Армени}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Армени Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс | style="background:#fcc;"|[[#Пакистан|Пакистан]] хүлээн зөвшөөрөөгүй. {{extent}}[[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Арцахын]] [[Уулын Карабахын мөргөлдөөн|маргаанаас]] болж Арменийг Пакистан [[Армени–Пакистаны харилцаа|хүлээн зөвшөөрдөггүй]].<ref>{{cite web|url=http://www.foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|title=Pakistan Worldview, Report 21, Visit to Azerbaijan|publisher=Senate of Pakistan Foreign Relations Committee|date=2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219074354/http://foreignaffairscommittee.org/includes/content_files/Report%2021%20-%20Visit%20to%20Azerbaijan.pdf|archive-date=19 February 2009}}</ref><ref>{{Cite web|title=Nilufer Bakhtiyar: "For Azerbaijan Pakistan does not recognise Armenia as a country"|url=http://www.today.az/news/politics/30102.html|date=13 September 2006|access-date=11 June 2023 |website=Today.az |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813064453/http://www.today.az/news/politics/30102.html |archive-date=13 August 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.az/articles/armenia/86325|title=Pakistan the only country not recognising Armenia – envoy|publisher=News.Az|date=5 February 2014|access-date=17 February 2014|quote=We are the only country not recognising Armenia as a state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223095734/http://news.az/articles/armenia/86325|archive-date=23 February 2014}}</ref> |- |<span id="Афганистан"></span>'''{{noflag|[[Афганистан]]}}'''<!--Please leave this alone, consensus is WP:NPOV requires the name of the country here to simply be Afghanistan, without a flag. The situation is explained in the further information column.--> |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Де-факто эрх баригч {{flag|Афганистан|name=Афганистаны Исламын Эмират Улс}}ын засгийн газрыг [[Афганистаны Исламын Эмират Улсын хүлээн зөвшөөрөлт|ямар ч улс хүлээн зөвшөөрөөгүй]]. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь {{flag|Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс}}ыг Афганистаны засгийн газар хэмээн хүлээн зөвшөөрсөөр байна.<ref name="akhund2">{{Cite news|date=7 September 2021|title=Taliban announce new government for Afghanistan|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-58479750}}</ref><ref name="UN_Seats_Denied">{{Cite news|date=1 December 2021|title=U.N. Seats Denied, for Now, to Afghanistan's Taliban and Myanmar's Junta|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/2021/12/01/world/americas/united-nations-taliban-myanmar.html}}</ref> |- |<span id="Балба"></span>'''{{flag|Балба}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Балба Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Балба нь [[Балбын мужууд|7 мужаас]] бүрддэг [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Бангладеш"></span>'''{{flag|Бангладеш}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Бангладеш Ард Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Барбадос"></span>'''{{flag|Барбадос}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бахам"></span>'''{{flag|Бахам}}'''&nbsp;– Бахамын Хамтын Нөхөрлөлийн Улс<ref>{{cite web|title=Bahamas, The {{!}} The Commonwealth|url=http://thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|website=thecommonwealth.org|date=15 August 2013|access-date=12 March 2018|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20180309082734/http://www.thecommonwealth.org/our-member-countries/bahamas|archive-date=9 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Бахам нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Бахрейн"></span>'''{{flag|Бахрейн}}'''&nbsp;– Бахрейны Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Беларусь"></span>'''{{flag|Беларусь}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Беларусь Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Маргаантай [[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|2020 оны сонгуулийн]] дараа олон улс орнууд Ерөнхийлөгч [[Александр Лукашенко]]г [[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль ба жагсаалд үзүүлсэн олон улсын хариу үйлдэл|хүлээн зөвшөөрөхөө больсон]]. Литва одоогоор [[Светлана Тихановская|Светлана Цихановскаягийн]] [[Зохицуулах зөвлөл (Беларусь)|Зохицуулах зөвлөлийг]] Беларусийн хууль ёсны засгийн газраар хүлээн зөвшөөрч байна.<ref>{{cite web |author1=Бүгд Найрамдах Литва Улсын Гадаад хэргийн яам |author1-link=адаад хэргийн яам (Литва) |title=Беларусийн нөхцөл байдлын талаарх Литвийн Гадаад хэргийн яамны мэдэгдэл |url=https://www.mfa.lt/default/en/news/lithuanian-foreign-ministrys-statement-on-the-situation-in-belarus |access-date=2022-03-14 |date=2020-09-23 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |<span id="Белиз"></span>'''{{flag|Белиз}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Белиз нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Бельги"></span>'''{{flag|Бельги}}'''&nbsp;– Бельгийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Бельги нь [[Бельгийн нийгэмлэг, бүс нутаг, хэлний бүсүүд|гурван хэлний нийгэмлэг болон гурван бүс нутгаас]] бүрддэг [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Бенин"></span>'''{{flag|Бенин}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Бенин Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Болгар"></span>'''{{flag|Болгар}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Болгар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Боливи"></span>'''{{flag|Боливи}}'''&nbsp;– Боливийн Олон Үндэстний Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Босни ба Херцеговин"></span>'''{{flag|Босни ба Херцеговин}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Босни ба Херцеговин нь хоёр ''бүрэлдэхүүн'' хэсэгтэй: * {{noflag|[[Босни ба Херцеговины Холбооны Улс]]}} * {{flag|Бүгд Найрамдах Српска Улс}} болон өөртөө засах захиргааны ''дүүрэг'' [[Брчко дүүрэг]].<ref name="Stjepanović2015">{{cite journal |title=Dual Substate Citizenship as Institutional Innovation: The Case of Bosnia's Brčko District |journal=Nationalism and Ethnic Politics |date=2015 |pages=382–383 |first=Dejan |last=Stjepanović |volume=21 |issue=4 |doi=10.1080/13537113.2015.1095043 |s2cid=146578107 |issn=1353-7113 |eissn=1557-2986 |oclc=5927465455 }}</ref> |- |<span id="Ботсвана"></span>'''{{flag|Ботсвана}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ботсвана Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бразил"></span>'''{{flag|Бразил}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Бразил Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Бразил нь [[Бразилын мужууд|26 муж болон нэг холбооны тойргийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Бруней"></span>'''{{flag|Бруней}}'''&nbsp;– Бруней Даруссалам Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Буркина Фасо"></span>'''{{flag|Буркина Фасо}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бурунди"></span>'''{{flag|Бурунди}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Бурунди Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бутан"></span>'''{{flag|Бутан}}'''&nbsp;– Бутаны Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Вануату"></span>'''{{flag|Вануату}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Вануату Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Ватикан"></span>'''{{flag|Ватикан}}'''&nbsp;– Ватикан Хот Улс | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> "[[Гэгээн Ширээт Улс]]" нэрээр [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид#Одоогийн гишүүн бус ажиглагчид|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улс]]; гурван [[НҮБ-ын төрөлжсөн агентлаг]]ийн гишүүн |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}{{Numrec|Holy See|N=3||улс}}тай дипломат харилцаатай [[Гэгээн Ширээт Улс|Гэгээн Ширээ]] захирдаг бүрэн эрхт улс. Энэ тоо нь НҮБ-ын {{Numrec|Holy See|link=N}} гишүүн улс, Күүкийн арлууд, Бүгд Найрамдах Хятад Улс (Тайвань), Палестин улсаас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|title=Bilateral relations of the Holy See|publisher=Holy See website|access-date=5 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709142833/https://www.vatican.va/roman_curia/secretariat_state/documents/rc_seg-st_20010123_holy-see-relations_en.html|archive-date=2014-07-09|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Нэмж дурдахад, Европын Холбоо болон Мальтын Бүрэн Эрхт Цэргийн Дэг Жаяг нь Гэгээн Ширээтэй дипломат харилцаатай байдаг. Гэгээн Ширээ нь гурван [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлаг]] ([[Олон Улсын Цахилгаан Холбооны Байгууллага|ITU]], [[Дэлхийн Шуудангийн Холбоо|UPU]], ба [[Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага|WIPO]]) болон [[Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг|ОУАЭА]], бөгөөд НҮБ-ын байнгын ажиглагч ("Гишүүн бус улс" төрөлд)<ref name="unnms">{{cite web|title=Non-member States and Entities |url=https://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |publisher=United Nations |access-date=30 August 2010 |date=29 February 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509204646/http://www.un.org/en/members/nonmembers.shtml |archive-date=9 May 2009 }}</ref> болон [[Гэгээн Ширээт Улсын гадаад харилцаа#Олон улсын байгууллагууд|олон НҮБ-ын тогтолцооны бусад байгууллагууд]]ын гишүүн юм. Ватикан Хотыг Ромын Епархийн хамба лам болон Ватикан Хотын бүрэн эрхт ''эрх мэдэл'' бүхий [[Пап]] ламаас томилогдсон албан тушаалтнууд удирддаг. |- |<span id="Венесуэл"></span>'''{{flag|Венесуэл}}'''&nbsp;– Боливарын Бүгд Найрамдах Венесуэл Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Венесуэл нь [[Венесуэлийн мужууд|23 муж]], [[Венесуэлийн засаг захиргааны хуваарь|нэг нийслэлийн тойрог, болон холбооны хамааралын]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Вьетнам"></span>'''{{flag|Вьетнам}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Социалист Вьетнам Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Габон"></span>'''{{flag|Габон}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Габон Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гайана"></span>'''{{flag|Гайана}}'''&nbsp;– Хамтын ажиллагааны Бүгд Найрамдах Гайана Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гамби"></span>'''{{flag|Гамби}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Гамби Улс<ref>{{cite web|title=The Gambia profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|website=BBC News|access-date=12 March 2018|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311064543/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13376517|archive-date=11 March 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гана"></span>'''{{flag|Гана}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Гана Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гватемал"></span>'''{{flag|Гватемал}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Гватемал Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гвиней"></span>'''{{flag|Гвиней}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Гвиней Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Гвиней-Бисау"></span>'''{{flag|Гвиней-Бисау}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Гвиней-Бисау Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Герман"></span>'''{{flag|Герман}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Герман нь [[Германы муж улс|16 мужийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Грек"></span>'''{{flag|Грек}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Грек Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Грек [[Атос уул]] хэмээх нэг өөртөө засах бүсийг агуулдаг.<ref>Грекийн Үндсэн хууль, Бүл. 105.</ref> |- |<span id="Гренада"></span>'''{{flag|Гренада}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Гренада нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Гүрж"></span>'''{{flag|Гүрж}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Гүрж нь [[Аджар]] болон [[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Абхазийн Засгийн газар|Абхаз]] хэмээх хоёр өөртөө засах бүгд найрамдах улсыг агуулдаг.{{efn|name="autonomous"}} [[#Абхаз|Абхаз]] болон [[#Өмнөд Осети|Өмнөд Осети]]д, де-факто улсууд байгуулагдсан. |- |<span id="Дани"></span>'''{{flag|Дани}}'''&nbsp;– Данийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} [[Данийн хаант улс]] 2 өөртөө засах нутаг дэвсгэртэй: * {{flag|Гренланд}} * {{flag|Фарерын арлууд}} Дани, Фарерын арлууд, Гренланд зэрэг нь Хаант улсын гурван улсыг бүрдүүлдэг.{{efn|"Дани" гэсэн нэр томъёо нь Дани эсвэл Данийн хаант улсыг бүхэлд нь (жишээлбэл, олон улсын байгууллагуудад) илэрхийлж болно.}} Данийн Хаант Улс бүхэлдээ ЕХ-ны гишүүн боловч ЕХ-ны хууль тогтоомж (ихэнх тохиолдолд) Фарерын арлууд болон Гренландад хамаарахгүй. Нэмэлт мэдээллийг [[Гренланд болон Европын Холбоо]], болон [[Фарерын арлууд болон Европын Холбоо]] өгүүллээс харна уу.<ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12710.html |title=Home Rule Act of the Faroe Islands : No. 137 of March 23, 1948 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910005827/http://www.stm.dk/_p_12710.html |archive-date=10 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.stm.dk/_p_12712.html |title=The Greenland Home Rule Act : Act No. 577 of 29 November 1978 |website=Statsministeriat |location=Copenhagen |access-date=20 May 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140214060548/http://www.stm.dk/_p_12712.html |archive-date=14 February 2014 }}</ref> |- |<span id="Доминика"></span>'''{{flag|Доминика}}'''&nbsp;– Доминикийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бүгд Найрамдах Доминикан Улс"></span>'''{{flag|Доминикан|name=Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Египет"></span>'''{{flag|Египет}}'''&nbsp;– Арабын Бүгд Найрамдах Египет Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Жибути"></span>'''{{flag|Жибути}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Жибути Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Замби"></span>'''{{flag|Замби}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Замби Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Зимбабве"></span>'''{{flag|Зимбабве}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Зимбабве Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Зүүн Тимор"></span>'''{{flag|Зүүн Тимор}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Зүүн Тимор Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Израил"></span>'''{{flag|Израил}}'''&nbsp;– Израил Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс | style="background:#fcc;" |[[Израилын олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөөгүй]] {{extent}}[[#Палестин|Палестин]]ы нэхэмжилж буй газар нутагт Израил хүчтэй хяналт тавьдаг. [[Зүүн Иерусалим]]ыг өөртөө нэгтгэсэн<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|title=Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel|website=www.knesset.gov.il|access-date=7 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905144734/http://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm|archive-date=5 September 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> үйлдлийг олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрөөгүй үйлдэл юм.<ref name=dis>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |title=Disputes: International |publisher=CIA World Factbook |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514215411/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2070.html |archive-date=14 May 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Израил нь [[Баруун эрэг]] орчмын бусад хэсэгт [[2-р Ослогийн гэрээний Баруун эргийн нутаг дэвсгэр|янз бүрийн түвшний хяналт тавьдаг]] бөгөөд [[Газын зурвас]] дахь [[Израилын нэг талын гарах төлөвлөгөө|иргэний болон цэргийн байнгын ажиллагаагаа]] зогсоосон ч олон улсын хуулийн дагуу эзлэн түрэмгийлэгч улс гэж тооцогддог хэвээр.<ref>{{cite web |last = Bell |first = Abraham |title = International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |work = Jerusalem Issue Brief, Vol. 7, No. 29 |publisher = Jerusalem Center for Public Affairs |date = 28 January 2008 |url = http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date = 21 June 2010 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web | last = Salih | first = Zak M. | title = Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status | publisher = [[University of Virginia School of Law]] | date = 17 November 2005 | url = http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | access-date = 16 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead | df = dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title = Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher = Human Rights Watch |date = 29 October 2004 |url = https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date = 1 November 2008 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref><ref name=occ>{{cite journal|url=https://books.google.com/books?id=hYiIWVlpFzEC&pg=PA429|page=429|first=Andrew|last=Sanger|title=The Contemporary Law of Blockade and the Gaza Freedom Flotilla|journal=Yearbook of International Humanitarian Law 2010|volume=13|editor=M.N. Schmitt |editor2=Louise Arimatsu |editor3=Tim McCormack|publisher=Springer Science & Business Media|date=2011|isbn=978-90-6704-811-8|quote=It is this direct external control over Gaza and indirect control over life within Gaza that has led the United Nations, the UN General Assembly, the UN Fact Finding Mission to Gaza, International human rights organisations, US Government websites, the UK Foreign and Commonwealth Office and a significant number of legal commentators, to reject the argument that Gaza is no longer occupied.|doi=10.1007/978-90-6704-811-8_14|series=Yearbook of International Humanitarian Law}}<br />* {{cite book|title=International Law and the Classification of Conflicts|editor=Elizabeth Wilmshurst|first=Iain|last=Scobbie|author-link=Iain Scobbie|publisher=Oxford University Press|date=2012|isbn=978-0-19-965775-9|page=295|url=https://books.google.com/books?id=GM90Xp03uuEC&pg=PA295|quote=Even after the accession to power of Hamas, Israel's claim that it no longer occupies Gaza has not been accepted by UN bodies, most States, nor the majority of academic commentators because of its exclusive control of its border with Gaza and crossing points including the effective control it exerted over the Rafah crossing until at least May 2011, its control of Gaza's maritime zones and airspace which constitute what Aronson terms the 'security envelope' around Gaza, as well as its ability to intervene forcibly at will in Gaza.}}<br />* {{cite book|title=Prefiguring Peace: Israeli-Palestinian Peacebuilding Partnerships|first=Michelle|last= Gawerc|publisher=Lexington Books|date=2012|isbn=9780739166109|page=44|url=https://books.google.com/books?id=Hka8FZ4UdWUC&pg=PA44|quote= In other words, while Israel maintained that its occupation of Gaza ended with its unilateral disengagement Palestinians – as well as many human right organizations and international bodies – argued that Gaza was by all intents and purposes still occupied.}}</ref> Израилыг [[Израилын олон улсын хүлээн зөвшөөрөлт|НҮБ-ын 28 гишүүн улс]] болон [[#БНААСХ|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс]] хүлээн зөвшөөрдөггүй. НҮБ-ын гишүүн орнуудын дийлэнх нь Палестины ард түмний төлөөлөгч хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн [[Палестины чөлөөлөх байгууллага]] [[Израил-Палестиныг чөлөөлөх байгууллагын хүлээн зөвшөөрөх бичиг|1993 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн]]. |- |<span id="Индонез"></span>'''{{flag|Индонез}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Индонез Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Индонез есөн өөртөө засах [[Индонезийн муж|мужтай]]: [[Аче]], [[Жакарта]], [[Төв Папуа]], [[Уулын Папуа]], [[Папуа (муж)|Папуа]], [[Өмнөд Папуа]], [[Баруун Өмнөд Папуа]], [[Баруун Папуа (муж)|Баруун Папуа]], болон [[Иогякарта Тусгай Бүс|Иогякарта]].{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Ирак"></span>'''{{flag|Ирак}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ирак Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Ирак нь [[Иракийн засаг захиргааны хуваарь|19 мужийн]] [[холбооны улс]]{{efn|name="federal"}}<ref>{{Cite web|url=http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf|archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20160518175432/http://portal.unesco.org/ci/en/files/20704/11332732681iraqi_constitution_en.pdf/iraqi_constitution_en.pdf|url-status=dead|title=Iraqi constitution|archivedate=18 May 2016}}</ref> ба дөрөв нь өөртөө засах [[Иракийн Курдистан|Курдистан аймгийг]] бүрдүүлдэг.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Иран"></span>'''{{flag|Иран}}'''&nbsp;– Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Ирланд"></span>'''{{flag|Ирланд}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Исланд"></span>'''{{flag|Исланд}}''' – Бүгд Найрамдах Исланд Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Испани"></span>'''{{flag|Испани}}'''&nbsp;– Испанийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Испани нь [[Испанийн өөртөө засах нийгэмлэг|17 өөртөө засах нийгэмлэг болон хоёр тусгай өөртөө засах хотод]] хуваагдсан.{{efn|name="autonomous"}}{{efn|name="Plazas"|Испани нь [[Марокко]]той хиллэдэг Газар дундын тэнгисийн эрэг дагуу тархсан далайн чанад дахь хэд хэдэн жижиг газар нутгийг эзэмшдэг бөгөөд энэ нь [[Испанийн бүрэн эрхт нутаг дэвсгэр|plazas de soberanía]] гэгддэг.}} |- |<span id="Итали"></span>'''{{flag|Итали}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Итали Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} [[Итали]] 5 өөртөө засах мужтай: [[Валле-д’Аоста]], [[Фриули-Венец Жули]], [[Сардини]], [[Сицили]] болон [[Трентино-Альто-Адиже]].{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Нэгдсэн Хаант Улс"></span>'''{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}'''&nbsp;– Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Нэгдсэн Хаант Улс нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"||group=}} ба [[Их Британийн харьяат улсууд|дөрвөн бүрэлдэхүүн улсаас]] бүрддэг: [[Англи]], [[Умард Ирланд]], [[Шотланд]], [[Уэльс]]. Их Британид дараах 13 [[Британийн далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр|далайн чанад дахь нутаг дэвсгэр]] болон нэг [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын харьяат нутаг дэвсгэр байдаг: * {{noflag|[[Акротири ба Декели]]}} * {{flag|Ангиль}} * {{flag|Бермуд}} * {{flag|Британийн Энэтхэгийн далайн нутаг дэвсгэр}} * {{flag|Британийн Виржинийн арлууд}} * {{flag|Гибралтар}} * {{noflag|[[Гэгээн Елена ба Тристан да Кунья]]}} * {{flag|Кайманы арлууд}} * {{flag|Монтсеррат}} * {{flag|Питкэрний арлууд}} * {{flag|Өмнөд Жорж ба Өмнөд Сэндвичийн арлууд}} * {{flag|Төркс ба Кайкосын арлууд}} * {{flag|Фолклендын арлууд}} * ''{{flag|Британийн Антарктидын нутаг дэвсгэр}}'' [[Британийн титэм|Британийн хаан]] мөн гурван бие даасан [[титмийн хараат газар]]т шууд бүрэн эрх мэдэлтэй байдаг: * {{flag|Гернси}} * {{flag|Жерси}} * {{flag|Мэн арал}} |- |<span id="Йемен"></span>'''{{flag|Йемен}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Йемен Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Йордан"></span>'''{{flag|Йордан}}'''&nbsp;– Йорданы Хашимитын Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кабо-Верде"></span>'''{{flag|Кабо-Верде}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Кабо-Верде Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Казахстан"></span>'''{{flag|Казахстан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Казахстан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Камбож"></span>'''{{flag|Камбож}}'''&nbsp;– Камбожийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Камерун"></span>'''{{flag|Камерун}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Камерун Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Канад"></span>'''{{flag|Канад}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Канад нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"}} ба [[Канадын мужууд ба нутаг дэвсгэрүүд|арван муж болон гурван нутаг дэвсгэрийн]] [[Канадын федерализм|холбоо]] юм. |- |<span id="Катар"></span>'''{{flag|Катар}}'''&nbsp;– Катар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кени"></span>'''{{flag|Кени}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Кени Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кипр"></span>'''{{flag|Кипр}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Кипр Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс | style="background:#fcc;" |[[#Турк|Турк]] хүлээн зөвшөөрөөгүй.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|publisher=CNN|title=Cyprus is not at peace with Turkey|author=Andreas S. Kakouris|date=9 July 2010|access-date=17 May 2014|quote=Turkey stands alone in violation of the will of the international community. It is the only country to recognise the "TRNC" and is the only country that does not recognise the Republic of Cyprus and its government.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140518074323/http://www.cnn.com/2010/OPINION/07/07/kakouris.cyprus/|archive-date=18 May 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><!-- and [[#Умард Кипр|Умард Кипр]]{{cn|date=17 May 2014}} --> {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Арлын зүүн хойд хэсэг нь де-факто [[#Умард Кипр|Умард Кипр]] улс юм. [[Киприйн маргаан]]ы улмаас [[#Турк|Турк]] улс Киприйг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Турк [[#Умард Кипр|Умард Кипр]]ийг хүлээн зөвшөөрсөн. |- |<span id="Киргиз"></span>'''{{flag|Киргиз}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Киргиз Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кирибати"></span>'''{{flag|Кирибати}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Кирибати Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Колумби"></span>'''{{flag|Колумби}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Колумби Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Коморос"></span>'''{{flag|Коморос}}'''&nbsp;– Коморосын Холбооны Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Коморос нь [[Коморосын өөртөө засах арлууд|гурван арлын]] [[холбооны улс]] юм.{{efn|name="federal"|Холбооны бүтцийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Холбооны улс#Холбооны засгийн газрууд|Холбооны жагсаалтаас]] авах боломжтой.}} |- |<span id="Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс"></span>'''{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс|name=Конго, Бүгд Найрамдах Ардчилсан}}'''{{efn|Мөн Конго-Киншаса гэж нэрлэдэг. Өмнө нь [[Заир]] гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд 1971-1997 онд албан ёсны нэр нь байжээ.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Бүгд Найрамдах Конго Улс"></span>'''{{flag|Бүгд Найрамдах Конго Улс|name=Конго, Бүгд Найрамдах}}'''{{efn|Мөн Конго-Браззавил гэж нэрлэдэг}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Коста-Рика"></span>'''{{flag|Коста-Рика}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Коста Рика Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кот-д'Ивуар"></span>'''{{flag|Кот-д'Ивуар}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Кот-д'Ивуар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Куба"></span>'''{{flag|Куба}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Куба Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Кувейт"></span>'''{{flag|Кувейт}}'''&nbsp;– Кувейт Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Лаос"></span>'''{{flag|Лаос}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Лаос Ард Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Латви"></span>'''{{flag|Латви}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Латви Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Лесото"></span>'''{{flag|Лесото}}'''&nbsp;– Лесотогийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Либери"></span>'''{{flag|Либери}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Либери Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Ливан"></span>'''{{flag|Ливан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ливан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Ливи"></span>'''{{flag|Ливи}}'''&nbsp;– Ливи Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Литва"></span>'''{{flag|Литва}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Литва Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Лихтенштайн"></span>'''{{flag|Лихтенштайн}}'''&nbsp;– Лихтенштайны Вант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Люксембург"></span>'''{{flag|Люксембург}}'''&nbsp;– Люксембургийн Их Гүнт Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Маврики"></span>'''{{flag|Маврики}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Маврики Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Маврики нь [[Родригес]] хэмээх өөртөө засах аралтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Мавритани"></span>'''{{flag|Мавритани}}'''&nbsp;– Исламын Бүгд Найрамдах Мавритани Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Мадагаскар"></span>'''{{flag|Мадагаскар}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Мадагаскар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Малави"></span>'''{{flag|Малави}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Малави Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Малайз"></span>'''{{flag|Малайз}}'''&nbsp; |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Малайз нь [[Малайзын муж ба холбооны нутаг дэвсгэрүүд|13 муж ба гурван холбооны нутаг дэвсгэрийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Мали"></span>'''{{flag|Мали}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Мали Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Мальдив"></span>'''{{flag|Мальдив}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Мальдив Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Мальта"></span>'''{{flag|Мальта}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Мальта Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Марокко"></span>'''{{flag|Марокко}}'''&nbsp;– Мароккогийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Марокко өөрийн хэсэг гэж үздэг [[Баруун Сахар]]ын зарим хэсгийг хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрсөн [[#БНАСАУ|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс]] хянадаг. |- |<span id="Маршаллын арлууд"></span>'''{{flag|Маршаллын арлууд}}'''&nbsp;– Маршаллын Арлуудын Бүгд Найрамдах Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}[[#Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-тай]] байгуулсан [[Чөлөөт холбооны гэрээ]]ний дор. |- |<span id="Мексик"></span>'''{{flag|Мексик}}'''&nbsp;– Мексикийн Нэгдсэн Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Мексик нь [[Мексикийн засаг захиргааны хуваарь|31 муж болон нэг өөртөө засах хотын]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Микронези"></span>'''{{flag|Микронези}}'''&nbsp;– Микронезийн Холбооны Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}[[#Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-тай]] байгуулсан [[Чөлөөт холбооны гэрээ]]ний дор. Микронезийн Холбооны Улс нь [[Микронезийн Холбооны Улсын засаг захиргааны хуваарь|дөрвөн мужийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Мозамбик"></span>'''{{flag|Мозамбик}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Мозамбик Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Молдав"></span>'''{{flag|Молдав}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Молдова Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Молдав [[Гагаузи]] болон [[Днестрийн зүүн эргийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжүүд|Днестрийн зүүн эрэг]] гэдэг [[Өөртөө засах нутаг дэвсгэрийн нэгж|өөртөө засах нутагтай]]. [[Бендер]] (Тигина) хот нь де-факто [[#Приднестр|Приднестрийн]] хяналтад байдаг. |- |<span id="Монако"></span>'''{{flag|Монако}}'''&nbsp;– Монакогийн Гүнт Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Монгол"></span>'''{{flag|Монгол}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Монтенегро"></span>'''{{flag|Монтенегро}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Мьянмар"></span>'''{{flag|Мьянмар}}'''&nbsp;– Мьянмарын Холбооны Бүгд Найрамдах Улс{{efn|1989 онд батлагдсан тус улсын албан ёсны Мьянмар нэр нь холимог бөгөөд маргаантай байсаар ирсэн бөгөөд хуучин Бирм гэдэг нэр одоо ч олон тохиолдолд хэрэглэгдэж байна. [[Мьянмарын нэр]]ийг үзнэ үү.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}[[Ва улс]] нь Мьянмар дахь де-факто өөртөө засах улс. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь Мьянмарын де-факто эрх баригч засгийн газрыг буюу [[Төрийн Захиргааны Зөвлөл]]ийг хүлээн зөвшөөрөөгүй.<ref name="UN_Seats_Denied" /> <!--France has only begun the process of recognising the NUG by passing a bill in the Senate--> |- |<span id="Намиби"></span>'''{{flag|Намиби}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Намиби Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Науру"></span>'''{{flag|Науру}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Науру Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Нигери"></span>'''{{flag|Нигери}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Нигери Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Нигери нь [[Нигерийн муж|36 муж болон нэг холбооны нутаг дэвсгэрийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Нидерланд"></span>'''{{flag|Нидерландын хаант улс|name=Нидерланд}}'''&nbsp;– Нидерландын хаант улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} [[Нидерландын хаант улс]] нь бие даасан байдалтай дөрвөн бүс нутгийг агуулдаг: * {{flag|Аруба}} * {{flag|Курасао}} * {{flag|Нидерланд}} * {{flag|Синт Маартен}} Эх газрын Нидерланд, Аруба, Курасао болон Синт Маартен нь хаант улсын дөрвөн бүрэлдэхүүн улсыг бүрдүүлдэг. Нидерландын хилийн чанад дахь гурван хэсэг ([[Бонэйр]], [[Саба (арал)|Саба]] болон [[Синт Эстатиус]]) нь эх газрын Нидерландын [[Карибын Нидерланд|тусгай захиргаа]] юм.{{efn|"Нидерланд" гэсэн нэршил нь эх газрын [[Нидерланд]] эсвэл [[Нидерландхаант улс|хаант улс]] бүхэлд нь (жишээлбэл, олон улсын байгууллагад) хамааруулж болно.}} Нидерландын Хаант Улс бүхэлдээ ЕХ-ны гишүүн боловч ЕХ-ны хууль нь зөвхөн Европын хэсэгт бүрэн хамаарна. |- |<span id="Нижер"></span>'''{{flag|Нижер}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Нижер Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Никарагуа"></span>'''{{flag|Никарагуа}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Никарагуа Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Никарагуа нь [[Атлантико-Сур]] болон [[Атлантико-Норте]] хэмээх хоёр өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Норвеги"></span>'''{{flag|Норвеги}}'''&nbsp;– Норвегийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Норвеги Европт хоёр [[нэгтгээгүй бүс нутаг|нэгтгээгүй газар]] байдаг: * {{noflag|[[Свальбард]]}} нь Норвегийн салшгүй хэсэг боловч [[Свальбардын гэрээ]]ний дагуу онцгой статустай. * {{noflag|[[Ян Майен]]}} нь Норвегийн салшгүй хэсэг болох хүн амгүй арал боловч нэгтгээгүй. Норвеги нь [[Дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хагас|дэлхийн өмнөд хагаст]] нэг [[Норвегийн хараат нутаг дэвсгэр|хараат нутаг дэвсгэртэй]] бөгөөд [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын хараат гэсэн хоёр нутаг дэвсгэртэй: * {{noflag|[[Буве арал]]}} * ''{{noflag|[[Күйн Модын газар]]}}'' * ''{{noflag|[[Петр I арал]]}}'' |- |<span id="Оман"></span>'''{{flag|Оман}}'''&nbsp;– Оманы Султант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Орос"></span>'''{{flag|Орос}}'''&nbsp;– Оросын Холбооны Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Орос нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн 83 [[Оросын холбооны байгууламж|холбооны субъектээс]] (бүгд найрамдах улс, муж, хязгаар, өөртөө засах тойрог, холбооны хот болон өөртөө засах муж) бүрддэг [[холбооны улс]] юм. Холбооны зарим субъектууд нь угсаатны бүгд найрамдах улсууд юм.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Өмнөд Африк"></span>'''{{flag|Өмнөд Африк}}'''&nbsp;– Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Өмнөд Солонгос"></span>'''{{flag|Өмнөд Солонгос}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Солонгос Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Өмнөд Солонгос нь [[Чэжү аймаг]] хэмээх өөртөө засах мужтай.{{efn|name="autonomous"}}<ref>{{cite web|author=Keun Min|title=Greetings|publisher=Jeju Special Self-Governing Province|url=http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|access-date=10 November 2010|archive= url=https://web.archive.org/web/20130502123553/http://english.jeju.go.kr/contents/index.php?mid=02|archive-date=2 May 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> South Korea is not recognised by [[#North Korea|North Korea]], which claims to be the sole legitimate government of [[Korea]]. |- |<span id="Өмнөд Судан"></span>'''{{flag|Өмнөд Судан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Өмнөд Судан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Өмнөд Судан нь [[Өмнөд Суданы муж|10 муж болон гурван засаг захиргааны нутгийн]] [[холбооны улс]] юм. * [[Абьей|Абьей бүс]] нь 2005 онд байгуулсан [[Иж Бүрэн Энх Тайвны Хэлэлцээр]]ээр байгуулагдсан "захиргааны тусгай статустай" бүс юм. Энэ нь де-юре Өмнөд Судан, Судан улсын кондоминиум боловч де-факто хоёр өрсөлдөгч засаг захиргаа болон НҮБ-ын захиргаатай юм.<ref name=UNISFA2017>{{cite web|url=https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|title=Statement from UNISFA on the recent spate of attacks in Abyei|website=UNmissions.org|date=18 October 2017|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022254/https://unisfa.unmissions.org/statement-unisfa-recent-spate-attacks-abyei|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref name=AbyeiName>{{cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|title=Abyei Administration Area Changes Name|website=Gurtong.net|date=29 July 2015|access-date=12 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180213022037/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/17103/Abyei-Administration-Area-Changes-Name.aspx|archive-date=13 February 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |<span id="Пакистан"></span>'''{{flag|Пакистан}}'''&nbsp;– Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Пакистан нь [[Пакистаны засаг захиргааны хуваарь|дөрвөн муж болон нэг нийслэлийн нутаг дэвсгэрийн]] [[холбооны улс]] юм. Пакистан [[Кашмир]]ын тодорхой хэсгийг хяналтдаа байлгадаг боловч албан ёсоор нэгийг нь ч өөртөө нэгтгээгүй,<ref>Constitution of Pakistan, Art. 1.</ref><ref>{{Cite news |author = Aslam, Tasnim |title = Pakistan Does Not Claim Kashmir As An Integral Part... |url = http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |newspaper = Outlook India |publisher = The Outlook Group |date = 11 December 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111213213928/http://www.outlookindia.com/article.aspx?233374 |archive-date = 13 December 2011 |url-status = live |df = dmy-all |access-date = 27 February 2011 }}</ref> маргаантай газар нутаг гэж үздэг.<ref>{{Cite book | last = Williams | first = Kristen P. | title = Despite nationalist conflicts: theory and practice of maintaining world peace | publisher = Greenwood Publishing Group | year = 2001 | pages = 154–155 | url = https://books.google.com/books?id=OYmurpH3ahsC | isbn = 978-0-275-96934-9}}</ref><ref>{{Cite book | last = Pruthi | first = R.K. | title = An Encyclopaedic Survey Of Global Terrorism In 21st Century | publisher = Anmol Publications Pvt. Ltd. | year = 2001 | pages = 120–121 | url = https://books.google.com/books?id=C3yDkKDbZ3YC | isbn = 978-81-261-1091-9}}</ref> Энэхүү газар нутгийг Пакистанаас тусад нь захирагддаг хоёр нутаг дэвсгэрт хуваагддаг: * {{flag|Азад Кашмир}} * {{noflag|Гилгит-Балтистан}} |- |<span id="Палау"></span>'''{{flag|Палау}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Палау Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}[[#Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-тай]] байгуулсан [[Чөлөөт холбооны гэрээ]]ний дор. |- |<span id="Палестин"></span>'''{{flag|Палестин}}'''&nbsp;– Палестин Улс | style="background:#ddf;" |<span style="display:none">A</span> [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид#Одоогийн гишүүн бус ажиглагчид|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улс]]; хоёр [[НҮБ-ын төрөлжсөн агентлаг|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагийн]] гишүүн<!-- {{cn|date=April 2021}} -- it appears that the convention on this page is to keep details and citations to the last column, which is where the details and citations for this claim can be found --> | style="background:#fcc;" | [[Палестин Улсын олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй]]. {{extent}}1988 онд тунхагласан Палестин Улсыг Израил нь улс гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй ч {{Numrec|Palestine}} улс дипломат ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн.<ref>{{cite web|author=Palestine Liberation Organization|title=Road For Palestinian Statehood: Recognition and Admission|url=http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|publisher=Negotiations Affairs Department|access-date=28 July 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110818214013/http://www.nad-plo.org/etemplate.php?id=5|archive-date=18 August 2011|df=mdy-all}}</ref> Палестин нь тунхагласан тохиролцсон хил хязгааргүй, тунхагласан нутаг дэвсгэрийнхээ ихэнх хэсэгт үр дүнтэй хяналт тавьдаггүй.<ref>See the following on statehood criteria: * {{cite web|author=Mendes, Errol|title=Statehood and Palestine for the purposes of Article 12 (3) of the ICC Statute|url=http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|pages=28, 33|date=30 March 2010|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831190057/http://uclalawforum.com/media/background/gaza/2010-03-30_Mendes-Memo.pdf|archive-date=31 August 2011|url-status=live|df=dmy-all}} "...the Palestinian State also meets the traditional criteria under the Montevideo Convention..."; "...the fact that a majority of states have recognised Palestine as a State should easily fulfil the requisite state practice". * {{cite journal|author=McKinney, Kathryn M.|title=The Legal Effects of the Israeli-PLO Declaration ofPrinciples: Steps Toward Statehood for Palestine|url=http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|journal=Seattle University Law Review|volume=18|issue=93|year=1994|page=97|publisher=Seattle University|access-date=17 April 2011|postscript=:|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722063030/http://lawpublications.seattleu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1438&context=sulr&sei-redir=1#search=%22palestine+%22constitutive+theory%22+statehood%22|archive-date=22 July 2011|df=dmy-all}} "It is possible, however, to argue for Palestinian statehood based on the constitutive theory". * {{cite journal|author=McDonald, Avril|title=Operation Cast Lead: Drawing the Battle Lines of the Legal Dispute|url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&srctype=smi&srcid=3B15&key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|journal=Human Rights Brief|volume=25|date=Spring 2009|publisher=Washington College of Law, Center for Human Rights and Humanitarian Law|access-date=17 April 2011|postscript=:|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329201731/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=16+Hum.+Rts.+Br.+25&srctype=smi&srcid=3B15&key=74ccae52ba220673512e7784449388f0|archive-date=29 March 2012|url-status=live|df=dmy-all}} "Whether one applies the criteria of statehood set out in the Montevideo Convention or the more widely accepted constitutive theory of statehood, Palestine might be considered a state."</ref> [[Палестины Үндэсний Захиргаа]] нь [[Ослогийн хэлэлцээр]]ийн үр дүнд байгуулагдсан, [[Палестины нутаг дэвсгэр]]т хязгаарлагдмал автономит эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг түр захиргааны байгууллага юм. Гадаад харилцааны хувьд Палестиныг [[Палестиныг Чөлөөлөх Байгууллага]] төлөөлдөг.<ref name="unnms"/> Палестин улс нь ЮНЕСКО,<ref>{{cite web|author=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization|title=Arab States: Palestine|url=http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|publisher=United Nations|access-date=3 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104131813/http://www.unesco.org/new/en/unesco/worldwide/arab-states/palestine/|archive-date=4 January 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> НҮБАҮХБ болон бусад олон улсын байгууллагын гишүүн улс юм.<ref>{{cite web|title=The Palestinians: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|pages=40–41|date=18 March 2021|access-date=27 Хоёрдугаар сар 2024|archive-date=13 Тавдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513163558/https://fas.org/sgp/crs/mideast/RL34074.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |<span id="Панам"></span>'''{{flag|Панам}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Панам Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Папуа Шинэ Гвиней"></span>'''{{flag|Папуа Шинэ Гвиней}}'''&nbsp;– Папуа Шинэ Гвинейн Тусгаар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Папуа Шинэ Гвиней нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"}} ба нэг өөртөө засах мужтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Парагвай"></span>'''{{flag|Парагвай}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Парагвай Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Перу"></span>'''{{flag|Перу}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Перу Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Польш"></span>'''{{flag|Польш}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Польш Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Португал"></span>'''{{flag|Португал}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Португал Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Португал нь [[Азор]] болон [[Мадейра]] хэмээх өөртөө засах хоёр нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Руанда"></span>'''{{flag|Руанда}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Руанда Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Румын"></span>'''{{flag|Румын}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Сальвадор"></span>'''{{flag|Сальвадор}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Эль Сальвадор Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Самоа"></span>'''{{flag|Самоа}}'''&nbsp;– Самоагийн Тусгаар Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сан-Марино"></span>'''{{flag|Сан-Марино}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Сан-Марино Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сан-Томе ба Принсипи"></span>'''{{flag|Сан-Томе ба Принсипи}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сан-Томе ба Принсипи Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Сан-Томе ба Принсипи нь [[Принсипи]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Саудын Араб"></span>'''{{flag|Саудын Араб}}'''&nbsp;– Саудын Арабын Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сейшелийн арлууд"></span>'''{{flag|Сейшелийн арлууд}}'''&nbsp;– Сейшелийн Арлуудын Бүгд Найрамдах Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сенегал"></span>'''{{flag|Сенегал}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Сенегал Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сент-Винсент ба Гренадин"></span>'''{{flag|Сент-Винсент ба Гренадин}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Сент-Винсент ба Гренадин нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Сент-Китс ба Невис"></span>'''{{flag|Сент-Китс ба Невис}}'''&nbsp;– Сент-Кристофер ба Невисийн Холбооны Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Сент-Китс ба Невис нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]]{{efn|name="realm"}} ба [[Сент-Китс]] болон [[Невис]] хоёр арлын [[холбооны улс]] юм{{efn|name="federal"}}. |- |<span id="Сент-Люси"></span>'''{{flag|Сент-Люси}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Сент-Люси нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Серби"></span>'''{{flag|Серби}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Серби Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Серби нь [[Воеводина]] болон [[Косово ба Метохи]] хэмээх хоёр өөртөө засах аймагтай.{{efn|name="autonomous"}} Сүүлийнх нь [[#Косово|Косовогийн]] де-факто хяналтанд байдаг. |- |<span id="Сингапур"></span>'''{{flag|Сингапур}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Сингапур Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сири"></span>'''{{flag|Сири}}'''&nbsp;– Арабын Бүгд Найрамдах Сири Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}НҮБ-ын 20 гишүүн улс Сирийн ард түмний хууль ёсны төлөөлөгч хэмээн [[Сирийн Үндэсний Эвслийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|хүлээн зөвшөөрсөн]] [[Сирийн Хувьсгалын болон Эсрэг Хүчний Үндэсний Эвсэл|Сирийн Үндэсний Эвсэл]] нь [[Сирийн иргэний дайн]]ы үед босогчдын хяналтад байгаа газар нутгийг удирдах түр засгийн газар байгуулсан. Сири нь өөрөө тунхагласан нэг өөртөө засах нутагтай: [[Рожава]]. |- |<span id="Словак"></span>'''{{flag|Словак}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Словак Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Словени"></span>'''{{flag|Словени}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Словени Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Соломоны арлууд"></span>'''{{flag|Соломоны арлууд}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Соломоны арлууд нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Сомали"></span>'''{{flag|Сомали}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Сомали Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Сомали нь [[Сомалийн засаг захиргааны хуваарь|зургаан мужийн]] холбооны улс юм. [[Пунтланд]], [[Галмудуг]] хоёр нь өөртөө засах эрхээ зарласан бол нэг нь [[#Сомалиланд|Сомалиланд]] де-факто тусгаар тогтносон улс юм. |- |<span id="Судан"></span>'''{{flag|Судан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Судан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Судан нь [[Судан мужууд|18 мужийн]] [[холбооны улс]] юм. * [[Абьей|Абьей бүс]] нь 2005 онд байгуулсан [[Иж Бүрэн Энх Тайвны Хэлэлцээр]]ээр байгуулагдсан "захиргааны тусгай статустай" бүс юм. Энэ нь де-юре Өмнөд Судан, Судан улсын кондоминиум боловч де-факто хоёр өрсөлдөгч засаг захиргаа болон НҮБ-ын захиргаатай юм.<ref name=UNISFA2017/><ref name=AbyeiName/> |- |<span id="Суринам"></span>'''{{flag|Суринам}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Суринам Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Сьерра Леон"></span>'''{{flag|Сьерра Леон}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Сьерра Леон Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Тажикистан"></span>'''{{flag|Тажикистан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Тажикистан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Тажикистан нь [[Уулын Бадахшан өөртөө засах аймаг|Уулын Бадахшан]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Тайланд"></span>'''{{flag|Тайланд}}'''&nbsp;– Тайландын Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Танзани"></span>'''{{flag|Танзани}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Нэгдсэн Танзани Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Танзани нь [[Занзибар]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Того"></span>'''{{flag|Того}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Того Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Тонга"></span>'''{{flag|Тонга}}'''&nbsp;– Тонгагийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс"></span>'''{{flag|Төв Африкийн Бүгд Найрамдах Улс}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Тринидад ба Тобаго"></span>'''{{flag|Тринидад ба Тобаго}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Тринидад ба Тобаго Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Тринидад ба Тобаго нь [[Тобаго]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Тувалу"></span>'''{{flag|Тувалу}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Тувалу нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Тунис"></span>'''{{flag|Тунис}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Тунис Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Турк"></span>'''{{flag|Турк}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Турк Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Туркменистан"></span>'''{{flag|Туркменистан}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Уганда"></span>'''{{flag|Уганда}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Уганда Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Узбекистан"></span>'''{{flag|Узбекистан}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Узбекистан Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Узбекистан нь [[Каракалпакстан]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Украин"></span>'''{{flag|Украин}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Украин нь [[#Орос|Оросын]] удирдлага доор байгаа [[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Крым Улс]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} Украины [[Донецк муж|Донецк]], [[Херсон муж|Херсон]], [[Луханск муж|Луханск]], [[Николаев муж|Николаев]], [[Севастополь]], [[Запорожье муж|Запорожье]] зэрэг бусад таван муж бүрэн эсвэл хэсэгчлэн Оросын хяналтад байна. |- |<span id="Умард Македон"></span>'''{{flag|Умард Македон}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Умард Македон Улс{{efn|Өмнө нь 1991-2019 оны хооронд үндсэн хуулийн дагуу "Бүгд Найрамдах Македон Улс" гэгдэж байсан бөгөөд 1993-2019 оны хооронд Македон улс [[Грек]]тэй [[Македоны нэрийн маргаан|нэрийн маргааны]] улмаас олон улсад "Хуучин Югославын Бүгд Найрамдах Македон Улс" (ХЮБНМУ) нэрээр нэрлэгдсэн. 2019 оны 2 сард хүчин төгөлдөр болсон [[Преспагийн хэлэлцээр]]ийн дараа тус улс нэрээ "Умард Македон" болгож өөрчилсөн.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Умард Солонгос"></span>'''{{flag|Умард Солонгос}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс | style="background:#fcc;" |[[#Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгос]] нэхэмжилсэн {{extent}}Умард Солонгосыг НҮБ-ын нэг гишүүн болох [[#Өмнөд Солонгос|Өмнөд Солонгос]] хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд тус улс өөрийгөө [[Солонгос]]ын цорын ганц хууль ёсны засгийн газар гэж үздэг.<ref>{{cite web |url = http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |title = Treaty on Basic Relations between Japan and the Republic of Korea |access-date = 27 October 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090313123054/http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~worldjpn/documents/texts/docs/19650622.T1E.html |archive-date = 13 March 2009 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |<span id="Унгар"></span>'''{{flag|Унгар}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Уругвай"></span>'''{{flag|Уругвай}}'''&nbsp;– Дорнын Бүгд Найрамдах Уругвай Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Фижи"></span>'''{{flag|Фижи}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Фижи Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Фижи нь [[Ротума]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}}<ref>{{Cite book | title = Laws of Fiji | place = Suva, Fiji | publisher = Government of Fiji | year = 1927 | edition = 1978 | chapter = Rotuma Act | chapter-url = http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html | access-date = 10 July 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100621140255/http://www.itc.gov.fj/lawnet/fiji_act/cap122.html |archive-date=21 June 2010 }}</ref><ref>{{cite web |author = Government of Fiji, Office of the Prime Minister |title = Chapter 122: Rotuma Act |work = Laws of Fiji |publisher = [[University of the South Pacific]] |year = 1978 |url = http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |access-date = 10 November 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110301163146/http://www.paclii.org/fj/legis/consol_act/ra103/ |archive-date = 1 March 2011 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> |- |<span id="Филиппин"></span>'''{{flag|Филиппин}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Филиппин Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Филиппин нь [[Бангсаморо]] хэмээх нэг өөртөө засах нутагтай.{{efn|name="autonomous"}} |- |<span id="Финланд"></span>'''{{flag|Финланд}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Финланд Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} * {{flag|Аланд}} нь Финландын төвийг сахисан, цэрэггүй өөртөө засах муж юм.{{efn|name="autonomous"}}{{efn|[[Аланд]]ыг 1856 онд [[Парисын гэрээ (1856)|Парисын гэрээгээр]] цэрэггүй бүс болгосон бөгөөд хожим нь 1921 онд [[Үндэстнүүдийн лиг]] баталж, 1995 онд Финланд улсыг Европын Холбоонд элсүүлэх тухай гэрээнд арай өөр нөхцөл байдалд дахин баталгаажуулсан.}} |- |<span id="Франц"></span>'''{{flag|Франц}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Франц Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} Франц таван [[Францын далайн чандын департамент|далайн чандын нутаг/департаменттай]]; [[Францын Гвиана]], [[Гваделуп]], [[Мартиник]], [[Майотт]], болон [[Реюньон]]. Францад мөн [[Францын далайн чанад дахь нутаг|далайн чанад дахь нутаг дэвсгэрүүд]] багтдаг: * {{noflag|[[Клиппертон арал]]}} * {{noflag|[[Сен-Бартелеми]]}} * {{noflag|[[Сен-Мартен]]}} * {{noflag|[[Сен-Пьер ба Микелон]]}} * {{noflag|[[Уоллис ба Футуна]]}} * {{flag|Шинэ Каледони}} * {{flag|Францын Полинез}} * {{flag|Францын Өмнөд болон Антарктидын Нутаг}}{{efn|name="Adélie"|Францын [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын нутаг дэвсгэр болох ''[[Адели газар]]'' (''Terre Adélie'') нь Францын өмнөд ба Антарктидын газрын таван бүрэлдэхүүн хэсгийн нэг юм.}} |- |<span id="Хаити"></span>'''{{flag|Хаити}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Хаити Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй |- |<span id="Хондурас"></span>'''{{flag|Хондурас}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Хондурас Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Хорват"></span>'''{{flag|Хорват}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Хорват Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Хятад"></span>'''{{flag|Хятад}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс{{efn|name="ХятадТайвань"|[[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг]] (БНХАУ) ихэвчлэн "Хятад" гэж нэрлэдэг бол [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг]] (БНХУ) ихэвчлэн "Тайвань" гэж нэрлэдэг. БНХУ-ыг заримдаа Хятадын Тайбэй гэж эсвэл [[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын товчлол|өөр нэрээр]] нэрлэдэг, эсвэл өөр өөр нэрээр нэрлэдэг.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс | style="background:#fcc;" |[[Хятадын гадаад харилцаа#Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын олон улсад хүлээн зөвшөөрөл|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй]]. [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]] нэхэмжилсэн {{extent}}Хятадад [[Гуанши]], [[Өвөр Монгол]], [[Ниншя]], [[Төвөдийн өөртөө засах орон|Төвөд]], болон [[Шинжаан]] гэсэн таван өөртөө засах аймаг багтдаг.{{efn|name="autonomous"}} Мөн Хятад нь [[Тусгай захиргааны бүс (БНХАУ)|Онцгой Захиргааны Бүс Нутгийн]] бүрэн эрхт эрхтэй: * {{flag|Хонконг}} * {{flag|Макао}} Хятад улс өрсөлдөгч засаг захиргаа (Бүгд Найрамдах Хятад Улс) удирддаг [[#Тайвань|Тайванийг]] нэхэмжилж байгаа боловч хянадаггүй.{{efn|name="TAI2"|1949 онд [[Гоминдан]] тэргүүтэй Бүгд Найрамдах Хятад Улсын засгийн газар [[Хятадын иргэний дайн]]д [[Хятадын Коммунист Намд]] (ХКН) ялагдаж, [[Тайбэй]] хотод түр нийслэлээ байгуулсан. ХКН нь БНХАУ-ыг байгуулсан. Иймээс [[Тайванийн улс төрийн статус|БНХУ-ын улс төрийн статус болон Тайванийн эрх зүйн статус]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын чөлөөт бүс нутаг|БНХУ-ын харьяанд байдаг нутаг дэвсгэрийн]] адил) маргаантай. 1971 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага [[Хятад болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|БНХУ-ын суудлыг]] БНХАУ-д өгсөн. Ихэнх улс орнууд БНХАУ-ыг бүх Хятадын [[Нэг Хятадын бодлого|цорын ганц хууль ёсны төлөөлөгч]] гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд НҮБ-аас Тайванийг "[[Тайвань муж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятадын Тайвань муж]]" гэж ангилдаг. БНХУ ихэнх тусгаар тогтносон улсуудтай де-факто харилцаатай байдаг.}} НҮБ-ын гишүүн [[Хятадын гадаад харилцаа#БНХАУ-тай дипломат харилцаагүй орнууд|{{numrec|Republic of China|link=N}}]] улс, [[Ватикан|Ватикан хот]] Хятадыг хүлээн зөвшөөрдөггүй бөгөөд Бутанаас бусад нь Бүгд Найрамдах Хятад Улсыг (Тайвань) хүлээн зөвшөөрдөг.{{efn|[[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай дипломат харилцаа тогтоосон огноо]] болон [[Хятадын гадаад харилцаа]]г мөн үзэх.}} |- |<span id="Чад"></span>'''{{flag|Чад}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Чад Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Чех"></span>'''{{flag|Чех}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Чех Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Чили"></span>'''{{flag|Чили}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Чили Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} Чили улс [[Пасха арал]] хэмээх нэг онцгой газар нутагтай. {{efn|name="ChileanAntarctic"|Чилийн [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын нутаг дэвсгэр (''Antártica Chilena'') нь [[Магеллан муж]]ийн [[Антарктидын Чилена муж]]ийн коммун юм.}} |- |<span id="Швед"></span>'''{{flag|Швед}}'''&nbsp;– Шведийн Хаант Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Швейцар"></span>'''{{flag|Швейцар}}'''&nbsp;– Швейцарын Холбооны Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Швейцар нь [[Швейцарын кантонууд|26 кантоны]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Шинэ Зеланд"></span>'''{{flag|Шинэ Зеланд}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Шинэ Зеланд нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]],{{efn|name="realm"}} ба нэг хараат нутаг дэвсгэр болон нэг [[Антарктидын нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|нэхэмжилсэн]] Антарктидын хараат нутаг дэвсгэртэй: * {{flag|Токелау}} * ''{{noflag|[[Россын хараат нутаг дэвсгэр]]}}'' [[Шинэ Зеландын засгийн газар]] нь олон улсын бүх нөхцөл байдалд [[Шинэ Зеландын хаант улс]]ын өмнөөс үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд энэ нь [[чөлөөт холбоо]]той хоёр улсыг хариуцдаг (гэхдээ хяналт тавих эрхгүй): * {{flag|Күүкийн арлууд}} * {{flag|Ниуэ}} Күүкийн арлууд болон Ниуэ нь НҮБ-ын {{Numrel|CK|alt2= |}} болон {{Numrel|Niue|alt2= |}} гишүүнтэй дипломат харилцаатай.<ref>{{cite web |author = Federal Foreign Office of Germany |title = Beziehungen zu Deutschland |publisher = Government of Germany |date = November 2009 |url = http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html |access-date = 16 July 2010 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100723070259/http://www.auswaertiges-amt.de/diplo/de/Laenderinformationen/Cookinseln/Bilateral.html |archive-date = 23 July 2010 |url-status = live |df = dmy-all }} For more information, see [[Foreign relations of the Cook Islands]].</ref><ref>{{cite web |author=Republic of Nauru Permanent Mission to the United Nations |title=Foreign Affairs |publisher=United Nations |url=http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html |access-date=16 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004083335/http://www.un.int/nauru/foreignaffairs.html |archive-date=4 October 2014 }}</ref> Тэд НҮБ-д гэрээ байгуулах бүрэн хүчин чадалтай,<ref name="untreaty1">{{cite web |url=http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Article 102, Repertory of Practice of United Nations Organs, Supplement No. 8, Volume VI (1989–1994) |website=untreaty.un.org |access-date=15 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403031600/http://untreaty.un.org/cod/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |archive-date=3 April 2012 |df=mdy-all }}</ref> бөгөөд НҮБ-ын зарим төрөлжсөн агентлагуудын гишүүн юм. |- |<span id="Шри Ланка"></span>'''{{flag|Шри Ланка}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Ардчилсан Социалист Шри Ланка Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Эквадор"></span>'''{{flag|Эквадор}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Эквадор Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Экваторын Гвиней"></span>'''{{flag|Экваторын Гвиней}}'''&nbsp;– Экваторын Гвинейн Бүгд Найрамдах Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Энэтхэг"></span>'''{{flag|Энэтхэг}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Энэтхэг нь [[Энэтхэгийн муж, нутаг дэвсгэрүүд|28 муж болон найман холбооны нутаг дэвсгэрийн]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Эритрей"></span>'''{{flag|Эритрей}}'''&nbsp;– Эритрей Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Эсватини"></span>'''{{flag|Эсватини}}'''&nbsp;– Эсватинийн Хаант Улс{{efn|Өмнө нь Свазиландын Хаант Улс гэж нэрлэгддэг байсан бөгөөд 2018 он хүртэл албан ёсны нэр нь байсан.}} |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |- |<span id="Эстони"></span>'''{{flag|Эстони}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Эстони Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Европын Холбооны гишүүн.{{efn|name="EU"}} |- |<span id="Этиоп"></span>'''{{flag|Этиоп}}'''&nbsp;– Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Этиоп Улс |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Этиоп нь [[Этиопын муж|11 муж болон хоёр захиргаат хотын]] [[холбооны улс]] юм. |- |<span id="Ямайка"></span>'''{{flag|Ямайка}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}}Ямайка нь [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс|Хамтын нөхөрлөлийн орон]].{{efn|name="realm"}} |- |<span id="Япон"></span>'''{{flag|Япон}}''' |<span style="display:none">A</span> НҮБ-ын гишүүн улс |<span style="display:none">A</span> Байхгүй {{extent}} |} ===Бусад улс орнууд=== {{col-begin|width=760px}} {{col-2}} '''"НҮБ-ын тогтолцоо дахь гишүүнчлэл" багана''' {{legend|#e2efda|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагч улс}} {{legend|lemonchiffon|Гишүүнчлэлгүй}} {{col-2}} '''"Бүрэн эрхийн маргаан" багана''' {{legend|white|Маргаангүй бүрэн эрх}} {{legend|#fcc|Маргаантай бүрэн эрх}} {{col-end}} {| class="sortable wikitable" text-align:left;" |- ! style="width:150pt;"| Нийтлэг ба албан ёсны нэр ! style="width:90pt;"| [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтолцоо|НҮБ-ын тогтолцоо]] дахь гишүүнчлэл{{efn|Энэ багана нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] гишүүн үгүйг илтгэнэ.<ref name="unms"/> Түүнчлэн НҮБ-ын гишүүн бус улс орнууд [[Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг]] эсвэл [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагуудын]] аль нэгэнд гишүүнээр элсэх замаар [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Тогтолцоо|НҮБ-ын тогтолцоонд]] оролцохыг заана. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүд дор хаяж нэг төрөлжсөн агентлагт харьяалагддаг бөгөөд [[Олон Улсын Шүүх]]ийн дүрмийн тал юм.}} ! style="width:90pt;"| Бүрэн эрхийн маргаан{{efn|Энэ багана тухайн улс нь бүрэн эрхт байдлын томоохон маргааны сэдэв мөн эсэхийг харуулна. Зөвхөн өөр улс бүрэн эрхт байдлыг нь үгүйсгэж буй улсуудыг л жагсаасан болно.}} ! class="unsortable"| Бүрэн эрхийн статус, хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдлын талаарх нэмэлт мэдээлэл{{efn|Дараах мэдээллүүдийг оруулсан: * Тухайн улсын бүрэн эрхт байдлыг олон улсад хэр зэрэг хүлээн зөвшөөрч байгаа. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын жагсаалт]]аас харах боломжтой, * [[Европын Холбоо]]ны гишүүнчлэл,{{efn|name="EU"}} * Хэрэв боломжтой бол бүрэн эрхт улсын нутаг дэвсгэрт хамаарахгүй аливаа [[Хараат нутаг дэвсгэр#Хураангуй|хараат нутаг дэвсгэр]], * боломжтой үед холбооны улсын холбооны бүтэц, * Бүрэн эрхт улсын нутаг дэвсгэр дэх аливаа [[Өөртөө засах бүсийн жагсаалт улс орноор|өөртөө засах бүс]], * Нэг хүн нэгээс олон улсын Төрийн тэргүүн байх аливаа нөхцөл байдал, * [[Цөллөгт байгаа засгийн газар|Цөллөгт байгаа аливаа засгийн газрыг]] дор хаяж нэг муж хүлээн зөвшөөрсөн.}} |- |<span id="Абхаз"></span>'''{{flag|Абхаз}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Абхаз Улс | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Гүрж|Гүрж]] нэхэмжилсэн {{extent}}Орос, Науру, Никарагуа, Сири, Венесуэл, Өмнөд Осети, Приднестр зэрэг улсууд [[Абхази ба Өмнөд Осетийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|хүлээн зөвшөөрсөн]].<ref name=ASOTREC>{{cite web|url=http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|date=17 November 2006|access-date=5 June 2011|script-title=ru:Абхазия, Южная Осетия и Приднестровье признали независимость друг друга и призвали всех к этому же|publisher=newsru.com|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416050525/http://www.newsru.com/russia/17nov2006/aup.html|archive-date=16 April 2009|url-status=live}}</ref> [[#Гүрж|Гүрж]] бүхэлдээ [[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Абхаз Улсын засгийн газар|Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Абхаз Улс]] хэмээн нэхэмжилсэн. |- |<span id="БНАСАУ"></span>'''{{flag|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс}}''' | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Марокко|Марокко]] нэхэмжилсэн {{extent}}{{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|НҮБ-ын гишүүн|улс}} тодорхой үе шатанд хүлээн зөвшөөрсний {{Numrec|Sahrawi Arab Democratic Republic|W=Y|link=N}} нь хүлээн зөвшөөрлөө цуцалсан эсвэл царцаасан байна. [[Африкийн Холбоо]] болон 2005 оны [[Ази-Африкийн бага хурал|Ази-Африкийн бага хурлаар]] байгуулагдсан Ази-Африкийн стратегийн түншлэлийн үүсгэн байгуулагч гишүүн юм. [[Чөлөөт бүс (бүс нутаг)|Чөлөөт бүс]] гэгдэх түүний хяналтад байгаа газар нутгийг бүхэлд нь [[#Марокко|Марокко]] өөрийн [[Өмнөд Мужууд|өмнөд мужуудын]] нэг хэсэг хэмээн нэхэмжилдэг. Хариуд нь Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс нь Мароккогийн хяналтад байдаг [[Мароккогийн хана]]ны баруун хэсэгт орших [[Баруун Сахар]]ын хэсгийг нэхэмжилдэг. Засгийн газар [[#Алжир|Алжир]]ын [[Тиндуф]] хотод цөллөгт байрладаг. |- |<span id="Косово"></span>'''{{flag|Косово}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Косово Улс | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Хоёр [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагийн]] гишүүн | style="background:#fcc;" |[[#Серби|Серби]] нэхэмжилсэн {{extent}}[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн 1244 дугаар тогтоол]]ын дагуу Косово улсыг 1999 онд [[Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны төлөөлөгчийн газар|Косово дахь НҮБ-ын түр захиргааны газрын]] захиргаанд оруулсан.<ref>{{cite web|title=United Nations Interim Administration Mission in Kosovo|url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|website=UN|access-date=8 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141225015010/http://www.un.org/en/peacekeeping/missions/unmik/|archive-date=25 December 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Косово нь [[2008 оны Косовогийн тусгаар тогтнолын тунхаглал|2008 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж]], {{Numrec|Kosovo|НҮБ-ын гишүүн|улс}} болон [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]аас дипломат байдлаар хүлээн зөвшөөрөгдсөн бол эдгээр улсуудын 18 нь Косовог хүлээн зөвшөөрч, дараа нь хүлээн зөвшөөрлөө эгүүлэн татсан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.mfa.gov.rs/sr/index.php/pres-servis/saopstenja/22340--18-k-sl03032020?lang=lat|title=''"Sijera Leone je 18. država koja je povukla priznanje tzv. Kosova"''}}</ref> Серби өөрийн Косовогийн бүрэн эрхт байдлын нэхэмжлэлээ хэвээр хадгалсаар байна. НҮБ-ын бусад гишүүн орнууд болон НҮБ-ын гишүүн бус орнууд Сербийн бүрэн эрхт байдлыг хүлээн зөвшөөрсөөр байгаа эсвэл энэ асуудлаар ямар ч байр суурь илэрхийлээгүй байна. Косово нь [[Олон Улсын Валютын Сан]] болон [[Дэлхийн Банк Групп]]ийн гишүүн орон юм. Бүгд Найрамдах Косово Улс нутаг дэвсгэрийнхээ ихэнх хэсгийг де-факто хяналтдаа байлгаж, [[Умард Косово]]д хязгаарлагдмал хяналттай байдаг. |- |<span id="Күүкийн арлууд"></span>'''{{flag|Күүкийн арлууд}}''' | style="background:#e2efda;" |<span style="display:none">D</span> Найман [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагийн]] гишүүн |<span style="display:none">A</span> Байхгүй<br /><small>([[Күүкийн арлууд ба Ниуэгийн улс төрийн байдал|Улс төрийн байдлыг]] харах)</small> {{extent}}[[#Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландтай]] [[чөлөөт холбоо]]той улс, {{Numrel|CK|alt2=Күүкийн арлууд нь |бусад|улстай дипломат харилцаатай|O=Y}} байдаг. Күүкийн арлууд нь гэрээ байгуулах бүрэн хүчин чадалтай [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын хэд хэдэн агентлаг]]ийн гишүүн юм.<ref name="untreaty1"/> Мөн Шинэ Зеланд улстай [[Шинэ Зеландын хаант засаг|төрийн тэргүүн]] болон [[Шинэ Зеландын иргэний харьяаллын тухай хууль|иргэншлээ]] хуваалцдаг. |- |<span id="Ниуэ"></span>'''{{flag|Ниуэ}}''' | style="background:#e2efda;"|<span style="display:none">D</span> Таван [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын төрөлжсөн агентлагийн]] гишүүн |<span style="display:none">A</span> Байхгүй<br /><small>([[Күүкийн арлууд ба Ниуэгийн улс төрийн байдал|Улс төрийн байдлыг]] харах)</small> {{extent}}[[#Шинэ Зеланд|Шинэ Зеландтай]] [[чөлөөт холбоо]]той улс, {{Numrel|Niue|alt2=Ниуэ нь |бусад|улстай дипломат харилцаатай|O=Y}} байдаг. Ниуэ нь гэрээ байгуулах бүрэн хүчин чадалтай [[НҮБ-ын төрөлжсөн байгууллагуудын жагсаалт|НҮБ-ын хэд хэдэн агентлаг]]ийн гишүүн юм.<ref name="untreaty1"/> Мөн Шинэ Зеланд улстай [[Шинэ Зеландын хаант засаг|төрийн тэргүүн]] болон [[Шинэ Зеландын иргэний харьяаллын тухай хууль|иргэншлээ]] хуваалцдаг. |- |<span id="Өмнөд Осети"></span>'''{{flag|Өмнөд Осети}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Өмнөд Осети Улс–Алани Улс | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Гүрж|Гүрж]] нэхэмжилсэн {{extent}}Орос, Никарагуа, Науру, Сири, Венесуэл, Абхаз, Приднестр зэрэг улсууд [[Абхази ба Өмнөд Осетийн олон улсын хүлээн зөвшөөрөл|хүлээн зөвшөөрсөн]] де-факто тусгаар тогтносон улс.<ref>{{Cite journal|author=Jansen, Dinah|title=The Conflict between Self-Determination and Territorial Integrity: the South Ossetian Paradigm|url=https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|journal=Geopolitics Vs. Global Governance: Reinterpreting International Security|pages=222–242|year=2009|publisher=Centre for Foreign Policy Studies, University of Dalhousie|isbn=978-1-896440-61-3|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819063355/https://es.scribd.com/document/31659924/The-Conflict-between-Self-Determination-and-Territorial-Integrity-The-South-Ossetian-Paradigm|archive-date=19 August 2018|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[#Гүрж|Гүрж]] бүхэлдээ [[Өмнөд Осетийн түр засаг захиргаа]] хэмээн нэхэмжилсэн.<ref name="cnnAbSO">{{Cite news|title=Russia condemned for recognising rebel regions|url=http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|newspaper=CNN.com|publisher=Cable News Network|date=26 August 2008|access-date=26 August 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080829045537/http://www.cnn.com/2008/WORLD/europe/08/26/russia.vote.georgia/index.html|archive-date=29 August 2008|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |<span id="Приднестр"></span>'''{{flag|Приднестр}}'''&nbsp;– ᠌᠌Приднестрийн Бүгд Найрамдах Молдав Улс | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Молдав|Молдав]] нэхэмжилсэн {{extent}}Де-факто тусгаар тогтносон улс,<ref name=montevideo/> зөвхөн Абхаз болон Өмнөд Осети [[Приднестрийн гадаад харилцаа|хүлээн зөвшөөрсөн]].<ref name=ASOTREC /> [[#Молдав|Молдав]] бүхэлд нь нэхэмжилсэн.<ref>{{Cite news|date=20 November 2022|title=Transnistria profile – Overview|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18286268|access-date=11 June 2023}}</ref> |- |<span id="Сомалиланд"></span>'''{{flag|Сомалиланд}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Сомалиланд Улс | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Сомали|Сомали]] нэхэмжилсэн {{extent}}Де-факто тусгаар тогтносон улс,<ref name=montevideo>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|last1=Ker-Lindsay|first1=James|title=The Foreign Policy of Counter Secession: Preventing the Recognition of Contested States|page=53|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2012|quote=In addition to the four cases of contested statehood described above, there are three other territories that have unilaterally declared independence and are generally regarded as having met the Montevideo criteria for statehood but have not been recognised by any states: Transnistria, Nagorny Karabakh, and Somaliland.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20131009041217/http://books.google.com/books?id=4PwmeRG9QsUC|archive-date=9 October 2013|url-status=live|isbn=9780199698394}}</ref><ref name=FailureofStates>{{cite journal|url=http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|last1=Kreuter|first1=Aaron|title=Self-Determination, Sovereignty, and the Failure of States: Somaliland and the Case for Justified Secession|journal=[[Minnesota Journal of International Law]]|volume=19|pages=380–381|publisher=[[University of Minnesota Law School]]|year=2010|issue=2 |quote=Considering each of these factors, Somaliland has a colorable argument that it meets the theoretical requirements of statehood. ... On these bases, Somaliland appears to have a strong claim to statehood.|access-date=24 September 2013|df=dmy-all|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927082111/http://minnjil.org/wp-content/uploads/2010/04/kreuterweb-pdf.pdf|archive-date=27 September 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=AfricaReport>{{cite journal|url=http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|author=International Crisis Group|title=Somaliland: Time for African Union leadership|journal=[[The Africa Report]]|issue=110|pages=10–13|publisher=[[Jeune Afrique|Groupe Jeune Afrique]]|date=23 May 2006|access-date=19 April 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720022321/http://www.operationspaix.net/IMG/pdf/ICG_Somaliland_AU_Leadership_2006-05-23_.pdf|archive-date=20 July 2011|df=dmy-all}}</ref> өөр аль ч улс [[Сомалиландын гадаад харилцаа|албан ёсоор дипломат байдлаар хүлээн зөвшөөрөөгүй]];{{efn|Хэдийгээр [[Сомалиланд–Тайванийн харилцаа|Тайвань де-факто хүлээн зөвшөөрсөн]].}} [[#Сомали|Холбооны Бүгд Найрамдах Сомали Улс]] бүхэлд нь нэхэмжилсэн.<ref name="Somalilandprofile">{{cite web|title=Somaliland profile|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|website=[[BBC News]]|date=14 December 2017|access-date=27 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=23 April 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |- |<span id="Тайвань"></span>'''{{flag|Бүгд Найрамдах Хятад Улс|name=Тайвань}}'''&nbsp;– Бүгд Найрамдах Хятад Улс{{efn|name="ХятадТайвань"}} | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> 1971 он хүртэл НҮБ-ын гишүүн орон байсан, одоо гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[Тайванийн гадаад харилцаа|Хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй]]. [[#Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] нэхэмжилсэн {{extent}}1949 оноос хойш [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (БНХАУ)-тай Хятадын засгийн газар гэдгээ хүлээн зөвшөөрөхийн төлөө өрсөлдөж буй улс. Бүгд Найрамдах Хятад Улс (БНХУ) нь [[Тайванийн газар зүй|Тайвань]], [[Пөнхү]], [[Жиньмэнь]], [[Мазү]] болон [[Пратас арал|Пратас арлыг]], мөн [[Спратлийн арлууд]]ын [[Тайпин арал]], [[Жунжоу хад]]ыг хянадаг бөгөөд [[Эх газрын Хятад|эх газрын]] эзлэгдсэн нутаг дэвсгэрийнхээ нэхэмжлэлээс татгалзаагүй байна.<ref>{{Cite news |title=Ma refers to China as ROC territory in magazine interview |work=[[Taipei Times]] |date=8 October 2008 |url=http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |access-date=13 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603213128/http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/10/08/2003425320 |archive-date=3 June 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> БНХУ-ыг НҮБ-ын гишүүн {{Numrec|Republic of China}} улс, түүнчлэн Ватикан хот хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд тэдгээрийн аль нь ч БНХАУ-ыг хүлээн зөвшөөрдөггүй. Нэмж дурдахад НҮБ-ын нэг гишүүн ([[Бутан]]) БНХУ болон БНХАУ-ыг [[Тайванийн гадаад харилцаа#БНХУ болон БНХАУ-тай ямар ч харилцаагүй|хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ]]. Эдгээр харилцаанаас гадна БНХУ нь НҮБ-ын гишүүн 58 улс, [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс орны жагсаалт|өөрийгөө тунхагласан нэг улс]] (Сомалиланд), гурван газар нутаг ([[Гуам]], [[Хонконг]], [[Макао]]), Европын Холбоотой [[Нэг Хятад]]ын зарчмын дагуу [[Тайбэйн худалдаа эдийн засгийн төлөөлөгчийн газар|төлөөлөгчийн газар болон консулын газраар]] дамжуулан албан бус харилцаатай<ref>{{cite web|url=https://www.ey.gov.tw/state/News_Content3.aspx?n=A88B8E342A02AD0A&s=F1B6AD3B065E43D8|script-title=zh:中華民國國情介紹|date=22 March 2017|website=2.16.886.101.20003}}</ref> байна. Тайвань нь 110 төлөөлөгчийн газартай, дэлхийн 31 дэх том дипломат сүлжээтэй.<ref>{{cite web |last1=van der Wees |first1=Gerrit |title=Is Taiwan's International Space Expanding or Contracting? |url=https://thediplomat.com/2021/12/is-taiwans-international-space-expanding-or-contracting/ |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=16 December 2021}}</ref> БНХУ-ын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь БНХАУ нэхэмжилж байна.{{efn|name="TAI2"}} БНХУ нь ихэвчлэн "[[Хятадын Тайбэй]]" гэсэн нэршлээр [[Тайванийн гадаад харилцаа#Олон улсын байгууллагууд|олон улсын байгууллагуудад оролцдог]] бөгөөд [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]]-д "Тайвань, Пөнху, Жиньмэнь, Мазүгийн тусдаа гаалийн нутаг дэвсгэр" гэсэн нэрээр бүрэн гишүүнчлэлтэй байдаг. БНХУ нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч гишүүн байсан бөгөөд 1945-1971 онд [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл]]д хориг тавих эрхтэй гишүүн байсан. [[Хятад ба НҮБ]]-ыг үзнэ үү. |- |<span id="Умард Кипр"></span>'''{{flag|Умард Кипр}}'''&nbsp;– Умард Киприйн Бүгд Найрамдах Турк Улс | style="background:LemonChiffon;" |<span style="display:none">D</span> Гишүүнчлэлгүй | style="background:#fcc;" |[[#Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улс]] нэхэмжилсэн {{extent}} Зөвхөн [[#Турк|Турк]] [[Умард Киприйн гадаад харилцаа|хүлээн зөвшөөрсөн]]. "Киприйн Турк улс" нэрийн дор [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага]] болон [[Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага|Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] ажиглагч улс юм. Умард Киприйг бүхэлд нь [[#Кипр|Бүгд Найрамдах Кипр Улс]] нэхэмжилж байна.<ref>{{Citation|title=Cyprus|date=7 June 2023|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=11 June 2023|archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109202203/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cyprus/|url-status=dead}}</ref> |} == Мөн үзэх == * [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ]] * [[Улс орнуудын хүн амын тоо]] * [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг]] == Тэмдэглэл == {{notelist|30em}} == Эшлэл == {{reflist|30em}} == Ном зүй == {{Refbegin}} * {{cite book |title=Дэлхий: Гурав дахь дэлхийн хөтөч: 1995/96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor1-last=Bissio |editor1-first=Roberto Remo |publisher=Instituto del Tercer Mundo |year=1995 |location=Montevideo |isbn=978-0-85598-291-1 |oclc=476299738}} * {{cite web |title=Улс эсвэл бүс нутаг, код, товчлол|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49alpha.htm|publisher=Статистикийн хэлтэс, НҮБ|date=2010-04-01}} * {{cite web |last=Davis|first=Tim|title=Дэлхийн улс, орнуудын жагсаалт |url=http://www.timdavis.com.au/data/|work=TimDavis.com.au|date=2009-02-19}} * {{cite web |title=Газарзүйн нэрс|url=https://www.un.org/Depts/Cartographic/english/geoinfo/geoname.pdf|publisher=Олон нийтийн мэдээллийн газар, Зураг зүйн хэсэг, НҮБ|date=2000-09-07}} * {{cite web |title=ISO 3166-1 Улс орны нэр, кодын элементүүд|url=http://www.iso.org/iso/country_codes/iso_3166_code_lists/country_names_and_code_elements.htm|publisher=Олон улсын стандартчиллын байгууллага|year=2010}} * {{cite web |title=Улс, нутаг дэвсгэр, мөнгөн тэмдэгтийн жагсаалт|url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm|publisher=Европын Холбооны хэвлэл мэдээллийн алба|date=2010-05-04}} * {{cite web |title=Дэлхийн баримт ном|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070607060922/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/index.html|url-status=dead|archive-date=2007-06-07|publisher=Тагнуулын Төв Газар|location=АНУ|year=2010}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=NYszJtC66FAC&q=%22official%20name%22%20palestine&pg=PA161 |page=161 |title=Middle East Review 2003/04: Эдийн засаг, бизнесийн тайлан |author=Мэдээллийн ертөнц (фирм), Олон улсын худалдааны танхим |edition=27th |location=Лондон |publisher=Коган Пейж |year=2003 |isbn=978-0-7494-4066-4 |oclc=51992589}} * {{cite web |url=https://peakbagger.com/PBGeog/countries.aspx|title=The Countries of the World|website=PeakBagger.com|last1=Slayden|first1=Greg|access-date=2020-07-24|df=dmy-all}} {{Refend}} [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|!Дэлхийн улсуудын жагсаалт]] [[Ангилал:Улс|!жагсаалт]] i2sjg4lki441yv1054lf4m3aiurddu9 0 9301 864737 850583 2026-08-05T16:05:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864737 wikitext text/x-wiki {{Short description|Европын гүрнүүдийн хоорондох дэлхийн дайн (1756–1763)}} {{Инфобокс дайн | conflict = Долоон жилийн дайн | partof = [[Англи-Францын дайнууд]], [[Австри-Пруссын өрсөлдөөн]] | image = Seven Years' War Collage.jpg | image_size = 300px | caption = Цагийн зүүгийн дагуу:{{flatlist| * [[Плессигийн тулалдаан]] (1757 оны 6 сарын 23) * [[Карильоны тулалдаан]] (1758 оны 7 сарын 6–8) * [[Цорндорфын тулалдаан]] (1758 оны 8 сарын 25) * [[Кунерсдорфын тулалдаан]] (1759 оны 8 сарын 12) }} | date = {{start and end dates|1756|5|17|1763|2|10}} {{nwr|({{Age in years, months, weeks and days|month1=05|day1=17|year1=1756|month2=2|day2=10|year2=1763}})}} | place = {{Hlist|[[Европ]]|[[Америк]]|[[Испанийн Ост-Инд|Филиппин]]|[[Баруун&nbsp;Африк]]|[[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэг]]}} | result = Англи-Пруссийн эвслийн ялалт<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/american_revolution_01.shtml |title=British History in depth: Was the American Revolution Inevitable? |publisher=BBC History |access-date=2026-03-15 |quote=In 1763, Americans joyously celebrated the British victory in the Seven Years' War, revelling in their identity as Britons and jealously guarding their much-celebrated rights which they believed they possessed by virtue of membership in what they saw as the world's greatest empire.}}</ref> | territory = Европт ''[[status quo ante bellum]]'' бол Их Британи, Франц, Испанийн колониудад дараах өөрчлөлтүүд: * Франц [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи мөрний]] зүүн хэсэгт орших Хойд Америкийн [[Канад (Шинэ Франц)|Канад]], [[Сент-Винсент (Антиль)|Сент-Винсент]], [[Тобаго]], [[Доминика]], [[Гренада]], [[Хойд Сиркар]] зэрэг колониудаа [[Их Британийн хаант улс|Британид]] өгсөн * Франц [[Луизиана (Шинэ Франц)|Луизиана]] болон Миссисипи голын баруун талд орших Хойд Америкийн нутаг дэвсгэрээ Испанид өгсөн * [[Испанийн түүх (1700–1808)|Испани]] [[Хавана]], [[Манила]]г буцааж авч [[Испанийн Флорида|Флорида]]г Британид өгсөн | combatant1 = {{plainlist| *{{flagcountry|Их Британийн хаант улс}} *{{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1750}} *{{flagicon|Португалын хаант улс|1750}} [[Португалын түүх (1640-1777)|Португал]]{{Efn|name=From|1762 оноос{{sfnp|Kohn|2000|p=417}}}} *{{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}}{{Efn|name=RussiaFrom|1762 оны 2 сараас 6 сар хүртэл{{sfnp|Kohn|2000|p=417}}}} *[[Ирокезүүд]] *''[[Долоон жилийн дайн#Эвслүүд|болон бусад...]]'' }} | combatant2 = {{plainlist| *{{flagcountry|Францын хаант улс}} *{{flag|Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн}}{{Efn|Прусс эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан бөгөөд олон тооны Ариун Ромын Эзэнт Гүрний улсууд төвийг сахисан хэвээр байсан ч [[Рейхстаг (Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн)|Эзэнт гүрний хурал]] Пруссийн эсрэг албан ёсоор арга хэмжээ авсан тул энэ нь зөвхөн Австрийн ашиг сонирхлын нэрийн өмнөөс хийгдэхээс илүүтэй Эзэнт гүрний үйлдэл байсан.}} *{{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}}{{Efn|1762 он хүртэл}} *{{flagcountry|Испанийн хаант улс|1701}}{{Efn|name=From}} *{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}} [[Швед]] *{{flagicon image|Bengal subah flag.svg}} [[Бенгалын суба|Бенгал]] *[[Вабанакийн Холбоо]] *''[[Долоон жилийн дайн#Эвслүүд|болон бусад...]]'' }} | commander1 = {{plainlist| *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[II Жорж]]{{Байгалийн шалтгаан}} *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[III Жорж]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Уильям Питт, Чатемын 1-р гүн|Уильям Питт]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Томас Пелэм-Холлс, Ньюкаслын 1-р гүн|Ньюкаслын гүн]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Уильям Кавендиш, Девонширын 4-р гүн|Уильям Кавендиш]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жон Стюарт, Бьютын 3-р гүн|Жон Стюарт]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жеффри Амхерст]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдуард Хоук]] *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жеймс Вольф]]{{KIA}} *{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жон Бинг]]{{Executed}} * {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Роберт Клайв]] * {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдвард Брэддок]]{{KIA}} * {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Жорж Вашингтон]] * {{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} [[Эдвард Боскауэн]] * {{flagdeco|Прусс|1750}} [[II Фридрих (Пруссийн хаан)|II Фридрих]] * {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Пруссийн Хенри (1726–1802)|Ханхүү Хенри]] * {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Ханс фон Левальд]] * {{flagdeco|Прусс|1750}} [[Курт Кристоф Граф фон Шверин|К. К. Г. фон Шверин]]{{KIA}} * {{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} [[I Жозе]] * {{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} [[Вильхельм, Шаумбург-Липпегийн гүн|Липпегийн гүн]] * {{flagdeco|Ханновер|1692}} [[Фердинанд, Брауншвайг-Вольфенбюттелийн гүн|Фердинанд гүн]] * {{flagdeco|Хессен}} [[II Фридрих, Хессен-Касселийн ландграф|II Фридрих]]}} | commander2 = {{plainlist| * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[XV Луи]] * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи, Францын дофин (1729–1765)|Луи, Дофин]] * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Шарль де Роган-Субиз|Шарль де Субиз]] * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи-Жозеф де Монкальм|Монкальм]]{{KIA}} * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Томас Артур де Лалли-Толендаль|Томас Артур]] * {{flagdeco|Францын хаант улс}} [[Луи Антуан де Бугенвиль]] * {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[I Франц]] * {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Мариа Тереза]] * {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Иосиф Фридрих, Саксон-Хильдбургхаузены ван|Иосиф Фридрих]] * {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Леопольд Йозеф фон Даун|Леопольд фон Даун]] * {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} [[Эрнст Гидеон фон Лаудон|Эрнст фон Лаудон]] * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Елизавета Петровна|Елизавета]]{{Байгалийн шалтгаан}} * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Пётр Салтыков]] * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Виллим Фермор]] * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Степан Фёдорович Апраксин|Степан Апраксин]] * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Захар Чернышёв]] * {{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Пётр Румянцев]] * {{flagdeco|Испани|1701}} [[III Карлос]] * {{flagdeco|Испани|1701}} [[Педро Антонио де Себальос]] * {{flagicon image|Bengal subah flag.svg}} [[Сираж уд-Даула]]{{Executed}}}} | strength1 = '''Нийт'''<ref>Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. "The Oxford Handbook of the Seven Years' War." June 2024. Pages 61-62. Essay "Resources" by Peter Wilson, chapter 4.</ref>{{efn|Нийт хүн хүчийг 1757-1763 онд Европт элссэн эрчүүдийн тоог (ингэснээр колонийн цэргүүдийг оруулаагүй) дайны эхэн үеийн улс орон бүрийн байгуулагдсан тоон дээр нэмж тооцоолсон бөгөөд энэ нь 4.4 ба 4.6 хүснэгтэд үзүүлсэн болно. Вилсоны тоонд арми болон тэнгисийн цэргийн албан хаагчид багтсан боловч цэрэг, гарнизон дахь цэргүүд болон туслах ажилтнуудыг оруулаагүй болно.}}<br>{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} 384,000{{efn|69-р хуудсанд дурдсанаар, 1757 оноос хойш Ханноверын 22,000 орчим цэрэг Британийн армид элссэн. Эдгээрийг Британийн тоонд оруулсан бөгөөд 62-р хуудсанд жагсаасан 124,000 армийн шинэ цэрэг (анхны бүрэлдэхүүний 300%, ~41,000) болон 185,000 тэнгисийн цэргийн шинэ цэрэг (анхны бүрэлдэхүүний 1550%, ~12,000) багтсан болно.}}<br>{{flagdeco|Прусс|1750}} 518,000<br>{{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} 22,000{{efn|61-р хуудсанд дурдсанаар, нэмэлт 25,000 португал цэрэг цэргийн албанд алба хааж байсан бөгөөд энэ нь тулалдаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.}}<br>{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 20,000{{efn|Англи-Пруссийн талд богино хугацаанд оролцсох үеэрээ Орос Фридрихийн армид 20,000 цэрэг нэмж, Данийг заналхийлэхээр дахин 40,000 цэрэг илгээжээ.}} | strength2 = '''Нийт'''<ref>Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. "The Oxford Handbook of the Seven Years' War." June 2024. Pages 61-62. Essay "Resources" by Peter Wilson, chapter 4.</ref>{{efn|Нийт хүн хүчийг 1757-1763 онд Европт элссэн эрчүүдийн тоог (ингэснээр колонийн цэргүүдийг оруулаагүй) дайны эхэн үеийн улс орон бүрийн байгуулагдсан тоон дээр нэмж тооцоолсон бөгөөд энэ нь 4.4 ба 4.6 хүснэгтэд үзүүлсэн болно. Вилсоны тоонд арми болон тэнгисийн цэргийн албан хаагчид багтсан боловч цэрэг, гарнизон дахь цэргүүд болон туслах ажилтнуудыг оруулаагүй болно.}}<br>{{flagdeco|Францын хаант улс}} 540,000 * {{flagdeco|Францын хаант улс}} гарнизон цэргүүд, цэрэг арми, далайчдыг оролцуулаад 1,000,000<ref>James C. Rilley, "The Seven Years War and the Old Regime in France", Принстоны Их Сургуулийн Хэвлэл: 2024 оны 7 сар, х. 78.</ref> {{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} 450,000{{efn|Энэ тоонд зөвхөн Хабсбургийн хаант улсын ("Австри") цэргүүд багтсан бөгөөд ихэнх нь энэ хүснэгтэд жагсаалтад ороогүй бусад улсуудыг оруулаагүй болно. Жагсаалтад орсон хоёр улс болох Майнц, Бавари тус тус дайнд 16,000 болон 19,500 цэрэгтэй оролцож, Рейхсарми руу илгээсэн байна. 62-р хуудсан дээрх 4.5-р хүснэгтэд дурдсанаар, дайны үеэр байршуулсан Рейхсарми цэргүүдийн тоо дунджаар 25,000 байсан бол "Австричууд" (Хабсбургийн эзэмшлийн гаднаас элсүүлсэн цэргүүдийг оруулаад) 128,000-154,000 хооронд хэлбэлзэж байв.}}<br>{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 536,000<br>{{flagdeco|Испани|1701}} 69,000<br>{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}} 55,000 | casualties1 = {{ubl |{{flagdeco|Прусс|1750}} 180,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{sfnp|Uralanis|1960|p=59}} |{{flagdeco|Их Британийн хаант улс}} 160,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{sfnp|Uralanis|1960|p=60}}{{efn|Данлигийн хэлснээр, Британийн нас баралтын тоонд Ханновер, Хессен-Кассел, Брауншвайг-Вольфенбюттель, Шаумбург-Липпе зэрэг Британийн холбоотон Германы жижиг армиудын дунд нас барсан хүмүүсийн тоо багтсан.}} |{{flagdeco|Португалын хаант улс|1750}} Үл мэдэгдэх }} | casualties2 = {{ubl |{{flagdeco|Францын хаант улс}} 200,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}} |{{flagdeco|Хабсбургийн хаант засаг}} 165,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{Efn|"Рейхсарми"-д Хабсбургийн хаант улсаас 140,000 хүн, Ариун Ромын Эзэнт Гүрний бусад улсаас 25,000 хүн нас баржээ.{{sfnp|Speelman|2012|p=524}}}} |{{flagdeco|Оросын эзэнт гүрэн}} 120,000 алагдсан{{sfnp|Uralanis|1960|p=56}}{{sfnp|Danley|2012|p=524}}{{efn|Данли өвчнийг оролцуулан нийт 120,000 нас барсан гэж мэдээлсэн бол Ураланис 60,000 нас барсан эсвэл шархадсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд өвчний улмаас нас барсан хүний ​​тоо байхгүй.}} |{{flagdeco|Испани|1748}} 29,000+ алагдсан<ref>Emma Hart, Marie Houllemare, Trevor Burnard. "The Oxford Handbook of the Seven Years' War." June 2024. Pages 73-74. Essay "Resources" by Peter Wilson, chapter 4.</ref> |{{flagicon|Шведийн эзэнт гүрэн}} 28,000 алагдсан{{sfnp|Danley|2012|p=524}} }} | campaignbox = }} '''Долоон жилийн дайнд''' (1756–1763) Европ тивд өрнөсөн 18-р зууны том дайн. Европын гол том гүрнүүд бүгд оролцсон бөгөөд нийтдээ 900,000-1,400,000 хүний амь үрэгджээ.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/wars18c.htm#7YrW Seven Years War (1755-63)]</ref> Энэ дайнд 1756-1763 онд болсон [[Европ]] ба [[колони]]йн бүх дайнуудыг хамруулж үздэг. Тухайлбал '''Померанийн дайн''' ба 1754-1763 онд явагдсан '''[[Франц-Индианы Дайн]]''' энэ дайнд хамрагдаж тооцогддог. Энэ дайнд [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]], [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс]], [[Их Британийн хаант улс|Их Британийн Нэгдсэн Хаант Улс]]аас (үүний дотор Британийн Хойд Америк дахь колониуд, [[Британийн Зүүн Энэтхэг компани]], [[Ирландын Вант Улс|Ирланд]]) бүрдсэн хүчин [[Австри]], [[Франц]] (үүний дотор Хойд Америк дахь Францын колони [[Шинэ Франц]], [[Францын Зүүн Энэтхэг компани]]), [[Оросын эзэнт гүрэн]], [[Швед]], [[Саксоны Электорат|Саксон]]ы эсрэг дайтсан юм. [[Португал]] (Их Британийн талд) ба [[Испани]] (Францын талд) улсууд сүүлд дайнд татагдан орсон бөгөөд дайны үеэр төвийг сахисан [[Нидерланд]]ын цэргийн хүчийг [[Энэтхэг]]т довтолсон тохиолдол гарч байв. Дайнаар Франц Хойд Өмнөд Америк дахь колонийн нэг гол гүрний байр сууриа (тухайлбал Франц Хойд Америкийн эх газар дахь "[[Шинэ Франц]]" эзэмшлийнхээ ихэнх хэсэг, Карибын зарим арлаа алдсан) болон Европ дахь тэргүүлэгч гүрний байр сууриа <ref>The [[Treaty of Paris (1763)|Treaty of Paris]] in {{cite book |last=Corbett |first=Julian |url= |title=England in the Seven Years' War: A Study in Combined Strategy Vol. II. |date=1918 |publisher=Longman, Green and Co. |others= |year= |editor= |edition=Second Edition |location=London |pages= |language=English |chapter= |format=book |doi= |id= |quote= |authorlink=Julian Corbett |coauthors= |origdate= |origyear= |origmonth= |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |month= |chapterurl=}}</ref> алдсан. Франц Европ дахь энэхүү байр сууриа [[Францын хувьсгал]]аар л сэргээсэн билээ. Харин [[Их Британи]] дэлхийд зонхилох колонийн гүрэн болж гарч иржээ. [[Францын Тэнгисийн цэргийн хүчин]] бүрмөсөн сүйдсэн бөгөөд сүүлд Тэнгисийн цэргийн хүчнийг дахин сэргээх өргөн далайцтай хөтөлбөрийг [[Армада Эспакола|Испанийн флоттой]] хослуулж байж Британийн Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хүчний далай дахь ноёрхолд аюул занал учруулсан билээ.<ref>{{cite book |last= Kennedy |first= Paul |authorlink= Paul Kennedy |coauthors= |editor= |others= |title= The Rise and Fall of British Naval Mastery |origdate= |origyear= 1976 |origmonth= |url=https://archive.org/details/risefallofbritis0000kenn_m5e1|format= book |accessdate= |accessyear= |accessmonth= |edition= new introduction|date= 2004|year= |month= |publisher= Penguin Books |location= London |language= English|id= |doi = |pages= |chapter= |chapterurl= |quote = }}</ref> Ертөнцийн нөгөө талд Британийн Зүүн Энэтхэг компани Энэтхэгийн дотор хамгийн хүчтэй байр суурийг эзэлсэн бөгөөд яваандаа Энэтхэгийг Британийн Эзэнт Улсын "Эзэн хааны титэм дэх эрдэнэсийн чулуу" болгосон юм. Энэ дайныг [[Винстон Черчилль]] анхны "[[дэлхийн дайн]]" гэж тодорхойлсон.<ref>{{cite book | last = Bowen | first = HV | year = 1998 | title = War and British Society 1688-1815 | url = https://archive.org/details/warbritishsociet0000bowe | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, United Kingdom | id = ISBN 0-521-57645-8|pages=[https://archive.org/details/warbritishsociet0000bowe/page/7 7]}}</ref> Учир нь энэ дайнд оролцогчид нь Европын улсууд буюу тэдний гадаад дахь колониуд байсан хэдий ч хүн төрөлхтний түүхэнд дэлхий даяар явагдсан анхны дайн байлаа. Энэ дайн нь нэг талаар хөгжиж буй эзэнт улсуудыг оролцуулсан Англи-Францын дайн байсан ч гэсэн XVIII зууны [[Хоёрдахь зуун жилийн дайн]]ы хамгийн чухал нэг үе шат болсон юм.<ref>Tombs, Robert and Isabelle. ''That Sweet Enemy: The French and the British from the Sun King to the Present''. London: William Heinemann, 2006.</ref> Дайн анх Прүссийн [[Прүссийн II Фрийдрих|Агуу Фрийдрих]] Саксоныг дайлснаар эхэлсэн түүхтэй. == Мөн үзэх == * [[Дайны жагсаалт]] ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} ==Эшлэл== {{reflist|30em}} == Лавлах материал == * Fowler, William H. ''Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America''. Vancouver: Douglas & McIntyre, 2005. ISBN 1-55365-096-4. * Marston, Daniel. ''The Seven Years' War''. Essential Histories. Oxford, UK: Osprey, 2001. ISBN 1-84176-191-5. * McLynn, Frank. ''1759: The Year Britain Became Master of the World''. London: Jonathan Cape, 2004. ISBN 0-224-06245-X. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20110806000000/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=a1ARTA0007300 The Seven Years' War from ''The Canadian Encyclopedia''] * [https://web.archive.org/web/20080404000807/http://leuthenjournal.com/ Ioannis' SYW Project & Uniform Plates] * [https://web.archive.org/web/20080505091537/http://www.warmuseum.ca/cwm/gallery1/clash_e.html Clash of Empires and The Battle of the Plains of Abraham - Canadian War Museum] * [https://web.archive.org/web/20070930185359/http://www.badley.info/history/Seven-Years-War-Great-Britain.general.html Seven Years War Reference World History Database] * [http://napoleonistyka.atspace.com/FRENCH_ARMY.htm The French Army 1600-1900] * [https://web.archive.org/web/20060213193437/http://www2.marianopolis.edu/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm Events and the participants in the Seven Years War] * [https://web.archive.org/web/20131221124712/http://ns1763.ca/remem/7yw-timeline-w.html Seven Years' War timeline] * [http://www.bartleby.com/65/se/SevenYea.html The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition's entry on the Seven Years' War] * [https://web.archive.org/web/20020609145153/http://members.cox.net/johnahamill/sevenyears.html Another Seven Years' War timeline] * [http://www.heritage.nf.ca/exploration/7years.html Memorial University of New Foundland's page about the war] * [http://www.kronoskaf.com/syw/ Seven Years' War Knowledge Base] * [https://web.archive.org/web/20070930185359/http://www.badley.info/history/Seven-Years-War-Great-Britain.general.html Great Britain Seven Years War Chronology] * [http://1759.ccbn-nbc.gc.ca 1759: From the Warpath to the plains of Abraham.] Virtual Exhibition. * [http://www.ccbn-nbc.gc.ca National Battlefields Commission.] Plains of Abraham. National Historic Park. Quebec, Canada. * [https://web.archive.org/web/20190519073106/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/SevenYearsWar-FrenchandIndianWar-TheWaroftheConquest.htm The Seven Years' War in Canada] * [http://www.collectionscanada.ca/virtual-vault/ Virtual Vault], an online exhibition of Canadian historical art at Library and Archives Canada. * [https://web.archive.org/web/20080919032427/http://www.fortligonier.org/exhibits.htm Seven Years' War exhibition at Fort Ligonier] [[Ангилал:Долоон жилийн дайн| ]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:Колоничлолын дайн]] [[Ангилал:Британийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын дайн]] [[Ангилал:Австрийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Пруссийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Хабсбургийн эзэнт улс]] [[Ангилал:Шведийн дайн]] [[Ангилал:1750-д он]] [[Ангилал:1760-д он]] [[Ангилал:18-р зууны Германы түүх]] [[Ангилал:II Фридрих (Пруссийн хаан)]] [[Ангилал:1756 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1757 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1758 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1759 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1760 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1761 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1762 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1763 оны зөрчилдөөн]] 5qf0gjyru86sia476b1bad2ehmq7goe 0 9419 864813 841198 2026-08-05T17:31:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864813 wikitext text/x-wiki {{Short description|1952-2022 онуудад Их Британийн хатан хаан}} {{Инфобокс хатан | title = [[Хамтын Нөхөрлөлийн тэргүүн]] | image = Queen Elizabeth II official portrait for 1959 tour (retouched) (cropped) (3-to-4 aspect ratio).jpg<!--Image has been chosen via consensus. Do not change unless a consensus to do so has been reached on the talk page.--> | alt = Elizabeth facing right in a half-length portrait photograph | caption = Албан ёсны хөрөг зураг, 1959 | succession = [[Хамтын нөхөрлөлийн хаант улс]] ба [[Их Британийн хатан хаан]] | moretext = {{nowrap|([[II Элизабетийн тэргүүлсэн бүрэн эрхт улсын жагсаалт|бүрэн жагсаалт]])}} | reign = 1952 оны 2 сарын 6{{Sndash}}2022 оны 9 сарын 8 | cor-type = [[II Элизабетийг хаан ширээнд залах ёслол|Титэм зүүх ёслол]] | coronation = 1953 оны 6 сарын 2 | predecessor = [[VI&nbsp;Жорж]] | successor = [[III&nbsp;Чарльз]] | birth_name = Йоркийн гүнж Элизабет | birth_date = {{Birth date|1926|04|21}} | birth_place = Брутон гудамж&nbsp;17, Мэйфэйр, Лондон, Англи | death_date = {{Death date and age|2022|09|08|1926|04|21}} | death_place = [[Балморал цайз]], Абердиншир, Шотланд | burial_date = 2022 оны 9 сарын 19 | burial_place = [[VI Жорж хааны дурсгалын сүм]], Гэгээн Жоржийн сүм, Виндзор цайз | spouse = {{Marriage|[[Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип]]|20 November 1947|9 April 2021|reason=н}} | issue-link = #Гэр бүл | issue = {{Plainlist| * [[III&nbsp;Чарльз]] * [[Энн, хааны гүнж]] * [[Эндрю Маунтбаттен-Виндзор]] * [[Эдинбургийн гүн, Эдвард хунтайж]] }} | full name = Элизабет Александра Мэри | house = [[Виндзор]] | father = [[VI&nbsp;Жорж]] | mother = [[Элизабет Бауэс-Лион]] | religion = [[Их Британи дахь протестантизм|Протестант]]{{Efn|name=religion|Хаан ширээнд суусныхаа дараа Элизабет [[Английн Сүмийн Дээд Удирдагч]] байсан бөгөөд тэрээр мөн [[Шотландын Сүм]]ийн гишүүн байжээ.}} | signature = Elizabeth II signature 1952.svg | signature_alt = Элизабетийн хар бэхээр бичсэн гарын үсэг }} '''II Элизабет''' буюу '''Элизабет Александра Мэри''' ({{Lang-en|Elizabeth II, Elizabeth Alexandra Mary}}, хааны угсаатны хувьд Элизабет овог хэрэглэдэггүй бөгөөд овог хэрэглэх болсон тохиолдолд "Виндзор" гэсэн нэр хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.heraldica.org/faqs/britfaq.html#p2-1|title=alt.talk.royalty FAQ: British royalty and nobility:|publisher=Heraldica.org|accessdate=2008-10-12}}</ref>; [[1926]] оны дөрөвдүгээр сарын 21-нд Английн Лондон хотод Мэйфэр дүүрэгт, Вестминстерт төрсөн - 2022 оны 9-р сарын 8-нд Шотландын Балморалед нас барсан). Их Британи, Виндзорын удмын, Хамтын нийгэмлэгийн хаант орнуудын Хатан хаан, Их Британийн Зэвсэгт хүчний дээд командлагч, Английн сүмийн дээд тэргүүн, Хамтын орнуудын тэргүүн. II Элизабет Нэгдсэн Вант Улсын зэрэгцээ [[Канад]], [[Австрали]], [[Шинэ Зеланд]], [[Ямайк]], [[Барбадос]], [[Бахамын Арлууд]], [[Гренада]], [[Папуа Шинэ Гвиней]], [[Соломон Арлууд|Соломоны Арлууд]], [[Тувалу]], [[Сент-Люси]], [[Сент-Винсент ба Гренадин]], [[Белиз]], [[Антигуа ба Барбуда]], [[Сент-Китс ба Невис]] улсуудын хатан хаан бөгөөд түүнийг улс бүрд амбан захирагч төлөөлдөг. Түүний хаанчилдаг 15 улсыг [[Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл]] ({{lang-en|British Commonwealth of Nations}}) гэх бөгөөд тэдгээрийн нийт хүн ам 130 сая орчим юм. Тэрбээр бодит амьдрал дээр эдгээр орнуудын улс төрийн асуудалд оролцдоггүй байв. Хамгийн урт хугацаагаар хаан ширээнд суусан тэрээр [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад оршин сууж, төр улсын хэрэгт нь шууд оролцдог байжээ. Тэрбээр 1500 гаруй жилийн турш [[Англи]], [[Вэссэкс]], [[Шотланд]]ыг хаанчилсан хааны Виндзор гэр бүлүүдээс гаралтай байсан. == Намтар == Элизабет (гэрийнхэн өхөөрдөж «Лилибэт» гэж дууддаг байжээ) охин Йоркийн гүн ба гүнгийн авхай нарын гэр бүлд төржээ (дараа нь хаан VI Жорж, хатан хаан Элизабет болсон). 1930 оны 8 дугаар сарын 21-нд түүний цорын ганц охин дүү гүнж Маргарет төржээ. Түүний эцэг 1936 онд өөрийн дүү VIII Эдвардыг хаан ширээнээс буусны дараа хаан ширээг залгамжласан байна. Елизабет бага насандаа багш хөлсөлж гэртээ боловсрол эзэмшсэн ажээ. Лилибэт охин багаасаа Морь сонирхож, морь унах дуртай болсон байна. Дэлхийн 2 дугаар дайны үед эмэгтэйчүүдийн нутаг дэвсгэрийн туслах албанд эмнэлэгийн машины жолооч болж 5 сар цэргийн алба хааж нийгмийн ажилд оролцож байжээ. 1948 оны 5 дугаар сард Элизабет гүнж, хунтайж Филипп нар анхны албан ёсны гадаад айлчлалаа Парис хотоос эхлүүлж байжээ. 1951 онд эцэг хаан [[VI Жорж]]<nowiki/>ийн эрүүл мэнд муудаж эхэлсэн тул Элизабет олон нийтийн арга хэмжээнд эцгээ орлож оролцож эхэлсэн байна. 1951 оны 10 дугаар сард нөхөр хунтайж Филиппын хамт Төрийн айлчлалаар Канад, АНУ-д зочилж Вашингтон хотноо АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]]<nowiki/>тэй уулзаж байсан юм. Эцэг VI Жорж хаан 1952 оны 2 дугаар сарын 6-нд нас барахад II Элизабет амарч байсан Кени Улсаас яаралтай Лондонд ирж 1952 оны хоёрдугаар сарын 8-нд хорин таван настайдаа тангараг өргөж хаан ширээнд суужээ. Хатан хаанд өргөмжлөх албан ёсны арга хэмжээ Вестминстерын эдлэнд 1953 оны 6 дугаар сарын 2-нд болсон байна. Анх удаа энэхүү томоохон ёслолын үйл ажиллагааг телевизээр шууд дамжуулж байсан байна. Тэр үед тэрбээр Хамтын нөхөрлөлийн тэргүүн, Их Британи, Канад, Австрали, Шинэ Зеланд, Өмнөд Африк, Пакистан, Цейлон гэсэн долоон улсын хатан хаан болсон. == Гэр бүл == Дайны дараа 1947 оны 11 дүгээр сарын 20-нд Элизабет гүнж хуримын өмнөх өдөр Эдинбургийн гүн цол хүртсэн Грек, Данийн хунтайж асан дэслэгч [[Эдинбургийн гүн, хунтайж Филип|Филип Маунтбаттен]]тай гэрлэжээ. Тэд дөрвөн хүүхэд төрүүлсэн: 1. [[Уэльсийн хунтайж Чарльз]]; 2. гүнж Анна; 3. Йоркийн гүн, хунтайж Эндрю; болон 4. хунтайж Эдвард, Вессексийн гүн. Тэрээр найман ач зээ, 12 элэнц зээ нартай байлаа. Найм дахь ач нь 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 17-нд төржээ. 2021 оны 4 дүгээр сарын 9-нд түүний нөхөр хунтайж Филип нас барж дэлхийн түүхэн дэх хамгийн урт 74 жил үргэлжилсэн хааны гэрлэлт тасарчээ. == Үйл ажиллагаа == Түүний хаан ширээнд байх урт удаан хугацаанд хаант улсынх нь хүрээнд болон дэлхий даяар өөрчлөлтүүд гарсан бөгөөд эдгээрээс хамгийн том өөрчлөлт нь [[Британийн Эзэнт Улс]]ын задрал (эцгийнх нь хаанчлалын сүүлийн жилүүдэд эхэлсэн үйл явц) болон орчин үеийн Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөлийн үүсэл хөгжил, Европын Холбоо байгуулагдсан, "Хүйтэн дайн", Хүн сансарт ниссэн, Их Британи Иран, Аргентинд, Афганистанд дайтсан, телевиз, интэрнет үүссэн зэрэг чухал үйл явдлууд болсон байна. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Лавлах бичиг == {{reflist|2}} == Нэмж унших == * Allison, Ronald; ''The Queen: 50 Years - A Celebration''; HarperCollins UK (October 1, 2001) (ISBN 0004140788) * Barker, Brian; ''When the Queen Was Crowned''; Routledge (1986) (ISBN 0710083971) * Bond, J.; ''Elizabeth''; Reader's Digest Association (2002) (ISBN 0-7621-0369-8) * Bradford, Sarah; ''Elizabeth: A Biography of Britain's Queen''; Riverhead Trade (May 1, 1997) (ISBN 1573226009) * Erickson, Carolly; ''Lillibet: An Intimate Portrait of Elizabeth II''; St. Martin's Press; 1st edition (January 26, 2004) (ISBN 0312287348) * Field, Leslie; ''The Jewels of Queen Elizabeth II: Her Personal Collection''; Harry N Abrams; Rev Sub edition (April 1992) (ISBN 0810924978) * Flamin, Ronald; ''Sovereign: Elizabeth II and the Windsor Dynasty''; Delacorte (1991) (ASIN B001ALWFN8) * Keay, Douglas; ''Elizabeth II: Portrait of a Monarch''; Arrow; New Ed edition (1992) (ISBN 0099101815) * Kelley, Kitty; ''The Royals''; New York; Warner Books (1997) (ISBN 0-446-51712-7) * {{cite book|last=Lacey|first=Robert|title=Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II|url=https://archive.org/details/royalhermajestyq00lace|publisher=Little, Brown|location=London|date=2002|isbn=0748104097}} * Lacey, Robert; ''Monarch: The Life and Reign of Elizabeth II''; Free Press (May 6, 2003) (ISBN 0743236696) * {{cite book|last=Lichfield|first=Patrick|title=Elizabeth R: A Photographic Celebration of 40 Years|url=https://archive.org/details/elizabethrphotog0000lord|publisher=Bantam Doubleday Dell|location=Canada|date=1992|isbn=038540266X}} * Noakes, Michael & Noakes, Vivien; ''The Daily Life of the Queen: An Artist's Diary''; Trafalgar Square (2001) (ISBN 009186982X) * Pimlott, Ben; ''The Queen: Elizabeth II and the Monarchy''; Harper Collins;revised edition (2007) (ISBN 0-007-11436-2) * Todd, Judy; ''The Country Life Book of Queen Elizabeth II: A Golden Anniversary Tribute''; Country Life Books (1985) (ISBN 0600333221) * Waller, Maureen; ''Sovereign Ladies: Sex, Sacrifice, and Power. The Six Reigning Queens of England''; New York, St. Martin's Press (2006) (ISBN 0-312-33801-5) * ''Jubilee A Celebration of 50 Years of the Reign of Her Majesty Queen Elizabeth II''; Cassell & Co (2002) (ASIN B000BMS0UE) == Дүрс бичлэгүүд == * Frier, Angela & Barnes, Carol; ''Queen Elizabeth II: The Power and the Glory''; Independent Television News (1991) * Spry-Leverton, Peter; ''Days of Majesty''; Kultur White Star (October 30, 2007) (ASIN B000V02CR8) * ''The Coronation Story''; Sirocco Productions, Inc. (1993) == Цахим холбоос == {{commons|Elizabeth II of the United Kingdom}} * [http://www.royal.gov.uk/ Official website] * {{Genealogics name|id=00000177}} * [https://web.archive.org/web/20060615120604/http://www.time.com/time/europe/html/060417/story.html Elizabeth II: Modern Monarch] * [http://youtube.com/theroyalchannel The official YouTube channel] * [https://web.archive.org/web/20070827082049/http://encarta.msn.com/media_461541878_761556932_-1_1_BB/media.html A short video of Elizabeth's coronation] from [[Encarta]] encyclopedia. * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/in_depth/uk/2002/the_golden_jubilee/ BBC Coverage of The Queens Golden Jubilee (2002)] * [http://archives.cbc.ca/IDD-1-69-70/life_society/new_queen/ CBC Digital Archives - Canada's New Queen] * [http://archives.cbc.ca/society/monarchy/clips/4369/ CBC Digital Archives - Coronation of Queen Elizabeth II] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Элизабет, 2}} [[Ангилал:II Элизабет| ]] [[Ангилал:Их Британийн хан]] [[Ангилал:20-р зууны Британийн түүх]] [[Ангилал:Их Британийн ван]] [[Ангилал:Их Британийн дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Морь сургагч ба үржүүлэгч]] [[Ангилал:Хатан хаан]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Ависын Рыцарь одон шагналтан]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Мөрөвч одонгийн хатагтай]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Чакри одон шагналтан]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Фөникс одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан]] [[Ангилал:III Карлосын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лондоны хүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:2022 онд өнгөрсөн]] iyvhe8dfbbat57g4xvp4vtntms2wm6f 0 9427 864802 850171 2026-08-05T17:24:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864802 wikitext text/x-wiki {{Short description|Канадын Альберта мужийн хамгийн том хот}} {{distinguish|Кальяри}} {{Инфобокс суурин | name = Калгари | native_name = Calgary | official_name = City of Calgary | settlement_type = [[Альбертагийн хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | caption_align = center | border = infobox | perrow = 1/2/1/2 | image1 = Downtown_Calgary_2020-4.jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = Stephen-Ave-West-Szmurlo.jpg | caption2 = [[Стивений өргөн чөлөө]] | image3 = Lougheed house Calgary (36102398304).jpg | caption3 = [[Локхидын гэр]] | image4 = Olympic Plaza Calgary.jpg | caption4 = [[Олимпын талбай (Калгари)|Олимпын талбай]] | image5 = Sait heritage hall.jpg | caption5 = [[Өмнөд Альбертагийн технологийн дээд сургууль|ӨАТДС-ийн өвийн танхим]] | image6 = Calgary Stampede Rodeo final day 18 - 2011.jpg | caption6 = Үхэрчдийн баяр }} | image_flag = | flag_size = 100 | flag_link = Калгарийн далбаа | image_shield = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = Лого | shield_link = Калгарийн сүлд | nicknames = The Stampede City (Үхэрчдийн баярын хот), Cowtown (Үхрийн хот), {{lang|bla|Mohkínstsis}}, {{lang|sto|Wîchîspa Oyade}}, {{lang|srs|Guts’ists’i}} <small>[[Канадын хотын хоч нэрсийн жагсаалт#Альберта|г.м]]...</small><ref>{{cite news |url=https://calgaryherald.com/news/calgary/Alberta+best+film+feted+Rosies/6613055/story.html |title=Alberta's best in TV, film feted at Rosies |author=Эрик Волмерс |newspaper=[[Calgary Herald]] |publisher=[[Postmedia Network]] |date=2012-05-13 |access-date=2024-10-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617170236/http://www.calgaryherald.com/news/calgary/Alberta%2Bbest%2Bfilm%2Bfeted%2BRosies/6613055/story.html |archive-date=2012-06-17 }}</ref><ref>{{cite news | url=https://calgaryherald.com/sports/Alberta+plenty+swing/1768383/story.html | title=Alberta's got plenty of swing | author=Кертис Сток | newspaper=[[Calgary Herald]] | publisher=[[Postmedia Network]] | date=2009-07-07 | access-date=2024-10-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103200055/http://www.calgaryherald.com/sports/Alberta+plenty+swing/1768383/story.html | archive-date=2015-01-03 | url-status=live }}</ref> | motto = ''Onward'' (Урагшаа) | pushpin_map = Канад#Альберта | pushpin_map_caption = Канад дахь байршил##Альберта дахь байршил | pushpin_relief = yes | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=300|frame-height=200|frame-align=center|zoom=4|type=point|title=Калгари|marker=city|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = Калгарийн интерактив газрын зураг | coordinates = {{WikidataCoord||type:city(1300000)_region:CA-AB|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Канад}} | subdivision_type1 = [[Канадын муж, нутаг дэвсгэрүүд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Канадын бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Альбертагийн тооллогын хэлтсийн жагсаалт|Тооллогын хэлтэс]] | subdivision_type4 = [[Альберта дахь хотын тойргийн жагсаалт|Хотын тойрог]] | subdivision_name1 = {{flag|Альберта}} | subdivision_name2 = [[Калгари хотын бүс нутаг]] | subdivision_name3 = [[6-р хэлтэс, Альберта|6]] | subdivision_name4 = [[Роки Вью тойрог|Роки Вью]] болон [[Футхиллс тойрог]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1875 | established_title1 = Нэгтгэсэн<ref name=AMACityProfiles>{{cite web|url=http://www.municipalaffairs.alberta.ca/cfml/MunicipalProfiles/basicReport/CITY.PDF|publisher=[[Альберта хотын захиргаа]]|title=Байршил, түүхийн танилцуулга: Калгари хот|page=15|date=2016-06-17|access-date=2024-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160325212924/http://www.municipalaffairs.alberta.ca/cfml/MunicipalProfiles/basicReport/CITY.PDF|archive-date=2016-03-25|url-status=live}}</ref> | established_date1 = &nbsp; | established_title2 = &nbsp;• [[Альбертагийн суурингийн жагсаалт|Суурин]] | established_date2 = 11 сарын 7, 1884 | established_title3 = &nbsp;• [[Альбертагийн хотын жагсаалт|Хот]] | established_date3 = 1 сарын 1, 1894 | named_for = [[Калгари, Малл]] | governing_body = [[Калгари хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Калгари хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жиоти Гондек]] | leader_title2 = [[Менежер]] | leader_name2 = Дэвид Дакворт<ref name=CalgaryCityManager>{{cite web|url=https://www.calgary.ca/ca/city-manager/city-managers-biography.html/|title=Хотын менежерий намтар|publisher=Калгари хот|date=August 30, 2019|access-date=2024-10-29|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806222439/https://www.calgary.ca/ca/city-manager/city-managers-biography.html|url-status=dead}}</ref> | elevation_m = 1045 | elevation_footnotes = <ref name="downtown elevation"/> | area_footnotes = &nbsp;(2021)<ref name=2021census/> | area_land_km2 = 820.62 | area_urban_km2 = 621.72 | area_metro_km2 = 5098.68 | population_as_of = 2021 | population_footnotes = <ref name=2021census/><ref name=2021censusPC>{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810001101 | title=Хүн ам ба орон сууцны тоо: Канад ба хүн амын төвүүд | publisher=[[Канадын статистикийн алба]] | date=2022-02-09 |access-date=2024-10-29}}</ref><ref name=2021censusCMA /> | population_note = | population_total = 1306784 <!-- 2021 StatCan census population only per [[WP:CANPOP]]; do not replace with latest municipal census population count; this municipal census population count can go in the population_blank1_title and population_blank1 parameters further below and can be noted in the article body (so long as it doesn't replace the 2021 StatCan census population in the body). -->(3-т) | population_density_km2 = 1592.4 | population_urban = 1305550 | population_density_urban_km2 = 2099.9 | population_metro = 1481806 | population_density_metro_km2 = 290.6 | population_demonym = Калгаричууд | timezone = [[Уулын цагийн бүс|MST]] | utc_offset = −07:00 | timezone_DST = MDT | utc_offset_DST = −06:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code = [[Бүсийн код 403|403]], [[Бүсийн код 587, 825 болон 368|587, 825, 368]] | blank_name_sec2 = [[ДНБ]] (Калгари {{Abbr|CMA|Census metropolitan area}}) | blank_info_sec2 = [[Канад доллар|CA$]]102.66 billion (2020)<ref>{{cite web | url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=3610046801 | title=Gross domestic product (GDP) at basic prices, by census metropolitan area (CMA) | date=December 6, 2023 }}</ref> | blank1_name_sec2 = ДНБ нэг хүнд ноогдох (Калгари {{Abbr|CMA|Census metropolitan area}}) | blank1_info_sec2 = CA$79,885 (2022)<ref>{{cite web |url=https://www.calgaryeconomicdevelopment.com/assets/WhyCalgary_Our-Economy-in-Depth-2022-06.pdf |title=Why Calgary? Our Economy in Depth |publisher=Calgary Economic Development |date=June 2022 |access-date=December 6, 2022}}</ref> | website = {{Official URL}} }} '''Калгари''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''Calgary'') нь [[Канад]]ын [[Альберта]] мужийн хамгийн том хот болно. Тус хот мужийн өмнөд хэсэгт, дов толгод, өндөрлөг тэгш газарт Канадын Рокки нуруунаас зүүн тийш 80 орчим км-т оршино. Калгари Альберта мужийн Парклэнд бүсэд хамаарна. Калгари нь Канадын гуравдахь том хот бөгөөд 2008 оны хүн амын тооллогоор Калгарид 1,042,892 хүн оршин сууж байлаа.<ref name="07 civic census" /> 2006 онд метрополитан бүсийн хүн амын тоо 1,162,310 байсан<ref>[[Statistics Canada]] [[Canada 2006 Census|2006 Census]] (March 13, 2007) [http://www12.statcan.ca/english/census06/data/profiles/community/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=CMA&Code1=825__&Geo2=PR&Code2=48&Data=Count&SearchText=Calgary&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&GeoLevel=&GeoCode=825 Calgary CMA 2006 Community Profile]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Catalogue no. 92-591-XWE. Ottawa. Retrieved on March 13, 2007</ref> нь Калгарийн бүсийг Канадын хэмжээнд тавдахь том метрополитан бүс болгож байна. Калгари нь Эдмонтон хотоос чанх өмнө зүгт 298 км-т орших тул статистикчид эдгээр хотын хооронд хүн ам суурьшсан нарийн бүсийг "[[Калгари-Эдмонтоны коридор]]" гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite web|url=http://geodepot.statcan.ca/Diss/Highlights/Page9/Page9d_e.cfm|title=Calgary-Edmonton Corridor|author=Statistics Canada|authorlink=Statistics Canada|accessdate=2006-01-06|archive-date=2007-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20070223191204/http://geodepot.statcan.ca/Diss/Highlights/Page9/Page9d_e.cfm|url-status=dead}}</ref> Калгари нь Торонто, Ванкуверийн хоорондох Канадын хамгийн том метрополитан бүс болно. Калгари өвлийн спорт, эко-жуулчлалаар ихэд алдаршсан бөгөөд хотын ойролцоо томоохон уулын амралтын баазууд олон бий. Калгарийн эдийн засгийн үйл ажиллагаа нь газрын тосны салбарт төвлөрсөн боловч хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал, өндөр технологийн салбар мөн хотын эдийн засгийн түргэн өсөлтөд хувь нэмрээ оруулдаг. Калгарид жил бүр олон томоохон баяр наадам болдгийн дотор Калгарийн үхэрчдийн баяр, Ардын дуу хөгжмийн наадам, Голтборын наадам, Нэг шар молтогчин родеогийн үзүүлбэр - Калгарийн олон улсын урлагийн наадам, Вөрдфест: Бэнфф-Калгарийн олон улсын зохиолчдын наадам, Нэг Дэлхий наадам (ГлөүбалФест), Карифест буюу Карибын наадам болдог. 1988 онд Калгари хот өвлийн Олимпын наадмыг зохион байгуулсан Канадын анхны хот болсон. Энэхүү тоглолтыг зохион байгуулахын тулд [[Калгарийн Их Сургууль]] дээр дэлхийд хамгийн хурдан холын зайн тэшүүрийн уралдааны зам байгуулсан. Калгари нь [[2007]] онд ''[[Форбс]]'' сэтгүүлд хэвлэгдсэн судалгаагаар Мерсерийн амьдралын чанарын үзүүлэлтээр дэлхийн хамгийн цэвэр хотод тооцогдсон.<ref name=forbes>{{Cite web| url= http://www.forbes.com/2007/04/16/worlds-cleanest-cities-biz-logistics-cx_rm_0416cleanest.html | title= Which Are The World's Cleanest Cities? | author= Forbes Magazine | authorlink= Forbes | year= 2007| month= April| accessdate= 2007-05-10}}</ref> == Тайлбар == {{Reflist|2}} == Лавлах материал == * {{cite book | last = Martin | first = James | authorlink = | coauthors = | year = 2002 | title = Calgary: the Unknown City | url = https://archive.org/details/calgaryunknownci0000mart | publisher = Arsenal Pulp Press | location = Vancouver | id = ISBN 1-55152-111-3}} * {{cite book | last = Janz | first = Darrel | authorlink = | year = 2001 | title = Calgary : heart of the new west | publisher = Towery Pub | location = Memphis, TN | id = ISBN 1-881096-93-9}} == Гадны холбоос == * [http://www.calgary.ca/ Official Website] * [http://www.tourismcalgary.com/ Tourism ] * [https://web.archive.org/web/20090611181733/http://www.wikia.com/wiki/Calgary Calgary Wiki] * {{wikitravel}} * [http://www.calgaryfolkfest.com/ Folk Music Festival] * [https://web.archive.org/web/20150822020128/http://www12.statcan.ca/english/profil01/CP01/Details/Page.cfm?Lang=E&Geo1=CSD&Code1=4806016&Geo2=PR&Code2=48&Data=Count&SearchText=Calgary&SearchType=Begins&SearchPR=48&B1=All&Custom= 2001 Census Profile] [[Ангилал:Канадын хот]] [[Ангилал:Калгари| ]] defqv5ux6938kf9ghvvrp4s12suwzq8 0 9461 865034 774002 2026-08-05T20:57:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865034 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Калифорни муж |англи нэр =State of California |далбаа =Flag of California.svg |нэр =Калифорни |сүлд =Seal of California.svg |хуучин нэр =California Republic (Бүгд Найрамдах Калифорни Улс) |хуучин далбаа =1stBearFlag.svg |хоч =The Golden State (Алтан муж) |уриа =Эврика<ref name="motto">{{cite web |url=http://www.leginfo.ca.gov/cgi-bin/displaycode?section=gov&group=00001-01000&file=420-429.8 |title=Government Code Section 420-429.8 |accessdate=2007-02-26 |work=Official California Legislative Information}}</ref> |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд =англи - 57.59%,<br />[[Испани хэл|испани]] - 28.21% |газрын зураг =California in United States.svg{{!}}300px |нийслэл =[[Сакраменто]] |хамгийн том хот =[[Лос-Анжелес]] |хамгийн том метрополитан бүс =Лос-Анжелес хотын бүс |нутаг дэвсгэрийн байр =3 |нийт нутаг дэвсгэр =423,970 |өргөн =400 |урт =1,240 |усны эзлэх хувь =4.7 |өргөрөг =32° 32′ N-42° N |уртраг =114° 8′ W-124° 26′ W |хүн ам =39,185,605 (2022 оны тооцоо) |нягтшил =97 |хүн амын байр =1 |өрхийн дундаж орлого =78,700 ам доллар |орлогын байр =11 |нягтшил байр =11 |хамгийн өндөр цэг =Витний уул<ref name=usgs>{{cite web | date =April 29, 2005 | url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | title =Elevations and Distances in the United States | publisher =U.S Geological Survey | accessdate =2006-11-03 | archive-date =2008-06-01 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | url-status =dead }}</ref> |хамгийн өндөр =4,421 |дундаж өндөр =884 |хамгийн нам цэг =Үхлийн хөндий<ref name="usgs"/> |хамгийн нам =-86 |нэгдсэн өдөр =1850 оны есдүгээр сарын 9 |нэгдсэн дараалал =31 |амбан захирагч =Гэвин Ньюсом ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |дэд захирагч =Элени Куналакис ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |сенатчид =Дайан Файнштейн ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]])<br/>Алекс Падилья ([[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН]]) |төлөөлөгч =42 [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|АН-ын]] гишүүн, 11 [[Бүгд Найрамдах Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|БНН-ын]] гишүүн |цагийн бүс =[[Номхон Далайн Бүс|Номхон Далай]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-8/[[Зуны цагийн тоолол|-7]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =CA |уламжлалт товчлол =Calif. |ISOкод =US-CA |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =ca.gov |тайлбар = }} '''Калифорни муж''' ('''{{lang-en|State of California}}''', ''California'') нь [[Номхон Далай]]н эрэг дагуу, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын баруун эрэгт орших АНУ-ын муж юм. Хойд талаараа [[Орегон]], зүүн талаараа [[Невада]], зүүн өмнөд талаараа [[Аризона]] мужтай, өмнө талаараа [[Мексик]]ийн Баха Калифорниа мужтай тус тус хиллэдэг. Калифорни нь АНУ-ын хамгийн олон хүн амтай муж юм. Хамгийн том дөрвөн хотыг нь дурдвал [[Лос-Анжелес]], [[Сан-Диего]], [[Сан Хосе]], [[Сан-Франциско]] хотууд болно. Үүнээс Лос-Анжелес хотын бүс болон Сан-Франциско хотын бүс нь улсдаа хүн амыхаа хэмжээгээр хоёрт болон тавт тус тус жагсдаг. Тус муж нь янз бүрийн уур амьсгал, газарзүйн бүсээрээ болон олон үндэстэн ястнаас бүрдсэн хүн амаараа алдартай. Нийт 39.2 сая хүн ам<ref>{{Cite web |url=https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf |title=Archive copy |access-date=2022-07-04 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525233629/https://dof.ca.gov/wp-content/uploads/Forecasting/Demographics/Documents/E-1_2022PressRelease.pdf |url-status=dead }}</ref>, 423,970 км кв газар нутагтай тус муж нь АНУ-ын хамгийн олон хүн амьдардаг муж бөгөөд газар нутгийн хэмжээгээр улсдаа [[Техас]] мужийн араас хоёрт ордог байна. Калифорни мужийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нь 2019 оны байдлаар 3.2 их наяд ам доллар байсан ба хэрвээ Калифорни дангаараа тусгаар тогтносон улс байсан бол дэлхийд тавд бичигдэхээр хэмжээтэй улс байх байсан гэсэн үг юм. Сан-Франциско хотын бүс нь улс дотроо хамгийн их нэг хүнд ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүнтэй (2018 оны байдлаар 106,757 ам доллар)<ref>https://www.bea.gov/data/gdp/gdp-metropolitan-area</ref> бөгөөд зах зээлийн үнэлгээгээрээ дэлхийн хамгийн том арван корпорацийн тав нь<ref>https://www.dogsofthedow.com/largest-companies-by-market-cap.htm</ref>, дэлхийн хамгийн баян арван хүний дөрөв нь<ref>https://www.bloomberg.com/billionaires</ref> тус бүст байрладаг. == Түүх == ''Alta California'' хэмээх газар нутгийг XVIII зууны сүүлээр [[Испанийн Эзэнт Улс]] колоничилжээ. 1821 онд энэ газар нутаг Мексикийн бусад хэсгийн хамт тусгаар тогтносон Бүгд найрамдах улс болсон. 1846 онд Калифорни Мексикээс салан тусгаарласан бөгөөд Мексик-Америкийн дайны дараа Мексик Калифорнийг АНУ-д өгсөн ажээ. 1850 оны 9-р сарын 9-нд Калифорни АНУ-д албан ёсоор нэгдсэн. Калифорни нь хуурай газрын нутаг дэвсгэрээр АНУ-ын гуравдахь том муж улс юм. Калифорнийн газарзүйн бүсэд Номхон Далайн эргээс авахуулаад зүүн зүгт Сьерра Невада нуруу, зүүн өмнө зүгт Мохаве цөл, баруун хойд зүгт секвойя буюу улаан мод-дугласын жодоон ой мод хүртэл ордог. Муж улсын төв хэсэгт дэлхийн хамгийн үржил шимтэй хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газар болох Калифорнийн төв хөндий зонхилно. Калифорнийн алтны халуурлын үеэр (1848-1855) асар олон хүн Калифорнид нүүдэллэн ирж, эдийн засаг огцом өсөн нэмэгдсэнээр Калифорни эрс өөрчлөгдсөн. XX зууны эхээр Лос-Анжелес хот зугаа цэнгэлийн салбарын төв болж, муж улсын аялал жуулчлалын салбарын өсөлтөд түлхэц өгчээ. Калифорнийн хөдөө аж ахуйн салбар цэцэглэн хөгжсөний зэрэгцээ агаар-сансар, газрын тос, компьютер, мэдээллийн технологийн салбарууд маш их хөгжсөн. Калифорни эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд эхний аравт жагсдаг бөгөөд тусдаа улс байсан бол хүн амаар [[Кени]]йн ард 35-д жагсах байсан. == Лавлах материал == {{Reflist|2}} == Нэмэлт унших материал == * {{cite book |last=Chartkoff |first=Joseph L. |coauthors=Chartkoff, Kerry Kona |year=1984 |title=The archaeology of California |url=https://archive.org/details/archaeologyofcal00char |location=Stanford |publisher=[[Stanford University Press]] |isbn=0804711577 |oclc=11351549}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian |year=2003 |title=Before California: An archaeologist looks at our earliest inhabitants |url=https://archive.org/details/beforecalifornia0000faga |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |isbn=0742527948 |oclc=226025645}} * {{cite book |last=Moratto |first=Michael J. |coauthors=Fredrickson, David A. |year=1984 |title=California archaeology |url=https://archive.org/details/californiaarchae0000mora |location=Orlando |publisher=[[Academic Press]] |isbn=012506182X |oclc=228668979}} == Гадны холбоос == {{commons|California}} ;АНУ-ын засгийн газар * [https://web.archive.org/web/20101229175513/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=CA Energy Data & Statistics for California] * [https://web.archive.org/web/20091228054319/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html U.S. Census Bureau] * [https://web.archive.org/web/20090724185722/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/CA.htm Economic Research Service, USDA - California State] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=CA USGS real-time, geographic, and other scientific resources of California] ;Муж улсын засгийн газар * [http://www.ca.gov/ State of California Official Web site] * [https://web.archive.org/web/20160307021501/http://wikis.ala.org/godort/index.php/California California State Databases] - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association. * [https://web.archive.org/web/20190105214315/http://www.library.ca.gov/california-history/state-symbols/ List of official California State Symbols] from the [[California State Library]] ;Эрчим хүч * [http://www.energy.ca.gov/hydroelectric|California Hydroelectic]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - from California's government site ;Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг * [http://www.visitcalifornia.com/ visitcalifornia.com] California's Official Vacation Guide ;Бусад * [http://www.californiaprehistory.com/tribmap.html Native Tribes, Groups, Language Families and Dialects of California] * [http://countingcalifornia.cdlib.org/ Counting California] * [http://www.californiahistoricalsociety.org/programs/ccd.html California Historical Society cultural sites index] * [http://www.disastercenter.com/crime/cacrime.htm California Crime Rates 1960 - 2006] * [http://www.disastercenter.com/californ/crime/index.html California Law Enforcement Agency Uniform Crime Reports 1980 to 2005] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Калифорни| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] cqg5hk6b96v3difmktf0qyrh61v92ic 0 9503 864808 812183 2026-08-05T17:29:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864808 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Вермонт Муж Улс |англи нэр =State of Vermont |далбаа =Flag of Vermont.svg |нэр =Вермонт |сүлд =Great seal of Vermont bw.png |хуучин нэр =Vermont Republic (Бүгд Найрамдах Вермонт Улс) |хоч =The Green Mountain State (Ногоон уулын муж улс) |уриа =Freedom and Unity (Эрх чөлөө, эв нэгдэл) |албан ёсны хэл =байхгүй |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA VT.svg |нийслэл =[[Монтпилиер, Вермонт|Монтпилиер]] |хамгийн том хот =[[Бөрлингтон, Вермонт|Бөрлингтон]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =45 |нийт нутаг дэвсгэр =24,923 |өргөн =130 |урт =260 |усны эзлэх хувь =3.8 |өргөрөг =42° 44′ N - 45° 1′ N |уртраг =71° 28′ W - 73° 26′ W |хүн ам =621,254 (2007 оны тооцоо)<ref>http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html 2007 Population Estimates</ref> |нягтшил =25.93 |хүн амын байр =49 |өрхийн дундаж орлого =$48,508 |орлогын байр =19 |нягтшил байр =30 |хамгийн өндөр цэг =[[Мансфийлд уул]]<ref name=usgs>{{cite web | date =[[29 April]] [[2005]] | url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | title =Elevations and Distances in the United States | publisher =U.S Geological Survey | accessdate =2006-11-08 | archive-date =2008-06-01 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest | url-status =dead }}</ref> |хамгийн өндөр =1,340 |дундаж өндөр =300 |хамгийн нам цэг =[[Чамплэйн нуур]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =29 |нэгдсэн өдөр =1791 оны гуравдугаар сарын 4 |нэгдсэн дараалал =14 |амбан захирагч =[[Фил Скотт]] (БНН) |дэд захирагч =[[Дэвид Закерман]] (Вермонтын дэвшилттэй нам) |сенатчид =[[Бэрний Сандерс]] (бие даагч) <br /> [[Питер Вэлч]] (АН) |төлөөлөгч =[[Бэкка Бэйлинт]] (АН) |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана = |цагийн бүс 2 = |цагийн бүс 2 хаана = |шуудангийн товчлол =VT |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-VT |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.vermont.gov |тайлбар = }} [[Файл:Meeting house marlboro vermont 20040911.jpg|thumb|right|300px|Вермонт муж улсын хотуудын орон нутгийн засаг захиргааны ажлын ихээхэн хэсэг жил бүрийн гуравдугаар сард болдог хотын хурлаар шийдэгддэг. Эдгээр хурал нь [[Марлборо, Вермонт|Марлборо]] хотын энэхүү хурлын танхимтай төстэй танхимуудад болдог.]] '''Вермонт''' ({{lang-en|Vermont}}) [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Зүүн Хойд хэсгийн Шинэ Английн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс. Тус муж улс нийт нутаг дэвсгэрээр 45-д, хуурай газрын нутаг дэвсгэрээр 43-т ордог. Хүн ам нь 608,827 бөгөөд бүх тавин муж улс дундаа 49-т ордог (зөвхөн [[Вайоминг]]аас илүү). [[Атлантын Далай]]тай залгадаггүй Шинэ Английн цорын ганц муж улс Вермонт нь умардаас өмнөдийг чиглэн сунайх Грийн нуруу болон Вермонтын баруун хилийн тал хувийг бүрдүүлэх Чамплэйн нуураараа алдартай. Тус муж улс өмнө талаараа [[Массачусеттс]], зүүн талаараа [[Нью-Хэмпшир]], баруун талаараа [[Нью-Йорк]] муж улсууд, хойд талаараа [[Канад]]ын [[Кэбэк]] мужтай тус тус хиллэдэг. Анх уугуул америкчуудын Абенаки омог болон [[Ирокез]]үүд нутаглаж байсан өнөөгийн Вермонтын нутаг дэвсгэрийг [[Франц]] улс эзэмшсэн боловч францчууд [[Франц-Индианы дайн]]д ялагдсаны дараа [[Британи]]йн эзэмшилд шилжжээ. Олон жилийн турш эргэн тойрны колониуд, ялангуяа Нью-Хэмпшир ба Нью-Йорк нутаг дэвсгэрийн маргаан дэгдээж байлаа. Эдгээр колониудын олгосон газар эзэмших эрх бүхий нүүдэллэн суурьшигчдыг ''Грийн уулын хөвгүүд'' хэмээх сайн дурын цэрэгжсэн бүлэглэлүүд эсэргүүцэж байсан бөгөөд яваандаа тусгаар [[Бүгд Найрамдах Вермонт Улс]]ыг үүсгэжээ. Энэ улс [[Америкийн хувьсгалт дайн]]ы явцад байгуулагдаж 14 жил оршин тогтносон. 1791 онд Вермонт АНУ-ын 14 дэх муж улс болон нэгджээ. Тус муж улс байгалийн сайхан, сүүн бүтээгдхүүнээрээ алдартай. Вермонт АНУ-д агч модны сиропын үйлдвэрлэлээр тэргүүлдэг.<ref>{{cite web|title=US Department of Agriculture - Economic Research Service|work='Table 44—U.S. maple syrup production and value, by state, calendar years|url=http://www.ers.usda.gov/briefing/sugar/data/table44.xls|accessdate=2007-01-05|archive-date=2003-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20030607045816/http://ers.usda.gov/Briefing/Sugar/Data/Table44.xls|url-status=dead}}</ref> Муж улсын нийслэл нь [[Монтпилиер, Вермонт|Монтпилиер]] бөгөөд хамгийн том хот бөгөөд метрополитан бүс нь [[Бөрлингтон, Вермонт|Бөрлингтон]] юм. Бусад аль ч муж улсын хамгийн том хот нь Бөрлингтоноос том юм.<ref>[http://www.nationalgeographic.com/traveler/articles/1118_burlington.html National Geographic] retrieved June 30, 2008</ref> == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Ном зүй == <div class="references-small"> * Albers, Jan ''Hands on the Land: A History of the Vermont Landscape.'' MIT Press: 2000. ISBN 0-262-01175-1. * {{cite book |last=Allen |first=Ira |authorlink=Ira Allen |title=The natural and political history of the State of Vermont, one of the United States of America |url=https://archive.org/details/naturalpolitical0000alle |origyear=1798 |year=1969 |publisher=Charles E. Tuttle Company |isbn=0-8048-0419-2 }} * Bryan, Frank, and John McClaughry. "The Vermont Papers: Recreating Democracy on a Human Scale." Chelsea Green Publishing: 1989. ISBN 0-930031-19-9. * Cohen, David Elliot, and Rick Smolan. ''Vermont 24/7.'' DK Publishing: 2004. ISBN 0-7566-0086-3. * Coffin, Howard. ''Full Duty: Vermonters in the Civil War.'' The Countryman Press: 1995. ISBN 0-88150-349-5. * Doyle, William T. "The Vermont Political Tradition and Those Who Helped Make It." Doyle Publisher: 1987. ISBN 0-9615486-1-4. * Duffy, John J., et al. ''Vermont: An Illustrated History.'' American Historical Press: 2000. ISBN 1-892724-08-1. * Duffy, John J., et al. ''The Vermont Encyclopedia.'' University Press of New England: 2003. ISBN 1-58465-086-9. * [[Federal Writers' Project]] of the [[Works Progress Administration]] for the State of Vermont. ''Vermont: A guide to the Green Mountain State.'' Houghton Mifflin: 1937. * Grant, Kim, et al. ''Vermont: An Explorer's Guide.'' The Countryman Press: 2002. ISBN 0-88150-519-6. * Hunter, Preston. [https://web.archive.org/web/20130816141340/http://www.adherents.com/loc/loc_vermont.html "Religion in Vermont"]. Adherents.com. * Klyza, Christopher McGrory, and Stephen C. Trombulak. ''The Story of Vermont: A Natural and Cultural History''. University Press of New England: 1999. ISBN 0-87451-936-5. * Potash, P. Jeffrey, et al. ''Freedom and Unity: A History of Vermont.'' Vermont Historical Society: 2004. ISBN 0-934720-49-5. * Meeks, Harold A. ''Vermont's Land and Resources'', The New England Press: 1968. ISBN 0-933050-40-2. * Rodgers, Steve. ''Country Towns of Vermont.'' McGraw-Hill: 1998. ISBN 1-56626-195-3. * Sherman, Joe. ''Fast Lane on a Dirt Road: A Contemporary History of Vermont.'' Chelsea Green Publishing Company: 2000. ISBN 1-890132-74-8. * Sletcher, Michael. ''New England.'' Westport, CT, 2004. * ''Vermont Atlas & Gazetteer.'' DeLorme: 2000. ISBN 0-89933-322-2. * {{cite book |last=Van de Water |first=Frederic Franklyn |title=The Reluctant Republic: Vermont 1724–1791 |year=1974 |publisher=The Countryman Press |isbn=0-914378-02-3 }} </div> == Гадны холбоос == '''Засгийн газар''' * [https://web.archive.org/web/20110205193312/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=VT Energy Data & Statistics for Vermont] * [https://web.archive.org/web/20030604213736/http://www.vermontagriculture.com/ Vermont Agriculture] * [https://web.archive.org/web/20081019003622/http://labor.vermont.gov/ Vermont Department of Labor] * [http://www.vermont.gov Vermont government official website] * [http://www.vlct.org/ Vermont League of Cities and Towns] * [https://web.archive.org/web/20130227124244/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/VT.HTM Vermont State Facts] * [https://web.archive.org/web/20090318143359/http://www.reason.org/ps369 Roads compared to other states] '''Газрын зураг, хүн амзүй''' * [http://earthquake.usgs.gov/regional/states/vermont/history.php Earthquake facts, Vermont] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=VT USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Vermont] * [https://web.archive.org/web/20041019082256/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/50000.html "Vermont QuickFacts" U.S. Census Bureau]. '''Аялал жуулчлал''' * [http://www.skimaven.com/ Skimaven ski blog] All about alpine, backcountry and cross-country skiing in Vermont. * [https://web.archive.org/web/20110208064252/http://www.travel-vermont.com/ Vermont Department of Tourism and Marketing] '''Соёл, түүх''' * [http://www.nps.gov/history/nr/travel/centralvermont/ Central Vermont: Explore History in the Heart of the Green Mountains, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary] * [http://www.vermontartscouncil.org/ Vermont Arts Council] * [http://www.vermonthistory.org/ Vermont Historical Society]. '''Онлайн хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл''' * [https://web.archive.org/web/20110714013526/http://www.radiofreevermont.org/ Radio Free Vermont] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] [[Ангилал:Вермонт| ]] nqfhld561p68vqc44a6l58mcj3jfozg 0 9590 865064 743505 2026-08-05T21:24:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865064 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Оклахома Муж Улс |англи нэр =State of Oklahoma |далбаа =Flag of Oklahoma.svg |нэр =Оклахома |сүлд =Seal of Oklahoma.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =Sooner State (Даруйхан муж улс) |уриа =Labor omnia vincit ([[Латин хэл|латинаар]]: Хөдөлмөр бүх зүйлийг дийлнэ) |албан ёсны хэл =байхгүй |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA OK.svg |нийслэл =[[Оклахома хот]] |хамгийн том хот =[[Оклахома хот]] |хамгийн том метрополитан бүс = |нутаг дэвсгэрийн байр =20 |нийт нутаг дэвсгэр =181,196 |өргөн =370 |урт =480 |усны эзлэх хувь =1.8 |өргөрөг =33°37' N - 37° N |уртраг =94° 26' W - 103° W |хүн ам =3,617,316 (2007 оны тооцоо)<ref name="2007pop">{{cite web | date=[[2008-07-02]] | url=http://www.ers.usda.gov/statefacts/ok.htm | title=State Fact Sheets: Oklahoma | work=Economic Research Service | publisher=United States Department of Agriculture | accessdate=2008-07-10 | archive-date=2007-08-11 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070811174038/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/OK.HTM | url-status=dead }}</ref> |нягтшил =20.34 |хүн амын байр =28 |өрхийн дундаж орлого = |орлогын байр = |нягтшил байр =36 |хамгийн өндөр цэг =[[Блэк Меза (Оклахома)|Блэк Меза]]<ref name=usgs>{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| accessdate =2006-11-07| archive-date =2008-06-01| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> |хамгийн өндөр =1,515 |дундаж өндөр =395 |хамгийн нам цэг =[[Литтл гол (Оклахома)|Литтл гол]]<ref name=usgs/> |хамгийн нам =88 |нэгдсэн өдөр =1907 оны арваннэгдүгээр сарын 16 |нэгдсэн дараалал =46 |амбан захирагч =[[Мари Фаллан]] (БНН) |дэд захирагч =[[Жэйри Аскинс]] (АН) |сенатчид =[[Жэймс М. Инхөүф]] (БНН)<br />[[Томас А. Көүбөрн]] (БНН) |төлөөлөгч = |цагийн бүс =[[Төв Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]] |цагийн бүс 1 хаана =муж улс даяар (хуулинд заасны дагуу) |цагийн бүс 2 =[[Уулын Стандарт Цагийн Бүс|Уулын]]: UTC-7/-6 |цагийн бүс 2 хаана =[[Кентон, Оклахома|Кентон]] (албан бусаар) |шуудангийн товчлол =OK |уламжлалт товчлол =Okla. |ISOкод =US-OK |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =www.ok.gov |тайлбар = }} '''Оклахома''' ({{lang-en|Oklahoma}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын Төв Өмнөд бүсэд оршдог АНУ-ын муж улс. 2007 оны тооцоогоор 3,617,316 оршин суугчтай<ref name="2007pop"/>, 177,847 км² нутаг дэвсгэртэй<ref name="Oklahoma QuickFacts">{{cite web | date=[[2006-01-12]] | url=http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | title=Oklahoma QuickFacts from the US Census Bureau | work=State & County QuickFacts | publisher=U.S. Census Bureau | accessdate=2008-07-10 | archive-date=2008-05-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html | url-status=dead }}</ref> байсан Оклахома муж улс нь хүн амаараа 28-д, газар нутгаараа 20-д ордог. Муж улсын нэр нь [[Чоктоо]] хэлний ''okla'' ба ''humma'' буюу "улаан хүмүүс"<ref name="Oklahoma's Name"/> гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд албан бусаар ''Даруйхан муж улс'' хочоороо нэршдэг. [[1907]] оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд индианчуудын нутаг дэвсгэрээс үүссэн Оклахома муж улс нь холбоонд нэгдсэн 46 дахь муж улс болжээ. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Оклахома хот]]. [[Байгалийн хий]], [[газрын тос]], хүнсний бүтээгдхүүний томоохон үйлдвэрлэгчийн нэг Оклахома нь нисэх, эрчим хүч, цахилгаан холбоо, биотехнологийн салбар дээр тулгуурласан эдийн засагтай.<ref name="Oklahoma's Economy 1"/> АНУ-ын хамгийн хурдан өсөн нэмэгдэж буй эдийн засагтай тус муж улс нэг хүнд ногдох орлогын өсөлт болон дотоодын нийт бүтээгдхүүний өсөлтөөр дээгүүр байранд ордог.<ref name="pci"/><ref name="GDP"/> Оклахома хот болон [[Тулза]] нь Оклахомагийн эдийн засгийн гол төвүүдийн үүрэг гүйцэтгэдэг ба муж улсын нийт хүн амын 60 орчим хувь нь эдгээр хотын метрополитан бүсэд оршин суудаг.<ref name="metros">{{cite web | url= http://www.census.gov/population/www/estimates/metro_general/2006/CBSA-EST2006-01.csv | title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2006 | work=[[United States Census Bureau]] | format=csv | accessdate=2007-09-15}}</ref> Тус муж улс эдийн засаг, эрүүл мэндийн салбарт холимог үзүүлэлттэй бөгөөд хамгийн том их сургуулиуд нь Америкийн их сургуулиудын лигт оролцдог.<ref name="top sports"/><ref name="OK Education 6"/> Оклахомагийн нутгийн ихэнхи хэсэг нь намхан нурууд, тал нутагт хамаарах бөгөөд, зүүн талаараа ой модтой. Тус муж улсын нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь хатуу ширүүн уур амьсгалтай АНУ-ын Их Тал болон Дотоод Өндөрлөг газарт оршдог.<ref name="Oklahoma Terrain"/> Хүн ам нь [[германчууд]], [[ирландчууд]], [[англичууд]], [[уугуул америкчууд]]аас гаралтай бөгөөд уугуул америкчуудын нийт 25 хэл аялгаар хэлцдэг нь аль ч муж улстай харьцуулсан олон юм.<ref name="languages"/> Тус муж улс нь Америкийн соёлын гурван гол бүсийн уулзварт оршдог ба үүгээр мал тууврын зам дайрч өнгөрдөг байжээ. Түүнчлэн энэ нутагт өмнөдийн суурьшигчид ирж суурьшиж байсан бөгөөд уугуул америкчуудад зориулж засгийн газраас оноосон нутаг дэвсгэр багтдаг юм. Христийн евангелист урсгал Библийн бүс нь тус муж улсыг улс төрийн хувьд хамгийн консерватив муж улсуудын нэг болгосон боловч [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Намд]] олонхи сонгогчид нь бүртгүүлсэн байдаг ажээ. == Лавлах материал == {{reflist|2}} == Нэмэлт унших материал == * {{cite book|last=Baird|first=W. David|coauthors=and Danney Goble|title=The Story of Oklahoma|url=https://archive.org/details/storyofoklahoma0000bair|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-2650-7}} * {{cite book|last=Dale|first=Edward Everett|coauthors=and Morris L. Wardell|title=History of Oklahoma|year=1948|publisher=Prentice-Hall|location=New York|url=http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=9570550}} * {{cite book|last=Gibson|first=Arrell Morgan|title=Oklahoma: A History of Five Centuries|url=https://archive.org/details/oklahomahistoryo0000gibs|year=1981|edition=2nd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1758-3}} * {{cite book|last=Goble|first=Danney|title=Progressive Oklahoma: The Making of a New Kind of State|year=1980|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1510-6}} * {{cite book|last=Jones|first=Stephen|title=Oklahoma Politics in State and Nation|year=1974|edition=vol. 1 (1907-62)|publisher=Haymaker Press|location=Enid, Okla.}} * {{cite book|last=Joyce|first=Davis D. (ed.)|title=An Oklahoma I Had Never Seen Before: Alternative Views of Oklahoma History|url=https://archive.org/details/oklahomaihadneve0000unse|year=1994|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-2599-3}} * {{cite book|last=Morgan|first=Anne Hodges|coauthors=and H. Wayne Morgan (eds.)|title=Oklahoma: New Views of the Forty-sixth State|year=1982|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1651-X}} * {{cite book|last=Morgan|first=David R.|coauthors=Robert E. England, and George G. Humphreys|title=Oklahoma Politics and Policies: Governing the Sooner State|url=https://archive.org/details/oklahomapolitics00morg|year=1991|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|id=ISBN 0-8032-3106-7}} * {{cite book|last=Morris|first=John W.|coauthors=Charles R. Goins, and Edwin C. McReynolds|title=Historical Atlas of Oklahoma|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000morr_3ed|year=1986|edition=3rd ed.|publisher=University of Oklahoma Press|location=Norman|id=ISBN 0-8061-1991-8}} * {{cite book|last=Wishart|first=David J. (ed.)|title=Encyclopedia of the Great Plains|year=2004|publisher=University of Nebraska Press|location=Lincoln|id=ISBN 0-8032-4787-7}} == Гадны холбоос == '''Засгийн газар''' * [http://www.ok.gov/ Oklahoma's official web site] * [https://web.archive.org/web/20080516191737/http://www.ok.gov/3167/3512/3168/3180/ Oklahoma Legislative Branch] * [https://web.archive.org/web/20090109141403/http://www.ok.gov/3167/3512//3168//3174/ Oklahoma Judicial Branch] * [https://web.archive.org/web/20070206031206/http://www.lsb.state.ok.us/ok_constitution.html Oklahoma State Constitution] * [http://www.okcommerce.gov Oklahoma Department of Commerce] * [http://www.okdhs.org Oklahoma Department of Human Services] * [http://www.okladot.state.ok.us Oklahoma Department of Transportation] '''Аялал жуулчлал, чөлөөт цаг''' * [https://web.archive.org/web/20071020043033/http://www.oklatourism.gov/ Oklahoma Tourism Board] * [http://www.travelok.com Official Oklahoma Tourism Info] * [http://www.touroklahoma.com/ Oklahoma State Parks] * [http://www.visitokc.com/ Oklahoma City Convention and Visitors Bureau] * [http://www.visittulsa.com Tulsa Convention and Visitors Bureau] '''Соёл, түүх''' * [http://www.okhistory.org/ Oklahoma Historical Society] * [http://www.okhistorycenter.org Oklahoma History Center] * [http://www.arts.ok.gov Oklahoma Arts Council] * [http://www.oktheatre.org/ Oklahoma Theatre Association] * [https://web.archive.org/web/20120501005508/http://www.okc.gov/about_okc/index.html Oklahoma City History] * [http://www.tulsahistory.org Tulsa Historical Society] '''Газрын зураг, хүн амзүй''' * [https://web.archive.org/web/20080514235102/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/40000.html Oklahoma QuickFacts Geographic and Demographic information] * [http://www.okcommerce.gov/index.php?option=content&task=view&id=309&Itemid=390 2000 Census Oklahoma Demographics Information] * [http://www.okladot.state.ok.us/hqdiv/p-r-div/maps/2005state/index.htm State highway maps] * [http://www.okgensoc.org Oklahoma Genealogical Society] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=OK Realtime USGS geographic, weather, and geologic information] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Оклахома| ]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] bxf5jpbju97pqorrcf9e6ch65lcw7ur 0 10130 864810 856585 2026-08-05T17:29:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864810 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ген.png|thumb|270px|Энэ диаграмм нь ДНХ-ийн хос спираль бүтэц ба хромосомтой (баруун талаас) ген яаж холбогдож байгааг харуулж байна. Хромосом нь хуваагдаж байгаа тул Х хэлбэртэй байна.]] '''Ген''' (''{{lang-grc|γένος}} - Эх'') нь амьд организмын удамшлын (жич : удамшлын мэдээллийг агуулагч уураг хистон) мэдээллийг агуулсан [[молекул|бүрхүүл]] нэгж юм. Шинжлэх ухааны хүрээнд, [[Дезоксирибонуклейн хүчил|дезоксирибонуклейн хүчлийн]] (ДНХ) ба [[Рибонуклейн хүчил|рибонуклейн хүчлийн]] (РНХ), [[Пептид|полипептид]] эсвэл РНХ-н хэлхээг [[кодлох (генетик)|кодчилдог]] (дарааллыг тогтоодог) хэсгийг нь '''ген''' гэж нэрлэдэг. Гэсэн хэдий ч генийн материалын үүргийг юу гүйцэтгэдэг тухай маргасаар байна.<ref>Sarkar, S. and Plutynski, A. (2008). A Companion to the Philosophy of Biology. Oxford: Blackwell.</ref> Ген нь бүхий л уураг болон РНХ-ийн ажиллагаатай хэлхээг тодорхойлдог учир амьд биетүүд нь генээс шууд хамааралтай. Генүүд нь организмын [[Эс|эсүүдийг]] тэтгэх ба үүсгэх мэдээллийг агуулдаг (хадгалдаг) ба үржлийн үед эцэг эхээс үр удамдаа генийн шинж тэмдгүүдийг дамжуулан өгдөг. Бүх организмууд нь өөр өөр биологийн шинж тэмдгүүдэд хамааралтай генүүдийг агуулдаг. Организмын бүх генийн нийлбэрийг "геном" харин "генотип" гэдэг нь ямарваа нэг шинж тэмдгийг илэрхийлж болохуйц гений хэсгийг тодотгож хэлж байгаа нэршил юм. Нийт генотипээс давуу чанартай ген нь амьтанд харагдахуйц илрэх ба түүнийг "фенотип" шинж гэнэ. Жишээ нь, нүдний өнгө, үсний өнгө, мөчны тоо, ургамлын ишний урт ба богино байдал гэх мэт шинжүүд нь бүгд "фенотип" юм. Мөн зарим фенотип шинж гаднаас мэдэгдэхгүй далд байдаг, жишээлбэл, [[цусны бүлэг]], зарим өвчин тусах магадлал их байх, ааш авир болон бие физилогийн өсөлтийн хандлага г.м.. Үүнтэй адил өөр мянга мянган амьдралыг бүтээгч [[биохими]]йн үндсэн [[процесс]]ууд шууд үл мэдэгдэх удамшдаг шинжүүдэд багтдаг. Ген гэдэг нь грекийн ''genesis'' буюу ''төрөлт'' эсвэл ''genos'' буюу ''эх'' гэдэг үгнээс гаргаж авсан ойлголт юм. Генийг орчин цагт ''"тохируулах хэсэг, транскрибчилах хэсэг, эсвэл өөр үйлдлийн хэсгүүдтэй холбогдолтой удамшлын нэгжтэй зохицох [[геном]]ын дарааллын [[Локус (генетик)|хувьсах байрлал]]"'' гэж тодорхойлдог.<ref name=Pearson_2006>{{cite journal |author=Pearson H |title=Genetics: what is a gene? |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=398–401 |year=2006 |pmid=16724031 |doi=10.1038/441398a|bibcode = 2006Natur.441..398P }}</ref><ref name = "Rethink">{{cite journal |author=Elizabeth Pennisi|title=DNA Study Forces Rethink of What It Means to Be a Gene |journal=Science |volume=316|issue=5831 |pages=1556–1557 |year=2007|doi=10.1126/science.316.5831.1556|pmid=17569836}}</ref> Генийн ярианы ойлголт нь (сайн ген г.м.) [[аллел]]ийг илтгэдэг. Ген нь суурь ухагдахуун ба нуклеиний хүчлийн (ДНХ эсвэл зарим [[вирус]]ийн [[рибонуклейн хүчил]]) дараалал, харин аллел нь генд байх ялгаатай, боломжит хувилбаруудыг хэлнэ. Иймд, тодорхой шинж тэмдгийг зааж буй гентэй гэж ярих нь ерөнхийдөө буруу юм. Ихэнх тохиолдолд хүмүүс тодорхой шинж тэмдгийн хэд хэдэн гентэй байдаг, харин зарим хүмүүс тухайн генийн давуу, хүчтэй аллелтэй байдгаас шинж тэмдгүүд илрэх эсэх нь шийдэгддэг. Үүнээс гадна, ген нь [[уураг (молекул)|уургийг]] кодчилдог ба уураг нь шинж тэмдгийг тодорхой болгодог. ==Тодорхойлт== ===РНХ ген болон геном=== [[уураг (молекул)|Уураг]] үүсэх явцад, ген нь [[Рибонуклейн хүчил]] уруу хуулагдаж, завсрын бүтээгдэхүүнийг үүсгэдэг. Бусад үед РНХ молекулууд нь үүрэг гүйцэтгэгчид юм. Жишээлбэл, РНХ [[Рибозим|рибозимууд]] нь [[ферментлэг үүрэг]] гүйцэтгэдэг бол, [[микроРНХ]] нь тохируулах үүрэгтэй. РНХ-ийн [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгддэг]] [[ДНХ]]-ын дарааллыг [[РНХ ген]] гэж нэрлэгддэг. Зарим [[Вирус|вирусууд]] нь өөрийнхөө бүтэн [[геном]]ыг РНХ хэлбэрээр хадгалдаг ба [[ДНХ]] огт агуулдаггүй. Эдгээр вирусууд нь генээ РНХ-д хадгалдаг учир ийм вирус [[Халдвар|халдмагц]] тэдний [[эс]] нь өөрийн уургийг шууд үйлдвэрлэж эхэлдэг ба ингэхдээ ДНХ-аас РНХ-г [[Ген#Транскрипц|транскрипцлэгдэхийг]] хүлээж хугацаа алддаггүй. Нөгөөтэйгүүр, [[дархлалын олдмол хомсдол]] мэтийн РНХ [[ретровирус]]ууд нь уургаа үйлдвэрлэхээсээ өмнө геномынхоо эсрэг транскрипцыг шаарддаг (РНХ-аас ДНХ). 2006 онд [[Франц]]ын эрдэмтэд [[хулгана]]д, учир битүүлэг (толгой эргүүлсэн) завсрын РНХ [[Удамшил|удамшлын]] нэг жишээтэй таарчээ. Генийн багцдаа зарим [[Мутаци|үүргээ гээхээр (зарим үүргээ гүйцэтгэж чадхааргүй) мутацлагдсан]] хулганууд цагаан сүүлтэй болдог. Эдгээр мутантуудын үр төлийн генийн багц нь энгийн атлаа цагаан сүүлтэй байдаг. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг мөрдөн судалсаар мутацлагдсан РНХ-ийн багц уруу буцаад иржээ.<ref name="rass">{{cite journal |author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F |title=RNA-mediated nonfkfkfinheritance of an epigenetic change in the mouse |journal=Nature |volume=441 |issue=7092 |pages=469–74 |year=2006 |pmid=16724059 |doi=10.1038/nature04674|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref> Удамшлын мэдээлэл РНХ хэлбэрээр удамших нь вирусүүдэд энгийн үзэгдэл боловч, [[сүүн тэжээлтэн]]д тохиолдох нь маш ховор байдаг. ===Генийн функцийн бүтэц=== [[Файл:514px-DNA chemical structure.svg.png|thumb|300px|[[ДНХ]]-ийн [[Хос спираль|хос спиралийн]] дөрвөн үндсэн нэгжийн химийн бүтэц.]] Амьд организмын ихэнх нь генээ [[ДНХ]]-ийн(Дизоксирибонуклеиний хүчил) урт хэлхээ дээр кодчилдог. ДНХ нь 4 төрлийн [[нуклеотид]]ын дэд нэгжтэй урт гинжин хэлхээ ба эдгээр дэд нэгжүүд нь дор бүрдээ 5 нүүрстөрөгчтэй сахар ([[дезоксирибоз|2'-дезоксирибоз]]), нэг [[фосфатын бүлэг]] болон [[аденин]], [[гуанин]], [[тимин]], [[цитозин]] гэх дөрвөн суурийн аль нэгийг агуулдаг. Хамгийн өргөн тархсан ДНХ-ын [[Эс|эсийн]] бүтэц нь [[хос спираль]] (хеликс - мушгиа) бүтэц юм. Спираль бүтэц нь хоёр бие даасан ДНХ-ийн хэлхээ, баруун гар тал уруу бие биеэ тойрон мушгирахад үүсдэг. Энэ бүтцэд, сууриудын хослох дүрэм үйлчилдэг ба, гуанин зөвхөн цитозинтэй, аденин зөвхөэ тиминтэй тус тус хослодог. Гуанин болон цитозин хоорондын суурийн холбоо нь 3 [[устөрөгчийн холбоо]] байдаг бол, аденин болон тимин хооронд 2 устөрөгчийн холбоо байдаг. Хос спиралийн хоёр хэлхээ нь бие биенээ нөхөж нэгдмэл байна. Өөрөөр хэлбэл нэг хэлхээний аденин нь нөгөө хэлхээний тиминтэй холбогсон байх ба бие биенээ нөхөж байна. Сууриудын [[пентоз]]ын үлдэгдлийн [[химийн агуулга]]ас хамааран ДНХ нь чиглэлтэй байдаг. ДНХ [[полимер]]ийн нэг төгсгөл нь [[дизоксирибоз]] дээр нээлттэй [[гидроксил бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг молекулын [[3' төгсгөл]] гэж нэрлэдэг. Нөгөө төгсгөл нь нээлттэй [[фосфатын бүлэг]]тэй байдаг ба үүнийг [[5' төгсгөл]] гэдэг. ДНХ-ийн чиглэл нь эсийн олон процессуудад маш чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Хос спираль нь чиглэлтэй байдаг учир ДНХ-ийн хуулбарлалт г.м. процессууд зөвхөн нэг чиглэлтэй явагддаг. Бүх нуклеиний хүчлүүдийн эс дэх синтез 5'-3' чиглэлтэй явагддаг. Учир нь, шинэ [[мономер]]ууд нь [[дегидратацийн урвал]]аар хэлхээнд нэмэгддэг ба нээлттэй 3' гидроксил бүлэг нь уг урвалд [[нуклеофил]] болон ашиглагддаг. ДНХ-д кодчлогдсон [[генийн экспресс]] нь генийн РНХ руу [[Транскрипци (Мэдээллийн РНХ-н нийлэгжилт)|транскрипц]] хийгдсэнээр эхэлнэ. РНХ нь, ДНХ тай маш төстэй, 2 дахь нуклеиний хүчил. Гэхдээ РНХ нь дизоксирибозын оронд [[рибоз]]ыг, тимины оронд [[урацил]]ыг агуулдаг. РНХ-ын молекулууд нь ДНХ-аас тогтвор муутай ба 2 эгнээ бүхий биш дан хэлхээ хэлбэрээр байдаг. Уургыг кодчилдог генүүд нь 3 ширхэг цуваа [[нуклеотид]]ын дараалал буюу [[Кодон|кодонуудаас]] бүрддэг бөгөөд тэдгээрийг генийн ''хэлний үг'' гэж хэлж болно. [[Кодлох (генетик)|Генийн кодчлол]] нь уургын нийлэгжилтийн үед [[кодон]] болон [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] хооронд үүсэх зохицолыг тодотгож өгдөг. Генийн кодчлол нь бүх организмд бараг адилхан байдаг. Бүх генүүд нь уургийг эсвэл РНХ-н бүтээгдэхүүнийг тодорхой кодчилдог хэсгээс гадна [[тохируулагч хэсэг]]тэй байдаг. Генүүдэд байдаг тохируулах хэсгийг [[Промоутэр (биологи)|промоутэр]] гэж нэрлэгддэг. Энэ хэсэг нь генийг транскрипцлэгдэх ба экспресслэгдэх үед транскрипцийн механизмд танигдахуйц байрлалыг бий болгож өгдөг. 5' төгсгөлд өөр өөрөөр урттай РНХ үүсдэг нь, генүүд нь олон промоутэртэй байхын үр дүн юм.<ref>{{cite journal |author=Mortazavi A, Williams BA, McCue K, Schaeffer L, Wold B |title=Mapping and quantifying mammalian transcriptomes by RNA-Seq |journal=Nat. Methods |date=May 2008 |pmid=18516045 |doi=10.1038/nmeth.1226 |volume=5 |pages=621–8 |issue=7}}</ref> Промоутэр хэсэг нь [[зохицолтой хэлхээ]] ба тухайн байрлалдаа хамгийн энгийн дараалал боловч, зарим генүүд нь ''"хүчтэй"'' промоутэртэй (транскрипцийн механизмын холболтыг сайн явуулдаг), зарим нь ''"сул"'' промоутэртэй байдаг. Сул промоутэрууд нь транскрипцийн хурд багатай байдаг(хүчтэй промоутэруудтай харьцуулхад), учир нь транскрипцийн механизм нь тэдгээртэй холбогдож транскрипцийг эхлүүлэх дэвтамжийг багасгадаг. Өөр боломжит тохируулагч хэсгүүд [[Хүч нэмэгдүүлэгч (генетик)|хүч нэмэгдүүлэгчүүдийг]] агуулдаг ба тэдгээр нь сул промоутэрийг нөхөн тэтгэдэг. Ихэнх тохируулах хэсгүүд ''"дээш урсгалтай"'', өөрөөр хэлбэл транскрипц эхлэх талаас 5' төгсгөл уруу чиглэсэн байдаг. [[Эукариот]] промоутэр хэсэг нь маш хүнд бүтэцтэй ба [[прокариот]] промоутэр хэсэгтэй харьцуулахад тодорхойлоход хэцүү байдаг. Олон прокариот генүүд [[оперон]] эсвэл бүлэг ген байдлаар зохион байгуулагдсан байдаг. Эдгээр бүлэг генүүдийн бүтээгдэхүүнүүд нь ижил төстэй үүрэгтэй ба бөөнөөрөө нэг бүхэл гэж транскрипцлэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг удаад нэг эукариот ген транскрипцлэгддэг боловч, тэр нь [[интрон]] гэдэг ДНХ-ын урт хэлхээг агуулдаг ба эдгээр нь уураг болдоггүй, трансляцын өмнө тасардаг. Прокариот генийг энэ үзэгдэл мөн хамардаг ч, эукариот гентэй харьцуулхад ховор тохиолдог.<ref>{{cite journal |author=Woodson SA |title=Ironing out the kinks: splicing and translation in bacteria |journal=Genes Dev. |volume=12 |issue=9 |pages=1243–7 |year=1998 |pmid=9573040 |url=http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |doi=10.1101/gad.12.9.1243 |accessdate=2009-08-07 |archive-date=2015-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151014213049/http://genesdev.cshlp.org/content/12/9/1243.full |url-status=dead }}</ref> ===Хромосом=== Тухайн организм болон эсэд орших бүх генийн нийлбэрийг [[геном]] гэдэг. Геном нь нэг эсвэл олон тооны [[хромосом]] дээр хадгалагддаг. Хромосом дээр тодорхой ген байрлаж байгаа хэсгийг тухайн генийн [[Локус (генетик)|локус]] гэдэг. Хромосом нь, [[ДНХ]]-ын маш урт дан спиралиас (хеликсээс) бүрдэх ба түүн дээр мянга мянган генүүд кодчилогдсон байдаг. [[Прокариот]]-[[бактери]]уд болон [[архей]] өөрсдийн геномыг ганц, том, цагираг хэлбэртэй хромосом дээр хадгалдаг. Заримдаа эдгээр том хромосомууд нь [[плазмид]] гэж нэрлэгдэх жижиг дугуй ДНХ-г агуулдаг. Плазмидууд нь цөөхөн хэдхэн генийг кодчилдог ба [[индивид]] хооронд хялбар тээвэрлэгддэг. Жишээ нь, [[Антибиотикийн эсэргүүцэл|антибиотикийн эсэргүүцлийг]] агуулдаг ген нь бактерийн [[плазмид]] дээр орших ба эс хооронд, тэр бүү хэл бүр зүйл хооронд [[генийн хэвтээ шилжилт]]ээр дамждаг. Зарим энгийн [[эукариот]]ууд нь цөөн тооны гентэй плазмидтай байдаг боловч, ихэнх эукариот генүүд нь хэд хэдэн шулуун хромосом дээр байрлаж, [[гистон]] гэдэг агуулах үүрэг бүхий [[уураг (молекул)|уураг]]тай хамт [[бөөм]] дотор баглаатай байдаг. ДНХ гистон дээр ямар байдлаар хадгалагдаж байгаа арга болон гистоны өөрийнх нь химийн найрлага нь, ДНХ-ийн тухайн хэсэг [[генийн экспресс]]д орох боломжтой эсэхийг тохируулах механизм болдог. Эукариот хромосомын төгсгөлүүд нь [[теломер]] гэж нэрлэгдэх, давтагдсан дараалалтай урт хэлхээ ба эдгээр нь ямар ч генийн бүтээгдэхүүнийг илэрхийлдэггүй боловч, [[ДНХ-ын репликаци]]йн үед кодчилолын алдаа (деградаци) болон удирдах хэсэгт алдаа гаргахгүй үүрэгтэй. Эсийн хуваагдлын бэлтгэл ажлын хүрээнд, геном репликацид орох болгонд теломерийн урт багасах хандлагатай байдаг. Теломерийн алдагдлыг организмын нас ахих (хөгшрөх) процесстой холбоотой [[Хөгшрөлт (биологи)|эсийн хөгшрөлтийн]] илрэл эсвэл эсийн хуваагдах чадварын алдагдал гэж үздэг.<ref name="Braig">{{cite journal |author=Braig M, Schmitt C |title=Oncogene-induced senescence: putting the brakes on tumor development |journal=Cancer Res |volume=66 |issue=6 |pages=2881–4 |year=2006 |pmid=16540631 |doi=10.1158/0008-5472.CAN-05-4006}}</ref> Прокариотуудын хромосомуудийн генийн нягтаршил харьцангуй их байхад, эукариотуудынх ихэнхдээ ''"хаягдал ДНХ"'' гэгдэх үүрэг гүйцэтгэдэггүй ДНХ-ийн хэсгүүдийг агуулдаг. Энгийн ганц эст эукариотууд ийм ДНХ харьцангуй багатай байхад, хүн мэт [[олон эст организм]]уудад тогтоогдсон үүрэггүй ДНХ маш их агууллагддаг.<ref name="IHSGC2004">{{cite journal | author = International Human Genome Sequencing Consortium | title = Finishing the euchromatic sequence of the human genome | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7011 | pages = 931–45 | year = 2004 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v431/n7011/full/nature03001.html | pmid = 15496913 | doi = 10.1038/nature03001 | accessdate = 2009-08-07|bibcode = 2004Natur.431..931H }}</ref> Гэхдээ [[хүний геном]]ын хоёрхон хувь нь уураг-кодчилодог ДНХ байдаг ч, геном дахь сууриудын 80% нь экспресслэгдэх боломжтой гэдэг нь тогтоогдоод байна. Хромосом нь эсийн бөөм дотор байрлана. Генүүд нь ДНХ молекулаас тогтоно. ==Генийн экспресс== [[Файл:708px-Gene2-plain.svg.png|thumb|400px|Diagram of the "typical" [[Eukaryote|eukaryotic]] protein-coding '''gene'''. [[promoter (biology)|Promoter]]s and [[Enhancer (genetics)|enhancers]] determine what portions of the [[DNA]] will be [[transcription (genetics)|transcribed]] into the [[precursor mRNA]] (pre-mRNA). The pre-mRNA is then spliced into [[messenger RNA]] (mRNA) which is later [[Translation (biology)|translated]] into [[protein]].]] {{main|Генийн экспресс}} Бүх организмд, уураг-кодлох генийг түүний уургаас салгах хоёр үндсэн шат бий. Нэгдүгээрт, тухайн ген оршиж байгаа ДНХ нь [[мессенжер РНХ]] буюу mРНХ болон транскрипцлагддаг, хоёрдугаарт mРНХ-ээс уураг болон трансляцлагдана. РНХ-г кодчилдог генүүд нь эхний шатыг дамжих ёстой боловч, [[уураг (молекул)|уураг]] болон трансляцлагддаггүй. Биологийн үүрэгтэй [[молекул]] (уураг эсвэл РНХ) бүтээж байгаа процессыг [[генийн экспресс]], үүсэж байгаа бүтээгдэхүүнийг [[генийн бүтээгдэхүүн]] гэж тус тус нэрлэдэг. ===Генетик код=== {{Main|Кодлох (генетик)}} Ажиллагаатай уураг болон трансляцлагддаг генийг илтгэх химийн тэмдгүүдийн олонлогийг генетик код гэнэ. Ген болгон нь ДНХ-ийн хэлхээ дээр (зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн хэлхээ дээр<ref>MeSH (2008) National Library of Medicine&nbsp;— Medical Subject Headings. ''National library of medicine '' http://www.nlm.nih.gov/cgi/mesh/2008/MB_cgi?mode=&term=RNA+Viruses&field=entry (accessed 27 September 2011) B04.820. 19990101.</ref>) байрлах нуклеотидуудын тодорхой дараалал байдлаар кодлогдсон байдаг. Нуклеотид (генийн материалын бүтээгч үндсэн блок) болон амин хүчил (уургыг бүтээгч үндсэн блок) хоёрын хоорондын харилцаа нь генийг уураг болон амжилттай трасляцлагдахаар тогтоогдсон байх ёстой. Гурван нуклеотидын багцыг [[кодон]] гэж нэрлэх ба багц бүр нь тодорхой амин хүчил эсвэл дохиололыг заадаг. Гурван кодоныг ''"зогсоох кодон"'' гэж нэрлэдэг ба тэд шинэ амин хүчлийг тодорхойлохгүй, харин генийн төгсгөл гэдгийг трансляцын механизмд зааж өгдөг. Нийт 64 кодон (4 нуклеотидийн 3 байрлалд байх боломж 4<sup>3</sup>), 20 амин хүчил байдаг. Үүнээс дүгнэхэд хэд хэдэн кодон нэг амин хүчлийг зааж болдог. Бүх мэдэгдэж буй организмуудын кодон болон амин хүчлийн хоорондын хамаарал нь универсал байдаг. ===Транскрипц=== [[Файл:DNA transcription UKR.png|thumb|Цэнхэрээр дүрслэгдсэн ДНХ-гийн хос эрчлээс түр тайлагдан ногоон өнгөөр дүрслэгдсэн РНХ болон хуулагдаж буй '''транскрипц''' үйл явц. Шараар дүрслэгдсэн зүйл бол РНХ-ын нуклеотидыг өрөн үүсгэж буй '''полимераз''' юм. ]] Генийн транскрипц нь [[мессенжер РНХ]] гэж нэрлэгддэг дан хэлхээтэй РНХ молекулыг үүсгэдэг. Үүссэн РНХ-ийн нуклеотидуудын дараалал нь транскрипц хийсэн ДНХ-ийн (уг РНХ-г үүсгэсэн ДНХ) дараалалтай адилхан байдаг. РНХ-ийн хэлхээний дараалалтай дараалал нь таарч байгаа ДНХ-ийн хэлхээг [[кодлогч хэлхээ]] гэж нэрлэдэг. Тухайн РНХ-г үүсгэсэн (нийлэгжүүлсэн) анхдагч ДНХ-ийн хэлхээг '''загвар хэлхээ''' гэж нэрлэнэ. [[РНХ полимераз]] гэдэг [[фермент]] транскрипцийн процессийг явуулдаг. Энэ фермент нь ДНХ-г [[3' төгсгөл|3']] - [[5' төгсгөл|5']] чиглэлтэй уншиж, РНХ-г [[5' төгсгөл|5']] - [[3' төгсгөл|3']] чиглэлтэй нийлэгжүүлдэг. Транскрипцийг эхлүүлэхийн тулд полимераз нь генийн [[промоутэр (биологи)|промоутэр]] хэсгийг таньж, түүнтэй холбогддог. [[Генийн тохируулга|Генийн тохируулгын]] үндсэн механизм нь: a) промоутэр хэсгийг хаах (блоклох) эсвэл тусгаарлахад оршино; б) [[Дарангуйлагч (биологи)|дарангуйлагч]] (репрессор) молекулыг нягт холбож, уг молекул нь физик төвшинд полимеразыг блоклоход оршино; в) промоутэр хэсэгт хандах боломжгүйгээр ДНХ-г зохион багйуулахад оршино. [[Прокариот]]уудын хувьд транскрипц нь [[цитоплазм]]д явагддаг. Маш урт транскрипцийн үед, РНХ-ийн 3' төгсгөлийн транскрипц дуусаагүй байхад, 5' төгсгөлөөс трансляц нь эхлэх боломжтой. [[Эукариот]]уудын хувьд транскрипц нь эсийн цөм дотор явагддаг ба тэнд эсийн ДНХ нь тусгаарлагдсан байдаг. Полимеразийн үүсгэсэн РНХ-ийн молекулыг [[анхны транскрипт]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, энэ нь цитоплазмлуу орж трансляцлагдахаас өмнө [[транскрипцийн дараах сайжруулалт]]ад орох ёстой. Транскрипцлэгдсэн хэсэгт оршиж буй интронуудын [[Сплайсинг (генентик)|сплайсинг]] (холболт) нь эукариотуудын хувьд өвөрмөц өөрчлөлт (модификаци) юм. [[Альтернатив сплайсинг]]ийн (өөр өөр холболтын) механизмууд нь нэг генээс өөр өөр дараалалтай транскрипцуудыг үүсгэдэг ба эдгээр нь өөр өөр уургыг кодчилдог. Энэ нь эукариот эсийн чухал тохируулах хэлбэр юм. ===Трансляц=== [[Файл:Protein Synthesis-Translation.png|thumb|Том саарал гэр бүхий зүйл нь '''рибосом''' юм. Рибосомд орсон мРНХ хэлхээний гурван нуклеотид (1 кодон) бүрт доош харсан "Т" хэлбэрээр дүрслэгдсэн '''зөөгч РНХ''' (tRNA) амин хүчил залгаж байна. Хамгийн дээр харагдаж буй жижиг бөмбөлөгүүд нь амин хүчлийн цуваа буюу "полипептидид"-ийн хэлхээ юм. Тэр нь цаашлан нугаларч '''уураг''' үүснэ.]] Боловсорсон [[Мессенжер РНХ|мРНХ]] (mRNA) молекулыг загвар болгон ашиглаж шинэ [[уураг (молекул)|уураг]] үүсгэх процессыг [[трансляц]] гэдэг. Трансляц нь [[рибосом]]уудаар гүйцэтгэгддэг. Рибосомууд нь РНХ ба уургаас бүрдсэн том цогцолбор бөгөөд, томорч байгаа [[полипептидын хэлхээ]]нд шинэ [[амин хүчил]] залгах замаар [[пептидын холбоо]]г үүсгэдэг [[химийн урвал]]ыг хариуцдаг. Генийн кодчилол нь гурван [[нуклеодтид]]ээс бүрдэх [[кодон]]уудаас тогтох ба [[зөөгч РНХ]] (tRNA) гэж нэрлэгддэг тусгай РНХ-ийн тусламжтайгаар (нэг удаад 1 кодон буюу 3 нуклеотид) уншигддаг. Зөөгч РНХ болгон, уншиж байгаа кодоныг нөхөж өгдөг гурван хослоогүй суурьтай байдаг ба тэдгээрийг [[антикодон]] гэдэг. Зөөгч РНХ нь мөн [[амин хүчил]]тэй [[ковалент холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Зөөгч РНХ нь мессенжер РНХ хэлхээнд орших кодонтой нэгдэхэд, рибосом лигатууд нь өөрийн [[Амин хүчил|амин хүчлийг]] шинэ полипептидийн хэлхээ рүү тээвэрлэдэг. Энэ нь шинэ полипиптидын хэлхээ нийлэгжүүлдэг. Шинэ уураг, [[эс]]ийн үүрэг гүйцэтгэж эхлэхээс өмнө, үүсэж байх үедээ болон үүссэний дараа өөрийн идэвхтэй гурван хэмжээст хэлбэрт шилжинэ. ==ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил== Организмын өсөлт, хөгжил ба үржил нь [[эсийн хуваагдал]] дээр суурилдаг. Өөрөөр хэлбэл нэг [[эс]] хоёр ихэвчлэн ижил [[охин эс]] болон хуваагдах [[процесс]]оос хамааралтай байдаг. Процесс нь, юуны өмнө [[ДНХ репликац]] гэж нэрлэгдэх процессоор [[геном]] дахь бүх генийн хуулбарлахыг шаарддаг. Хуулбарууд нь [[ДНХ полимераз]] гэдэг тусгай [[фермент]]ээр хийгддэг. ДНХ полимераз нь загвар хэлхээ болох хос ДНХ спиралийн нэгийг нь уншиж түүнээс шинэ эсрэг хэлхээг нь нийлэгжүүлдэг. Учир нь, хос ДНХ спиралийн хэлхээнүүд нь хоорондоо [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох холбоо]]гоор холбогдсон байдаг учир нэг хэлхээ нь нөгөөгөө тодорхойлдог. Иймээс фермент нь хос хэлхээний нэгийг нь л уншихад баталгаатай хуулбар хийхэд хангалттай байдаг. ДНХ репликац нь [[хагас консерватив]] процесс юм. Өөрөөр хэлбэл, охин эс бүрээс удамшсан геномын хуулбар нь нэг эх хувь, нэг шинээр нийлэгжсэн хуулбар ДНХ-ын хэлхээтэй байдаг.<ref name=Watson_2004>{{cite book | author = Watson JD, Baker TA, Bell SP, Gann A, Levine M, Losick R | title = Molecular Biology of the Gene | url = https://archive.org/details/molecularbiology0005wats | edition = 5th | publisher = Peason Benjamin Cummings (Cold Spring Harbor Laboratory Press) | year = 2004 | isbn = 0-8053-4635-X }}</ref> ДНХ репликаци дууссаны дараа, эс нь үүссэн хоёр геномын хуулбарыг хоёр тусдаа мембранаар бүрхэгдсэн эс болгон салгах ёстой. [[Прокариот]]уудын хувьд ([[бактери]] болон [[архебактери]]) энэ нь [[бинар хуваагдал]] гэдэг харьцангуй хялбар процессын дагуу явагддаг (дугуй геном бүр [[эсийн мембран]]д бэхлэгдэж байгаад, мембран нь [[цитоплазм]]ыг хоёр мембранаар бүрхэгдсэн хэсэг болгохоор нээгдэх үед охин эс рүү ордог). Бинар хуваагдал нь [[эукариот]]ууд дахь эсийн хуваагдалтай харьцуулахад асар хурдан юм. Эукариот эсийн хуваагдал нь [[эсийн цикл]] гэж нэрлэгддэг илүү нарийн процесс юм. ДНХ-ийн репликаци нь энэ циклийн [[ЭС үе шат]] гэдэг үед явагддаг бол, [[хромосом]]ын задрах процесс болон [[цитоплазм]]ын хуваагдал нь [[ЭМ үе шат]]ад явагддаг. Ихэнх нэг эст эукариотуутад (дрожж мэтийн) нахиалж үржих явдал нь энгийн үзэгдэл бөгөөд, үүссэн хоёр эсийн цитоплазм нь тэгш бус хуваагдсан байдаг. ===Молекул удамшил=== Хуулбарлалт (дубликаци) болон дамжуулалтаар, генийн материал нэг эсээс дараагийнхад шилжих нь молекул удамшлын үндэс бөгөөд, генийн молекулын ба сонгодог дүрслэлийн хоорондын холбоо юм. Организмууд нь эцэг эхийнхээ шинж тэмдгүүдийг агуулдаг учир нь, үр төлийн эсүүд нь эцэг эхийн генийн хуулбарыг агуулдагт оршино. [[Бэлгийн бус үржил]]тэй организмуудын үр төл нь эх организмын генетик хуулбар эсвэл [[клон]] байдаг. [[Бэлгийн үржил|Бэлгийн үржлээр]] үрждэг организмууд нь [[мейоз]] гэж нэрлэгддэг эсийн хуваагдлын тусгай хувилбартай байдаг. Энэ хуваагдлын үр дүнд [[гамет]]ууд буюу [[үржлийн эс]]үүд үүсдэг. Үржлийн эсүүд нь [[гаплойд]] буюу ген тус бүрээс зөвхөн ганц хуулбарыг агуулдаг. Эм организмаас үүсдэг гаметыг [[өндгөн эс]] гэж нэрлэдэг ба эрээс үүсдэг гаметыг [[сперм]] гэдэг. Хоёр гамет нь нийлээд [[үр хөврөлийн эс]]ийг үүсгэдэг ба энэ эс нь [[диплоид]] тооны генийг агуулдаг (эцэг болон эхээс ирсэн ген бүрийн хуулбар нийлээд). [[Меотик хуваагдал|Меотик эсийн хуваагдлын]] үед, [[генийн рекомбинаци]] эсвэл ''кросс овер'' (дамжих) гэдэг нэртэй үзэгдэл заримдаа дагалддаг. Энэ үзэгдлээр нэг [[хроматид]] дээр байгаа тодорхой урттай [[ДНХ]] нь эгч (хамааралтай) хроматидын тодорхой урттай ДНХ-аар солигддог. Хэрвээ хроматидууд дээр байгаа [[аллел]]ууд нь адилхан байвал энэ процесс ямар ч нөлөөлөл үзүүлдэггүй, харин холбогдсон аллелууд нь өөр өөр байвал тэдгээрийн байрлал нь солигддог. Менделийн үл хамаарах багцын тухай зарчмаар бол, ''ямар ч шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэг эхийн хоёр ген үл хамаарах байдлаар гамет уруу орно. Организмд аль нэг шинж тэмдгийг илэрхийлэх эцэх эхийн аллелийн аль нь удамших нь, өөр шинж тэмдгийн аль аллел удамшихтай хамааралгүй байдаг.'' Энэ зарчим нь зөвхөн нэг хромосом дээр оршдоггүй генүүдэд, эсвэл нэг хромосом дээр мөртлөө хоорондоо хол орших генүүдийн хувьд үйлчилнэ. Нэг хромосом дээр генүүд ойрхон орших тусмаа гамет дээр илүү ойр байрлаж цуг удамших магадлал нь ихэснэ. Хэт ойрхон орших генүүд нь огт бие биеэсээ салдаггүй гэж хэлж болно. Учир нь, тэнд ''кросс овер'' явагдах боломжгүй. Үнийг [[генийн холбоо]] гэж нэрлэдэг. ==Түүх== [[File:Gregor Mendel.png|thumb|200px|Грегор Мендел]] Генийн тухай ойлголт нь анх [[Грегор Мендел]] биологийн өөрчлөлтүүд нь эцэг-эх организмаас удамшдаг, тодорхой, тусгай шинжтэй гэдгийг анзаарсан үеэс эхэлж, генийн шинжлэх ухаантай хамт хөгжиж байгаа. Шинж тэмдгийг илэрхийлдэг биологийн нэршлийг ген гэж нэлээд хожим нэрлэх болсон. Гэвч удамшлын биологийн суурь нь 1940-өөд онд ДНХ нь генийн материал гэдэг тогтоогдох хүртэл тодорхойгүй байсан. Менделийн нээлтээс өмнө "эцэг-эхийн шинжүүд нь үр төл дотор үргэлжлэн холилддог" гэдэг удамшлын тухай давамгайлсан онол байсан. Менделийн нээлт нь 1866 нийтлэгдсэнийхээ дараа шууд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй боловч, сүүлд 1900 онд [[Хуго дэ Вриэс]], [[Карл Корренс]], [[Эрик вон Чермак]] нар Менделийн дүгнэлттэй ижил дүгнэлтэд хүрсэн нь, Менделийн бүтээлийг дахин нээж өгсөн юм. Хэдийгээр эдгээр эрдэмтдийн дүгнэлт зөв байсан ч тэд генийн материал оршдог ''"тусгай нэгж"''-ийн тухай ямар ч ойлголтгүй байсан. Генүүд оршдог гэдгийг анх Грегор Мендел (1822-1884) санал болгосон юм. Тэрээр 1860 онд [[вандуй]]ны (''Pisum sativum'') тариалан дээр удамшлыг судалж байсан ба шинж тэмдгийг эцэг эхээс үр төл уруу дамжуулдаг хүчний талаар таамаг дэвшүүлсэн. Тэр амьдралынхаа 10 гаруй жилийг нэг туршилтад зарцуулсан. Тэр ген гэдэг нэршлийг ашиглаагүй ч, өөрийн дүгнэлтүүдэд удамшдаг шинж тэмдгүүд гэж тайлбарласан байдаг. Мендел мөн, [[Менделийн удамшил#Хоёрдугаар хууль|үл хамаарах удамшил]], [[доминант]] болон [[рецессив]] хоорондын ялгаа, [[гетерозигот]] болон [[гомозигот]] хоорондын ялгаа ба хожим [[генотип]] (организмын генетик материал) болон [[фенотип]] (тухайн организмын үзэгдэх шинжүүд) хоёрын ялгааны талаар таамгуудын дэвшүүлсэн анхны хүн байсан. [[Чарльз Дарвин]] удамшлын микроскопын хэмжээний нэгжийг [[геммул]] гэж нэрлэн судалж байсан нь хожим [[хромосом]] гэж нэрлэгдэх болсон ба 1848 оны эхээр [[Вильгелм Хофмайстер]] эсийн хуваагдлын үеэр хромосомуудыг салж байхыг ажигласан. Хромосомууд нь удамшлыг тээвэрлэн дамжуулдаг гэдэг саналыг 1883 онд [[Вильгелм Роукс]] дэвшүүлсэн. Мөн Дарвин ''[[пангенесис]]'' гэдэг ойлголтыг 1868 онд шинээр нэвтрүүлсэн<ref name="Darwin">Darwin C. (1868). Animals and Plants under Domestication (1868).</ref>. Пангенесис нь, ''pan ('бүтэн' болон 'нийтлэг')'' гэсэн угтвар ба ''genesis ('төрөлт')'' эсвэл ''genos ('эх')'' гэдэг грек үгнүүдээс үүсэлтэй. 1889 онд [[Хюго дэ Вриэс]] ''"Эсийн доторх пангенесис"'' гэдэг номдоо анх Менделийн онолд нэр өгсөн. Тэрээр магадгүй Менделийн ажлын тухай мэдээгүй байх үедээ, удамшдаг шинжийн хамгийн бага нэг нэгжийг ''"панген"'' гэж нэрлэсэн<ref name="pangen">Vries, H. de (1889) ''Intracellular Pangenesis'' [http://www.esp.org/books/devries/pangenesis/facsimile/] ("pangen" definition on page 7 and 40 of this 1910 translation in English)</ref>. [[Дани]]йн ургамал судлаач [[Вильгелм Ёхансэн]] 1909 онд удамшлын физикийн болон үйлдлийн нэгжийг ''"ген"'' гэж нэрлэн тайлбарлаж байхад<ref name="genome">{{cite web | url=http://www.genome.gov/25019879 | title=The Human Genome Project Timeline | accessdate=2006-09-13 }}</ref>, 1905 онд ''"[[генетик]]"'' гэсэн гентэй хамааралтай үгийн анх [[Вильям Байтэсон]] ашигласан. Тэр, уг ойлголтыг Хюго дэ Вриэсийн ''"панген"'' гэдэг үгнээс гарган авсан. 19 дүгээр зууны эхээр Менделийн ажил нь эрдэмтдийн анхаарлыг маш ихээр татах болсон. 1910 онд [[Томас Хант Морган]] генүүд нь тодорхой [[хромосом]] дээр байрладаг гэдгийг харуулсан. Хожин тэрээ генүүд нь хромосом дээр тодорхой байрлал эзэлдэг гэдгийг тогтоосон. Энэ нээлтээ ашиглан Морган ба түүний шавь нар Дрософила (''Drosophila'') гэдэг жимсний ялааны хромосомын анхны дүрслэлийг зохиож эхэлсэн. 1928 онд, [[Фредерик Гриффит]] генийг шилжүүлж болдог гэдгийг харуулсан. Дулааны үйлчлэлээр үхүүлсэн, үхлийн аюултай үйлдэрийн (штамм) [[бактери]]йн генийн мэдээллийг уг бактерийн аюулгүй үйлдэрт суулган хулганад хийхэд хулгана үхдэг. Энэ туршилтыг одоо цагт [[Гриффитийн туршилт]] гэж нэрлэгддэг. Хэд хэдэн дараалсан нээлтүүд нь хэдэн арван жилийн дараа [[эс]] дэх [[хромосом]]ууд нь генетик материалын тээгч ба тэдгээр нь [[ДНХ]]-аас бүрддэг гэдэг дүгнэлтэд хүргэсэн. Менделийн удамшлын салангид нэгжүүд кодчилогдсон, бүх эсүүдэд агуулагддаг полимер молекулыг ДНХ гэж нэрлэдэг. 1941 онд, [[Жорж Уэллс Бидл]], [[Эдвард Лори Татум]] нар, ген дэх [[мутаци]] нь [[метаболизм]]ийн тодорхой үе шатуудад алдаа учруулдгийг баталсан. Энэ нь тодорхой генүүд тодорхой уургуудыг кодчилдог болохыг харуулж, "''[[нэг ген, нэг фермент]]''" гэдэг таамаглалыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн<ref name="Gerstein"/>. 1944 онд, [[Освальд Эйвери]], [[Колин Манро Маклеод]], [[Маклин МакКарти]] нар, [[Эйвери-Маклеод-МакКартигийн туршилт|генийн мэдээллийг ДНХ агуулж байдгийг баталсан]]<ref>{{cite journal |author=Steinman RM, Moberg CL |title=A triple tribute to the experiment that transformed biology |journal=J. Exp. Med. |volume=179 |issue=2 |pages=379–84 |date=February 1994 |pmid=8294854 |pmc=2191359 |doi=10.1084/jem.179.2.379}}</ref>. 1953 онд, [[Жеймс Д.Ватсон]], [[Фрэнсис Крик]] нар, ДНХ-ийн бүтцийг хийж харуулсан. Эдгээр нээлтүүд нь, ''уургууд, ДНХ-аас транскрипцлагдсан РНХ-аас трансляцлагддаг'' гэдэг молекулын биологийн гол онолын нээлтэд хүргэсэн. Хожим энэ онолд захирагддаггүй зүйл байдаг гэдэг нь харагдсан. Жишээ нь, [[ретровирус]]д [[эсрэг транскрипц]] явагддаг. 1972 онд, [[Уолтэр Фирс]] ба [[Гентийн их сургууль|Гентийн Их сургуулийн]] ([[Бельги]]) Молекулын биологийн лаборатори дахь түүний баг, генийн дарааллыг тогтоосон анхны хүмүүс байсан. Тэд [[Бактериофаг MS2]] бүрхүүлийн уургын генийн дарааллыг тогтоосон<ref name=Min_1972>{{cite journal |author=Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W |title=Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein |journal=Nature |volume=237 |issue=5350 |pages=82–8 |year=1972 |pmid=4555447 |doi=10.1038/237082a0|bibcode = 1972Natur.237...82J }}</ref>. 1977 онд, [[Ричард Жэй.Робертс]], [[Филлип Шарп]] нар, ген нь сегментүүдэд хуваагдаж болдгийг нээснээр, нэг ген хэд хэдэн уургийг кодчилох чадвартай гэдэг саналыг дэвшүүлэхэд хүргэсэн. Саяхан (2003-2006 онуудад), [[биологи]]йн судалгаануудын үр дүнд генийн тухай ойлголт өөрчлөгдсөн. ДНХ дээр генүүд нь сувдан зүүлт шиг дараалсан байрлалтай байдаггүй, харин ДНХ-гийн өөр өөр уургыг кодчилох хэсгүүд нь давхцаж болдог гэдгээс, ''"[[Үргэлжилсэн генийн онол|генүүд нь нэг урт үргэлжилсэн зүйл]]"'' гэдэг таамаг гарч ирсэн<ref name=Pearson_2006 />. Энэ таамгийг анх 1986 онд [[Уолтэр Гилбэрт]] дэвшүүлсэн. Тэрээр, ''"РНХ нь катализаторын болон генийн мэдээллийг хадгалах процессорын үүргүүдийг хялбархан гүйцэтгэж чадах, дэлхийн маш эртний үетэй адил ийм энгийн системд, ДНХ ч, уураг ч хэрэггүй байхсан"'' гэжээ. Орчин үед генийг, ДНХ-гийн хэмжээнд судалж байгаа ухааныг [[молекулын генетик]] гэдэг бөгөөд, уламжлалт [[Дарвины эволюци]]йн хамт молекулын генетикийг, [[орчин цагийн эволюцийн синтез]] гэж нэрлэдэг. ==Менделийн удамшил ба сонгодог генетик== [[Менделийн удамшил|Менделийн удамшлын]] онолоор, [[фенотип]] янз бүр байх (организмын физик ба үйл хөдлөлийн шинж чанаруудын ялгаатай байдал) нь [[генотип]]ийн өөрчлөлтөөс, эсвэл тухайн организмын генүүдийн багцаас (ген бүр тодорхой шинж тэмдэг илэрхийлдэг) хамаардаг. Генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь өөр өөр фенотипийг заах ба тэдгээр генийн ялгаатай хэлбэрүүдийг [[аллел]] гэдэг. Менделийн ажиллаж байсан олон ургамал, амьтдаас вандуйтай мэт организмуудад, нэг шинж тэмдгийг, эцэг эх тус бүрээс уламжилж ирсэн хоёр аллел тодорхойлдог. Аллелиудийг [[Доминант ген|доминант]] (давамгай) эсвэл [[Рецессив ген|рецессив]] (сул дорой) гэж ангилдаг. Доминант аллелууд нь түүнтэй ижил шинж чанарыг агуулдаг ямар ч аллелтэй хослоход өөрийн фенотипийг илтгэдэг байхад, рецессив аллелууд нь зөвхөн өөртэй нь адил аллелтэй (өөртэй нь ижил аллелийн хуулбартай) хосолбол шинжээ илтгэдэг. Жишээлбэл, вандуй эцэг эхээсээ нэг өндөр ишний аллел, нэг богино ишний аллел уламжилж авсан ба өндөр ишний шинжийг агуулдаг аллел нь доминант байвал, тэр вандуй өндөр иштэй байна. Менделийн судалгааны ажлууд нь, ''"аллелууд нь, [[гамет]]ууд эсвэл [[Үржлийн эс|үржлийн эсүүдийн]] үйлдвэрлэлд бие даан оролцож, үр удам дахь өөрчлөлтүүдийг бий болгодог"'' болохыг харуулж чадсан. ===Мутаци=== [[ДНХ репликаци]] нь ерөнхийдөө маш нарийвчлалтай ч, [[эукариот]]уудад нэг удаад алдаа гарах давтамж нь 10<sup>-6</sup>-аас 10<sup>-10</sup> байдаг бол, [[прокариот]]ууд ба [[вирус]]уудад үүнээс нэлээд өндөр байдаг<ref name=Watson_2004 />. Маш ховор тохиолддог, сууриудын дарааллын гэнэтийн (спонтан) өөрчлөлт нь хэд хэдэн шалтгаанаас үүсэлтэй байдаг: [[ДНХ репликаци]]йн алдаа, [[ДНХ-н эвдрэл]]ийн нөлөөлөл. Эдгээр алдаануудыг [[мутаци]] гэж нэрлэдэг. Эс нь мутаци явагдахыг зогсоох болон [[геном]]ыг алдаагүй байлгах зориулалт бүхий [[ДНХ засах]] механизмуудтай байдаг. Гэсэн хэдий ч, зарим тохиолдлуудад (ДНХ-гийн хос хэлхээ нь хоёулаа тасрах мэт) физик эвдрэлийг засах нь яг ижил шинэ хуулбар үүсгэх ажлаас илүү чухал болдог. Генетик кодчлолын дегенерацийн улмаас, зарим уураг кодчилдог генийн мутаци нь тайван эсвэл кодчилон үүсгэж байгаа уургийн [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийнх нь дараалалд]] ямар ч нөлөө (өөрчлөлт) үзүүлдэггүй. Жишээлбэл: УЦУ ([[Урацил]]-[[Цитозин]]-Урацил), УЦЦ (Урацил-Цитозин-Цитозин) [[кодон]]ууд нь [[серин]]ийг кодчилодог учир У-г Ц-гээр солих мутаци нь уурагт ямар ч нөлөө үзүүлдэггүй. [[Фенотип]]д нөлөөлдөг мутаци нь тухайн организмдаа ихэвчлэн саармаг эсвэл хортой нөлөөллийг үзүүлдэг. Мутацийн хувилбарууд нь организмын [[дасан зохицох чадвар]]т эерэг нөлөө үзүүлэх боломжтой ба, ерөнхийдөө мутацийг ашигтай хувилбаруудыг үүсгэдэг гэж үздэг. Хамгийн өргөн тархсан мутаци нь ''"цэгэн мутаци"'' юм. Цэгэн мутацийн үед, ДНХ-ийн хэлхээнд нэг нуклеотид суурь нэмэгдсэнээс эсвэл устан үгүй болсноос тухайн хэлхээний бүх сууриуд шилждэг. ''"Чимээгүй цэгэн мутацийн"'' үед, кодчилогдож байгаа амин хүчлийн бусад хэлхээнд өөрчлөлт орохгүйгээр нэг нуклеотид суурь солигддог. ''"Утгагүй цэгэн мутацийн"'' үед, ганц нуклеотид суурь өөрчлөгдсөнөөр тухайн кодон [[зогс-кодон]] болон хувирч энэ цэгт траскрипц тасалдана (зогсоно). Дараагийн үед ([[удам]]д) дамжсан мутаци нь тодорхой [[популяц]]ад өөрчлөлтүүдийг үүсгэдэг. Нэг генийн өөр өөр хэлбэрүүд нь [[аллел]] ба, аллелд орсон өөрчлөлтүүд нь ялгаатай шинжүүдийг үүсгэх магадлалтай. Гэхдээ ганц ген дэх хувилбарууд нь тод ялгарах фенотипийн шижнийг үүсгэх нь маш бага магадлалтай ч, зарим тод ялгарах шинжүүдийг нэг [[генетик локус]] хянадаг (удирддаг). Генийн хамгийн элбэг тохиолдох аллелуудыг [[зэрлэг аллел]] гэж нэрлэгддэг бол, ховор тохиолдог аллелуудыг [[мутант]] гэж нэрлэгддэг. Энэ нь зэрлэг аллел нь мутант аллелуудын [[өвөг эцэг]] гэсэн үг биш юм. Дийлэнх тохиолдолд мутациуд нь [[рецессив]] (сул дорой) байдаг ба хурдан үгүй болдог ч, зарим тохиолдолд бусад аллелуудад [[доминант]] (давамгайлагч) болдог ба түүний давамгайлж байгааг дараачийн популяцаас харж болно. ==Геном== ===Хромосомт бүтэц=== Организмийн эсвэл эсийн генүүдийн нийлбэрийг түүний [[геном]] гэдэг. [[Прокариот]]уудад, генүүдийн ихэнх нь [[цагираг ДНХ]]-ээс тогтох ганцхан [[хромосом]] дээр байрладаг бол, [[эукариот]]уудад ихэвчлэн хромосом гэж нэрлэгдэх, ДНХ ба уургаас тогтох комлекс (иж бүрдэл) дээр орших, олон бие даасан шулуун спираль ДНХ-үүд дээр агуулагддаг. Нэг зүйлийн нэг хромосом дээр илэрч байгаа генүүд нь өөр зүйлийн хромосом дээр илрэх магадлалтай. Олон зүйлүүд өөрийн геномын нэгээс илүү хуулбарыг, өөрийн [[соматик эс]] болгонд хадгалж байдаг. Хромосомуудын зөвхөн ганц хуулбартай эс эсвэл организмыг [[гаплойд]] гэж нэрлэдэг бөгөөд, хоёр ба түүнээс дээш хуулбартайг нь [[полиплойд]] гэдэг. Хромосом дээр орших генүүдийн хуулбарууд нь заавал адил байх шаардлагагүй. Бэлгийн үржлээр үрждэг организмуудад, эцэг эх хоёроос нэг нэг хуулбар удамшдаг. ===Генийн тоо=== [[Дарааллыг илтгэх зэрэг|Дарааллыг илтгэх зэргийг]] ашиглан тооцоолсон хүний генийн анхны тоо нь 50 000–100 000<ref>{{cite journal |author=Schuler GD, Boguski MS, Stewart EA, ''et al'' |title=A gene map of the human genome |journal=Science |volume=274 |issue=5287 |pages=540–6 |date=October 1996 |pmid=8849440 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/274/5287/540 |doi=10.1126/science.274.5287.540|bibcode = 1996Sci...274..540S }}</ref>. Хүний геном болон бусад геномуудын дарааллуудыг судлах явцад, цөөхөн тооны ген (хүн, хулгана, ялаанд ~20 000, ~ 13 000 аскаридуудад, > 46 000 цагаан будаанд<ref name="pmid11935017">{{cite journal |author=Yu J, Hu S, Wang J, ''et al.'' |title=A draft sequence of the rice genome (Oryza sativa L. ssp. indica) |journal=Science |volume=296 |issue=5565 |pages=79–92 |date=April 2002 |pmid=11935017 |doi=10.1126/science.1068037 |url=|bibcode = 2002Sci...296...79Y }}</ref>) тухайн организм дахь бүх уургыг кодчилдог болохыг тогтоосон<ref name=Carninci2007>{{cite journal |author=Carninci P, Hayashizaki Y |title=Noncoding RNA transcription beyond annotated genes |journal=Curr. Opin. Genet. Dev. |volume=17 |issue=2 |pages=139–44 |date=April 2007 |pmid=17317145 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.008}}</ref>. Хүний [[уураг (молекул)|уураг]] кодчилдог дарааллууд нь хүний нийт геномын 1-2 хувийг эзэлдэг<ref name=Claverie2005>{{cite journal |author=Claverie JM |title=Fewer genes, more noncoding RNA |journal=Science |volume=309 |issue=5740 |pages=1529–30 |date=September 2005 |pmid=16141064 |doi=10.1126/science.1116800|bibcode = 2005Sci...309.1529C }}</ref>. Геномын дийлэнх хэсэг нь [[интрон]], [[ретротранспосон]] болон маш олон [[кодлох үүрэггүй РНХ]] дараалал болон транскрипцлагддаг<ref name=Carninci2007/><ref name=Claverie2005/>. Нийт уургийн тоо нь (Дэлхийн [[протеом]]) ойролцоогоор 5 сая юм<ref>{{cite journal |author=Carolina Perez-Iratxeta, ''et al'' |title=Towards completion of the Earth's proteome |journal=Nature EMBO reports |volume=8 |issue=12 |pages=1135–1141 |year=2007 |url=http://www.nature.com/embor/journal/v8/n12/full/7401117.html |pmid=18059312 |pmc=2267224 |doi=10.1038/sj.embor.7401117 |last2=Palidwor |first2=Gareth |last3=Andrade-Navarro |first3=Miguel A}}</ref>. ===Ген бa геномын бүртгэл=== [[Хүний генийн байгууллага|ХГБ]] дэргэдэх [[генийн бүртгэлийн хороо]] (ГБХ) нь генийн бүртгэлийг анх хийж, хүний мэдэгдэж буй бүх генд тусгай нэр болон тэмдэглэгээг ([[товчлол]]) олгосон. Бүртгэгдсэн бүх ген нь [[Генийн сан|ГБХ-ны мэдээллийн санд]] оршдог. Тэмдэглэгээ болгон нь үл давтагдах бөгөөд, ген бүр зөвшөөрөгдсөн ганц тэмдэгтэй. Энэ нь мэдээллээс [[цахим]] өгөгдлийг ялган авахад маш их тус болдог. Бүртгэлд, генүүдийн тэмдэглэгээ бүр нь тухайн [[генийн бүл]]ийн гишүүдтэй зэрэгцээ оршдог. Хүний генийн бүртгэлийг өөр [[зүйл]]үүдэд (ихэвчлэн [[хулгана]]д) ашиглаж болдог. ===Үндсэн генүүд=== Организм амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай генүүдийг үндсэн генүүд гэж нэрлэдэг. Бактериуд амьд оршиход зайлшгүй шаардлагатай хэдхэн ген байдаг гэдгийг тогтоосон нь гайхалтай явдал юм. Жишээ нь, [[гэдэсний савханцар]] (Escherichia coli) оршин тогтноход түүнд агуулагддаг генүүдийн (~4200) зөвхөн 10% нь л шаардлагатай байдаг. ==Ген уламжлалын ойлголт== [[Георг С.Виллиамс]] анх 1966 онд өөрийнхөө "Дасан зохицох нь ба байгалийн шалгарал" гэдэг номдоо [[ген-төвт эволюцийн үзэл]] санаагаа маш тодоор хамгаалсан юм. Тэрээр генийн эволюцийн [[концепц]]ийг (үзэл санаа) санал болгосон бөгөөд, энэ концепц [[байгалийн шалгарал]] нь зарим генийг дэмждэг тухай ойлгоход тусалдаг. Тодорхойлолт нь: "that which segregates and recombines with appreciable frequency." Энэ тодорхойлолтын дагуу бол, [[асексуал]] геномыг (үргүй геном) хүртэл ген гэж үзэх юм. Учир нь, тэд олон үе удам дамжин тогтмол байдагт оршино. Молекул ген нь нэг нэгж гэж транскрипцлагддаг ба уламжлалт ген нь бас нэг нэгж гэж уламжлагддаг. [[Ричард Давкинс]], ''"[[Хувиа хичээсэн ген]]"'' (1976) болон ''"[[Өргөтгөсөн Фенотип]]"'' (1982) номууддаа, ген нь амьд системийн цорын ганц [[репликатор]] гэдэг санааг үлдээсэн. Энэ нь, зөвхөн генүүд өөрсдийнхөө бүтцийг том хэвээр нь дамжуулдаг гэсэн үг ба өөрөөр хэлбэл хуулбарын хэлбэрээрээ үхэшгүй гэсэн үг. Үүнээс үзэхэд генүүд нь [[шалгарлын нэгж]] байх ёстой. ''"Хувиа Хичээсэн Ген"'' номдоо Давкинс ген гэдэг үгийг "уураг кодчилдог ДНХ ийн бүтцийн хэсэг" гэдэг утгын оронд "уламжлагддаг нэгж" гэдэг утгатайгаар тодорхойлохыг хичээсэн. ''"[[Эдемээс эхтэй гол]]"'' номдоо Давкинс амьдралыг, геологийн хугацаа дундуур урсах хоорондоо тохирох (авцалдах) генүүдтэй мөрөн гол гэж дүрслэн, ген-төвт шалгарлын тухай ойлголтыг илүү боловсронгуй болгосон. Энэ голоос саваар ген хутгаж авахад, тур хугацааны эрхтэн болж чадах организм эсвэл [[амьдрахын төлөө тэмцэх төхөөрөмж]] үүснэ. Генийн гол нь хоёр урсгалд салах магадлалтай ба энэ нь газар зүйн салалтын улмаас үүсэх хоёр хоорондоо үрждэггүй [[зүйл]]үүдийг тодорхойлдог. ==Генийн таргетинг (targeting) ба үр дагавар== Хүний [[үр хөврөлийн хөгжил]]д, хүний организмд горим алдагдахад, хөгшрөлт болон өвчлөлийн үед, тухайн генийн гүйцэтгэх үүргийг судлахын тулд хулганы генийг өөрчилж эсвэл сүйтгэж үүсэн модель хулгана дээр судалгаа хийх аргачлалыг генийн таргетинг гэж ойлгодог. Нэг буюу түүнээс дээш генүүдийг нь идэвхгүй эсвэл ажиллагаагүй болгосон модель хулгануудыг [[Нокаут хулгана|нокаут хулганууд]] гэдэг. [[Үр хөврөлийн голын эс]]үүд доторх [[гомолог хромосом]]уудын [[гомолог сэлгээ]]г ашиглан ген таргеталсан хулгануудыг үүсгэдэг тухай анх мэдээлснээс хойш<ref>Thomas KR, Capecchi MR. Site-directed mutagenesis by gene targeting in mouse embryo-derived stem cells. Cell. 1987;51:503-12</ref>, ген таргетлах нь сүүн тэжээлтний геномыг нарийн удирдах хүчирхэг арга болж хөгжсөн ба багаар тооцоход хулганы 10 мянган [[мутант]] [[штамм]]ыг бий болгосон бөгөөд, одоогийн байдлаар тодорхой хугацааны агшинд, эсвэл тодорхой [[эс]] болон эрхтэнд идэвхжүүлж болдог [[мутаци]]йг, үр хөврөлийн үед болон насанд хүрсэн амьтанд хэрэглэх боломжтой болсон<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2007/press.html The 2007 Nobel Prize in Physiology or Medicine - Press Release<!-- Bot generated title -->]</ref><ref name=Deng_2007>Deng C. In Celebration of Dr. Mario R. Capecchi's Nobel Prize. Int J Biol Sci 2007; 3:417-419. [http://www.biolsci.org/v03p0417.htm International Journal of Biological Sciences]</ref>. Ген таргетлах аргууд нь хүрээгээ тэлж, [[цэгэн мутаци]], изоформ устгалт, мутант аллелийн засвар, хромосомын ДНХ-ийн том хэсгийг [[суулгалт (генетик)|суулгалт]] болон [[устгалт (генетик)|устгалт]] гэх мэт бүх төрлийн хувиргалтыг хамарсан. Урьдчилан тодорхойлогдсон фенотиптэй модель хулгана гарган авах боломж нь сайжруулалт, [[иммунологи|дархлаа судлал]], [[нейробиологи|мэдрэлийн биологи]], [[Онкологи|хавдар судлал]], [[физиологи]], [[метаболизм]] болон хүний өвчнүүдийн шатуудын судалгаанд маш их нөлөө үзүүлнэ гэж таамаглаж байгаа. Онолын хувьд, генийн таргетингийг зүйлүүдэд, [[титопотент]] [[үр хөврөлийн голын эс]]ийг суулгахад ашиглаж болох ба ингэснээр гэрийн тэжээмэл амьтан, ургамлуудыг сайжруулах боломж нэмэгдэх боломжтой<ref name="Deng_2007"/><ref>{{Cite web |url=http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |title=Mario R. Capecchi<!-- Bot generated title --> |access-date=2014-03-10 |archive-date=2013-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628104443/http://www.hhmi.org/research/investigators/capecchi.html |url-status=dead }}</ref>. ==Өөрчлөгдөж буй ойлголт== Генийн тухай ойлголт нь мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөөр ирсэн юм. Генийн тодорхойлолт нь, анхны "удамшлын нэгж" гэсэн ойлголтоос, "[[ДНХ]] дээр суурилдаг ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] болон [[уураг (молекул)|уургаар]] дамжуулж организмд нөлөөллөө илэрхийлдэг нэгж" гэдэг утгатай болон сайжирсан. Өмнө нь нэг ген нэг уураг кодчилодог гэдэгт итгэдэг байсан бол, [[альтернатив холболт]] болон [[транс холболт]]ууд нээгдсэнээр энэ таамаг худал болох нь тогтоогдсон. Генийн тодорхойлолт одоо хүртэл өөрчлөгдсөөр байгаа билээ. РНХ дээр тулгуурласан [[удамшил]] нь анх сүүн тэжээлтнүүдэд тогтоогджээ<ref name=autogenerated1>{{cite journal | pmid = 16724059 | doi=10.1038/nature04674 | volume=441 | issue=7092 | title=RNA-mediated non-mendelian inheritance of an epigenetic change in the mouse |date=May 2006 | journal=Nature | pages=469–74 | author=Rassoulzadegan M, Grandjean V, Gounon P, Vincent S, Gillot I, Cuzin F|bibcode = 2006Natur.441..469R }}</ref>. Генийн [[удирдах хэсэг]] нь кодчилж байгаа дараалалтай ойрхон байх албагүй ба бүүр нэг [[хромосом]] дээр ч байх шаардлагагүй гэж үзэх баталгаанууд цуглараад байгаа юм. Спилианакис ба түүний хамтрагч нар, хромосом 10 дээр байх [[интерферон-гамма]] ген дэх [[промоутэр хэсэг]] ба хромосом 11 дээрх T(H)2 [[цитокаин]] байрлалд байдаг тохируулах хэсгүүд, хамтдаа тохируулагдахаар [[бөөм]] дотор маш ойрхон байрлах бололцоотой гэдгийг судалсан<ref>{{cite journal | pmid = 15880101 | doi=10.1038/nature03574 | volume=435 | issue=7042 | title=Interchromosomal associations between alternatively expressed loci |date=June 2005 | journal=Nature | pages=637–45 | author=Spilianakis CG, Lalioti MD, Town T, Lee GR, Flavell RA|bibcode = 2005Natur.435..637S }}</ref>. Тэр бүү хэл, генийн кодчилох дараалал нь тухайн гентэй нэг хромосом дээр байх албагүй: Марандэ, Бургер нар [[протист]] ''Diplonema papillatum''-ийн [[митохондр]] дотор генүүд нь эмх цэгцтэйгээр жижиг хэсгүүдэд хуваагдсан ба тэдгээр нь өөр өөр хромосом дээр кодчилогдсон байдаг бөгөөд нэг нэгээрээ транскрипцлагдаад дараа нь мессенжер РНХ молекулыг үүсгэн нэгддэг болохыг тогтоосон<ref>{{cite journal |last1=Marande |first1=William |last2=Burger |first2=Gertraud |date=19 October 2007 |title=Mitochondrial DNA as a genomic jigsaw puzzle |journal=Science |volume=318 |issue=5849 |pages=415 |publisher=AAAS |doi=10.1126/science.1148033 |pmid=17947575 |bibcode = 2007Sci...318..415M }}</ref>. Генүүд тод хязгаартай байдаг гэсэн ойлголт яваандаа үгүй болж байна. Тус тусдаа уураг гаргах чадвартай залгаа хоёр генээс нийлмэл уургууд үүсээд байгаа гэдэг нь батлагдсан<ref>{{cite journal |pmid = 16344564 | doi=10.1101/gr.4145906 | volume=16 | issue=1 | title=Tandem chimerism as a means to increase protein complexity in the human genome | pmc=1356127 |date=January 2006 | journal=Genome Res. | pages=37–44 | author=Parra G, Reymond A, Dabbouseh N, ''et al.''}}</ref>. Эдгээр нийлмэл уургууд ажиллагаатай эсэх нь тогтоогдоогүй байгаа боловч, энэ уургууд үүсэх давтамж нь өмнө үзэж байснаас их байдаг нь илэрсэн. Нийлмэл уургаас илүү шинэлэг нээлт нь, зарим уургууд зайтай орших хэсгүүдийн ексонуудаас тогтдог, тэр бүү хэл өөр өөр хромосомын эксонуудаас бүрддэг тухай ажиглалт юм<ref name="Rethink"/><ref>{{cite journal |pmid = 15998911 | doi=10.1101/gr.3455305 | volume=15 | issue=7 | title=Examples of the complex architecture of the human transcriptome revealed by RACE and high-density tiling arrays | pmc=1172043 |date=July 2005 | journal=Genome Res. | pages=987–97 | author=Kapranov P, Drenkow J, Cheng J, ''et al.''}}</ref>. Энэ шинэ нээлт нь генийн шинэчлэгдсэн, магадгүй урьдчилсан тодорхойлолтыг бий болгосон: "хоорондоо давхцах боломжтой, ажиллагаатай бүлэг бүтээгдэхүүнүүдийг кодчилдог геномын дарааллуудын нэгдэл"<ref name="Gerstein">{{cite journal | author = Gerstein Mark B. ''et al.'' | year = 2007 | title = What is a gene, post-ENCODE? History and updated definition | url = | journal = Genome Research | volume = 17 | issue = 6| pages = 669–681 | doi = 10.1101/gr.6339607 | pmid = 17567988 | last2 = Bruce | first2 = C. | last3 = Rozowsky | first3 = J. S. | last4 = Zheng | first4 = D. | last5 = Du | first5 = J. | last6 = Korbel | first6 = J. O. | last7 = Emanuelsson | first7 = O. | last8 = Zhang | first8 = Z. D. | last9 = Weissman | first9 = S. }}</ref>. Энэ шинэ тодорхойлолт нь генүүдийг (уураг эсвэл РНХ гэдгээс нь хамаарахгүйгээр) ДНХ-ийн байрлалаар нь бус, ажиллагаатай бүтээгдэхүүнээр нь ангилах болсон. Үүнээс үүдэн ДНХ-ийн тохируулах бүх элементүүдийг ген дүрст хэсэг гэж ангилагдана<ref name="Gerstein"/>. == Мөн үзэх == {{Columns-list|3| * [[Хуулбарын хувилбарын тоо]] * [[Эпигенетик]] * [[Генийн бүрэн дараалал]] * [[Эволюцийн ген төвт үзэл]] {{nb5}} * [[Генийн тун]] * [[Генийн экспресс]] * [[Генийн бүл]] * [[Генийн номенклатур]] * [[Генийн патент]] * [[Генийн сан]] * [[Генийн давхцал]] * [[Генийн алгоритм]] * [[Генийг тамаглах программ хангамж]] * [[Урьдчилан таамаглах анагаах ухаан]] * [[Псевдоген]] * [[Тоон шинж чанарын локус]] }} == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Уншууштай өгүүлэл]] [[Ангилал:Ген| ]] [[Ангилал:Нуклейн хүчил]] [[Ангилал:Молекул биологи]] nrxviamgnyne8r66di7avpx01f25y62 0 10135 864741 852488 2026-08-05T16:09:48Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864741 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ariel_Sharon_2004.jpg|thumb|Ариел Шарон]] '''Арик''' хэмээх хочоороо алдаршсан (1928 оны 2-р сарын 26-нд төрөхдөө '''Ариел Шайнерманн''' - 2014 оны 1-р сарын 14-нд [[Рамат Ган]]д нас барсан) '''Ариел Шарон''' нь [[Израил|Израилын]] Ерөнхий сайд асан, улс төр, цэргийн зүтгэлтэн юм. Шарон 2001 оны 3-р сараас 2006 оны 4-р сар хүртэл Ерөнхий сайдын алба хашсан. 2006 оны 1-р сарын 4-нд биеийн байдал хүндэрч комад орсон. Шарон урт удаан хугацаанд төрд зүтгэхдээ Израилын дотоодод болон гадаадад янз бүрээр хэлэгдэж байсан зүтгэлтэн юм. Израилын засгийн газар Сабра ба Шатилагийн хядлагад Шароны оролцсон оролцоог шалгах Каханы комиссыг байгуулсан бөгөөд улмаар [[Палестин]]ы дээрх хуаранд [[Ливан]]ы фалангист зэвсэгт бүлэглэлийг оруулсан хэрэгт зарим талаар түүнийг хариуцлага хүлээх ёстойг олж тодруулжээ<ref>{{cite book |last1 = Schiff |first1 = Ze'ev |last2 = Ya'ari |first2 = Ehud | coauthors = Ze'ev Schiff and Ehud Ya'ari | title = Israel's Lebanon War |url = https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi | publisher = Simon and Schuster | location = New York | date = 1984 | pages = [https://archive.org/details/israelslebanonwa0000schi/page/283 283]–4 | isbn = 0-671-47991-1}}</ref>. Шарон Батлан хамгаалах сайдын тушаалаас огцорсон боловч засгийн газрын тэнхимд хариуцсан яамгүй сайдаар үлджээ. Шароны Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа явуулсан бодлогын улмаас Ликуд намын дотор хагарал гарч, тэрээр намаасаа гарч Кадима хэмээх шинэ намыг байгуулжээ. Тэрээр Израилын хөдөлмөрийн нам буюу Ликудын алинд ч харъяалагдахгүй анхны ерөнхий сайд болсон. Шароны үүсгэсэн шинэ нам [[Эхуд Олмерт]]ийн удирдлага дор 2006 оны сонгуульд ялалт байгуулсан бөгөөд одоо Израилын засгийн газрын эвслийн гол нам болжээ. == Эшэлсэн материал == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Израилын ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Израилын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Израилын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Израилын зам тээврийн сайд]] [[Ангилал:Израилын нийгмийн халамжийн сайд]] [[Ангилал:Израилын орон сууцны барилгын сайд]] [[Ангилал:Израилын цагаачлалын сайд]] [[Ангилал:Израилын харилцааны сайд]] [[Ангилал:Израилын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Израилын шашны сайд]] [[Ангилал:Израилын эрүүл мэндийн сайд]] [[Ангилал:Израилын намын дарга]] [[Ангилал:Кнессетийн гишүүн]] [[Ангилал:Кадима Намын гишүүн]] [[Ангилал:Ликуд Намын гишүүн]] [[Ангилал:Израилын хошууч генерал]] [[Ангилал:Израилын шүхэрт газардлагын цэрэг]] [[Ангилал:Ойрх Дорнодын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Хаганын хүн]] [[Ангилал:Палестины дайны хүн]] [[Ангилал:Зургаан өдрийн дайны хүн]] [[Ангилал:Йом Киппурийн дайны хүн]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тел-Авив их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Израилчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] {{Mil-bio-stub}} {{Lit-bio-stub}} {{Diplomat-stub}} {{Poli-bio-stub}} {{Gov-bio-stub}} 70602xre8yzqz0sthmhdsp42i6zfz5r 0 10172 865152 742818 2026-08-06T11:36:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865152 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Кирене дэх археологийн бүс |зураг =[[Файл:Cyrene1.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар =Киренийн туурь |улс =[[Ливи]] |төрөл =Соёлын |шалгуур =ii, iii, vi |ID =190 |гогцоо = |бүс =[[Африк дахь дэлхийн өвүүд]] |солбицол = |он =1982 |чуулган =8 |сунгалт = |аюул = }} [[Файл:CireneGinnasio1999.jpg|thumb|Кирене]] '''Кирене''' ([[Англи хэл]]:Cyrene) нь өнөөгийн [[Ливи]] улсын нутагт орших [[эртний Грек]]ийн колони бөгөөд тус бүс нутаг дахь эртний 5 хотын туурь юм. Эртний Грекүүд өнөөгийн Ливийг [[Аполлон]]ы онгон газар буюу Киренайка гэдэг байв. Кирене нь [[Дэлхийн өв]]д 1982 онд багтсан бөгөөд хүн төрөлхтний соёл давтагдашгүй дурсгалуудын нэг юм. == Үүсэл, цэцэглэлт == МЭӨ 630 онд Терагийн (өнөөгийн Грекийн [[Санторини]]) хаан [[Баттус I]] тус газрыг эзэмшилдээ авч, Киренийг үндэслэжээ. Тус хотыг хэрхэн байгуулсан талаар [[Геродот]] “Түүх” номынхоо 4-р ботид нилээд тодорхой өгүүлсэн байдаг. МЭӨ V зуун гэхэд Кирене хот нь бүс нутгийнхаа хамгийн хүчирхэг төв болж чадсан байна. [[Хаант засаг]] бүхий уг хотынхон Грекийн бүх хотуудтай арилжаа наймааны харилцаатай байсан төдийгүй, [[Карфаген]]ийг [[Египет]]тэй холбох түлхүүр хот болж байжээ. Тус хотынхны арилжааны гол бүтээгдэхүүн нь [[силфиум]] хэмээх [[эмийн ургамал]] байсан бөгөөд түүнийгээ өөрийн [[зоос]]ондоо дүрсэлсэн байдаг. МЭӨ460 оны орчимд [[бүгд найрамдах засаглал]]ыг хүлээн авсан байна. МЭӨ 323 онд [[Аугаа Александр]] хааныг нас барж, Египетэд [[Птолемейн улс]] байгуулагдсан нь Кирене хот тусгаар байдлаа алдахад хүргэсэв. Птолемейн улсын харъяанд байсан Кирене [[Ромын эзэнт улс]]ын эзэмшилд багтах болжээ. Кирене нь [[Эратосфен]], [[Каллимакус]], [[Карнеадес]], [[Аристиппус]], [[Арете]] болон Птолемейн улсын тэргүүн хамба [[Синесиус]] гэх мэт олон алдартнуудыг төрүүлэн гаргасан юм. Хотын оршин суугчид [[Сулла]]гийн үед [[иргэн]], [[фермер]], харь нутгийнхан ба [[Жүүд|еврэй]]чүүд гэсэн 4 давхаргад хуваагдаж байсан мэдээ байдаг. Хотыг удирдах хүнийг иргэд өөрсдөө сонгох эрхийг Ром зөвшөөрсөн байдаг байжээ. Еврэйчүүд нь Ромын мэдэлд орохоос өмнө Птолемейн ивээлээр Киренед ихээр суурьшиж байсан ба Грек хүн амын дараа орохуйц олон тоотой, ижил тэнцүү эрхээр хангагдсан байв. == Мөхөл == Ромын мэдэлд орсноос хойш Еврэйчүүд дарамт шахалтанд ихээр автах болсон учир Ромын эзэн хаан [[Веспасиан]], ялангуяа эзэн хаан [[Траян]]ы үед бослого үймээн дэгдээж байжээ. Энэ болслогыг Ромын жанжин [[Маркус Турбо]] дарж, дахин бослого гаргуулахгүйн тулд асар олон тооны хүнийг цаазалсан байна. [[Эусебус]]ийн тэмдэглэснээр энэ явдал нь Киренээс ихээхэн хэмжээний хүмүүс дайжин зугтах нөхцөл болсон бөгөөд хүмүүс өөр амьдрах боломжтой газруудад очин амьдарцгаах болжээ. 325 онд болсон газар хөдлөлтөөр Кирене хотын амин сүнс болсон Аполлоны боомт сүйрсэн нь улам хүчирхэгжиж байсан [[Карфаген]], [[Александрия хот]]ууд умард Африк дахь худалдааны өрсөлдөөнөөс Киренийг шахан зайлуулах боломжийг олгосон байна. [[Синесиус]] болон [[Аммианус Марселлинус]]ын тэмдэглэлд Кирене нь уугуул нүүдэлчин аймгуудын зам зууртаа буудаллан өнгөрдөг суурин хүн амгүй орхигдсон хотын том балгасын тухай өгүүлсэн байдаг ажээ. IV зуун гэхэд үндсэндээ нэг ч хүн Киренед амьдрахаа больсон байна. Өнөөдөр тус хотын туурь орчимд Шахат хэмээх суурин бий болжээ. == Цахим хуудас == {{Commons|Cyrene|Кирене}} * [https://web.archive.org/web/20130121141306/http://www.cyrenaica.org/ Cyrenaica Archaeological Project] * [http://www.livius.org Livius] * [https://web.archive.org/web/20081231121921/http://www.livius.org/ct-cz/cyrenaica/cyrenaica.html Cyrene and the Cyrenaica] by Jona Lendering [[Ангилал:Кирене| ]] [[Ангилал:Эртний Грекийн хот]] [[Ангилал:Африк дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ливийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Африкийн археологийн олдворт газар]] [[Ангилал:Эртний Ливийн түүх]] [[Ангилал:Ливи дэх дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Шинэ Гэрээний суурин]] [[Ангилал:Сүйрч буй дэлхийн өв]] mqw7yq894pbdkhgc2vwu74427z0eh6i 0 10197 864886 679610 2026-08-05T18:37:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864886 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mausoleum_of_Halicarnassus.jpg|thumb|right| [[Maусолус|Мауссоллос]]ын [[бунхан]], 1572. Maртин Хээмскэрк]] '''Мауссоллосын булш''', '''Маузоллосын бунхан''' ({{lang-gr|Μαυσωλεῖον της Ἁλικαρνασσοῦ}}) эсвэл '''Галикарнассусын бунхан''' гэж олноо нэрлэгддэг байгууламж нь МЭӨ 353-350 оны хооронд Персийн нэгэн хаант улсын хаан Мауссоллос болон түүний эхнэр бөгөөд эгч нь болох [[Кариагийн Артемис II]] нарт зориулан Галикарнассус буюу одоогийн [[Турк]] улсын Бодрумд баригджээ. Уг барилгыг Грекийн [[архитекторч]] [[Сатирус]], [[Пифиус]] <ref name="Kostof">{{cite book | last = Kostof | first = Spiro | title = A History of Architecture | url = https://archive.org/details/historyofarchite0000spir | publisher = Oxford University Press | year = 1985 | location = Oxford | page = [https://archive.org/details/historyofarchite0000spir/page/9 9] | isbn = 0-19-503473-2}}</ref><ref name="Gloag">{{cite book | last = Gloag | first = John | title = Guide to Western Architecture| origyear = 1958 | edition = Revised | year = 1969 | publisher = The Hamlyn Publishing Group | page = 362}}</ref> нарын удирдлага дор барьсан бөгөөд ойролцоогоор 45 метр өндөр, эртний Грекийн уран барилгын мастерууд болох [[Леокарес]], [[Бриаксис]], [[Паросын Скопас]] болон [[Тимофиус]] нарын уран барилгын онцлогийг тусган, чимэглэл бүхий 4 өөр талтай хийсэн бөгөөд [[Сидоны Антипатер]] [[Эртний Дэлхийн 7 гайхамшиг|Эртний Дэлхийн 7 гайхамшгийн]] нэг хэмээн нэрлэсэн байдаг. Мавзолиум буюу Мавзолей (Өрнө дахинд бунхан хэмээн ойлгогддог) хэмээх үг нь ерөнхийдөө аварга том бунханг илэрхийлдэг бөгөөд Мауссоллост зориулсан хэмээх утгатай [[Грек]] үг юм. == Маусоллос ба Артемис хоёрын амьдрал == [[Анатоли]]йн эрэгт орших бяцхан хаант улсын нийслэлийг Галикарнассус хэмээн нэрлэдэг байжээ. МЭӨ 377 онд уг улсын хаан [[Милосын Гекатомнус]] нас барж, түүний орыг ханхүү Мауссоллос залгав. Гекатомнус [[Перс]]ийн эзэнт гүрний харъяанд байдаг байсан ба өөрийн улсаас гадна хөрш хэд хэдэн хот, мужийг захирдаг байв. Гекатомнус хаан Маусоллос ба Артемис нараас гадна Ада ([[Mакедоны Александр]]ын өргөсөн эх), Идриус, [[Пиксодарус]] гэсэн хүүхдүүдтэй байв. Мауссоллос хаан болмогц өөрийн газар нутгаа Анатолийн баруун өмнөд эрэг тийш тэлж, нилээд хэдэн хотыг өөрийн эзэмшилдээ авчээ. Тэрээр 25 жил орчим хаан ширээнд суусан байна. Тэрээр Анатолийн эрэгт маш олон Грек хотуудын суурийг тавьсан ба Грекийн ардчиллыг ихээр хөхиүлэн дэмждэг байв. Тэрээр шинэ нийслэл хоттой болохоор шийдэн Галикарнассусыг шинэчилж эхлэв. Тэрээр хотыг тэнгистэй холбох боомтыг сайжруулан томруулж, Тэнгисийн давалгаанаа орж ирэхгүй болгосны сацуу хотын жирийн иргэдийн байшингууд, хотын төв талбай, гудамжуудыг холбосон засмал зам тавьсан байна. [[Файл:The_maussolleion_model_dsc02711-miniaturk_nevit.jpg|thumb|upright|Миниатурк дэх Галикарнассусын бунхны багасгасан загвар, [[Истанбул]]]] Мөн хотын боомтын эрэг хавьд өөртөө зориулан тэнгис болон эх газрын аль алийг нь бүрэн тольдон харж чадахуйц өндөрлөг газарт хүчирхэг хамгаалалт бүхий ордон босгуулсан байна. Хотыг тойруулан харуулын цамхаг бүхий хэрэм босгуулж, Грек маягийн хэв загвартай гоёмсог [[театр]], [[сүм]]ийг бариулжээ. Маусоллос ба Артемис нар их хэмжээний [[татвар]] ногдуулан, түүгээрээ нийслэл хотоо хөгжүүлсэн байна. Гялалзан гэрэлтэх цагаан [[гантиг]]аар хөшөө дурсгалууд босгон, сүм, барилгуудыг чимдэг байв. Хотын төвд тэднийг нас барсны дараа цогцсыг нь амгалан нойрсуулах, үргэлжид баян тансаг харагдах ордон барихаар төлөвлөжээ. МЭӨ353 онд Мауссоллос хаан нас барлаа. Улсын удирдлага нь түүний цусан төрлийнхнийг агуулсан баян, хүчтэй гэр бүл байсан ба түүнд зориулан өөрийнх нь нэрээр нэрлэсэн аварга бунхан бариулахаар шийдсэн байна. Барилгын ажил эхлэх үеэр улс оронд хямрал дэгдэв. Мауссоллос хаан aмьд байхдаа [[Эгейн тэнгис]]т орших Грек соёл иргэншил бүхий [[Родос]] арлыг байлдан дагуулж эрхшээлдээ оруулсан боловч Родос арлынхан түүнийг нас барсныг дуулаад [[бослого]] дэгдээн улмаар Галикарнассус хотыг эзлэн түрэмгийлэхээр өөрийн флотоо илгээжээ. Родосын [[флот]]ын ирэх замыг мэдэж байсан Артемис өөрийн флотоо хотын эрэг орчмын буланд нууж, Родосын цэргүүд эрэг рүү гармагц тэдний онгоцууд руу довтлуулан бут ниргэснээр ялалт байгуулжээ. Артемис үүгээр зогсолгүй өөрийн флот болон олзолсон онгоцнуудыг ашиглан Родос арлыг эзлэхээр цэргээ илгээсэн байна. Родосынхан арал руу ирж буй өөрсдийн завинуудыг харан өөрсдийн цэргүүдийг ялалт байгуулан эргэн ирлээ хэмээн эндүүрч, хамгаалалтаа сулруулсан нь Артемист хялбар олз болж, Родосыг бүрэн эзэлж, бослого гаргагчдыг даран сөнөөжээ. Артемис хатан удаан амьдарсангүй, нөхрийнхөө үхлээс 2 жилийн дараа насан эцэслэжээ. Угсаа залгамжлагчид нь тэдний шарилыг [[чандар]]ласан бөгөөд хараахан дуусаагүй байсан бунханд нь байрлуулжээ. Уг ёслолд зориулан маш олон тооны амьтнаар өргөл өргөсөн ажээ. == Бунхны бүтээн байгуулалт == [[Файл:Mausoleum_of_Maussollos_ruins.JPG|thumb|left|Бунхны [[туурь]] өнөө үед]] Артемис хатан бунхны ажилд зориулан харамгүй их хөрөнгө зарцуулж, тухайн үеийн хамгийн авъяаслаг уран барилгачдыг авчрахаар элч нараа Грек рүү илгээж байв. Элч нар Эфесусын Артемисийн сүмийн засварын ажлыг удирдагч Скопас болон Леокарес, Бриаксис, Тимофиус нарын зэрэг алдарт барималчид тэргүүтэй хэдэн зуун уран дархныг хөлслөн авчирсан байна. Хотыг бүхэлд нь харахуйц толгой дээр босгосон бөгөөд уг байгууламжийг тойруулан хашаа босгосон байв. Чулуун арслангууд, бурхан, охин тэнгэрүүд хөшөөг тойруулан чимэглэсэн ба өнцөг бүрт нь морьтон баатруудын чулуун хөшөөг урлан байрлуулжээ. Талбайн төв хэсэгт гантигаар 45 метр /135 тохой/ орчим өндөр бунхан байгуулжээ. Уг бунхан 3 хэсэгт хуваагдсан байсан бөгөөд эхний хэсэгт тэмдэглэлт үйл явдлууд, [[Центавр]], [[Лапиф]]уудын тулаан, [[Амазоны дайчид|Амазоны дайчдыг]] дүрсэлсэн чимэглэлүүд бүхий чулуун шатууд байдаг байв. Түүний дээр есөн талт 36 баганатай байсан бөгөөд багануудын дунд хөшөө байдаг байв. Багануудын орой дээр гурав дахь хэсэг буюу [[Суварга]] байсан ажээ. Орой дээр нь дөрвөлсөн морин тэрэг хөлөглөн давхиж буй Мауссоллос ба Артемис нарыг дүрсэлсэн хөшөөг урласан байдаг байв. == Сүйрэл == Галикарнассус хотод уг бунхан олон зуун жилийн турш сүндэрлэсээр байсан юм. МЭӨ334 онд [[Македоны Александр]]т эзлэгдэхэд ч, МЭӨ 62 болон МЭӨ 58 онд [[Далайн дээрэмчин|далайн дээрэмчдэд]] тонуулахад ч тэр сүндэрлэсэн хэвээрээ байсан. Удаа дараагийн шаталсан газар хөдлөлтүүд болж [[хүрэл]] хөшөөгүй болсон ч хотын эвдэрхий балгас дунд уг бунхан 16 зууны турш оршин байсаар байсан юм. 1404 он гэхэд бунхнаас аварга суурь нь л үлдсэн байлаа. XV зууны эхээр [[Мальта|Мальтын]] гэгээн Жоны [[Xөлөг баатaр|хөлөг баатрууд]] уг нутгийн эзлэн түрэмгийлж, [[Бодрум]] цайз хэмээн нэрлэгддэг томоохон бэхлэлт байгуулсан бөгөөд 1494 онд тэд тойруулан хамгаалалт барихын тулд бунхны чулуунуудыг ашиглахаар шийдсэн байна. 1522 онд [[Турк]]уудын довтолгооны эсрэг загалмайтнууд Бодрумын хамгаалалтыг улам сайжруулж, хэрэм босгохоор уг бунхны үлдсэн хэсгийн чулууг бүрэн авсан байна. Өнөөдөр уг хэрэмд бунхны өнгөлгөөнд хэрэглэгдэж байсан гантиг чулуунуудын үлдэгдэл хааяа нэг гялалзан харагдсаар байдаг ажээ. Уг бунхан нь маш их алдаршсан тул түүний хэлбэр загвараар хийгдсэн бунхан, барилгууд нилээд түгэн дэлгэрсэн байдаг ажээ. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Эртний дэлхийн гайхамшиг]] jtncn0qgrr7wyhd4trounnqssf3a4vp 0 10258 864809 841521 2026-08-05T17:29:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864809 wikitext text/x-wiki {{Short description|Military commander, King of Macedon from 336 to 323 BC}} {{Инфобокс хаан | name = Агуу Александр | title = [[Басилевс]] | image = Alexander the Great mosaic (cropped).jpg | caption = ''[[Александрын мозаик]]ын'' хэсэг | succession = [[Македоны хаан]] | reign = МЭӨ 336 оны 10 сар – 323 оны 6 сар | predecessor = [[Македоны II Филип|II Филип]] | successor = [[Македоны III Филип|III Филип]] | succession2 = [[Коринтын лиг|Эллиний холбооны]] [[Хегемон#МЭӨ 8–1-р зуун|Хегемон]], [[Сонгодог Грек|Грекийн]] [[Стратегич]] [[Автократ]]{{Sfn|Cawkwell|1978|page=170}} | reign2 = МЭӨ 336–323 | predecessor2 = II Филип | successor2 = [[Македоны I Деметри|I Деметри]] | succession3 = [[Фараоны жагсаалт|Египетийн фараон]] | reign3 = МЭӨ 332–323 | predecessor3 = [[III Дарий]] | successor3 = III Филип | succession4 = [[Персийн хаан]] | reign4 = МЭӨ 330–323 | predecessor4 = III Дарий | successor4 = III Филип | full name = | spouse = {{hlist|[[Роксана]]|[[Статира (Македоны Александрын эхнэр)|Статира]]|[[II Парисатис|Парисатис]] }} | issue = 3, үүнд {{plainlist| * [[Македоны IV Александр|IV Александр]] * [[Македоны Херакл|Херакл]]{{Cref2|a}} }} | native_lang1 = [[Эртний Грек|Грек]] | native_lang1_name1 = {{lang|grc|Ἀλέξανδρος}}{{Cref2|b}} | house = [[Аргеад]] | house-type = Династи | father = [[Македоны II Филип]] | mother = [[Олимпиас|Эпирийн Олимпиас]] | birth_date = МЭӨ 356 оны 7 сарын 20 эсвэл 21 | birth_place = [[Пелла]], [[Македон (эртний хаант улс)|Македон]] | death_date = МЭӨ 323 оны 6 сарын 10 эсвэл 11 (32 насалсан)<!-- 32 years, 10 months and 20 days (approx.) --> | death_place = [[Вавилони]], Македон | religion = [[Эртний Грекийн шашин]] }} '''Македоны Александр''' ({{lang-gr|Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας буюу Μέγας Ἀλέξανδρος}},<ref>{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=Alexander&searchmode=none|title=Alexander|publisher=[[Online Etymology Dictionary]]}}</ref> ''Mégas Aléxandros''; МЭӨ 356 онд төрсөн - МЭӨ 323 онд нас барсан),<ref>{{cite web |title=The birth of Alexander |url=http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161005011405/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_t32.html |archive-date=2016-10-05 |accessdate=2008-05-20 |publisher=Livius}} - Leo Depuydt, 'The Time of Death of Alexander the Great: 11 June 323 BC, ca. 4:00-5:00 PM' in: ''Die Welt des Orients'' 28 ([[1997 in literature|1997]]) 117-135.</ref> буюу '''Македоны III Александр''' ({{lang-gr|Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μακεδών}}) эртний [[Грек]]ийн <ref name="pomeroy1">{{cite book |author=Pomeroy, S. |title=Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History |url=https://archive.org/details/ancientgreecepol00sara |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1998 |isbn=0-19-509742-4 |coauthors=Burstein, S.; Dolan, W.; Roberts, J.}} -Hammond, N. G. L. (1989). The Macedonian State: Origins, Institutions, and History. Oxford University Press, 12–13. ISBN 0-19-814883-6; -Perseus By Daniel Ogden; -Daily Life of the Ancient Egyptians By Bob Brier, A. Hoyt Hobbs; -A Survey of Historic Costume By Phyllis G. Tortora, Keith Eubank ; -Jesus of History, Christ of Faith, By Thomas Zanzig; -Territory By David Storey; -The Man in the Garden By Bronwyn Johnson ; -Why the Nativity? By David Jeremiah; -Zinc By Leon Gray; -A Historical Atlas of India By Aisha Khan ; -Real Things in Nature By Edward Singleton Holden; -Women's Roots By June Stephenson; -The Great White Lies By Howard Randal Cox; -Writing in Ancient Egypt By Jil Fine; -Encountering Ancient Voices By Corrine L. Carvalho; -漫遊世界文明學英語 (20k+2cd) Published by 寂天文化 ISBN 9861840575, 9789861840574 ; -Shema is for Real By Joel Lurie Grishaver, Deena Bloomstone; -The Candlestick By E. Paul Braxton; moreover the [[Argead Dynasty]], to which Alexander belonged claimed direct descend from [[Argos]].</ref> Македоны хаан (басилевс) (МЭӨ 336–323) байсан. Тэрээр бүх цаг үеийн хамгийн их амжилт гаргасан цэргийн жанжны нэг бөгөөд тулалдаанд ялагдашгүй гэгдэж байлаа. Тэрээр үхэхээсээ өмнө эртний грекчүүдэд мэдэгдэж байсан хуурай газрын ихэнх хэсгийг байлдан дагуулсан.<ref name="danforth" /><ref name="stoneman" /><ref name="compare map" group="n" /> Александр эх газрын Грекийн ихэнх хот улсыг Македоны засаглал дор Коринфийн холбоонд нэгтгэсэн<ref>Sacks, David, ([[1995 in literature|1995]]), ''Encyclopedia of the Ancient Greek World'', London: Constable and Co. Ltd, ISBN 0-09-475270-2, p. 16.</ref> өөрийн эцэг [[Македоны II Филип|II Филип]]ийг нас барсны дараа Македоны хаан ширээнд 20 настайдаа суужээ<ref>[[Maurice Bowra|Bowra, C. M.]], [1957] (1994), ''The Greek Experience'', [[London]]: [[Phoenix Books|Phoenix]], [[Orion Publishing Group|Orion Books Ltd]], ISBN 1-85799-122-2, p. 9.</ref>. Өмнөд Грекийн хот улсуудын бослогыг дарж Македоны засаглалыг батжуулж, хойд хөршүүдийнхээ эсрэг богино боловч цус урсгасан аян дайн хийснийхээ дараа, Александр зүүн зүгт [[Ахеменидийн Эзэнт Улс|Ахеменидийн Персийн Эзэнт Улс]] руу хүлгийн жолоогоо эргүүлж, улмаар эзлэн авчээ. Тэрээр цааш [[Анатоли]], [[Сири]], [[Финик]], [[Иудей]], [[Газа]], [[Египет]], [[Согд]], [[Месопотами]]йг байлдан дагуулж, эзэнт улсынхаа хилийг [[Энэтхэг]]ийн [[Панжаб]] хүртэл тэлжээ. Ядарж туйлдсан цэргүүд цаашаа явж дайтхаас татгалсан тул тэр МЭӨ 324 онд цэргээ эргүүлж, түүний байгуулсан улсын нийслэл болсон [[Вавилони|Вавилонид]] буцаж иржээ. Александр үхэхээсээ өмнө [[Арабын хойг]] руу аян дайн хийн, худалдаагаа өргөжүүлж, түүнийхээ дараа армиа баруун зүгт [[Карфаген]], [[Эртний Ром|Ром]], [[Иберийн хойг]] руу эргүүлэхээр төлөвлөж байв. Гэхдээ түүний эхний хүсэл эрмэлзэл нь зүүн зүгт багын багш [[Аристотель|Аристотелийн]] ярьж байсан ертөнцийн хязгаар, [[Номхон далай|Гадаад Далай]] руу чиглэж байлаа. Александр армидаа гадаадын олон иргэдийг нэгтгэж байсныг нь зарим судлаачид "үндэстнүүдийг холих бодлого" явуулж байсны илрэл гэж үздэг. Тэрээр мөн цэргүүдээ гадаадын иргэдтэй суухыг дэмжиж байсан бөгөөд өөрөө гадаадын хоёр ч гүнжийг авч суужээ. Александр 12 жилийн турш аян дайн явуулсны эцэст, хумхаа, хор, гэдэсний хижиг, вирусын тархины үрэвсэл эсвэл архидалтын улмаас нас нөгцжээ.<ref name="death riddle">{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/latest_news/110852.stm|title=Alexander's death riddle is 'solved' |publisher=[[BBC]]|date=1998-06-11}}</ref><ref name="ref1">{{cite web|accessdate=2008-05-20|url=http://www.cdc.gov/ncidod/eid/vol9no12/03-0288.htm|title=Alexander the Great and West Nile Virus Encephalitis|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref> Александрын өв, байлдан дагуулал түүнийг өнгөрснөөс хойш он удаан жил хадгалагдаж, алс нутгуудад хүртэл Грекийн суурьшил, соёлын нөлөөллийг олон зууны турш түгээсээр байв. Энэ үеийг [[Эллиний үе]] гэдэг ба энэ үед Грек, Ойрхи Дорнод, Энэтхэгийн соёл хосолж байсан онцлогтой. Александр өөрөө түүхэнд ул мөрөө тодоос тод үлдээж, грек болон грек бус соёлын домогт мөнхөрсөн ажээ. Түүний гавъяа нь Ахиллын уламжлалын домогт баатар гэж дүрсэлсэн утга зохиолын уламжлалд урам зориг өгсөн юм.<ref>Alexander probably had greater affection for Achilles than for any other historical figure. [[Lysimachus]], one of his boyhood tutors, indulged this fancy by some shamelessly ingratiating nomenclature: Alexander he called Achilles, Philip [[Peleus]] and himself [[Phoenix (Iliad)|Phoenix]]. Certainly, it seems true that Alexander modelled himself to a degree on the central figure of [[Homer]]'s ''[[Iliad]]'': both of them were prone to stewing sulks, and both held their horses in lofty regard. Macedonian society in general, it seems, was self-consciously Homeric, especially in the art of war.</ref> Хамгийн сонирхолтой нь эртний Монголчууд хүртэл Сулхарнай буюу хоёр эвэрт хаан гэдэг нэрээр түүнийг мэддэг байжээ. Энэ нь тэрбээр үнэхээр 2 эвэрт дуулга өмсдөг байсаныг нь эртний грекийн түүхчид баталдаг юм. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * ''Alexander the Great in Fact and Fiction'', edited by A.B. Bosworth, E.J. Baynham. New York: Oxford University Press (USA), 2002 (Paperback, ISBN 0-19-925275-0). * Baynham, Elizabeth. ''Alexander the Great: The Unique History of Quintus Curtius''. Ann Arbor: University of Michigan Press, 1998 (hardcover, ISBN 0-472-10858-1); 2004 (paperback, ISBN 0-472-03081-7). * ''Brill's Companion to Alexander the Great'' by Joseph Roisman (editor). Leiden: Brill Academic Publishers, 2003. * [[Paul Cartledge|Cartledge, Paul]]. ''Alexander the Great: The Hunt for a New Past''. Woodstock, NY; New York: The Overlook Press, 2004 (hardcover, ISBN 1-58567-565-2); London: PanMacmillan, 2004 (hardcover, ISBN 1-4050-3292-8); New York: Vintage, 2005 (paperback, ISBN 1-4000-7919-5). * Dahmen, Karsten. ''The Legend of Alexander the Great on Greek and Roman Coins''. Oxford: Routledge, 2006 (hardcover, ISBN 0-415-39451-1; paperback, ISBN 0-415-39452-X). * De Santis, Marc G. “At The Crossroads of Conquest.” ''[[Military Heritage]]'', December 2001. Volume 3, No. 3: 46–55, 97 (Alexander the Great, his military, his strategy at the Battle of Gaugamela and his defeat of Darius making Alexander the King of Kings). * [[J.F.C. Fuller|Fuller, J.F. C]]; ''A Military History of the Western World: From the earliest times to the Battle of Lepanto''; New York: Da Capo Press, Inc., 1987 and 1988. ISBN 0-306-80304-6 * Gergel, Tania Editor ''Alexander the Great'' (2004) published by the [[Penguin Books|Penguin Group]], London ISBN 0-14-200140-6 Brief collection of ancient accounts translated into English * Larsen, Jakob A. O. "Alexander at the Oracle of Ammon", ''Classical Philology'', Vol.&nbsp;27, No.&nbsp;1. (Jan., 1932), pp.&nbsp;70–75. * Lonsdale, David. ''Alexander the Great, Killer of Men: History's Greatest Conqueror and the Macedonian Way of War'', New York, Carroll & Graf, 2004, ISBN 0786714298 * Pearson, Lionel Ignacius Cusack. ''The Lost Histories of Alexander the Great''. Chicago Ridge, IL: Ares Publishers, 2004 (paperback, ISBN 0-89005-590-4). * Thomas, Carol G. ''Alexander the Great in his World (Blackwell Ancient Lives)''. Oxford: Blackwell Publishers, 2006 (hardcover, ISBN 0631232451; paperback, ISBN 063123246X). === Грек/Латин бус байр суурь === * A. Shapur Shahbazi, "Iranians and Alexander", ''American Journal of Ancient History'' n.s. 2 (2003), 5–38: the Persian side of the story. * R.J. van der Spek, "Darius III, Alexander the Great and Babylonian scholarship" in: ''Achaemenid History'' 13 (2003), 289–346: an overview of several Babylonian sources * Two chapters of [[Jona Lendering]]'s Dutch book ''Alexander de Grote'', which uses the cuneiform sources, are available in translation. In [https://web.archive.org/web/20151102192922/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z7.html this chapter], he argues that at Gaugamela, Alexander attacked a Persian army that was looking for an excuse to run away; and in [https://web.archive.org/web/20131021132516/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z6.html this chapter], he offers a Babylonian perspective on Alexander's final days. == Цахим холбоос == '''Анхдагч эх сурвалж''' * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Fortuna_Alexandri*/home.html Plutarch, ''Of the Fortune or Virtue of Alexander the Great''] * [http://www.forumromanum.org/literature/justin/english/index.html Justin, ''Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus''] * [https://web.archive.org/web/20110514002230/http://www.livius.org/aj-al/alexander/alexander_z1b.html Alexander the Great: An annotated list of primary sources] from Livius.org * Wiki Classical Dictionary, [https://web.archive.org/web/20130729091452/http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great%2C_extant_sources extant sources] and [http://www.ancientlibrary.com/wcd/Alexander_the_Great%2C_Fragmentary_and_lost_sources fragmentary and lost sources] '''Бусад''' * [http://hum.ucalgary.ca/wheckel/bibl/alex-bibl.pdf A Bibliography of Alexander the Great] by Waldemar Heckel * [http://www.pothos.org/ Pothos.org: Alexander's Home on the Web] * [http://virtualreligion.net/iho/alexander.html Alexander III the Great], entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith * [http://www.isidore-of-seville.com/Alexanderama.html Alexander the Great on the Web], a comprehensive directory of some 1,000 sites * [https://web.archive.org/web/20181217000458/http://www.3dsrc.com/alexandrelegrand/multimedia.php Alexander The Great in the French museum Le Louvre] * [https://web.archive.org/web/20080720101724/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/alexander-the.great.mystery.htm Alexander, The Great Mystery by T. Peter Limber in "Saudi Aramco Magazine"] * [https://web.archive.org/web/20080615021840/http://www.ac.wwu.edu/~stephan/Animation/alexander.html Trace Alexander's conquests on an animated map] * [http://www.1stmuse.com/frames/ Alexander the Great of Macedon], a project by John J. Popovic * [https://web.archive.org/web/20090213072147/http://rambambashi.wordpress.com/2008/05/29/alexander-the-great-in-the-punjab-a-photo-essay/ Alexander in the Punjab. A Photo Essay], photos of all sites Alexander visited * [https://web.archive.org/web/20100506002044/http://rg.ancients.info/alexander/ Alexander the Great Coins], a site depicting Alexander's coins and later coins featuring Alexander's image {{DEFAULTSORT:Александр, Македоны}} [[Ангилал:Македоны Александр| ]] [[Ангилал:Македоны хан]] [[Ангилал:Аргеад]] [[Ангилал:Александрын аян дайны хүн]] [[Ангилал:Грек-Ромын үеийн Эртний Египетийн хан]] [[Ангилал:Македоны цэргийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:МЭӨ 356 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 323 онд өнгөрсөн]] nlq2dpl485ge59nvbxjweyy365oq5ya 0 10418 864947 781011 2026-08-05T19:41:02Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864947 wikitext text/x-wiki '''Загалмайтны анхны аян''' ({{lang-en|First Crusade}}) нь Христийн тооллын 1095 онд эхэлсэн ба [[Загалмайтны аян дайн| Загалмайтны аян дайнуудын]] анхдагч юм. 1095 оны 3-р сард [[Византийн эзэн хаан]] [[Алексиус I]]-ын элч Пиасенц хотын хамба [[Ром|Ромд]] ирж [[Ромын пап|паптай]] уулзан Византийн эзэнт улсад аюул занал учруулж байгаа [[Сельжукийн эзэнт гүрэн|Сельжук түрэгүүдээс]] хамгаалахыг гуйжээ. Ромын пап [[II Урбан]] үүнийг нааштай хүлээн авсан байна. Тэрээр дараа жил нь бүхий л Христийн шашинтнуудад хандан түрэгүүдийн эсрэг дайнд хамтран тэмцэхийг уриалж, [[Клермоны зөвлөл|Клермонтын зөвлөлийг]] зохион байгуулсан бөгөөд уг дайнд оролцох нь ариун үйл хэрэг ба дайнд амь үрэгдвэл нүгэл хилэнц нь саадгүй арилна гэж айлдсан гэдэг. Ингэж анхны [[Загалмайтны аян дайн]] эхлэв. Загалмайтнууд [[Дорилаиумын тулаан|Дорилаиум]] ба [[Антиохын бүслэлт|Антиохт]] хоёр удаа [[Түрэг|түрэгүүдийг]] ялсан байна. Энэ нь тэдэнд урам зориг өгч нэгдсэн хүчний зарим хэсэг нь [[Иерусалим]] руу аян хийжээ. == Мааррат ба Иерусалимыг эзэлсэн нь == 1098 оны төгсгөлөөр загалмайтны цэргүүд өнөөгийн [[Сири|Сирийн]] нутагт Фатимидын угсааны [[Араб|Арабын]] харъяа Мааррат Аль Нуман хотод хүрч, түүхэнд Маарратын бүслэлт хэмээн тэмдэглэгдсэн маш харгис хэрцгий тулааныг хийжээ. Хотыг бүслэх явцдаа загалмайтнууд хүнсний хангалт байхгүй, өлбөрлийн туйлд хүрсэн байна. Хотын иргэд өөрсдийн хүчиндээ эрдэн, загалмайтнуудыг үл тоомсорлон элэглэн шоолж байсан гэдэг. Загалмайтнууд довтлолгүй хоёр долоон хоног бүслэн, энэ хоорондоо хэрэм давах багаж бүтээж, загалмайтны явган цэрэг хана давахаар довлох үед хүлэг баатрууд нь хотын нөгөө талаас довтолжээ. Бүтэн хоёр өдөр тулалдсаны эцэст загалмайтнууд 1098 оны 12-р сарын 12-нд Мааррат хотыг буулган авав. Гэвч Мааррат хотод загалмайтнуудыг хангах хоол хүнс байсангүй. Загалмайтнуудын ихэнх нь Иерусалим орох туйлын хүсэлтэй байсан ба хоорондоо бага зэрэг зөрчилдсөн ч эцэстээ цааш явахаар шийдсэн байна. Загалмайтны удирдагчид ихэнх цэргээ авч, хүний хүүрээр дүүрэн Мааррат хотоос зайдуухан байрласан бол хотод үлдсэн загалмайтнууд мусульмануудын хүүрээр хооллон амь зогоосон гэдэг. Хүний мах идэх үзэгдлийг [[Каннибализм|каннибализм]] гэдэг бөгөөд Арабын түүхчид загалмайтнуудын харгис хэрцгий, ёс бус байдлын энэ жишээг тэмдэглэн үлдээжээ. [[Image:CrusaderAtrocitiesBibliothequeNationaleDeFrance.jpg|thumb|400px|Маарратыг эзэлсний дараа харгислал үйлдэж байгаа нь.]] Загалмайтнууд өөрсдөө пап II Урбанд бичсэн захидалдаа: ''“... Маарратыг бүсэлсэн арми хэлж баршгүй хэцүү хүнд зовлонг амсаж, арга буюу [[Сарацин|сарацинуудын]] махыг идэхэд хүрсэн ...” '' гэжээ. Маарратын бүслэлтэнд оролцсон Каннын Ральф өөрийн тэмдэглэлдээ: ''“... Мааррат дахь манай цэргүүд буруу номтнуудын насанд хүрснийг нь хоолны тогоондоо чанаж, балчир хүүхдүүдийг нь шорлон түүдгийн галд шарж идэцгээж байв...”'' гэсэн байдаг. Загалмайтнууд Маарратыг сүйтгэсний дараа өмнө зүгт Иерусалим руу урагшлав. 1099 оны 6-р сарын 7-нд загалмайтнууд Иерусалимд хүрч есөн хоног бүсэлсний эцэст авчээ. Загалмайтнууд 1,500 хүлэг баатар, 12,000 явган цэрэгтэй байсан бол лалын шашинт [[Иерусалим|Иерусалимын]] хамгаалагчид дөнгөж 1,000 цэрэгтэй байв. Загалмайтнууд хотыг бүслэн ширүүн дайрсны үр дүнд хотыг бүрэн эзэлж авсан байна. Улангассан загалмайтнууд хотыг авмагцаа хотын иргэдийг яргалан хяджээ. Энэ хядлагад [[Лалын шашин|лалын]] шашинтнууд, [[Еврей үндэстэн|еврей]] нар ихээхэн өртсөн бөгөөд [[Христийн шашин|христийн]] шашинтнууд ч үрэгдсэн гэдэг аж. Нийтдээ 40,000 орчим энгийн иргэн алагдсан гэж тэмдэглэгдэн үлджээ. Үүнийг анхны [[Холокост|холокост]] гэж нэрлэх явдал байдаг. 1101 онд анхны загалмайтны аянд оролцогчид амжилтгүй аян хийсэн байна. Энэ аянг '''[[Туулайн зүрхтнүүдийн аян]]''' гэж хочлох нь байдаг. ==Баримтууд== *1096-1099 оны хооронд дөрвөн жилийн хугацаанд явагдсан энэ аян дайн нь [[Израйль]], Левант, [[Анатоли|Анатолид]] өрнөжээ. *Тэдний эсрэг [[Сельжук түрэгүүд]], [[Араб үндэстэн|арабчууд]] болон бусад [[Лалын шашинтан|лалын шашинтнууд]] зогсож байлаа. *Аян дайнд бүх Христийн ертөнц, тэр дундаа Баруун Европын [[Католик шашин|католик шашинтнууд]], [[Килик|Киликийн]] [[Армени|Арменийн]] хаант улс оролцжээ. Аян дайнд цэрэг эрсээс гадна өвгөд хөгшид, бичгийн хүмүүс, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд явж байсан бөгөөд нийт тоо нь 100,000 гаруй болж байв. [[Франц]], [[Герман|Германы]] нутгаас ирсэн загалмайтнууд нь анти-семитик үзэлтнүүд байсан тул лалын шашинтнууд болон еврейчүүдэд онцгой харгис ханддаг байжээ. *Дан хунтайж, язгууртнуудаас бүрдсэн анги аянд оролцсон гэдэг. *Аян дайны үр дүнд Христийн шашинтнууд шийдвэрлэх ялалтыг байгуулж, газар нутгийг хяналтандаа авчээ. Анатоли, Левант нутагт Христийн шашинт хаант улсууд байгуулагдаж, Иерусалимын хаант улс үүсчээ. ==Үр дүн== Загалмайтны анхны аян дайны үр дүнд [[Иерусалимын хаант улс]] тэргүүтэй салангид бие даасан шинжтэй олон жижиг хаант улсууд үүсч, үндсэндээ амжилттай явагдсан ч маш үлгэр дуурайлгүй, харгис хэрцгий болжээ. Анхны аян дайнаас хойш Загалмайтнууд хэмээх нэр бий болж, тэдний нэртэй холбоотой аян дайн 200 орчим жил үргэлжилсэн байна. Гэхдээ зарим нь өөрсдийгөө мөргөлчид, аянчид, бадар баригч нар хэмээн нэрлэдэг байв. Загалмайтны аян дайн нь дундад зууны Европын хүн амын шилжих хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн ба [[Ойрх Дорнод]], тэр дундаа [[Левант]] нутгийн хүн ам зүйн бүтцэд том өөрчлөлт оруулжээ. Шашны төлөө, сүмийн эрх ашгийн төлөө тулалдаанд оролцож байсан Европын дайчид нь загалмайтнууд болон мөргөлчид гэж хуваагдаж байсан ч үнэндээ нэг үзэл санаатай байсан юм. Загалмайтны анхны аян дайн нь дундад зууны түүхэнд баларшгүй ул мөр үлдээжээ. ==Эх сурвалж== ===Анхдагч эх сурвалжууд=== <div class="references-small"> *Albert of Aix, ''Historia Hierosolymitana'' *Anna Comnena, ''Alexiad'' *Guibert of Nogent, ''Dei gesta per Francos'' *Fulcher of Chartres, ''Historia Hierosolymitana'' *''Gesta Francorum'' (anonymous) *Peter Tudebode, ''Historia de Hierosolymitano itinere'' *Raymond of Aguilers, ''Historia Francorum qui ceperunt Iherusalem'' *Ibn al-Qalanisi, ''The Damascus Chronicle of the Crusades'' </div> ===Анхдагч эх сурвалжууд (он-лайн)=== <div class="references-small"> *Selected letters by Crusaders: **Anselme of Ribemont, [http://history.hanover.edu/texts/1stCrusade1.htm Anselme of Ribemont, Letter to Manasses II, Archbishop of Reims] (1098) **Stephen, Count of Blois and Chartres, [http://history.hanover.edu/texts/1stcrusade2.html Letter to his wife, Adele] (1098) **Daimbert, Godfrey and Raymond, [http://history.hanover.edu/texts/1stcru3.html Letter to the Pope], (1099) *[https://web.archive.org/web/20110110144040/http://www.fordham.edu/halsall/sbook1k.html#The%20First%20Crusade Online primary sources] from the Internet Medieval Sourcebook **Peter the Hermit and the Popular Crusade: [https://web.archive.org/web/20110430130514/http://www.fordham.edu/halsall/source/peterhermit.html Collected Accounts]. **The Crusaders Journey to Constantinople: [https://web.archive.org/web/20121002120854/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-tocp.html Collected Accounts]. **The Crusaders at Constantinople: [https://web.archive.org/web/20120929191656/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-atcp.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Nicea: [https://web.archive.org/web/20121004131553/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-nicea.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Antioch: [https://web.archive.org/web/20120728072709/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-antioch.html Collected Accounts]. **The Siege and Capture of Jerusalem: [https://web.archive.org/web/20140814175951/http://www.fordham.edu/halsall/source/cde-jlem.html%7C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE Collected Accounts]. *Fulcher of Chartres: [https://web.archive.org/web/20120726134734/http://www.fordham.edu/halsall/source/fulk2.html The Capture of Jerusalem], 1099. *Ekkehard of Aura: [https://web.archive.org/web/20120726132802/http://www.fordham.edu/halsall/source/ekkehard-aur1.html On the Opening of the First Crusade]. *Albert of Aix and Ekkehard of Aura: [https://web.archive.org/web/20120805121449/http://www.fordham.edu/halsall/source/1096jews.html Emico and the Slaughter of the Rhineland Jews]. *Soloman bar Samson: [https://web.archive.org/web/20120818075012/http://www.fordham.edu/halsall/source/1096jews-mainz.html The Crusaders in Mainz], attacks on Rhineland Jewry. *Ali ibn Tahir Al-Sulami (d. 1106): [http://www.arts.cornell.edu/prh3/447/texts/Sulami.html Kitab al-Jihad] (extracts). First known Islamic discussion of the concept of jihad written in the aftermath of the First Crusade. </div> ===Хоёрдогч эх сурвалжууд=== <div class="references-small"> *Thomas Asbridge. ''The First Crusade (book)|The First Crusade: A New History''. Oxford: 2004. ISBN 0-19-517823-8. *Bartlett, Robert. ''The Making of Europe: Conquest, Colonization and Cultural Exchange, 950&ndash;1350''. Princeton: 1994. ISBN 0-691-03780-9. *Chazan, Robert. ''In the Year 1096: The First Crusade and the Jews''. Jewish Publication Society, 1997. ISBN 0-8276-0575-7. *Carole Hillenbrand. ''The Crusades: Islamic Perspectives''. Routledge, 2000. ISBN 0-415-92914-8. *Holt, P.M. ''The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517''. Longman, 1989. ISBN 0-582-49302-1. * {{cite book |author=Lock, Peter |title=Routledge Companion to the Crusades |publisher=Routledge |location=New York |year=2006 |isbn=0-415-39312-4 }} *Thomas Madden New Concise History of the Crusades''. Rowman & Littlefield, 2005. ISBN 0-7425-3822-2. *Magdalino, Paul, "The Byzantine Background to the First Crusade" ([https://web.archive.org/web/20070813150036/http://www.deremilitari.org/RESOURCES/ARTICLES/magdalino.htm available online]) *Mayer, Hans Eberhard. ''The Crusades''. John Gillingham, translator. Oxford: 1988. ISBN 0-19-873097-7. *Riley-Smith, Jonathan. ''The First Crusade and the Idea of Crusading''. University of Pennsylvania: 1991. ISBN 0-8122-1363-7. *Riley-Smith, Jonathan, editor. ''The Oxford History of the Crusades''. Oxford: 2002. ISBN 0-19-280312-3. *Riley-Smith, Jonathan. ''The First Crusaders, 1095&ndash;1131''. Cambridge: 1998. ISBN 0-521-64603-0. *Steven Runciman. ''A History of the Crusades: Volume 1, The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem''. Cambridge: 1987 ISBN 0-521-34770-X *Runciman, Steven. ''The First Crusade''. Cambridge: 1980. ISBN 0-521-23255-4. *Setton, Kenneth, editor. ''A History of the Crusades.'' Madison: 1969&ndash;1989 ([https://web.archive.org/web/20030401233647/http://libtext.library.wisc.edu/HistCrusades/ available online]). * {{cite book |author=Tyerman, Christopher |title=God's War: A New History of the Crusades |url=https://archive.org/details/godswarnewhistor00tyer |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge |year=2006 |isbn=0-674-02387-0 }} </div> ===Намтарууд=== *[https://web.archive.org/web/20050208052341/http://www.deremilitari.org/biblio/firstcrusade.htm Bibliography of the First Crusade (1095–1099)] compiled by Alan V. Murray, Institute for Medieval Studies, University of Leeds. Extensive and up to date as of 2004. [[Ангилал:Загалмайтны аян дайн|#1]] [[Ангилал:1090-д он]] [[Ангилал:11-р зууны зөрчилдөөн]] ttwdulzqrm4j9dsszghzdx0cbixnk5n 0 10434 865008 777908 2026-08-05T20:38:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865008 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477313464 | ImageFile1 = Hydrogen-sulfide-2D-dimensions.svg | ImageFile1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageSize1 = 170 | ImageName1 = Устөрөгчийн сульфидийн томъёоны хоёр хэмжээст араг бүтэц | ImageFileL1 = Hydrogen-sulfide-3D-balls.png | ImageNameL1 = Устөрөгчийн сульфидийн бөмбөлөг ба савх загвар | ImageFileR1 = Hydrogen-sulfide-3D-vdW.svg | ImageFileR1_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageNameR1 = Устөрөгчийн сульфидийн огторгуйн загвар | SystematicName = Hydrogen sulfide<ref>{{cite web|title = Hydrogen Sulfide - PubChem Public Chemical Database|url = http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=402&loc=ec_rcs|work = The PubChem Project|location = USA|publisher = National Center for Biotechnology Information}}</ref>, Устөрөгчийн сульфид | OtherNames = Дигидроген моносульфид<br /> Дигидроген сульфид<br /> Хүхрийн хий<br /> Хүхэрт устөрөгч<br /> Сульфан<br /> Хүхэржсэн устөрөгч<br /> Хүхрийн гидрид<br /> Hydrosulfuric acid<br /> Hydrothionic acid |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 7783-06-4 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 402 | ChemSpiderID = 391 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = YY9FVM7NSN | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 231-977-3 | UNNumber = 1053 | KEGG = C00283 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName = Hydrogen+sulfide | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 16136 | ChEMBL = 1200739 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | RTECS = MX1225000 | Beilstein = 3535004 | Gmelin = 303 | 3DMet = B01206 | SMILES = S | StdInChI = 1S/H2S/h1H2 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/H2S/h1H2 | StdInChIKey = RWSOTUBLDIXVET-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = RWSOTUBLDIXVET-UHFFFAOYAJ }} |Section2={{Chembox Properties | H=2 | S=1 | Appearance = Өнгөгүй хий | Odor = Муудсан өндөг | Density = 1.363 g dm<sup>−3</sup> | MeltingPtC = -82 | BoilingPtC = -60 | Solubility = 4 g dm<sup>−3</sup> (at 20&nbsp;°C) | VaporPressure = 1740 kPa (at 21&nbsp;°C) | pKa = 7.0<ref>Perrin, D.D., ''Ionisation Constants of Inorganic Acids and Bases in Aqueous Solution'', 2nd Ed., Pergamon Press: Oxford, '''1982'''.</ref><ref>Bruckenstein, S.; Kolthoff, I.M., in Kolthoff, I.M.; Elving, P.J. ''Treatise on Analytical Chemistry'', Vol. 1, pt. 1; Wiley, NY, '''1959''', pp. 432-433.</ref> | pKb = 6.95 | RefractIndex = 1.000644 (0&nbsp;°C)<ref>Pradyot Patnaik. ''Handbook of Inorganic Chemicals''. McGraw-Hill, 2002, ISBN 0-07-049439-8</ref> }} |Section3={{Chembox Structure | MolShape = Нугларсан | Dipole = 0.97 D | PointGroup = C<sub>2v</sub> }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −21&nbsp;kJ·mol<sup>−1</sup><ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A23}}</ref> | Entropy = 206&nbsp;J·mol<sup>−1</sup>·K<sup>−1</sup><ref name=b1/> | HeatCapacity = 1.003 J K<sup>−1</sup> g<sup>−1</sup> }} |Section5={{Chembox Hazards | ExternalSDS = External MSDS<ref>{{Cite web |url=http://msds.chem.ox.ac.uk/HY/hydrogen_sulfide.html |title=Archive copy |access-date=2015-11-09 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117000000/http://msds.chem.ox.ac.uk/HY/hydrogen_sulfide.html |url-status=dead }}</ref> | EUClass = {{Hazchem F+}} {{Hazchem T+}} {{Hazchem N}} | RPhrases = {{R12}}, {{R26}}, {{R50}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S9}}, {{S16}}, {{S36}}, {{S38}}, {{S45}}, {{S61}} | NFPA-H = 4 | NFPA-F = 4 | NFPA-R = 0 | AutoignitionPtC = 232 | FlashPtC = -82.4 | FlashPt_notes = <ref>{{cite web|url=http://www.npi.gov.au/substances/hydrogen-sulfide/index.html|title=Hydrogen sulfide|work=npi.gov.au|access-date=2015-11-09|archive-date=2013-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530213843/http://www.npi.gov.au/substances/hydrogen-sulfide/index.html|url-status=dead}}</ref> | ExploLimits = 4.3–46% | IDLH = 100 ppm<ref name=PGCH>{{PGCH|0337}}</ref> | REL = C 10 ppm (15&nbsp;mg/m<sup>3</sup>) [10-минут]<ref name=PGCH/> | PEL = C 20 ppm; 50 ppm [хамгийн дээд хэмжээ 10-минут]<ref name=PGCH/> | LC50 = 713 ppm (харх, 1 цаг)<br/>673 ppm (хулгана, 1 цаг)<br/>634 ppm (хулгана, 1 цаг)<br/>444 ppm (харх, 4 цаг)<ref name=IDLH>{{IDLH|7783064|Hydrogen sulfide}}</ref> | LCLo = 600 ppm (хүн, 30 минут)<br/>800 ppm (хүн, 5 минут)<ref name=IDLH/> }} |Section6={{Chembox Related | OtherFunction_label = устөрөгчийн халкогенүүд | OtherFunction = [[Ус]]<br />[[Устөрөгчийн селенид]]<br />[[Устөрөгчийн теллурид]]<br />[[Устөрөгчийн полонид]]<br />[[Устөрөгчийн дисульфид]]<br/>[[Сульфанил]] | OtherCompounds = [[Фосфин]] }} }} '''Хүхэрт устөрөгч''' буюу '''Устөрөгчийн сульфид''' ({{lang-en|hydrogen sulfide}}) нь {{chem|[[Устөрөгч|H]]|2|[[Хүхэр|S]]}} [[химийн томъёо]] бүхий [[химийн нэгдэл|нэгдэл]]. Устөрөгчийн сульфид нь өнгөгүй, муудсан өндөгнийхтэй төстэй эвгүй үнэртэй, [[Дэлхийн агаар мандал|агаараас]] 1.1905 дахин хүнд, маш [[хортой]], идэмхий, шатамхай, тэсрэмтгий [[хий]]. ==Аюулгүй ажиллагаа== Хүхэрт устөрөгч нь маш хортой ба шатамхай ([[Шаталтын хязгаар|шатах харьцаа]] нь 4,3-46%). Агаараас хүнд учир агааржуулалт муутай орчны ёроолд хуримтлагдах хандлагатай. Хэдийгээр, эхний үед маш их идэмхий мэт боловч, богино хугацаанд үнэрлэх мэдрэмжийг үгүй болгодог ба хохирогч түүний агууламжийг мэдрэхгүй байсаар хэтэрхий оройтсон байдаг. Аюулгүй харьцахын тулд, хүхэрт устөрөгчийн материалын аюулгүй байдлын мэдээллийн хуудас (МААМ)-тай танилцах шаардлагатай.<ref>{{cite web | last = [[Iowa State University]] | first = [http://avogadro.chem.iastate.edu/MSDS/homepage.html Department of Chemistry MSDS] | title = Hydrogen Sulfide Material Safety Data Sheet | url = http://avogadro.chem.iastate.edu/MSDS/hydrogen_sulfide.pdf | accessdate = 2009-03-14 | postscript = <!--None--> | archive-date = 2009-03-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090327094137/http://avogadro.chem.iastate.edu/MSDS/hydrogen_sulfide.pdf | url-status = dead }}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Нэмэлт эх сурвалж == *"Hydrogen Sulfide", Committee on Medical and Biological Effects of Environmental Pollutants, University Park Press, 1979, Baltimore. ISBN 0-8391-0127-9 *{{cite thesis|degree=MS|last=Siefers|first=Andrea|title=A novel and cost-effective hydrogen sulfide removal technology using tire derived rubber particles|publisher=Iowa State University|year=2010|url=http://lib.dr.iastate.edu/etd/11281/|accessdate=8 February 2013}} == Гадаад холболт == {{commonscat}} * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0165.htm International Chemical Safety Card 0165] * [http://www.inchem.org/documents/cicads/cicads/cicad53.htm Concise International Chemical Assessment Document 53] * [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/49.html National Pollutant Inventory - Hydrogen sulfide fact sheet] * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0337.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [https://web.archive.org/web/20100619154509/http://nace.org/content.cfm?parentid=1020&currentID=1132 NACE (National Association of Corrosion Epal)] {{Устөрөгчийн нэгдлүүд}} {{Нейротрансмиттерууд}} {{Хүхрийн нэгдлүүд}} [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Органик бус нэгдэл]] [[Ангилал:Устөрөгчийн нэгдэл]] [[Ангилал:Үнэртэгч бодис]] [[Ангилал:Хорт бодис]] [[Ангилал:Хүхрийн нэгдэл]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] 7fowcxhlyhghnr5qehxkvrptjyn3jor 0 10466 865011 846203 2026-08-05T20:39:45Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865011 wikitext text/x-wiki {{АНУ-ын муж улс |бүтэн нэр =Индиана Муж Улс |англи нэр =The State of Indiana |далбаа =Flag of Indiana.svg |нэр =Индиана |сүлд =Indiana-StateSeal.svg |хуучин нэр = |хуучин далбаа = |хоч =The Hoosier State |уриа =The Crossroads of America (Америкийн уулзвар) |албан ёсны хэл =[[Англи хэл|англи]] |хэлнүүд = |газрын зураг =Map of USA IN.svg |нийслэл =[[Индианаполис]] |хамгийн том хот =[[Индианаполис]] |хамгийн том метрополитан бүс =Индианаполисын метрополитан бүс |нутаг дэвсгэрийн байр =38 |нийт нутаг дэвсгэр =94,321 |өргөн =225 |урт =435 |усны эзлэх хувь =1.5 |өргөрөг =37°&#8202;46′ N - 41°&#8202;46′ N |уртраг =84°&#8202;47′ W - 88°&#8202;6′ W |хүн ам =6,376,792 (2008 оны тооцоо)<ref name=08CenEst>{{cite web | title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2008 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2009-01-31 | url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2008-01.csv}}</ref> |нягтшил =65.46 |хүн амын байр =16 |өрхийн дундаж орлого =$38,037 (2005) |орлогын байр =33 |нягтшил байр =17 |хамгийн өндөр цэг =Хүүзер толгой <br /> [[Wayne County, IN|Wayne County]]<ref name=usgs>{{cite web| date=29 April 2005| url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title=Elevations and Distances in the United States| publisher=U.S Geological Survey| accessdate=2006-11-06| archive-date=2008-06-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status=dead}}</ref> |хамгийн өндөр =383 |дундаж өндөр =210 |хамгийн нам цэг =Охайо гол ба Вабаш голын адаг<ref name=usgs/> |хамгийн нам =98 |нэгдсэн өдөр =1816 оны арванхоёрдугаар сарын 11 |нэгдсэн дараалал =19 |амбан захирагч =[[Митч Даниелс]] ([[Бүгд Найрамдах Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|БНН]]) |дэд захирагч =[[Бэкки Скиллмэн]] (БНН) |сенатчид =[[Ричард Люгар]] (БНН)<br>[[Ивэн Бэй]] (АН) |төлөөлөгч =5 АН, 4 БНН |цагийн бүс =[[Дорнодын Стандарт Цагийн Бүс|Дорнод]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-5/[[Зуны цагийн тоолол|-4]] |цагийн бүс 1 хаана =80 каунти |цагийн бүс 2 =[[Төвийн Стандарт Цагийн Бүс|Төв]]: [[Гринвичийн цаг|UTC]]-6/[[Зуны цагийн тоолол|-5]] |цагийн бүс 2 хаана =12 каунти |шуудангийн товчлол =IN |уламжлалт товчлол = |ISOкод =US-IN |зип код = |бүсийн код = |вэбсайт =wwww.in.gov |тайлбар = }} '''Индиана Муж Улс''' ({{lang-en|State of Indiana}}) [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 19 дэх муж улс. АНУ-ын Дундад Өрнөд бүсэд оршдог. 6.3 сая орчим оршин суугчтай, хүн амаараа 15-д, хүн амын нягтшилаар 17-д орно.<ref>[http://worldatlas.com/aatlas/populations/usadensityh.htm States ranked by population density]</ref> Нутаг дэвсгэрээрээ 38-д, Аппалачийн нуруунаас баруун зүгт орших муж улсууд дундаа хамгийн жижиг. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Индианаполис]]. Индиана цөөн хэдэн том хотожсон бүс, нэлээд олон жижгэвтэр үйлдвэрийн хот, олон жижиг хоттой. Спорты уралдаан тэмцээн, мэргэжлийн спортын багуудаараа улсдаа нэртэй. Тухайлбал [[Үндэсний Хөлбөмбөгийн Лиг]]ийн ''Super Bowl XLI''-ийн эзэн [[Индианаполис Көүлтс]], [[Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо]]ны [[Индиана Пэйсерс]] багууд, дэлхийн хамгийн том нэг өдрийн спортын уралдаан болох [[Индианаполис 500]] [[мотоспорт]]ын уралдаан, ''Hoosier Hysteria'' гэх сагсан бөмбөгийн уламжлалаараа алдартай. Индианы оршин суугчдыг ''Hoosier'' гэдэг. Энэ нэрний гарлын талаар олон домог яриа бий боловч, яг юунаас гаралтай нь мэдэгддэггүй. Муж улсын нэр нь "Индианчуудын газар" буюу "Индиан нутаг" гэсэн утгатай. Энэ нэр анх ямар ч байсан 1768 онд Индиана Лэнд компанийн нэрэнд орж байсан бөгөөд Конгрессоос Индиана нутаг дэвсгэр байгуулахдаа хэрэглэжээ.<ref>{{cite book |last= Stewart |first= George R. |authorlink= George R. Stewart |title= Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url= https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew |origyear= 1945 |edition= Sentry edition (3rd) |year= 1967 |publisher= [[Houghton Mifflin]] |pages= [https://archive.org/details/namesonlandhisto00stew/page/191 191]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.in.gov/history/2686.htm|title=The naming of Indiana|publisher=IN.gov|author=Indiana Historical Bureau|accessdate=2008-09-29}}</ref> Баруун өмнөд Индианад Ивансвиллийн хавьд уугуул америкчуудын балар эртний хамгийн сайн хадгалагдсан дурсгалт газар болох Энжел Маундс байдаг.<ref>{{cite web | title=Angel Mounds State Historic Site | publisher=Evansville Convention & Visitors Bureau | url=http://www.evansvillecvb.org/visitor-information/attractions-detail.tpl?ID=4 | accessdate=2006-11-14}}</ref> ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Номзүй== *Indiana Writer's Project. ''Indiana: A Guide To The Hoosier State: American Guide Series'' (1937), famous WPA Guide to every location; strong on history, architecture and culture; reprinted 1973 *Carmony, Donald Francis. ''Indiana, 1816 to 1850: The Pioneer Era'' (1998) *Jackson, Marion T., editor. ''The Natural Heritage of Indiana.'' © 1997, Indiana University Press, Bloomington, Indiana. ISBN 0-2533-3074-2.* James H. Madison. ''The Indiana Way: A State History'' (1990) *Skertic, Mark and Watkins, John J. ''A Native's Guide to Northwest Indiana'' (2003) *Taylor, Robert M., ed. ''The State of Indiana History 2000: Papers Presented at the Indiana Historical Society's Grand Opening'' (2001) *Taylor, Robert M., ed. ''Indiana: A New Historical Guide'' (1990), highly detailed guide to cities and recent history ==Гадны холбоос== ;Засгийн газар *[http://www.in.gov/ IN.Gov] - The Official website of the State of Indiana *[https://web.archive.org/web/20060428110942/http://www.indygov.org/home.htm IndyGov.Org] - Official Indianapolis city government website *[https://web.archive.org/web/20101117133027/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=IN Energy Data & Statistics for Indiana- From the U.S. Department of Energy] ;Соёл, аялал жуулчлал *[https://web.archive.org/web/20051202005311/http://www.statelib.lib.in.us/www/ihb/emblems/index.html Indiana State Emblems] *[http://www.in.gov/visitindiana/ Official Indiana state tourism website] *[http://www.indianahistory.org Indiana Historical Society] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/isc/ Road to Indiana Statehood] ;Газарзүй *[http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=IN USGS real-time, geographic, and other scientific resources of Indiana] *[https://web.archive.org/web/20120622102752/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/IN.HTM Indiana State Facts from USDA] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HistAtlas/ Historic Indiana Atlases] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/HIM/ Historic Indiana Maps] *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/IndianaPlat/ Indiana Plat Books] - Historic guides to the communities of Indiana *[http://indiamond6.ulib.iupui.edu/climatedataindy/ Climate Data for Indianapolis, 1940–2006] ;Мэргэжлийн мэдээллийн хэрэгсэл *[https://web.archive.org/web/20070730110017/http://www.hspa.com/main.asp?SectionID=8&SubSectionID=41 Indiana Daily Newspapers] *[https://web.archive.org/web/20141018214318/http://www.indianaeconomicdigest.net/main.asp?SectionID=39#bytopic ''Indiana Economic Digest''] - Digest of Indiana business stories *[http://www.insideindianabusiness.com/ ''Inside Indiana Business''] - Statewide business daily *[http://www.indystar.com ''Indianapolis Star''] - Central Indiana news *[http://fortwayne.com/ ''The Journal Gazette'' / ''The News-Sentinel''] - Northeast Indiana news *[http://www.tribstar.com ''The Tribune-Star''] - West-Central Indiana news *[http://www.heraldtimesonline.com ''The Herald-Times''] - South-Central Indiana news *[http://www.courierpress.com/ ''Evansville Courier & Press''] - Southwest Indiana news *[http://www.nwitimes.com/ ''The Times''] - Northwest Indiana news ;Бизнес *[http://www.indianachamber.com/ Indiana Chamber of Commerce] *[https://web.archive.org/web/20100523125300/http://www.in.gov/iedc/ Indiana Economic Development Corporation IEDC] *[https://web.archive.org/web/20141218185057/http://indiana.org.tw/ State of Indiana Taiwan Office, IEDC] *[http://www.isbdc.org/ Indiana Small Business Development Centers] *[https://web.archive.org/web/20140104070453/http://indianaventurecenter.org/ Indiana Venture Center] ;Олон улсын нийгэмлэг, бизнесийн эх сурвалж *[https://web.archive.org/web/20070516055250/http://www.indianadec.com/Page1.html Indiana District Export Council] *[https://web.archive.org/web/20070923085622/http://www.in.gov/iedc/international/offices.html Indiana Foreign Trade Offices] *[https://web.archive.org/web/20141217232553/http://nationalitiescouncil.org/ Nationalities Council of Indiana] *[https://web.archive.org/web/20070311150252/http://www.portsofindiana.com/default.cfm Ports of Indiana] *[https://web.archive.org/web/20110102185921/http://www.buyusa.gov/greatlakes/indiana.html U.S. Export Assistance Center] *[http://www.worldtradeclubofindiana.org/ World Trade Club of Indiana] {{АНУ-ын засаг захиргааны нэгжүүд}} [[Ангилал:Индиана|*]] [[Ангилал:АНУ-ын холбооны муж улс]] 3vp24xx6cg6ksvprfvnqej6zkipbeav 0 10642 864985 850868 2026-08-05T20:13:07Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864985 wikitext text/x-wiki {{Short description|1941 оны Дэлхийн 2-р дайны үеэр Зөвлөлт Холбоот Улс руу хийсэн тэнхлэгийн довтолгоо}} {{Инфобокс дайн | conflict = Барбаросса ажиллагаа | partof = [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт (Дэлхийн 2-р дайн)]] | image = Operation Barbarossa collage.jpg | image_size = 270 | caption = Цагийн зүүний дагуу:<br> {{flatlist| * Умард Оросоор давшиж буй Германчууд * Ард байгаа байшинг шатааж буй Германы гал шидэгч багийнхан * Цасанд гацсан цагаан будагтай Германы [[Панцер IV]] * Москвагийн ойролцоох [[Ил-2]] * Зөвлөлтийн цэргийн олзлогдогсод * Их буугаар буудаж буй Зөвлөлтийн цэргүүд }} | date = 1941 оны 6 сарын 22{{snd}}[[1941-1942 оны Өвлийн аян дайн|12 сарын 5]]<br>({{Age in years, months, and days|month1=06|day1=22|year1=1941|month2=12|day2=05|year2=1941}}) | place = Баруун [[ЗХУ]] | result = Тэнхлэгийн стратегийн бүтэлгүйтэл | territory = Тэнхлэг ойролцоогоор Зөвлөлтийн {{cvt|600,000|sqkm|sqmi}} газар нутгийг эзэлж авсан ч [[А-А шугам]]д хүрч чадаагүй | combatant1 = {{indented plainlist| * '''{{flagcountry|Нацист Герман}}'''{{efn|Германы холбоотнууд нийтдээ фронтод их хэмжээний цэрэг, материал нийлүүлсэн.}} * {{flagcountry|Румыны хаант улс}} * {{flag|Финланд}} * {{flagcountry|Италийн хаант улс}} * {{flagcountry|Унгарын хаант улс (1920–1946)}} * {{flagcountry|Бүгд Найрамдах Словак Улс (1939–1945)|name=Словак}} }} | combatant2 = {{indented plainlist| * '''{{flag|ЗХУ|1936}}''' }} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Нацист Герман}} '''[[Адольф Хитлер]]''' * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Вильхельм Кайтель]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Альфред Йодль]] * {{nowrap|{{flagicon|Нацист Герман}} [[Вальтер фон Браухич]]}} * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Франц Хальдер]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Херман Геринг]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Ханс Ешоннек]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Федор фон Бок]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Герд фон Рундштедт]] * {{flagicon|Нацист Герман}} [[Вильхельм Риттер фон Лееб]] * {{flagicon|Румыны хаант улс}} [[Ион Антонеску]] * {{flagicon|FIN}} [[Карл Густаф Эмиль Маннерхайм|К.Г.Э. Маннерхайм]] }} | commander2 = {{indented plainlist| * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} '''[[Иосиф Сталин]]''' * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Георгий Жуков]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Борис Шапошников]] * {{nowrap|{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Александр Василевский]]}} * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Климент Ефремович Ворошилов|Климент Ворошилов]] * {{nowrap|{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Семён Тимошенко]]}} * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Семён Будённый]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Павел Жинарев]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Маркиан Попов]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Фёдор Кузнецов]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Дмитрий Павлов (генерал)|Дмитрий Павлов]]{{Executed}} * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Андрей Иванович Ерёменко|Андрей Ерёменко]] * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Михаил Кирпонос]]{{KIA}} * {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}} [[Иван Тюленев]]}} | strength1 = '''Фронтын шугамын хүч (1941 оны 6 сарын 22)''' {{indented plainlist| * 3.8&nbsp;сая цэрэг{{sfn|Clark|2012|p=73}}{{sfn|Glantz|2001|p=9}} * 3,350–3,795 танк{{sfn|Glantz|2010a|p=20}}{{sfn|Clark|2012|p=73}}{{sfn|Liedtke|2016|p=220}}{{sfn|Askey|2014|p=80}} * 3,030–3,072 бусад ХБМ{{sfn|Liedtke|2016|p=220|loc= of which 259 assault guns}}{{efn|Of the AFVs, Askey reports there were 301 assault guns, 257 tank destroyers and self-propelled guns, 1,055 armoured half-tracks, 1,367 armoured cars, 92 combat engineer and ammunition transport vehicles.{{sfn|Askey|2014|p=80}}}} * 2,770–5,369 онгоц{{sfn|Glantz|2010a|p=20}}{{sfn|Bergström|2007|p=129}} * 7,200–23,435 их бууны зэвсэг{{sfn|Clark|2012|p=73}}{{sfn|Glantz|2010a|p=20}}{{sfn|Askey|2014|p=80}} * 17,081 миномёт{{sfn|Askey|2014|p=80}} * 600,000 морь{{sfn|Glantz|House|2015|p=384}} * 600,000 тээврийн хэрэгсэл{{sfn|Glantz|House|2015|p=384}} }} | strength2 = '''Фронтын шугамын хүч (1941 оны 6 сарын 22)''' {{indented plainlist| * 2.6–2.9&nbsp;сая цэрэг{{sfn|Glantz|2001|p=9|loc=states 2.68 million}}{{sfn|Glantz|1998|pp=10–11, 101, 293|loc=states 2.9 million}} * 11,000 танк{{sfn|Mercatante|2012|p=64}}{{sfn|Clark|2012|p=76}} * 7,133–9,100 цэргийн онгоц{{sfn|Glantz|2010a|p=28|loc= states 7,133 aircraft}}{{sfn|Mercatante|2012|p=64|loc=states 9,100 aircraft}}{{sfn|Clark|2012|p=76|loc=states 9,100 aircraft}} }} | casualties1 = '''Нийт цэргийн хохирол:'''<br>1,000,000+{{efn|Үүнээс 881,788 нь Германы{{sfn|Askey|2014|p=178}}}} | casualties2 = '''Нийт цэргийн хохирол:'''<br>4,500,000щ | notes = | campaignbox = }} '''"Барбаросса" ажиллагаа/ төлөвлөгөө''' ({{lang-de|Unternehmen Barbarossa}}, Weisung Nr. 21. Fall Barbarossa) нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед [[Нацист Герман]]ы [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад халдан орсон, [[1941]] оны 6 дугаар сарын 22-нд эхэлсэн цэргийн эзлэн түрэмгийлэх ажиллагааны нууц нэр юм.<ref name = "Higgins">{{cite book | title = Hitler and Russia | url = https://archive.org/details/bwb_O5-BJD-159 | first = Trumbull | last = Higgins | publisher = The Macmillan Company | year = 1966 | pages = [https://archive.org/details/bwb_O5-BJD-159/page/11 11]–59, 98–151}}</ref><ref>Bryan I. Fugate. Strategy and tactics on the Eastern Front, 1941. Novato: Presidio Press, 1984.</ref> [[Тэнхлэгийн хүч]]ний 4.5 сая цэрэг ЗХУ-ын хилийн дагуу 2,900км урттай фронтоор нэгэн зэрэг давшиж эхэлжээ.<ref>World War II Chronicle, 2007. Legacy/ Publications International, Ltd. Page 146.</ref> Тус ажиллагааг [[12-р зуун]]д болсон [[Загалмайтны гуравдугаар аян]] дайны удирдагч, [[Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн|Ариун Ромын Эзэнт Улс]]ын хаан "Барбаросса" хочит '''Фридрих I Гогеншта́уфен'''ы нэрээр нэрлэгдсэн байна. Барбаросса ажиллагааг 1940 оны 12-р сарын 18-наас эхэлж боловсруулан төлөвлөсөн бөгөөд цэргийн бэлтгэл ажиллагаа нь [[1941]] оны 6-р сар хүртэл үргэлжилсэн юм. Барбаросса ажиллагааны гол зорилго нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын [[Европ]]ын хэсгийг ([[Архангельск]], [[Астрахань|Астраханийг]] холбосон [[А-А шугам]] хүртэл) хоромхон хугацаанд эзлэх "цахилгаан мэт" дайны төлөвлөгөө байв. ([[wikisource:Führer Directive 21|Гитлерийн гаргасан чиглэлийн англи орчуулгаас]] дэлгэрэнгүйг үзнэ үү). Гэвч 1941 оны 12-р сар гэхэд [[Улаан Арми]] [[Вермахт]]ын гол хүчийг зогсоож, довтолгоог тогтоож чадсан байна. Гитлер төлөвлөж байсан амжилтандаа хүрч, ялалт байгуулж чадаагүй ч [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын нөхцөл байдал хүнд хэвээр байв. Германчуудын төлөвлөгөө нурсан ч Украйн зэрэг ЗХУ-ын эдийн засаг, аж үйлдвэрийн чухал бүсүүдийг эзэлж чаджээ.<ref>[[A.J.P Taylor]] & Colonel D. M Proektor, p106</ref> Эхэн үедээ нэлээн амжилт олсон ч Германчууд [[Москва]] орчим хүрээд хүчин нь саарч эхэлсэн бөгөөд ингэснээр дайны явцад эргэлт гарч, Зөвлөлт-Германы фронт баруун тийш шилжиж эхэлсэн билээ.<ref>[[A.J.P Taylor]] & Colonel D. M Proektor 1974, p. 107</ref> "Барбаросса" ажиллагаа сүйрсэн нь Гитлерийн ЗХУ-ын нутагт явуулж байсан [[Ленинградын бүслэлт]]<ref>{{cite web | first = Konstantin | last = Simonov | title = Records of talks with Georgi Zhukov, 1965–1966 | url = http://www.hrono.ru/dokum/197_dok/1979zhukov2.html | year = 1979 | publisher = Hrono}}</ref><ref>Life and Death in Besieged Leningrad, 1941–44 (Studies in Russian and Eastern European History), edited by John Barber and Andrei Dzeniskevich. New York: Palgrave Macmillan, 2005 (hardcover, ISBN 1-4039-0142-2). </ref>, [[Умардын гэрэл ажиллагаа]], [[Сталинградын тулалдаан]] зэрэг бусад ажиллагаануудаа үргэлжлүүлэх боломжгүй болгосон юм.<ref>The siege of Leningrad. By Alan Wykes. Ballantines Illustrated History of WWII, 3rd edition, 1972. Pages 9-61, and, Scorched Earth. (pages 205 - 240) By Paul Carell. Schiffer Military History, 1994. ISBN 0-88740-598-3 and, Finland in the Second World War. Between Germany and Russia. Palgrave. 2002. (pp. 90 - 141) </ref><ref name = "Directorate">Military-Topographic Directorate, maps No. 194, 196, Officer's Atlas. General Staff USSR. 1947. Атлас Офицера. Генеральный штаб вооруженных сил ССР. М., Военно-топографическоее управление,- 1947. Листы 194, 196</ref><ref>''Russia's War'': A History of the Soviet Effort: 1941-1945 ISBN 0-14-027169-4 by Richard Overy Page 91</ref><ref>The World War II. Desk Reference. Eisenhower Center Director Douglas Brinkley. Editor Mickael E. Haskey. Grand Central Press, Stonesong Press, HarperCollins, 2004. ISBN 0-06-052651-3. Page 210.</ref><ref>Siege of Leningrad. Encyclopedia Britannica. [http://www.britannica.com/bps/topic/335949/Siege-of-Leningrad#tab=active~checked%2Citems~checked%3E%2Fbps%2Ftopic%2F335949%2FSiege-of-Leningrad&title=Siege%20of%20Leningrad%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia]</ref> Барбаросса ажиллагаа нь хүний түүхэнд хамарсан талбай, оролцсон цэргийн хүчээрээ хамгийн том цэргийн ажиллагаануудын нэг нь болсон билээ.<ref>Peter Antill, Peter Dennis. ''Stalingrad 1942''. Osprey Publishing, 2007,ISBN 1-84603-028-5, 9781846030284. p. 7.</ref> Уг ажиллагааны амжилтгүй төгсгөл нь дайны явцыг эргүүлж, Нацист Германы ялагдлыг зөгнөн, [[Гуравдугаар Райх]]ын уналтыг ойртуулсан юм. Барбаросса ажиллагаа нь дэлхийн хоёрдугаар дайн, түүний зүүн фронтын хувьд чухал байр суурийг эзэлдэг. == Ном зүй == <div class="references-small"> * Bellamy, Christopher (2007). ''Absolute War: Soviet Russia in World War Two. Knopf Publishers. ISBN 978-0-375-41086-4'' * Bergstrom, Christer (2007). ''Barbarossa - The Air Battle: July-December 1941.'' London: Chervron/Ian Allen. ISBN 978-1-85780-270-2. * Bethell, Nicholas and Time - Life Books ''Attack of USSR'' (Hard cover, ISBN 80-7237-279-3) * Clark, Alan. ''Barbarossa: The Russian–German Conflict, 1941–45''. New York: Willam Morrow & Co., 1965. * [[John Erickson (historian)|Erickson, John]]. ''The Road to Stalingrad''. London: Cassell Military, 2003 (paperback, ISBN 0-304-36541-6). * Erickson, John and Dilks, David eds. ''Barbarossa: The Axis and the Allies''. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1994 (hardcover, ISBN 0-7486-0504-5); 1998 (paperback, ISBN 0-7486-1111-8). * Förster, Jürgen; Mawdsley, Evan. "Hitler and Stalin in Perspective: Secret Speeches on the Eve of Barbarossa", ''War in History'', Vol.&nbsp;11, Issue&nbsp;1. (2004), pp.&nbsp;61–103. * Farrell, Brian P. "Yes, Prime Minister: Barbarossa, Whipcord, and the Basis of British Grand Strategy, Autumn 1941", ''The Journal of Military History'', Vol.&nbsp;57, No.&nbsp;4. (1993), pp.&nbsp;599–625. * [[David Glantz|Glantz, David M.]] ''Barbarossa: Hitler's invasion of Russia, 1941''. Stroud, Gloucestershire: Tempus, 2001 (paperback, ISBN 0-7524-1979-X). * Glantz, David M. ''Stumbling Colossus: The Red Army on the Eve of World War''. Lawrence, KA: University Press of Kansas, 1998 (hardcover, ISBN 0-7006-0879-6). * Glantz, David M. ''Colossus Reborn: the Red Army at War, 1941–1943''. Kansas: University Press of Kansas, 2005 (hardcover, ISBN 0-7006-1353-6). * Gorodetsky, Gabriel ''Grand Delusion: Stalin and the German Invasion of Russia''. New Haven, CT; London: Yale University Press, 2001 (paperback, ISBN 0-300-08459-5). * [[Joachim Hoffmann|Hoffmann, Joachim]]. ''Stalin's War of Extermination''. Capshaw, AL: Theses&nbsp;& Dissertations Press, 2001 (hardcover, ISBN 0-9679856-8-4). * Kershaw, Robert J. ''War Without Garlands: Operation Barbarossa, 1941/42''. Shepperton: Ian Allan, 2000 (hardcover, ISBN 0-7110-2734-X). * Kirchubel, Robert. ''Operation Barbarossa 1941 (1): Army Group South''. Oxford: Osprey, 2003 (paperback, ISBN 1-84176-697-6). * Kirchubel, Robert. ''Operation Barbarossa 1941 (2): Army Group North''. Oxford: Osprey, 2005 (paperback, ISBN 1-84176-857-X). * Krivosheyev, G. ''Grif sekretnotsi snyat. Poteri vooruzhyonnykh sil SSSR v voynakh, boyevykh deystviyakh i voyennykh konfliktakh, Voyenizdat'', Moscow, 1993. * Krivosheev, G.F. ed. ''Soviet casualties and combat losses in the twentieth century''. London: Greenhill Books, 1997 (hardcover, ISBN 1-85367-280-7). Available [https://web.archive.org/web/20090319075140/http://www.rus-sky.org/history/library/w/ on-line] in Russian. * Koch, H.W. "Hitler's 'Programme' and the Genesis of Operation 'Barbarossa'", ''The Historical Journal'', Vol.&nbsp;26, No.&nbsp;4. (1983), pp.&nbsp;891–920. * Latimer, Jon, ''Deception in War'', London: John Murray, 2001 * Lubbeck, William; Hurt, David B. ''At Leningrad's Gates: The Story of a Soldier with Army Group North''. Philadelphia, PA: Casemate, 2006 (hardcover, ISBN 1-932033-55-6). * Macksey, Kenneth. ''Why the Germans Lose at War: The Myth of German Military Superiority''. London: Greenhill Books, 1999 (paperback, ISBN 1-85367-383-8). * Maser, Werner. ''Der Wortbruch: Hitler, Stalin und der Zweite Weltkrieg''. München: Olzog, 1994 (hardcover, ISBN 3-7892-8260-X); München: Heyne, 2001 (paperback, ISBN 3-453-11764-6). * Megargee, Geoffrey P. ''War of Annihilation: Combat and Genocide on the Eastern Front, 1941''. Lanham, MA: Rowman & Littelefield, 2006 (hardcover, ISBN 0-7425-4481-8; paperback, ISBN 0-7425-4482-6). * Murphy, David E. ''What Stalin Knew: The Enigma of Barbarossa''. New Haven, CT; London: Yale University Press, 2005 (hardcover, ISBN 0-300-10780-3); 2006 (paperback, ISBN 0-300-11981-X). ** Reviewed by Robert Conquest at ''The American Historical Review'', Vol.&nbsp;111, No.&nbsp;2. (2006), p.&nbsp;591. * [[Alexander Nekrich|Nekrich, Aleksandr Moiseevich]]. "June 22, 1941; Soviet Historians and the German Invasion". Columbia: University of South Carolina Press, 1968. * Pleshakov, Constantine. ''Stalin's Folly: The Tragic First Ten Days of World War Two on the Eastern Front''. Boston: Houghton Mifflin, 2005 (hardcover, ISBN 0-618-36701-2). * Raus, Erhard. ''Panzer Operations: The Eastern Front Memoir of General Raus, 1941–1945'', compiled and translated by Steven&nbsp;H. Newton. Cambridge, MA: Da Capo Press, 2003 (hardcover, ISBN 0-306-81247-9); 2005 (paperback, ISBN 0-306-81409-9). * Rayfield, Donald. ''Stalin and his Hangmen'',London, Penguin Books, 2004, ISBN 0-14-100375-8 ** Reviewed by David R. Snyder in ''The Journal of Military History'', Vol.&nbsp;69, No.&nbsp;1. (2005), pp.&nbsp;265–266. * Roberts, Cynthia. "Planning for War: The Red Army and the Catastrophe of 1941". Taylor and Francis Publishers. ''Europe-Asia Studies'', Vol. 47, No. 8 (Dec, 1995), pp. 1293-1326. * Rees, Laurence. ''War of the Century: When Hitler Fought Stalin''. New York: New Press, 1999 (hardcover, ISBN 1-56584-599-4). * Stolfi, R.H.S. ''German Panzers on the Offensive: Russian Front. North Africa, 1941–1942''. Atglen, PA: Schiffer Publishing, 2003 (hardcover, ISBN 0-7643-1770-9). * Suvorov, Viktor. ''The Chief Culprit: Stalin's Grand Design to Start World War&nbsp;II''. Dulles, VA: Potomac Books, 2007 (hardcover, ISBN 1-59797-114-6). * [[A.J.P. Taylor|Taylor, A.J.P.]] and Mayer, S.L., eds. ''A History Of World War Two''. London: Octopus Books, 1974. ISBN 0-7064-0399-1. * [[Martin van Creveld|van Creveld, Martin]]. ''Supplying War: Logistics from Wallenstein to Patton'' Cambridge: Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-421-29793-1 * Weeks, Albert&nbsp;L. ''Stalin's Other War: Soviet Grand Strategy, 1939–1941''. Lanham, MD: Rowman&nbsp;& Littlefield, 2002 (hardcover; ISBN 0-7425-2191-5); 2003 (paperback, ISBN 0-7425-2192-3). * Wegner, Bernd ed. ''From Peace to War: Germany, Soviet Russia, and the World, 1939–1941'' Providence, RI: Berghahn Books, 1997 (hardcover, ISBN 1-57181-882-0). ** Reviewed by Peter Konecny, ''Canadian Journal of History'', Vol.&nbsp;34 Issue&nbsp;2. (Aug., 1999) pp.&nbsp;288–290. * Wieczynski, Joseph L.; Fox, J.P. "Operation Barbarossa: The German Attack on The Soviet Union, June 22, 1941", ''[[The Slavonic and East European Review]]'', Vol.&nbsp;74, No.&nbsp;2. (1996), pp.&nbsp;344–346. * Ziemke, Earl F. ''Moscow to Stalingrad: Decision in the East''. Washington DC: U.S. Army Center of Military History, 1987; New York: Military Heritage Press, 1988 (hardcover, ISBN 0-88029-294-6). * Ziemke, Earl F. ''Stalingrad to Berlin: The German Defeat in the East''. Washington DC: U.S. Army Center of Military History, 1966; Honolulu, HA: University Press of the Pacific, 2003 (paperback, ISBN 1-4102-0414-6). * Мельтюхов, М.И. [http://militera.lib.ru/research/meltyukhov/index.html ''Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939–1941 (Документы, факты, суждения)''.] Москва: Вече, 2000. * Суворов, В. [http://militera.lib.ru/research/suvorov3/index.html ''Последняя республика: Почему Советский Союз проиграл Вторую Мировую войну'']. Москва: AST, 2003 (hardcover, ISBN 5-17-007876-5). * lt. Kolobanov and KV-2. Notable engagements of KV series against outnumbering enemy forces: http://wio.ru/tank/ww2tank.htm</div> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Fall Barbarossa|Барбаросса ажиллагаа}} * [http://www.army.mil/cmh-pg/books/wwii/balkan/20_260_5.htm Relationship between the campaigns in the Balkans and the invasion of Russia] and [http://www.army.mil/cmh-pg/books/wwii/balkan/append.htm associated timeline] on a [[United States Army|US Army]] website * [http://english.pobediteli.ru/ Multimedia map]—Covers the invasion of Russia including Operation Barbarossa * [https://web.archive.org/web/20110419235235/http://www.militaryhistoryonline.com/wwii/articles/barbarossa.aspx Operation Barbarossa]—Detailed analysis of the operation by author Bevin Alexander. * Central Intelligence Agency, Office of Current Intelligence. [https://web.archive.org/web/20090724225922/http://www.foia.cia.gov/CPE/CAESAR/caesar-25.pdf ''The Soviet History of World War II''], 28&nbsp;October 1959. * [https://web.archive.org/web/20220901023632/https://wix9ja.com/ Multimedia map]—Covers the invasion of Russia including Operation Barbarossa * [http://www.bloomingwithtrish.com/wwii/articles/barbarossa.aspx Operation Barbarossa]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}—Detailed analysis of the operation by author Bevin Alexander. == Эшлэл == {{reflist|2}} [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайн|!]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Далд нэр|Барбаросса]] 8i6wnrkve4opcj3fws7qs0fbxcdutny 0 10669 864826 761493 2026-08-05T17:40:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864826 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Сибирийн бар | color = pink | status = CR | status_system = iucn3.1 | trend = up | image = Tiger-zoologie.de0001 22.JPG | image_width = 250px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = Бар | subspecies= Сибирийн бар | trinomial = ''Panthera tigris altaica'' | trinomial_authority =Коэнраад Якоб Тэмминк, 1884 | range_map = Panthera tigris altaica dark world.png | range_map_caption = Сибирийн барын тархалт (улаанаар) | range_map_width = 250px }} '''Сибирийн бар''' (''Panthera tigris altaica''), түүнчлэн '''Хар мөрний бар''', '''Манжуурын бар''', '''Уссурын бар''' гэж нэршсэн [[бар]]ын (''P. tigris'') дэд зүйл [[Алс Дорнод]]ын [[Хар мөрөн|Хар мөрний]] бүс нутагт л тархсан бөгөөд тэндээ дархан цаазтай болсон. Орчин үеийн барын есөн дэд зүйлээс хамгийн том биетэй нь бөгөөд мийнхэн овгийн амьтад дундаа мөн хамгийн том юм. == Физиологи == Сибирийн бар 107-110 см өндөр [[Бенгалын бар]]аас мөрөөрөө 2-4 инч өндөр.<ref name="SAM">{{cite book | last = Matthiessen | first = Peter | coauthors = Hornocker, Maurice | date= 2001 | title = Tigers In The Snow | url = https://archive.org/details/tigersinsnow0000matt | publisher = North Point Press | isbn = 0865475962 }}</ref> Бие гүйцсэн эрэгчний толгой, биеийн нийлбэр урт дунджаар 190-230 см. Нэлээн сайн баталгаатай эх сурвалжид дурдагдсан хамгийн том биетэй эрэгчний биеийн урт 350 см байжээ.<ref name="der-tiger">Vratislav Mazak: ''Der Tiger''. Nachdruck der 3. Auflage von 1983. Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben, 2004 ISBN 3 894327596</ref> Бүрэн бие гүйцсэн эрэгчний сүүлийн урт 1 м орчим. 318 кг хүртэл жин татаж байсан тохиолдол бий<ref name="der-tiger">Vratislav Mazak: ''Der Tiger''. Nachdruck der 3. Auflage von 1983. Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben, 2004 ISBN 3 894327596</ref> бөгөөд утга зохиолд 384 кг хүртэл жинтэй аварга эрэгчний тухай өгүүлсэн байдаг боловч Мазакынхаар эдгээр тохиолдлын аль нь ч баталгаатай эх сурвалжаар батлагдаагүй.<ref name="der-tiger">Vratislav Mazak: ''Der Tiger''. Nachdruck der 3. Auflage von 1983. Westarp Wissenschaften Hohenwarsleben, 2004 ISBN 3 894327596</ref> 1950 онд Сихоте-Алин уулсад буудаж унагасан нэгэн эрэгчний тухай батлагдаагүй мэдээлэлд 384.8 кг жинтэй, 3.48 м урттай эрэгчин байсан тухай өгүүлсэн бий.<ref>Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983), ISBN 978-0-85112-235-9</ref> Эмэгчин нь эрэгчнээсээ жижиг биетэй, 100-167 кг,<ref>Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9</ref> дээд тал нь 180 кг хүртэл жинтэй.<ref>{{cite book | last = Sunquist | first = Mel | coauthors = Sunquist, Fiona | date= 2002 | title = Wild Cats of the World | url = https://archive.org/details/wildcatsofworld0000sunq | publisher = University Of Chicago Press | location = Chicago | isbn = 978-0-226-77999-7}}</ref> [[Файл:Panthera tigris altaica - Pries.jpg|left|thumb|280px|Сибирийн бар]] Сибирийн бар нь 4 нас хүрээд нас бие гүйцнэ. Жилийн аль ч үед нийлэх ба эм нь 3-3сар хагас хээлээ тээнэ. Ихэвчлэн 3-4 бамбар төрүүлэх ба 6 болон түүнээс дээш тохиолдол бас бий. Зулзага нь эр, эм хүйсэнд тэнцүү хуваагдан төрдөг ч насанд хүрсэн 2-4 эмэгчин бар тутам нэг эрэгчин ноогддог байна. == Монголын нутагт үзэгдсэн байдал == Х1Х зууны эцэс, ХХ зууны эхээр 1910 оны орчин Баргын нутагтай хил залгаа Сэцэн хан аймгийн хойд нутгаар, Халх, Нөмрөгийн голын сав, Соёлз уулын орчим бамбараа дагуулсан бар үзэгдсэн тухай мэдээ сурвалж Архивын ерөнхий Газар хадгалагдаж байдаг билээ. == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Гадны холбоос == {{Commons|Panthera tigris altaica}} * [http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/species/about_species/species_factsheets/tigers/amur_tiger/index.cfm Amur (Siberian) tiger] at [[World Wide Fund for Nature|WWF]] * [http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/siberian-tiger.html Siberian Tiger Profile] at [[National Geographic]] * [https://web.archive.org/web/20070823234120/http://www.wcs.org/international/Asia/russia/siberiantigerproject Wildlife Conservation Society's Siberian Tiger Project] * [https://web.archive.org/web/20070831151718/http://amur.org.uk/ AMUR] - Preserving leopards and tigers in the wild * [https://web.archive.org/web/20071013162226/http://nal.usda.gov/awic/pubs/tigers.htm Information Resources on Tigers, Panthera tigris: Natural History, Ecology, Conservation, Biology, and Captive Care, AWIC Resource Series No. 34, April 2006, Compiled by: Jean Larson, Animal Welfare Information Center, USDA, ARS, NAL, 10301 Baltimore Avenue, Beltsville, MD 20705, USA. E-mail: awic@nal.usda.gov] * [http://www.foxnews.com/story/0,2933,318365,00.html Siberian Tiger Escapes From San Francisco Zoo Cage, Killing 1, Injuring 2] http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/siberian-tiger.html * [https://web.archive.org/web/20010721091848/http://21stcenturytiger.org/ 21st century Tiger - fundraising for tiger conservation] [[Ангилал:Мийнхэн]] 146fncdva86r9l1uojia2u6fzi4074s 0 10679 864911 857000 2026-08-05T18:59:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864911 wikitext text/x-wiki = "Цаст уулын эзэн" Цоохор ирвэс = {{Taxobox | name = Ирвэс | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jackson, R., Mallon, D., McCarthy, T., Chundaway, R.A. & Habib, B.|year=2008|id=22732|title=Panthera uncia|downloaded=9 October 2008}}</ref> | image = Uncia uncia.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = [[Мийнхэн]] | subfamilia = ''Pantherinae'' | genus = '''''Uncia''''' | genus_authority = Жон Эдвард Грэй, 1854 | species = Ирвэс | binomial = ''Uncia uncia'' | range_map=snow leopard range.png | range_map_caption=Тархалтын зураг | binomial_authority = Шребер, 1775 | synonyms = * ''Panthera uncia'' (Шребер, 1775).<ref name=iucn/> * ''P. u. baikalensis-romanii'' (Медведев, 2000) * ''P. u. irbis'' (Ээрэнберг, 1830) * ''P. u. schneideri'' (Зуковский, 1950) * ''P. u. uncioides'' (Хорсфийлд, 1855) }} [[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладак дахь цоохор ирвэсийн видео]] '''Ирвэс''' (''Uncia uncia'' буюу ''Panthera uncia'') [[Төв Ази]]йн Цоохор ирвэсийн дэлхийн тархалт нь Хөхнуур-Төвөдийн өндөрлөгөөс Төв Азийн уулс хүртэл, хойд хэсэг нь Хималайгаас Сибирийн өмнөд уулс хүртэл үргэлжилнэ. Энэ нь Алтай Саяан, Тянь-Шань, Кунлун, Памир, Хиндү Куш, Каракорам, Гималайн нуруу ба Говийн бүсэд орших уулархаг газрууд тохиолддог бөгөөд эдгээр нь Афганистан, Бутан, Хятад, Энэтхэг, Казахстан, Киргиз, Монгол, Балба, Пакистан, Орос, Тажикстан, Узбекистан гэх 12 орны хил дамнасан уулсын системд цоохор ирвэсийн популяци алаг цоог тархана <ref>{{Cite news |last=Jackson |first=Rodney |date= |title=SNOW LEOPARD STATUS, DISTRIBUTION AND PROTECTED AREAS COVERAGE |pages=79-103 |work=The Snow Leopard Conservancy (SLC) |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |access-date=2024-02-26 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226072740/https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/26291078/slss_contributed_papers_2002-libre.pdf?1391741748=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DBLUE_SHEEP_AND_SNOW_LEOPARDS_IN_BHUTAN_A.pdf&Expires=1708935119&Signature=BUUHOaxvxFaUJS~rdvGxIuKVI~mUNHuCfNCk0Asyy~t1UqUekaWb5rkH-zLZ1g6oakaEvhxg2H7TLKqeEco6uxKUFm0x~nhnVPjYPm962L7t~z2wI65hlJKJqJHeQnwfIU14EUTKSU8Mez4x4~5fz7ga2gcVEEkEC6OiHZizGQa8b8pqxepErNvGVJwQYA1bgx3Esu9hYyzflVUl8gmxnCKyTQ~LDKMKiiGwRGrMWb~zspRoxR-nsel6PXGewq0UkPPaZX5oacZNYfpd0NBgBiRLZ~z4l8DQYw7iVzWfJB~GWxJKZFrnp0x3FRape1K3izIn1~MCp17G5HYxUeb83w__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=79 |url-status=dead }}</ref>. Судалгаанаас үзэхэд хоолойнд байдаг архирахад шаардлагатай морфологийн нэгэн шинж байдаггүй учир архирч чаддаггүй.<ref name="Walker">{{cite book | last = Nowak | first = Ronald M. | title = Walker's Mammals of the World | url = https://archive.org/details/walkersmammalsof0002nowa_d2q4 | publisher = [[Johns Hopkins University Press]] | date = 1999 | id = ISBN 0-8018-5789-9}}</ref><ref>{{cite web |last=Weissengruber |first=GE |coauthors=G Forstenpointner, G Peters, A Kübber-Heiss, and WT Fitch |title=Hyoid apparatus and pharynx in the lion (Panthera leo), jaguar (Panthera onca), tiger (Panthera tigris), cheetah (Acinonyx jubatus) and domestic cat (Felis silvestris f. catus) |work=Journal of Anatomy |publisher=Anatomical Society of Great Britain and Ireland |pages=195–209 |volume=201 |issue=201 |year=2002 |month=September |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |doi=10.1046/j.1469-7580.2002.00088.x |accessdate=2007-05-20 |archive-date=2013-08-01 |archive-url=https://archive.today/20130801120121/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=1570911 |url-status=dead }}</ref> == Тодорхойлолт == Ирвэс мийн овгийн бусад том биетэй зүйлүүдээс биеэр бага боловч төстэй. Биеийн жин 36-42 кг, урт 74–130 см-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Биеийн урттай тэнцэхүйц хэмжээний урт сүүлтэй <ref>{{Cite journal |last=Johansson |first=Örjan |last2=Agvaantseren |first2=Bayarjargal |last3=Jackson |first3=Rodney |last4=Kachel |first4=Shannon |last5=Kubanychbekov |first5=Zairbek |last6=McCarthy |first6=Tom |last7=MIshra |first7=Charudutt |last8=Ostrowski |first8=Stephane |last9=Kulenbekov |first9=Rahim |last10=Rajabi |first10=Ali Madad |last11=Subba |first11=Samundra |date=2023 |title=Body measurements of free-ranging snow leopards across their range |url=https://publicera.kb.se/slr/article/view/8044 |journal=Snow Leopard Reports |language=en |volume=1 |doi=10.56510/slr.v1.8044 |issn=2004-5255}}</ref>. Ирвэс ихэр зулзага төрүүлэх нь маш цөөн. Хааяа ихэр зулзага төрүүлэх боловч 2-оос дээшилдэггүй.<ref name=Trust>{{cite web | work = Snow Leopard Trust | year = 2008 | url = http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | title = Snow Leopard Fact Sheet | accessdate = 2008-10-23 | archive-date = 2008-09-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080920203513/http://www.snowleopard.org/external_files/media/Snow-Leopard-Fact-Sheet.pdf | url-status = dead }}</ref> Ирвэс зузаан үстэй, суурь өнгө нь утаан саарлаас, гандуу шаравтар өнгөтэй, хэвлий нь цагаавтар. Бараан саарал, хар цагариган толботой, толгой дээрээ жижиг толботой бол хөл, сүүл нь том толботой.<ref name=Trust/> Ирвэс уулын хүйтэн орчинд дасан зохицсон, бие бахим, үс зузаан, чих жижиг дугуй байдаг тул дулаан бага алддаг. Тавхай өргөн байдаг нь цасан дээр явахад жингээ жигд хуваарилахад хэрэгтэй бөгөөд тавхайндаа үстэй байдаг нь эгц, тогтворгүй гадаргуу дээр явахад тусалдгаас гадна дулаан алдагдлыг багасгадаг. Ирвэсийн сүүл урт, уян хатан байдаг нь тэнцвэрээ олоход нь дэм болдог. Сүүл нь зузаан үсээр бүрхэгдсэн байдаг нь дулаан алдагдлыг багасгадгаас гадна, унтахдаа нүүрээ хучдаг хөнжлийн үүрэг гүйцэтгэнэ.<ref name=Trust/><ref name=NatGeog>{{cite web | work = National Geographic | year = 2008 | url = http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/snow-leopard.html | title = Snow Leopard profile | accessdate = 2008-10-23}}</ref> == Нэршил == Цоохор ирвэсийн зулзагыг [[гүем]], эрийг нь гэнд, эмийг гинс гэнэ. Хоч(Цаст уулын эзэн) == Тоо толгой == Монгол оронд бие гүйцсэн цоохор ирвэсийн тоо толгой 806-1,127 буюу дунджаар 953 гэсэн үр дүн гарсан байна. Цоохор ирвэс Монгол Алтай, Говь-Алтай, Хангай, Соёны нуруудыг дамнан ойролцоогоор 327 мянган км квадрат газар нутагт тархан амьдарч байгаа аж. Ингэснээр Монгол орон дэлхийд цоохор ирвэсийн тоо толгойгоороо Хятад улсын дараа буюу хоёр дахь том популяц бүхий улс болж буй талаар Экологийн Цагдаагийн Албанаас мэдээллээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Uncia uncia}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2008/06/snow-leopards/winter-photography Snow leopard photo gallery at National Geographic] * ARKive - [https://web.archive.org/web/20061216155453/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Uncia_uncia/ images and movies of the Snow leopard ''(Uncia uncia)''] * [https://web.archive.org/web/20060424165429/http://www.pbs.org/wnet/nature/snowleopard/index.html PBS Nature: ''Silent Roar: Searching for the Snow Leopard''] * [http://www.snowleopardnetwork.org Snow Leopard Network] * [http://www.snowleopard.org/ Snow Leopard Trust] * [http://www.snowleopardconservancy.org/ Snow Leopard Conservancy] ([https://web.archive.org/web/20100304102555/http://www.snowleopardconservancy.org/pics/rangemap.jpg detailed range map]) * [https://web.archive.org/web/20080516020705/http://www.wildnet.org/snowleopard.htm Wildlife Conservation Network (WCN)] [[Ангилал:Мийнхэн]] akujku8mzfn8tad5a72ujy0km3bw7jt 0 10845 864846 720416 2026-08-05T17:55:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864846 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Марзикийн хүрэн баавгай | image = Orso bruno marsicano.jpg | image_width = 200px | status = CR | status system = IUCN3.1 | extinct = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Ursidae]] | genus = ''[[ursus (biology)|Ursus]]'' | species = ''[[Brown Bear|U. arctos]]'' | subspecies = Марзикийн хүрэн баавгай | trinomial = ''Ursus arctos marsicanus'' | trinomial_authority = }} '''Марзикийн хүрэн баавгай''' (''Ursus arctos marsicanus'') буюу '''Апеннинийн хүрэн баавгай''' [[Итали]]йн Абруццогийн үндэсний парк болон Монтае дел Морронегоор тархалт нь хязгаарлагдах, [[хүрэн баавгай]]н нэн ховор дэд зүйл юм. Нийт 30 тоотой, Трентинод дахиад тав байж магадгүй.<ref>{{cite book |last=Paynton |first=Brian |title=In Bear Country |url=https://archive.org/details/inbearcountryglo0000payt |year=2006 |publisher=Old Street |location=London | isbn=9781905847143 }}</ref> Маахай нь 95-130 кг, босохоороо 1.8-1.9 м өндөр. Үлдсэн цөөн тоо толгойд учирч буй аюулыг дурдвал орон нутагт хөдөө аж ахуйн оронд, барилга байгууламж ихээр барьж эхэлсэн, түүнчлэн хулгайн ан,<ref>{{cite news | last = Hooper | first = John | title = Italy battles to save the last of its wild bears | work = [[The Guardian]] | date = [[2004-08-24]] | url = http://www.guardian.co.uk/international/story/0,,1287759,00.html | accessdate = 2007-08-16}}</ref> хордуулж алах зэргээр аюул учруулж байна. ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Баавгайнхан]] 3shexm9gy53ffqbmny62kuljevkrf8b 0 10953 864973 743519 2026-08-05T20:04:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864973 wikitext text/x-wiki {{Олимпын төрөл-Толгой |спорт = Хоккей |зураг=Ice hockey pictogram.svg |nogen=yes |он дараалал= [[1920 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1920]]{{•}} [[1924 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1924]]{{•}} [[1928 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1928]]{{•}} [[1932 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1932]]{{•}} [[1936 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1936]]{{•}} [[1948 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1948]]<br />[[1952 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1952]]{{•}} [[1956 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1956]]{{•}} [[1960 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1960]]{{•}} [[1964 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1964]]{{•}} [[1968 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1968]]{{•}} [[1972 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1972]]<br />[[1976 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1976]]{{•}} [[1980 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1980]]{{•}} [[1984 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1984]]{{•}} [[1988 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1988]]{{•}} [[1992 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1992]]{{•}} [[1994 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1994]]<br />[[1998 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1998]]{{•}} [[2002 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2002]]{{•}} [[2006 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2006]]{{•}} [[2010 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2010]]{{•}} [[2014 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2014]]{{•}} [[2018 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2018]] |Бусад холбоос=[[Хоккей]] }} [[Хоккей]]н тэмцээн [[Олимпын наадам|Олимпын наадмын]] тавцанд 1920 онд гарч иржээ. Анх [[Антверпений олимп|1920 оны зуны олимпын]] хөтөлбөрт багтсан бол 1924 оноос [[Өвлийн олимп]]ын наадмын бүрэн эрхт гишүүн болсон байна. Олимпын наадам нь саяхан болтол сонирхогчид л оролцох эрхтэй тэмцээн байсан тул Хойд Америкийн Үндэсний Хоккейн Лиг буюу [[NHL]] болон бусад мэргэжлийн лигийн тоглогчид оролцох боломжгүй байв. Эхний 30 жилийн хугацаанд 7 олимпын 6-д нь Канадын баг алтан медаль хүртсэн бөгөөд Чехословак, Швед, АНУ-ын багууд хүчтэй өрсөлдөж байлаа. ЗХУ-ын баг 1956 оноос олимпод оролцож эхэлмэгц Канадаас давуу байр суурийг нь булаан авч, оролцсон 9 олимпоосоо 6 алтан медаль хүртсэн билээ. Канадын ихэнх шилдэг хоккейчид нь мэргэжлийн тамирчид байсан тул Канадын Сонирхогчдын Хоккейн Холбоо мэргэжлийн тамирчдын олимпод оролцуулахаар хөөцөлдөж эхэлсэн. Урт удаан хугацааны мэтгэлцээний үр дүнд [[Олон Улсын Олимпын Хороо]] 1988 оны олимпын дараа болсон чуулганаараа мэргэжлийн тамирчдыг олимпод оролцуулахыг зөвшөөрсөн байна. Гэвч олимпын тоглолт NHL-ийн улирлын дундуур явагддаг тул өөрийн лигийн тамирчдаа оролцуулахыг зөвшөөрөхгүй л байв. 1992 оны 7 сард ОУОХ эмэгтэйчүүдийн хоккейн спортыг олимпын их гэр бүлд багтаасан бөгөөд эмэгтэйчүүд 1998 оноос олимпын медалийн төлөө өрсөлдөж эхэлжээ. Энэ хугацаанд АНУ, Канадын багуудын аль ялсан нь алтан медаль хүртдэг уламжлал тогтоод байна. 1998 оны олимпын өмнө NHL тоглогчдоо олимпын наадмын шигшээ тоглолтуудад оролцуулахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргасан боловч Топ-6 (Канад, Чех, Финлянд, АНУ, ОХУ, Швед) багт ашигтай шийдвэр болсон гэдэг шалтгаанаар 2006 оны олимпын өмнө өөрчлөгдөж, мэргэжлийн тамирчид хэсгийн тоглолтоос эхлэн оролцох болж, багууд хэсэгтээ 5 тоглолт хийх болсон байна. == Статистик == === Оролцсон улсууд === ;Тайлбар {| class="wikitable" |- | align=center| # | Эзэлсэн байр. |- | align=center| =# | Хувааж эзэлсэн байр. |- | align=center| – | Оролцоогүй. |- | align=center| Q | Оролцох эрхээ авсан. |- | align=center| DQ | Тэмцээний үеэр хасагдсан. |- | bgcolor=F0F0F0| | Тэр үед тухайн улс оршин байгаагүй. |- | colspan=2| Зүүлт: <ref>{{cite journal|title=Ice hockey and Olympism|journal=Olympic Review|publisher=International Olympic Committee|year=1984|url=http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv4n2/JOHv4n2c.pdf|format=PDF|access-date=2009-03-10|archive-date=2012-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402012243/http://www.la84foundation.org/SportsLibrary/JOH/JOHv4n2/JOHv4n2c.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sports-reference.com/olympics/sports/ICH/ |title=Ice hockey - Olympics|publisher=Sports-reference.com|accessdate=2009-03-09}}</ref> |} ;Эрэгтэй: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Улс ! width=20px| [[1920 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1920]] ! width=20px| [[1924 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1924]] ! width=20px| [[1928 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1928]] ! width=20px| [[1932 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1932]] ! width=20px| [[1936 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1936]] ! width=20px| [[1948 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1948]] ! width=20px| [[1952 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1952]] ! width=20px| [[1956 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1956]] ! width=20px| [[1960 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1960]] ! width=20px| [[1964 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1964]] ! width=20px| [[1968 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1968]] ! width=20px| [[1972 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1972]] ! width=20px| [[1976 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1976]] ! width=20px| [[1980 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1980]] ! width=20px| [[1984 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1984]] ! width=20px| [[1988 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1988]] ! width=20px| [[1992 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1992]] ! width=20px| [[1994 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1994]] ! width=20px| [[1998 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1998]] ! width=20px| [[2002 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2002]] ! width=20px| [[2006 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2006]] ! width=20px| [[2010 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2010]] ! width=20px| [[2014 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2014]] ! width=20px| [[2018 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2018]] ! width=20px| [[2022 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2022]] ! Нийт |- |align=left|{{AUS}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''1''' |- |align=left|{{AUT}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|05|nr,&#61;5}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|&#61;7}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||10||{{Sort|98|–}}||13||13||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|10|&#61;9,10}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||12||14||12||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||10||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''13''' |- |align=left|{{BLR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|&#61;5,7}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|98|–}} ||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''3''' |- |align=left|{{BEL}}||{{Sort|07|nr,7}}||{{Sort|07|nr,&#61;7}}||{{Sort|08|nr,&#61;8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|13|&#61;13}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''4''' |- |align=left|{{BUL}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||12||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''1''' |- |align=left|{{CAN}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|07|7}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|11|Q}}||'''22''' |- |align=left|{{CHN}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|12|Q}}||'''0''' |- |align=left|{{CZE}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|07|&#61;5,7}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|11|Q}}||'''7''' |- |align=left|{{TCH}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|06|&#61;5}}||{{Sort|07|nr,&#61;5}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|06|6}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''16''' |- |align=left|{{FIN}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|06|6}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|07|7}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|06|&#61;5,6}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{sort|06|6}}||{{Sort|11|Q}}||'''17''' |- |align=left|{{FRA}}||{{Sort|06|nr,6}}||{{Sort|05|&#61;5}}||{{Sort|06|nr,&#61;5}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|&#61;9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||14||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||11||{{Sort|08|8}}||10||11||14||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''10''' |- |align=left|{{GER}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|nr,&#61;8}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|05|&#61;5}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|08|&#61;5,8}}||10|||11||{{Sort|98|–}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|11|Q}}||'''10''' |- |align=left|{{FRG}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|11|(EUA)}}||{{Sort|10|(EUA)}}||{{Sort|17|(EUA)}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|07|7}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|10|&#61;9,10}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''7(10)''' |- |align=left|{{GDR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''1''' |- |align=left|{{EUA}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|07|7}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''3*''' |- |align=left|{{GBR}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''4''' |- |align=left|{{HUN}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|11|nr,11}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|&#61;7}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||16||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''3''' |- |align=left|{{ITA}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|&#61;9}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|98|–}}||15||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|&#61;9,9}}||{{Sort|98|–}}||12||{{Sort|09|9}}||12||{{Sort|98|–}}||11||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''9''' |- |align=left|{{JPN}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|11|&#61;9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||11||10||{{Sort|09|9}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|12|&#61;11,12}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||13||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''8''' |- |align=left|{{KAZ}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|&#61;5,8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''2''' |- |align=left|{{LAT}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|14|&#61;13}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|9}}||12||12||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''5''' |- |align=left|{{NED}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|&#61;9,9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''1''' |- |align=left|{{NOR}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||10||11||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|11|&#61;11,11}}||{{Sort|12|&#61;11,12}}||12||{{Sort|09|9}}||11||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||10||{{Sort|12|12}}||{{sort|08|8}}||{{Sort|97|}}||'''12''' |- |align=left|{{OAR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''1*''' |- |align=left|{{POL}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|10|nr,&#61;8}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|12|&#61;9}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|07|&#61;7,7}}||{{Sort|08|8}}||10||11||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|97|}}||'''13''' |- |align=left|{{ROU}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||12||12||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|08|&#61;7,8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''4''' |- |align=left|{{RUS}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|13|}}|{{Sort|99|(EUN)}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|13|(OAR)}}||{{Sort|11|Q}}||'''6(8)''' |- |align=left|{{SVK}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|06|6}}||10||13||{{Sort|05|5}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|11|11}}||11||{{Sort|97|}}||'''7''' |- |align=left|{{SLO}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{sort|09|9}}||{{Sort|97|}}||'''2''' |- |align=left|{{KOR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||12||{{Sort|97|}}||'''1''' |- |align=left|{{URS}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''9''' |- |align=left|{{SWE}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|06|&#61;5}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|05|&#61;5,5}}||{{Sort|05|&#61;5,5}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{sort|05|5}}||{{Sort|11|Q}}||'''22''' |- |align=left|{{SUI}}||{{Sort|05|nr,5}}||{{Sort|08|nr,&#61;7}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|15|&#61;13}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|09|9}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||10||11||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||10||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||11||{{Sort|06|6}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|09|9}}||10||{{Sort|11|Q}}||'''17''' |- |align=left|{{UKR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||10||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||'''1''' |- |align=left|{{EUN}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''1*''' |- |align=left|{{USA}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|04|dq,4}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|06|6}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|06|&#61;5,6}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|08|8}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||{{sort|07|7}}||{{Sort|11|Q}}||'''23''' |- |align=left|{{YUG}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||14||{{Sort|09|9}}||11||10||{{Sort|98|–}}||{{Sort|11|&#61;11,11}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||'''5''' |- style="background:#ddd" class="sortbottom" |align=left|'''Оролцсон баг'''||'''7'''||'''8'''||'''11'''||'''4'''||'''15'''||'''9'''||'''9'''||'''10'''||'''9'''||'''16'''||'''14'''||'''11'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''14'''||'''14'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||'''12'''||||'''271''' |} ;Эмэгтэй: {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Улс ! width=20px| [[1998 оны олимпийн хоккейн тэмцээн|1998]] ! width=20px| [[2002 оны олимпийн хоккейн тэмцээн|2002]] ! width=20px| [[2006 оны олимпийн хоккейн тэмцээн|2006]] ! width=20px| [[2010 оны олимпийн хоккейн тэмцээн|2010]] ! width=20px| [[2014 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2014]] ! width=20px| [[2018 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2018]] ! width=20px| [[2022 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2022]] ! Нийт |- |align=left|{{CAN}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|98|}}||'''6''' |- |align=left|{{CHN}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|98|–}}||7||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|10|Q}}||'''3''' |- |align=left|{{FIN}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||{{Sort|98|}}||'''6''' |- |align=left|{{GER}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|}}||'''3''' |- |align=left|{{ITA}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|}}||'''1''' |- |align=left|{{JPN}}||{{Sort|06|6}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||6||{{Sort|98|}}||'''3''' |- |align=left|{{KAZ}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|08|8}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|}}||'''1''' |- |align=left|{{COR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||8||{{Sort|98|}}||'''1''' |- |align=left|{{OAR}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|99|}}||4||bgcolor=F0F0F0|{{Sort|98|}}||'''1*''' |- |align=left|{{RUS}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|05|5}}||{{Sort|06|6}}||6||{{Sort|06|dq,6}}||{{Sort|98|(OAR)}}||{{Sort|98|}}||'''4(5)''' |- |align=left|{{SVK}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||8||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|}}||'''1''' |- |align=left|{{SWE}}||{{Sort|05|5}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||{{Sort|04|4}}||{{Sort|04|4}}||7||{{Sort|98|}}||'''6''' |- |align=left|{{SUI}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|98|–}}||{{Sort|07|7}}||5||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||5||{{Sort|98|}}||'''4''' |- |align=left|{{USA}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=cc9966|{{Sort|03|3}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=silver|{{Sort|02|2}}||bgcolor=gold|{{Sort|01|1}}||{{Sort|98|}}||'''6''' |- style="background:#ddd" class="sortbottom" |align=left|'''Оролцсон баг'''||'''6'''||'''8'''||'''8'''||'''8'''||'''8'''||'''8'''||||'''46''' |} === Медальтнууд === {{гол|Олимпын медальтнуудын жагсаалт (хоккей)}} ;Эрэгтэй: [[Зураг:Austria vs Latvia WOlympics 2002.jpg|right|thumb|2002 оны олимпын хоккейн тэмцээний хэсгийн тоглолтод Австри, Латвийн багууд өрсөлдөж байгаа нь.]] [[Зураг:Americans running up.jpg|right|thumb|2006 оны олимпод АНУ-ын баг бие халаалтаа хийж байгаа нь.]] [[Зураг:Turin 2006 République tchèque.jpg|right|thumb|2006 оны олимпын хүрэл медальт Чехийн баг.]] {| {{Медальтнуудын жагсаалт|class=wikitable sortable|type=Олимп|width=150|labelwidth=190}} |- |[[1920 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1920 Антверпен]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{TCH}} |- |[[1924 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1924 Шамони]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{GBR}} |- |[[1928 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1928 Сан-Мориц]]||{{CAN}}||{{SWE}}||{{SUI}} |- |[[1932 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1932 Лэйк-Плэсид]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{GER}} |- |[[1936 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1936 Гармиш-Партенкирхен]]||{{GBR}}||{{CAN}}||{{USA}} |- |[[1948 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1948 Сан-Мориц]]||{{CAN}}||{{TCH}}||{{SUI}} |- |[[1952 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1952 Осло]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{SWE}} |- |[[1956 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1956 Кортина д'Ампеццо]]||{{URS}}||{{USA}}||{{CAN}} |- |[[1960 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1960 Ско-Валли]]||{{USA}}||{{CAN}}||{{URS}} |- |[[1964 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1964 Инсбрук]]||{{URS}}||{{SWE}}||{{TCH}} |- |[[1968 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1968 Гренобль]]||{{URS}}||{{TCH}}||{{CAN}} |- |[[1972 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1972 Саппоро]]||{{URS}}||{{USA}}||{{TCH}} |- |[[1976 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1976 Инсбрук]]||{{URS}}||{{TCH}}||{{FRG}} |- |[[1980 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1980 Лэйк-Плэсид]]||{{USA}}||{{URS}}||{{SWE}} |- |[[1984 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1984 Сараево]]||{{URS}}||{{TCH}}||{{SWE}} |- |[[1988 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1988 Калгари]]||{{URS}}||{{FIN}}||{{SWE}} |- |[[1992 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1992 Альбервилль]]||{{EUN}}||{{CAN}}||{{TCH}} |- |[[1994 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1994 Лиллехамер]]||{{SWE}}||{{CAN}}||{{FIN}} |- |[[1998 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1998 Нагано]]||{{CZE}}||{{RUS}}||{{FIN}} |- |[[2002 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2002 Солт Лэйк Сити]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{RUS}} |- |[[2006 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2006 Турин]]||{{SWE}}||{{FIN}}||{{CZE}} |- |[[2010 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2010 Ванкувер]]|| {{CAN}}||{{USA}} ||{{FIN}} |- |[[2014 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2014 Сочи]]||{{CAN}}||{{SWE}}||{{FIN}} |- |[[2018 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2018 Пёнчан]]||{{OAR}}||{{GER}}||{{CAN}} |- |[[2022 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2022 Бээжин]]|| || || |} ;Эмэгтэй: {| {{Медальтнуудын жагсаалт|class=wikitable sortable|type=Олимп|width=150|labelwidth=190}} |- |[[1998 оны олимпын хоккейн тэмцээн|1998 Нагано]]||{{USA}}||{{CAN}}||{{FIN}} |- |[[2002 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2002 Солт Лэйк Сити]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{SWE}} |- |[[2006 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2006 Турин]]||{{CAN}}||{{SWE}}||{{USA}} |- |[[2010 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2010 Ванкувер]]|| {{CAN}}|| {{USA}}|| {{FIN}} |- |[[2014 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2014 Сочи]]||{{CAN}}||{{USA}}||{{SUI}} |- |[[2018 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2018 Пёнчан]]||{{USA}}||{{CAN}}||{{FIN}} |- |[[2022 оны олимпын хоккейн тэмцээн|2022 Бээжин]]|| || || |} === Медалийн хүснэгт === [[Зураг:Team Canada.jpg|right|thumb|2006 оны олимпод оролцсон Канадын шигшээ баг.]] [[Зураг:Russian Running up.jpg|right|thumb|2006 оны олимпод ОХУ-ын шигшээ баг бие халаалт хийж буй нь.]] Олимпын наадмын хоккейн тэмцээнээс авсан медалийн нь тоогоор улс орнуудыг жагсаасан хүснэгт. ====Эрэгтэй==== {| {{Медалийн жагсаалт|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{CAN}}||9||4||3||16 |- |2||align=left|{{URS}}||7||1||1||9 |- |3||align=left|{{USA}}||2||8||1||11 |- |4||align=left|{{SWE}}||2||3||4||9 |- |rowspan=2|5||align=left|{{CZE}}||1||0||1||2 |- |align=left|{{GBR}}||1||0||1||2 |- |rowspan=2|6||align=left|{{OAR}}||1||0||0||1 |- |align=left|{{EUN}}||1||0||0||1 |- |9||align=left|{{TCH}}||0||4||4||8 |- |10||align=left|{{FIN}}||0||2||4||6 |- |rowspan=2|11||align=left|{{GER}}||0||1||1||2 |- |align=left|{{RUS}}||0||1||1||2 |- |13||align=left|{{SUI}}||0||0||2||2 |- |14||align=left|{{FRG}}||0||0||1||1 |- class="unsortable" !colspan=2| Нийт||24||24||24||72 |} ====Эмэгтэй==== {| {{Медалийн жагсаалт|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{CAN}}||4||2||0||6 |- |2||align=left|{{USA}}||2||3||1||6 |- |3||align=left|{{SWE}}||0||1||1||2 |- |4||align=left|{{FIN}}||0||0||3||3 |- |5||align=left|{{SUI}}||0||0||1||1 |- class="unsortable" !colspan=2| Нийт||6||6||6||18 |} == Эшлэл == <references/> == Ном зүй == * {{cite book|last= Wallechinsky|first= David|authorlink= David Wallechinsky|title= The Complete Book of the Winter Olympics, Turin 2006 Edition|url= https://archive.org/details/completebookofwi0000wall_2006|year= 2005|publisher= SportClassic Books|isbn= 978-1-894963-45-9}} * {{Cite book|publisher=Key Porter Books|year=2007|title=World of Hockey: Celebrating a Century of the IIHF|url=https://archive.org/details/worldofhockeycel0000unse|year=2008|author=Szemberg, Szymon; Podnieks, Andrew|ISBN=1551683075}} * {{Cite book|publisher=NDE Publishing|year=2002|title=Kings of the Ice: A History of World Hockey|url=https://archive.org/details/kingsoficehistor0000unse|year=2002|author=Podnieks, Andrew; Gibbons, Denis; Wawanash, Sheila; Barta, Pavel; Ryzkov, Dimitry; Ratschunas, Tom|ISBN=1553210999}} == Гадаад холбоосууд == {{Commonscat|Ice hockey at the Olympics|Олимпын хоккейн тэмцээн}} * [http://www.olympic.org/uk/athletes/results/search_r_uk.asp IOC results database] * [https://web.archive.org/web/20090501145239/http://www.la84foundation.org/5va/review_frmst.htm Olympic Review and Revue Olympique]. LA84 Foundation * [http://www.olympicgameswinners.com/ Reference book about all Olympic Medalists of all times] * [http://www.iihf.com/iihf-home/home.html International Ice Hockey Federation] - Official website - [http://www.iihf.com/home-of-hockey/championships/olympics.html Olympics] {{Олимпын спортууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Олимпын мөсний хоккейн тэмцээн| ]] r7q5a332qqbdg3m4aq2xxv4jgdkuvkv 0 10975 864740 859282 2026-08-05T16:08:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864740 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Орос-Японы дайн |partof= |image=[[Файл:RUSSOJAPANESEWARIMAGE.jpg|300px]] |caption=Дээд талд: Оросын байлдааны хөлөг онгоц ''Паллада'' [[Порт-Артур]]ын орчимд довтолгоонд өртөж байгаа нь<br />Зүүнээс цагийн зүүний дагуу: Японы явган цэргүүд [[Ялу голын тулалдаан (1904)|Ялу голыг гаталж байна]], Оросын морин цэргүүд [[Мүгдэн]]д, Оросын байлдааны хөлөг онгоц ''Варяг'' ба буут хөлөг онгоц ''Кореец'' [[Чемульпогийн булан]]д, Оросын цэргүүд Порт-Артурт Японы амь үрэгдсэн цэргүүдийн дэргэд. |date=[[1904]] оны [[2 сарын 8]] – [[1905]] оны [[9 сарын 5]] |place=[[Манжуур]], [[Шар тэнгис]] |casus=[[Манжуур]], [[Солонгосын хойг]]т нөлөөгөө тогтоох өрсөлдөөн |territory= Солонгосын хойгт Японы хяналт тогтсон ба Өмнөд Сахалины арал, Өмнөд Манжуурын төмөр замыг Япон мэдэлдээ авсан |result=Хаант оросын бүрэн ялагдал ба [[Портсмутын гэрээ]] |combatant1=[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Оросын Хаант Улс]] |combatant2=[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Японы эзэнт гүрэн]] |commander1=[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Хаант Орос Улс]] [[II Николай|Эзэн хаан Николай II]]<br />[[Файл:Flag of Russia (bordered).svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Алексей Куропаткин]]<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Степан Макаров]]{{KIA}}<br />[[Файл:Naval ensign of Russia.svg|20px|Оросын Хаант Улс]] [[Зиновий Рожественский]] |commander2=[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Эзэн Хаан Мэйжи]]<br />[[Файл:Flag_of_Japan_(bordered).svg|20px|]] [[Оояма Ивао]]<br />[[Файл:Naval_Ensign_of_Japan.svg|20px|]] [[Тоого Хэйхачиро]] |strength1= |strength2= |casualties1=31,458 алагдсан |casualties2=58,812 }} '''1904-1905 оны Орос-Японы дайн''' ({{lang-ja|日露戦争, にちろせんそう}}, [[Орос хэл|орос]]. ''Русско-японская война'') -[[Оросын Хаант Улс]], [[Японы эзэнт гүрэн|Японы эзэнт гүрний]] хооронд [[Манжуур]], [[Солонгос]], [[Шар тэнгис]]<nowiki/>т өөрийн эрх мэдлийг тогтоох ашиг сонирхолын зөрчилдөөнөөс үүсч 38 орныг хамарч, 1904 оны 2-р сарын 9-нд эхлээд–1905 оны 9-р сарын 5-нд дууссан [[дайн]] юм. [[Англи хэл]]ний зарим эх сурвалжид '''Манжуурын аян дайн''' гэж бичигдсэн байдаг. Дайны гол үйл ажиллагаа нь Өмнөд Манжуур, ялангуяа [[Ляодунгийн хойг]], [[Мүгдэн]]гийн орчим, мөн [[Солонгосын хойг]], Японы орчим, [[Шар тэнгис|Шар тэнгист]] явагдсан байна. Оросууд тэнгисийн цэрэг, худалдаа наймааны зорилгоо хангахын тулд [[Номхон далай]]д гарах, өвөл хөлддөггүй боомттой болохыг эртнээс хүссээр ирсэн юм. Тэдний Номхон далайд гарах гол гарц [[Владивосток]] нь зөвхөн зун л ашиглах боломжтой байсан бол [[Порт-Артур]] (өнөөгийн хятадын [[Далянь]] хот) өвөл хөлдөдгүй жил тойрон ашиглагддаг боомт байлаа. [[Япон-Манжийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа 1903 оноос Оросын хаант улс, Японы эзэнт гүрний хоорондын яриа, хэлэлцээнүүд үр дүнд хүрээгүй байна. Япончууд өөрсдийн Солонгос дахь нөлөөгөө хадгалахын тулд дайныг сонгосон. Оросын тал ч дотоодод нь хэд хэдэн томоохон хэмжээний ажил хаялт, үймээн самуун гараад байсан тул дайн нь иргэдийнхээ Засгийн газрын эсрэг хандлагыг эх оронч үзэл рүү чиглүүлж чадна гэж үзэж байжээ.<ref>{{Cite book | last=Tolf | first=Robert W. | authorlink= | coauthors= | title=The Russian Rockefellers: the saga of the Nobel family and the Russian oil industry | url=https://archive.org/details/russianrockefell0000unse | date=1976 | publisher=Hoover Institution Press, Stanford University | location=Stanford, Calif. | isbn=978-0-8179-6581-5 | page=[https://archive.org/details/russianrockefell0000unse/page/156 156]}}</ref> Дэлхий дахины таамаглаагүй явдал болж, өсч өндийж буй Япончууд Оросын хүчний эсрэг дараалсан ялалтууд байгуулсан юм. Тэдгээр ялалт нь Зүүн Ази дахь хүчний харьцааг эрс өөрчилж, Японыг дэлхийн тавцанд их гүрнүүдтэй мөр зэрэгцэн алхах болсныг илтгэсэн явдал байлаа. Дайнд ялагдсан явдал нь Хаант Орос Улсын ялзарсан Засгийн газрын эсрэг өргөн олныг хамарсан тэмцэл өрнөхөд хүргэж, [[Оросын 1905 оны хувьсгал]] гарсан билээ. '''Орос'''. Оросын [[II Николай]] хаан дипломат болон цэргийн бэлтгэл хийж их зүйл амжуулжээ. Эзэн хаан II Николай хаанчлалын эхний хагаст Оросын гадаад бодлогод хамгийн түрүүнд Алс Дорнодын асуудал - "Азийн агуу хөтөлбөр" байсан: Ревел (өнөөгийн Таллин) хотод Германы эзэн хаан II Вильхельмтэй уулзах үеэр Зүүн Азид Оросын нөлөөг бэхжүүлэх нь түүний Засгийн газрын үүрэг гэж Оросын хаан нуулгүй хэлж байжээ. Үүнд: [[Австри]]<nowiki/>тай хийсэн хэлэлцээр, Германтай харилцаагаа сайжруулах нь Оросын ар талыг баттай хангаж өгсөн; Сибирийн замыг барьж, флотыг бэхжүүлэх нь түүнд материаллаг боломж олгосон байна. Мөн Оросын хаант Засгийн газрын удирдлагын хүрээнд Оросын том хүчнээс Япон эмээж шууд дайралт хийхээс татгалзана гэсэн итгэл бат оршиж байсан. '''Япон.''' 1868 онд Японы Мэйжийн сэргээн босголт шинэчлэлийн дараа улс орны эдийн засгийг томоохон хэмжээний шинэчлэл хийж 1890-ээд оны дунд үеэс Япон улс газар нутгаа тэлэх бодлого хэрэгжүүлсэн бөгөөд юуны түрүүнд газарзүйн хувьд ойрхон Солонгост санаархаж байв. Хятадын эсэргүүцэлтэй тулгарсан Япон "Хятад-Японы дайн"-аар (1894-1895) Хятадыг бут ниргэж [[Шимоносекийн гэрээ]] байгуулаад байсан үе юм. == Дайны явц == 1903 онд Солонгос, хятадын хил орчим дахь Оросын ойн концессын маргаан, Манжуурын өргөн уудам газар нутгийг оросууд эзэмших сонирхол Орос-Японы харилцааг эрс хурцатгасан юм. [[Алс Дорнод]] дахь Оросын цэргийн оролцоо сул байсан ч [[II Николай]] хаан буулт хийсэнгүй, учир нь Оросын хувьд нөхцөл байдал нь түүний бодлоор өвөл хөлдөдгүй тэнгисийн эрэг рүү нэвтрэх асуудал давамгайлж байв. 1904 оны 1-р сарын 27-ны (2-р сарын 9) шөнө албан ёсоор дайн зарлаагүй Порт-Артурын гадна талын зам дээр Японы усан цэргийн флот Оросын цэргийн флот руу гэнэтийн дайралт хийсэн нь Оросын Номхон далай дахь хамгийн хүчирхэг хөлөг онгоцуудыг устгаж улмаар 1904 оны 2-р сард Японы цэргүүд Солонгост саадгүй нэвтрэн буух боломжтой болжээ. 5-р сард Оросын цэргийн командлалын идэвхгүй байдлыг далимдуулан Япончууд Квантунгийн хойгт цэргээ буулгаж, Порт-Артурыг Оростой холбосон төмөр замыг эзлэв. Үүний дараа Порт-Артур <abbr>1904 оны 12-р сарын 20-нд цайз бууж өгөхөд оросын цэргийн хөлөг онгоцуудыг устгасан юм.</abbr> 1905 оны 2-р сард Япончууд [[Мүгдэнгийн ерөнхий тулалдаан]]<nowiki/>д оросууд ялагдан ухарч, 1905 оны 5-р сарын 14-д [[Цушимагийн тулалдаан]]<nowiki/>д Балтийн тэнгисээс Алс Дорнод руу [[Балтын тэнгис|Балтын тэнгисээс]] дэлхийг бараг тойрон далайгаар татаж ирсэн Оросын усан цэргийн эскадрил ялагдсан байна. 1905 оны 8-р сарын 23-нд (9-р сарын 5) [[Портсмутийн энх тайвны гэрээ]]<nowiki/>гээр Орос улс [[Сахалин]] арлын өмнөд хэсэг, Ляодун хойг, Өмнөд Манжуурын төмөр зам зэргийг Японд шилжүүлсэнээр энэхүү дайн дууссан юм. == Эшлэл == <references/> == Ном зүй == * Connaughton, R.M., ''The War of the Rising Sun and the Tumbling Bear—A Military History of the Russo-Japanese War 1904–5'', London, 1988, ISBN 0-415-00906-5. * Paine, S.C.M., ''The Sino-Japanese War of 1894–1895: Perceptions, Power, and Primacy'', 2003, ISBN 0-521-81714-5 * Corbett, Sir Julian. ''Maritime Operations In The Russo-Japanese War 1904–1905''. (1994) Originally classified, and in two volumnes, ISBN 1-55750-129-7. * Grant, R., Captain, D.S.O. ''Before Port Arthur In A Destroyer''. (The Personal Diary Of A Japanese Naval Officer – Translated from the Spanish Edition by Captain R. Grant, D.S.O. Rifle Brigade). John Murray, Albemarle St. W. (1907). * Hough, Richard A. ''The Fleet That Had To Die''. Ballantine Books. (1960). * Jukes, Geoffry. ''The Russo-Japanese War 1904–1905''. Osprey Essential Histories. (2002). ISBN 978-1-84176-446-7. * Kowner, Rotem. ''Historical Dictionary of the Russo-Japanese War''. Scarecrow (2006). ISBN 0-8108-4927-5. * Kowner, Rotem (ed.). ''The Impact of the Russo-Japanese War''. Routledge (2007). ISBN 0-415-36824-3. * [[Edmund Morris (writer)|Morris]], Edmund (2002). [[Theodore Rex|''Theodore Rex'']][http://books.google.com/books?id=mHWGAAAACAAJ&dq=theodore+rex]. New York: Random House. 10-ISBN 0-8129-6600-7; 13-ISBN 978-0-8129-6600-8 * [[Aleksei Novikov-Priboy|Novikov-Priboy, Aleksei]]. ''Tsushima''. (An account from a seaman aboard the [[Japanese battleship Iwami|Battleship ''Orel'']] (which was captured at Tsushima). London: George Allen & Unwin Ltd. (1936). * [[Ian Nish|Nish]], Ian Hill. ''The Origins of the Russo-Japanese War''. London: [[Longman]] (1985) 0-582-49114-2 * Okamoto, Shumpei. ''The Japanese Oligarchy and the Russo-Japanese War''. Columbia University Press (1970). * Pleshakov, Constantine. ''The Tsar's Last Armada: The Epic Voyage to the Battle of Tsushima'' (2002). ISBN 0-465-05792-6. . * Saaler, Sven und Inaba Chiharu (Hg.). ''Der Russisch-Japanische Krieg 1904/05 im Spiegel deutscher Bilderbogen'', Deutsches Institut für Japanstudien Tokyo, (2005). * Seager, Robert. ''Alfred Thayer Mahan: The Man And His Letters''. (1977) ISBN 0-87021-359-8. * Semenov, Vladimir, Capt. ''The Battle of Tsushima''. E.P. Dutton & Co. (1912). * Semenov, Vladimir, Capt. ''Rasplata (The Reckoning)''. John Murray, (1910). * Strachan, Hew. (2001). [http://books.google.com/books?id=zv8Zrrt6vqgC&dq=ernest+troubridge+russo-japanese+war&source=gbs_summary_s&cad=0 ''The First World War: To Arms.''] Oxford: [[Oxford University Press]]. 10-ISBN 0-19-926191-1; 13-ISBN 978-0-19-926191-8 * Tomitch, V. M. ''Warships of the Imperial Russian Navy''. Volume 1, Battleships. (1968). * Warner, Denis & Peggy. ''The Tide at Sunrise, A History of the Russo-Japanese War 1904–1905''. (1975). ISBN 0-7146-5256-3. == Цахим холбоос == {{commonscat|Russo-Japanese War}} * [http://www.russojapanesewar.com/ Russo-Japanese War research society] * Text of the Treaty of Portsmouth: http://www.lib.byu.edu/~rdh/wwi/1914m/portsmouth.html * Russian Navy history of war: http://rusnavy.com/history/hrn10-e.htm * Meeting of Frontiers (Library of Congress): [https://web.archive.org/web/20110615062508/http://frontiers.loc.gov/intldl/mtfhtml/mfpercep/rj_mod.html Russo-Japanese Relations in the Far East] * [http://www.csmonitor.com/2005/1230/p04s01-woap.html Treaty of Portsmouth now seen as global turning point] from the ''[[Christian Science Monitor]]'', by Robert Marquand, 30 December 2005 * [[:s:The New Student's Reference Work/Russo-Japanese War, The|The New Student's Reference Work/Russo-Japanese War]] * [http://montenegrina.net/pages/pages1/istorija/cg_od_20vij_do_1_svj_rata/crnogorci_u_rusko_japanskom_ratu.htm Montenegrins in the Russo-Japanese War (Montenegrin)] * Database of Russian Army Jewish soldiers injured, killed, or missing in action from the war: http://www.bfcollection.net/fast/rjmain.html [[Ангилал:Орос-Японы дайн| ]] [[Ангилал:20-р зууны Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Мэйжийн эрин]] [[Ангилал:Азийн дайн]] [[Ангилал:20-р зууны дайн]] [[Ангилал:1904 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1905 оны зөрчилдөөн]] stzqnwpu1jsuflfg09jixw8kszzaa5d 0 10979 864948 775429 2026-08-05T19:42:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864948 wikitext text/x-wiki '''Магадлалын онол''' гэдэг нь [[Санамсаргүй үзэгдэл|санамсаргүй үзэгдлийн]] шинж чанарыг судалдаг, [[математик]]ийн салбар юм. == Түүх == Санамсаргүй үзэгдлүүдийн тухай математик дахь судалгаа 16, 17-р зууны үеэс эхтэй ч эхэндээ '''дискрет''' үзэгдлүүдийн тухай, голчлон [[комбинаторик]]ийн аргаар судалж байв. Сүүлд [[математик анализ]]ын аргаар '''тасралтгүй''' тархалтын тухай ойлголтыг оруулж ирэн судалж эхэлсэн байна. Орчин үеийн магадлалын онолын эцэг нь [[Андрей Колмогоров]] юм. Тэрээр Ричард фон Майзесын оруулж ирсэн [[түүврийн огторгуй]], мөн '''[[хэмжээсийн онол]]'''ыг ашиглан [[Колмогоровын аксиомууд]] гэж нэрлэгдэх болсон аксиомуудын системийг магадлалын онолд оруулж ирсэн нь 1933 он байлаа.<ref>{{Cite web |url=http://www.probabilityandfinance.com/articles/04.pdf |title="The origins and legacy of Kolmogorov's Grundbegriffe", by Glenn Shafer and Vladimir Vovk |access-date=2009-03-12 |archive-date=2012-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205182429/http://www.probabilityandfinance.com/articles/04.pdf |url-status=dead }}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{cite book | author = Pierre Simon de Laplace | year = 1812 | title = Analytical Theory of Probability}} :: The first major treatise blending calculus with probability theory, originally in French: ''Théorie Analytique des Probabilités''. * {{cite book | author = Andrei Nikolajevich Kolmogorov | year = 1950 | title = Foundations of the Theory of Probability| url = https://archive.org/details/foundationsofthe00kolm }} :: The modern measure-theoretic foundation of probability theory; the original German version (''Grundbegriffe der Wahrscheinlichkeitrechnung'') appeared in 1933. * {{cite book | author = Patrick Billingsley | title = Probability and Measure | url = https://archive.org/details/probabilitymeasu0000bill_x4n4 | publisher = John Wiley and Sons | location = New York, Toronto, London | year = 1979}} * {{cite book | author = Henk Tijms | year = 2004 | publisher = Cambridge Univ. Press | title = Understanding Probability| url = https://archive.org/details/understandingpro0000tijm_a4m4 }} :: A lively introduction to probability theory for the beginner. ==Монгол хүн== * {{cite book | last = Gut | first = Allan | title = Probability: A Graduate Course | url = https://archive.org/details/probabilitygradu0000guta | publisher = Springer-Verlag | year = 2005 | isbn = 0387228330 }} [[Ангилал:Магадлалын онол| ]] [[Ангилал:Математикийн салбар]] [[Ангилал:Стохастик]] {{Math-stub}} 8igjhe9wa1moc970wruvtz1u1f7ypy0 0 11014 865065 863555 2026-08-05T21:24:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865065 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британийн нэг хэсэг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | image_map = Northern Ireland in the UK and Europe.svg | image_flag = <!--Northern Ireland does not have a official flag, this article should not use a flag because none is officially recognized by the government of the state.--> | flag_alt = | native_name = {{ubl|{{native name|ga|Tuaisceart Éireann}}|{{native name|sco|Norlin Airlann}}}} | national_anthem = [[Умард Ирландын төрийн дуулал|Янз бүр]] | motto = | capital = [[Белфаст]] | coordinates = {{Coord|54|36|N|5|55|W|type:city}} | largest_city = Белфаст |country1_largest_city_type = city | languages_type = [[Умард Ирландын хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = {{Plainlist| [[Англи хэлний Ольстер аялга|Англи хэл]] • [[Ирланд хэл]]<ref name=":0">{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=7 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bills.parliament.uk/bills/3168/publications|title=Identity and Language (Northern Ireland) Act 2022 publications – Parliamentary Bills – UK Parliament}}</ref>}} | languages2_type = Орон нутгийн ба цөөнхийн хэл | languages2 =[[Ольстерийн Шотланд хэл]] | ethnic_groups = {{unbulleted list|96.8% [[Цагаан арьстан|Цагаан]]|1.6% [[Британийн ази хүмүүс|Ази]]|0.8% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]]|0.6% [[Хар Британичууд|Хар]]|0.2% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]|}} | ethnic_groups_ref = <ref name="Ethnic group census 2022"/> | ethnic_groups_year = 2021 | demonym = | religion = {{Plainlist| * 79.6% [[Христийн шашин|Христ]] * 17.4% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] * 1.3% [[Умард Ирланд дахь шашин шүтлэг|бусад]] * 1.6% хариулаагүй }} | religion_ref = <ref>{{Cite web |title=Northern Ireland Neighbourhood Information Service |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-religion.pdf |url-status=live |access-date=22 September 2022}}</ref> | religion_year = 2021 | politics_link = Умард Ирландын улс төр | legal_jurisdiction = [[Умард Ирландын хууль|Умард Ирланд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[Их Британи дахь эрх мэдэл шилжүүлэлт|шилжүүлсэн]] хууль тогтоох засаг | monarch = [[III Чарльз]] | first_minister = [[Мишель О’Нил]] | deputy_first_minister = [[Эмма Литтл-Пенгелли]] | secretary_of_state = [[Крис Хитон-Харрис]] | number_of_mps = 18 | sovereignty_type = [[Умард Ирландын түүх|Шилжүүлэлт]] | established_event1 = [[1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай акт|Ирландын засгийн газрын тухай акт]] | established_date1 = 5 сарын 3, 1921 | established_event2 = {{nowrap|[[1973 оны Умард Ирландын үндсэн хуулийн тухай акт|Үндсэн хуулийн тухай акт]]}} | established_date2 = 7 сарын 18, 1973 | established_event3 = {{nowrap|[[1974 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date3 = 7 сарын 17, 1974 | established_event4 = {{nowrap|[[1998 оны Умард Ирландын тухай акт|Умард Ирландын тухай акт]]}} | established_date4 = 11 сарын 19, 1998 | legislature = [[Умард Ирландын Ассамблей]] | area_rank = | area_km2 = 14130 | area_footnote = <ref name="ONS Countries">{{Cite web |title=The Countries of the UK |url=http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |url-status=live |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20150511003245/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/the-countries-of-the-uk/index.html |archive-date=11 May 2015 |access-date=7 July 2015 |website=ons.gov.uk |publisher=Office for National Statistics (United Kingdom) |ref=ONS Countries}}</ref> | area_sq_mi = 5456 | percent_water = | population_census = 1,903,100 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 135 | population_density_sq_mi = 349 | population_density_rank = | GVA_year = 2021 | GVA = £52 тэрбум<ref name="NI GDP">{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2021|date=2023-04-25|title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2021}}</ref> | GVA_per_capita = £27,154<ref name="NI GDP"/> | GVA_rank = | HDI_year = 2019 | HDI_change = <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.899<!--number only--> | HDI_ref = <ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817071140/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/GBR/?levels=1%2B4&interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2018&colour_scales=national |archive-date=17 August 2021 |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org}}</ref> | HDI_rank = | calling_code = [[Их Британи дахь утасны дугаар|+44]]{{ref label|footnote_c|c}} | currency_code = GBP | footnote_a = Умард Ирландын албан ёсны болон ''[[де-юре]]'' төрийн далбаа нь [[Юнион Жак]] юм.<ref>{{Cite web |date=8 November 2000 |title=The Flags Regulations (Northern Ireland) 2000 |url=http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20130902204715/http://www.legislation.gov.uk/nisr/2000/347/contents/made |archive-date=2 September 2013 |access-date=26 October 2019 |publisher=[[Government of the United Kingdom]]}}</ref> [[Ольстерийн Далбаа]]г 1953-1973 оны хооронд [[Умард Ирландын парламент]] ашиглаж байсан. Ольстерийн далбааг одоо үед зарим байгууллага зарим байгууллага, аж ахуйн нэгжүүд ашигладаг хэвээр байгаа бөгөөд үндэсний спортын баг болгон тоглохдоо Умард Ирландыг төлөөлөхөд ашигладаг. [[Умард Ирландын далбааны асуудал]] хуудсыг харна уу. | footnote_b = {{note|footnote_b}} Ирланд хэл нь Умард Ирландын албан ёсны хэл юм.<ref>{{Cite web |last=Ainsworth |first=Paul |date=6 December 2022 |title='Historic milestone' passed as Irish language legislation becomes law |url=https://www.irishnews.com/news/2022/12/06/news/_historic_milestone_passed_as_irish_language_legislation_becomes_law-2932333/ |access-date=10 December 2022 |website=The Irish News |language=en}}</ref> Англи хэл нь засгийн газар болон гадаад харилцааны ''[[де-факто]]'' хэл юм. Ирланд болон Ольстерийн Шотланд хэлнүүд нь хоёулаа хэлний комиссаруудтай<ref>{{Cite news |date=26 October 2022 |title=Irish language and Ulster Scots bill clears final hurdle in Parliament |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63402597 |access-date=10 December 2022}}</ref> ба Их Британид цөөнхийн хэл гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн.<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/AboutCharter/LanguagesCovered.pdf|title=Languages covered by the European Charter for Regional or Minority Languages}}</ref> | footnote_c = {{note|footnote_c}} Суурин утас руу залгахад +44-ийн араас дандаа 28 ордог. од нь Их Британид 028, Ирландын Бүгд Найрамдах Улсаас 048 дугаартай бөгөөд үүнийг дотоодын дуудлага гэж үздэг. }} '''Умард Ирланд''' ({{lang-en|Northern Ireland}}, {{lang-ga|Tuaisceart Éireann}}, [[Ольстерийн шотланд]]: ''Norlin Airlann'') [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад багтдаг улс бөгөөд<ref>{{Webarchiv|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp |wayback=20081220225201 |text=The Countries of the UK |archiv-bot=2026-04-30 18:33:30 InternetArchiveBot }} statistics.gov.uk, accessed 10 October, 2008. The [[Northern Ireland Act 1998]] describes Northern Ireland as "part of the United Kingdom". The term "[[constituent country]]" is sometimes applied to Northern Ireland by [[Unionist (Ireland)|Unionists]] and British sources.&nbsp;[http://www.opsi.gov.uk/ACTS/en2003/2003en33.htm] [https://web.archive.org/web/20050318104438/http://www.bbc.co.uk/northernireland/bbcandyou/accountable/charterrev4.shtml].</ref> [[Ирланд]] арлын зүүн хойд хэсэгт оршдог. Өмнөд ба баруун талаараа [[Бүгд Найрамдах Ирланд Улс]]тай хиллэдэг. 2001 оны тооллогоор хүн ам нь 1685000 байсан нь арлын нийт хүн амын дөрөвний нэг гаруй хувь буюу НВУ-ын хүн амын 3 хувийг бүрдүүлж байв. Умард Ирланд хуучин Ирландын Ольстер мужийн есөн гүнлигээс бүрддэг. 1920 оны Ирландын засгийн газрын тухай хуулийн дагуу 1921 оны 5-р сарын 3-нд НВУ-ын тусгай захиргааны нэгж болон байгуулагдсан<ref>Statutory Rules & Orders published by authority, 1921 (No. 533); Additional source for 3 May 1921 date: Alvin Jackson, ''Home Rule - An Irish History'', Oxford University Press, 2004, p198.</ref>. Гэхдээ үндсэн хуулийн үндэс суурь нь Их Британи, Ирландын хоорондох 1800 оны Холбооны тухай актаар тавигдсан. 50 гаруй жилийн турш өөрийн шилжилтийн засгийн газар, парламенттай байсан. Эдгээр байгууллагыг 1972 онд түдгэлзүүлж, 1973 онд бүрэн татан буулгасан бөгөөд шилжилтийг сэргээх оролдлогын дараа 1998 оны Умард Ирландын тухай хуулийн дагуу Умард Ирландын Гүйцэтгэх засаг, Умард Ирландын Ассемблейг байгуулсан. Ассемблей угсаатан хоорондын зөвшилцлийн ардчилсан зарчим дээр үндэслэн үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Умард Ирланд олон жилийн турш голдуу католик шашинт үндсэрхэг үзэлтнүүд болон голдуу протестант шашинт холбооны талынхны хоорондох харгис ширүүн угсаатан-улс төрийн зөрчил мөргөлдөөний () талбар болж байлаа.<ref>Northern Ireland LIFE & TIMES survey. Question: {{Webarchiv|url=http://www.ark.ac.uk/nilt/2005/Political_Attitudes/UNINATID.html |wayback=20110511052151 |text=Generally speaking, do you think of yourself as a unionist, nationalist or neither? |archiv-bot=2024-08-30 13:07:23 InternetArchiveBot }}, ARK Research, 2005</ref> Ерөнхийдөө үндсэрхэг үзэлтнүүд Умард Ирландыг Ирландын бусад хэсэгтэй улс төрийн талаар дахин нэгтгэхийг хүсдэг бол,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sinnfein.ie/policies/document/155 |wayback=20060716075752 |text=Strategy Framework Document: Reunification through Planned Integration: Sinn Féin’s All Ireland Agenda |archiv-bot=2023-09-26 19:52:35 InternetArchiveBot }} www.sinnfein.ie, accessed 2 August 2008</ref><ref>[http://www.sdlp.ie/policy_details.php?id=78 Policy Summaries: Constitutional Issues] www.sdlp.ie, accessed, 2 August 2008</ref> яльгүй олонхи болох холбооны талыг баримтлагчид нь Нэгдсэн Вант Улсын нэг хэсэг хэвээр үлдэхийг хүсдэг.<ref>[http://www.uup.org/policy/standing-up-for-northern-ireland/index.php Standing up for Northern Ireland] www.uup.org, accessed 2 August 2008 </ref> Холбооны талынхан нь өөрсдийгөө британичууд буюу ольстерчууд гэдэг бол үндсэрхэг үзэлтнүүд нь өөрсдийгөө ирландчууд гэцгээдэг. 1998 онд [[Белфастын хэлэлцээр]]т (буюу "Сайн Баасан гарагийн хэлэлцээр") гарын үсэг зурсны дараа мөргөлдөөнд оролцогч хагас цэрэгжсэн бүлгүүдийн ихэнх нь зэвсэгт ажиллагаагаа зогсоосон. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Нэмж унших материал == * Jonathan Bardon, ''A History of Ulster'' (Blackstaff Press, Belfast, 1992), ISBN 0-85640-476-4 * Brian E. Barton, ''The Government of Northern Ireland, 1920—1923'' (Athol Books, 1980). * Paul Bew, Peter Gibbon and Henry Patterson '' The State in Northern Ireland, 1921—72: Political Forces and Social Classes, Manchester'' (Manchester University Press, 1979) * {{cite book |author=[[Tony Geraghty]] |title=The Irish War |url=https://archive.org/details/irishwarhiddenco00mrto |publisher=Johns Hopkins University Press |year=2000 |isbn=0-8018-7117-4}} * Robert Kee, ''The Green Flag: A History of Irish Nationalism'' (Penguin, 1972–2000), ISBN 0-14-029165-2 * Osborne Morton, 1994. ''Marine Algae of Northern Ireland'' Ulster Museum, Belfast. * Henry Patterson, "Ireland Since 1939: The Persistence of Conflict" (Penguin, 2006), ISBN 978-1-84488-104-8 * Hackney, P. (Ed).1992. ''Stewart's and Corry's Flora of the North-east of Ireland.'' Third edition. Institute of Irish Studies, The Queen's University of Belfast. ISBN 0-85389-446-9(HB) == Цахим холбоос == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/default.stm BBC Northern Ireland News] The Northern Ireland news from [[BBC News Online]] * [http://www.onlineni.net Online NI] Local Government Portal * [https://web.archive.org/web/20151019115313/http://ni-photos.jmcwd.com/ ni-photos.jmcwd.com] Photos From Around Northern Ireland * [http://www.nicva.org NICVA] Northern Ireland Council for Voluntary Action * [https://web.archive.org/web/20090317004308/http://www.communityni.org/ Community NI] Community NI: Northern Ireland voluntary and community sector. * [https://web.archive.org/web/20090131113215/http://www.geographyinaction.co.uk/Geology%20files/Geol_index.html Geography in Action] The geology of Northern Ireland * BBC Learning Northern Ireland: [http://www.bbc.co.uk/ni/schools/landscapes Landscapes Unlocked] - Aerial footage from the Sky High series explaining the physical, social and economic geography of Northern Ireland * [https://web.archive.org/web/20110927044312/http://www.ark.ac.uk/elections Northern Ireland Elections] * [http://www.bbc.co.uk/history/state/nations/ BBC Nations] History of Ireland on bbc.co.uk * [https://web.archive.org/web/20070530181849/http://cain.ulst.ac.uk/ Conflict Archive on the Internet] from the University of Ulster * {{PDFlink|[http://www.psa.ac.uk/cps/1996/payt.pdf Inconvenient Peripheries : Ethnic Identity and the United Kingdom Estate]}} by Prof. Philip Payton * [http://stormontpapers.ahds.ac.uk/index.html From Partition to Direct Rule: 50 Years of Northern Ireland Parliamentary Papers Online] * [http://www.discovernorthernireland.com/ Discover Northern Ireland] Northern Ireland Tourist Board * [http://www.outdoorni.com/ Outdoor Activities NI]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Directory of outdoor activities and activity providers in Northern Ireland. Provided by the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [http://www.walkni.com/ Walk NI] The definitive guide to walking in Northern Ireland from the Countryside Access & Activities Network and The Northern Ireland Tourist Board * [https://web.archive.org/web/20081228010313/http://peacelinetours.g2gm.com/northern-ireland-tourist.html Northern Ireland Tourist Guide] What has Northern Ireland got to offer tourists? * [https://web.archive.org/web/20130622182113/http://thenorthernirelandguide.co.uk/ The Northern Ireland Guide] - a travel guide to Northern Ireland for tourists and residents alike * [https://web.archive.org/web/20080827201032/http://www.armaghdowntourism.com/ Armagh Down Tourism] * [http://www.gotobelfast.com/ Go To Belfast] * [http://www.fermanaghlakelands.com/ Fermanagh Lakelands] * [https://web.archive.org/web/20070216084118/http://www.mournelive.com/ Mourne Mountains] * [https://web.archive.org/web/20210110181200/https://www.culturenorthernireland.org/ culturenorthernireland.org] {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} <!--Interwikis--> [[Ангилал:Умард Ирланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] bx104btybuvcg9tsx1wd7cw0bf7s16g 0 11524 865039 845354 2026-08-05T21:03:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865039 wikitext text/x-wiki [[Файл:GiacomoPuccini.jpg|thumb|right|Жакомо Пуччини]] '''Жакомо Антонио Доменико Мишел Секондо Мариа Пуччини''' ({{lang-it|Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini}}, 1858 оны 12 сарын 22 – 1924 оны 11 сарын 29) нь [[Итали]]йн хөгжмийн зохиолч бөгөөд түүний зохиосон ''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'', ''[[Тоска]]'', ''[[Хатагтай Эрвээхэй]]'' болон ''[[Турандут]]'' зэрэг [[Дуурь|дууриуд]] нь [[Чухал дууриудын жагсаалт|стандарт репертуар]]ууд дунд хамгийн ихээр тоглогддог билээ<ref>{{cite web | url=http://www.operaamerica.org/pressroom/quickfacts2006.html | title=Quick Opera Facts 2007 | publisher=OPERA America | date=2007 | accessyear=2009 | accessdate=5 сарын 1 | archive-date=2006-10-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061001054025/http://www.operaamerica.org/pressroom/quickfacts2006.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url=http://opera.stanford.edu/misc/Dornic_survey.html | title=An Operatic Survey | publisher=Opera Glass | author=Alain P. Dornic | date=1995 | accessyear=2009 | accessdate=5 сарын 1 | archive-date=2007-09-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070914030020/http://opera.stanford.edu/misc/Dornic_survey.html | url-status=dead }}</ref>. Түүний ''[[Жанни Скикки]]'' дуурийн "[[O mio babbino caro]]" (Хайрт аав мину зээ), ''Бохем'' дуурийн "Che gelida manina", ''[[Турандут]]'' дуурийн "[[Nessun dorma]]" (Хэн ч унтаж үл болно) зэрэг [[ари]]нууд орчин үеийн соёлын нэгэн чухал элементүүд болсон байдаг. == Өсвөр үе == [[Файл:Lucca, palazzo della casa natale di giacomo puccini, 01.jpg|thumb|Пуччинигийн төрсөн байр, 1984 он]] Пуччини Тосканы их вант улсын [[Лукка]] хотод 5 үеэрээ хөгжимтэй холбогдолтой гэр бүлд төржээ. Хөгжмийн зохиолч [[Доменико Пуччини]] нь түүний өвөг эцэг юм. Жакомог 5 настай байхад аав нь нас барж, тэрээр авга ах [[Фортунато Маги]]гийнд амьдран, ном эрдэмд суралцах болсон боловч авга ах нь түүнийг юм сурахгүй хүүхэд гэж дүгнэдэг байжээ. Хожим Пуччини сүмд [[орган]] тоглодог болсон бөгөөд [[Жузеппе Верди]]гийн ''[[Айда]]'' дуурийг үзээд дуурийн зохиолч болохоор сэтгэл шулуудсан гэдэг. Тэр ах Мишелтэйгээ 30 км хол зайг явган туулж [[Пиза]] очиж дуурь үздэг байжээ. 1880 онд хамаатныхаа хүний дэмжлэгээр Пуччини [[Миланы Консерватори]]д элсч, [[Амилкар Понкелли]], [[Антонио Баззини]] нарын хамт суралцаж байлаа. Тэр жил, 21 настайдаа тэрээр ''Месса'' хэмээх дууриа бичжээ. Консерваторид суралцаж байхдаа Пуччини 1882 онд нэг үзэгдэлт дуурийн уралдаанд оролцсон байна. Хэдийгээр түүний зохиосон ''[[Le Villi]]'' нь уралдаанд байр эзлээгүй боловч 1884 онд [[Театро Дал Ферме]] театрт тоглогдсон нь [[Каса Рикорди|Ж.Рикорди & Ко.]] хөгжмийн компанийн захирал [[Жулио Рикорди]]гийн анхаарлыг татжээ. Түүний дэмжлэгтэйгээр 1889 онд ''[[Эдгар (дуурь)|Эдгар]]'' дууриа тавьж чадсан байна. == Торре дел Лагод == [[Файл:PucciniTosca.jpg|thumb|left|Пуччинигийн ''[[Тоска]]'' дуурийн эх постер]] 1891 оноос Пуччини ихэнх цагаа [[Тиррений тэнгис]], Массакукколи нуурын хооронд, Луккагаас 15 милийн зайд орших бяцхан тосгон Торре дел Лаго-д өнгөрөөх болов. Байшин түрээслэн авч, ан агнан цагаа өнгөрөөж байлаа. 1900-аад оны үед тэр газар худалдан авч, нуурын эрэг дээр тосгон байгуулсан нь өдгөө "Музео Пуччини тосгон" гэж нэрлэгддэг. Тэр тэндээ 1921 он хүртэл амьдарчээ. Түүнийг нас барсны дараа Пуччини тосгонд [[бунхан]] барьж хөгжмийн зохиолчийн чандарыг оршуулсан бөгөөд хожим тэнд түүний эхнэр, хүүг нь тэнд хамт оршуулжээ. "Музео Пуччини тосгон" одоо түүний ач охин Симонетта Пуччинигийн эзэмшилд, олон нийтэд нээлттэй байдаг. {|align=right |{{Listen |filename=Enrico Caruso, Donna non vidi mai (Manon Lescaut (Puccini)).ogg |title="Donna non vidi mai" |description=''[[Манон Леско]]'' дуурийн I үзэгдэл. Энрико Карусо. 1913 он. }} |- |{{Listen |filename=Enrico Caruso - Nellie Melba - La bohème - O soave fanciulla (restored).ogg |title="O soave fanciulla" |description=''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'' дуурийн I үзэгдэл. [[Энрико Карусо]], [[Нелли Мелба]] нар. 1906 он. }} |- |{{Listen |filename=Frances Alda, O mio babbino caro (Gianni Schicchi).ogg |title="O mio babbino caro" |description=[[Жанни Скикки]] дуурийн хэсгээс. [[Франкес Алда]]. 1919 он. }} |} 1903 онд тэрээр автомашины осолд орж үхэх дөхсөн бөгөөд 1904 оноос бараг дуурь бичихээ больсон аж. == Сүүлийн жилүүдэд == Архаг тамхичин тэрээр [[улаан хоолойн хорт хавдар]] тусч, эмчийн зөвлөгөөгөөр [[Брюссель]] хотод очиж шинээр туршигдаж байсан [[цацраг идэвхжлийн эмчилгээ]] хийлгэхээр болжээ. Тэрээр 1924 оны 11 сарын 28-нд мэс засал хийлгэж, дараагийн өдөр нь цус харваж нас баржээ. Нью-Йорк хотод түүний ''Бохем'' дуурийг тоглож байх үед нас барсан тухай мэдээ очиход найрал хөгжимчид дууриа тоглохоо завсарлаж, түүний дурсгалыг хүндэтгэн [[Фредерик Шопен]]ий ''Оршуулгын марш''-ийг тоглосон гэдэг. Түүнийг [[Милан]] хотноо чандарласан бөгөөд 1926 онд хүү нь аавынхаа шарилыг Торре дел Лаго руу зөөсөн байна. Пуччини сүүлийн дуурь болох ''[[Турандут]]''-аа дуусгаж амжаагүй байсан бөгөөд сүүлийн 2 үзэгдлийг түүний ноорогт тулгуурлсан [[Франко Алфано]] гүйцээж дуусгасан ажээ. [[Файл:Puccini7.jpg|right|230px]] == Бүтээлүүд == === Дууриуд === * ''[[Le Villi]]'', Фердинандо Фонтанагийн цомнол (1 үзэгдэлт – [[Театро Дал Ферме]]д тоглогдсон, 1884 оны 5 сарын 31) ** 2-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Режио, 1884 оны 12 сарын 26) ** 3-р хувилбар (2 үзэгдэлт – [[Театро алла Скала]], 1885 оны 1 сарын 24) ** 4-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Дал Ферме, 1889 оны 11 сарын 7) * ''[[Эдгар (дуурь)|Эдгар]]'', Фердинандо Фонтанагийн цомнол (4 үзэгдэлт – Театро алла Скала, 1889 оны 4 сарын 1889) ** 2-р хувилбар (4 үзэгдэлт –Театро дел Гиглио, 1891 оны 9 сарын 5) ** 3-р хувилбар (3 үзэгдэлт – Театро Комунале, 1892 оны 1 сарын 28) ** 4-р хувилбар (3 үзэгдэлт – [[Театро Колон]] ди Буэнос Айрес, 1905 оны 7 сарын 8) * ''[[Манон Леско]]'', [[Луйжи Иллика]], Марко Прага, Доменико Олива нарын цомнол (Театро Режио, 1893 оны 2 сарын 1) ** 2-р хувилбар (Театро Коккиа, 1893 оны 12 сарын 21) * ''[[Бохем (дуурь)|Бохем]]'', Луйжи Иллика, [[Жузеппе Жакоса]] нарын цомнол (Театро Режио, 1896 оны 2 сарын 1) * ''[[Тоска]]'', Луйжи Иллика, Жузеппе Жакоса нарын цомнол (Театро Констанци, 1900 оны 1 сарын 14) * ''[[Хатагтай Эрвээхэй]]'', Луйжи Иллика, Жузеппе Жакоса нарын цомнол (2 үзэгдэлт – Театро алла Скала, 1904 оны 2 сарын 17) ** 2-р хувилбар (2 үзэгдэлт – Театро Грандо ди Брешиа, 1904 оны 5 сарын 28) ** 3-р хувилбар ([[Эзэн хааны дуурийн театр]], Лондон, 1905 оны 7 сарын 10) ** 4-р хувилбар ([[Опера-комик]], Парис, 1906 оны 12 сарын 28) ** 5-р хувилбар (Театро Каркано, 1920 оны 12 сарын 9) * ''[[Баруун нутгийн охин]]'', Желфо Кивинини, Карло Зангарини нарын цомнол ([[Метрополитан Опера]], 1910 оны 12 сарын 10) ** 2-р хувилбар (Театро алла Скала, 1912 оны 12 сарын 29) * ''[[Хараацай (дуурь)|Хараацай]]'', [[Жузеппе Адами]]гийн цомнол (Монте-Карлогийн дуурийн театр, 1917 оны 3 сарын 27) ** 2-р хувилбар (Монте-Карлогийн дуурийн театр, 1920 оны 4 сарын 10) ** 3-р хувилбар (Театро Верди, 1924 оны 4 сарын 11) * ''[[Триптих]]'' (Метрополитан Опера, 1918 оны 12 сарын 14) :''[[Нөмрөг (дуурь)|Нөмрөг]]'', Жузеппе Адамигийн цомнол :''[[Анжелика эгч]]'', Жоваккино Форцаногийн цомнол :''[[Жанни Скикки]]'', Жоваккино Форцаногийн цомнол * ''[[Турандут]]'', [[Ренато Симони]], [[Жузеппе Адами]] нарын цомнол (Театро алла Скала, 1926 оны 4 сарын 25) === Бусад === (Бичигдсэн он, газрыг хаалтанд тэмдэглэв) * ''A te'' (c.1875) * ''Preludio a orchestra'' (1876) * ''Plaudite populi'' (Лукка, 1877) * ''Credo'' (Лукка, 1878) * ''Vexilla Regis'' (1878) * ''[[Месса (дуурь)|Messa a 4 voci con orchestra]]'' (Лукка, 1880) 1951 онд ''Messa di Gloria'' нэрээр тоглогдсон * ''Adagio in A major'' (1881) * ''Largo Adagetto in F major '' (c.1881-83) * ''Salve del ciel Regina'' (c.1882) * ''Mentìa l’avviso'' (c.1882) * ''Preludio Sinfonico in A major'' (Милан, 1882) * ''Fugues'' (c.1883) * ''Scherzo in D'' (1883) * ''Storiella d’amore'' (1883) * ''Capriccio Sinfonico'' (Милан, 1883) * ''Sole ed amore'' (1888) * ''Crisantemi'' ([[Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл]], 1890, "Alla memoria di [[Амадей I (Испанийн хаан)|Amadeo di Savoia Duca d'Aosta]]") * ''Minuetto n.1'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "A.S.A.R. Vittoria Augusta di Borbone, Principessa di Capua") * ''Minuetto n.2'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "All'esimio violinista prof. Augusto Michelangeli") * ''Minuetto n.3'' (Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл, 1892, "All'amico maestro Carlo Carignani") * ''Piccolo valzer'' (1894) * ''Avanti Urania!'' (1896) * ''Scossa elettrica'' (1896) * ''Inno a Diana'' (1897) * ''E l'uccellino'' (1899) * ''Terra e mare'' (1902) * ''Canto d’anime'' (1904) * ''Requiem'' (27 January 1905, Milan) * ''Casa mia, casa mia'' (1908) * ''Sogno d'or'' (1913) * ''Pezzo per pianoforte'' (1916) * ''Morire?'' (c.1917) - заримдаа ''[[Хараацай (дуурь)|Хараацай]]'' дуурийн төгсгөлд тоглогддог * ''Inno a Roma'' (1 June 1919, Rome) == Номзүй == * {{cite book | last=Lynn | first=Karyl Charna | coauthors= | title=Italian Opera Houses and Festivals | url=https://archive.org/details/italianoperahous0000lynn | location=Lanham, MD | publisher=The Scarecrow Press | year=2005 | isbn=0810853590}} * {{cite book | last=Puccini | first=Simonetta (ed.) | title=Giacomo Puccini in Torre del Lago | location=Viareggio, Tuscany | publisher=Friends of Giacomo Puccini's Houses Association | year=2006 | isbn=}} * {{cite book | last=Phillips-Matz| first=Mary Jane | title=Puccini: a biography | url=https://archive.org/details/puccini00mary| location=Boston | publisher=Northeastern University Press | year=2002 | isbn=1555535305}} * [[Jim Svejda]]. ''The Record Shelf Guide to the Classical Repertoire'' (1990) ISBN 1-55958-051-8 * {{cite web|first=|title=Puccini Vocal and Instrumental Music|publisher=Centro Studi di Giacomo Puccini|url=http://www.puccini.it/scientifica/catmusic.htm|accessdate=2008-02-06|archive-date=2008-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080413035518/http://www.puccini.it/scientifica/catmusic.htm|url-status=dead}} * {{cite web|first=|title=Puccini Operas|publisher=Centro Studi di Giacomo Puccini|url=http://www.puccini.it/scientifica/catalogo%20opere.htm|accessdate=2008-02-06|archive-date=2008-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20080414000826/http://www.puccini.it/scientifica/catalogo%20opere.htm|url-status=dead}} * Ashbrook W & Powers H (1991) ''Puccini's Turandot:The End of the Great Tradition'', Princeton Univ. Press * [[Mosco Carner|Carner, Mosco]] (1959) ''Puccini:A Critical Biography'', Alfred Knopf == Цахим холбоос == {{commonscat|Giacomo Puccini|Жакомо Пуччини}} * [https://web.archive.org/web/20100110105444/http://w3.rz-berlin.mpg.de/cmp/puccini.html Giacomo Puccini<!-- bot-generated title -->] at w3.rz-berlin.mpg.de * [https://web.archive.org/web/20060916052040/http://www.operapaedia.org/Home.aspx San Diego Opera's Operapaedia<!-- bot-generated title -->] at www.operapaedia.org * [http://www.puccini.it/ Centro Studi di Giacomo Puccini] * [http://pucciniamerica.org. American Center for Puccini Studies] * [http://www.puccinielasualucca.it/ Festival Puccini e la sua Lucca] * [http://www.britannica.com/eb/article-9061806/Giacomo-Puccini Encyclopaedia Britannica, Giacomo Puccini] * [http://cylinders.library.ucsb.edu/search.php?query=puccini&queryType=%40attr+1%3D1016 Puccini cylinder recordings], from the [[Cylinder Preservation and Digitization Project]] at the [[University of California, Santa Barbara]] Library. * [https://web.archive.org/web/20070217171101/http://www.classicistranieri.com/dblog/articolo.asp?articolo=6121 Manon Lescaut] MP3 Creative Commons Recording * [http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800301692/filmography Puccini's music in movies] * [http://www.liberliber.it/audioteca/p/puccini/index.htm Free MP3 Puccini's operas] == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Пуччини, Жакомо}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Италийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Романтизм хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1858 онд төрсөн]] [[Ангилал:1924 онд өнгөрсөн]] c0uihamlb6fctz3ue4g6aoeak9xbvkz 0 12310 864807 848885 2026-08-05T17:29:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864807 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Европ дахь улс}} {{About|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Беларусь Улс | common_name = Беларусь | native_name = {{ubl|{{native name|be|Рэспубліка Беларусь}}|{{native name|ru|Республика Беларусь}}}} | image_flag = Flag of Belarus.svg | flag_type = [[Беларусийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Belarus (2020).svg | symbol_type = [[Беларусийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br />{{native name|be|Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь|nolink=yes}}<br />{{native name|ru|Государственный гимн Республики Беларусь|nolink=yes}}<br />"[[Беларусийн төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:My Belarusy vocal.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Europe-Belarus (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Europe-Belarus.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |legend=Location Belarus Europe.png}} | capital = [[Минск]] | coordinates = {{Coord|53|55|N|27|33|E|type:city(2000000)_region:BY}} | largest_city = capital | official_languages = {{hlist|[[Беларусь хэл|Беларусь]]|[[Орос хэл]]{{ref|footnote_a|a}}}} | languages2_type = Хүлээн зөвшөөрөгдсөн цөөнхийн хэл | languages2 = {{hlist|[[Польш хэл|Польш]]|[[Украин хэл|Украин]]|[[Идиш хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 84.9% [[Беларусьчууд]] | 7.5% [[Беларусь дахь оросууд|Оросууд]] | 3.1% [[Беларусь дахь польшууд|Польшууд]] | 1.7% [[Украинчууд]] | 2.8% бусад }} | ethnic_groups_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/b49/b49a6306ec95b5c2d851e897490581a3.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Belarus in figures 2021|publisher=National Statistical Committee of the Republic of Belarus|year=2021}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; |{{Tree list}} * 91.0% [[Христийн шашин|Христ]] ** 83.3% [[Үнэн алдартны шашин|Зүүний Ортодокс]] ** 7.7% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |7.8% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |1.2% бусад}} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref name="ggpsurvey">{{Cite web|url=http://ggpsurvey.ined.fr/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V4&v=2&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V2061&weights=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V5&V4slice=1&V2061slice=1&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FGGS2020.W1.30&language=en&mode=table&top=yes|title=Generations and Gender Survey, 2020 Belarus Wave 1|website=ggpsurvey.ined.fr|access-date=2019-08-25|archive-date=16 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221016202502/https://ggpsurvey.ined.fr/webview/index.jsp?headers=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V4&v=2&previousmode=table&stubs=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V2061&weights=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfVariable%2FGGS2020.W1.30_V5&V4slice=1&V2061slice=1&analysismode=table&study=http%3A%2F%2F193.49.36.147%3A80%2Fobj%2FfStudy%2FGGS2020.W1.30&language=en&mode=table&top=yes|url-status=dead}}</ref> | demonym = [[Беларусьчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] ([[авторитар]] [[дарангуйлал]])<ref>{{cite web |title=Belarus |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |website=[[CIA World Factbook]] |access-date=16 October 2022 |archive-date=9 Нэгдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109091720/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/belarus/#government |url-status=dead }}</ref><ref name="Short2021">{{cite book | author = John R. Short | date = 25 August 2021 | title = Geopolitics: Making Sense of a Changing World | publisher = Rowman & Littlefield | pages = 163– | isbn = 978-1-5381-3540-2 | oclc = 1249714156 | url = https://books.google.com/books?id=xdg7EAAAQBAJ&pg=PA163}}</ref> | leader_title1 = [[Беларусийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Александр Лукашенко]]{{efn|[[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгуулиас]] хойш хэд хэдэн улс Лукашенког Беларусийн хууль ёсны ерөнхийлөгч гэж [[2020 оны Беларусийн ерөнхийлөгчийн сонгууль ба жагсаалд үзүүлсэн олон улсын хариу үйлдэл|хүлээн зөвшөөрөөгүй]] юм.<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|website=france24.com|date=23 September 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=BBC News|date=23 September 2020|quote=Several EU countries and the US say they do not recognise Mr Lukashenko as the legitimate president of Belarus.}}</ref>}} | leader_title2 = [[Беларусийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Роман Головченко]]<ref>{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-appoints-new-government-132715-2020/|title=Lukashenko appoints new government|date=19 August 2020|publisher=eng.belta.by}}</ref> | legislature = [[Беларусийн Үндэсний Ассамблей|Үндэсний Ассамблей]] | upper_house = [[Бүгд Найрамдах Улсын Зөвлөл (Беларусь)|Бүгд Найрамдах Улсын Зөвлөл]] | lower_house = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Беларусь)|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Беларусийн түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Киевийн Русь]] | established_date1 = 882 <!--| established_event1 = [[Principality of Polotsk]] | established_date1 = 987 | established_event2 = [[Grand Duchy of Lithuania]] | established_date2 = 1236--> | established_event3 = [[Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс]] | established_date3 = 3 сарын 25, 1918 | established_event4 = [[Беларусийн Социалист Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date4 = 1 сарын 1, 1919 | established_event5 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улс|ЗСБН Беларусь улс]] | established_date5 = 7 сарын 31, 1920 | established_event6 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Беларусь Улсын төрийн бүрэн эрхт байдлын тунхаглал|Бүрэн эрхт байдлын тунхаглал]] | established_date6 = 7 сарын 27, 1990 | established_event7 = [[ЗХУ-ын задрал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date7 = 8 сарын 25, 1991 | established_event8 = [[ЗХУ-ын задрал|Бүгд Найрамдах Беларусь Улс]] | established_date8 = 9 сарын 19, 1991 | established_event9 = [[Беларусийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date9 = 3 сарын 15, 1994 | established_event10 = [[Орос, Беларусь холбоот улс|Холбооны улсыг байгуулав]] | established_date10 = 12 сарын 8, 1999 | area_km2 = 207,595 | area_rank = 84 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 80,155 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1.4% ({{convert|2.830|km2|abbr=on|disp=or}}){{ref|footnote_b|b}} | population_estimate = 9,255,524<ref>{{cite web|url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299|title=Population at the beginning of 2022|website=belstat.gov.by|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299|url-status=dead}}</ref> | population_estimate_rank = 96 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 45.8 | population_density_sq_mi = 120.8 <!--Do not remove [[WP:MOSNUM]]--> | GDP_PPP = {{decrease}} $201.97&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBY">{{Cite web |title=IMF DataMapper |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/BLR |access-date=2022-12-17 |website=www.imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,710<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $79.7&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 74 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $8,570<ref name="IMFWEOBY" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 82 | Gini = 25.3 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |title=GINI index (World Bank estimate) – Belarus |publisher=World Bank |access-date=12 August 2021 |archive-date=27 Нэгдүгээр сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127204140/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BY |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.808 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 60 | currency = [[Беларусь рубль]] | currency_code = BYN | time_zone = [[Москвагийн цаг|MSK]]<ref>{{Cite web|url=https://www.timeanddate.com/time/zone/belarus/minsk|title=Time Zone & Clock Changes in Minsk, Belarus|publisher=timeanddate.com}}</ref> | utc_offset = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = бауун | calling_code = [[+375]] | cctld = {{unbulleted list | [[.by]] | [[.бел]]<ref>{{Cite web | title = Icann Адобрыла Заяўку Беларусі На Дэлегаванне Дамена Першага Ўзроўню З Падтрымкай Алфавітаў Нацыянальных Моў.Бел | url = http://cctld.by/be/history/bel/ | access-date = 26 August 2014 | archive-date = 4 Гуравдугаар сар 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160304062719/http://cctld.by/be/history/bel/ | url-status = dead }}</ref>}} | official_website = [http://belarus.by/ belarus.by]| today = | ethnic_groups_year = 2019 }} [[File:Belarus 1997 CIA map.jpg|thumb|1997 map of Belarus]] '''Беларусь''' ([[Беларусь хэл|Беларусь]]: ''Беларусь''; [[Орос хэл|Орос]]: ''Беларусь'', ''Белоруссия''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Беларусь Улс''' нь [[Зүүн Европ]]т орших [[далайд гарцгүй орон]] юм. Хойд болон зүүн талаараа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Украин]], баруун талаараа [[Польш]], баруун хойд талаараа [[Литва]], [[Латви]] улсуудтай хиллэнэ. Нийслэл [[Минск]] хотоос гадна томоохон хотуудыг дурьдвал, [[Брест]], [[Гродно]], [[Гомель]], [[Могилёв]], [[Витебск]]. Тус улсын газар нутгийн 40 хувь нь ой модоор бүрэгдсэн байдаг<ref> {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/reports/nationalreports/europethecis/belarus/belarus_2005_en.pdf |title= Беларусь: Боломж бололцооны цонх (66-р хуудасны 15-р хүснэгт) |publisher= [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] |language= [[англи хэл]]ээр |format=PDF}} </ref> бөгөөд хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн салбарууд өндөр хөгжсөн улс. == Түүх == 1237-1241 онд Монголчуудын довтолгооны үр дүнд Киев Русийн ихэнх ноёд нэг бол алга болж, эсвэл Алтан Ордын хараат болсон. Гэсэн хэдий ч Беларусийн нутаг дэвсгэр дээр Полоцкийн хаант улс зэрэг хэд хэдэн улс сүйрлээс мултарч үлдэж чадсан юм. 20-р зууныг хүртэл беларусь үндэстэн нь өөрсдийн үндэсний үзэл санааг төлөвшүүлэх боломжоор бага байсан бөгөөд энэ нь орчин үеийн Беларусь улсын нутаг дэвсгэр нь [[Полацкийн вант улс]], [[Литвын Их Вант Улс]], [[Польш-Литвын Нөхөрлөл]] зэрэг улсуудын мэдэлд хэдэн зууны турш байсантай холбоотой. [[1918]]-19 онд богино настай [[Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс]] бий болж, тун удалгүй [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын бүрэлдэхүүнд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Белорус Улс]] нэртэйгээр нэгдэн оржээ. Тус улсын одоогийн хил нь [[1939]] онд бүрэлдэн тогтсон бөгөөд тэр үед Польш-Зөвлөлтийн дайнаар нэг хэсэг газар нутгийг Польшоос салган авч, ЗСБНБелорус Улсад нэгтгэсэн аж. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Беларусийн нутаг дэвсгэр [[Нацист Герман]]д эзлэгдэж, хүн амынхаа гуравны нэгийг, эдийн засгийн нөөцийнхөө хагасаас илүүг алджээ<ref name="axell">{{cite book | last = Axell | first = Albert | authorlink = | coauthors = | title = Оросын Баатрууд, 1941–45 | publisher = Carroll & Graf Publishers | year= 2002 | location = | pages = [https://archive.org/details/russiasheroes19400albe/page/247 247] | url =https://archive.org/details/russiasheroes19400albe| doi = | id = | isbn = 078671011X }}</ref>. 1990 оны 7-р сарын 27-нд Беларусийн ЗСБНХУ-ын Төрийн бүрэн эрхт байдлын тухай тунхаглал батлагдсан; 1991 оны 8-р сарын 25-нд Үндсэн хуулийн статустай болж, 9-р сарын 19-нд тус улс одоогийн албан ёсны нэрээ авсан. 1991 оны 12-р сарын 8-нд Беларусь, РСФСР, Украинтай хамтран ТУХН-ийг байгуулах тухай [[Беловежийн хэлэлцээр|Беловежийн хэлэлцээрт]] гарын үсэг зуржээ. 1994 оноос тус улсын Ерөнхийлөгчөөр [[Александр Лукашенко]] 30 гаруй жил ажиллаж байна. Оросын талыг баримталсан түүнийг барууныхан дарангуйлагч хэмээн шүүмжилдэг. 1996 оноос хойш Беларусь улс нь ОХУ-тай [[Орос Беларусийн Холбоо]] хэмээх нэгдмэл улс бий болгох хэлэлцээр хийж байсан. Беларусийн 9.85&nbsp;сая хүн амын ихэнх нь нийслэл [[Минск]] болон түүнийг тойрсон мужийн төвүүдэд төвлөрсөн байдаг<ref> {{cite web|url=http://un.by/en/aboutbelarus/population/ |title=Беларусийн тухай - Хүн ам |accessyear=2009|accessdate=5 сарын 30 |year=2003 |publisher=НҮБ-ын Беларусь дахь салбар }}</ref>. Хүн амын 80% гаруй нь Беларусь үндэстэн бөгөөд орос, польш, украины үндэстний цөөнхүүд оршин сууна. 1995 онд явагдсан бүх ард түмний санал асуулгын үр дүнд тус улс [[Беларусь хэл|беларусь]], [[Орос хэл|орос]] гэсэн 2 албан ёсны хэлтэй болсон юм. Мөнгөн тэмдэгт нь:- беларусь рубль. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Лавлах бичиг == {{reflist}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Евразийн Эдийн засгийн холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Беларусь| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Зүүн Европ]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] eh52fwmz5dd4e3fdchs4f36ahs93mor 0 12382 864981 848918 2026-08-05T20:11:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864981 wikitext text/x-wiki {{short description|Өмнөд Африк дахь улс, Өмнөд Африк улсын хилд орших улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Лесотогийн Хаант Улс | common_name = Лесото | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | flag_type = [[Лесотогийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | symbol_type = [[Лесотогийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"Энхтайван, Бороо, Хөгжил цэцэглэлт" | national_anthem = ''[[Лесотогийн төрийн дуулал|Lesōthō Fatše La Bo-Ntat'a Rōna]]''<br />({{Lang-mn|"Лесото, бидний эцгүүдийн нутаг"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = '''Лесотогийн''' байршил (хар ногоон) | image_map2 = | capital = [[Масеру]] | coordinates = {{Coord|29|28|S|27|56|E|type:city}} | largest_city = [[Масеру]] | official_languages = {{unbulleted list |[[Сото хэл|Сесото хэл]] | [[Англи хэлний Өмнөд Африк хувилбар|Англи хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[Sotho people|Basotho]] |0.3% Others}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[Христийн шашин|Христ]] |6.6% [[Африкийн уламжлалт шашин|Уламжлалт итгэл]] |1.0% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |0.3% Бусад }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c</ref> | demonym = Лесоточууд | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[үндсэн хуульт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Лесотогийн хаан|Хаан]] | leader_name1 = [[Летси III]] | leader_title2 = [[Лесотогийн ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Сэм Матекане]] | legislature = [[Лесотогийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Сенат (Лесото)|Сенат]] | lower_house = [[Үндэсний Ассамблей (Лесото)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Их Британи]]ас)}} | established_event1 = Тунхагласан | established_date1 = 10 сарын 4, 1966 | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 11,720 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.0032% | population_estimate = 2,210,646<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Lesotho|access-date=22 June 2023|year=2023}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 147 | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 138 | GDP_PPP = $5.762 тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: October 2021|publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = 2021 | GDP_PPP_per_capita = $2,761<ref name=imf2/> | GDP_nominal = $2.478 тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = $1,187<ref name=imf2/> | Gini = 44.9 <!--number only--> | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.514<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 168 | currency = [[Лесото лоти]] (LSL)<br />[[Өмнөд Африк рэнд]] (ZAR) | date_format = жжжж-сс-өө<br />өө/сс/жжжж{{ref label|date format|a}} | currency_code = | time_zone = Өмнөд Африкийн Стандарт Цаг | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = зүүн | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | footnote_a = {{note|date format}} жжжж-сс-өө нь [[Сото хэл]] дээр; өө/сс/жжжж Англи хэлээр. | today = }} '''Лесото''' ({{lang-en|Lesotho}}), албан ёсоор '''Лесотогийн Хаант Улс''', нь [[Өмнөд Африк|Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын]] нутаг дэвсгэрээр хүрээлэгдэн орших, [[далайд гарцгүй улс]] юм. Тус улс нь далайд гарцгүй орнуудаас хамгийн өмнө талд оршино. Лесото нь [[Британийн Хамтын Нөхөрлөл]]ийн гишүүн болно. Лесото хэмээх нэр нь нутгийн хэлээр "[[Сесото хэл]]ээр ярилцагчдын орон" гэсэн утгатай<ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|pages=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]}}</ref>. Лесотогийн хүн амын 40 % орчим нь өдөрт US$1.25-с бага орлогоор арай ядан амь зууж байна.<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf ''Хүний хөгжлийн үзүүлэлтүүд''], Хүснэгт 3: Хүн ам, орлого, ядуурал, х.35. (англи хэлээр) 2009 оны 6 сарын 5-нд авав.</ref> == Эшлэл == {{reflist}} {{Африк}} {{Хөтлөгч мөр Африкийн Холбоо}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} [[Ангилал:Лесото| ]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Буурай хөгжилтэй орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 45quno9r4kg53ogq0dyfikq7ae6ygp2 0 12742 864907 848934 2026-08-05T18:57:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864907 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хүн болон бусад амьтдад байдаг эрхтэн}} {{Инфобокс анатоми | Name = Зүрх | Latin = cor | Greek = καρδία (kardía) | Width = | Image2 = [[File:Heart anterior exterior view.png|150px]] | Caption2 = An illustration of the anterior view of the human heart | Precursor = | System = [[Цусны эргэлтийн систем|Цусны эргэлт]] | Artery = [[Аорта]],{{efn|Зүрхнээс бие рүү}} [[уушигны гол]] болон баруун ба зүүн [[уушигны артери]]уд,{{efn|Зүрхнээс уушги хүртэл хүчилтөрөгчгүй цус агуулсан артериуд}} [[баруун титэм артер]], [[зүүн үндсэн титэм артер]]{{efn|Зүрх рүү цус нийлүүлдэг}} | Vein = [[Дээд хөндий вен]], [[доод хөндий вен]],{{efn|Бие махбодоос зүрх хүртэл}} баруун ба зүүн [[уушигны вен]]үүд,{{efn|Уушигнаас зүрх рүү хүчилтөрөгчөөр баяжуулсан цус агуулсан судлууд}} [[зүрхний том вен]], [[зүрхний дунд вен]], [[зүрхний жижиг вен]], [[зүрхний артериор вен]].{{efn|Зүрхний эдээс цусыг гадагшлуулдаг судлууд}} | Nerve = [[Хурдасгагч нерв]] (Accelerans nerve), [[вагус нерв]] (vagus nerve) | Lymph = }} {{listen | filename = HROgg.ogg | title = Зүрхний хэвийн дуу авиа | description = Зүрхний хэвийн дугаралт, [[стетоскоп]]оор чагнахад | format = [[Ogg]] }} <!-- Танилцуулга --> '''Зүрх''' нь хүн болон бусад [[амьтан]]д байдаг, [[цус]]ыг [[цусны эргэлтийн систем]]ийн нэгэн хэсэг болох [[Цусны судас|судсаар]] шахах үүрэгтэй [[булчин]]лаг [[Эрхтэн (анатом)|эрхтэн]].<ref name="tabers">{{cite book |author1=Taber, Clarence Wilbur |author2=Venes, Donald |title=Taber's cyclopedic medical dictionary |publisher=F a Davis Co |location= |year=2009 |pages=1018–23 |isbn=0-8036-1559-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> Цус нь организмыг [[хүчилтөрөгч]] болон [[тэжээлийн бодис]]уудаар хангаад зогсохгүй, [[метаболизмын хаягдал|бодисын солилцооны хаягдлыг]] зайлуулахад оролцдог.{{sfn|Guyton & Hall|2011|p=157}} Зүрх нь [[цээж]]ний [[дунд тасалгаа]]нд байрлана.<ref name="Moore's 6">{{cite book|author1=Keith L. Moore|author2=Arthur F. Dalley|author3=Anne M. R. Agur|title=Clinically Oriented Anatomy|publisher=Wolters Kluwel Health/Lippincott Williams & Wilkins|isbn=978-1-60547-652-0|pages=127–73|chapter=1}}</ref> <!--Бүтэц--> Хүн, сүүн тэжээлтэн ба шувууны зүрх дөрвөн тасалгаанаас тогтоно: дээд зүүн ба баруун [[Зурхний тосгуур|тосгуур]]; доод зүүн ба баруун [[Зурхний ховдол|ховдол]].<ref name="StarrEvers2009">{{cite book|author1=Cecie Starr|author2=Christine Evers|author3=Lisa Starr|title=Biology: Today and Tomorrow With Physiology|url=https://books.google.com/books?id=dxC27ndpwe8C&pg=PA422|accessdate=7 June 2012|date=2 January 2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-495-56157-6|page=422}}</ref><ref name=K2008>{{cite book|last1=Reed|first1=C. Roebuck|last2=Brainerd|first2=Lee Wherry|last3=Lee,|first3=Rodney|last4=Inc|first4=the staff of Kaplan,|title=CSET : California Subject Examinations for Teachers|date=2008|publisher=Kaplan Pub.|location=New York, NY|isbn=978-1-4195-5281-6|page=154|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=hP7n4Rki02EC&pg=PA154}}</ref> Ихэвчлэн, баруун тосгуур ба ховдлыг хамтад нь ''баруун зүрх'', зүүн талуудыг нь ''зүүн зүрх'' гэж нэрлэдэг.{{sfn|Gray's Anatomy|2008|p=960}} Загасны зүрх хоёр тасалгаанаас, тосгуур ба ховдол, тогтдогоороо ялгагддаг бол, хэвлээр явагчидынх гурван тасалгаатай байдаг.<ref name=K2008/> Эрүүл зүрхэнд цус нэг зүгийн урсгалтай. Энэ байдал нь [[Зүрхний хавхлага|зүрхний хавхлагын]] тусламжтайгаар хангагдах ба тэдгээр нь [[Зүрхний хавхлагын өвчин|цусанд буцан урсах]] боломж олгодоггүй.<ref name="Moore's 6"/> Зүрх нь [[үнхэлцэг]] гэж нэрлэгдэх уутан дотор байх ба тэр нь бага хэмжээний [[Үнхэлцэгийн шингэн|шингэнийг]] агуулдаг. Зүрхний хана гурван давхрагаас тогтоно: [[эпикард]], [[миокард]], [[эндокард]].<ref name="CNX2014">{{cite book|last1=Betts|first1=J. Gordon|title=Anatomy & physiology|date=2013|isbn=1-938168-13-5|url=http://cnx.org/content/m46676/latest/?collection=col11496/latest|accessdate=11 August 2014|pages=787–846}}</ref> ==Бүтэц== [[File:CG Heart.gif|alt=Хүний цохилж байгаа зүрхний компьютерээр хийсэн анимац.|thumb|Хүний цохилж байгаа зүрхний компьютерээр хийсэн анимац.]] ===Байрлал ба хэлбэр=== [[File:Real-time MRI - Thorax.ogv|thumb|Хүний зүрхний [[MRI бичлэг]]]] [[File:Heart_near.png|thumb|left|upright|[[Цээж]]ний голд байрлах зүрх.<ref>{{cite web|url=http://www.bartleby.com/107/284.html |title=Gray's Anatomy of the Human Body – 6. Surface Markings of the Thorax |publisher=Bartleby.com |accessdate=2010-10-18}}</ref>]] == Анатоми == [[Файл:Heart numlabels.svg|thumbnail|1-Баруун тосгуур, 2-Зүүн тосгуур, 3-Дээд хөндий вен,4-Гол судас 5-Уушигны артери, 6-Уушигны венүүд, 7-Митраль буюу зүүн 2 хавтаст хавхлага, 8-Аортын тал саран хавхлага, 9-Зүүн ховдол,10-Баруун ховдол, 11-Доод хөндий вен, 12-Баруун 3-н хавтаст хавхлага, 13-Уушигны тал саран хавхлага]] Зүрх '''COR''' нь булчинлаг хөндийтэй эрхтэн юм. Өөрлүүгээ цутгах венийн судсаар орж буй цусыг хүлээн авч улмаар тэр цусыг артерийн судсаар тараадаг болно. Зүрхний хөндий нь дөрвөн тасалгаатай, хоёр тосгуур, хоёр ховдолтой. Зүрх нь ойролцоогоор 260-340 гр жинтэй. [[Хүн]]ий биеийн жингийн 0,4% нь зүрхний жин болно. Зүрх нь 2 уушигний дунд, цээжний хөндийд, зүрхний үнхэлцэг хальсаар хучигдан байрлах ба уртаараа 12-13, хөндлөнгөөрөө 9-10,5 см. Зүрхний орой зүүн тийшээгээ налуу ташуу, доошоо, урагшаа чиглэнэ. Зүрхний орой нь [[өвчүү]]ний зүүн ирмэгээс 2 см орчим, 5-р хавирга хоорондын завсрын харалдаа байх ба энгийнээр бол зүүн хөхний товчны доохно, энд 2 хавтаст хавхлагын шуугианыг сонсож чагнана. Зүрхний хана 4 давхаргаас бүрэлдэх бөгөөд эдгээр нь эндокард, миокард, эпикард, перикард. Зүрх нь өөрөө өөрөөсөө сэрэл үүсгэх чадвартай пейсмакер эсээс тогтох бөгөөд энэ нь зүрхний тогтмол хэмнэл буюу цохилтыг үүсгэдэг чухал эс юм. Хүний зүрхний нийт жин нь 250-300гр бөгөөд эрэгтэй эмэгтэй хүний зүрхний жингийн зөрүү 50 гр байдаг. Баруун болон зүүн титэм судас бол зүрхний тэжээгч судаснууд юм. Хүүхэд эхийн хэвлийд бойжих дунд үед буюу 5 сартай байхаас зүрх нь цохилж эхэлнэ. Хүний зүрх 1 минутад 75-80 цохих бөгөөд цохилох бүрдээ 300-350 грамм цус түгээх ба мөн хураана. Зүрх ердийн тайван ажиллаж байхдаа 1 минутад 5 литр цусыг шахаж чадах ба харин хүнд хөдөлмөр хийж байх үед 4 дахин их буюу 20 литр цус шахаж чадна ==Жич== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{CNX A&P}} {{Reflist|30em}} ==Библиограф== *{{cite book|last=Hall|first=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|year=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1-4160-4574-8|edition=12th| ref={{harvid|Guyton & Hall|2011}}}} *{{cite book|last1=Longo|first1=Dan|last2=Fauci|first2=Anthony|last3=Kasper|first3=Dennis|last4=Hauser|first4=Stephen|last5=Jameson|first5=J.|last6=Loscalzo|first6=Joseph|title=Harrison's Principles of Internal Medicine|date=August 11, 2011|publisher=McGraw-Hill Professional|isbn=978-0-07-174889-6|edition=18|ref={{harvid|Harrison's|2011}}}} * {{cite book|editor=Susan Standring |editor2=Neil R. Borley|title=Gray's anatomy : the anatomical basis of clinical practice|url=https://archive.org/details/graysanatomyanat0000unse_c5d4 |date=2008|publisher=Churchill Livingstone|location=London|isbn=978-0-8089-2371-8|edition=40th|ref={{harvid|Gray's Anatomy|2008}}|display-editors=etal}} * {{cite book |editor=Nicki R. Colledge |editor2=Brian R. Walker |editor3=Stuart H. Ralston |title=Davidson's principles and practice of medicine |url=https://archive.org/details/davidsonsprincip0000unse_p2i4_21ed |date=2010|publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-7020-3085-7|edition=21st |ref={{harvid|Davidson's|2010}}}} ==Гадаад холбоос== {{Sister project links|n=no}} *[http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/hhw/hhw_pumping.html What Is the Heart?] – NIH *[http://www.vhlab.umn.edu/atlas/index.shtml Atlas of Human Cardiac Anatomy] *[http://anatomyguy.com/middle-mediastinum-and-heart-review/ Dissection review of the anatomy of the Human Heart including vessels, internal and external features] *[http://www.meddean.luc.edu/lumen/MedEd/GrossAnatomy/thorax0/heartdev/main_fra.html Prenatal human heart development] *[http://users.rcn.com/jkimball.ma.ultranet/BiologyPages/A/AnimalHearts.html Animal hearts: fish, squid] [[Ангилал:Цусны эргэлтийн тогтолцоо]] [[Ангилал:Зүрхний анатоми]] [[Ангилал:Зүрх| ]] rm213pauocnn0a9oulv7djznr1pufzu 0 12771 864835 861021 2026-08-05T17:47:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864835 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Khanship, rebellion and death == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 1pk14ippumtticd11ffaoogd1xe1ada 0 12830 864836 829706 2026-08-05T17:48:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864836 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour = #FFFFC0 | name = Церера | symbol= [[Зураг:Ceres symbol (bold).svg|32px|⚳]] | image = [[Зураг:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|frameless|center]] | caption = [[Хаббл сансрын дуран авай]]н Судалгааны дэвшилтэт камераар авсан Церерагийн зураг. Гадаргыг илүү тод харуулахын тулд зургийн эрс тэсийг сайжруулав. | discovery = yes | discovery_ref = <ref>{{cite book | last=Schmadel | first=Lutz | authorlink=Lutz D. Schmadel | title=Dictionary of minor planet names | url=http://books.google.com/books?id=KWrB1jPCa8AC&pg=PA15 | accessdate=2008-12-30 | edition=fifth | year=2003 | publisher=Springer | location=Germany | isbn=3-540-00238-3 | page=15 }} </ref> | discoverer = [[Жузеппе Пиацци]] | discovered = 1801 оны 1 сарын 1 | designations = yes | mp_name = '''1 Ceres''' | alt_names = A899 OF; 1943 XB | mp_category = [[одой гариг]]<br />[[гол бүс]] | orbit_ref = <ref name="jpl_sbdb">{{cite web | last=Yeomans | first=Donald K. | date= July 5, 2007 | url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=Ceres;orb=1 | title=1 Ceres | publisher=JPL Small-Body Database Browser | accessdate=2009-04-10 }}—The listed values were rounded at the magnitude of uncertainty (1-sigma).</ref> | epoch = 2009 оны 6 сарын 18<br />([[Юлианы өдөр]] 2455000.5) | apoapsis = 446,669,320&nbsp;км<br />2.9858&nbsp;[[одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 380,995,855&nbsp;км<br />2.5468&nbsp;а.н. | semimajor = 413,832,587&nbsp;км<br />2.7663&nbsp;а.н.<ref name="jpl_sbdb" /> | eccentricity = 0.07934<ref name="jpl_sbdb" /> | period = 1680.5&nbsp;[[өдөр]]<br />4.60&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 17.882&nbsp;км/с | mean_anomaly = 27.448° | inclination = 10.585°<ref name="jpl_sbdb" /> ([[Эклиптик]]т)<br />9.20° ([[Тогтмол тавцан]]д)<ref name=meanplane>{{cite web |date=2009-04-03 |title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter |url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |accessdate=2009-04-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090420194536/http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif |archivedate=2009-04-20 |url-status=live }} (produced with {{Webarchiv|url=http://chemistry.unina.it/~alvitagl/solex/ |wayback=20150524145440 |text=Solex 10 |archiv-bot=2024-10-02 11:16:43 InternetArchiveBot }} written by Aldo Vitagliano; see also [[Invariable plane]])</ref> | asc_node = 80.399°<ref name="jpl_sbdb" /> | arg_peri = 72.825°<ref name="jpl_sbdb" /> | physical_characteristics = yes | equatorial_radius = 487.3&nbsp;±&nbsp;1.8&nbsp;км<ref name="Thomas2005">{{cite journal|first=P. C.|last=Thomas|coauthors=Parker, J. Wm.; McFadden, L. A.; ''et al.''|title=Differentiation of the asteroid Ceres as revealed by its shape|year=2005|journal=Nature|volume=437|pages=224–226|doi=10.1038/nature03938| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Natur.437..224T|accessdate=2007-12-09}}</ref><ref name="Thomas2005" /> | polar_radius = 454.7&nbsp;±&nbsp;1.6&nbsp;км<ref name="Thomas2005" /> | mass=9.43&nbsp;±&nbsp;0.07{{e|20}}&nbsp;кг<ref name="Carry2008">{{cite journal|first=Benoit|last=Carry|coauthors=''et al.''|title=Near-Infrared Mapping and Physical Properties of the Dwarf-Planet Ceres|year=2007|month=November|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=478|pages=235–244|url=http://www2.keck.hawaii.edu/inst/people/conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf|format=PDF|doi=10.1051/0004-6361:20078166|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080530130946/http://www2.keck.hawaii.edu/inst/people/conrad/nsfGrantRef/2007-arXiv-Benoit.Carry.pdf|archivedate=2008-05-30|access-date=2009-07-14|url-status=dead}}</ref> | density=2.077&nbsp;±&nbsp;0.036&nbsp;г/см³<ref name="Thomas2005" /> |surface_grav = 0.27 [[Хурдатгал|м/с²]]<br />0.028 [[хүндийн хүчний хурдатгал|g]]<ref name="fact2">Calculated based on the known parameters</ref> | escape_velocity=0.51&nbsp;км/с<ref name="fact2" /> | sidereal_day = 0.3781&nbsp;өдөр<br />9.074170&nbsp;цаг<ref name="NSSDC">{{cite journal|author=Williams, David R.|title=Asteroid Fact Sheet|year=2004|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|access-date=2009-07-14|archive-date=2009-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090714102242/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/asteroidfact.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Chamberlain2007">{{cite journal |last=Chamberlain |first=Matthew A. |coauthors=Sykes, Mark V.; Esquerdo, Gilbert A. |title=Ceres lightcurve analysis – Period determination |journal=Icarus|volume=188|pages=451–456|year=2007 |doi=10.1016/j.icarus.2006.11.025 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..188..451C }}</ref> | right_asc_north_pole = 19 цаг 24 мин <br />291°<ref name="Thomas2005" /> | declination = 59°<ref name="Thomas2005" /> | axial_tilt = 3° орчим <ref name="Thomas2005" /> | albedo=0.090&nbsp;±&nbsp;0.0033&nbsp;([[геометр албедо]])<ref name="Li2006">{{cite journal|last=Li|first=Jian-Yang|coauthors=McFadden, Lucy A.; Parker, Joel Wm.|title=Photometric analysis of 1 Ceres and surface mapping from HST observations|journal=Icarus|volume=182|pages=143–160|year=2006|doi=10.1016/j.icarus.2005.12.012|url=http://www.astro.umd.edu/~jyli/publications/2006.Icar.182.143.pdf|format=PDF|accessdate=2007-12-08|archive-date=2007-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128201127/http://www.astro.umd.edu/~jyli/publications/2006.Icar.182.143.pdf|url-status=dead}}</ref> | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = ? | mean_temp_1 = ~167&nbsp;K<ref name="Saint-Pe1993">{{cite journal |last= Saint-Pé|first=O. |coauthors=Combes, N.; Rigaut F. |title=Ceres surface properties by high-resolution imaging from Earth |year=1993|volume=105|pages=271–281| journal=Icarus |doi=10.1006/icar.1993.1125 |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993Icar..105..271S }}</ref> | max_temp_1 = 239&nbsp;K<ref name="Saint-Pe1993" /> | spectral_type=[[C-type asteroid|C]]<ref name="Rivkin2006">{{cite journal|last=Rivkin|first=A. S.|coauthors=Volquardsen, E. L.; Clark, B. E.|title=The surface composition of Ceres:Discovery of carbonates and iron-rich clays|journal=Icarus|volume=185|pages=563–567|year=2006|doi=10.1016/j.icarus.2006.08.022| url=http://irtfweb.ifa.hawaii.edu/~elv/icarus185.563.pdf|format=PDF|accessdate=2007-12-08}}</ref> | magnitude = 6.7<ref name="Pasachoff1983">{{cite book|author=Menzel, Donald H.; and Pasachoff, Jay M. |year=1983|title=A Field Guide to the Stars and Planets|url=https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4 |edition=2nd edition|publisher=Houghton Mifflin|location=Boston, MA|isbn=0395348358|page=[https://archive.org/details/fieldguidetostar00menz_4/page/391 391]}}</ref>-аас 9.32<ref name="fact3">APmag and AngSize generated with [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=1 Horizons] (Ephemeris: Observer Table: Quantities = 9,13,20,29)</ref> | abs_magnitude =3.36&nbsp;±&nbsp;0.02<ref name="Li2006" /> | angular_size = 0.84"<ref>Ceres Angular Size @ Feb 2009 Opposition: 974 km diam. / (1.58319 AU * 149 597 870 km) * 206265 = 0.84"</ref>-аас 0.33"<ref name="fact2" /> }} '''Церера''' буюу албан ёсоор '''1 Церера''' (тэмдэг: [[File:Ceres symbol (bold).svg|16px|⚳]])<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> нь [[нарны аймаг]] дахь одоогоор тогтоогдсон хамгийн жижиг одой гараг бөгөөд эдгээрээс [[бага гаргийн бүс]]эд байрлах цорын ганц нь юм. 1801 оны 1 сарын 1-нд [[Жузеппе Пиацци]]<ref name="hoskin">{{cite web|last=Hoskin|first=Michael|date=1992-06-26|url=http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|title=Bodes' Law and the Discovery of Ceres|publisher=Observatorio Astronomico di Palermo "Giuseppe S. Vaiana"|accessdate=2007-07-05|archive-date=2011-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110522214414/http://www.astropa.unipa.it/HISTORY/hoskin.html|url-status=dead}}</ref> нээсэн бөгөөд [[Ромын бурхад|Ромын ургамал ургах, ургаж, эхийн хайрын бурхан]] Церерагийн нэрээр нэрлэгджээ. 950 км диаметртэйгээрээ Церера нь бага гаргийн бүс дахь хамгийн том, хамгийн их хэмжээтэй биетүүдийн нэг бөгөөд бага гаргийн бүсийн нийт массын 32%-г өөртөө агуулна.<!-- 32% = 4.753±0.007 ÷ 15±2 (E-10 solar masses) --><ref name="Pitjeva04b">Pitjeva, E. V.; [http://journals.cambridge.org/production/action/cjoGetFulltext?fulltextid=303499 ''Precise determination of the motion of planets and some astronomical constants from modern observations'']{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, in Kurtz, D. W. (Ed.), ''Proceedings of IAU Colloquium No. 196: Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy'', 2004</ref><ref name="Moomaw" /> Сүүлийн үеийн ажиглалтаар Церераг бөмбөрцөг хэлбэртэй гэсэн таамгийг дэвшүүлсэн.<ref name="Li2006" /> Церерагийн гадарга нь [[усны мөс]] болон карбонатууд ба шавар зэрэг усархаг эрдэсүүдээс тогтоно гэж үзэж байгаа.<ref name="Rivkin2006" /> Церера нь чулуурхаг [[цөм]], мөсөн [[манти]]гаас тогтсон мэт харагддаг.<ref name="Thomas2005" /> Гадаргынх нь доор шингэн усан далай байж болзошгүй бөгөөд [[дэлхийн гадуурх амьдрал]]ын эрэлд зорих газар байх боломжтой.<ref name="Moomaw">{{cite web|author=Moomaw, Bruce|title=Ceres As An Abode Of Life|url=http://www.spaceblogger.com/reports/Ceres_As_An_Abode_Of_Life_999.html|accessdate=2007-11-06|publisher=spaceblooger.com|date=2007-07-02|archive-date=2008-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929214602/http://www.spaceblogger.com/reports/Ceres_As_An_Abode_Of_Life_999.html|url-status=dead}}</ref> Церерагийн үзэгдэх гэрэлтэлт нь 6.7-с 9.3 хүртэл хэлбэлзэх тул ямар ч үедээ жирийн нүдэнд харагдах боломжгүй.<ref name="Pasachoff1983" /> 2007 оны 9 сарын 27-нд [[НАСА]] [[4 Веста]] (2011–2012) ба Церераг (2011–2012) судлахаар Доун сансрын хөлгийг хөөргөсөн.<ref name="Russel2006">{{cite journal|last=Russel|first=C. T.|coauthors=Capaccioni, F.; Coradini, A.; ''et al.''|title=Dawn Discovery mission to Vesta and Ceres: Present status|journal=Advances in Space Research|volume=38|pages=2043–2048|year=2006|doi=10.1016/j.asr.2004.12.041| url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AdSpR..38.2043R}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://anon.nasa-global.speedera.net/anon.nasa-global/HST_ceres/640.mov Movie of one Ceres rotation (processed Hubble images)] * [https://web.archive.org/web/20080414165827/http://www.keplersdiscovery.com/Asteroid.html How Gauss determined the orbit of Ceres] from keplersdiscovery.com * [https://web.archive.org/web/20080917032142/http://planetary.org/explore/topics/asteroids_and_comets/ceres.html An up-to-date summary of knowledge about Ceres, plus an Earth-Ceres size comparison (the Planetary Society)] * [http://orbitsimulator.com/gravity/articles/ceres.html A simulation of the orbit of Ceres] * [http://home.comcast.net/~eliws/ceres/ A website dedicated entirely to 1 Ceres] {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Одой гараг]] pavbq1q0pq5ug0xdsossff1zwbq3va0 0 12903 864975 864567 2026-08-05T20:05:48Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864975 wikitext text/x-wiki [[Файл:PTCDA AFM.jpg|thumb|300px|[[Атомын хүчний микроскоп]]оор авсан PTCDA молекулын дүрс. Нүүрстөрөгчийн таван цагариг ялгаран харагдана.<ref>{{cite journal |last1=Iwata |first1=Kota |last2=Yamazaki |first2=Shiro |last3=Mutombo |first3=Pingo |last4=Hapala |first4=Prokop |last5=Ondráček |first5=Martin |last6=Jelínek |first6=Pavel |last7=Sugimoto |first7=Yoshiaki |title=Chemical structure imaging of a single molecule by atomic force microscopy at room temperature |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=7766 |year=2015 |doi=10.1038/ncomms8766 |pmc=4518281 |language=en }}</ref>]] '''Молекул''' ({{lang-en|molecule}}) гэдэг нь [[химийн холбоо]]гоор холбогдсон хоёр буюу түүнээс олон [[атом]]оос бүрдэх бөөм юм. Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбооны тодорхойлолтоор молекул нь нэгээс олон атом агуулсан, цахилгаан цэнэггүй нэгж байна. Илүү нарийн утгаар атомын ийм тогтолцоо нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн төлөвийг тогтоон барихуйц гүн [[потенциал энергийн гадарга|потенциал энергийн минимумтай]] байх ёстой.<ref name="IUPAC">{{cite web |title=Molecule |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |doi=10.1351/goldbook.M04002 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Молекул нь нэг [[химийн элемент]]ийн атомуудаас тогтсон '''ижил цөмт''' байж болно. Жишээлбэл, хүчилтөрөгчийн молекул O<sub>2</sub> нь хоёр хүчилтөрөгчийн атомоос бүрдэнэ. Харин өөр өөр элементийн атомуудаас тогтсон молекулыг '''өөр цөмт''' гэнэ. [[Ус]]ны молекул H<sub>2</sub>O нь хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом агуулдаг. Нарийн химийн нэр томьёонд молекул нь цахилгаан цэнэггүй байна. Харин [[квант физик]], [[органик хими]], [[биохими]] зэрэг салбарт уг нэрийг заримдаа [[олон атомт ион]] болон цэнэгтэй органик бөөмд илүү өргөн утгаар хэрэглэдэг. Ийм бөөмсийг нарийн утгаар '''молекул ион''' буюу олон атомт ион гэж нэрлэнэ. [[Молекул-кинетик онол]]д «молекул» гэдэг нэрийг найрлагаас нь үл хамааран хийн хөдөлгөөнт бөөмийг заахад хэрэглэдэг. Энэ утгаар нэг атомт [[инертийн хий]]н атомыг ч хийн молекул гэж нэрлэж болно.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Sulekh |title=Comprehensive Inorganic Chemistry |publisher=New Age International |year=2005 |isbn=978-81-224-1512-4 |language=en }}</ref> [[Устөрөгчийн холбоо]], [[ван дер Ваальсын хүч]] зэрэг сул, ковалент бус харилцан үйлчлэлээр түр холбогдсон тусдаа молекулуудыг ердийн нөхцөлд нэг молекул гэж үздэггүй. Гэхдээ квант механикийн нарийн тодорхойлолтоор хангалттай тогтвортой сул холбоост тогтолцоо молекулд тооцогдож болно.<ref name="IUPAC"/> Молекулын бүтэц, шинж чанар, харилцан үйлчлэлийг [[молекул хими]], [[молекул физик]], [[квант хими]] болон [[молекул биологи]] зэрэг салбар судална. == Нэрийн гарал == «Молекул» гэдэг үг нь франц хэлний ''molécule'', шинэ латин хэлний ''molecula'' үгээс гаралтай. ''Molecula'' нь латин хэлний ''moles'' буюу «масс», «биет» гэсэн үгийн багасгасан хэлбэр юм.<ref>{{cite web |title=Molecule |url=https://www.etymonline.com/word/molecule |publisher=Online Etymology Dictionary |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Энэ нэр томьёо 17-р зуунаас хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 18-р зууны сүүлээс байгалийн шинжлэх ухааны бүтээлүүдэд өргөн тархжээ. == Судалгааны түүх == {{гол|Молекулын онолын түүх}} Бодис жижиг, үл хуваагдах бөөмсөөс тогтоно гэсэн үзлийг эртний Грекийн гүн ухаантнууд [[Левкипп]], [[Демокрит]] нар дэвшүүлсэн. Гэвч тэдний үзэл туршилтад суурилсан орчин үеийн атом, молекулын онолоос ялгаатай байв. 1661 онд [[Роберт Бойль]] ''The Sceptical Chymist'' бүтээлдээ бодис янз бүрийн хэмжээ, хэлбэртэй жижиг бөөмсийн бүлгээс тогтдог бөгөөд химийн өөрчлөлт нь тэдгээр бөөмсийн дахин зохион байгуулалт гэж тайлбарласан. 1811 онд [[Амедео Авогадро]] ижил температур, даралттай ижил эзлэхүүн бүхий хийнүүд ижил тооны бөөм агуулна гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн. Тэрээр атом болон молекулыг ялган авч үзэж, энгийн бодисын хийн молекул нэгээс олон атом агуулж болохыг тайлбарлажээ.<ref>{{cite journal |last=Avogadro |first=Amedeo |title=Essay on a Manner of Determining the Relative Masses of the Elementary Molecules of Bodies |journal=Journal de Physique |volume=73 |pages=58–76 |year=1811 |url=https://web.lemoyne.edu/~giunta/avogadro.html |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 19-р зууны турш атомын жин, химийн томьёо, [[валент чанар]] болон хийн шинж чанарыг судалснаар молекулын ойлголт хөгжсөн. 20-р зууны эхээр [[Жан Батист Перрен]] [[Броуны хөдөлгөөн]]ийг судалж, [[Авогадрогийн тогтмол]]ыг хэд хэдэн аргаар тооцоолсон нь атом, молекул бодитоор оршдогийг батлах чухал нотолгоо болсон. Перрен 1926 онд физикийн Нобелийн шагнал хүртжээ.<ref>{{cite web |title=Discontinuous Structure of Matter |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1926/perrin/lecture/ |publisher=Nobel Prize Outreach |author=Jean Perrin |date=1926-12-11 |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> 1927 онд [[Вальтер Хайтлер]] болон [[Фриц Лондон]] квант механикийг устөрөгчийн молекулын холбоог тайлбарлахад хэрэглэсэн. Энэ нь химийн холбоог квант механикаар тайлбарласан анхны томоохон ажлуудын нэг байв.<ref>{{cite journal |last1=Heitler |first1=Walter |last2=London |first2=Fritz |title=Wechselwirkung neutraler Atome und homöopolare Bindung nach der Quantenmechanik |journal=Zeitschrift für Physik |volume=44 |issue=6–7 |pages=455–472 |year=1927 |doi=10.1007/BF01397394 |language=de }}</ref> 1931 онд [[Лайнус Полинг]] квант механикийн үр дүнг ашиглан химийн холбоо, молекулын бүтэц, холбооны өнцөг болон орбиталын эрлийзжилтийг тайлбарласан.<ref>{{cite journal |last=Pauling |first=Linus |title=The Nature of the Chemical Bond |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=53 |issue=4 |pages=1367–1400 |year=1931 |doi=10.1021/ja01355a027 |language=en }}</ref> == Молекулын шинжлэх ухаан == Молекулын химийн судалгаа нь молекулуудын харилцан үйлчлэл, химийн холбоо үүсэх болон тасрах зүй тогтлыг судална. Молекул физик нь молекулын бүтэц, хөдөлгөөн, энергийн төлөв болон физик шинж чанарыг судалдаг. Эдгээр салбарын зааг практикт үргэлж тодорхой байдаггүй. Тогтвортой молекул нь хоёр буюу түүнээс олон атом, тэдгээрийн цөм болон электроноос бүрдэх холбоост тогтолцоо юм. Маш богино настай, өндөр идэвхтэй бөөмийг заримдаа '''тогтворгүй молекул''' гэж нэрлэнэ. Үүнд: * [[чөлөөт радикал]]; * молекул ион; * шилжилтийн төлөв; * ван дер Ваальсын комплекс; * өндөр өдөөгдсөн молекул зэрэг багтаж болно. == Байгаль дахь тархалт == Молекулууд байгальд өргөн тархсан. Дэлхийн далайн ус, агаар мандлын ихэнх хий болон органик бодисууд тусдаа молекулаас тогтоно. Амьд биед: * [[уураг]]; * [[амин хүчил]]; * [[дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]]; * [[рибонуклейн хүчил|РНХ]]; * [[нүүрс ус]]; * [[өөх тос]]; * [[амин дэм]] зэрэг олон төрлийн молекул байдаг. Гэхдээ бүх бодис тусдаа молекулаас тогтдоггүй. Давс болон бусад олон [[ионы нэгдэл]] эерэг, сөрөг ионуудын тасралтгүй талст тороос бүрддэг. Ийм бодист тусдаа нэг молекул ялган заах боломжгүй бөгөөд найрлагыг нь '''томьёоны нэгжээр''' илэрхийлнэ. [[Алмаз]], [[кварц]], [[графен]] зэрэг [[ковалент талст]]ууд атомын өргөн сүлжээнээс тогтоно. Ихэнх [[металл]] металлын холбоотой талст тор үүсгэдэг тул мөн тусдаа молекул агуулдаггүй. == Химийн холбоо == Молекул дахь атомууд голчлон [[ковалент холбоо]]гоор холбогдоно. Ковалент холбоонд атомууд нэг буюу хэд хэдэн хос [[электрон]]ыг хамтран ашигладаг. === Ковалент холбоо === {{гол|Ковалент холбоо}} [[Файл:Covalent bond hydrogen.svg|thumb|300px|Хоёр устөрөгчийн атом электроны хосыг хамтран ашиглаж H<sub>2</sub> молекул үүсгэж буй нь]] Ковалент холбоо нь атомын цөмүүд болон тэдгээрийн хооронд байрлах хамтын электронуудын таталцал, мөн цөм ба электронуудын хоорондох түлхэлтийн тэнцвэрээр тогтдог. Ковалент холбоо: * дан холбоо; * давхар холбоо; * гурвал холбоо байж болох бөгөөд эдгээр нь хамтран ашиглагдах электрон хосын тоогоор ялгаатай. Устөрөгчийн H<sub>2</sub>, хүчилтөрөгчийн O<sub>2</sub>, азотын N<sub>2</sub> зэрэг нь ижил элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтсон молекул юм. Ус H<sub>2</sub>O, нүүрсхүчлийн хий CO<sub>2</sub>, метан CH<sub>4</sub> зэрэг нь өөр өөр элементийн атомуудын ковалент холбооноос тогтоно. === Ионы холбоо === {{гол|Ионы холбоо}} [[Ионы холбоо]] нь эсрэг цэнэгтэй ионуудын цахилгаан статик таталцал юм. Атом электрон алдахад эерэг цэнэгтэй [[катион]], электрон авахад сөрөг цэнэгтэй [[анион]] үүснэ. Ердийн температур, даралтад ионы нэгдлүүд ихэвчлэн тусдаа молекул бус, олон ионоос тогтсон талст тор үүсгэдэг. Жишээлбэл, натрийн хлоридыг NaCl молекулуудаас тогтоно гэж бус, Na<sup>+</sup> ба Cl<sup>−</sup> ионуудын талст бүтэц гэж тайлбарлана. Харин ионы бодисыг ууршуулах үед хийн төлөвт тусдаа, тодорхой бүтэцтэй ионы хос болон жижиг бөөмс үүсэж болно. == Молекулын хэмжээ == Ихэнх молекул энгийн нүд болон оптик микроскопоор шууд харахад хэт жижиг. Органик нийлэгжилд түгээмэл хэрэглэдэг жижиг молекулуудын хэмжээ хэдэн [[ангстрем]]ээс хэдэн арван ангстрем хүртэл байна. Нэг ангстрем нь 10<sup>−10</sup> метртэй тэнцэнэ. Хамгийн жижиг молекулын нэг болох хоёр атомт устөрөгч H<sub>2</sub>-ийн холбооны урт ойролцоогоор 0.74 Å байдаг.<ref>{{cite book |last1=DeKock |first1=Roger L. |last2=Gray |first2=Harry B. |title=Chemical Structure and Bonding |url=https://archive.org/details/isbn_9780935702613 |publisher=University Science Books |year=1989 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780935702613/page/199 199] |isbn=978-0-935702-61-3 |language=en }}</ref> Полимер болон [[макромолекул]]ууд маш олон атом агуулж, жижиг молекулаас хэдэн мянга, сая дахин том байж болно. ДНХ зэрэг зарим биополимерийн урт макроскоп хэмжээнд хүрэх боломжтой. Орчин үеийн [[атомын хүчний микроскоп]] болон [[туннелийн микроскоп]]ын тусламжтайгаар тодорхой нөхцөлд нэг молекулын хэлбэр, бүр зарим атом хоорондын холбоог дүрслэн судалж болно. == Химийн томьёо == {{гол|Химийн томьёо}} Молекулын найрлагыг химийн элементийн тэмдэг болон индексээр илэрхийлснийг [[молекулын томьёо]] гэнэ. Индекс нь тухайн элементийн хэдэн атом молекулд байгааг заана. Жишээлбэл: * H<sub>2</sub>O — хоёр устөрөгч, нэг хүчилтөрөгчийн атом; * CO<sub>2</sub> — нэг нүүрстөрөгч, хоёр хүчилтөрөгчийн атом; * C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> — зургаан нүүрстөрөгч, арван хоёр устөрөгч, зургаан хүчилтөрөгчийн атом. === Энгийн томьёо === '''Энгийн томьёо''' буюу эмпирик томьёо нь нэгдэл дэх элементүүдийн атомын хамгийн бага бүхэл тоон харьцааг харуулна. Жишээлбэл, ацетилений молекулын томьёо C<sub>2</sub>H<sub>2</sub> боловч энгийн томьёо нь CH юм. Молекулын томьёо нь атомын бодит тоог харуулдаг боловч тэдгээр атом хэрхэн холбогдсоныг заахгүй. Жишээлбэл, [[этанол]] болон [[диметил эфир]] хоёулаа C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>O томьёотой боловч атомын холболт, бүтэц болон шинж чанар нь ялгаатай. Ижил молекулын томьёотой боловч өөр бүтэцтэй бодисыг [[изомер]] гэнэ. === Бүтцийн томьёо === {{гол|Бүтцийн томьёо}} [[Файл:Atisane3.png|thumb|300px|Атисан молекулын гурван хэмжээст болон хоёр хэмжээст дүрслэл]] [[Бүтцийн томьёо]] нь молекул дахь атомуудын холбогдох дараалал, холбооны төрлийг дүрслэн харуулна. Нарийн төвөгтэй молекулын хувьд зөвхөн молекулын томьёо нь тухайн бодисыг бүрэн тодорхойлоход хангалтгүй. Молекулын орон зайн бүтцийг: * шаантаг, тасархай шугамтай бүтцийн томьёо; * бөмбөлөг-саваан загвар; * орон зай дүүргэх загвар; * химийн нэршил; * компьютерын гурван хэмжээст загвар зэрэг аргаар дүрслэн үзүүлдэг. Молекулын массыг түүнийг бүрдүүлж буй атомуудын массыг нэмж тооцно. Молекулын массыг ихэвчлэн [[дальтон]] (Da) буюу нэгдсэн атомын массын нэгжээр илэрхийлдэг. == Молекулын геометр == {{гол|Молекулын геометр}} Молекул бүр холбооны урт, холбооны өнцгөөр тодорхойлогдох тэнцвэрт орон зайн бүтэцтэй. Атомууд тогтсон байрлалд хөдөлгөөнгүй байдаггүй бөгөөд холбооны дагуу хэлбэлзэж, молекул бүхэлдээ эргэлдэж байдаг. Молекулын геометрт: * атомуудын тоо; * химийн холбооны төрөл; * валентын электрон хосуудын түлхэлцэл; * орбиталын бүтэц; * дан электрон хос; * орчны температур, даралт нөлөөлнө. Энгийн молекулууд: * шугаман — CO<sub>2</sub>; * өнцөгт — H<sub>2</sub>O; * гурвалжин хавтгай — BF<sub>3</sub>; * тетраэдр — CH<sub>4</sub>; * гурвалжин пирамид — NH<sub>3</sub> хэлбэртэй байж болно. Молекулын найрлага болон бүтэц нь түүний физик, химийн шинж, ялангуяа [[химийн идэвх]]ийг тодорхойлно. Ижил молекулын томьёотой изомерууд бүтэц ялгаатай учраас өөр шинж чанартай байж болно. [[Стереоизомер]]ууд атомын холбогдох дараалал ижил боловч орон зайн байрлалаараа ялгаатай. Тэдний физик шинж ойролцоо байж болох боловч биологийн үйлчлэл нь эрс ялгаатай тохиолдол бий. == Молекулын спектроскопи == {{гол|Спектроскопи}} Молекулын спектроскопи нь молекул цахилгаан соронзон цацрагтай харилцан үйлчлэх үед үүсэх [[спектр]]ийг судална. Молекул нь тасралтгүй бус, квантчлагдсан энергийн төлөвүүдтэй бөгөөд нэг төлөвөөс нөгөөд шилжихдээ тодорхой давтамжийн энергийг шингээж эсвэл ялгаруулдаг.<ref>{{cite web |title=Spectroscopy |url=https://goldbook.iupac.org/terms/view/S05848 |publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry |work=Compendium of Chemical Terminology |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Спектроскопийн үндсэн аргуудад: * '''микро долгионы спектроскопи''' — молекулын эргэлтийн төлөвийг судална; * '''хэт улаан туяаны спектроскопи''' — холбооны суналт, нугаралт зэрэг хэлбэлзлийг судална; * '''үзэгдэх ба хэт ягаан туяаны спектроскопи''' — электронуудын энергийн шилжилтийг судална; * '''цөмийн соронзон резонансын спектроскопи''' — молекул дахь тодорхой атомын цөмийн орчныг судална; * '''Раманы спектроскопи''' — гэрлийн уян бус сарнилыг ашиглан молекулын хэлбэлзлийг судална гэж багтана. Эдгээр аргаар молекулын найрлага, холбоо, геометр, орон зайн бүтэц болон химийн орчныг тодорхойлж болно. Микро долгионы спектроскопийг сансрын орон зай дахь молекулыг илрүүлэхэд мөн ашигладаг. == Онолын тайлбар == Молекул болон химийн холбооны орчин үеийн тайлбар [[квант механик]]т тулгуурладаг. Молекулын электрон, атомын цөмүүдийн төлөвийг зарчмын хувьд [[Шрёдингерийн тэгшитгэл]]ээр тодорхойлно. Хамгийн энгийн молекулын тогтолцооны нэг нь H<sub>2</sub><sup>+</sup> молекул ион юм. Энэ нь хоёр протон, нэг электроноос бүрддэг тул электрон хоорондын түлхэлцэлгүй бөгөөд олон электронт молекулаас харьцангуй хялбар тооцоологдоно. Илүү том молекулын Шрёдингерийн тэгшитгэлийг яг шийдэх боломжгүй шахам байдаг. Иймээс [[тооцооллын хими]] болон [[квант хими]]д: * Хартри–Фокийн арга; * нягтын функционалын онол; * молекулын орбиталын арга; * молекул динамик; * Монте-Карлогийн арга зэрэг ойролцоолсон тооцооны аргыг хэрэглэдэг. Молекул гэдэг нь атомын ямар ч санамсаргүй бүлэг бус, хэмжигдэхүйц хугацаанд холбоост төлөвөө хадгалж чадах тогтолцоо юм. IUPAC-ийн нарийн тодорхойлолтоор атомын тогтолцооны потенциал энергийн минимум нь дор хаяж нэг хэлбэлзлийн холбоост төлөвийг тогтоон барихуйц гүн байх шаардлагатай.<ref name="IUPAC"/> == Мөн үзэх == * [[Атом]] * [[Химийн холбоо]] * [[Ковалент холбоо]] * [[Ионы холбоо]] * [[Химийн нэгдэл]] * [[Химийн бүтэц]] * [[Молекулын томьёо]] * [[Молекулын геометр]] * [[Молекулын орбитал]] * [[Молекул ион]] * [[Макромолекул]] * [[Биомолекул]] * [[Изомер]] * [[Молекул биологи]] * [[Молекул физик]] * [[Квант хими]] == Эшлэл == {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Molecules}} * [https://goldbook.iupac.org/terms/view/M04002 Молекулын тодорхойлолт — IUPAC Gold Book] * [https://www.chm.bris.ac.uk/motm/motm.htm Molecule of the Month — Бристолын их сургууль] {{Бүтэц}} [[Ангилал:Хими]] [[Ангилал:Бодис]] [[Ангилал:Молекул физик]] [[Ангилал:Молекул| ]] hriwczb8nb9dr9sjpyjiwl8vvfhvl9k 0 13460 864905 685699 2026-08-05T18:56:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864905 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хамтлаг |Name = Scorpions<br>Скорпионс |Logo = Scorpions Logo.svg |Logobeschreibung = |Bild = Scorpions (10).JPG |Bildbeschreibung = <small>Скорпионс хамтлаг ''Humanity'' аялан тоглолтын үеэр (2007 он)</small> |Herkunft = [[Ханновер]], [[Герман]] |Genre = [[Хард рок]], [[хэви метал]] |Gründung = 1965 онд ''нэргүйгээр'' |Auflösung = |Neugründung = |Website = [http://www.the-scorpions.com/ www.the-scorpions.com] |Gründer = |Gründer1a = [[Рудольф Шенкер]] |Gründer1b = [[Дуучин]], [[Цахилгаан гитар|гитар]] |Gründer2a = Карл-Хайнц Фоллмер |Gründer2b = [[Цахилгаан гитар|Гитар]] |Gründer3a = Йоахим Кирххофф |Gründer3b = [[Цахилгаан аргил гитар|Аргил гитар]] |Gründer4a = Волфганг Дзиони |Gründer4b = [[Бөмбөр]] |Besetzung = |Besetzung1a = [[Клаус Майне]] <small>(1969 оноос хойш)</small> |Besetzung1b = Дуулалт, гитар |Besetzung2a = [[Рудольф Шенкер]] <small>(1965 оноос хойш)</small> |Besetzung2b = Дуулалт, гитар |Besetzung3a = [[Маттиас Ябс]] <small>(1978, 1979 оноос хойш)</small> |Besetzung3b = Гитар |Besetzung4a = Павел Мачивода <small>(2003 оноос хойш)</small> |Besetzung4b = Аргил гитар |Besetzung6a = [[Микки Дээ]] <small>(2016 оноос хойш)</small> |Besetzung6b = Бөмбөр |Ehemalige = |Ehemalige1a = Бернд Хегнэр <small>(1968–1969)</small> |Ehemalige1b = Дуулалт |Ehemalige2a = [[Михаэль Шенкер]] <small>(1969–1973, 1978–1979)</small> |Ehemalige2b = Гитар |Ehemalige3a = [[Ули Йон Рот]] <small>(1973–1978)</small> |Ehemalige3b = Гитар, дуулалт |Ehemalige4a = [[Лотар Хаймберг]] <small>(1968–1973)</small> |Ehemalige4b = Аргил гитар |Ehemalige5a = [[Франсис Буххолц]] <small>(1973–1992)</small> |Ehemalige5b = Аргил гитар |Ehemalige6a = [[Ральф Рийкерманн]] <small>(1993–2003)</small> |Ehemalige6b = Аргил гитар |Ehemalige7a = [[Волфганг Дзиони]] <small>(1965–1973)</small> |Ehemalige7b = Бөмбөр |Ehemalige8a = [[Харалд Гросскопф]] <small>(1967)</small> |Ehemalige8b = Бөмбөр |Ehemalige9a = [[Юрген Розентал]] <small>(1973–1975)</small> |Ehemalige9b = Бөмбөр |Ehemalige10a = [[Руди Леннерс]] <small>(1975–1976)</small> |Ehemalige10b = Бөмбөр |Ehemalige11a = [[Херман Раребелл]] <small>(1977–1996)</small> |Ehemalige11b = Бөмбөр |Ehemalige12a = [[Жеймс Коттак]] <small>(1996–2016)</small> |Ehemalige12b = Бөмбөр }} '''Скорпионс''' ({{lang-en|Scorpions}}) нь [[Хүнд метал хөгжим|хүнд метал]]<ref>{{cite book |last=Ingham |first=Chris |title=The Book of Metal |year=2002 |url=https://archive.org/details/bookofmetalmostc0000ingh |publisher=Thunder's Mouth Press |isbn=978-1560254195 |pages=g. 104}}</ref><ref>Weinstein, Deena. ''Heavy Metal: The Music and its Culture''. DaCapo, 2000. ISBN 0-306-80970-2, pg. 29, 36.</ref><ref>{{cite book |last=Christe |first=Ian |title=Sound of the Beast |publisher=Allison & Busby |isbn=0749083514 |pages=g. 2}}</ref><ref>{{cite book |last=Walser |first=Robert |title=Running with The Devil |publisher=Wesleyan University Press |isbn=0819562602 |pages=gs. 2}}</ref>/[[хүнд рок]]<ref>{{cite book | author=M. C. Strong | title=The great rock discography | publisher=Giunti | year=1998 | isbn=8809215222|pages=g. 722 }}</ref><ref>{{cite book | author=Philip Dodd | title=The Book of Rock: from the 1950s to today | url=https://archive.org/details/bookofrock0000dodd | publisher=Thunder's Mouth Press | year=2005 | isbn=1560257296}}</ref><ref>{{cite web |accessdate=2008-04-12 |title=Scorpions Biography |date=|url=http://www.bighairmetal.com/Scorpions.htm |work=www.bighairmetal.com}}</ref> урсгалаар тоглодог, [[Герман]]ы [[Ханновер]] хотоос гаралтай хамтлаг юм. Тэдний 1980-аад оны рокын сүлд дуу гэж хэлж болох "Rock You Like a Hurricane", мөн "No One Like You", "Still Loving You", "Wind of Change" зэрэг дуунууд нь дэлхий даяар алдаршсан. Тус хамтлаг дэлхий даяар нийтдээ 100 сая гаруй цомгоо борлуулжээ<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/news/scorpions-forsee-fantastic-future-following-1004063623.story#/news/scorpions-forsee-fantastic-future-following-1004063623.story |title=Billboard.com - Scorpions Forsee Fantastic Future Following Farewell |publisher=billboard.com |date= |accessdate=2011-08-01}}</ref>. Тэд [[VH1]]-ийн ''Хүнд Рокын Агуу Уран Бүтээлчид'' хөтөлбөрт 46-рт эрэмбэлэгджээ<ref>[http://www.vh1.com/shows/dyn/the_greatest/62186/episode_wildcard.jhtml?wildcard=/shows/dynamic/includes/wildcards/the_greatest/hardrock_list_full.jhtml&event_id=862767&start=41 The Greatest: 100 Greatest Artists of Hard Rock (40 - 21)] at [[VH1.com]]</ref>. == Хамтлагийн гишүүд == === Одоогийн гишүүд === * '''[[Клаус Майне]]''' - гоцлол дуучин, ритм гитар, цохиур хөгжим, тамбурин, вокал (1970 оноос) * '''[[Маттиас Ябс]]''' - гоцлол, ритм гитар (1978 оноос) * '''[[Рудольф Шенкер]]''' - ритм, гоцлол гитар, вокал, ("They Need A Million", "Drifting Sun" дуунуудыг гоцлон дуулсан) (1965 оноос) * '''[[Павел Мачивода]]''' - басс гитар, вокал (2003 оноос) * '''[[Жеймс Коттак]]''' - бөмбөр, цохиур хөгжим, вокал (1996 оноос) === Хуучин гишүүд === * '''[[Лотар Хаймберг]]''' - басс гитар, вокал (1965-1973) * '''[[Вольфганг Дзиони]]''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1965-1973) * '''[[Майкл Шенкер]]''' - гоцлол, ритм гитар (1970-1973, 1979) * '''[[Ульрих Рот]]''' - гоцлол, ритм гитар, вокал ("Drifting Sun", "Fly to the Rainbow", "Dark Lady", "Sun in My Hand", "Hell Cat", "Polar Nights" дуунуудыг гоцлон дуулсан) (1973-1978) * '''[[Фрэнсис Букхольц]]''' - басс гитар, вокал (1973-1983, 1984-1992, 1994) * '''Аким Киршнинг''' - даралтат хөгжим (1973-1974) * '''Жо Вайман''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1973) * '''[[Юрген Розенталь]]''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1973-1975) * '''Руди Леннерс''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1975-1977) * '''[[Херман Рэйрбелл]]''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1977-1983, 1984-1995) * '''[[Жимми Бэйн]]''' - басс гитар (1983-1984) * '''[[Нэйл Мюррей]]''' - басс гитар (1983-1984) * '''[[Бобби Рондинелли]]''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1983-1984) * '''Ральф Рикерманн''' - басс гитар (1993-2000, 2000-2003) * '''Курт Кресс''' - бөмбөр, цохиур хөгжим (1996) * '''Кен Тэйлор''' - басс гитар (2000) * '''[[Бэрри Спаркс]]''' - басс гитар (2004) * '''Инго Повицер''' - басс гитар (2004) == Бүтээлүүд == === Цомгууд === * ''Lonesome Crow'' (1972) * ''Fly to the Rainbow'' (1974) * ''In Trance'' (1975) * ''Virgin Killer'' (1976) * ''Taken by Force'' (1977) * ''Tokyo Tapes'' (1978, ''амьд'') * ''Lovedrive'' (1979) * ''Animal Magnetism'' (1980) * ''Blackout'' (1982) * ''Love at First Sting'' (1984) * ''World Wide Live'' (1985, ''амьд'') * ''Savage Amusement'' (1988) * ''Crazy World'' (1990) * ''Face the Heat'' (1993) * ''Live Bites'' (1995, ''live'') * ''Pure Instinct'' (1996) * ''Eye II Eye'' (1999) * ''Moment of Glory'' ([[Берлиний Филармонийн Чуулга]]тай хамт, 2000) * ''Acoustica'' (2001, ''акустик'') * ''Unbreakable'' (2004) * ''Humanity: Hour I'' (2007) * ''Sting in the Tail'' (2010) * ''Return to Forever'' (2015) * ''Rock Believer'' (2022) == Аялан тоглолтууд == * 1999: Eye To Eye Tour * 2003: Scorpions Tour 2003 * 2007-2009: Humanity World Tour == Цахим холбоос == {{Commons|Scorpions (band)|Скорпионс}} * [http://www.the-scorpions.com/english/ Албан ёсны вэбсайт] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Скорпионс| ]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Хард рок хамтлаг]] [[Ангилал:Хэви метал хамтлаг]] [[Ангилал:Германы хамтлаг]] [[Ангилал:Эxо-Поп шагналтан]] [[Ангилал:Германы хөгжмийн хэвлэл]] apw7r011o6zec8ywxf2051gglh8ocfs 0 13590 864916 850859 2026-08-05T19:06:50Z InternetArchiveBot 70653 Add 8 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864916 wikitext text/x-wiki {{short description|Орос дахь Дэлхийн 2-р дайны аян}} {{Инфобокс дайн | conflict = Москвагийн тулалдаан | partof = [[Дорнод фронт (Дэлхийн хоёрдугаар дайн)|Дорнод фронт (Дэлхийн 2-р дайн)]] | image = RIAN archive 887721 Defense of Moscow.jpg | image_size = 270 | caption = Москвагийн агаарын эсэргүүцэх ангийн дайчид Кремлийн өмнөх байлдааны байрлалд | place = [[Москва муж]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХ Орос Улс]], ЗХУ | date = 1941 оны 10 сарын 2&nbsp;– 1942 оны 1 сарын 7<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=02|year1=1941|month2=01|day2=07|year2=1942}}) | result = {{ublist|Зөвлөлтийн ялалт}} * [[Барбаросса ажиллагаа]]ны төгсгөл * Зөвлөлтийн эсрэг довтолгооны эхлэл * Герман [[Москва]]г эзэлж чадаагүй | combatant1 = '''{{flagcountry|Нацист Герман}}''' | combatant2 = '''{{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1936}}''' | commander1 = {{unbulleted list |'''{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Адольф Хитлер]]''' |{{nowrap|{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Вальтер фон Браухич]]}} |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Франц Хальдер]] |{{nowrap|{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Федор фон Бок]]}} |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Хайнц Гудериан]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Эрих Хёпнер]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Херманн Гот]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Вальтер Модел]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Гюнтер фон Клюге]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Георн-Ханс Райнхардт|Г.Х. Райнхардт]] |{{flagdeco|Нацист Герман}} [[Адольф Штраусс (генерал)|Адольф Штраусс]] }} | commander2 = {{unbulleted list|'''{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Иосиф Сталин]]''' |{{nowrap|{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Георгий Жуков]]}} |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Александр Василевский]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Иван Конев]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Семён Тимошенко]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Борис Шапошников]] |{{nowrap|{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Константин Рокоссовский]]}} |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Леонид Говоров]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Семён Будённый]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Павел Белов]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Лев Доватор]]{{KIA}} |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Николай Ватюнин]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Исса Плиев]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Василий Чуйков]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Михаил Катуков]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Василий Кузнецов (генерал)|Василий Кузнецов]] |{{flagdeco|ЗХУ|1936}} [[Павел Ротмистров]]}} | strength1 = '''1941 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар:'''{{plainlist| * 1,184,000–1,929,406 хүн{{sfn|Zetterling|Frankson|2012|p=253}}<ref name="Mercatante2012">{{harvnb|Mercatante|2012|p=105}}.</ref><ref name="Stahel2013">{{harvnb|Stahel|2013|p=45}}.</ref><ref name="Stahel2011">{{harvnb|Stahel|2011|p=339}}.</ref>{{sfn|Glantz|2001|p=141}} * 1,000–2,470 танк болон дайралтын их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=78}}{{sfn|Liedtke|2016|p=148}} * 14,000 буу * Анхны онгоц: 549 ашиглалтад нийцтэй;<ref name="Bergström">{{harvnb|Bergström|2007|p=90}}.</ref>{{sfn|Williamson|1983|p=132}}{{Refn|Both sources use Luftwaffe records. The often quoted figures of 900–1,300 do not correspond with recorded Luftwaffe strength returns. Sources: Prien, J.; Stremmer, G.; Rodeike, P.; Bock, W. ''Die Jagdfliegerverbande der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945'', parts 6/I and II; U.S National Archives, ''German Orders of Battle, Statistics of Quarter Years''.|group="Note"}} сөрөг довтолгооны үед: 599<ref name="Bergström_2">{{harvnb|Bergström|2007|p=111}}.</ref>}} | strength2 = '''1941 оны 10-р сарын 1-ний байдлаар:'''{{plainlist| * 1,252,591 хүн{{sfn|Liedtke|2016|loc=3449 (Kindle)}} * 1,044<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=http://rus-sky.com/history/library/w/w06.htm#_Toc536603369|title=РОССИЯ И СССР В ВОЙНАХ XX ВЕКА. Глава V. ВЕЛИКАЯ ОТЕЧЕСТВЕННАЯ ВОЙНА|website=rus-sky.com}}</ref>–3,232 танк * 7,600 буу * Анхны онгоц: 936 (545 ашиглалтад нийцтэй);<ref name="Bergström"/> эсрэг довтолгооны үед: 1,376<ref name="Bergström_2"/>}} | casualties1 = '''Германы стратегийн довтолгоо''': (1941 оны 10 сарын 1-нээс 1942 оны 1 сарын 10 хүртэл){{plainlist|style=margin-top:0.5em;margin-bottom:0.5em| * 10 сар: 62,870 * 11 сар: 46,374 * 12 сар: 41,819 * 1 сар: 23,131}} '''Германы тооцоо''': 174,194 KIA, WIA, MIA {{small|([[#Хохирол|§7]])}}<ref>{{Cite web | url=http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec41.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20121025022023/http://ww2stats.com/cas_ger_okh_dec41.html | url-status=dead | archive-date=2012-10-25 | title=1941}}</ref> '''Зөвлөлтийн тооцоо''': 581,000 алагдсан, алга болсон, шархадсан ба олзлогдсон.<ref>{{Cite web|url=http://militera.lib.ru/research/myagkov/02.html|title=ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА --[ Исследования ]-- Мягков М.Ю. Вермахт у ворот Москвы, 1941-1942|website=militera.lib.ru}}</ref> | casualties2 = '''Москвагийн хамгаалалт''':<ref name="David M. Glantz 298, 299">{{harvnb|Glantz|House|1995|pp=298, 299}}.</ref> (1941 оны 9 сарын 30-наас 1941 оны 12 сарын 5 хүртэл){{plainlist|style=margin-top:0.5em; margin-bottom:0.5em| * 514,338 алагдсан эсвэл алга болсон * 143,941 шархадсан}} '''Москвагийн довтолгоо''':<ref name="David M. Glantz 298, 299"/> (1941 оны 12 сарын 5-аас 1942 оны 1 сарын 7 хүртэл){{plainlist|style=margin-top:0.5em; margin-bottom:0.5em| * 139,586 алагдсан эсвэл алга болсон * 231,369 шархадсан}} '''Нийт''': 1,029,234{{small| ([[#Хохирол|§ Хохирол]])}} | campaignbox = }} '''Москвагийн тулалдаан''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Битва за Москву'', {{lang-de|Schlacht um Moskau}}) Москвагийн төлөө тулалдаан, мөн Москвагийн дэргэдэх тулалдаан гэж өөр өөр нэрлэдэг энэхүү тулалдаан нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы явцад [[эргэлт]] гаргасан гэж [[Зөвлөлтийн түүхч]]ид үздэг [[тулалдаан]] юм. Москвагийн тулалдаанд 1941 оны 9-р сарын 30-аас-1942 оны 4-р сарын 20 хүртэл хугацаанд зөвлөлт-германы цэргийн москвагийн чиглэлд хийсэн байлдааны ажиллагааг хамруулан үздэг байна. Зөвлөлтийн цэргийн түүхчид энэхүү тулалдааныг 2 үед хувааж үздэг. Хориглох тулаан:1941 оны 9-р сарын 30-аас 1941 оны 12-р сарын 4 хүртэл, Давшилтын тулаан: 1941 оны 12-р сарын 5-аас 1942 оны 4-р сарын 20. Давших тулааныг сөрөг давшилт болон давшилтын үе гэж бас хувааж үздэг байна. Зарим түүхчид [[Смоленское тулалдаан (1941)|Смоленскийн стратегийн хориглолтын операци]]йг Москвагийн тулалдааны өмнөх салшгүй хэсэг гэж үздэг байна. Харин герман болон баруун европын цэргийн түүхэнд бүхэлд нь '''«Тайфун ажиллагаа»''' гэж нэрлэн судалдаг байна. [[File:Eastern Front 1941-06 to 1941-12.png|thumb|upright=1.35|:Москвагийн төлөө тулалдаан эхлэх үеийн Дорнод фронтын байршил: {{legend|#fff8d5|Вермахтын давшилт 1941 оны 7 сарын 6|size=50%}} {{legend|#ffd2b9|1941 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдрийн байдлаар|size=50%}} {{legend|#ebd7ff|Киевийн бүслэлт болон 1941 оны 9 дүгээр сарын 9-ний өдрийн байдлаар|size=50%}} {{legend|#ccffcd|Вермахтын давшилт дуусах буюу 1941 оны 12 дугаар сарын 6-ны өдрийн байдлаар|size=50%}}]] ==Тулалдаанй өмнө, талуудын байршил== [[Германы командлал]] 1941 оны 9-р сард [[Москва]]г эзлэх [[“Тайфун” төлөвлөгөө]] боловсруулж, [[фельдмаршал]] [[фон Бок]]ын мэдэлд армийн хүчирхэг [[“Төв” бүлэглэл]] байгуулав. Энэхүү “Төв” бүлэглэл [[танк]]ийн 3 бүлэглэл, хээрийн 3 [[арми]]йн хүчээр [[Улаан Арми]]йн хамгаалалтыг сэтэлж, түүнийг [[Вязьма]], [[Брянск]]ийн районд бүслэн устгах төлөвлөгөөтэй байв. Дараа нь Москваг хойт, өмнө хоёр талаас нь бүсэлж эзлэн авах ёстой байв. Энэхүү давших ажиллагааг өвлийн хүйт орохоос өмнө дуусгахаар тооцжээ. Армийн “Төв” бүлэглэлийн бүрэлдэхүүнд 1 сая гаруй [[цэрэг]] [[офицер]], 14 мянга илүү [[их буу]], [[миномёт]], 1600 [[танк]], 950 [[танк]] байлаа. [[File:Map Operation Typhoon.jpg|thumb|upright=1.3|left|Тайфун операцын давшилтын ажиллагааны зураг]] Харин [[Москвагийн хамгаалалтын шугам]] түүнийг баруун талаас нь 120-130 километр зайтай хүрээлсэн, олон эгнээт [[Можайскийн шугам]] байлаа. Энэ хэсгийг ардын сайн дурынхнаас бүрдсэн, тус бүр нь 40 мянга илүү хүн бүхий 3 [[арми]] хамгаалж байв. Ардын сайн дурынхан бол үндсэндээ цэрэгт татагдсан [[энгийн хүмүүс]] юм. Ухаандаа [[ардын сайн дурын 18-р дивиз]] гэхэд л 6904 хүнтэй, түүний зэвсэглэлд 21 [[пулемёт]], 295 [[винтов]], 135 [[гар буу]], 3216 [[гранат]], 1680 [[шатаагч шингэнтэй лонх]] байсан юм. Учир нь гол гол нэгтгэлүүд баруун хэсэгт цохиулсан учир армийн том бүлэглэлүүдийг эмхлэж амжихгүй байжээ. [[File:Bundesarchiv Bild 183-B15500, Russland, Dorf vor Moskau.jpg|thumb|Москвагийн урдуурх намрын балчиг. 1941 оны 11 дүгээр сар]] Нийтдээ Германы давшилтыг Зөвлөлтийн гурван фронтын 15 арми сөрөн зогсож байлаа. Энэ бол [[И.С. Конев]]ын Баруун, [[Семён Будённый|С.М.Будённыйн]] Нөөц, [[А.И.Еременко]]гийн Брянскийн фронтууд байсан юм. Эдгээрт 1,2 сая хүн байсан ба тэд 9600 их буу миномёт, 1400 танк, 700 орчим [[онгоц]]той байжээ. Энэ нь тухайн үеийн Улаан армийн мэдэлд буй бүх буудлагын дивизийн 40%, танкийн нэгтгэлийн 35%, их буу нисэх онгоцны 44% болж байжээ. Дайны эхний өдрүүдээс Москвад [[сөнөөгч батальон]]ууд байгуулагдав. Эдгээр нь дайсны [[десант]]ыг устгах, хотод дэг журам сахиулах, [[стратегийн объект]]ыг хамгаалах, [[гал түймэр]]тэй тэмцэх ажил хийдэг байв. [[File:Battle of Moscow.jpg|thumb|Бүх эрчүүд фронт явсан тул Москвагийн эмэгтэйчүүд хориглолтын нүх ухаж байгаа байдал. 1941 он]] [[File:RIAN archive 604273 Barricades on city streets.jpg|thumb|Москвагийн гудамж дах хориглолтын байгууламж. 1941 оны 10 сар]] ==Тулалдааны эхлэл, явц, үр дүн== Ингээд 9 дүгээр сарын 30-нд [[“Тайфун” операци]] эхлэв. Хэдхэн хоноод 10 дугаар сарын 6 гэхэд [[герман]]ууд [[Брянскийн фронт]]ыг “[[хоёр тогоо]]нд” бүслэн авчээ. [[Германы командлал]] [[Москва]]г хойд болон өмнөд талаар тойрон бүсэлж устгах зорилгоор хойд чиглэлд буюу [[Калинин хот]]ын чиглэлээр [[Гот]], өмнөд буюу [[Тула хот]]ын чиглэлээр [[Гудериан]]ы танкийн бүлгийн хүчээо цохилт хийж улмаар түүнийгээ өргөжүүлэн оперативын зайд гарах зорилгоор цохилтоо үргэжлүүлсэн байна. [[Зөвлөлт]]ийн [[Баруун фронтын командлал]] [[хурандаа генерал]] [[Конев]]ын удирдлага доор өөрийн цэргийг жигд тараан байрлуулж, дайсны цохилтыг урьдчилан таамагласан хэр нь ямар нэг сөрөг арга ихэмжээ аван бэлтгэл хийгээгүй бөгөөд дайсны давшилт эхэлсэний дараа нөөц бүлэглэл байгуулан сөрөг цохилт хийх оролдлого гарган [[фронт командлагчийн орлогч]] [[Болдин]]д энэ асуудлыг хариуцуулсан байна. [[Файл:Karte - Kesselschlacht bei Brjansk 1941.png|200px|thumb|Брянскийн тогоо 1941 он 10 сар.]] [[Файл:Karte - Kesselschlacht bei Vjasma 1941.png|200px|thumb|Вязьмийн тогоо 1941 он 10 сар.]] 10 дугаар сарын 17-нд Брянскийн фронт бүрэн нурж, бүслэлтээс ердөө л бие бүрэлдэхүүний 10% хүрэхтэй үгүй нь гарч, 50 мянга гаруй цэрэг офицер олзлогдов. Дараа нь Вязьмийн районд хамгаалалт хийсэн боловч 10 дугаар сарын 8-нд зөвлөлтийн таван арми бүслэлтэд оржээ. Энэ өдөр Дээд Ерөнхий Командлалын Газраас [[Баруун фронтын штаб]]т [[Иосиф Сталин]]ы бичсэн цахилгааныг дамжуулсан ба түүнд: “Бүслэгдсэн цэргийг Москва руу гарган ирүүлж чадахгүйн улмаас Москваг юугаар ч, яаж ч хамгаалах боломжгүй болоод байна. Давтан хэлье: юугаар ч, яаж ч.” гэжээ. Үүний хариуд Баруун фронтын штаб бүслэгдсэн анги нэгтгэлүүдэд: “Цэргийг Вязьмагаас гарга. Үүнээс өөрөөр бол сүйрэл болно. Өдөр шөнөгүй яв. Хоногт 70 км хурдтай яв. Та нар Москвагийн хамгаалалтад хэрэгтэй байна”. Гэвч энэ тушаал биелсэнгүй. Баруун фронтын командлагч Конев болон [[Нөөц фронтын командлагч]] [[Будённыи]] нар [[тушаал]]ыг биелүүлэхийн тулд шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадалгүй самгардан удаа дараа үл биелэгдэх тушаал өгч байжээ. Тэд нар Вязьмагийн дэргэд бүслэгдсэн цэргээ бүслэлтээс гаргах [[сөрөг цохилт]]ыг зохион байгуулж чадаагүй бөгөөд ийм оролдлого ч хийгээгүй байна. Энэ үед [[Москвагийн чиглэл]]д зөвлөлтийн фронт бүрэн бут цохигдон устгагдсан бөгөөд халхлах цэрэг ч байхгүй болсон байна. Энэ тухай зөвлөлтийн тал тэр тусмаа Kонев, Будённый нар мэдэхгүй байсан ба дайсанд цохилт өгөөд буцаж явсан [[байлдааны онгоц]]ны [[нисгэгч]]ид анх анзаарч kомандлалдаа илтгэсэн байна. Энэхүү мэдээллийг цааш нь [[Улаан армийн Улс төрийн газрын дарга]] [[армийн комиссар]] [[Мехлис]]т илтгэсэн боловч тэрээр итгэлгүй дахин шалгах үүрэг өгсөн байна. Байлдааны нисгэгч нар дахин нисэж германы армийн танкийн болон моторжуулсан анги нэгтгэлүүд [[Можайск]], [[Волоколамск]]ийн чиглэлд саадгүй давшиж байгааг нотолжээ. [[Вязьмийн тогоо]]ноос хэсэг бусаг жижиг нэгтгэл л сугаран гарч чадав. Эхний давшилтын явцад германы тал [[орос]]ын 600 мянган цэрэг офицерыг олзолжээ. Гэхдээ л зөвлөлтийн бүслэгдсэн ангиуд амь хайргүй тулалдсан учраас хоёр [[долоо хоног]]ийн дараа германы арми хүчний дахин бүлэглэлт хийв. “Тайфун” операцын эхний шатанд германы цэрэг 250 [[км]] хүртэл давшиж чадсан байна. [[File:Bundesarchiv Bild 146-2008-0317, Russland, Bergung eines Verwundeten.jpg|thumb|left|German soldiers tend to a wounded comrade near Moscow, November–December 1941]] Энэ үед [[Сталин]] [[Ленинградын фронт командлагч]] [[Георгий Жуков]]ыг дуудан Москвагийн дэргэдэх байдлыг үнэнээр нь хэлэн Баруун болон Бэлтгэл фронтын үйл ажиллагааг газар дээр нь танилцан өөрт нь илтгэхийг тушаажээ. Георгий Жуков Конев болон Буденный нартай уулзан фронтын байдалтай танилцсаны үндсэн дээр Москваг халхалж байсан 2 фронтын цэрэг бүслэлтэнд орж одоогоор Москваг дайсан шууд дайран эзлэх болмжтой болсон бөгөөд зөвлөлтийн талд үнэндээ цэрэггүй болсон үнэнийг мэдэж Сталинд шууд утсаар илтгэсэн байна. Энэ үед Баруун фронтод шаардлагатай арга хэмжээ авахаар Мехлис, [[Булганин]], [[Молотов]] тэргүүтэй [[төлөөлөгч]]ид ирж, танилцсаны үндсэн дээр Коневыг буруу шийдвэр гаргаж, фронтын цэргийг бут цохиулсан болохыг тогтоосон байна. Тэд үүргийн дагуу шийдвэр гаргах үед хөндлөнгөөс Георгий Жуков оролцон Сталинтай шууд утсаар харилцан Коневыг шийтгэхээс аварсан байна. Сталин Баруун болон Бэлтгэл фронтыг нэгтгэн [[Баруун фронт]] болгон өөрчлөн зохион байгуулах, түүний командлагчаар Георгий Жуковыг томилох шийдвэрийг утсаар шууд өгчээ. [[File:Soldiers on guard in December 1941 to the west of Moscow.jpg|thumb|German soldiers west of Moscow, December 1941]] Германы цэрэг энэ үед Калинин хот хүрч, Гудерианы бүлэг [[Калуга]]г эзлэн Тула хотын алсын дөхөц газарт хүрсэн байна. Баруун фронтын шинэ командлагч Георгий Жуков өөрийн орлогч Коневыг Калинин хот руу томилон тэнд дайсныг зогсоох үүрэг өгөн томилон явуулжээ. Георгий Жуков өөрийн мэдэлд цэрэг, зэвсгийн хүч байхгүй энэ хүнд үед бүслэлтээс гарсан цэрэг, ар талын ангиудыг нэн яаралтай Можайск, Волколамаскийн чиглэлд хуримтлуулах, үргэлжилсэн фронт биш харин дайсны дашилтын чиглэд байгаа түшиц газруудыг тулгуур хориглолтын байгууламж болгон түүнд түшиглэн идэвхитэй хориглолт хийх арга хэмжээг яаралтай авч хэрэжгүүлж эхэлсэн байна. Зөвлөлтийн дээд командлал Японы талаас 1941 онд дайнд оролцохгүй тухай найдвартай мэдээллийг өөрийн тагнуулчдаас авсан тул [[Сибирь]] болон [[Алс Дорнод]] дах цэргийн хүчийг яаралтай татаж эхэлсэн байна. Мөн [[зөвлөлт-германы фронт]]ын бусад идэвхийгүй хэсгээс цэргийн ангиудиар Москвагийн чиглэл рүү хүч нэмэгдүүлэх үйл ажиллагааг яаралтай зохион байгуулж эхэлллээ. [[File:Moscow Strikes Back - ski soldiers march to battle.jpg|thumb|left|Red Army ski troops in Moscow. Still from documentary ''[[Moscow Strikes Back]]'', 1942]] Германы цохилтын бүлэглэлүүд төлөвлөсөн чиглэлийн дагуу давшилтаа үргэлжүүлж байсан боловч Вязьмийн дэргэдэх бүслэлтийг устгахад 28 [[дивиз]] нь татагдан орсон байсан тул нэмэлт хүчээр хүч дутагдсан төдийгүй зөвлөлтийн түшиц газруудыг [[үргэлжилсэн фронт]] байна гэж үзэн хууртан өмнөх гол чиглэлээр [[духны цохилт]]оор ихээхэн [[хохирол]] амссан байна. Гэсэн ч гермааны тал хүн хүч болон зэвсэг, техникийн хувьд давуу талаа ашиглан давшилтаа үргэлжүүлж байсан боловч хурд нь эрс сааржээ. Зөвлөлтийн тал Сибирь болон фронтын бусад чиглэлээс татсан хүчээрээ идэвхитэй хориглон хамгаалалт хийх төдийгүй тохиромжтой байрлалаас сөрөг цохилтуудыг удаа дараа өгч байлаа. [[File:Map Soviet 1941 Winter counteroffensive.jpg|thumb|350px|The Soviet winter counter-offensive, 5 December 1941&nbsp;– 7 May 1942]] Германы тал өөрийн ялалтанд итгэлтэй байсан ба 1941 оны 11 дүгээр сарын 13-нд болсон армийн дээд командлалын зөвлөгөөн дээр [[Адольф Хитлер|Хитлер]]: “Москваг нэг ч орос цэрэг, хүүхэд, эмэгтэй хэн ч бай нэг ч хүн гарч чадахааргүй бүслэн авах хэрэгтэй. Москва болон түүний орчмыг аварга том байгууламж ашиглан усанд живүүлэхэд шаардлагатай бүхнийг бэлтгэх хэрэгтэй. Одоогийн Москва байгаа тэр газарт [[оросын нийслэл]]ийг соёлт хүн төрөлхтнөөс үүрд халхлах аварга том [[тэнгис]] үүсгэх ёстой” гэж мэдэгдсэн байна. Георманы командлал [[Франц]] болон бусад эзлэгдсэн орноос өөрийн [[нөөц хүч]] болон фронтын идэвхигүй хэсгээс татсан хүчээр өөрийн хүчийг нэмэгдүүлсэний үндсэн дээр хүчээ дахин бүлэглэж Москва руу хийх давшилтын хоёр дах үеэ 11 сарын эхээр эхлүүлсэн байна. Зөвлөлтийн тал өөрийн цэргийг бүслэлтэнд оруулалгүй сөрөг цохилт өгөх замаар идэвхитэй хориглолт хийн хориглолтын нэг шугамаас нөгөө руу аажим ухарсан байна. Энэ үед хамгийн ширүүн тулалдааныг германы гол цохилтын чиглэл дэх [[Рокоссовский]]н [[16 дугаар арми]] хүлээн зууралдсан хүнд тулалдааныг хийжээ. Улмаар германы цэрэг Москвa хотод 22 км тулж ирсэн байна. Гэсэн хэдий ч германы арми зөвлөлтийн цэргийн эсэргүүцлээс уламжлан хүчээ баран туйлдсан байсан төдийгүй өвлийн хангамж муу байсан нь түүнийг улам доройтуулсан байна. Энэ эгзэгтэй үед зөвлөлтийн командлал нөөц 2 армийг нууцаар байршуулан [[сөрөг давшилт]]ын бэлтгэлээ хангаж дуусаж байсан байна. [[File:Soviet machinegunner opened covering fire.jpg|thumb|left|A Soviet machine gunner covers attacking infantry near Tula, in November 1941.]] Ингээд 1941 оны 12 дугаар сарын 6-нд их бууны галын хүчтэй бэлтгэл хийсний дараа Г.К. Георгий Жуковын удирдсан Баруун фронтыг сөрөг давшилт эхлэв. Бараг Москвагийн захад орж ирээд байсан герман армийг 1942 оны 1 дүгээр сарын эх гэхэд Москвагаас 100-250 км үлдэн хөөв. Сөрөг давшилт 1941 оны 5 дугаар сарын 7-ныг хүртэл үргэлжилсэн бөгөөд Германы [[цахилгаан дайн]]ы төлөвлөгөө болох [[Барбароссa]] нуран унасан болохыг нотолжээ. [[File:Medal Defense of Moscow.jpg|thumb|upright=0.5<!--size for long image-->|[[Medal "For the Defence of Moscow"]]: 1,028,600 were awarded from 1 May 1944.]] [[File:Moscow Strikes Back 27-40 Germans Surrendering.jpg|thumb|left|German soldiers surrender: still from the documentary ''[[Moscow Strikes Back]]'', 1942]] == Эшлэл == {{reflist}} ==Эх сурвалж== *Braithwaite, Rodric. ''Moscow 1941: A City and Its People at War''. London: Profile Books Ltd., 2006 (hardcover, {{ISBN|1-86197-759-X}}). *''Collection of legislative acts related to State Awards of the USSR'' (1984), Moscow, ed. Izvestia. *{{Cite book |last=Belov |first=Pavel Alekseevich |title=Za nami Moskva | year=1963 |publisher=Voenizdat |location=Moscow |id= }} *{{Cite book |last=Bergström|first=Christer|title=Barbarossa – The Air Battle: July–December 1941|publisher=Chervron/Ian Allen|place=London|year=2007|isbn= 978-1-85780-270-2}} * {{cite book | last1 = Boog | first1 = Horst | last2 = Förster | first2 = Jürgen | authorlink2 = Jürgen Förster | last3 = Hoffmann | first3 = Joachim | last4 = Klink | first4 = Ernst | last5 = Müller | first5 = Rolf-Dieter | last6 = Ueberschär | first6= Gerd R. | editor-link=Military History Research Office (Germany) | translator= Dean S. McMurry | translator2= Ewald Osers | translator3= Louise Willmot | series = [[Germany and the Second World War]] | title= Attack on the Soviet Union | volume=IV | publisher = Clarendon Press | location = Oxford | year = 1998 | isbn = 0-19-822886-4 | ref = harv}} *{{Cite journal |last=Chew|first=Allen F.|title=Fighting the Russians in Winter: Three Case Studies|url=http://usacac.army.mil/cac2/cgsc/carl/download/csipubs/chew.pdf|journal=Leavenworth Papers|issn=0195-3451|publisher=US Army Command and General Staff College|place=Fort Leavenworth, Kansas|date=December 1981|number=5}} *{{Cite book |last=Erickson |first=John |author2=Dilks, David |title=Barbarossa: The Axis and the Allies |url=https://archive.org/details/barbarossaaxisal0000unse |year=1994 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |isbn= 0-7486-0504-5 }} *{{Cite book |last=Glantz |first=David M. | authorlink =David M. Glantz|author2=[[Jonathan House|House, Jonathan M.]] |title=When Titans clashed: how the Red Army stopped Hitler |year=1995 |publisher=University Press of Kansas | location=Lawrence |isbn=0-7006-0717-X }} *{{cite book |last=Goldman | first=Stuart D.| title=Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II|url=https://archive.org/details/nomonhan1939reda0000gold | year=2012| publisher=Naval Institute Press| isbn=978-1-61251-098-9}} *{{Cite book |last=Guderian |first=Heinz |title=Erinnerungen eines Soldaten |year=1951 |publisher=Vowinckel |location=Heidelberg |id= }} *Hill, Alexander (2009). "British Lend-Lease Tanks and the Battle of Moscow, November–December 1941--Revisited." ''Journal of Slavic Military Studies'', 22: 574-587. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13518040903355794 DOI: 10.1080/13518040903355794]. * {{Citation | last = Hill | first = Alexander | title = The Red Army and the Second World War | year = 2017 | publisher = Cambridge University Press | location=Cambridge | ISBN = 978-1-1070-2079-5}}. *Hardesty, Von. ''Red Phoenix''. Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, 1991. {{ISBN|1-56098-071-0}} *{{Cite book |last=Jukes |first=Geoffrey |title=The Second World War: The Eastern Front 1941–1945 |url=https://archive.org/details/secondworldwar0000unse_e4h0 |year=2002 |publisher=Osprey |location=Oxford |isbn=1-84176-391-8 }} *{{cite book |last=Liedtke |first=Gregory |title=Enduring the Whirlwind: The German Army and the Russo-German War 1941-1943 |url=https://archive.org/details/enduringwhirlwin0000lied |publisher=Helion and Company |year=2016 |isbn=978-1910777756 |ref=harv }} *{{Cite book |last=Lopukhovsky |first=Lev |editor=Britton Stuart |translator=Britton Stuart |title=The Viaz'ma Catastrophe, 1941 The Red Army's Disastrous Stand Against Operation Typhoon|year=2013 |publisher=Helion & Company Ltd. |location=West Midlands |isbn= 978-1-908916-50-1}} *{{Cite book|last=Moss|first=Walter|title=A History of Russia: Since 1855, Volume 2|url=https://archive.org/details/historyofrussiav0000walt|year=2005|publisher=Anthem Press|edition=2nd|isbn=1-84331-034-1|series=Anthem Russian and Slavonic studies}} *{{Cite book|last=Nagorski|first=Andrew| authorlink =Andrew Nagorski|title=The Greatest Battle: Stalin, Hitler, and the Desperate Struggle for Moscow That Changed the Course of World War II|url=https://archive.org/details/greatestbattlest0000nago_h2m3|year=2007|publisher=Simon & Schuster|location=New York|isbn=0-7432-8110-1}} * {{cite AV media | people = Flitton, Dave (director, producer, writer) | year = 1994 | title = The Battle of Russia | medium = television documentary | url = https://www.youtube.com/watch?v=hAfcOYKMPP4 | time = | location = USA | publisher = [[PBS]] | ref = {{sfnRef|Flitton|1994}} }} *{{Cite book |last=Plocher |first=Hermann|title=Luftwaffe versus Russia, 1941 |year=1968 |publisher =USAF: Historical Division, Arno Press |location=New York |id= }} *{{Cite book |editor-last=Prokhorov |editor-first=A. M. |title=Great Soviet Encyclopedia |url=https://archive.org/details/greatsovietencyc0019unse |year=1973–1978 |publisher=Macmillan |location=New York |id= }} *{{Cite book |last1=Raus |first1=Erhard |authorlink1=Erhard Raus |last2=Newton |first2=Steven H. |title=Panzer Operations: The Eastern Front Memoir of General Raus, 1941–1945 |year=2009 |publisher=Da Capo Press |isbn=0-7867-3970-3}} *Reinhardt, Klaus. ''Moscow: The Turning Point? The Failure of Hitler's Strategy in the Winter of 1941–42''. Oxford: Berg Publishers, 1992 (hardback, {{ISBN|0-85496-695-1}}). *{{Cite book |last=Sokolovskii |first=Vasilii Danilovich |title=Razgrom Nemetsko-Fashistskikh Voisk pod Moskvoi (with map album) |year=1964 |publisher=VoenIzdat |location =Moscow |lccn=65-54443 }} *{{Cite book|last=Stahel|first=David|title = The Battle for Moscow|url=https://archive.org/details/battleformoscow0000stah|year=2015|publisher=Cambridge University Press|location= Cambridge, UK|ISBN=978-1107087606}} *{{Cite book |last=Tooze | first=Adam| authorlink =Adam Tooze|title=[[The Wages of Destruction]]: The making and breaking of the Nazi economy |year=2006 |publisher=Penguin Books |location=London |isbn=978-0-14-100348-1 }} *{{Cite book |last=Vasilevsky |first=A. M. |title=Lifelong cause |year=1981 |publisher=Progress |location=Moscow |isbn=0-7147-1830-0 }} *{{Cite book |last1=Williamson|first1=Murray|title=Strategy for Defeat: The Luftwaffe 1933–1945| publisher=Air University Press |location=Maxwell AFB |year=1983 | isbn=978-1-58566-010-0}} *{{Cite book |last1=Zetterling |first1=Niklas |last2=Frankson |first2=Anders|title=The Drive on Moscow, 1941: Operation Taifun and Germany's First Great Crisis of World War II |year=2012 |publisher=Casemate Publishers |location=[[Havertown]]|isbn=978-1-61200-120-3 |ref=harv}} *{{Cite book |last=Zhukov |first=G. K. |title=The memoirs of Marshal Zhukov |year=1971 |publisher=Cape |location=London |isbn=0-224-61924-1 }} ==Гадаад холбоос== *"Operation Typhoon": {{YouTube|e4XEbJOqTCo}}, lecture by [[David Stahel]], author of ''Operation Typhoon. Hitler's March on Moscow'' (2013) and ''The Battle for Moscow'' (2015); via the official channel of [[USS Silversides (SS-236)#USS Silversides Submarine Museum|USS Silversides Museum]] *[https://web.archive.org/web/20180426215631/http://mapswar2.x10host.com/Battle_of_Moscow_1941_World_War_2_Campaigns.htm#_map_of_deployment_of_German_Soviet_armies_divisions Map: Deployment of troops before the battle of Moscow] *[https://web.archive.org/web/20180426215631/http://mapswar2.x10host.com/Battle_of_Moscow_1941_World_War_2_Campaigns.htm#_map_of_battle_of_Moscow_1941_German_offensive_1 Map (detailed): Battle of Moscow 1941. German offensive] *[http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=37 WW2DB: Battle of Moscow] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци]] [[Ангилал:Москвагийн түүх|тулалдаан]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:1941 оны зөрчилдөөн]] 8zhihoesfjksj4y08o0ivjcr85xlelr 0 13813 864917 851522 2026-08-05T19:07:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864917 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name =Халим | image =Killerwhales jumping.jpg | image_alt = | image_caption =Алуурчин халим | regnum =[[Амьтан]] | phylum =[[Хөвчтөн]] | classis =[[Хөхтөн]] | ordo =[[Хос туурайтан]] | familia = | genus = | species = | binomial = | binomial_authority = |infraordo=[[Халим хэлбэртэн]]}} '''Халим''' нь дэлхий даяар өргөн тархсан, бүрэн усан орчинд амдардаг [[хөхтөн]] амьтад юм. Ердийн нэршилд халим гэдэг нь ихэвчлэн '''[[:en:Cetacean|Cetacea]]''' доод багт харьяалагдах том хэмжээтэй гишүүдийг хэлэх ч, шинжлэх ухаанд Cetacea доод багийн бүх гишүүдийг агуулна. Халимнууд болон далайн гахайнууд нь (Ceteceans) хос туурайтны [[:en:Artiodactyla|Artiodactyla]] багт харьяалагдана. Халимнууд нь биологийн хувьслын хувьд [[Армана|усны үхэр]]<nowiki/>тэй хамгийн ойрын хамааралтай бөгөөд 54 сая жилийн өмнөөс тусдаа салан хөгжжээ. Халимны доод баг нь дотроо 2 дэд багт хуваагдах бөгөөд одоогоор 94 орчим зүйл бүртгэгдээд буй.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> * '''Odontoceti''' буюу '''Шүдэт халим'''. Үүнд: [[Кашалот]], [[алуурчин халим]], хошуут халим, [[далайн гахай]] гэх мэт орно. * '''Mysticeti''' буюу '''Сахалт халим'''. Үүнд: [[Бөгтөр халим]], [[хөх судалт халим]], бор халим гэх мэт. Халимнууд нь бүрэн усан орчинд амьдралтай, далайн амьтад: тэд усан дотор хооллож, хээлтэж, зулзага төрүүлж, өсгөж чадна. Халимнууд нь хэмжээгээрээ 2.6 метр, 135 килограмм одой кашалотаас 30 метр, 190 тонн хөх халим хүртэл ялгарна. Сахалт халимнууд нь шүдгүй, харин оронд нь [[Халимны сахал|сахал]] хэмээх шүүлтүүр хэлбэрийн бүтэцтэй бөгөөд их хэмжээний ус амандаа оруулсныхаа дараа усыг сахал дундуур түлхэснээр усанд байсан крилл болон жижиг загаснууд аманд шүүгдэн үлдэнэ. Сахалт халимны дэд багт 4 овгийн 15 зүйл багтана. Шүдэт халимнууд нь харин загас болон бусад том идэш барихад зохицсон конус халбэрийн шүдтэй байдаг. 10 овгийн 79 зүйлын халим болон далайн гахайнууд энэ дэд багт багтана.<ref>{{Cite web |date=2025 |title=Society for Marine Mammalogy |url=https://marinemammalscience.org/science-and-publications/list-marine-mammal-species-subspecies/ |url-status=live}}</ref> {{Anchor|анатоми|дотоод бүтэц}} == Анатоми == [[Файл:Southern right whale7.jpg|thumb|Ажиглалт]] Бусад хөхтөн амьтдын адил халим нь уушгиар агаар авч хүчилтөрөгчөөр амьсгалдаг, халуун цустай, үр зулзагаа хөхүүлж сүүгээр тэжээдэг болон маш бага хэмжээний ч гэсэн үс байдаг байна. Халим нь ээрүүл хэлбэрийн биетэй. Сэлүүр нь завины сэлүүр мэт хавтгай ба сүүл нь загасных шиг хөндлөн биш, босоо чиглэлд хөдлөн урагшлах хүчээ авна. Арьсан дороо зузаан өөхөн давхаргатай ба энэ нь энерги хадгалж хуримтлуулах, биеийн дулааныг хадгалах үүргийг гүйцэтгэнэ. Халимны хүзүүний яс устсан ч сээр нурууны ястай, мөн аарцагны ясны ул мөр байдаг. Хөх судалт халим нь урьд байсан болон одоо амьдарж буй хөхтөний дотор хамгийн томд тооцогдоно. Урт нь 35 м, 150 т жинтэй юм. Халим төрөл зүйлээс хамааран дунджаар 40-90 жил насална. Халим. Грекээр: κiτος- кит буюу "Далайн гайхал" гэсэн утгатай үг:[[Файл:Baleen.jpg|thumb|Халимны сахал]]Халим болоод халим хэлбэртэнгүүд нь дэлхий дээрхи хамгийн том амьтанд тооцогддог бөгөөд цэнхэр халимны (халимны хамгийн том [[зүйл]]) антарктикийн популяц нь дунджаар 24-29 м урт, 75-150 тонн, хамгийн ихдээ 33 м урт 190 тонн хүрдэг.<ref>{{Cite book |last=Carwardine |first=Mark |title=Handbook of whales, dolphins and porpoises |url=https://archive.org/details/fieldguidetowhal0000mark |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |year=2020 |isbn=978-1-4729-0814-8 |edition=1st |location=50 Bedford Square, London, WC1B 3DP, UK |pages=[https://archive.org/details/fieldguidetowhal0000mark/page/87 87] |language=en}}</ref> Халим ойролцоогоор 54 сая жилийн тэртээд үүсэж буй болжээ. Халим хэлбэртний баг нь гурав дэд багтай бөгөөд Mysticeti буюу сахалт халимын баг, сахал нь нялцгай биетэн шүүн авахад зориулагддаг. Odontoceti буюу шүдэт халимын баг, ) загас, наймалж агнахад зохицсон. Archaeoceti буюу эртний халимын баг нь өнөө цагт устаж мөхжээ. Cetacea багийн далайн хөхтөн амьтан юм. Энэхүү баг нь дотроо 2 дэд багт хуваагдах бөгөөд 88 орчим зүйлийн халим бий. Odontoceti буюу Шүдэт халимын баг. Үүнд: Зантгар халим, алуурчин халим, хошуут халим, далайн гахай зэрэг халимууд багтана. Mysticeti буюу Сахалт халимын баг. Үүнд: Бөгтөр халим, хөх судалт халим, бор халим зэрэг багтана. Бусад хөхтөн амьтдын адил халим нь уушгиар агаар авч хүчилтөрөгчөөр амьсгалдаг, халуун цустай, үр зулзагаа хөхүүлж сүүгээр тэжээдэг. Халим нь ээрүүл хэлбэрийн биетэй. Сэлүүр нь завины сэлүүр мэт хавтгай бөгөөд сүүл нь загасных шиг босоо бус, хөдлөн байрлалтай. Арьсан дороо зузаан өөхөн давхаргатай бөгөөд энэ нь энерги хадгалж хуримтлуулах, биеийн дулааныг хадгалах үүргийг гүйцэтгэнэ. Халимны хүзүүний яс устсан ч сээр нурууны ястай, мөн аарцагны ясны ул мөр байдаг. Халим төрөл зүйлээс хамааран дундажаар 40-90 жил насална. == Хувьсал == === Дотоод эволюцийн хуваагдал === {{Further|Халим хэлбэртнүүдийн жагсаалт}} Халим хэлбэртнүүд нь дотроо [[сахалт халим]] болон [[шүдэт халим]] гэсэн хоёр дэд баг болон хуваагдана. {{Кладограм|title=<small>Сөнөсөн ба амьд халим хэлбэртнүүдийн хоорондын хамаарал:<ref>{{cite journal |author1=Gatesy, John |author2=Geisler, Jonathan H. |author3=Chang, Joseph |author4=Buell, Carl |author5=Berta, Annalisa |author6=Meredith, Robert W. |author7=Springer, Mark S. |author8=McGowen, Michael R. |year=2012 |title=A phylogenetic blueprint for a modern whale |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=66 |issue=2 |pages=479–506 |doi=10.1016/j.ympev.2012.10.012 |pmid=23103570 |url=https://www.montclair.edu/profilepages/media/5008/user/Gatesy_et_al._2012_A_phylogenetic_blueprint_for_a_modern_whale.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130227091508/https://www.montclair.edu/profilepages/media/5008/user/Gatesy_et_al._2012_A_phylogenetic_blueprint_for_a_modern_whale.pdf |archive-date=2013-02-27 |url-status=live |access-date=4 September 2015}}</ref></small> |caption={{center|† Сөнөсөн бүлэг}} |align=left |cladogram= {{Clade |style=font-size:85%;line-height:100%;width:580px; |label1= |1={{Clade |1=[[Raoellidae]] † |label2='''Халим хэлбэртэн''' |2={{Clade |1=[[Pakicetidae]] † |2={{Clade |1=[[Ambulocetidae]] † [[File:Ambulocetus BW.jpg|50 px]] |2={{Clade |1=[[Remingtonocetidae]] † [[File:Remingtonocetus cropped.png|50 px]] |2={{Clade |1=''[[Rodhocetus]]'' † |2={{Clade |1=''[[Dorudon]]'' † |2={{Clade |1=''[[Basilosaurus]]'' † [[File:Basilosaurus cropped.png|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Mysticeti]] |sublabel1=([[baleen whales]], 25 mya) |1={{Clade |1=''[[Janjucetus]]'' † |2={{Clade |label1=[[Balaenidae]] |1=[[Balaenidae|Right whales]] [[File:Balaena mysticetus NOAA.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Neobalaenidae]] |1=[[Pygmy right whale]] <span style="{{MirrorH}}">[[File:Caperea marginata 3.jpg|50 px]]</span> |2={{Clade |label1=[[Balaenopteridae]] |1=[[Rorqual]]s [[File:Megaptera novaeangliae NOAA.jpg|50 px]] |label2=[[Eschrichtiidae]] |2=[[Gray whale]]s [[File:Eschrichtius robustus NOAA.jpg|50 px]] }} }} }} }} |label2=[[Odontoceti]] |sublabel2=([[toothed whales]]) |2={{Clade |1={{Clade |label1=[[Kogiidae]] |1=[[Dwarf sperm whale]]s [[File:Kogia sima (transparent background).png|50 px]] |label2=[[Physeteridae]] |2=[[Sperm whale]]s [[File:Physeter macrocephalus NOAA.jpg|50 px]] }} |2={{Clade |label1=[[Platanistidae]] |1=[[South Asian river dolphin]]s [[File:Ganges.png|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Ziphiidae]] |1=[[Beaked whale]]s [[File:Ziphius cavirostris NOAA.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Inioidea]] |sublabel1=(South American<br/>river dolphins) |1={{Clade |label1=[[Lipotidae]] |1=[[Yangtze river dolphin]] [[File:Lipotes vexillifer.png|50 px]] |2={{Clade |1=[[Iniidae]] [[File:Inia geoffrensis.jpg|50 px]] |2=[[Pontoporiidae]] [[File:Pontoporia blainvillei.jpg|50 px]] }} }} |label2=[[Delphinoidea]] |2={{Clade |label1=[[Delphinidae]] |sublabel1=("true" dolphins) |1=[[Oceanic dolphins]] [[File:Orcinus orca NOAA 2.jpg|50 px]] |2={{Clade |label1=[[Monodontidae]] |1=[[beluga whale|Belugas]] & [[Narwhal]]s [[File:Delphinapterus leucas NOAA.jpg|50 px]] |label2=[[Phocoenidae]] |2=[[Porpoise]]s [[File:Vaquita swimming through the void. (Phocoena Sinus).png|50 px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} {{Clear}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Cetacea|Халим (Cetacea)}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Халим|Далайн хөхтөн амьтад]] pt3x9lagusx1k9a00si17l0gv0yt3j6 0 13911 864833 857438 2026-08-05T17:46:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864833 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл}} {{About|АНУ-ын Индиана мужийн нийслэл хотын}} {{distinguish|text=Бразилын [[Минас-Жерайс муж]]ийн [[Индианополис]]}} {{Инфобокс суурин | name = Индианаполис | native_name = Indianapolis | official_name = | settlement_type = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба<br>[[нэгдмэл хот-тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Indianapolis-1872529 1920 (cropped).jpg | caption1 = Индианаполис хотын төв | image2 = Indiana_State_Capitol_Market_St_(bannerportada_esvoy).jpg | caption2 = [[Индиана мужийн капитол]] | image3 = Monument Circle, Indianapolis, Indiana, USA (cropped).jpg | caption3 = [[Цэрэг ба далайчдын хөшөө (Индианаполис)|Хөшөөний тойрог]] | image4 = Indiana World War Memorial - July 2016 - Aonghus Flynn.jpg | caption4 = [[Индианагийн Дэлхийн дайны дурсгалын талбай|Дайны дурсгал]] | image5 = Lucas Oil Stadium panoramic view from south end suite - WCNA Oct. 2024.jpg | caption5 = [[Лукас Ойл цэнгэлдэх хүрээлэн]] | image7 = Indianapolis - 2013-06-11 (cropped).jpg | caption7 = [[Уайт Ривер Стейт Парк]] }} | image_flag = Flag of Indianapolis.svg | flag_link = Индианаполисийн далбаа | image_seal = File:Seal of Indianapolis.svg | nicknames = <!-- DO NOT REMOVE NAPTOWN PER CURRENT CONSENSUS -->"Инди", "Circle City", "[[Америкийн уулзвар]]", "Naptown" | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Индиана#АНУ | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|39|46|07|N|86|09|29|W|region:US-IN|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_type2 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_type3 = [[Индианагийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_type4 = [[Индианагийн хотхоны жагсаалт|Хотхон]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name2 = {{flag|Индиана}} | subdivision_name3 = [[Марион тойрог, Индиана|Марион]] | subdivision_name4 = {{hlist|[[Вашингтон хотхон, Марион тойрог, Индиана|Вашингтон]]|[[Декатур хотхон, Марион тойрог, Индиана|Декатур]]|[[Лоуренс хотхон, Марион тойрог, Индиана|Лоуренс]]|[[Перри хотхон, Марион тойрог, Индиана|Перри]]|[[Пайк хотхон, Марион тойрог, Индиана|Пайк]]|[[Төв хотхон, Марион тойрог, Индиана|Төв]]|[[Уоррен хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уоррен]]|[[Уэйн хотхон, Марион тойрог, Индиана|Уэйн]]|[[Франклин хотхон, Марион тойрог, Индиана|Франклин]]}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{start date and age|1821|1|6|mf=y}}<ref name="founding">{{cite book |editor1-last=Боденхамер|editor1-first=Дэвид |editor2-last=Барроус|editor2-first=Роберт |title=The Encyclopedia of Indianapolis |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin0000unse_y6v0|year=1994 |publisher=[[Индианагийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |location=Bloomington and Indianapolis |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin0000unse_y6v0/page/1479 1479]–1480 |isbn=0-253-31222-1}}</ref> | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн (суурин)]] | established_date2 = {{start date and age|1831|9|3|mf=y}}<ref name="founding"/> | established_title3 = Нэгдсэн (хот) | established_date3 = {{start date and age|1847|3|30|mf=y}}<ref name="founding"/> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | governing_body = [[Индианаполис хотын-тойргийн зөвлөл]] | leader_title = [[Индианаполисийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Жо Хогсетт]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 952.95 | area_total_sq_mi = 367.93 | area_land_km2 = 936.64 | area_land_sq_mi = 361.64 | area_water_km2 = 16.30 | area_water_sq_mi = 6.29 | area_note = | elevation_m = 219 | elevation_ft = 718 | elevation_footnotes = <ref name="GNIS">{{cite GNIS|2395423|Indianapolis|access-date=2024-05-07}}</ref> | population_total = 887642 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|42-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|16-д]]<br />Индианад [[Индианагийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_density_sq_mi = 2454.50 | population_density_km2 = 947.69 | population_urban = 1,699,881 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 32-т]]) | population_density_urban_km2 = 908.4 | population_density_urban_sq_mi = 2,352.6 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> | population_metro = 2111040 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 34-т]]) | population_demonym = Индианаполисчууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Indianapolis-Carmel-Anderson, IN (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP26900 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref><ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://www.bea.gov/sites/default/files/2023-12/lagdp1223.pdf |title = Gross Domestic Product by County and Metropolitan Area, 2022|publisher = [[Эдийн засгийн шинжилгээний товчоо]] |website = www.bea.gov}}</ref> |demographics2_title1 = [[АНУ-ын нийслэлүүдийн жагсаалт|Мужийн нийслэл]] ба [[нэгдсэн хот-тойрог]] |demographics2_info1 =$102.8 тэрбум (2022) |demographics2_title2 = Индианаполис (ХБСБ) |demographics2_info2 =$184.4 тэрбум (2022) | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = {{Collapsible list|title=56 total ZIP codes:|46201–46209, 46213-46214, 46216-46222, 46224-46231, 46234-46237, 46239-46242, 46244, 46247, 46249-46251, 46253-46256, 46259-46260, 46262, 46268, 46277-46278, 46280, 46282-46283, 46285, 46288, 46290, 46298}} | area_codes = [[Бүс нутгийн код 317 ба 463|317 ба 463]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 18-36003<ref name="GR2">{{cite web |url=https://census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |title=U.S. Census Bureau |access-date=January 31, 2008}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 2395423<ref name=GNIS/> | website = {{URL|indy.gov}} | footnotes = | established_title4 = [[Нэгдсэн хот-тойрог|Хот-тойргийн нэгдэл]] | established_date4 = {{start date and age|1970|1|1|mf=y}}<ref name="Unigov"/> | timezone = [[Дорнод цагийн бүс|ЗЦБ]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Дорнод зуны цаг|ЗЗЦ]] | utc_offset_DST = −4 | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2020">{{cite web |title=2020 U.S. Gazetteer Files |url=https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2020_Gazetteer/2020_gaz_place_18.txt |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=2024-05-07}}</ref> }} '''Индианаполис''' ({{lang-en|Indianapolis}} [{{IPA|ˌɪndɪəˈnæpəlɪs}}] ) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Индиана]] муж улсын засаг захиргааны төв хот юм. 2008 оны байдлаар 798,382 оршин суугчтай<ref name=08EST>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2008-01.csv|title=Table 1: Annual Estimates of the Population for Incorporated Places Over 100,000, Ranked by July 1, 2008 Population|publisher=US Census Bureau|date = 2009-07-01|accessyear=2009|accessdate=9 сарын 29|format=[[comma-separated values|CSV]]}}</ref>. Индианагийн хамгийн том хот бөгөөд АНУ-д 14-т орно. == Хүн ам == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо<ref>1990–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016: АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооны багцаалсан дүн</ref> |- |- |1840 | style="text-align:right;" |2.692 |- |1850 | style="text-align:right;" |8.091 |- |1860 | style="text-align:right;" |18.611 |- |1870 | style="text-align:right;" |48.244 |- |1880 | style="text-align:right;" |75.056 |- |1890 | style="text-align:right;" |105.436 |- |1900 | style="text-align:right;" |169.164 |- |1910 | style="text-align:right;" |233.650 |- |1920 | style="text-align:right;" |314.194 |- |1930 | style="text-align:right;" |364.161 |- |1940 | style="text-align:right;" |386.972 |- |1950 | style="text-align:right;" |427.173 |- |1960 | style="text-align:right;" |476.258 |- |1970 | style="text-align:right;" |744.624 |- |1980 | style="text-align:right;" |700.807 |- |1990 | style="text-align:right;" |731.278 |- |2000 | style="text-align:right;" |781.870 |- |2010 | style="text-align:right;" |829.718 |- |2016 | style="text-align:right;" |855.164 |} {{Том зураг|Panorama of downtown Indianapolis skyline, July 2016.jpg|1000|Индианаполис хотын төв}} == Ах дүү хотууд == * {{DEU|#}} [[Кёльн]], Герман * {{ITA|#}} [[Монца]], Итали * {{SVN|#}} [[Пиран]], Словени * {{CAN|#}} [[Скарборо (Торонто)|Скарборо]], Канад * {{TWN|#}} [[Тайбэй]], Тайвань == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=Индианаполис ([[Индианаполисын олон улсын нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1871–одоо |collapsed = Y |single line = Y |metric first = |Jan record high F = 71 |Feb record high F = 77 |Mar record high F = 85 |Apr record high F = 90 |May record high F = 96 |Jun record high F = 104 |Jul record high F = 106 |Aug record high F = 103 |Sep record high F = 100 |Oct record high F = 92 |Nov record high F = 81 |Dec record high F = 74 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 58.8 |Feb avg record high F = 64.4 |Mar avg record high F = 74.0 |Apr avg record high F = 80.8 |May avg record high F = 87.1 |Jun avg record high F = 91.9 |Jul avg record high F = 93.4 |Aug avg record high F = 92.6 |Sep avg record high F = 90.7 |Oct avg record high F = 82.8 |Nov avg record high F = 70.5 |Dec avg record high F = 61.7 |year avg record high F = 94.9 |Jan high F = 36.1 |Feb high F = 40.8 |Mar high F = 51.9 |Apr high F = 63.9 |May high F = 73.4 |Jun high F = 82.0 |Jul high F = 85.2 |Aug high F = 84.3 |Sep high F = 78.2 |Oct high F = 65.6 |Nov high F = 51.8 |Dec high F = 40.4 |year high F = 62.8 |Jan mean F = 28.5 |Feb mean F = 32.5 |Mar mean F = 42.4 |Apr mean F = 53.6 |May mean F = 63.6 |Jun mean F = 72.5 |Jul mean F = 75.8 |Aug mean F = 74.7 |Sep mean F = 67.8 |Oct mean F = 55.5 |Nov mean F = 43.3 |Dec mean F = 33.3 |year mean F = 53.6 |Jan low F = 20.9 |Feb low F = 24.2 |Mar low F = 33.0 |Apr low F = 43.3 |May low F = 53.7 |Jun low F = 62.9 |Jul low F = 66.4 |Aug low F = 65.0 |Sep low F = 57.4 |Oct low F = 45.5 |Nov low F = 34.9 |Dec low F = 26.2 |year low F = 44.4 |Jan avg record low F = -2.1 |Feb avg record low F = 4.8 |Mar avg record low F = 14.9 |Apr avg record low F = 27.2 |May avg record low F = 37.8 |Jun avg record low F = 49.2 |Jul avg record low F = 56.1 |Aug avg record low F = 55.1 |Sep avg record low F = 43.1 |Oct avg record low F = 30.2 |Nov avg record low F = 19.6 |Dec avg record low F = 6.8 |year avg record low F = -4.9 |Jan record low F = −27 |Feb record low F = −21 |Mar record low F = −7 |Apr record low F = 18 |May record low F = 27 |Jun record low F = 37 |Jul record low F = 46 |Aug record low F = 41 |Sep record low F = 30 |Oct record low F = 20 |Nov record low F = −5 |Dec record low F = −23 |year record low F = -27 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.12 |Feb precipitation inch = 2.43 |Mar precipitation inch = 3.69 |Apr precipitation inch = 4.34 |May precipitation inch = 4.75 |Jun precipitation inch = 4.95 |Jul precipitation inch = 4.42 |Aug precipitation inch = 3.20 |Sep precipitation inch = 3.14 |Oct precipitation inch = 3.22 |Nov precipitation inch = 3.45 |Dec precipitation inch = 2.92 |year precipitation inch = 43.63 |Jan snow inch = 8.8 |Feb snow inch = 6.0 |Mar snow inch = 3.2 |Apr snow inch = 0.2 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.1 |Nov snow inch = 0.8 |Dec snow inch = 6.4 |year snow inch = 25.5 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 12.3 |Feb precipitation days = 10.3 |Mar precipitation days = 11.5 |Apr precipitation days = 11.9 |May precipitation days = 13.3 |Jun precipitation days = 11.5 |Jul precipitation days = 10.3 |Aug precipitation days = 8.3 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 8.9 |Nov precipitation days = 10.2 |Dec precipitation days = 11.8 |year precipitation days = 128.2 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 7.0 |Feb snow days = 5.8 |Mar snow days = 2.4 |Apr snow days = 0.3 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.1 |Nov snow days = 1.2 |Dec snow days = 5.6 |year snow days = 22.4 |Jan snow depth inch = 5.0 |Feb snow depth inch = 3.6 |Mar snow depth inch = 2.3 |Apr snow depth inch = 0.1 |May snow depth inch = 0.0 |Jun snow depth inch = 0.0 |Jul snow depth inch = 0.0 |Aug snow depth inch = 0.0 |Sep snow depth inch = 0.0 |Oct snow depth inch = 0.0 |Nov snow depth inch = 0.3 |Dec snow depth inch = 3.4 |year snow depth inch = 7.3 |Jan humidity = 75.0 |Feb humidity = 73.6 |Mar humidity = 69.9 |Apr humidity = 65.6 |May humidity = 67.1 |Jun humidity = 68.4 |Jul humidity = 72.8 |Aug humidity = 75.4 |Sep humidity = 74.4 |Oct humidity = 71.6 |Nov humidity = 75.5 |Dec humidity = 78.0 |year humidity = 72.3 |Jan sun = 132.1 |Feb sun = 145.7 |Mar sun = 178.3 |Apr sun = 214.8 |May sun = 264.7 |Jun sun = 287.2 |Jul sun = 295.2 |Aug sun = 273.7 |Sep sun = 232.6 |Oct sun = 196.6 |Nov sun = 117.1 |Dec sun = 102.4 |Jan percentsun = 44 |Feb percentsun = 49 |Mar percentsun = 48 |Apr percentsun = 54 |May percentsun = 59 |Jun percentsun = 64 |Jul percentsun = 65 |Aug percentsun = 64 |Sep percentsun = 62 |Oct percentsun = 57 |Nov percentsun = 39 |Dec percentsun = 35 |year percentsun = 55 |Jan dew point C = −7.7 |Feb dew point C = −5.8 |Mar dew point C = −0.6 |Apr dew point C = 4.3 |May dew point C = 10.3 |Jun dew point C = 15.5 |Jul dew point C = 18.3 |Aug dew point C = 17.6 |Sep dew point C = 13.7 |Oct dew point C = 6.7 |Nov dew point C = 1.6 |Dec dew point C = −4.2 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг, нар 1961–1990<ref name="NOAA Indianapolis Weatherbox"> {{cite web | url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=ind | title = NowData – NOAA Online Weather Data | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref name = "NOAA TXT"> {{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093819&format=pdf | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | title = Station: Indianapolis, TN | work = U.S. Climate Normals 2020: U.S. Monthly Climate Normals (1991–2020) | access-date = 2026-05-19}}</ref><ref> {{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72438.TXT | title = WMO Climate Normals for INDIANAPOLIS/INT'L ARPT IN 1961–1990 | access-date = 2026-05-19 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа}}</ref> | source 2 = Weather Atlas (UV)<ref>{{Cite web | url = https://www.weather-atlas.com/en/indiana-usa/indianapolis-climate | title = Indianapolis, Indiana - Detailed climate information and monthly weather forecast | publisher = Yu Media Group | website = Weather Atlas | access-date = 2026-05-19 }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Indianapolis|Индианаполис}} * [https://www.indy.gov/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын муж улсын нийслэл]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Индианаполис| ]] [[Ангилал:Индианагийн суурин]] [[Ангилал:Индианагийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:1821 онд байгуулагдсан]] 2zkyl6swuepbp00rqalcu3cclvm8a21 0 14183 865100 749743 2026-08-06T06:28:33Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865100 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Африк оцон шувуу | image = African.penguin.bristol.750pix (Pingstone).jpg | image_width = 250px | image_caption = | status = VU | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Оцон шувуу|Оцон шувуу хэлбэртэн]] | familia = [[Оцон шувуу|Оцон шувууныхан]] | genus = ''[[Spheniscus]]'' | species = '''''S. demersus''''' | binomial = ''Spheniscus demersus'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} '''Африк оцон шувуу''' ('''''Spheniscus demersus'''''), мөн Хар хөлт оцон шувуу гэгдэх энэ шувуу нь Африкийн баруун өмнөд эрэг орчим, [[Намиби]] болон [[Өмнөд Африк]]ийн хоорондох арлуудаар нутаглана. == Гадаад төрх == Африк оцон шувуу '''68-70 см''' өндөр, '''2-5 кг''' жинтэй. Тэд цээж хэсэгтээ хар судал, толботой бөгөөд энэ нь хүний хурууны хээтэй адил оцон шувуу бүрийнх өөр өөр байдаг. == Зургийн цомог == <gallery> Image:African penguins with chicks.jpg Image:Manchot 2.jpg Image:Manchot 1.jpg Spheniscus demersus MHNT.ZOO.2010.11.43.13.jpg |Museum specimen </gallery> == Цахим холбоос == {{commons|Spheniscus demersus|Африк оцон шувуу}} * [https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ www.pinguins.info About all species of penguins] * [https://web.archive.org/web/20080720154107/http://www.montereybayaquarium.org/efc/efc_splash/splash_animals_penguin.aspx Monterey Bay Aquarium: Web cams and info] * ARKive there are African penguins - [https://web.archive.org/web/20060422092625/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Spheniscus_demersus/ Images and movies of the African penguin] * [http://www.penguins.cl/african-penguins.htm African Penguins from the International Penguin Conservation Web Site] * [https://web.archive.org/web/20140217044357/http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/species/sp003_00.htm African Penguins - Avian Demography Unit at the University of Cape Town] [[Ангилал:Оцон шувуу]] f3d1d99p3dv46svouw6xmbn1lb5ue9e 0 14279 865115 570663 2026-08-06T08:22:52Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865115 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Галапагос оцон шувуу | image = Galapagos penguin (Spheniscus mendiculus) -Isabela2.jpg | status = EN | status_system = iucn3.1 | trend = down | status_ref = | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Оцон шувуу|Оцон шувуу хэлбэртэн]] | familia = '''Оцон шувууныхан''' | genus = ''[[Spheniscus]]'' | species = '''''S. mendiculus''''' | binomial = ''Spheniscus mendiculus'' | binomial_authority = [[Carl Jakob Sundevall|Sundevall]], 1871 }} '''Галапагос оцон шувуу''' (''Spheniscus mendiculus'') нь зөвхөн [[Галапагосын арлууд]]ад тархан амьдардаг нэг зүйл оцон шувуу юм. Мөн энэ зүйл нь [[экватор]]ын бүсэд амьдардаг ганц оцон шувуу болно. Галапагос оцон шувуу нь [[Африк оцон шувуу]], [[Магелланы оцон шувуу]]тай ойр холбоотой. == Гадаад төрх == '''50-53 см''' урт, '''2.5 кг''' жинтэй ба хамгийн жижиг оцон шувуудын нэгт тооцогдоно. == Идэш тэжээл == Жижиг [[загас]], [[сам хорхой]] гэх мэтээр хооллодог. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Spheniscus mendiculus|Галапагос оцон шувуу}} * [http://www.penguins.cl/galapagos-penguins.htm Galápagos penguins from the International Penguin Conservation Web Site] * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3864&m=0 BirdLife Species Factsheet] * [http://www.penguinworld.com/types/galapagos.html Penguin World: Galápagos penguin] * [https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ www.pinguins.info : information about all species of penguins] * [http://www.antarcticconnection.com/antarctic/wildlife/penguins/.shtml antarciconnection.com]. * [http://www.galapagosonline.com/nathistory/nathistory.htm www.galapagosonline.com]. [[Ангилал:Оцон шувуу]] [[Ангилал:Галапагосын арлууд]] hmnb1u2ib5egdsoj846ybrlcm18j9ip 0 14325 864859 859082 2026-08-05T18:16:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864859 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Америк дахь улс}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Дорнын Бүгд Найрамдах Уругвай Улс | common_name = Уругвай | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | flag_type = [[Уругвайн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | symbol_type = [[Уругвайн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|es|Libertad o Muerte|paren=off}}<br />"Эрх чөлөө эсвэл үхэл" | national_anthem = {{native phrase|es|Himno Nacional de Uruguay|paren=off}}<br />"[[Уругвайн төрийн дуулал]]"{{parabr}}{{center|[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(short_with_intro).ogg]]}} | other_symbol = [[File: Sol de Mayo-Bandera de Uruguay.svg |90x90px|alt=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[5-р сарын нар|Sol de Mayo]]<ref>{{cite book|last=Crow|first=John A. |title=The Epic of Latin America|edition=4th|publisher=University of California Press|place=Berkeley |year=1992|isbn=978-0-520-07723-2 |url=https://archive.org/details/epicoflatinameri00crow|page=457|quote=In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the ″sun of May″ which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since.}}</ref><ref>{{cite book|last=Kopka|first=Deborah|title=Central & South America|url=https://archive.org/details/centralsouthamer0000kopk|publisher=Lorenz Educational Press|place=Dayton, OH|year=2011|isbn=978-1-4291-2251-1|page=[https://archive.org/details/centralsouthamer0000kopk/page/5 5]|quote=The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on May 25, 1810, during the first mass demonstration in favor of independence.}}</ref>|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|(5-р сарын нар)}} | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Өмнөд Америк |region_color=none }} | capital = [[Монтевидео]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = {{hlist|[[Рилплатын Испани хэл|Испани хэл]]{{efn|Испани хэл нь [[де-факто]] статустай}}|[[Уругвайн дохионы хэл]]{{efn|2001 оноос хойш [[де-юре]] статустай<ref>{{cite act |type=Law |index= |date=25 July 2001 |article= |article-type= |legislature= |title=Ley N° 17378 |trans-title=Law #17378 |page= |url=https://www.impo.com.uy/bases/leyes/17378-2001 |language=es}}</ref><ref name=LSU>{{Cite journal|last1=Meyers|first1=Stephen|last2=Lockwood|first2=Elizabeth|date=2014-12-06|title=The Tale of Two Civil Societies: Comparing disability rights movements in Nicaragua and Uruguay|url=https://dsq-sds.org/article/view/3845|journal=Disability Studies Quarterly|language=en|volume=34|issue=4|doi=10.18061/dsq.v34i4.3845|issn=2159-8371|doi-access=free|access-date=2023-08-27|archive-date=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220627084811/https://dsq-sds.org/article/view/3845|url-status=dead}}</ref>}}}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 87.7% [[Цагаан Латин америкчууд|Цагаан]] | 4.6% [[Афро-Уругвайчууд‎|Хар]] | 2.4% [[Уругвай дахь уугуул иргэд|Уугуул]] | 0.2% [[Ази Латин америкчууд|Зүүн Ази]]{{efn|group=note|name=note|Уругвайн хүн амын тооллогын албан ёсны арьс өнгөний нэр томьёо нь англиар "амарилла" буюу "шар" бөгөөд энэ нь Зүүн Азийн гаралтай хүмүүсийг хэлдэг.}} | 5.1% бусад / хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 54.3% [[Христийн шашин|Христ]] ** 44.8% [[Уругвай дахь католик сүм|Католик]] ** 9.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 44.5% [[Уругвай дахь шашингүй хүмүүс|Шашингүй]] | 1.2% бусад / хариулаагүй }} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.ine.gub.uy/encuesta-continua-de-hogares1 | title=Encuesta Continua de Hogares (ECH) - Instituto Nacional de Estadística | access-date=15 August 2022 | archive-date=8 December 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221208034043/https://www.ine.gub.uy/encuesta-continua-de-hogares1 | url-status=dead }}</ref> | demonym = [[Уругвайчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Уругвайн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Луис Лакалье Поу]] | leader_title2 = [[Уругвайн дэд ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Беатрис Архимон]] | legislature = [[Уругвайн Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблей]] | upper_house = [[Уругвайн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Уругвайн Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Бразилын эзэнт гүрэн|Бразилаас]]) | established_event1 = [[Гучин гурван дорнод#Аян|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 25, 1825 | established_event2 = [[Энх тайвны тухай урьдчилсан конвенц (1828)|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 8 сарын 27, 1828 | established_event3 = {{nowrap|[[Уругвайн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]]}} | established_date3 = 2 сарын 15, 1967 | established_event4 = | established_date4 = | area_km2 = 176,215 | area_footnote = {{r|Factbook}} | area_rank = 89 | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_census = 3,286,314<ref name="Factbook">{{Cite CIA World Factbook|country=Uruguay|access-date=22 June 2023|year=2011}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_estimate_rank = 132 | population_density_km2 = 19.8 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 206 | GDP_PPP = {{increase}} $102.503&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= November 25, 2022}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 98 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $28,740<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 62 | GDP_nominal = {{increase}} $77.313&nbsp;тэрбум<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 80 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $21,677<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 49 | Gini = 40.8 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="gini-index">{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=UY|title=GINI index|publisher=World Bank|access-date=12 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.809 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 58 | currency = [[Уругвайн песо]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | date_format = өө/сс/жжжж | drives_on = баруун | calling_code = [[Уругвай дахь утасны дугаар|+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | religion_year = 2021 | today = }} '''Дорнын Бүгд Найрамдах Уругвай Улс''' хэмээх '''Уругва́й''' нь ({{lang-es|Uruguay}}) нь [[Өмнөд Америк]]ийн өмнөд хэсэгт оршдог бүрэн эрхт '''[[улс]]''' юм. Хуурай газраар баруун талаараа [[Аргентин]], зүүн талаараа [[Бразил]] улсуудтай хиллэдэг бол өмнөд талаараа [[Ла-Платын булан]] болон [[Атлантын далай]]д гарцтай байна. Нутгийн өрнөд хилээр [[Уругвай мөрөн]] урсана. Газар нутгийн хэмжээ 181,034 хавтгай дөрвөлжин километр байх ба 3.5 сая хүн оршин сууж байна. Хамгийн том бөгөөд нийслэл [[Монтевидео]] хотод 1.7 сая хүн оршин суудаг. Түүхэндээ 13000 жилийн өмнө [[анчин түүвэрлэгчид]] амьдарч байсан Уругвайд [[Европ]]ынхон анх ирэхэд [[чарруа]] хүмүүс амьдарч байжээ. 1680 онд [[Португал]]ынхан анх [[Сакраменто колони]]о байгуулсан ба 18-р зуунд Испанийнхан [[Монтевидео]]д цэргийн бэхлэлт барьжээ. 1811, 1828 онд [[Португал]], [[Испани]], Аргентин, Бразилтай тус тус тэмцэлдэж Уругвай улс тусгаар тогтножээ. Хэд хэдэн эдийн засаг, улс төрийн хямралыг туулсан ба 1960-1970 оны үе [[зүүний үзэл]], тухайлбал [[1973 оны Уругвайн төрийн эргэлт|1973 оны төрийн эргэлт]] зэргээр [[цэргийн дэглэм]] тогтжээ. Цэргийн дэглэмийн үед [[социалист]] чиг баримжаатай байсан бол 1985 онд хойш [[ардчилсан]] Үндсэн хуультай болжээ. Өдгөө Уругвай нь [[Латин Америк]]даа ардчилал, [[эрх чөлөө]], [[цахим засаглал]], [[авилгын бага хувь]] зэргээр тэргүүлж байгаа ба тивдээ [[эдийн засгийн эрх чөлөө]], [[орлогын тэгш байдал]], [[нэг хүнд ноогдох орлого]] зэргээрээ 2-р байрт орж байна. Шинэчлэл шинэтгэл, [[хүний хөгжлийн индекс]], дэд бүтцээрээ тивдээ 3-рт орж байна. [[Хар тамхи]], [[ижил хүйстний гэрлэлт]], [[үр хөндөлт]], [[биеэ үнэлэлт]]ийг хуулиар зөвшөөрчээ. Уругвай [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Меркосур]], [[Өмнөд Америкийн Орнуудын Байгууллага|ӨАОБ]]-ыг анх байгуулагдахад элсэн оржээ. == Түүх == === Индиан ба колони === Уругвайд 13000 жилийн тэртээ [[анчин түүвэрлэгчид]] амьдарч байсан ба 16-р зуунд [[Европ]]ынхон анх очиход 9000 [[чарруа]], 6000 [[чана]], хэсэг [[гуарани]] хүмүүс амьдарч байв.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/uruguay00jerm|url-access=registration|quote=uruguay by leslie jermyn.|title=Uruguay|first=Leslie|last=Jermyn|date=1 October 1998|publisher=Marshall Cavendish|isbn=9780761408734|via=Internet Archive}}</ref> Европынхноос анх [[Португал]]ынхан 1512 онд ирж байсан бол [[Испани]]йнхан Уругвайд анх 1516 онд ирж байсан ба нутгийн уугуул хүмүүсийн шийдмэг эсэргүүцэл болон Уругвайд алт мөнгөний нөөцгүй гэдэг шалтгаанаар колоничлохгүй байсаар байжээ. Уругвай бол [[Бразил]]ыг колоничлож буй Португал, бусад газрыг колоничлож буй Испанийн тэмцлийн уулзвар бүс болжээ. Анх 1603 онд Испаничууд энд [[үхэр]] авчирсан ба 1624 онд тэд [[Негро гол]]д [[Сориано]] сууринг байгуулж байв. 1669-1671 онд Португал нь [[Сакраменто колони]]йг байгуулжээ. Харин 18-р зууны эхээр [[Монтевидео]]г Испаничууд үүсгэн байгуулсан ба энэ нь [[Ла-Платын булан]]гийн нөгөө талд байгаа [[Буэнос-Айрес]]таа өрсөлдөх далайн боомт болон хөгжжээ. 1806-1807 онд Напелеоны дайны хүрээнд [[Британи]]йн цэрэг Буэнос-Айрес болон Монтевидео руу довтолж 1807 онд Монтевидеог эзэлжээ.<ref name="dept-state">{{cite web|author=Bureau of Western Hemisphere Affairs|title=Background Note: Uruguay|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170122194621/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2091.htm|archive-date=22 January 2017|access-date=23 February 2011|publisher=US Department of State}}</ref> === Тусгаар тогтнол === 1811 онд [[Хосе Гервасио Артигас]] толгойлон Испанийн колончилогчид нарын өөдөөс босч тэмцсэн ба [[Лас Пьедрасын тулалдаан]]д анхны гол ялалтаа авчээ. Монтевидео, Буэнос-Айрес зэрэг гол хотууд Испаниас тусгаарлагч хувьсгалчдын гарт орсон ба тэд [[Ла-Платын холбоо]] болон холбоолжээ. Энэ үед Уругвайг "Банда Ориентал" («Зүүн эрэг») гэдэг байв. 1816 онд Бразилаас 10 мянган цэрэг Монтевидео руу довтолж эзэлсэн ба 4 жил тэмцэлдэж байж "Цисплатина" гэсэн муж болгов. [[Бразилын эзэнт гүрэн]] 1822 онд Португалаас тусгаар тогнов. Бразил Уругвайг шууд харьяа муж болсныг эсэргүүцэж [[Хуан Антонио Лавелья]]гаар удирдуулсан [[Гучин гурван дорнод]]ын цэрэг 1825 онд Бразилд дайн зарлан босч [[Ла-Платын нэгдсэн муж]] (өнөөгийн Аргентин)-тай холбоолжээ. [[Цисплатинын дайн]] 500 хоног үргэлжилсний дараа Британийн дипломатич оролцон 1828 оны [[Монтевидеогийн хэлэлцээр]]ээр гал зогсоож мөн Уругвай улс тусгаар тогтножээ. 8-р сарын 25-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг ба 1830 оны 7-р сарын 30-нд анхны Үндсэн хуулиа баталжээ.<ref name="loc-3">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/3.htm|title=THE STRUGGLE FOR INDEPENDENCE, 1811–30&nbsp;– Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025517/http://countrystudies.us/uruguay/3.htm|url-status=live}}</ref> === Улаантан ба цагаантан === Тусгаар тогтнох үед Уругвайн хүн ам 75 мянга байв. Уругвайн улс төрд [[Аргентин]] их нөлөөтэй байв. Тухайлбал хоёр дахь ерөнхийлөгч [[Мануэль Орибэ]] нь консерватив цагаантан байсан ба анхны ерөнхийлөгч [[Фруктуосо Ривера]]гаар толгойлуулсан либерал улаантнууд 1838 онд төрийн эрхийг хүчээр авснаар Орибэ Аргентины ерөнхийлөгч [[Мануэль де Росас]]ын дэргэд зугтан очиж 13 жил үргэлжилсэн [[Уругвайн иргэний дайн]] (1839–1851) эхэлжээ. 1845 онд Британи болон [[Франц]] нь Росасын эсрэг чиглэн тус нутагт худалдааг хэвийн явуулахыг зорьжээ. Олон жилийн дайнд залхаж Росасын талд шийдэгдэж байсан бол 1851 онд улаантныг дэмжсэн Бразилын цэрэг нэвтэрснээр нөхцөл өөрчлөгдөж Орибэ ялагджээ. Уругвайн улаантны засгийн газар Бразилд талархаж Уругвайн дотоод хэрэгт оролцох эрхээр шагнажээ. Бразил, Аргентин болон Уругвайн улаантан жанжин [[Венансио Флорес]] нарын [[Гурвын эвсэл]] үүсгэн дайрч [[Парагвайн дайн]]д (1863-1870) цэг тавьж ялсан.<ref name="loc-6">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/6.htm|title=The Great War, 1843–52 – Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025441/http://countrystudies.us/uruguay/6.htm|url-status=live}}</ref> [[Зураг:Palaciosalvouruguay.jpg|thumb|left|150px|1925-1928 онд Өмнөд Америкийн хамгийн өндөр барилга байсан [[Паласио-Сальво]]]] 1867 онд Уругвайд анхны [[төмөр зам]] тавигдсан ба 1872 онд цагаантны бослогыг зогсоосон. Бослогыг зогсоохдоо 4 аймгийн эрхийг цагаантанд өгчээ. Энэхүү эрх баригч болоод сөрөг хүчний хамтран орших нь 1875, 1886 онуудад зөрчигдөж, цагаантны эрхийг 3 аймаг болгон бууруулсанд? цагаантнууд 1897 онд бослого гарган нийт 16 аймгаас 6 аймагт хяналтаа тогтоожээ. Цагаантнууд улсын хурлын 1/3-т суужээ. Энэ үед [[авторитар]] дэглэм голлож байсан ба улсыг орчин үеийн, нийгэм эдийн засгийн шилжилтэд хөтөлжээ. Үүнд шахалтын бүлгүүд ([[бизнесмэн]], [[үйлдвэрлэгч]], [[хөрөнгөтөн]] гэх мэт) зохион байгуулалттайгаар нөлөөлж байв. Иргэний дайны дараа Итали, Испаниас голдуу цагаачлах тоо өссөн ба 1879 оны байдлаар 480 мянган хүнтэй болжээ. Монтевидео нь Аргентин, Бразил, [[Парагвай]]гаас бараа зөөсөн худалдааны гол төв болж байв.<ref name="loc-10">{{cite web|url=http://countrystudies.us/uruguay/10.htm|title=MODERN URUGUAY, 1875–1903 – Uruguay|publisher=Library of Congress Country Studies|access-date=23 February 2011|archive-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430025448/http://countrystudies.us/uruguay/10.htm|url-status=live}}</ref> 1931 онд [[Габриель Терра]] ерөнхийлөгч болж, 1934 онд шинэ үндсэн хууль баталж ерөнхийлөгчид эрх мэдэл төвлөрөв. Уругвайд 1939 онд [[Герман]], Британийн хөлөг онгоцууд тулж ирэхэд Уругвай [[төвийг сахих]]аа зарлажээ. 1950-аад онд дэлхий дахинд Уругвайн хүнсний бүтээгдэхүүний эрэлт багасч ажилгүйдэл нэмэгдэв. [[Тупамарос]] хэмээх зэвсэгт бүлэг 1960-аад онд үүсч банк дээрэмдэх, барьцаалах, аллага бүр төр засгийг унагах оролдлого гарчээ. === Цэргийн дэглэм ба ардчилал === 1868 онд [[Хорхе Пачечо]] ерөнхийлөгч онц байдал зарлаж, ер нь эдийн засаг болон улс төрийн тогтворгүй үймээнд өртөөд 1973 онд [[Хуан Мариа Бордаберри]] ерөнхийлөгч улсын хурлыг болиулж [[цэргийн дэглэм]] тогтоожээ. Хэвлэл мэдээлэл хоригдож, зохиол бүтээл устгагдаж, худалдааны холбооноос гарчээ. Дэглэмийг эсэргүүцсэн хүмүүсийг шахан гадуурхаж, 1973-1985 оны цэргийн дэглэмийн үед 180 хүн алга сураггүй алга болж эсвэл алагджээ. Уругвай тэр үед нэг хүнд ноогдох улс төрийн хоригдлын тоогоор тэргүүлж байв.<ref>{{cite news|title=New find in Uruguay 'missing' dig|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4494286.stm|work=BBC News|access-date=4 February 2011|date=3 December 2005|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511151500/http://news.bbc.co.uk/2/hi/4494286.stm|url-status=live}}</ref> Цэргийн дэглэмээс боловсруулсан 1980 оны шинэ үндсэн хууль санал хураалтаар дэмжигдээгүй ба буцаад иргэний удирдлага руу шилжихээр болж 1984 онд сонгууль явагджээ. [[Колорадо нам|Колорадо]] («улаан») намын дарга [[Хулио Марио Сангуинетто]] 1985 оноос ерөнхийлөгч байж эдийн засгийн шинэчлэл, ардчилал руу чиглэсэн өөрчлөлтүүд явуулжээ. 1985-2000 оны хооронд Уругвайд төрийн өмчийг хувьчлах, эдийн засгийн шинэтгэл, сонгуулийн тогтолцоо, нийгмийн хамгаалал, боловсруулах, бүх нийтийн аюулгүй байдал зэрэг олон чиглэлд өөрчлөлт гарч ардчилал бэхэжжээ. 2004 онд [[Табаре Васкес]] ерөнхийлөгч болжээ. Түүний үед түүхий эдийн үнэ хөөрч, эдийн засгийн хямралаас гарч, гадаадын хөрөнгө оруулалт гурав дахин өсч, ядуурал болон ажилгүйдэл буурч, засгийн газрын өр ДНБ-ын 79%-аас 60% болж буурч, инфляци тогтворжижээ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/14700728|title=The mystery behind Mujica's mask|date=22 October 2009|newspaper=The Economist|access-date=24 February 2011|archive-date=3 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203013432/http://www.economist.com/node/14700728|url-status=live}}</ref> 2009 онд [[Хосе Мухика]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож 2012 онд [[үр хөндөлт]], [[ижил хүйстэнтэй гэрлэх]], [[хар тамхи]] зэрэг хуулиар зөвшөөрөгджээ. 2014 онд Табаре Васкес дахин сонгогдсон бол консерватив Үндэсний намын [[Алберто Лакалле Поу]] Уругвайн 42 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Төр засаг == Уругвай улс нь төлөөллийн [[ардчилсан]] дэглэм бүхий [[ерөнхийлөгч]]ийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах засаг]]тай. Засгийн газрын гишүүд 5 жилийн хугацаатай бүх нийтийн саналаар сонгоно. Төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл буюу шүүх ёс, боловсрол, эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, гадаад бодлого, батлан хамгаалах салбар нь улсын хэмжээнд нэгдсэн бүтэцтэй байдаг. Гүйцэтгэх эрх мэдлийг ерөнхийлөгч тэргүүлэх ба 13 сайдтай. Хууль тогтоох эрх мэдэл нь хоёр танхимт Ерөнхий хурал юм. 19 аймгийг төлөөлөх 99 гишүүн бүхий төлөөлөгчдийн танхим нь 5 жил тутам хувь тэнцүүлэх аргаар сонгогддог бол Сенатын танхим нь 5 жилийн хугацаатай хувь тэнцүүлэх аргаар сонгогддог 30 гишүүн болон дэд ерөнхийлөгчийг багтаан 31 гишүүнээс бүрддэг. Шүүх эрх мэдлийн дээд байгууллага нь Дээд шүүх байна. Дээд шүүхийн гишүүнийг Ерөнхий хурлаас баталдаг. Уругвай одоогийн үндсэн хуулиа 1967 онд баталсан ба олон заалтыг 1973 онд түдгэлзүүлсэн боловч 1985 онд дахин сэргээсэн. Швейцарийн үндсэн хуулинд тулгуурласан энэхүү үндсэн хууль нь бүх нийтийн санал асуулгаар аливаа хуулийг хүчингүй болгох, өөрчлөх боломжийг олгодог. Энэ аргыг сүүлийн 15 жилд ашиглаж цэргийн дэглэмийн үед (1973-1985) хүний эрхийг зөрчсөн цэргийн албан хаагчдыг яллахаас татгалзах тухай хуулийг батлах, нийтийн өмчит компаниудын хувьчлалыг зогсоох, тэтгэвэр авагчдын орлогыг хамгаалах, усны нөөцийг хамгаалахаар шийдвэрлэжээ. === Улс төр === Уругвайн улс төрийн түүхэнд Колорадо нам засгийн эрхийг голлон барьсан. Уругвай ардчилсан орон ба Дэлхийн эрх чөлөөний итгэлцүүрээр 27-р байрт жагсчээ. Авилга бага орны жагсаалтанд 21-р байранд орсон. === Орон нутаг === Уругвай улс 19 аймагт ({{lang-es|departamento}} → ''департмент'') хуваагддаг. {|class="wikitable sortable" |- !rowspan=2|Аймаг !rowspan=2|Нутгийн төв !colspan=2|Нутаг дэвсгэр !rowspan=2|Хүн ам <br>(2011 оны тооллого) |- !км<sup>2</sup> !миль<sup>2</sup> |- |[[Артигас аймаг|Артигас]]||[[Артигас]] |{{convert|11928|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|73,378 |- |[[Канелонес аймаг|Канелонес]]||[[Канелонес]] |{{convert|4536|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|520,187 |- |[[Серро-Ларго]]||[[Мело]] |{{convert|13648|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|84,698 |- |[[Колони аймаг]]||[[Сакраменто колони]] |{{convert|6106|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|123,203 |- |[[Дурасно аймаг]]||[[Дурасно]] |{{convert|11643|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|57,088 |- |[[Флорес]]||[[Тринидад хот|Тринидад]] |{{convert|5144|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|25,050 |- |[[Флорида аймаг|Флорида]]||[[Флорида хот|Флорида]] |{{convert|10417|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|67,048 |- |[[Лавальеха]]||[[Минас]] |{{convert|10016|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|58,815 |- |[[Мальдонадо аймаг|Мальдонадо]]||[[Мальдонадо хот|Мальдонадо]] |{{convert|4793|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|164,300 |- |[[Монтевидео аймаг|Монтевидео]]||[[Монтевидео]] |{{convert|530|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|1,319,108 |- |[[Пайсанду аймаг|Пайсанду]]||[[Пайсанду]] |{{convert|13922|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|113,124 |- |[[Рио-Негро]]||[[Фрай-Бентос]] |{{convert|9282|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|54,765 |- |[[Ривера аймаг|Ривера]]||[[Ривера]] |{{convert|9370|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|103,493 |- |[[Роча аймаг|Роча]]||[[Роча]] |{{convert|10551|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|68,088 |- |[[Сальто аймаг|Сальто]]||[[Сальто]] |{{convert|14163|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|124,878 |- |[[Сан-Хосе аймаг|Сан-Хосе]]||[[Сан-Хосе-де-Майо]] |{{convert|4992|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|108,309 |- |[[Сорьяно аймаг|Сорьяно]]||[[Мерседес хот|Мерседес]] |{{convert|9008|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|82,595 |- |[[Такуарембо аймаг|Такуарембо]]||[[Такуарембо]] |{{convert|15438|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|90,053 |- |[[Трейнта-и-Трес аймаг|Трейнта-и-Трес]]||[[Трейнта-и-Трес]] |{{convert|9529|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|48,134 |- style="background:#eee;" |'''Бүгд'''||— |{{convert|175016|km2|sqmi|disp=table|sortable=on}} |align=right|3,286,314 |} == Газар зүй == [[Зураг:Uruguay_fisico.png|thumb|180px|Уругвайн физик газрын зураг]] [[Зураг:Pradera_y_bosque_de_ribera_Uruguay.JPG|thumb|left|Уругвайн хөдөө газар]] Уругвай 176,214 хавтгай дөрвөлжин километр газартай. Өрнөд уртрагийн 53-58 градус, өмнөд өргөрөгийн 30-35 градус хооронд байрладаг. Газрын гадарга тэгш газар, бага уулс, үржил шимт эргийн нам газраас бүрдэнэ. Далайн эргийн урт нь 660 км байна. [[Ла-Платын булан]], [[Уругвай мөрөн]], [[Негро гол]], [[Мирим булан]] гэсэн дөрвөн сав руу гол горхи цутгана. Үүнээс нутгийн өрнөд хилээр Уругвай мөрөн, нутгийн голоор Негро гол урсдаг. Хамгийн өндөр цэг нь нутгийн дорно өмнөд хэсэгт орших [[Серро-Сетадраль]] ([[далайн түвшинээс дээш|д.т.д]] 514 м) юм. [[Монтевидео]] нь [[Канберра]], [[Веллингтон]]ы дараа 3-рт жагсах дэлхийн хамгийн өмнө зүгийн нийслэл ба Уругвайн нутаг бүхэлдээ [[матрын зам]]аас өмнө зүгт байрладаг. Уругвайд 10 байгалийн цогцолборт газар байгаагаас 5 нь дорнодын намагт газар, 3 нь төвийн уулархаг нутаг, 1 нь Уругвай мөрний дагуу байна. Уругвай нь уур амьсгалын хувьд саваннын бүсэд хамаарна. === Уур амьсгал === Уругвай нь зөөлөн уур амьсгалтай, чийглэг субтропикийн уур амьсгалтай. Жилийн турш температурын ялгаа их биш. Намрын саруудад бороотой, жилд дунджаар 1000 мм хур тунадастай. Өвлийн дунд буюу 7-р сард 9-12°C, зуны дунд буюу 1-р сард 22-26°C дундаж температуртай. == Хүн ам зүй == {{bar box |title=Уругвайн арьсны өнгө, гарал. 2011 оны тооллого<ref name=enha_asc>{{cite web|title=Atlas Sociodemografico y de la Desigualdad en Uruguay, 2011: Ancestry |language=es |publisher=National Institute of Statistics |url=http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/biblioteca/Atlas_Sociodemografico/Atlas_fasciculo_2_Afrouruguayos.pdf |archive-date=9 February 2014 |page=15}}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''Арьс/Гарал''' |float=right |bars= {{bar percent|[[Цагаан арьстан]]|MistyRose|87.7}} {{bar percent|[[Хар арьстан]]|Black|4.6}} {{bar percent|Нутгийн уугуул|Peru|2.4}} {{bar percent|[[Дорно Ази]]йн|Gold|0.2}} {{bar percent|Бусад/байхгүй|DimGray|5.1}} |caption= }} Уругвайн хүн ам 2020 оны байдлаар 3.426 сая гэж тоологдож байна. 1900 онд хүн амын тоо 1 сая, 1960 онд 2.5 сая байсан. 2011 оны судалгаагаар үзвэл Уругвайнхан 87.7% [[Европ]] гаралтан байна. Ихэнх Европын гаралтай хүн ам нь 19-20-р зуунд ихэвчлэн [[Испани]], [[Итали]]ас, бага хэсэг нь [[Герман]], [[Франц]], [[Британи]]ас нүүн ирэгсдийн үр хойч юм. Мөн эхэндээ [[Аргентин]]аас хүн суурьшжээ. [[Африк]] гаралтан бага хувийг эзлэх ба [[Япон]]оос ирэгсэд байна. Ерөнхийдөө Аргентин болон [[Бразил]]ын хөрш мужуудтай төстэй угсаатны бүтэцтэй юм. 1963-1985 оны хооронд 320 мянган хүн гадагш цагаачилсан байна. Гол чиглэл нь Аргентин, цаашлаад АНУ, Австрали, Канад, Испани, Итали, Франц байна. 2009 онд 44 жилийн дараа буцаж ирэгсдийн тоо явагсдын тооноос олон байжээ. 2009 онд 3825 хүнийг иргэнээр хүлээн авсан нь 2005 оны 1216-гаас хавьгүй өндөр тоо юм. Энэхүү шинэ иргэдийн 50% нь Аргентин, Бразилаас нүүн иржээ. 2008 онд батлагдсан цагаачлалын хуулиар цагаачлагч нь улсын иргэний адил эрх боломжтой байх ба сарын цалингийн доод хэмжээ адил 650$ байна гэж заажээ. Уругвайн хүн амын өсөлтийн хувь Латин Америкийн орнууд дотор багад тооцогдоно. Хүн амын дундаж нас нь 35.3 байгаа нь дэлхийн дундаж 32-оос өндөр байгаа үзүүлэлт юм. Хүн амын дөрөвний нэг нь 15 хүртэлх насны хүүхдүүд, зургааны нэг нь 60 ба түүнээс дээш насны ахмадууд байна. 2017 оны нэг эмэгтэйд ноогдох хүүхдийн тоо 1.7 байгаа нь өмнөх жилүүдийн үзүүлэлтээс буурсан үзүүлэлт юм. [[Зураг:Piscinas_Trouville.jpg|thumb|Монтевидео хот]] === Хотжилт === Уругвайн хүн амын 90% хот суурин газар амьдардаг. Нийслэл Монтевидео орчимд хүн амын талаас илүү буюу 1.8 сая хүн оршин сууж байна. Үлдсэн хотын хүн ам 30 гаруй хот сууринд амьдардаг. === Шашин шүтлэг === Уругвай албан ёсны шашингүй. 2008 оны судалгаагаар 45.7 хувь нь христийн шашны католик урсгалыг дагадаг гэсэн бол 9% нь христийн бусад урсгалыг дагадаг гэжээ. Мөн 30% нь бурханд итгэдэг, шашин шүтдэггүй гэсэн бол 14% нь шашингүй гэсэн байна. Түүхийг сөхвөл 1837 онд иргэний гэрлэлтийг хуулиар зөвшөөрч 1907 онд салалтыг зөвшөөрч 1909 онд бүх шашны сургаалыг улсын сургуулийн хөтөлбөрөөс хасчээ. 1917 оны шинэ Үндсэн хуулиар шашин төр хоёр тусдаа байна гэж заажээ. === Хэл === Уругвайд хөрш Аргентин шиг испани хэлтэн улсын нэг юм. Англи хэл бизнесийн хүрээнд болон сүүлийн жилүүдэд хүүхэд залуусын дунд хэрэглээ өсч байна. Португал хэлээр Бразилтай хиллэдэг хойд нутгийн буюу хүн амын 3-15% хэлэлцдэг. Нутгийн уугуул хүмүүс байгаа боловч нутгийн уугуул хэл өдгөө үлдэж хоцроогүй ажээ. 2001 онд Уругвайн дохионы хэлийг улсын албан ёсны хэлний нэг гэж хүлээн зөвшөөрчээ. == Эдийн засаг == [[File:GDP_per_capita_development_of_Uruguay.svg|thumb|Нэг хүнд ноогдох ДНБ. 1800-2018 он]] Уругвайн эдийн засаг нь экспортод чиглэсэн хөдөө аж ахуйн салбар, сайн боловсролтой ажиллах хүчин, нийгмийн өндөр зарлага бүхий байна. Аялал жуулчлал болон банк нь мөн чухал салбар бөгөөд Уругвай нь бүс нутгийн түвшинд олон улсын санхүү, аялал жуулчлалд гол нөлөөтэй байна. Түүхэндээ ажилтны эрхийг хамгаалахад ахисан түвшинд байж ирсэн ба 20-р зуунаас эхнээс л ажлын найман цагийг мөрдөж иржээ. Уругвайн эдийн засаг 1920-1950 онд аж үлйдвэрийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх, импортыг бууруулах үндэсний үйлдвэрлэгч нарыг хамгаалах дэмжих бодлого явуулжээ. 1945-1954 онд жилийн дундаж өсөлт 8.4% байв. 1956 оны байдлаар хүн амын 40% дундаж давхаргад хамаарч хэвлэл мэдээлэл, кино театр, хотын соёл, үйлчилгээ цэцэглэн хөгжив. [[Зураг:Uruguay_Product_Exports_(2019).svg|thumb|Уругвайн экспортод үхрийн мах голлоно. 2019 он]] Хүн амын 90% нь хотжисон ба аж үйлдвэрийн ихэнх нь, улсын хүн амын тал хувь нь нийслэл Монтевидеод тус тус төвлөжээ. 1996-1998 онд жилийн өсөлт 5% орчимд байснаа 1999-2002 онд буурсан нь хөрш Аргентин, Бразилын эдийн засгийн хямралтай холбоотой. 2001-2002 онд Аргентины иргэд Аргентинд банкны хадгаламжийг царцааснаас болоод Уругвайн банкнаас хадгаламжаа ихээр татсан нь 2002 оны Уругвайн банкны хямралыг бий болгож байв. 1959-аад онд хэдий импортыг орлох аж үйлдвэр хөгжих болсон боловч 1970-1980-аад оны нийгэм, эдийн засаг самуурч гарч түүхчдийн үздэгээр захиргаадалтын үед эдийн засаг уруудсан байна. 1990-2000-аад оны эхэн үед Колорадо намын бодлого нео-либерал байж аж үйлдвэр болон хуваариа хөдөө аж ахуйгаас санхүү, аялал жуулчлал зэрэг үйлчилгээний салбар хөгжих болжээ. Олон улсын худалдааны холбооны дүгнэлтээр Уругвай Америк дахь хамгийн дэвшилтэт улс бөгөөд хөдөлмөрийн суурь эрх, холбоодын эрх чөлөө сайн үнэлгээтэй байна. === Хөдөө аж ахуй === Уругвайн түүхэнд экспортын гол бүтээгдэхүүн [[үхрийн мах]], [[ноос]] хоёр юм. Үхрийн махны экспортын хувьд 1991 онд [[Меркосур]]ын гэрээ байгуулагдсанаар [[Япон]] зэрэг алсын орон руу экспортлох боломжтой болсон. 2018 онд 589 мянган тонн үхрийн үйлдвэрлэжээ. Ноосны экспортын хувьд, ойрын жилүүдэд [[Шинэ Зеланд]] зэрэг өрсөлдөгчид цохигдож байна. Мод боловсруулалт ойн аж ахуй сүүлийн жилүүдэд тэлсэн. 2018 онд улсын хэмжээнд 1.36 сая тонн [[цагаан будаа]], 1.33 сая тонн [[шар буурцаг]], 816 мянган тонн [[эрдэнэ шиш]], 637 мянган тонн [[арвай]], 440 мянган тонн [[улаан буудай]], 350 мянган тонн [[чихрийн нишингэ]], 106 мянган тонн [[жүрж]], 104 мянган тонн [[усан үзэм]], 90 мянган тонн [[рапс]], 87 мянган тонн [[төмс]] тус тус тариалжээ. [[Лиебег]] компани бол үхрийн мах боловсруулах хамгийн том компани бөгөөд 100 жилийн түүхтэй. [[Зураг:Windmills_in_northern_Uruguay_2.jpg|thumb|200px|Такуарембо дахь салхин сэнс]] === Эрчим хүч === Уругвайн эрчим хүчний эх үүсвэрээ 98% сэргээгдэх эрчим хүч болгосон байна. Үүнд нарны, салхины, усан цахилгаан орно. === Программ хангамж === Сүүлийн арванд Уругвайн [[программ хангамж]]ийн салбар мэдэгдэхүйц өссөн. [[Педидося]] зэрэг олон амжилттай шинэ бизнес эхэлсэн. Уругвайн компаниудын программ [[аутсорсинг]] ижил уртрагт буюу [[АНУ]]-д хэрэглэгдэж байна. Генексус, Кодигос дель Сур, Оверактив зэрэг бусад онцлох программын компаниуд байна. === Хуванцар === 1991-1997 онд Уругвайн хуванцарын экспортод гол хөрөнгө оруулалтууд орсон. === Харилцаа холбоо === Суурин холбооноос эринээс шууд ахиж Өмнө Америкт хамгийн өдөр хувь буюу 100% ард иргэд нь дижитал төхөөрөмжид шилжсэн улс юм. Хэдий салбар ноёлж байсан боловч хувьчлахыг зөвшөөрч, хувийн компаниудыг орохыг зөвшөөрчээ. === Аялал жуулчлал === 2014 оны байдлаар улсын ДНБ-ийн 9.4% нь аялал жуулчлалаас бүтэж байна. Гол жуулчид нь хөрш орнуудаас байдаг ба Пунта-дел-Эсте зэрэг нутгийн барилгын дотор засал гол үзвэр болдог. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{NoteFoot}} {{reflist|group=note}} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|2}} == Гадаад холбоос == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Хөтлөгч мөр Америкийн Улсуудын Байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Өмнөд Америкийн Үндэстнүүдийн Холбоо}} [[Ангилал:Уругвай| ]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Өмнөд Америкийн орон]] [[Ангилал:Социалист улс]] da9zrbxr0sc3aorw7j3bgcigzg74nco 0 14393 864787 833669 2026-08-05T17:08:11Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864787 wikitext text/x-wiki '''Хиндү шашин''' нь [[Өмнөд Ази]]йн Энэтхэгийн хойгийн зонхилох шашин юм<ref name="trad">Hinduism is variously defined as a "religion", "set of religious beliefs and practices", "religious tradition" etc. For a discussion on the topic, see: "Establishing the boundaries" in Gavin Flood (2003), pp. 1-17. [[René Guénon]] in his'' Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, proposes a definition of the term "religion" and a discussion of its relevance (or lack of) to Hindu doctrines (part II, chapter 4, p. 58).</ref>. Хиндү шашныг шүтэгчид нь '''Санатана Дарма''' ([[Санскрит хэл]]ээр "мөнхийн хууль" гэсэн үг) гэдэг.<ref name="san">The Concise Oxford Dictionary of World Religions. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000; The modern use of the term can be traced to late 19th century [[Hindu reform movements]] (J. Zavos, ''Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma as a Symbol of Orthodoxy in Colonial India'', Religion (Academic Press), Volume 31, Number 2, April 2001, pp. 109-123; see also R. D. Baird, "[[Swami Bhaktivedant|Swami Bhaktivedanta]] and the Encounter with Religions", ''Modern Indian Responses to Religious Pluralism'', edited by Harold Coward, State University of New York Press, 1987); less literally also rendered "eternal way" (so {{cite book|author=Harvey, Andrew|title=Teachings of the Hindu Mystics|url=https://archive.org/details/teachingsofhindu0000unse|publisher=Shambhala|location=Boulder|year=2001|pages=xiii|isbn=1-57062-449-6|nopp=true}}). See also [[René Guénon]], ''Introduction to the Study of the Hindu Doctrines'' (1921 ed.), Sophia Perennis, ISBN 0-900588-74-8, part III, chapter 5 "The Law of Manu", p. 146. On the meaning of the word "Dharma", see also [[René Guénon]], ''Studies in Hinduism'', Sophia Perennis, ISBN 0-900588-69-3, chapter 5, p. 45</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.ochs.org.uk/ Resources for Scholars and Students] * [https://web.archive.org/web/20080915234635/http://www.dharmacentral.com/faq.htm Dharma Central's facts about Hinduism] * [https://web.archive.org/web/20191222000944/http://www.dlshq.org/download/hinduismbk.pdf All About Hinduism by Swami Sivananda (pdf)] * [https://web.archive.org/web/20051103040233/http://hinduism.iskcon.com/ Heart of Hinduism: An overview of Hindu traditions] * [https://web.archive.org/web/20080511171808/http://dharma.indviews.com/ Information on Hinduism or Santana dharma] '''Audio''' * [http://www.theuniversalwisdom.org/hinduism/paper-on-hinduism-vivekananda/ Paper on Hinduism by Swami Vivekananda] - Presented at ''World Parliament of Religion'' in 1893 (Text + Audio Version) * [https://web.archive.org/web/20110213200553/http://ochs.org.uk/lectures/previous-lectures Oxford Centre for Hindu Studies] Lectures and seminars in MP3 audio format by the OCHS as reference material for scholars and students. [[Ангилал:Хиндү шашин| ]] [[Ангилал:Дэлхийн шашин]] 9s3tzhb55v34xncgwxia2hwv0hwdz9b 0 14463 864956 861230 2026-08-05T19:46:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864956 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Жозеф Фурье ({{lang-fr|Joseph Fourier}}) | image = Fourier2.jpg|300px | image_width = 250px | caption = Жан Батист Жозеф Фурье | birth_date = 1768.03.21 | birth_place = [[Франц]], Ён, Окзэр | death_date = 1830.05.16 | death_place = [[Франц]], [[Парис]] | residence = Франц | nationality = [[Франц]] | field = [[математик]]ч, [[физик]]ч, [[түүх]]ч | work_institution = [[Экол Нормал]]</br> [[Экол Политехник]] | alma_mater = [[Экол Нормал]] | doctoral_advisor = [[Жозэф Лагранж]] | doctoral_students = [[Густав Дирихлэт]]</br>[[Жованни Плана]]</br>[[Клод-Луи Навьер]] | known_for = Фурьегийн цуврал</br> Фурьегийн хувиралт</br> Фурьегийн дамжуулалтын хууль | prizes = | footnotes = }} '''Жан-Батист Жозеф Фурье''' ([[Франц хэл|франц]]. ''Jean-Baptiste Joseph Fourier''; 1768 оны 3-р сарын 21-нд Осер хотод төрж, 1830 оны 5-р сарын 16-нд [[Парис|Парист]] нас барсан) нь [[Франц]]ын [[математик]]ч, [[физик]]ч бөгөөд Фурьегийн цувралыг судалж эхэлж, тэдгээрийг дулаан дамжуулалтын асуудалд хэрэглэснээрээ хамгийн алдартай. Фурьегийн хувиралт ба Фурьегийн дулаан дамжуулалтын хуулийг түүний нэрээр нэрлэсэн. Фурье мөн хүлэмжийн нөлөөллийг анх нээсэн гэж үздэг.<ref>{{cite book |last=Cowie |first=J. |year=2007 |title=Climate Change: Biological and Human Aspects |url=https://archive.org/details/climatechangebio0000cowi |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521696197 |page=[https://archive.org/details/climatechangebio0000cowi/page/3 3]}}</ref> == Намтар == Жан-Батист Жозеф Фурье нь 15 хүүхэдтэй оёдолчин Жозеф Фурье-гийн 12 дахь хүү болж төржээ. Эцэг нь Лотаринги мужийн жижиг худалдаачны гэр бүлээс гаралтай байжээ. Түүний 9 настай байхад эх Эдмэ (Edmée) болон эцэг хоёр нь 1777 онд нас барж бүтэн өнчин хоцоржээ. Жозеф хүү 13 настайдаа математикт сонирхолтой болж, 14 настайдаа Безу-гийн зохиосон зургаан боть "математикийн хичээл"-г эзэмшсэн байна. Үүний зэрэгцээ тэрээр шөнийн цагаар лаа цуглуулж гэрэлд нь хичээл хийдэг байжээ. 1782-1783 онд Фурье риторик, математик, механик, дууны хичээл зэргээр олон шагнал хүртсэн байна. 17 настайдаа тэрээр цэргийн мэргэжлийг мөрөөдөж, их буучин эсвэл цэргийн инженер болохыг хүсдэг байв. Сургуулийн багш, байцаагч нарын дэмжлэг үзүүлсэн боловч Фурье-гийн гарал үүсэл муу байсан тул түүнд татгалзсан хариу авч сүмд ажилд оржээ. 1788 онд тэрээр францын математикч Жан-Этьен Монтюкла руу алгебрийн талаархи нийтлэлээ илгээсэн боловч хариу аваагүй байна. Фурье 1789 онд сүм хийдээс гарч нийслэл рүү явжээ. Парист ирээд Хааны Шинжлэх Ухааны Академид Ж.Фурье ямар ч зэрэгтэй тэгшитгэлийн тоон шийдлийн тухай илтгэлээ тавьжээ. 1798 онд [[Наполеон]] Египетийн кампанит ажлаа эхлүүлж, тийшээ Фурье, Монге, Малус нарыг урьсан. Египетийг эзлэх үед Фурье Францын засаг захиргаанд ажиллаж, археологийн малтлагыг удирдаж, боловсролын тогтолцоог бүрдүүлэхэд оролцсон. Тэрээр Каирын хүрээлэнг байгуулахад оролцож, математикийн тэнхимийн 12 гишүүний нэг байв. Египет судлалын чиглэлээр хийсэн ажлынхаа ачаар Фурье 1826 онд Францын Академи (Académie Française) ба Анагаах ухааны академийн (Académie de Médecine) гишүүн болжээ. Жан-Батист Фурье 1830 оны 5-р сарын 16-нд Парист нас барж, түүнийг Пер-Лашезийн оршуулгын газарт оршуулжээ. == Тайлбар == {{reflist}} == Бүтээлүүд == * ''Fourier, Joseph. (1822). Theorie Analytique de la Chaleur. Firmin Didot (дахин гаргасан [[Кэмбрижийн их сургуулийн хэвлэл]], 2009; ISBN 978-1-108-00180-9)'' * ''Fourier, Joseph. (1878). The Analytical Theory of Heat. Cambridge University Press (дахин гаргасан [[Кэмбрижийн их сургуулийн хэвлэл]], 2009; ISBN 978-1-108-00178-6)'' * ''Fourier, J.-B.-J. Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''. 570–604 (1827) (greenhouse effect essay)'' * ''The Project Gutenberg EBook of [http://www.gutenberg.org/etext/16775 Biographies of Distinguished Scientific Men] by François Arago'' * ''Fourier, J. Éloge historique de Sir William Herschel, prononcé dans la séance publique de l'Académie royale des sciences le 7 Juin, 1824. Historie de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France, tome vi., année 1823, p. lxi.[Pg 227]'' == Цахим холбоос == {{Commonscat|Joseph Fourier}} * [https://web.archive.org/web/20191003105434/http://www.wmconnolley.org.uk/sci/fourier_1827/fourier_1827.html Fourier 1827: MEMOIRE sur les températures du globe terrestre et des espaces planétaires] * [https://web.archive.org/web/20060622200040/http://w3houches.ujf-grenoble.fr/ Université Joseph Fourier, Grenoble, France] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Фурье, Жан Батист Жозеф}} [[Ангилал:Жан Батист Жозеф Фурье| ]] [[Ангилал:Францын математикч]] [[Ангилал:Францын физикч]] [[Ангилал:19-р зууны математикч]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Политехникийн их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Шведийн Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1768 онд төрсөн]] [[Ангилал:1830 онд өнгөрсөн]] 4i2ax5orbxylnt17ecti1j5l7tsuz3g 0 14474 865005 846877 2026-08-05T20:35:39Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865005 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width |name = Жэймс Ватт |image = Watt James von Breda.jpg |image_size = 250px |caption = Жэймс Ваттын хөрөг (1736-1819)<br />Карл Фрэдэрик фон Брэдагийн бүтээл |birth_date = 1736.01.19 |birth_place = [[Шотланд]], Рэнфрюшир, Грийнок |death_date = 1819.08.25<ref name=deathdate>Нэр хүндтэй эх сурвалжууд түүний нас барсан огноог 1819 оны 8 дугаар сарын 19 гэдэг боловч түүний үеийн бүх бүртгэл мэдээлэлд нас барсан огноог нь 8 дугаар сарын 25 гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд 9 дүгээр сарын 2-нд оршуулсан гэсэн байдаг. Наймдугаар сарын 19 гэдэг сар өдөр анх Жэймс Пэтрик Мүйрхэдийн бичсэн ''Жэймс Ваттын амьдрал'' (1858, х. 521) номноос эхтэй юм. Мүйрхэд Ваттын зээ дүү байсан учраас нас барсан огноог сайн мэдэх учиртай хүний нэг үзжээ. Гэвч Мүйрхэдийн бичиг баримт дунд 8 дугаар сарын 25-ныг өөр газар дурдсан байдаг. Наймдугаар сарын 25-ны өдрийг тухайн үеийн сонингийн мэдээнд тавьж байсан (жишээ нь, 8 дугаар сарын 28-ны өдрийн ''Дэ Таймс'' сонины 3 дугаар нүүрт) бөгөөд Ваттын гэрээслэлд тийнхүү тусгажээ. (Сэнт Мэригийн сүмийн оршуулгын бүртгэлд Ваттын нас барсан огноог дурдаагүй байна.)</ref> |death_place = [[Англи]], [[Бирмингэм]], Хэндсворт |residence = [[Глазго]], дараа нь Хэндсворт |nationality = Британи |ethnicity = шотланд |fields = зохион бүтээгч, [[механик]] инженер |workplaces = [[Глазгогийн Их сургууль]]<br />Баултон ба Ватт |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[Уурын хөдөлгүүр|Уурын хөдөлгүүрийг сайжруулсан]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = |influenced = |awards = |religion = Прэсбитэриан |signature = <!--(filename only)--> |footnotes = }} '''Жэймс Ватт''' ([[Англи хэл|англи.]] ''James Watt''; 1736 оны 1-р сарын 19-нд төрж, 1819 оны 8-р сарын 25-нд нас барсан)<ref name=deathdate/> нь Шотландын зохион бүтээгч, механик инженер бөгөөд Томас Ньюкомэний (англ. ''Thomas Newcomen''; 1663-1729) зохиосон уурын хөдөлгүүрийг илүү боловсронгуй болгож сайжруулсан нь Их Британид, цаашлаад дэлхий дахинд [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]] болж том өөрчлөлтийн суурь болж өгсөн. == Намтар == Жэймс Ватт 1736 оны 1-р сарын 19-нд Клайдын булангийн Рэнфрэширийн Грийнок хотод төржээ. Түүний эцэг Жеймс Ватт усан онгоц барьдаг, усан онгоцтой холбоотой бүх зүйлийг хийдэг олон төрлийн авьяастай нэгэн байсан бөгөөд бол түүний эх Агнэс Мүйрхэд нэр хүндтэй гэр бүлээс гаралтай өндөр боловсролтой эмэгтэй байжээ. Эцэг эх нь хоёулаа прэсбитэриан шашинтай бөгөөд хатуу ковэнантэрүүд байв. Ваттын өвөг эцэг Томас Ватт математикийн багш, Картсбөрний бароны хууль сахиулагч байлаа. Ватт сургуульд тогтмол явж чадаагүй. Эхлээд эх нь гэрээрээ түүнд багшилж байсан боловч сүүлд Грийнокын бага сургуульд орсон.<ref>{{cite book|last=Tann|first=Jennifer|title=Oxford Dictionary of National Biography|publisher=Oxford University Press|location=Oxford, England|date=2004|chapter=James Watt (1736–1819)}}</ref> Тэрээр гарын маш их дүйтэй бөгөөд [[математик]]т авьяастай болохоо харуулжээ. Хэдийгээр [[Латин хэл|латин]], [[грек хэл]]нүүдэд сонирхолгүй байсан авч [[шотланд]]ын ард түмний домог яриаг шимтэн сонирходог байжээ. Түүнийг 18-тайд эх нь нас барж, эцгийнх нь бие доройтож эхэлжээ. Ватт Лондон руу хэмжих багаж хэрэгсэл хийж сурахаар нэг жилийн хугацаатай явж ирээд [[Глазго]]-д багаж хэрэгсэл хийх бизнесээ байгуулахыг зорьжээ. Гэвч тэрээр дадлагын долоон жилийн хугацаагаа дүүргээгүй байсан учраас хэдийгээр Шотландад математик багаж хэрэгсэл хийдэг өөр хүн байгаагүй боловч Глазгогийн алхчидын холбоо (алх хэрэглэдэг бүх гар урчуудыг нэгтгэсэн) түүний өргөдлийг хүлээж аваагүй. Ваттыг энэхүү хүнд байдлаас Глазгогийн Их сургуулийн гурван профессор аварч, их сургуулийнхаа дотор жижиг цех байгуулах боломж өгчээ. 1758 онд энэ цех байгуулагдсан бөгөөд дээрх гурван профессорын нэг физикч, химич Жозэф Блэк Ваттын анд нөхөр болсон. [[1764]] онд Ватт өөрийн үеэл Маргарэт Миллэртэй сууж, таван хүүхэдтэй болсны гурав нь нас бие гүйцэж чадаагүй өнгөрсөн. Маргарэт 1772 онд хүүхэд төрүүлэх гэж байгаад нас барсан. 1777 онд Ватт дахин хүнтэй суужээ. Энэ удаа Глазгогийн даавууны будаг үйлдвэрлэгчийн охин Энн МакГрэгортой суужээ. Энн 1832 онд нас барсан. Ватт Жон нэртэй ахтай байсан бөгөөд Жэймсийг 17-тойд хөлөг онгоцны сүйрлээр нас барсан байна. === Анхны хөдөлгүүрүүд === 1776 онд анхны хөдөлгүүрүүдийг үйлдвэрт суурилуулж, ажиллуулж эхэлжээ. Эдгээр анхны хөдөлгүүрүүдийг шахуурганд хэрэглэж байсан бөгөөд уурхайн цооногийн ёроолд байх шахуургыг ажиллуулахад ашиглаж байв. Захиалга ч цувж эхэлсэн бөгөөд дараачийн 5 жилийн хугацаанд Ватт их төлөв Корнволлдоо уурхайгаас ус шавхах зориулалттай олон хөдөлгүүр суурилуулж тун ч завгүй байлаа. [[Зураг:SteamEngine_Boulton&Watt_1784.png|thumb|240px|Баултон ба Ваттын зохион бүтээсэн уурын хөдөлгүүр. 1784 оны хөдөлгүүрийн сийлбэр зураг.]] [[Зураг:20070616 Dampfmaschine.jpg|thumb|240px|Жэймс Ваттын уурын хөдөлгүүрийн хуулбар]] Баултон Ваттыг бүлүүрийн хөдөлгөөнийг нунтаглах, нэхэх, тээрэмдэх эргэлтэт хүч болгохыг ятгаснаар шинэ бүтээлийг хэрэглэх салбарыг маш их өргөжүүлжээ. == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмж унших материал == * "Some Unpublished Letters of James Watt" in ''Journal of Institution of Mechanical Engineers'' (London, 1915). * Andrew Carnegie, ''James Watt'' University Press of the Pacific (2001) (Reprinted from the 1913 ed.), ISBN 0-89875-578-6. * {{cite book | author = Dickenson, H. W. | title = James Watt: Craftsman and Engineer | url = https://archive.org/details/jameswattcraftsm0000hwdi | year = 1935 | location = | publisher = Cambridge University Press | isbn = }} * H. W. Dickinson and Hugh Pembroke Vowles ''James Watt and the Industrial Revolution'' (published in 1943, new edition 1948 and reprinted in 1949. Also published in Spanish and Portuguese (1944) by the British Council) * Hills, Rev. Dr. Richard L., ''James Watt, Vol 1, His time in Scotland, 1736-1774'' (2002); Vol 2, ''The years of toil, 1775-1785''; Vol 3 ''Triumph through adversity 1785-1819.'' Landmark Publishing Ltd, ISBN 1-84306-045-0. * {{cite book | author = Hulse David K. | title = The early development of the steam engine | year = 1999 | publisher = TEE Publishing | location = Leamington Spa, UK | isbn = 1 85761 107 1 | pages = 127 - 152}} * {{cite book | author = Hulse David K. | title = The development of rotary motion by steam power | url = https://archive.org/details/developmentofrot0000davi | publisher = TEE Publishing Ltd. | location = Leamington, UK | year = 2001 | isbn = 1 85761 119 5}} * Marsden, Ben. ''Watt's Perfect Engine'' Columbia University Press (New York, 2002) ISBN 0-231-13172-0. * {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = Origin and Progress of the Mechanical Inventions of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1854 | url = http://books.google.com/books?id=9lspAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Origin+and+Progress+of+the+Mechanical+Inventions+of+James+Watt.}} * {{cite book | author = Muirhead, James Patrick | title = The Life of James Watt | publisher = John Murray | location = London | year = 1858 | url = http://books.google.com/books?id=zUE6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=The+life+of+James+Watt+with+selections+from+his+correspondence}} * [[Samuel Smiles]], ''Lives of the Engineers'', (London, 1861-62, new edition, five volumes, 1905). ;Холбогдох сэдэв * {{cite book | author = Schofield, Robert E. | title = The Lunar Society, A Social History of Provincial Science and Industry in Eighteenth Century England | url = https://archive.org/details/lunarsocietyofbi0000scho | year = 1963 | location = | publisher = Clarendon Press | isbn = }} * {{cite book | author = Uglow, Jenny | title = The Lunar Men | url = https://archive.org/details/lunarmenfivefrie00uglo | year = 2002 | location = London | publisher = Farrar, Straus and Giroux | isbn = }} == Гадны холбоос == {{commonscat|James Watt}} * [http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ James Watt by Andrew Carnegie (1905)] * [http://www.history.rochester.edu/steam/marshall/ James Watt by Thomas H. Marshall (1925)] * [https://web.archive.org/web/20090709114838/http://www.birmingham.gov.uk/GenerateContent?CONTENT_ITEM_ID=23849&CONTENT_ITEM_TYPE=0&MENU_ID=10468 Archives of Soho] at Birmingham Central Library. * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/watt_james.shtml BBC History: James Watt] * [https://web.archive.org/web/20060308154827/http://www.revolutionaryplayers.org.uk/home.stm Revolutionary Players website] * [https://web.archive.org/web/20171106174825/http://crocat.cornwall.gov.uk/dserve/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqDb=Catalog&dsqCmd=Overview.tcl&dsqSearch=%28RefNo%3D%27ad1583%27%29 Cornwall Record Office Boulton & Watt letters] * [http://www.electricscotland.com/history/men/james_watt.htm Significant Scots - James Watt] * {{cite web|url=http://www.history.rochester.edu/steam/carnegie/ch8.html|title=Chapter 8: The Record of the Steam Engine|publisher=www.history.rochester.edu|accessdate=2009-07-06}} {{DEFAULTSORT:Ватт, Жэймс}} [[Ангилал:Жэймс Ватт| ]] [[Ангилал:Шотландын инженер]] [[Ангилал:Уурын техникийн хүн]] [[Ангилал:Шотландын зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Глазгогийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1736 онд төрсөн]] [[Ангилал:1819 онд өнгөрсөн]] jlih8iuazku5hqss7rcjgd3duvqf83j 0 14480 864989 742554 2026-08-05T20:22:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864989 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн | name = Жэймс Прэскотт Жоуль | image = Joule_James_sitting.jpg | image_width = 200px | caption = Жэймс Жоуль - Физикч | birth_date = 1818.12.24 | birth_place = Англи, Ланкашир, Салфорд | death_date = 1889.10.11 | death_place = Англи, Чэшир, Сэйл | residence = | citizenship = Британи | field = [[физик]] | work_institution = | alma_mater = | influences = [[Жон Дальтон]]</br>[[Жон Дэвес]] | known_for = [[Термодинамикийн нэгдүгээр хууль]] | prizes = }} '''Жэймс Прэскотт Жоуль''' ({{lang-en|James Prescott Joule}}) (1818 оны 12 дугаар сарын 24-нд төрж, 1889 оны 10 дугаар сарын 11-нд нас барсан) нь Английн Ланкаширийн Салфордод төрсөн [[физик]]ч, [[шар айраг]] нэрэгч байсан. Жоуль дулааны шинж чанарыг судалж, түүний механик ажилтай хамааралтай болохыг нээжээ ([[энерги]]йг үз). Энэ нь [[энерги хадгалах]] онол гарахад хүргэсэн бөгөөд улмаар [[термодинамикийн нэгдүгээр хууль]] гарчээ. Энергийн нэгжийг түүний нэрээр [[жоуль]] гэж нэрлэсэн юм. Тэрээр Лорд Кэлвинтэй хамтран [[температур]]ын туйлын хуваарийг бий болгож, соронзон стрикцийг ажиглан, [[цахилгаан гүйдэл]] эсэргүүцлээр дамжин ялгарсан дулаантай холбоотой болохыг олж тогтоосон нь өдгөө [[Жоулийн хууль]] гэгддэг. == Тайлбар == {{reflist}} == Нэмэлт унших материал == * {{cite journal | author = Bottomley, J. T. | title = James Prescott Joule | year = 1882 | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 26 | pages = 617 – 620 }} * {{cite book | author = Cardwell, D. S. L. | title=James Joule: A Biography | publisher=Manchester University Press | year=1991 | isbn=0-7190-3479-5 }} * {{cite journal | author = Forrester, J. | title = Chemistry and the Conservation of Energy: The Work of James Prescott Joule | year = 1975 | journal = Studies in the History and Philosophy of Science | volume = 6 | pages = 273 – 313 | doi = 10.1016/0039-3681(75)90025-4}} * Fox, R, "James Prescott Joule, 1818–1889", in {{cite book | author=North, J. | title=Mid-nineteenth-century scientists | publisher=Elsevier | year=1969 | pages = 72–103| isbn=0-7190-3479-5}} * {{cite book | author = Reynolds, Osbourne | title = Memoir of James Prescott Joule | year = 1892 | publisher = Manchester Literary and Philosophical Society | place = Manchester, England | url = http://books.google.com/books?id=Zs93x6asUPgC&pg=PA154&dq=joule&as_brr=1#PPR1,M1 | access-date = 2008-03-15}} * {{cite journal | author = Sibum, H. O. | title = Reworking the mechanical value of heat: instruments of precision and gestures of accuracy in early Victorian England | year = 1995 | journal = Studies in History and Philosophy of Science | volume = 26 | pages = 73 – 106 | doi = 10.1016/0039-3681(94)00036-9}} * {{cite book | author = Smith, C. | title = The Science of Energy: A Cultural History of Energy Physics in Victorian Britain | location = London | publisher = Heinemann | year = 1998 | isbn = 0-485-11431-3 }} * — (2004) [http://www.oxforddnb.com/view/article/15139 "Joule, James Prescott (1818-1889)"], ''[[Oxford Dictionary of National Biography]]'', Oxford University Press, <http://www.oxforddnb.com/view/article/15139, accessed 27 July 2005> (subscription required) * {{cite book | author=Smith, C. & Wise, M.N. | title=Energy and Empire: A Biographical Study of Lord Kelvin | url=https://archive.org/details/energyempirebiog0000smit | publisher=Cambridge University Press | year=1989 | isbn=0-521-26173-2 }} * {{cite book | author=Steffens, H.J. | title=James Prescott Joule and the Concept of Energy | publisher=Watson | year=1979 | isbn=0-88202-170-2 }} == Цахим холбоос == * [http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Joule-Heat-1845.html Classic papers of 1845 and 1847 at ChemTeam website] ''On the Mechanical Equivalent of Heat'' and ''On the Existence of an Equivalent Relation between Heat and the ordinary Forms of Mechanical Power'' * [https://web.archive.org/web/20061231064256/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/treasure/objects/1876-492.asp Joule's paddle-wheel apparatus] at London Science Museum * ''[http://web.lemoyne.edu/~giunta/JOULE1.html Some Remarks on Heat and the Constitution of Elastic Fluids]'', Joule's 1851 estimate of the speed of a gas molecule. * [https://web.archive.org/web/20101006041736/http://bad.org.uk/Portals/_Bad/History/Historical%20poster%2006.pdf University of Manchester material on Joule] - includes photographs of Joule's house and gravesite * [http://books.google.com/books?id=BCUJAAAAIAAJ&pg=PA209&dq=joule&as_brr=1#PPA208,M1 Dictionary of National Biography (1892)] - entry for Joule * {{cite journal | author = | title = Dr. Joule | journal = Electrical Engineer | year = 1889 | issue = October 18 | pages = 311 – 312 | location = London | url = http://books.google.com/books?id=PQsAAAAAMAAJ&pg=PA311&lpg=PA311&dq=James+Joule+obituary&source=web&ots=qOdCT5LZpz&sig=68bvktPEB4FqIHunmcrIDjUK1Pg&hl=en#PPA311,M1 | access-date = 2008-05-16}}- obituary with brief comment on Joule's family * [https://web.archive.org/web/20130129090231/http://www.cse.salford.ac.uk/physics Joule Physics Laboratory] at the [[University of Salford]] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Жоуль, Жэймс Прэскотт}} [[Ангилал:Жэймс Прэскотт Жоуль| ]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Их Британийн исгүүрчин]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Копли медаль шагналтан]] [[Ангилал:Шар айраг судлаач]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1818 онд төрсөн]] [[Ангилал:1889 онд өнгөрсөн]] 2rdik532mbkhtlyo3k29o6kl4l0pp8l 0 14482 865031 855196 2026-08-05T20:55:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865031 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |box_width = 300px |name = Никола Тесла |image = Tesla Sarony.jpg |image_size = 200px |caption = Никола Тесла (1856-1943) 1890 оны үед. |birth_date = {{Birth date|1856|7|10|df=yes}} |birth_place = [[Хорват]], Смилян</br>(Хорватын хил) |death_date = {{Death date and age|1943|1|7|1856|7|10|df=yes}} |death_place = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Нью-Йорк Муж Улс]], [[Нью-Йорк хот]] |residence = [[Австрийн Хаант Улс]] </br>[[Унгарын вант улс]] </br>[[Франц]] <br /> [[АНУ]] |citizenship = [[Австрийн Хаант Улс]] (1891 оноос өмнө)</br>[[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] (1891 оноос хойш) |nationality = |ethnicity = [[серби]] |fields = [[механик]] ба [[цахилгаан]] инженер |workplaces = [[Томас Эдисон|Эдисоны машины цех]]</br>[[Тесла цахилгаан гэрэл ба үйлдвэрлэл]]</br>[[Вэстингхауз Элэктрик]] |alma_mater = |doctoral_advisor = |academic_advisors = |doctoral_students = |notable_students = |known_for = [[Теслагийн ороомог]]</br>[[Теслагийн турбин]]</br>[[Телехүч]]</br>[[Теслагийн хэлбэлзлийн генератор]]</br>[[Теслагийн цахилгаан автомашин]]</br>[[Теслагийн зарчим]]</br>[[Теслагийн Колумбийн өндөг]]</br>[[Хувьсах гүйдэл]]</br>[[Индукцийн мотор]]</br>[[Эргэлдэгч соронзон орон]]</br>[[Утасгүй технологи]]</br>[[Бөөмт туяаны зэвсэг]]</br>[[Үхлийн туяа]]</br>[[Хуурай газрын суурин долгион]]</br>[[Бифиляр ороомог]]</br>[[Телегеодинамик]]</br>[[Электрогравитик]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |awards = [[Эллиотт Крэссоны медаль]] (1893)<br />[[Жон Скоттын медаль]] (1934) |signature = Nikola Tesla signature 1900.svg |footnotes = }} '''Никола Тесла''' ([[1856]] оны 7-р сарын 10-нд Австрийн Эзэнт Гүрэнд төрж, [[1943]] оны 1-р сарын 7-нд Нью-Йорк хотод нас барсан) [[Сербичүүд|серби]] гаралтай америкийн зохион бүтээгч, механик болон цахилгааны инженер байсан. Тэрээр цахилгаан үйлдвэрлэлийн салбарыг үүсэхэд хамгийн том хувь нэмэр оруулсан эрдэмтэн гэгддэг бөгөөд XIX зууны сүүл, XX зууны эхэн үед цахилгаан соронзны салбарт хувьсгал хийсэн олон бүтээл, нээлт хийж ихэд алдаршсан. Теслагийн патентууд болон онолын бүтээл нь орчин үеийн [[хувьсах гүйдэл|хувьсах гүйдлийн]] [[цахилгаан тэжээл]]ийн системийн үндэс суурийг тавьсан. Үүний дотор цахилгаан түгээлтийн [[олон фазат систем]], [[хувьсах гүйдлийн мотор]] бүтээсэн нь [[Аж үйлдвэрийн хоёрдугаар хувьсгал]] гарахад түлхэц өгчээ. Өнөөгийн Серби нутаг дэвсгэрт Смилян тосгонд эцэг сербийн үнэн алдартны сүмийн ламтан [[Милутин Тесла]] (1819—1879), эх [[Георгина Тесла]] /Мандич/ нарын 4 дахь хүүхэд болж төржээ. Тэрээр [[Австрийн Хаант Улс]]ын харьяат байсан бөгөөд 1884 оны 7-р сард АНУ-д анх очиж Томас Эдисоны компанид инженэр болжээ. 1891 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын иргэн болсон ажээ.<ref>{{cite news | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5167054.stm | publisher = [[BBC News]] | title = Electrical pioneer Tesla honoured | date = 2006-07-10 | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> 1894 онд [[радио]]гоор утасгүй холбооны боломжийг үзүүлж, "Гүйдлийн дайн"-д ялагч болсныхоо дараа, тэрээр Америкт ажиллаж байсан хамгийн аугаа цахилгааны инженерийн нэг гэж өргөн олонд хүндлэгдэх болсон.<ref>{{cite web | url = http://www.serbianunity.net/people/tesla/index.html | publisher = [[Serbian Unity Congress]] | title = Nikola Tesla - electrical engineer and inventor | accessdate = 2009-08-15 }}</ref> Түүний эхэн үеийн бүтээлийн ихээхэн хэсэг нь орчин үеийн цахилгаан техникийн анхдагч бүтээлүүд болсон бөгөөд түүний хийсэн олон нээлт нь асар том өөрчлөлт авчирсан юм. Энэ үед АНУ-д Теслагийн алдар нэр бусад аугаа зохион бүтээгч, эрдэмтний нэр алдартай зэрэгцэж байсан боловч,<ref>{{cite book | title = Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy | first = T | last = Valone | publisher = [[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | isbn = 1931882045 | pages = [http://books.google.ca/books?client=firefox-a&id=ZNqo1zaZRTYC&pg=PA102 102] }}</ref> этгээд зан, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшлийн талаар итгэмээргүй, заримдаа хачин гэмээр санаа гаргадаг байсан учраас насаараа эхнэр аваагүй гоонь эр Никола Тесла эцэстээ нүд үзүүрлэгдэж, "галзуу эрдэмтэн" гэгдэх болжээ.<ref>{{cite book | last=Childress | first=David Hatcher (ed.) | title=The Tesla Papers: Nikola Tesla on Free Energy & Wireless Transmission of Power | url=https://archive.org/details/teslapapersnikol0000niko | location=Kempton, IL | publisher=[[David Hatcher Childress|Adventures Unlimited Press]] | year=2000 | isbn=0932813860 }}</ref><ref>{{cite news | author=Robert Lomas | title= Spark of genius | url=http://www.robertlomas.com/Tesla/Independent_Article.html | work=Independent Magazine | date=1999-08-21 | accessdate=2008-07-29}}</ref> Тесла санхүүгийн байдалдаа төдийлөн их анхаардаггүй байсан учраас 86 насандаа Нью-Йорк хотод нас барах үедээ ядуу тарчиг амьдралтай байсан гэдэг.<ref>{{cite book |author=White MJ |title=Rivals: conflict as the fuel of science |url=https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit |publisher= [[Harvill Secker (publisher)|Secker & Warburg]] |location=London |year=2001 |pages=[https://archive.org/details/rivalsconflictas0000whit/page/174 174] |isbn=0-436-20463-0 |oclc= |doi= |accessdate=}}</ref> === Хэвлэлүүд === * ''A New System of Alternating Current Motors and Transformers'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat]'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla]'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions]'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy wih Sparks]'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 === Номнууд === * Tesla, Nikola, "[[My Inventions]]" Parts I through V published in the Electrical Experimenter monthly magazine from February through June, 1919. Part VI published October, 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble,1982, ISBN; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe], [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. ISBN * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C.]], ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]],'' 1894 . ISBN-X * Tesla, Nikola, ''[[Colorado Springs Notes, 1899–1900]]'', ISBN-X * [[Leland I. Anderson|Anderson, Leland I.]], ''Dr. Nikola Tesla (1856–1943)'', 2d enl. ed., Minneapolis, Tesla Society. 1956. * [[John Ratzlaff|Ratzlaff, John]] and Leland Anderson, ''[[Dr. Nikola Tesla Bibliography]]'', Ragusan Press, Palo Alto, California, 1979, 237 pages. Extensive listing of articles about and by Nikola Tesla. * [[John Jacob O'Neill|O'Neill, John Jacob]], ''[[Prodigal Genius]]'', 1944. Paperback reprint 1994, ISBN 978-0-914732-33-4. (''ed''. [http://www.rastko.org.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html Prodigal Genius] is available online) * [[Margaret Chenny|Cheney, Margaret]], ''[[Tesla: Man Out of Time]]'', 1981. ISBN 0-13-906859-7. * Seifer, Marc J., ''[[Wizard, the Life and Times of Nikola Tesla]]'', 1998. ISBN (HC), ISBN (SC) * Jonnes, Jill ''[[Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World]]''. New York: Random House, 2003. ISBN * [[Paul Auster|Auster, Paul]], ''[[Moon Palace]]'', 1989. Tells Tesla's story within the history of the United States. * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]], ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century|The Man Who Invented the Twentieth Century: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity]],'' 1999. ISBN * Childress, David H., ''[[The Fantastic Inventions of Nikola Tesla]]'', 1993. ISBN * Glenn, Jim, ''[[The Complete Patents of Nikola Tesla]],'' 1994. ISBN * Trinkaus, George ''TESLA: The Lost Inventions'', High Voltage Press, 2002. ISBN 0-9709618-2-0 * Valone, Thomas, ''[[Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy]]'', 2002. ISBN === Сэтгүүлүүд === * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''Scientific American'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "The genius of Nikola Tesla". ''The New American'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''Popular Electronics'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''Omni'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. === Кинонд гарсан нь === * There are at least two films describing Tesla's life. In the first, filmed in 1977, arranged for TV, Tesla was portrayed by Rade Šerbedžija. In 1980, Orson Welles produced a Yugoslav film named ''[http://www.imdb.com/title/tt0079985/ Tajna Nikole Tesle]'' (The Secret of Nikola Tesla), in which Welles himself played the part of Tesla's patron, J.P. Morgan. The film was directed by Krsto Papić, and Nikola Tesla was portrayed by Petar Božović. * "''[http://www.pbs.org/tesla/boutiq/index.html Tesla: Master of Lightning]''". 1999. ISBN (Book) ISBN (PBS Video) * [https://web.archive.org/web/20081219230805/http://video.google.com/videoplay?docid=2188562935002257117 Lost Lightning: The Missing Secrets of Nikola Tesla] (at Google Video.) Tesla's designs for free energy and defensive weapons systems. * David Bowie portrayed Tesla in the 2006 film ''The Prestige''. Tesla's time in Colorado Springs was the focus of several scenes in the film, which featured speculations on the explosive power of Tesla's electrical experiments. * [http://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''], produced by Robert Uth for New Voyage Communications in 2003, tapped Stacy Keach to supply the voice of Tesla. == Цахим холбоос == {{Commons|Nikola Tesla|Никола Тесла}} * [http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm The Nikola Tesla Museum] * [http://www.onlineniagara.com/info/niagara-falls-power.htm Nikola Tesla Niagara Falls Power] * [http://www.pbs.org/tesla/ Tesla Resource Surrounding the PBS "Master of Lightning" documentary] * [http://scienceworld.wolfram.com/biography/Tesla.html World of Scientific Biography: Nikola Tesla], by Wolfram Research * [http://amasci.com/tesla/tesla.html Nikola Tesla Page] * [http://www.teslamemorialsociety.org Tesla's grand-nephew William H. Terbo's site] * [https://web.archive.org/web/20110830160558/http://www.ntesla.org/ Nikola Tesla, Forgotten American Scientist] * [https://web.archive.org/web/20110902110905/http://www.teslascience.org/ Tesla Wardenclyffe Project, Long Island New York]. Mission is the adaptive reuse of the Wardenclyffe laboratory building. * [https://web.archive.org/web/20110724110937/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/tesla-father.htm Nikola Tesla's Father: Milutin Tesla] * [https://web.archive.org/web/20110724110856/http://www.serbnatlfed.org/Archives/Tesla/TeslaBook.htm Tesla: The European Years] * [http://fi.edu/case_files/tesla Tesla's Case File at The Franklin Institute] containing information about his 1894 Franklin Award for research in high-frequency phenomena * [https://web.archive.org/web/20100202033529/http://www.arcsandsparks.com/teslapage.html Dr. James Corum's Tesla Engineering Papers], from Arcs 'N Sparks. * Fred Walters' hand-scanned [https://web.archive.org/web/20080125102503/http://www.keelynet.com/tesla/ Tesla patents] (PDFs) * Jim Bieberich's [https://web.archive.org/web/20111124194921/http://web.mit.edu/most/Public/Tesla1/alpha_tesla.html The Complete Nikola Tesla U.S. Patent Collection] * [http://www.teslaresearch.com Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * Seifer, Marc J., and Michael Behar, [http://www.wired.com/wired/archive/6.10/tesla.html Electric Mind], Wired Magazine, October 1998. * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money3.htm Nikola Tesla on various Yugoslavian and Serbian banknotes.] * [https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf Nikola Tesla's FBI file] in pdf * [https://web.archive.org/web/20110809131453/http://issuu.com/ericm814/docs/complete_patents_nikola_tesla Nikola Tesla Complete Patents] in pdf * [https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm Kenneth M. Swezey Papers], 1891–1982, Archives Center, National Museum of American History, archival resources. * [https://web.archive.org/web/20110831093317/http://www.fi.edu/learn/case-files/tesla/ The Case Files of Nikola Tesla], Franklin Institute * Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque [http://www2.timesreview.com/SUN/stories/S121109_Tesla_psh] * [https://web.archive.org/web/20111001024322/http://www.nikolatesla.fr/documents.htm NikolaTesla.fr] - More than 1,000 documents on Tesla == Эшлэл == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:Тесла, Никола}} [[Ангилал:Никола Тесла| ]] [[Ангилал:Цахилгааны инженер]] [[Ангилал:Радиогийн пионер]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Грацын техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ дахь цагаач]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Ликагийн хүн]] [[Ангилал:Сербичүүд]] [[Ангилал:1856 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] ppkfwm7r7o2p8w2v07qnqnhqiomlc3j 0 14537 865045 750840 2026-08-05T21:07:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865045 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Фрэнк Кахэл |бүтэн нэр =Фрэнк Жозеф Кахэл |зураг = |хэмжээ = |зургийн тайлбар = |спорт =[[Хөнгөн атлетик]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =1904 оны 9 сарын 28 |төрсөн газар =Седар Рапидс, [[Айова]], АНУ |нас барсан огноо =1943 оны 2 сарын 22 |нас барсан газар =[[Лисбон]], [[Португал]] |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн | [[Зуны олимп]]}} {{МедальМөнгө | [[Амстердамын олимп|Амстердам 1928]] | Эрэгтэй 400 м халхалттай гүйлт }} }} '''Фрэнк Жозеф Кахэл''' ({{lang-en|Frank Josef Cuhel}}, 1904 оны 9 сарын 28 – 1943 оны 2 сарын 22) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын хөнгөн атлетикч байв. [[Айовагийн их сургууль]]д сурч байсан Кахэл болон хөнгөн атлетикаас гадна [[америк хөлбөмбөг]]өөр хичээллэж байжээ. 1928 онд тэрээр 220 метрийн халхалттай гүйлтийн төрөлд НСАА-гийн дээд амжилтыг тогтоов<ref>{{Webarchiv|url=http://www.iowavarsityclub.com/member_view.php?memberId=159310&PHPSESSID=559e3301167a2afe2b013e57e3b5db73 |wayback=20110713052357 |text=National Iowa Varsity Club - Letterwinner<!-- bot-generated title --> |archiv-bot=2023-10-06 18:48:04 InternetArchiveBot }} at www.iowavarsityclub.com</ref>. 1993 онд тэрээр Айовагийн их сургуулийн хөнгөн атлетикийн алдрын танхимд багтжээ. 1928 онд [[Нидерланд]]ын [[Амстердам]] хотноо болсон [[Амстердамын олимп|зуны олимпын наадамд]] тэрээр эх орноо төлөөлөн оролцож 400&nbsp;метрийн халхалттай гүйлтийн төрөлд [[Их Британи]]йн [[Дэвид Барли]]гийн дараа орж, мөнгөн медаль зүүжээ. Түүний олимпод үзүүлсэн амжилт нь сургуулиа төгсмөгц Америкт үйл ажиллагаагаа явуулдаг Нидерландын компаниудтай харьцдаг компанид ажилд ороход нөлөөлжээ. Тэр ажлын шугамаар Нидерландын Энэтхэг буюу [[Индонез]]ийн [[Жава арал]]д амьдарч байх үед [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхлэв. Жава нь дайны үйл ажиллагаанд стратегийн хувьд чухал газар болохын сацуу Кахэл Мутуал Бродкастинг Системс компанид дайны сурвалжлагчаар ажилд орж, радиогоор мэдээ дамжуулдаг болов. Жаваг [[Япон]]ы арми эзлэхэд Кахэл болон бусад нэвтрүүлэгчид эцсийн мөчид амжиж арлыг орхижээ. Гэвч 1943 оны 2 сарын 22-нд түүний сууж явсан Янки Клиппер онгоц [[Португал]]ын [[Лисбон]] хотын орчимд [[Тахо гол]]д унаж осолдон, Кахэн нас нөгчжээ. == Эшлэл == {{reflist}} * {{cite book | last = Bliss | first = Edward | authorlink = Edward Bliss | title = Now The News: The Story of Broadcast Journalism | url = https://archive.org/details/nownewsstoryofbr0000blis | location = New York | publisher = [[Columbia University Press]] | year = 1991 | isbn = 9780231044028 | oclc = 22731482 }} {{DEFAULTSORT:Кахэл, Фрэнк}} [[Ангилал:АНУ-ын 400 метрийн саадтай гүйгч]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:1928 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1904 онд төрсөн]] [[Ангилал:1943 онд өнгөрсөн]] 98rr02xxi70q76z96g62hjq4kym45uh 0 14586 864898 498881 2026-08-05T18:50:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864898 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=[[Нэйсби]]гийн тулалдаан |image=[[Файл:Scene_from_recreation_of_Battle_of_Naseby.jpg|300px]] |caption= |partof=[[Английн иргэний дайн]] |date=[[1645]] оны [[6 сарын 14]] |place=[[Нэйсби]], [[Маркет Харбороу]]гийн орчим, [[Нортхэмптоншир]] |result=Парламентийн талын бүрэн ялалт |combatant1=[[Дугуй толгойтнууд|Парламентийн]] [[шинэ загварын арми]] |combatant2=[[Кавальер|Хааны талынхан]] |commander1=[[Томас Фэйрфакс|Сэр Томас Фэйрфакс]]<br />[[Оливер Кромвелл]] |commander2=[[I Чарльз]]<br />Райны [[Хунтайж Руперт]] |strength1='''13,500:''' <br />6,000 морин цэрэг<br />500 [[драгүн]]<br />7,000 явган цэрэг |strength2='''8,000:''' <br />3,300 явганц цэрэг<br />4,100 морин цэрэг<ref>Young & Holmes (2000) from Clarendon, p.238</ref> |casualties1=400 алагдаж, шархаддсан |casualties2=1,000 алагдсан<br />5,000 олзлогдсон |}} '''Нэйсбигийн тулалдаан''' ({{lang-en|Battle of Naseby}}) нь [[Английн анхдугаар иргэний дайн]]ы гол тулалдаан бөгөөд 1645 оны 6 сарын 14-нд болсон тус тулалдаанд [[Томас Фэйрфакс|Сэр Томас Фэйрфакс]], [[Оливер Кромвелл]] нарын удирдсан парламентийн шинэ загварын арми [[I Чарльз]] хааны гол армийг бут цохижээ. == Тайлбар == {{Reflist}} == Эшлэл == * {{cite book|last=Roberts|first=Keith|authorid=Keith Roberts|title=Cromwell's War Machine: The New Model Army 1645-1660|publisher=Pen & Sword Books|year=2005|isbn=1-84415-094-1}} * {{cite book|last=Rogers|first=H.C.B.|authorid=H.C.B. Rogers|title=Battles and Generals of the Civil Wars|publisher=Seeley Service & Co.|year=1968}} * {{cite book|last=Stoyle|first=Mark|authorid=Mark Stoyle|title=Soldiers and Strangers. An Ethnic History of the English Civil War|url=https://archive.org/details/soldiersstranger0000stoy|location=Yale|publisher=Yale University Press|year=2005|isbn=0-300-10700-5}} * {{cite book|last=Young|first=Peter|title=Naseby 1645: The Campaign and the Battle|location=London|publisher=Century Publications|year=1985|isbn=0-7126-0489-8}} * {{cite book|last=Young|first=Peter|authorid=Peter Young|coauthors=Richard Holmes|title=The English Civil War:A Military History of the Three Civil Wars, 1642-1651|url=https://archive.org/details/englishcivilwarm00youn|location=Ware, Hertfordshire|publisher=Wordsworth Editions|year=2000|isbn=1-84022-222-0}} [[Ангилал:Английн иргэний дайн]] 96d9olus9i1htglfeked2us5dj2xn5l 0 14821 864966 856442 2026-08-05T19:55:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864966 wikitext text/x-wiki {{Short description|Итали салбарын Энэтхэг-Европын хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Латин хэл | states = {{ublist|[[Лаций]]|[[Эртний Ром]]}} | ethnicity = {{ublist|[[Латинчууд]]|[[Эртний Ром|Ромчууд]]}} | era = Төрөлх хэлний хувьд МЭӨ 7-р зуунаас МЭ 700 он хүртэл | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Итали хэлнүүд|Итали]] | fam3 = [[Латин-Фалиск хэлнүүд|Латин-Фалиск]] | ancestor = [[Хуучин Латин хэл|Хуучин Латин]] | script = [[Латин цагаан толгой]] ([[Латин бичиг]]) | agency = [[Папын Латин хэлний академи]] | iso1 = la | iso2 = lat | iso3 = lat | linglist = lat | glotto = impe1234 | glottorefname = Imperial Latin | glotto2 = lati1261 | glottorefname2 = Latin | lingua = 51-AAB-aa, -ab, -ac | image = Rome Colosseum inscription 2.jpg | imagecaption = Италийн [[Ром]] хотын [[Колизей]]н доторх чулуун дээрх латин бичээс | map = Roman Empire Trajan 117AD.png | mapcaption = Эзэн хаан [[Траян]]ы үеийн Ромын эзэнт гүрний хамгийн том цар хүрээ (МЭ 117 он) ба Латин хэлээр ярьдаг хүмүүсийн захирч байсан газар нутаг. Эзэнт гүрний дотор Латин хэлнээс бусад олон хэлээр ярьдаг байв. | notice = IPA | mapscale = 1 }} '''Латин хэл''' (<small>Латинаар</small> ''lingua latīna'') нь [[итали хэлнүүд]]ийн нэг гэж тооцогддог<ref>{{cite book|title=A companion to Latin studies|url=https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog|first=John Edwin |last=Sandys|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|date=1910|pages=[https://archive.org/details/acompaniontolat00sandgoog/page/811 811]-812}}</ref>. [[Лаций]] болон [[Эртний Ром]]д эртний грек хэлний нэгэн адил хэрэглэж ирсэн хэл. Ромын байлдан дагуулалтаар латин хэл [[Газар дундын тэнгис]], [[Европ]]ын ихэнх хэсэгт тархжээ. [[Каталан хэл|Каталан]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]], [[Португал хэл|португал]], [[Румын хэл|румын]], [[Испани хэл|испани]] зэрэг Роман овгийн хэлнүүд бүгд латин хэлнээс гаралтай<ref>{{cite book|pages=33-34|title=The mother tongue: English and how it got that way|first=Bill |last=Bryson|location=New York|publisher=Avon Books|date=1996}}</ref> бөгөөд өөр олон хэл, ялангуяа Европын хэлнүүд шинжлэх ухаан хөгжих явцад үгийн сангаа латин хэлнээс их баяжуулсан ажээ. XVII зууныг хүртэл латин хэл төв ба баруун Европын шинжлэх ухаан, эрдэм шинжилгээний олон улсын хэлний үүрэг гүйцэтгэж байгаад аажмаар ярианы амьд хэлнүүдэд шахагджээ. Латин хэл нь өнөөдөр [[Ватикан|Ватиканд]] хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд Ромын [[Католик шашин|Ромын Католик шашны]] сүмийн албан ёсны хэл бөгөөд ёслол мөргөлийн үеэр хэрэглэдэг байна. '''Сонгодог латин хэл''' нь Цицерон (МЭӨ 106-43), Цезарь (МЭӨ 100-44) нарын зохиолуудад синтаксис, Вергилий (МЭӨ 70-19), Горац (МЭӨ 65-8) ба Овид (МЭӨ 43 - МЭ 18) нарын яруу найргийн зохиолуудад хамгийн тод илэрхийлэлтэй гардгийг хэлдэг байна. '''Дундад зууны''' эсвэл Христийн шашинтай '''латин''' бол юуны түрүүнд шашны уншлагын текстүүд - дуулал, дуулах, залбирал хийхэд ашигладаг юм. 4-р зууны төгсгөлд Стридоны Иероним Библийг бүхэлд нь латин хэл рүү хөрвүүлсэн. Вулгата гэж нэрлэгддэг энэхүү орчуулга нь 16-р зуунд Трентийн Католик сүмд эх хувьтай дүйцүүлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн байв. Түүнээс хойш латин хэлийг эртний еврей, эртний грек хэлтэй хамт Библийн ариун хэлний нэг гэж үздэг болсон. == Латин хэл албан ёсны байсан улсууд == * 1733 он хүртэл - Английн Вант улсын албан ёсны хэл байсан. 1066 оноос засгийн газрын баримт бичгийг латин үсгээр бичдэг байсан байна. Албан бус бичиг баримтууд 15-р зуунаас англи хэлээр бичигдсэн байдаг. Түр зуур, протекторатын үед (1653-1660) латин хэлийг англи хэлээр сольжээ. 1660 оноос хойш латин хэл нь баримт бичгийн албан ёсны хэл болсон боловч практик дээр олон баримт бичгийг англи хэлээр бичсэн байв. 1731 онд англи хэлийг баримт бичгийн албан ёсны хэл болгосон хууль батлагдсан. Энэхүү хууль нь 1733 онд хүчин төгөлдөр болсон бөгөөд 1863 он хүртэл хүчинтэй байжээ. * 1781 он хүртэл - Германы мужуудад латин хэлээр сургалт явууулж байсан. 1522 онд Лютер (Виттенбергт) анх удаа Шинэ Гэрээг хэвлүүлсэн бөгөөд үүнийг латинаар биш герман хэлээр хэвлүүлжээ. 1523 онд (Альстедт) Мюнцер католик шашны үйлчилгээг латин хэлээр явуулахаа больж, герман хэлээр сольсон (хэдийгээр саксон өөрөөр хэлбэл герман хэл) оффисын ажил болон шүүх дээр ашиглаж байжээ. 1524 онд Германы анхны дууны цуглуулга гарчээ. Орфуртыг "Enchiridion" ("Энхиридион") гэж нэрлэдэг. Ном бичиж, хэвлүүлдэг гол хэл нь латин хэл хэвээр байсан боловч 1681 он гэхэд (өөрөөр хэлбэл Германы шинэ дээд эрин үед) герман хэлээрх номын тоо их байсан. 1781 онд сургалтын латин хэлийг герман хэлээр сольсон байна. * Латин хэл нь 1784 он хүртэл Прагийн их сургууль, Чехийн абан ёсны сургалтын хэл байв. 1784 онд үүнийг герман хэлээр сольжээ. Чех улсын хамгийн анхны уран зохиолыг латин үсгээр бичиж хадгалсан байдаг. Чех хэлээрх бүтээлүүд 13-р зууны хоёрдугаар хагаст гарч эхэлсэн. * Польшид 16 зууны эцсээс польш хэл рүү шилжсэн байна. * 1844 он хүртэл Унгарын хаант улсын албан ёсны хэл нь латин байсан. * 1857 он хүртэл Испанид албан хэл байсан. * 1912 он хүртэл Италийн хаант улсад дээд боловсролын хэл нь латин байжээ. == Тайлбар == {{reflist}} == Эшлэл == <div class="references-small"> * {{cite book|last=Bennett|first=Charles E.|title=Latin Grammar|url=https://archive.org/details/bwb_S0-ATB-718|publisher=Allyn and Bacon|location=Chicago|date=1908}} * {{cite book|title=Vulgar Latin|url=https://archive.org/details/vulgarlatin0000herm|first=József |last=Herman|first2=Roger (Translator) |last2=Wright|location=University Park, PA|publisher=Pennsylvania State University Press|date=2000}} * {{cite book|first=Frank Robert|last=Palmer|title=Grammar|edition=2nd|location=Harmondsworth, Middlesex, England; New York, N.Y., U.S.A.|publisher=Penguin Books|date=1984}} * {{citation|first=N. |last=Vincent|contribution=Latin|title=The Romance Languages|editor-first=M. |editor-last=Harris |editor1-first=N. |editor1-last=Vincent|publisher=[[Oxford University Press]]|date= 1990|location=Oxford|id=ISBN 0-19-520829-3}} * {{cite book|last=Waquet|first=Françoise|title=Latin, or the Empire of a Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Centuries|publisher=Verso|date=2003|id=ISBN 1-85984-402-2|first2=John (Translator)|last2= Howe}} * {{cite book|last=Wheelock|first=Frederic|title=Latin: An Introduction|publisher=Collins|edition=6th|date=2005|id=ISBN 0-06-078423-7}} </div> == Цахим холбоос == * [http://dia.phpnet.us Mediae Latinitatis Lexicon] [[Ангилал:Мөхсөн хэл]] [[Ангилал:Латин хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Итали хэл]] [[Ангилал:Андоррын хэл]] [[Ангилал:Францын хэл]] [[Ангилал:Италийн хэл]] [[Ангилал:Португалын хэл]] [[Ангилал:Румыны хэл]] [[Ангилал:Ватиканы хэл]] nuke998723hhfewuokjc9vzw1t5e0xv 0 14822 864903 855723 2026-08-05T18:54:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864903 wikitext text/x-wiki {{Short description|Семит хэл болон Араб ертөнцийн лингва франка}} {{Инфобокс хэл | name = Араб хэл | nativename = {{lang|ar|اَلْعَرَبِيَّةُ}}<br />''{{transl|ar|al-ʿarabiyyah}}'' | pronunciation = {{IPA-ar|ˈʕarabiː|| Arabi.ogg}} <br/> {{IPA-ar|al ʕaraˈbijːa|| Al arabic.ogg}} | states = [[Арабын ертөнц]] ба ойр орчмын бүс нутаг | ethnicity = [[Арабчууд]] | speakers = Бүх [[Араб хэлний аялгууд|аялга]] дээр {{sigfig|382.899280|2}} сая төрөлх хэлтэн | date = 2024 | ref = <ref name=e27>{{e27|ara}}</ref> | speakers2 = [[Стандарт араб хэл|Орчин үеийн стандарт араб хэлний]] {{sigfig|332.459000|2}} сая [[хоёрдогч хэл|хэрэглэгч]] (2023)<ref name="arb">{{e27|arb|Arabic, Standard}}</ref> | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Афро-Ази | fam2 = [[Семит хэлнүүд|Семит]] | fam3 = [[Баруун Семит хэлнүүд|Баруун Семит]] | fam4 = [[Төв Семит хэлнүүд|Төв Семит]] | dia1 = [[Египетийн Араб хэл|Египет]] | dia2 = [[Суданы Араб хэл|Судан]] | dia3 = [[Левантын Араб хэл|Левантын]] | dia4 = [[Магрибийн Араб хэл|Магрибийн]] | dia5 = [[Месопотамийн Араб хэл|Месопотамийн]] | dia6 = [[Хойгийн Араб хэл|Хойгийн]] | dia7 = [[Төв Азийн Араб хэл|Төв Азийн]] | dia8 = [[Чадын Араб хэл|Чад]] | dia9 = [[Ширваны Араб хэл|Ширваны]] {{extinct}} | dia10 = [[Сицилийн Араб хэл|Сицилийн]] {{extinct}} | dia11 = [[Андалусийн Араб хэл|Андалуси]] {{extinct}} | dia12 = [[Киприйн Араб хэл|Кипр]] | dia13 = [[Саидын Араб хэл|Саид]] | stand1 = [[Орчин үеийн стандарт араб хэл]] | script = [[Араб үсэг|Араб цагаан толгой]] {{Collapsible list|titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title = Бусад| |[[Латин бичиг]] ([[Арабизи]], [[Ливаны Араб хэл#Саид Аклын зөв бичих дүрэм|Саид Аклын цагаан толгой]], [[Хассания#Бичгийн систем|Хассания цагаан толгой]], [[Мальтын цагаан толгой]], [[Киприйн Араб хэл#Бичгийн систем|Киприйн Маронит латин цагаан толгой]]) |[[Еврей бичиг]] (Израилд [[Левантын Араб хэл|Левант]])<ref name="ShachmonMack2016p223–224">{{Cite journal|last1=Shachmon|first1=Ori|last2=Mack|first2=Merav|year=2016|title=Speaking Arabic, Writing Hebrew. Linguistic Transitions in Christian Arab Communities in Israel|journal=Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes|publisher=Венийн их сургууль|volume=106|pages=223–224|jstor=26449346 }}</ref> |[[Сири бичиг]] ([[Гаршуни]]) |[[Грек бичиг]] ([[Киприйн Араб хэл#Бичгийн систем|Киприйн Маронит грек цагаан толгой]]) }} | nation = {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = [[Араб хэл албан ёсны хэл болсон улс, нутаг дэвсгэрийн жагсаалт|27 улс, нутаг дэвсгэр]]| |[[Алжир]] |[[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс]] |[[Бахрейн]] |[[Египет]] |[[Жибути]] |[[Ирак]] |[[Йемен]] |[[Йордан]] |[[Катар]] |[[Коморос]] |[[Кувейт]] |[[Ливан]] |[[Ливи]] |[[Мавритани]] |[[Марокко]] |[[Оман]] |[[Палестин Улс|Палестин]] |[[Саудын Араб]] |[[Сири]] |[[Сомали]] |[[Судан]] |[[Тунис]] |[[Чад]] |[[Эритрей]]<ref>{{Citation |title=Eritrea |date=2023-04-26 |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |work=The World Factbook |access-date=2023-04-29 |publisher=Тагнуулын төв газар |language=en |archive-date=2021-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121011902/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eritrea/ |url-status=dead }}</ref> |[[Занзибар]] ([[Танзани]]) |[[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс|Баруун Араб]] (хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн) ||[[Сомалиланд]] (хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй) }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title ='''Олон улсын байгууллага'''| |[[Арабын Барилдлага]] |[[Африкийн Холбоо]] |[[Исламын Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] |[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] }} {{Collapsible list | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title ='''Онцгой статустай'''| |[[Иран]]{{efn|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын үндсэн хууль араб хэлийг Исламын хэл гэж хүлээн зөвшөөрч, шашны хэл гэсэн албан ёсны статусыг өгч, Ираны үндэсний сургалтын хөтөлбөрт дэлгэрүүлэхийг зохицуулдаг. Үндсэн хуулийн хоёрдугаар бүлэгт: (Улс орны албан ёсны хэл, бичиг, хуанли, далбаа) 16 дугаар зүйлд "Коран судар, исламын бичвэр, сургаалын хэл нь араб хэл тул ... үүнийг бага ангийн дараа, дунд сургуулийн бүх анги, сургалтын бүх чиглэлээр заах ёстой" гэж тунхагласан."<ref name="constituteproject.org">[[Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын Үндсэн хууль]]: [https://www.constituteproject.org/constitution/Iran_1989?lang=en ''Iran (Islamic Republic of)'s Constitution of 1979. – Article: 16 Official or national languages''], 1979, retrieved 25 July 2018</ref>}} |[[Пакистан]]{{efn|Исламын Бүгд Найрамдах Пакистан Улсын үндсэн хуулийн 31 дүгээр зүйлийн 2-т "Төр Пакистаны лалын шашинтнуудын хувьд (а) Ариун Коран судар, Исламын шашны сургаалийг заавал сургах, сургах үйлсийг дэмжих, хөнгөвчлөхийг чармайна" гэж заасан байдаг.<ref name="pakistanconstitutionlaw.com">[[Пакистаны Үндсэн хууль]]: [https://pakistanconstitutionlaw.com/article-31-islamic-way-of-life ''Constitution of Pakistan, 1973 – Article: 31 Islamic way of life''], 1973, retrieved 13 June 2018</ref>}} }} | minority = {{collapsible list| |[[Израил]]<ref name="israelbasiclaw">{{cite web|url=https://main.knesset.gov.il/EN/activity/Documents/BasicLawsPDF/BasicLawNationState.pdf|title=Үндсэн Хууль: Израил - Еврей ард түмний үндэсний улс|date=2018-07-19|publisher=Кнессет|access-date=2021-01-13|archive-date=10 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410191721/http://knesset.gov.il/laws/special/eng/basiclawnationstate.pdf|url-status=live}}</ref> |[[Кипр]]<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm|title=Implementation of the Charter in Cyprus|website=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages|publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research|access-date=20 May 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024143749/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm|archive-date=24 October 2011}}</ref> |[[Мали]]<ref>{{Cite web |title=Mali |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/mali.htm |access-date=2023-04-29 |website=www.axl.cefan.ulaval.ca}}</ref> |[[Нигер]]<ref>{{Cite web |title=Niger : Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales|language=fr |url=https://www.axl.cefan.ulaval.ca/afrique/niger-loi-2001-037-LNG.htm |access-date=2023-04-29 |website=www.axl.cefan.ulaval.ca}}</ref> |[[Өмнөд Африк]]<ref name="constitution.1.6">{{cite book|url=https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|title=The Constitution of the Republic of South Africa|publisher=Constitutional Court of South Africa|year=2013|edition=2013 English version|at=ch.&nbsp;1, s.&nbsp;6|access-date=17 April 2020|archive-date=23 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823174423/https://www.concourt.org.za/images/phocadownload/the_text/english-2013.pdf|url-status=live}}</ref> |[[Сенегал]]<ref name=HassaniyaAlphabet>{{Cite web |url=http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |title=Decret n° 2005-980 du 21 octobre 2005 |access-date=2021-12-10 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092122/http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |url-status=dead }}</ref> |[[Филиппин]]<ref>Constitution of the Philippines, Article XIV, Sec 7: For purposes of communication and instruction, the official languages of the Philippines are Filipino and, until otherwise provided by law, English. The regional languages are the auxiliary official languages in the regions and shall serve as auxiliary media of instruction therein. Spanish and Arabic shall be promoted on a voluntary and optional basis.</ref> }} | agency = {{collapsible list | *[[Алжир]]: [[Алжирын Араб хэлний дээд зөвлөл]] *[[Египет]]: [[Каир дахь араб хэлний академи]] *[[Израил]]: [[Израилын Араб хэлний академи]] *[[Ирак]]: [[Иракийн шинжлэх ухааны академи]] *[[Йордан]]: [[Йорданы Араб хэлний академи]] *[[Ливи]]: Жамахирия дахь араб хэлний академи *[[Марокко]]: Рабат дахь араб хэлний академи *[[Саудын Араб]]: Рияд дахь араб хэлний академи *[[Сомали]]: Могадишу дахь араб хэлний академи *[[Судан]]: Хартум дахь араб хэлний академи *[[Сири]]: [[Дамаскийн араб хэлний академи]] (хамгийн эртний) *[[Тунис]]: [[Бейт Аль-Хикма сан]] }} | iso1 = ar | iso2 = ara | iso3 = ara | lc1 = acq | ld1 = [[Адены Араб хэл]] | lc2 = arq | ld2 = [[Алжирын Араб хэл]] | lc3 = xaa | ld3 = [[Андалусийн Араб хэл]] | lc4 = abv | ld4 = [[Бахарна Араб хэл]] | lc5 = avl | ld5 = [[Бедуины Араб хэл]] | lc6 = acm | ld6 = [[Гилит Месопотамийн Араб хэл|Гилит Иракийн Араб хэл]] | lc7 = adf | ld7 = [[Дофарын Араб хэл]] | lc8 = arz | ld8 = [[Египетийн Араб хэл]] | lc9 = acy | ld9 = [[Киприйн Араб хэл]] | lc10 = apc | ld10 = [[Левантын Араб хэл]] | lc11 = ayl | ld11 = [[Ливийн Араб хэл]] | lc12 = ary | ld12 = [[Мароккогийн Араб хэл]] | lc13 = ayp | ld13 = [[Хойд Месопотамийн Араб хэл|Мосулын Араб хэл]] | lc14 = ars | ld14 = [[Наждын Араб хэл]] | lc15 = acx | ld15 = [[Оманы Араб хэл]] | lc16 = aao | ld16 = [[Сахарын Араб хэл]] | lc17 = aec | ld17 = [[Саидын Араб хэл]] | lc18 = ayn | ld18 = [[Санаагийн Араб хэл]] | lc19 = sqr | ld19 = [[Сицилийн Араб хэл]] | lc20 = arb | ld20 = [[Стандарт араб хэл]] | lc21 = apd | ld21 = [[Суданы Араб хэл]] | lc22 = abh | ld22 = [[Тажикийн Араб хэл]] | lc23 = aeb | ld23 = [[Тунисын Араб хэл]] | lc24 = auz | ld24 = [[Узбекийн Араб хэл]] | lc25 = ayh | ld25 = [[Хадрами Араб хэл]] | lc26 = mey | ld26 = [[Хассания|Хассания Араб хэл]] | lc27 = acw | ld27 = [[Хижазын Араб хэл]] | lc28 = afb | ld28 = [[Хойгийн Араб хэл]] | lc29 = shu | ld29 = [[Чадын Араб хэл]] | lc30 = ssh | ld30 = [[Шихухийн Араб хэл]] | lingua = 12-AAC | image = Arabic albayancalligraphy.svg | imagescale = 0.7 | notice = IPA | ancestor = [[Прото-Афро-Ази хэл]] | ancestor2 = [[Прото-Семит хэл]] | ancestor3 = [[Прото-Араб хэл]] | ancestor4 = [[Хуучин Араб хэл]] | glotto = arab1395 | glottorefname = Arabic | map = Arabic speaking world.svg | mapcaption = {{legend|#088A4B|Албан ёсны цорын ганц хэл, араб хэлээр ярьдаг}} {{legend|#045FB4|Хамтарсан албан ёсны хэл, араб хэлээр ярьдаг олонх}} {{legend|#5599ff|Хамтарсан албан ёсны хэл, араб хэлээр ярьдаг цөөнх}} {{legend|#e6e6e6|Албан ёсны хэл биш, цөөнх нь араб хэлээр ярьдаг}} }} '''Араб хэл''' ({{lang-ar|العربية}}, ''al-ʿarabīyah'' буюу {{lang|ar|عربي}}, ''ʿarabi'') нь [[Еврей хэл|еврей]] болон нео-арамай [[хэл]]нүүдийн хамт төв семитийн бүлд багтдаг хэл юм. Хэлцэгчдийн тоогоор араб хэл семит хэлний овог дотроо хамгийн том. Нийт 310 сая орчим гаруй хүний төрөлх хэл<ref name=Proch /> (ихэнх нь [[Ойрх Дорнод]], [[Хойд Африк]]т амьдардаг), 270 сая хүний<ref name="Ethnologue 1999" /> хоёрдахь хэл нь юм. Олон аялгатай бөгөөд зарим аялганууд нь хоорондоо ойлголцохооргүй өөр байдаг.<ref>"Arabic language." ''Encyclopaedia Britannica''. 2009. Encyclopaedia Britannica Online. Retrieved on 29 July 2009.</ref> [[Стандарт араб хэл]]ийг сургууль, их сургуульд өргөн зааж, ажлын байр, засгийн газар, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлд ашигладаг. [[Араб үсэг|Араб цагаан толгой]] дээр үндэслэсэн бичгийн системтэй. [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|НҮБ-ын Ерөнхий ассемблей]] болон НҮБ-ын бусад байгууллагуудын албан ёсны зургаан хэлний нэг. Арабын бүх улс орнуудын албан ёсны хэл ([[Ирак|Ирак улсад]] - [[Курд хэл|курд хэлний]] хамт). Нэмж дурдахад энэ нь [[Чад]], [[Эритрей]], [[Жибути]], Сомалиланд, [[Сомали]], [[Комор|Коморын арлын]] албан ёсны хэлний нэг юм. 12 сарын 18 - Араб хэлний өдөр. == Аялга == Орчин үеийн ярианы араб хэл нь аялганы 5 бүлэгт хуваагддаг бөгөөд эдгээр нь хэл шинжлэлийн үүднээс тусдаа хэл юм: * Магриб аялганы бүлэг; * Египет-Суданы Араб хэл; * Сири-Месопотамийн Араб хэл; * Араб хэл аялганы бүлэг; * Төв Азийн аялга. Албан ёсны нэгдсэн хэл (Баруун араб судлалд англи хэлний нэр томъёог ашигладаг. Орчин үеийн стандарт араб хэл - Modern Standard Arabic) - нэгдсэн. Арабын утга зохиол нь орчин үеийн ертөнцөд эсвэл шинжлэх ухаанд олон зүйлийг багтаасан үг байдаг боловч Арабын зарим орнуудад нэгдсэн хэлийг энгийн ярианд ховор хэрэглэгддэг. Орон орны араб аялга нь бие биенээсээ эрс ялгаатай бөгөөд ихэвчлэн харилцан ойлголцоход төвөг учирдаг. Кино, телевиз, сонин нь ихэнх арабын улс орнуудад нэгдсэн араб хэл дээр гардаг. == Араб бичиг == Арабаар баруунаас зүүн тийшээ бичдэг, Латин болон кирил үсгээс ялгаатай нь араб бичигт өгүүлбэрийн эхэнд, хүний нэр зэрэгт том үсгээр бичдэггүй учир нь том үсэг гэсэн ойлголт байдаггүй байна. == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Эх сурвалж == * {{cite book|first1=Mary Catherine|last1=Bateson|title=Arabic Language Handbook|publisher=Georgetown University Press|year=2003}} * {{cite book |title= Language in Africa |last= Gregersen |first= Edgar A. |year= 1977 |publisher= CRC Press |location= |isbn= 0677043805}} * {{cite book|authorlink1=George Grigore|first1=George|last1=Grigore|year=2007|title=L'arabe parlé à Mardin. Monographie d'un parler arabe périphérique|location=Bucharest|publisher=Editura Universitatii din Bucuresti|ISBN=9789737372499|url=http://www.arc-news.com/read.php?lang=en&id_articol=1059|access-date=2009-12-09|archive-date=2007-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927072656/http://www.arc-news.com/read.php?lang=en&id_articol=1059|url-status=dead}} * {{cite book|title=Writing Arabic: A Linguistic Approach, from Sounds to Script |url=https://archive.org/details/writingarabiclin0000hann |last1=Hanna|first1=Sami A.|first2=Naguib|last2=Greis |year=1972 |publisher=Brill Archive}} * {{cite book|title=The Semitic languages|first1=Robert|last1=Hetzron|edition=Illustrated|publisher=Taylor & Francis|year=1997|ISBN=0415057671, 9780415057677}} * {{cite book|last1=Haywood|last2=Nahmad|title=A new Arabic grammar|location=London|year=1965|ISBN=085331585X}} * {{cite book|first1=Robert B.|last1=Kaplan|first2=Richard B.|last2=Baldauf|title=Language Planning and Policy in Africa|publisher=Multilingual Matters|year=2007}} * {{cite journal |first1= Alan S.|last1= Kaye |date= 1991 |title= The Hamzat al-Waṣl in Contemporary Modern Standard Arabic |journal= Journal of the American Oriental Society |volume= 111 |issue= 3 |pages= 572–574 |publisher= American Oriental Society |url= http://www.jstor.org/stable/604273}} * {{cite book|first1=Edward William|last1=Lane|title=[[Arabic English Lexicon]]|year=1893|edition=2003 reprint|6=ISBN 81-206-0107-6|url=http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm|access-date=2009-12-09|archive-date=2013-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm|url-status=dead}} * {{cite book|last1=Mumisa|first1=Michael|title=Introducing Arabic|url=https://archive.org/details/introducingarabi0000mumi|publisher=Goodword Books|year=2003}} * {{cite book|first1=S.|last1=Procházka|year=2006|chapter="Arabic"|title=Encyclopedia of Language and Linguistics|edition=2nd edition}} * {{citation |last = Thelwall |first= Robin |year= 2003 |chapter= Arabic |journal=Handbook of the International Phonetic Association |publisher=Cambridge |location=Cambridge, UK |isbn=0-521-63751-1 }} * {{cite book|last1=Steingass|first1=F.|title=[http://books.google.com/books?id=3JXQh09i2JwC&dq=Arabic+English+thirsty&source=gbs_navlinks_s Arabic-English Dictionary]|publisher=Asian Educational Services|year=1993}} * {{cite book|first1=R.|last1=Traini|title=Vocabolario di arabo|publisher=I.P.O.|location=Rome|notes=Translation: ''Dictionary of Modern Written Arabic'', Harassowitz, 1961}} * {{cite book|first1=Kees|last1=Versteegh|title=The Arabic Language|publisher=Edinburgh University Press|year=1997}} * {{cite book|first1=Laura Veccia|last1=Vaglieri|title=Grammatica teorico-pratica della lingua araba|publisher=I.P.O.|location=Rome}} * {{citation |last = Watson |first= Janet |year= 2002 |title= The Phonology and Morphology of Arabic |place=New York |publisher= Oxford University Press }} * {{cite book|first1=Hans|last1=Wehr|title=[[Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart]]: Arabisch-Deutsch|publisher=Harassowitz|year=1952|edition=1985 reprint (English)|ISBN=3447019980}} * {{cite book |title=The New York Times Almanac 2002 |first1=John W.|last1=Wright |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=1579583482}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Arabic language}} * [http://www.lancs.ac.uk/jais Journal of Arabic and Islamic Studies] * [http://www.google.com/ta3reeb/ Google Ta3reeb - Arabic Keyboard using English/Latin Characters] * [https://web.archive.org/web/20131210194335/http://www.studyquran.co.uk/LLhome.htm ''Lane's Arabic-English Lexicon''], an 8-volume, 3000-page dictionary available for download in PDF format. * [https://web.archive.org/web/20140209062654/http://www.80percentwords.com/ Learn Classical Arabic Online] * [http://en.wikibooks.org/wiki/Language_Learning_Difficulty_for_English_Speakers Arabic - a Category III language] Languages which are exceptionally difficult for native English speakers * [https://web.archive.org/web/20100315153535/http://www.arabic-easylearning.com/ Yalla-2009, a free software to understand how Arabic language is built] * [https://web.archive.org/web/20080709070935/http://arabic.tripod.com/ Arabic grammar online] * [http://transliteration.org/quran/Pronunciation/Letters/TashP.htm Arabic language pronunciation applet] with audio samples * [http://youtube.com/watch?v=LL-Bn8aNIVU&feature=PlayList&p=61697F0CEA747371&index=6 The Expansion of the Arabic language] video on [[YouTube]] * [http://www.madinaharabic.com Free Arabic Course Online] * [https://web.archive.org/web/20090114194203/http://www1.ccls.columbia.edu/~cadim/TUTORIAL.ARABIC.NLP.pdf Dr. Habash's Introduction to Arabic Natural Language Processing] * [http://www.quranicpath.com/quranicpath/arabic_language.html The Arabic Language & the Qur'an] * [http://langover.com Software utility for converting between Arabic language] {{Хэл аялгад хамаарах}} [[Ангилал:Араб хэл| ]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Дорно дахин судлал]] [[Ангилал:Алжирын хэл]] [[Ангилал:Бахрейны хэл]] [[Ангилал:Камеруны хэл]] [[Ангилал:Чадын хэл]] [[Ангилал:Коморосын хэл]] [[Ангилал:Жибутийн хэл]] [[Ангилал:Эритрейн хэл]] [[Ангилал:Израилын хэл]] [[Ангилал:Ираны хэл]] [[Ангилал:Иракийн хэл]] [[Ангилал:Йорданы соёл]] [[Ангилал:Кувейтийн хэл]] [[Ангилал:Ливаны хэл]] [[Ангилал:Ливийн хэл]] [[Ангилал:Малийн хэл]] [[Ангилал:Мавританийн хэл]] [[Ангилал:Мароккогийн хэл]] [[Ангилал:Нижерийн хэл]] [[Ангилал:Оманы хэл]] [[Ангилал:Палестины хэл]] [[Ангилал:Катарын хэл]] [[Ангилал:Саудын Арабын хэл]] [[Ангилал:Сенегалын хэл]] [[Ангилал:Өмнөд Суданы хэл]] [[Ангилал:Италийн хэл]] [[Ангилал:Сомалийн хэл]] [[Ангилал:Суданы хэл]] [[Ангилал:Сирийн хэл]] [[Ангилал:АНЭУ-ын хэл]] [[Ангилал:Тунисын хэл]] [[Ангилал:Йемений хэл]] jnas6jae0u2ti7bnnp58q1llxm0qb6i 0 14831 864955 819581 2026-08-05T19:45:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864955 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Халтар шунгуур | image = Podiceps nigricollis (Marek Szczepanek)2.jpg | image_width = 240px | image_caption = ''Podiceps nigricollis nigricollis'' | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Налтан]] | familia = [[Шунгуурынхан]] | genus = ''[[Podiceps]]'' | species = '''''P. nigricollis''''' | binomial = ''Podiceps nigricollis'' | binomial_authority = [[Christian Ludwig Brehm|Brehm]], 1831 }} '''Халтар шунгуур''', ''Podiceps nigricollis'', нь [[Австрали]], [[Антарктид]]аас бусад тивд амьдардаг, [[Шунгуурынхан]] овгийн усны шувуу юм. ==Дэд зүйлүүд== [[Image:Podiceps nigricollis 001.jpg|thumb|left|''P. n. nigricollis'', ]] Нийт 3 дэд зүйл бий: *''P. n. nigricollis'' нь [[баруун Европ]], баруун Азид таарна. *''P. n. gurneyi'' Өмнөд Африкт. *''P. n. californicus'' Баруун өмнөд [[Канад]], АНУ-д. ==Гадаад төрх== Халтар шунгуур '''28–34 см''' урт, [[тагтаа]]тай ойролцоо хэмжээний биетэй. Нас бие гүйцсэн нь зуны улиралд хар хүзүү, толгой, шар чихний туг өдтэй тул андашгүй. Өвөл болоход цайвар цагаан байх ба толгойн ар хэсэгт хардуу байдгаараа [[Ухаа шунгуур]]аас ялгардаг. <gallery> image:Eared Grebe.jpg| Image:Horned Grebe.jpg| Podiceps nigricollis MHNT.ZOO.2010.11.39.2.jpg |Museum specimen </gallery> ==Зан авир== Энэхүү шувуу нь сэлж шумбахдаа гарамгай ба усан доор [[загас]], [[үе хөлтөн]] зэргийг хөөн барьж иддэг. Аюул тохиолдоход нисэхээсээ шумбахыг илүүд үзнэ. Бусад шунгуурын адил усны эрэг хөвөө орчимд үүрээ засах бөгөөд хөл нь нилээд хойно байрлалтай тул алхаж явахдаа тааруу юм. Голдуу 2 өндөг гаргана. Дэгдээхэй нь судалтай байх заримдаа ба эцэг эх нь нуруун дээрээ суулган харж торддог. Халтар шунгуур жилийн ихэнх хэсгийг (9 - 10 сар) бараг нисэлгүйгээр өнгөрөөх ба нүүдлийн үедээ л 6000 км хол зам туулан нисдэг байна. <references/> ==Эшлэл==<!-- Condor39:40 --> * {{IUCN2006|assessors={{aut|BirdLife International}}|year=2004|id=49530|title=Podiceps nigricollis|downloaded=9 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern * {{aut|Herrera, Néstor; Rivera, Roberto; Ibarra Portillo, Ricardo & Rodríguez, Wilfredo}} (2006): Nuevos registros para la avifauna de El Salvador. ["New records for the avifauna of El Salvador"]. ''Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología'' '''16'''(2): 1–19. [Spanish with English abstract] [http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/01-Herrera.etal.RecordsSalvador.pdf PDF fulltext] *{{cite book |first=Malcolm |last=Ogilvie |coauthors=Rose, Chris |year=2003 |title=Grebes of the World |url=https://archive.org/details/grebesofworld0000olgi |publisher=Bruce Coleman |location=Uxbridge, UK |isbn=1-872842-03-8}} == Цахим холбоос == {{Commons|Podiceps nigricollis}} * [http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob120.htm BTO BirdFacts - Black-necked Grebe] * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Eared_Grebe.html Eared Grebe] – Cornell Lab of Ornithology * [https://web.archive.org/web/20070929095646/http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=eared%20grebe&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 Eared Grebe] – eNature.com * [http://sdakotabirds.com/species/eared_grebe_info.htm Eared Grebe Information and Photos] – South Dakota Birds * [https://web.archive.org/web/20160304003542/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0040id.html Eared Grebe] – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter [[Ангилал:Шунгуурынхан]] [[Ангилал:Евразийн шувууд]] 3y28ee2phoza24dv8y3u07u8d6awqxq 0 14862 864976 631107 2026-08-05T20:06:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864976 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мөсний цахлай | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Glacous Gull on ice.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[шувуу|Жигүүртэн]] | ordo = [[Хиазтан]] | familia = [[Цахлайнхан]] | genus = ''[[цахлай (төрөл)|Цахлай]]'', ''Larus'' | species = '''''L. hyperboreus''''' | binomial = ''Larus hyperboreus'' | binomial_authority = [[Johann Ernst Gunnerus|Gunnerus]], 1767 }} [[Файл:Larus hyperboreus-USFWS.jpg|left|thumb|Мөсний цахлай]] '''Мөсний цахлай''' ('''''Larus hyperboreus''''') нь томхон [[цахлай]] бөгөөд дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагас, [[Еврази]], [[Европ]]ын [[Атлантын далай]]н эрэг хавиар нутагладаг. Энэ зүйл нь өндөр байц хад, эрэгт олноор сүрэглэн үүрлэж, тод бор толбонуудтай, цайвар бор өндөг 2-4 ширхэг гаргадаг. Мөсний цахлай нь нилээд цайвар зүсмийн өд сөдтэй ба бүдүүн шар хошуутай. Залуу цахлай нь ягаан, эсвэл хар хошуутай байдаг. Бүрэн нас бие гүйцтэл 4 жил зарцуулна. Бусад цахлайн адил холимог идэштэн ба [[загас]], [[шавж]], [[нялцгай биетэн]], [[өндөг]], жижиг шувуу, жижиг [[хөхтөн]] гэх мэт иддэг. Мөн улай сэг, үр жимсээр хооллоно. [[File:Larus hyperboreus MHNT.ZOO.2010.11.127.5.jpg|thumb| ''Larus hyperboreus'']] == Ном зүй == * {{cite book | last = Harrison | first = Peter | title = Seabirds of the World | url = https://archive.org/details/seabirdsofworldp00harr | year = 1996 | publisher = Princeton University Press | location=Princeton | isbn = 0-691-01551-1}} * {{cite book | last = Bull | first = John | coauthors = Farrand, Jr., John | title = The Audubon Society Field Guide to North American Birds, Eastern Region | url = https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000bull | year = 1984 | month = April | publisher = Alfred A. Knopf | location=New York | isbn = 0-394-41405-5 }} == Цахим холбоос == {{Commons|Larus hyperboreus|Мөсний цахлай}} {{Wiktionary|Мөсний цахлай}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49223|title=Larus hyperboreus|downloaded=11 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern [[Ангилал:Цахлайнхан]] admgu2nuf632v6zqsh7u9oi9r2mr9gv 0 14885 865004 854939 2026-08-05T20:34:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865004 wikitext text/x-wiki {{Short description|870-1871 оны Европын мөргөлдөөн}} {{Инфобокс дайн | conflict = Франц-Пруссийн дайн | partof = [[Германы нэгдэл]] | image = {{Multiple image | perrow = 2/2/2 | total_width = 300 | border=infobox | image1=A v Werner - Kaiserproklamation am 18 Januar 1871 (3. Fassung 1885).jpg | image2= Battle of Mars-La-Tour, August 16,1870 by Emil Hünten.jpg | image3=Siege of Paris.jpg | image4=Ernst Zimmer - Das Lauenburgische Jäger-Bataillon Nr. 9 bei Gravelotte.jpg | image5=Jean-Baptiste-Édouard Detaille Champigny Décembre 1870 (1879).jpg | image6=Braun, Adolphe (1811-1877) - Paris, 1871.jpg | footer={{center|(дээд талаас цагийн зүүний дагуу) {{flatlist| * ''[[Марс-ла-Турын тулалдаан]], 1870 оны 8 сарын 16'' * ''[[Гравелотын тулалдаан|Гравелот дахь Лауенбургийн 9-р Ягер батальон]]'' * ''[[Парис]] дахь эвдэрсэн барилга, 1871'' * ''[[Шампиньин хамгаалалт]]'' * ''[[Парисын бүслэлт (1870–1871)|Парисын бүслэлт]] 1870 онд'' * ''[[Германы эзэнт гүрний тунхаглал (зураг)|Германы эзэнт гүрний тунхаглал]]''}}}} }} | caption = | date = 1870 оны 7 сарын 19&nbsp;– 1871 оны 1 сарын 28<br>({{age in years, months, weeks and days|month1=07|day1=19|year1=1870|month2=01|day2=28|year2=1871}}) | place = [[Франц]] болон [[Райн муж]], [[Пруссийн хаант улс|Прусс]] | territory = [[Германы эзэнт гүрэн|Герман]] [[Эльзас-Лотаринг]]ийг нэгтгэсэн | result = [[Германы эзэнт гүрэн|Германы]] ялалт *[[Хоёрдугаар Францын эзэнт гүрэн|Хоёрдугаар Францын эзэнт гүрний]] төгсгөл *[[Германы нэгдэл]] болон [[Германы эзэнт гүрэн|Германы эзэнт гүрний]] үүсэл | combatant1 = {{nowrap|'''1870 оны 9 сарын 4-нээс өмнө:'''<br>'''{{flag|Хоёрдугаар Францын эзэнт гүрэн}}'''<hr>'''1870 оны 9 сарын 4-ний дараа:'''<br>'''{{flag|Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс|name=Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Франц Улс}}{{efn|[[Үндэсний ​​​​хамгаалах засгийн газар]] дор.}}'''}} <br>{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Улаан цамцнууд (Итали)|Улаан цамцнууд]] | combatant2 = '''[[Германы нэгдэл|1871 оны 1 сарын 18-наас өмнө]]:'''<br>'''{{flag|Хойд Германы Холбоо}}''' * {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} * {{flagcountry|Саксоны хаант улс}} *{{flagicon image|Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg}} [[Хессений Их Гүнт Улс|Хессен]] * болон 19 жижиг улс {{flagcountry|Баварийн хаант улс}}<br>{{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс}}<br>{{flag|Баден|1871|name=Баден}}<br> ----{{nowrap|'''1871 оны 1 сарын 18-ны дараа:'''<br>'''{{flag|Германы эзэнт гүрэн}}'''}} | commander1 = {{plainlist| *{{flagicon|Франц}} '''[[III Наполеон]]'''{{Бууж өгсөн}}{{POW}} *{{flagicon|Франц}} [[Франсуа Ашил Базен|Франсуа Базен]]{{Бууж өгсөн}} *{{nowrap|{{flagicon|Франц}} [[Патрис де Мак-Махон|Патрис Мак-Махон]]{{Бууж өгсөн}}{{WIA}}}} *{{flagicon|Франц}} [[Абель Дуэ]]{{KIA}} *{{flagicon|Франц}} [[Шарль Огюст Фроссар|Шарль Фроссар]] *{{flagicon|Франц}} [[Франсуа Сертен де Канробер|Франсуа Канробер]] *{{flagicon|Франц}} [[Огюст-Александр Дюкро|Огюст Дюкро]]{{POW}} *{{flagicon|Франц}} [[Эммануэль Феликс де Вимпфен|Эммануэль Вимпфен]]{{бууж өгсөн}} *{{flagicon|Франц}} [[Жан Огюст Маргерит|Жан Маргерит]]{{DOW}} ---- *{{flagicon|Франц}} '''[[Луи Жюль Трошю|Луи Трошю]]''' *{{flagicon|Франц}} [[Леон Гамбетта]] *{{flagicon|Франц}} [[Жозеф Винуа]]{{бууж өгсөн}} *{{flagicon|Франц}} [[Жюстен Кленшан]]<ref name="nuocduc18151890">[http://www.archive.org/stream/germanyward02ward/germanyward02ward_djvu.txt "Germany, 1815-1890"]</ref> *{{flagicon image|Bandieracalabrese.png}} [[Жузеппе Гарибальди]] }} | commander2 = {{plainlist| *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} '''[[I Вильхельм]]''' *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} '''[[Отто фон Бисмарк]]''' *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Хельмут Карл Бернхард фон Мольтке|Хельмут Мольтке]] *{{nowrap|{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[III Фридрих]]}} *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Фридрих Карл, Пруссийн ханхүү|Фридрих Карл]] *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Карл Фридрих фон Штайнмец|Карл Штайнмец]] *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Альбрехт фон Роон|Альбрехт Роон]] *{{flagicon|Германы эзэнт гүрэн}} [[Эдвин фон Мантейфель|Эдвин Мантейфель]]<ref>[http://www.archive.org/stream/moltkebiographic00morrrich/moltkebiographic00morrrich_djvu.txt "Moltke, a biographical and critical study"]</ref> *{{flagicon|Баварийн хаант улс}} [[II Людвиг]] *{{flagicon|Баварийн хаант улс}} [[Яков фон Гартман|Яков Гартман]] *{{flagicon|Прусс|1803}} [[Хуго фон Кирхбах|Хуго Кирхбах]] *{{flagicon|Прусс|1803}} [[Эдуард фон Пестель|Эдуард Пестель]]<ref>Julius von Pflugk-Harttung, Sir John Frederick Maurice, ''The Franco-German war, 1870-71'', хуудас 106</ref> }} | strength1 = '''Нийт байршуулалт''': * 2,000,740{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Анхны хүч''': * 909,951 :* 492,585 идэвхтэй, үүнд 300,000 нөөц цэрэг багтана{{sfn|Howard|1991|p=39}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 417,366 ''[[Garde Mobile]]''{{sfn|Howard|1991|p=39}} '''Хээрийн армийн оргил хүч чадал''': * 710,000{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | strength2 = '''Нийт байршуулалт''': * 1,494,412{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}{{efn|Франц руу 33,101 офицер, 1,113,254 цэрэг илгээсэн. Цаашилбал 348,057 офицер, цэргийг дайчилж, Германд үлдээсэн.{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}}}} '''Анхны хүч''': * 938,424 :* 730,274 байнгын болон нөөц цэрэг{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} :* 208,150 ''[[Ландвер]]''{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} '''Хээрийн армийн оргил хүч чадал''': * 949,337{{sfn|Clodfelter|2017|p=184}} | casualties1 = '''756,285'''{{sfn|Nolte|1884|pp=526–527}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 138,871 алагдсан{{sfn|Nolte|1884|p=527}}{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|үүнээс 41,000 нь тулалдаанд, 36,000 нь шархнаас болж, 45,000 нь өвчний улмаас нас барсан.{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}} * 143,000 шархадсан * 474,414 олзлогдсон эсвэл тусгаарлагдсан{{sfn|German General Staff|1884|p=247}}{{sfn|Heath|Cocolin|2020|pp=8}}{{sfn|Bodart|1916|p=148}}{{efn|Хамгийн багадаа 370,000 хүн олзлогдсон{{sfn|Bodart|1916|p=148}}}} | casualties2 = '''144,642'''{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} * 44,700 алагдсан{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}{{efn|үүнээс 17,585 нь тулалдаанд, 10,721 нь шархнаас болж, 12,147 нь өвчний улмаас, 290 нь ослоор нас барж, 29 нь амиа хорлож, 4,009 нь сураггүй алга болсон бөгөөд нас барсан гэж тооцогдсон.{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}}}} * 89,732 шархадсан * 10,129 алга болсон эсвэл олзлогдсон | casualties3 = ~250,000 энгийн иргэн нас барсан, үүнд олзлогдсон Францчуудын дунд тархсан салхин цэцэг өвчний улмаас нас барсан 162,000 Германчууд{{sfn|Clodfelter|2017|p=187}} Дайны улмаас өлсгөлөн, өвчний улмаас Францын 450,000 энгийн иргэн амиа алдсан | notes = {{longitem|style=white-space|{{unbulleted list|{{sup|a}} 1870 оны 9 сарын 4 хүртэл.|{{sup|b}} 1870 оны 9 сарын 4-нээс.|{{sup|c}} From [[Германы эзэнт гүрний тунхаглал|1871 оны 1 сарын 18-наас]].}} }} | campaignbox = {{Линкбокс Герман-Францын дайн}} }} '''Франц-Пруссийн дайн''' буюу '''Франц-Германы дайн''' (Францад '''1870 оны дайн''' гэдэг<ref>{{cite book|last=Taithe|first=Bertrand|title=Citizenship and Wars: France in Turmoil 1056-1871|url=https://archive.org/details/citizenshipwarsf0000tait|publisher=Routledge|year=2001}}</ref>) ([[Герман хэл|герман.]] ''Deutsch-Französischer Krieg''; [[Франц хэл|франц.]] ''Guerre franco-allemande'') -1870 оны 7-р сарын 19-нөөс — 1871 оны 5-р сарын 10-ны хооронд [[III Наполеон|III Наполеоны]] Франц болон [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]]ийн хооронд болсон [[дайн]] юм. Прусс улс бүрэлдэхүүнд нь багтдаг [[Хойд Германы Холбоо]]ноос гадна [[Бадены Их Херцогт Улс|Баден]], [[Вюрттемберг]], [[Баварийн хаант улс|Бавари]] зэрэг өмнөд Германы улсууд Пруссын талд байлдсан байна. Прусс болон Германы ялалт нь [[Германы нэгдэл|Герман улс нэгтгэж]] , [[Вилхелм I|Пруссийн I Вилхелм]]ийн захиргаанд оруулжээ. Нөгөө талаар [[III Наполеон]]ы хаанчлал, [[Хоёрдугаар Хаант Улс|Францын Хоёрдугаар Эзэнт Гүрэн]]д төгсгөл авчирч, [[Францын Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс]] байгуулагдсан юм. Пруссийн эзлээд байсан [[Эльзас-Лотаринг|Эльзас, Лотаринг]]ийг [[Франкфуртын гэрээ (1871)|дайн дуусгах гэрээ]] ёсоор Германд нэгтгэсэн нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] дуустал Германд харьяалагдаж байв. == Үр дүн == 1871 оны 1-р сарын 18-нд Версальд [[Отто фон Бисмарк]], [[I Вильхельм]] нар Германыг нэгтгэж буйг зарлав. Бисмаркийн мөрөөдөл биелсэн бөгөөд тэрээр нэгдсэн Германы улсыг байгуулсан юм. Хойд Германы Холбооны бүрэлдэхүүнд ороогүй улсууд болох Бавари болон бусад өмнөд Германы улсууд Хоёрдугаар Райхад хурдан нэгдэв. Австри улс шинээр нэгдсэн Германд ороогүй. Францчууд германчуудад дайны нөхөн төлбөр болгон төлсөн 5 тэрбум франк нь Германы эдийн засгийн бат бөх суурь болсон юм. Ийнхүү Европ тивд шинэ хүчирхэг 540,857 хавтгай дөрвөлжин километр нутаг дэвсгэртэй, 41,058,000 хүн амтай, бараг 1 сая цэрэгтэй Германы эзэнт гүрэн бий болсон түүхтэй. Дараагийн үе буюу 1914 он хүртэлх 43 жил нь Европын түүхэн дэх хамгийн урт энх тайвны үеүүдийн нэг болсон гэдэг юм. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Франц-Пруссийн дайн| ]] [[Ангилал:Францын дайн]] [[Ангилал:Баварийн дайн]] [[Ангилал:Европын дайн]] [[Ангилал:19-р зууны дайн]] [[Ангилал:19-р зууны Францын түүх]] [[Ангилал:1870 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1871 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Хойд Германы Холбооны гадаад бодлого]] h2mb3fy39jk70qh4jq7jqp1478y596v 0 15016 864829 648634 2026-08-05T17:43:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864829 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Болгарын суурин |Name = Пловдив |LokalerName = |Wahlspruch = Древен и вечен |WahlspruchMongol = Эртний ба мөнх |Wappen = Plovdiv-coat-of-arms.svg |Karte = Plovdiv |Beschriftung = right |Oblast = Пловдив |ISO3166-2 = |Einwohner = 505663 |EinwohnerDatum = 31.12.2018<ref>[https://www.nsi.bg/en/content/6710/population-towns-and-sex Population by towns and sex]. In: nsi.bg. Republic of Bulgaria – National Statistical Institute (NSI), 12. April 2019, abgerufen am 5. Mai 2019 (englisch).</ref> |Fläche = 102 |KoordinateBreitengrad = 42 |KoordinateBreitenminute = 9 |KoordinateBreitensekunde = |KoordinateLängengrad = 24 |KoordinateLängenminute = 45 |KoordinateLängensekunde = |Höhe = 160 |Postleitzahl = 4000 |Telefonvorwahl = 032 |Bürgermeister = Иван Тотев |BürgermeisterDatum = |Partei = ГЕРБ |WWW = www.plovdiv.bg |E-Mail = }} '''Пловдив''' ({{lang-bg|Пловдив}}) нь [[Болгар]]таа нийслэл [[Софи]]йн дараа орох 2 дахь том хот бөгөөд 380,638<ref name="grao.bg">[http://www.grao.bg/tna/tab01.html Иргэний Бүртгэл, Захиргааны Үйлчилгээний сайт: Хүн ам, оршин суугчдын хүснэгт. 2009 оны 11 сарын 15-ны байдлаар (Болгар хэлээр). 2009 оны 12 сарын 31-нд авсан]</ref> оршин суугчтай. 6,000 гаруй жилийн түүхтэй тус хот нь хүн төрөлхтний хамгийн урт түүхтэй хотуудын нэг болно<ref name="Rodwell">{{cite book | last =Rodwell | first =Dennis | title =Conservation and Sustainability in Historic cities | url =https://archive.org/details/conservationsust0000rodw | publisher =Blackwell Publishing| year =2007 | isbn =1405126566 | page =[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19] }}</ref>. Эрт цагт ''Филиппоуполис'' гэгддэг байсан тус хот нь өдгөө Болгарын өмнөд хэсэг дэх [[Пловдив муж]]ийн засаг захиргааны төв бөгөөд 3 хэсгээс бүрдэнэ (Пловдив, Марица, Родопи). Болгар улсын эдийн засаг, зам тээвэр, соёл боловсролын чухал төв юм<ref name="ppdv">{{cite book |last=|first= |title=Пътеводител България |publisher=ТАНГРА ТанНакРа ИК |location=София |pages=138 |language=Болгар |isbn=954-9942-32-5 |year=2002 |author=avtori Evgeni Dinchev ... et al. }}</ref>. Пловдив хотын байгаа газарт [[Эртний Ром]]ын хот байгуулагдахаас өмнө Фракийн суурин байжээ. Дундад зууны үед стратегийн чухал байрлалтай байсан тул [[Византийн Эзэнт Гүрэн]], [[Болгарын Хаант Улс]]ын хооронд шилжиж ирэв. 14-р зуунд [[Османы Эзэнт Гүрэн|Османы]] захиргаанд оржээ. 1878 онд Пловдив нь Османы эзэнт гүрний автономит бүс болох [[Зүүн Румель|Зүүн Румелийн]] нийслэл болж, улмаар 1885 онд [[Болгарын нэгдэл|Болгар улс нэгдэхэд]] [[Болгарын Вант Улс]]ын бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Пловдив хот нь Пловдивын тэгш өндөрлөгийн өмнөд хэсэгт, [[Марица гол]]ын хоёр эрэгт оршино. Зарим нь 250 метрээс ч дээш өндөртэй, [[сиенит]]эн чулуулаг бүхий долоон толгой дээр байгуулагдсан тул Болгарчууд "Долоон толгойн хот" гэж нэрлэх нь бий. ==Зургийн цомог== <gallery perrow=5> Зураг:RomanTheaterPlovdiv.jpg| Пловдив дахь Ромын театр Зураг:Sveta-Bogoroditsa-Church-Plovdiv.jpg| Ариун Маригийн сүм Зураг:Plovdiv-Musical-dance-art-academy.jpg| Ромын Амфитеатр ба Хөгжим, урлаг, бүжгийн академи Зураг:Plovdiv Kapana.jpg| Капана дүүрэг Зураг:Plovdiv-princess-road-imagesfrombulgaria.JPG| Пловдив хотын байдал Зураг:Monument of Khan Krum in Plovdiv.jpg| Дундад зууны Болгарын хан Крумын хөшөө Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv.jpg| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:Cyril and Methodius Church Plovdiv (1).JPG| Гэгээн Кирил ба Мефодийн сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv (2).JPG| Протестант сүм Зураг:ProtestantChurchPlovdiv.jpg| Протестант сүм Зураг:Plovdiv-North-Ivelin.jpg| Хойд хэсгээс харсан байдал Зураг:Plovdivpanorama.jpg| Дэлгэмэл зураг Зураг:Plovdiv balkan-1-.jpg| [[Балкан уул]]ын наана орших Пловдив хот </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Plovdiv|Пловдив}} * [http://www.pbase.com/ngruev/plovdiv&page=all Пловдивын зураг (хуучин хот)] * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1948/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdiv.org/ Пловдивын вэб хуудас, виртуал аялал] * [http://www.plovdiv.bg Албан ёсны вэбсайт] * [http://www.oldplovdiv.com/ Эртний Пловдив] * [http://www.plovdivmap.com/Plovdiv1.htm Пловдивын газрын зураг] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Пловдив| ]] [[Ангилал:Пловдив аймгийн суурин]] [[Ангилал:Фракийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] fwkdggwa7tvb9ms3igsmw71jsyb590j 0 15038 865019 807605 2026-08-05T20:45:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865019 wikitext text/x-wiki '''Өмчит журам''' буюу '''Капитализм''' ([[Англи хэл|Англи]]: ''Capitalism'') гэдэг нь [[Өрнийн ертөнц|Өрнийн ертөнцөөс]] эхэлж, дэлхий даяар дэлгэрсэн [[эдийн засгийн журам]], байгуулал, тогтолцоо юм.<ref name="britannica">{{Cite book|title=Capitalism|publisher=Encyclopedia Britannica|year=2006}}</ref> Яг таг тодорхойлолт үгүй, ихэвчлэн түүхэн цаг хугацаанд тайлбарлана.<ref>Critical Issues in History. Lanham, Md: Rowman and Littlefield, 1999, p. 1</ref> [[Өмчийн хөрөнгө|Хөрөнгө өмчлөх эрх]], [[ашиг|ашгийн]] төлөө бараа, үйлчилгээ бий болгох, [[өрсөлдөөнт зах зээл]], [[цалинт хөдөлмөр]] зэрэг нь өмчит журмын чухал махбодууд болохыг ихэвчлэн хүлээн зөвшөөрнө.<ref>Heilbroner, Robert L. ''Capitalism''. New Palgrave Dictionary of Economics, Secound Edition (2008): http://www.dictionaryofeconomics.com/article?id=pde2008_C000053&edition=current&q=state%20capitalism&topicid=&result_number=2</ref><ref>Tormey, Simon. Anti-Capitalism. One World Publications, 2004. p. 10</ref> Түүхэн үйл явц, газар орон, улс төр, соёлын ялгаатай хэв шинжээс шалтгаалж янз бүрээр тэмдэглэгдэж байсан. Өмчит журам гэдэг бол "Хүмүүс (ажилчин) өмчгүй учир хөдөлмөрөө хөрөнгөтөнд худалдаж, бүтээгдэхүүн бий болгоно. Хөрөнгөтөн бүтээгдэхүүнийг арилжиж, өмчийн хөрөнгөө арвижуулдаг ([[нэмүү өртөг]]) горимыг хэлнэ"<ref> Marx, K. ''Capital'', Progress Publishers (1954) [1977], Vol. I, Ch. 25, p580. Also Kerr Edition (1906), p678. </ref> гэж [[Карл Маркс|К. Маркс]] бусдаас өөрөөр санал дэвшүүлсэн бол [[Людвиг вон Мизес|Л. Мизес]], [[Айн Рэнд|А. Рэнд]], [[Милтон Фридман|М. Фридман]], [[Мюррей Ротбард|М. Ротбард]] нарын тодорхойлолт янз бүр хэдий ч юун түрүүнд [[чөлөөт зах зээл]], төрийн оролцоогүй байх журамтай гэдэгт нэгддэг. [[Эдийн засагч|Эдийн засагчид]], улс төрийн засагчид, [[түүхч]]ид нь өмчит журамд өөр өөрөөр ханддаг. Эдийн засагчид ихэвчлэн засгийн газрын хяналтгүй зах зээл, өмчлөх эрхийг нь онцолдог.<ref>{{Cite book|author=Tucker, Irvin B.|title=Macroeconomics for Today|url=https://archive.org/details/sgmacroeconomics0000tuck|pages=553|year=1997}}</ref><ref>{{Cite book|author=Case, Karl E.|title=Principles of Macroeconomics|url=https://archive.org/details/principlesofmacr0000karl|publisher=Prentice Hall|year=2004}}</ref> Харин дийлэнх улс төрийн эдийн засагчид хувийн өмч, талуудын харилцаа, цалинт хөдөлмөр, ангийн байгуулал, түүхэн цаг хугацаан дахь уялдааг чухалчилдаг. ===Капитализмын талаар өгүүлэх нь:=== Капитализм буюу ЗЗЭЗ-ийн гол үзэл санаа нь хэн чадалтай, хүчтэй, овсгоотой нь хөрөнгөтний давхаргыг бүрдүүлж нийгмийг авч явах ёстой гэдэг. Капитализмын үед хүмүүст өмч гэх зүйл байх бөгөөд үйлдвэрлэл үйлчилгээ явуулан өөрөө хөгжихийн хэрээр нийгмээ бас хөгжүүлж байдаг. Хүмүүс эрх чөлөөтэй сайхан амьдрах хүсэл капитализмын шахалт шаардлагаар гарч байна. Үйлдвэрлэлд юу хэрэгтэй вэ? Зах зээл дээр бид юуг худалдаж, юуг худалдан авдаг вэ? Эдгээр бол [[газар]], [[хөдөлмөр]], [[капитал]] гурав юм. Эдгээрийг үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлс гэдэг. Энэ үйлдвэрлэлийн хүчин зvйлс нь капитализмыг бий болгожээ. Капитализмын гол үндэс нь болж байсан хүмүүс нь урьдын [[феодал]]ын үлдэгдлүүд юм (газрын эзэд, худалдаачид, фермер аж үйлдвэрлэгчид, дунд ангийн төлөөлөгчид гэх мэт). Капитализмд бvгд тэгш эрхтэй. Баяжих, шударгаар хөрөнгө хуримтлуулах эрх нь ч нээлттэй. Энэ эрхийг нь төр хамгаална. Иргэн хүн хариуд нь татвар төлнө. Учир нь үнэгvй юм гэж үгүй. Капитализмд аливаа хүн ажиллахгvй байх эрхтэй. Хүн хямд ажлаас татгалзах боломжтой. Хэн ч түүнийг албадахгүй. Гэвч зах зээл өөрөө ямар ч хүнийг xүмүүжүүлдэг гэх. Үйлдвэрлэлийн хүчин зүйл үүссэнээр, газар, хөдөлмөр, капитал эдийн засгийн эргэлтэд орсноор техникийн дэвшил, технологийн хөгжил эрс хурдсах боломж бүрэлдэн бий болсон. Гэхдээ капитализмын нэг том дутагдал нь баталгаа, найдварын хомсдол юм. [[Феодал]]ын нийгмийн үед бол хамжлага ардад хичнээн хэцүү үе ч гэсэн эзэн ноёноосоо бага хэмжээний өл залгуулах хүнс авах эрхтэй байж. Харин капитализмд ажилчин хүний амьдралын баталгаа тун хэврэг. Өнөөдөр ажилтай байна, харин маргааш энэ хэвээрээ байх уу үгүй юу гэдэг дээр ямар ч баталгаа байхгүй, өөрөө өөртөө л найдна. Капитализмыг устгах нэг хүчин зүйл нь ядуурал юм. == Эшлэл == {{reflist}} {{commonscat}} [[Ангилал:Капитализм| ]] [[Ангилал:Улс төрийн философи]] [[Ангилал:Улс төрийн шинжлэх ухаан]] [[Ангилал:Макро эдийн засаг]] [[Ангилал:Макро эдийн засгийн онол]] 69kmwgmvmyvy2t1cr4cm71vw5hvh15d 0 15195 864901 861918 2026-08-05T18:52:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864901 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Барселона | current = ФЦ Барселона баг 2021-22 оны улиралд | image = [[Файл: 10barca logo.jpg|200px]] | fullname = Барселона Хөлбөмбөгийн Баг (Futbol Club Barcelona) | nickname = ''L'equip blaugrana'' (баг)<br />''Culers буюу Culés'' (хөгжөөн дэмжигчид)<br />''Blaugranes буюу Azulgranas'' (хөгжөөн дэмжигчид). | founded = [[1899]] оны [[11 сарын 29]] | ground = [[Камп Ноу]], [[Барселона]] | capacity = 99,354<ref name="stadium">[http://www.fcbarcelona.com/club/facilites-and-services/camp_nou Camp Nou] – FC Barcelona Official Page</ref> | chrtitle = Ерөнхийлөгч | chairman = [[Хуан Лапорта]] | mgrtitle = Ахлах дасгалжуулагч | manager = [[Шави]] | league = [[Ла Лига]] | season = 2024/25 | position = Ла Лига, 1-р байр | website = http://www.fcbarcelona.com | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} <!-- Do not add kits that display logos or crests as this is possibly against Wikipedia's copyright policies. A discussion is happening at Wikipedia_talk:WikiProject_Football/Archive_71#Logos_on_kits --> '''Барселона Хөлбөмбөгийн Баг''' ({{lang-ca|Futbol Club Barcelona}}, [[Испани хэл|испани]]. ''Fútbol Club Barcelona'' ) нь [[Испани]] улсын [[Каталанчууд|каталан]] үндэстнүүдийн өлгий нутаг Барселона хотыг түшиглэн байгуулагдсан мэргэжлийн хөлбөмбөгийн баг юм. Ихэвчлэн '''Барселона''' гэж дуудагддаг боловч олны дунд '''Барса''' ([[Испани хэл|исп]]. [[Каталан хэл|кат]]. ''Barça'') гэдэг нэрээрээ алдартай. Хөлбөмбөгийн төлөө тууштай зүтгэгч Швейцарын иргэн Хоан Гампер 1899 онд Швейцар, Англи, Испанийн каталан тамирчдыг эгнээндээ элсүүлснээр үндэс сууриа тавьжээ. Тэрээр каталан үндэсний өөрийнх нь ямар нэг үзэл суртал, соёл, төрт ёсны бэлгэдлийг ашиглан хөлбөмбөгийн багийн сүлдийг бүтээж, улмаар ''Mes Que un Club'' (Монголоор: Бусад багаас илүү баг) гэх уриа үгийг ч бий болгожээ. Барселона клубийн хөгжөөн дэмжигчид болон багийн дотоодын үйл ажиллагаа нь бусад багаас өвөрмөц ялгаатай. Тус клубийн нийт үнэлгээ, хөрөнгө нь 3.56 тэрбум ам.доллараар хэмжигддэг бол жилийн нийт орлого нь 560.8 сая еврогоор хэмжигддэг.<ref>{{cite web|url=http://www.forbes.com/sites/nickdesantis/2016/05/11/the-20-most-valuable-soccer-teams-of-2016-visualized/|title=The 20 Most Valuable Soccer Teams Of 2016, Visualized|date=11 May 2016|work=Forbes}}</ref><ref name="Deloitte">{{cite web | title = Deloitte Football Money League 2016 | url =http://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/uk/Documents/sports-business-group/uk-deloitte-sport-football-money-league-2016.pdf| publisher = Deloitte UK | accessdate =21 January 2016}}</ref> Багийн хөгжөөн дэмжигчдийн хувьд амин дуулал болох "Cant del Barça" сүлд дууг Хауме Пикас болон Хосеп Мариа Эспинас нар хамтран зохиожээ.<ref>{{cite web| url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html|title= FC Barcelona Hymn| publisher=FC Barcelona}}</ref> Барселона клуб Испанийн аварга шалгаруулах тэмцээн буюу Ла Лигад 25 удаа, Эзэн хааны цомын тэмцээн буюу Копа дель Рейд 31 удаа, Испанийн супер цомд 12 удаа, Эва Дуартегийн цомд 3 удаа, Лигийн цомд 2 удаа түрүүлсэн байдаг. Үүнээс сүүлд дурдагдсан дөрвөн тэмцээний дээд амжилтыг эзэмшдэг юм. Олон улсын тавцанд ч тус клуб амжилттай тоглосоор иржээ. Барселона клуб Аваргуудын лиг нэртэй болсоноос хойш дөрвөн удаа, нэрээ солихоос өмнө буюу Европын цом нэртэй байхад нэг удаа, нийтдээ таван удаа Европын аваргын дэлдэн чихт цомыг өргөсөн байдаг. Харин Цомтой багуудын цомын тэмцээнд дөрвөн удаа түрүүлж рекорд тогтоосон бол Европын супер цомын тэмцээнд таван удаа түрүүлж мөн л тус тэмцээний түүхэн дэх рекорд амжилтыг тогтоожээ. Хот хоорондын нөхөрсөг цомын тэмцээнд гурван удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд гурван удаа түрүүлж тус, тусын тэмцээний аварга амжилтыг тогтоосон байдаг.<ref name="Football Europe: FC Barcelona">{{cite web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html |title=Football Europe: FC Barcelona |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |accessdate=4 May 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html |archivedate= 3 June 2010 |df= }}</ref> Олон улсын хөлбөмбөгийн түүх судлалын холбооноос тус багийг 1997, 2009, 2011, 2012, 2015 онуудад европын шилдэг клубээр нэрлэж байсан түүхтэй.<ref>{{cite web | url=http://www.iffhs.de/former-results/ | title=FORMER RESULTS | publisher=IFFHS | accessdate=16 December 2014}}</ref><ref>{{cite web | url=http://iffhs.de/club-world-ranking-2015/ | title=Club World Ranking 2015 | publisher=IFFHS | accessdate=7 January 2015}}</ref> and currently occupies the third position on the [[UEFA club rankings]].<ref>{{cite web | url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/ | title=UEFA Club Rankings 2016 | publisher=UEFA | accessdate=5 June 2016}}</ref> Барселонагийн хамгийн хүчтэй, хамгийн "заналт дайсан" бөгөөд өрсөлдөгч нь Эзэн хааны төв клуб [[Реал Мадрид]] юм. Хүчит хоёр багийн хооронд өрнөдөг домогт тулааныг "Эль Класико" хэмээн нэрлэдэг билээ. Барселона клуб нь хөгжөөн дэмжигчдийнхээ тоогоор дэлхийд тэргүүлэх багийн тоонд багтдаг (Монгол дахь Барселона клубын фэн клуб нь үйл ажиллагааны чанараараа Монголдоо толгой цохидог) бөгөөд нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст дагагсдын тоогоороо ч дэлхийд дээгүүр байр эзэлдэг.<ref name="Social media">[http://www.marca.com/en/2014/11/13/en/football/barcelona/1415913827.html "Barça, the most loved club in the world"]. Marca. Retrieved 15 December 2014</ref><ref>{{cite news|title=Barcelona wins Social Star Award for 'Most Popular Sports Team' |url=http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |publisher=Straits Times. |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103223605/http://www.straitstimes.com/the-big-story/social-media-awards/story/social-star-awards-2013-list-winners-20130523 |archivedate=3 November 2013 }}</ref> Дэлхийн хөлбөмбөгийн спортын дээд шагнал гэгдэх Оны шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубын тамирчид 11 удаа, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны дэлхийн шилдэг тамирчныг 7 удаа хүртэж байсан нь тус багийг ямархан хэмжээний цараатай вэ гэдгийг илтгэнэ. Үүгээр зогсохгүй тус багийн хүүхдийн академиас төрөн гарсан [[Лионель Месси]] дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг 8 удаа хүртэж домгуудын эгнээнд бичигдсэн төдийгүй, мөн л хүүхдийн академийн "бүтээгдэхүүн" гэгдэх [[Андрес Иньеста]], [[Шави]] нар дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналын эхний гурван байрт нэрлэгдэж байсан түүхтэй. Барселона клуб бол Ла Лигийг үндэслэсэн бөгөөд хэзээ ч дээд лигээс хасагдаж байгаагүй гурван багийн нэг юм. Ла Лигийг үндэслэж, дээд лигээс хасагдаж байгаагүй нөгөө хоёр баг нь Атлетик Билбао болон Реал Мадрид клуб билээ. Барселона клуб нь 2009 онд Ла Лиг болон Эзэн хааны цом, Аваргуудын лигид түрүүлснээс гадна Испанийн Супер цом, Европын супер цом, Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны Клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн зэрэг зургаан тэмцээнд календарийн нэг жилд түрүүлсэн дэлхийн хамгийн анхны баг болж түүхэнд нэрээ үлдээсэн юм.<ref name="fcbarcelona7">{{cite web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|title=FC Barcelona Records|date=12 January 2012|work=FC Barcelona|accessdate=12 January 2012|archive-date=10 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|url-status=dead}}</ref> 2011 онд тус клуб Европ тивийн аваргаар дахин тодорсноос гадна үүндээр нэмж дахин дөрвөн цом хүртсэнээр таван цом нэг жилд хүртэж бахдам амжилт гаргаж байлаа. Алдарт дасгалжуулагч [[Хосеп Гуардиола]]-гын удирдлага дор өнгөрүүлсэн энэхүү дөрвөн жилийн хугацаанд Барселона клуб 14 цом хүртэж хөлбөмбөгийн ертөнцийн түүхэн хугацааны туршид өндөр амжилт үзүүлсэн цорын ганц баг болсон юм.<ref>{{cite news|title=Is this Barcelona team the best of all time?|url=http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|work=CNN|date=23 December 2011|access-date=29 Тавдугаар сар 2017|archive-date=30 Аравдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030184012/http://worldsport.blogs.cnn.com/2011/12/23/is-this-barcelona-team-the-best-of-all-time/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=The great European Cup teams: Barcelona 2009–2011|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2013/may/24/great-european-cup-teams-barcelona | work=The Guardian | date=25 October 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Who's the Greatest of Them All? Barcelona! |url=http://mag.newsweek.com/2011/06/03/is-barcelona-the-greatest-soccer-team-ever.html | work=Newsweek | date=25 October 2015}}</ref> Алдарт Барселона клуб 2015 оны зургаадугаар сарын 6-ны өдөр Аваргуудын лигийн тав дахь цомоо өргөж, Ла лиг, Эзэн хааны цомд түрүүлэн гурван цом хүртэж, хоёр удаа энэ аугаа амжилтыг давтсан "буурал тив"-ийн анхны баг болсон түүхтэй. == Түүх == === Аугаа баг мэндлэв (1899-1922) === [[File:Walter_Wild.jpg|thumb|left|200px| Вольтер Уайлд, Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч (1899–1901)]] Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгийн клуб болох ерөөлтэй Барселона клуб 1899 оны аравдугаар сарын 22-ны өдөр байгуулагдсан түүхтэй. Энэ түүхэн өдөр Швейцарийн харьяат Хоан Гампер орон нутгийн ''Лос Депортес'' сонинд хөлбөмбөгийн шинэ клуб байгуулах болсон тухай зарлал нийтэлсэн нь түүхийн эхлэл байсан юм. Дээрх зарлалыг сийрүүлбэл: ''Бидний дотнын нөхөр, хамтран зүтгэгч Ханс Гампер өөрийн төрсөн нутаг болох Швейцар улсад зохион байгуулдаг хөлбөмбөгийн тэмцээнд түрүүлсэн "Сосьедад Лос Депортес" клубын амжлтыг харгалзан Барселона хотод яг ийм баг байгуулах туйлын хүсэлтэй тул уг спортод элэгтэй хүмүүсийг Мягмар болон Баасан гарагт тус клубийн албан өрөөнд 9-11 цагийн хооронд ирэхийг хүсье'' Уг зарлалын дагаа Вольтер Уайлд (Барселона клубын анхны ерөнхийлөгч)<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/walter-wild-1899-1901|title=Walter Wild (1899–1901)|publisher=FCBarcelona}}</ref>, Ллуйз дОссо, Бартомеу Террадас, Отто Кунзл, Отто Майер, Энрик Дукал, Пьер Кадо, Карлес Пуйол, Хосеп Йобет, Жон болон Уиллиам Парсонс нарын зэрэг 11 хүн 11-р сарын 29-ны өдөр болсон тус клубын анхны уулзалтад ирсэн байна. Чухам үүнээс л аугаа баг мэндэлсэн юм.<ref name="Ball, Phil p. 89">Ball, Phil p. 89.</ref> [[File:Vitrina-1.v1311695239.jpg|thumb|right|250px| 1903 он дөнгөж байгуулагдсан Барселона клуб]] Барселона клуб гараагаа их амжилтаар эхлүүлжээ. Тэд Каталоны бүс нутгийн аварга шалгаруулах тэмцээн, Эзэн хааны цомын тэмцээнд замналынхаа эхний жилүүдэд түрүүлэв. Тэд 1902 онд зохиогдсон Копа Макайа тэмцээнд түрүүлж анхны цомоо хүртсэн бол мөн тэр ондоо зохион байгуулагдсан Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Бизкайа клубтэй учраа таарсан ч 1-2 онооны харьцаагаар хожигдаж, улсынхаа томоохон цомоос атгаад алдав.<ref name="rsssf1">{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |title=Spain&nbsp;– List of Cup Finals |author=Carnicero, José Vicente Tejedor |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=21 May 2010|accessdate=9 March 2010}}</ref> Үүнээс хойш Барселоначууд гавьтай амжилт үзүүлсэнгүй. Хөгжөөн дэмжигчид болон тамирчид нь ч энэ үед нүүрээ буруулаад байсан гэхэд хилсдэхгүй. Орон нутгийн болон улсын томоохон тэмцээнүүдэд амжилт барагтай үзүүлж байсан тус багийн гарааны тамирчдыг бүрдүүлэхэд ч энэ цаг үед хүндрэлтэй байлаа. Гэтэл 1908 онд Барселона багийг үүсгэн байгуулсан Хоан Гампер тус клубын ерөнхийлөгчийн суудад залрах нь тэр. Алдсан нэр төрөө эргүүлэн авах, бүс нутгийн шилдэг баг болгох, Каталоны цомд түрүүлэх, дэмжигчдийн хүрээг тэлэх, санхүүгээ босгох зэрэг хүнд бэрх ажлууд Хоан Гамперд чухам энэ мөчөөс эхлэн оногджээ. Тэрээр клубийн уулзалтын үеэр "Барселона хараахан мөхөөгүй байна. Мөн цаашид ч мөхөхгүй. Одоо үүсээд байгаа нөхцөл байдалд хэн нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй болохоор л одоо ийм байдалд орчихоод байна"<ref>{{cite web|url=https://www.fcbarcelona.com/club/history/card/joan-gamper-1908-1909-1910-1913-1917-1919-1921-1923-1924-1925 |title=Joan Gamper|publisher=FC Barcelona |accessdate=21 September 2016}}</ref> Барселона клубыг 25 жилийн туршид удирдсан тэрээр багийн тогтмол амжилт, өөрийн гэсэн цэнгэлдэх хүрээлэн, тогтмол дэмжигчид, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой орлого зэрэгтэй болгоход чармайн ажиллаж, өнөөгийн бидний мэдэх Барселона клубыг цогцлоон бүтээсэн юм.<ref name="fcbarcelona1">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |title=History part I |publisher=FC Barcelona |accessdate=11 March 2010 |archive-date=2 Долдугаар сар 2009 |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |url-status=dead }}</ref> 1909 оны гуравдугаар сарын 14-ний өдөр тус баг 8,000 хүний багтаамж бүхий ''Камп де ла Индустриал'' цэнгэлдэхэд шилжин суурьшив. Шинэ цэнгэлдэхтэй болсонтой холбогдуулан багийн удирдлагууд 1910 онд тус багийн бэлгэ тэмдгийг зохион бүтээх уралдааныг олон нийтийн дунд нээлттэй зарлажээ. Уг уралдаанд Карлес Комамала түрүүлж Барселона клубийн албан ёсны анхны бэлгэ тэмдэг бүтсэн түүхтэй. Багийн одоогийн бэлгэ тэмдэгт ч түүний үзэл санаа шингэсэн хэвээр байна.<ref name=crest>{{cite web |url= http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title= The crest |accessdate= 30 July 2010 |publisher= FC Barcelona |archive-date= 30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url= https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status= dead }}</ref> Шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн бий болсонтой зэрэгцэн Барселона клуб тухайн үеийн Марка Хиспаника бүс нутгийн түвшинд аварга шалгаруулах ''Пиренийс Кап'' тэмцээнийг зохион байгуулж эхэлжээ. Марка Хиспаника нутагт Францын Лангуэдо, Миди, Аквитейн, Баскийн бүс нутаг, Каталоны бүс нутаг багтдаг байжээ. Дээрх бүс нутгуудын хамгийн шилдэг багууд уг тэмцээнд оролцдог байснаараа онцлог. Багуудын соёл, үзэгчдийн хөгжөөн дэмжих байдал зэргээрээ тухайн үедээ сонин содон тэмцээний нэгд тооцогддог байлаа.<ref>Murray, Bill. p. 30</ref> Ердөө тавхан удаа зохион байгуулагдсан уг тэмцээний эхний дөрвөн жилд Барселона клуб дараалан түрүүлж, цом хүртэв. Дөрвөн удаагийн аваргын бүрэлдэхүүнд Карлес Комамала, Амечазурра, Жек Грийнуэль нар багтаж байжээ. ''Пиренийс Кап''-ын хамгийн сүүлийн тоглолтод Барселона клуб Каталоны өөр нэг баг болох Испаньолтой таарсан ч хожигдсон юм.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |title= Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |publisher= [[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date= 19 June 2001|accessdate= 12 June 2010|author = Ferrer, Carles Lozano}}</ref> Уг баг 1917 он хүртэл хагас цагийн дасгалжуулагчтай байсан бөгөөд 1917 оны дундаас эхлэн бүтэн цагаар ажиллах мэргэжлийн дасгалжуулагчтай болжээ.<ref>Closa ''et al.'' p. 62–63</ref> Барселона клуб дээрх цаг үетэй зэрэгцэн албан ёсны хэлээ каталан болгон өөрчилж, улмаар каталан үндэстний бахархал, эв нэгдлийн бэлгэдэл байхаар чармайж эхэлсэн юм.<ref>Spaaij, Ramón. p. 279</ref> Тус багийн түүхэнд анхны туршилтын тоглолтыг Рамон Торральба гүйцэтгэж байсан түүхтэй. Орон нутгийн Терраза гэх жижиг багтай хийсэн туршилтын тоглолтын үеэр тэрээр гоол оруулж, багийнхаа гарааны эрхийг баталгаажуулсан юм. Рамон Торральба тус багийн төлөө 1913-1928 оны хооронд хүчин зүтгэсэн билээ.<ref name="fcbarcelona.cat">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/downloads/centre_de_documentacio/annexes/castellano/24_._PARTIDOS_DE_HOMENAJE_A_JUGADORES.pdf |title=Partidos de homenaje a jugadores |format=PDF |language=Catalan |publisher=Center for Documentation, FC Barcelona |accessdate=24 August 2010 }} </ref> Гампер Барселона клубийн гэх өвөрмөц соёлыг бий болгохоос гадна хөрөнгө санхүүгийн ч аятай байдлыг бий болгож чадсан юм. Улмаар 1922 онд тус клуб 20,000 хүний багтаамж бүхий Лес Кортес цэнгэлдэхийг өөрсдийн болгожээ.<ref name=Arnaud103/> Хүн дүүрэн чихвэл 30,000 хүний багтаамжтай болдог энэ цэнгэлдэх, 1940-өөд оны үед 60,000 мянган хүний багтаамжтай болж шинэчлэгдсэн юм.<ref name="fcbarcelona2">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |archive-url=https://archive.is/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |dead-url=yes |archive-date=30 May 2012 |title=History part II |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 March 2010 }}</ref> Багийн ерөнхийлөгч Хоан Гампер Барселона клубын анхны бүтэн цагийн, мэргэжлийн дасгалжуулагчаар англи мэргэжилтэн Жек Грийнвелийг томилов. Гэвч улам хүчирхэгжсэний дараа Гампер түүнийг ажлаас нь халсан юм. Гамперын эрин үед Барселона клуб амжилт, ялалтын бахдам амтыг мэдэрсэн гэхэд болно. Түүний цаг үед Барселона клуб Каталоны цомд 11 удаа, Эзэн хааны цомд зургаан удаа, ''Пиренийс Кап''-д дөрвөн удаа түрүүлж, амжилт, ялалтын сайхныг хөгжөөн дэмжигчид болон Каталон нутагт бэлэглэсэн билээ.<ref name="rsssf1"/><ref name="fcbarcelona1"/> === Улс төрийн ээдрээт жилүүд (1923-1957) === [[File:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|1938 онд Барселона хотыг агаараас бөмбөгдөж байгаа нь]] Испанийн улстөрд цэргийн дэглэмийг тогтоож, хатуу гараар удирдах санаархал бүхий Примо де Ривера 1923 онд засгийн эрхэнд гарснаас хойш Каталоны Барселона клубыг тайван байлгасангүй. Дарангуйллын эсрэг сөрж зогсон, улмаар түүний эсрэг үзэл суртал явуулж, нууц хуйвалдаан зохион байгуулж байна гэж үзэн 1925 оны зургаадугаар сарын 14-ний өдөр Хоан Гамперыг Барселонагаас хөөж, ''Лес Кортес'' цэнгэлдэхийг зургаан сар хаах шийдвэрийг эрх баригчдын зүгээс гаргав.<ref>Shubert, Adrian. p. 200</ref> Спортын үйл ажиллагаанд улс төрийг хольж хутгасан энэ увайгүй үйлдлийн горыг Барселона клуб амсаж, тогтож байсан амжилт нь ганхахад хүрчээ.<ref name=Arnaud103>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103</ref> Хэдийгээр улстөрийн нөхцөл байдал туйлын хүнд байсан ч багийн удирдлагууд хоёр дахь туршилтын тоглолтоо зохион байгуулав. Энэ удаагийн тоглолтод өсөх ирээдүйтэй гэгдэж байгаа Паулино Алкантараг Испанийн шигшээ багийн эсрэг тоглуулсан юм. Тэрээр Барселона клубийн гарамгай тоглогчдын нэг болж чадсан юм. Барселона клуб 1928 онд зохиогдсон Испанийн цомын тэмцээнд багийн хаалгач Франц Платкогийн итгэмээргүй уран тансаг тоглолтын ачаар түрүүлэв. Түүний уран тансаг хаалтыг харсан алдарт яруу найрагч Рафаел Алберти "Тансаг Платко" гэх шүлэг хүртэл зохиож байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|author=Roy, Joaquín|year=2001|url=http://aei.pitt.edu/2175/|publisher=European Community Studies Association (paper)|page=4|access-date=2017-05-29|archive-date=2011-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111227112830/http://aei.pitt.edu/2175/|url-status=dead}}</ref> Испанийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн 1929 онд зохиогдож эхэлэхэд анхны тэмцээнд нь Барселона клуб түрүүлж каталанчуудын баярын магнайг тэнийлгэсэн юм. Багийн гайхалтай амжилтаас яг нэг жилийн дараа Барселона клубын эцэг гэгдэх Хоан Гампер санхүүгийн хүндрэлээсээ шалтгаалан амиа хорлосон мэдээ Барселона хотыг тэр аяар нь уйтгар гунигт автуулж орхисон билээ. Улс төрийн хяхалт хавчилт, дарангуйллын тогтолцооны сүүдэр хөлбөмбөгийн спортыг, Барселона хотыг нөмөрч байх хүнд бэрх цаг үед шинэ дасгалжуулагч Хосеп Сколагийн удирдлага дор тамирчид илүү нэгдэж, амжилтын төлөө зүтгэж байлаа. Х.Сколаг ирэхэд цэнгэлдэхэд цуглах үзэгчдийн тоо улстөрийн шахалт, хатуу харгалзагчаас шалтгаалан илтэд буурсан юм.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112</ref> Гэсэн хэдий ч тэд Каталоны цомд 1930, 1931, 1932, 1934, 1936, 1938 онд зургаан удаа түрүүлж чаджээ.<ref name="rsssf1"/> Орон нутгийн цомдоо гайхалтай байсан тэдний форм жигдэрч, тамирчид ид торгон ирэндээ байхад Лигийн аваргын тэмцээнд тэдний тоглолтыг хөндлөнгөөс зохицуулдаг, заавал хожигдохыг шаардан удаа дараа дарамталдаг байжээ. Үүний хамгийн том илрэл нь 1937 оны Лигийн аваргыг хүчээр өөр багт шилжүүлсэн явдал юм. 1936 онд [[Испанийн иргэний дайн]] эхэлснээс ердөө сарын дараа ихэнх тамирчид дайнд татагдсан тул гараанд гарах тамирчдыг цуглуулахад туйлын хүнд байжээ. 1936 оны наймдугаар сарын 6-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Хосед Сунйол халдлагад өртөж, амиа алдав. Түүнд нэгэн үндсэрхэг үзэлтэй цэрэг халдсан бөгөөд Барселона багийг салан тусгаарлах үзэл гаргадаг гэсэн үндэслэлээр амь насанд халдсан гэж мэдүүлжээ.<ref>Spaaij, Ramón. pp. 280</ref> Чухамхүү энэ үйл явдал л Барселона клубийг илүү нягтруулж, бусад багаас арай өөр, зөвхөн энэ багийн гэх амин сүнс бүрэлдэн тогтсон гэж үздэг билээ.<ref>Ball, Phil. pp. 116–117</ref> 1937 оны зун Испанийн хоёр дахь бүгд найрамдах улсын засгийн газартай хэлэлцээ хийсний үндсэн дээр Барселона багийн бүрэлдэхүүн Мексик болон АНУ-аар аялсан байна. Тэд энэхүү аяллаар хөрөнгө санхүү босгох зорилгоор явсан ч Испанийн улстөрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан хөрөнгө оруулагчид нүүрээ буруулж эхлэв. 1938 оны гуравдугаар сарын 16-ны өдөр Барселона хотыг Италийн нисэх хүчин агаараас бөмбөгдөв. Энэ аймшимгт халдлагын золиосонд 3,000 хүн амиа алдсанаас гадна, Барселона багийн захиргааны байр ч хүнд хохирол амсчээ.<ref>Raguer, Hilari. pp. 223–225</ref><ref>Graham, Helen. p. 351</ref> Италийн халдлагаас ердөө хэдхэн сарын дараа каталан үндэсний уламжлалыг нэвт шингээсэн бөгөөд хотоо хамгаалах гэсэн зорилго бүхий багийн шинэ бэлгэдлийг бий болгов. Шинэ бэлгэдэлтэй болсон ч Барселона багийн хөгжөөн дэмжигчдийн тоо 3,486-аар буурчээ. Испани даяар каталан хэлээр ярих, үндэсний үзэл гаргах, Каталоны туг далбаа, бэлгэ тэмдэг гаргахыг бүрэн хориглов. Испанийн Засгийн газрын дээрх шийдвэрээс шалтгаалан тус баг нэрээ испаниар бичиж, бэлгэдэлээсээ Каталоны туг, бэлгэ тэмдгийг хасах хэрэгтэй болжээ. Улмаар багийн удирдлагууд нэрээ ''Club de Fútbol Barcelona'' болгон өөрчилж, бэлгэдлээсээ Каталоны далбаа, сүлдийг авчээ.<ref>Burns, Jimmy. pp. 80–83</ref> Генерал [[Франсиско Франко]] засгийн эрхэнд гармагцаа Эзэн хааны цомын тэмцээний нэрийг "Генералиссмусын цом" болгон өөрчлөх шийд гаргав. Нэрээ өөрчилсөн анхны жилийн тэмцээний хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа таарчээ. ''Лес Кортс'' буюу талбайдаа зохиосон тэмцээнд 3-0 онооны харьцаагаар Барселоначууд төвөггүй буулган авав. Гэвч Реал Мадридын талбайд болсон тоглолтод 11-1 гэсэн онооны харьцаагаар Реалчууд ялалт байгуулж, Барселона тэмцээнээс хасагджээ.<ref>{{cite news|title=Real Madrid v Barcelona: six of the best 'El Clásicos'|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/8946213/Real-Madrid-v-Barcelona-six-of-the-best-El-Clasicos.html|publisher=The Telegraph|accessdate=19 March 2015|date=9 December 2011|location=London}}</ref> Энэ талаар спортын сэтгүлч Сид Лоу бичихдээ: "''Энэ бол Реалчууд иртэй, хүчтэйдээ ялсан хэрэг биш юм. Яг үнэндээ тэд үүнд нэг их баярлахгүй байсан. Учир нь хувцас солих өрөөнд дарангуйлагч Франкогийн цэргүүд зогсож, ихэнх тоглогчдыг зодож, дарангуйлагчийн хүслийг заавал биелүүлэхийг шаардаж байсантай холбоотой.''"<ref>Sid Lowe: Fear and loathing in La Liga.. Barcelona vs Real Madrid". p. 67. Random House. 26 September 2013</ref> [[File:Kubala.jpg|thumb|190px|1950-иад оны Барселона клубийн амжилтын гол дүр Лашло Кубала. Түүний хөшөө Камп Ноу цэнгэлдэхийн урд сүндэрлэн байдаг билээ]] Улстөрийн хүнд байдал, хэлмэгдүүлэлтийн хар бараан он жилүүд Барселона хотод байсан ч Барселона багийн ирээдүйн амжилт улам цэлийж байсныг тэр үед хэн ч таамаглаагүй юм. 1945 онд Барселона багийн шинэ дасгалжуулагчаар Хосеп Самитер томилогдож, багийнхаа бүрэлдэхүүнийг Цесар Рамаллетс, Веласко нараар зузаатгаж улмаар Ла Лигийн аваргын титмийг 1929 оноос хойш анх удаагаа хүртэв. Тэд Ла Лигад 1948, 1949 онд дараалан хоёр удаа түрүүлсэн билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |title=Evolution 1929–2010 |publisher=[[Liga de Fútbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110720042754/http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |archivedate=20 July 2011 }}</ref> Түүнчлэн 1949 онд анхлан зохион байгуулагдсан Латин цомын тэмцээнд ч түрүүлсэн юм. Ингэснээр улс төрийн дарангуйллын сүүдэрт дагжиж байсан Барселона хотынхны итгэлийн галыг улам бадраасан билээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=23 November 2006|accessdate=12 June 2010|author1=Stokkermans, Karel |author2=Gorgazzi, Osvaldo José }}</ref> Итгэлийн гал бадарч, амжилтын амтыг мэдэрсэн Барселона клуб 1950 оны зургаадугаар сард тухайн үеийн хөлбөмбөгийн гарамгай од Лашло Кубалатай гэрээ байгуулж, багтаа нэгтгэж, бүрэлдэхүүнээ улам хүчирхэгжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/jugadors_de_llegenda/kubala.html |title=Kubala |publisher=FC Barcelona |date=17 May 2002 |accessdate=5 October 2010}}</ref> 1951 оны бороотой ням гаригт Барселона клуб өөрийн цэнгэлдэхдээ Сантандер клубыг хүлээн авч 2-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан ч Франкогийн дэмжигчид, Испанийн тулгар үзэлтнүүд талбайд гарч тоглогчид болон хөгжөөн дэмжигчидтэй зодоон өрнүүлж, олон хүмүүсийг бэртээсэн балмад хэрэг гарсан юм. Цагдаа нар үүнийг зогсоохоосоо илүү зүгээр л харж, зарим тохиолдолд Барселона клубыг дэмжигч, тоглогчдын эсрэг өдөөн турхирч байсан гэж Европын хэвлэлүүд шуугиж байлаа. Гэвч Барселона клубийн дэмжигчид эрх чөлөө, хүний эрхийн төлөө нэр төртэй тэмцэж, дарангуйлагчдыг хангалттай эсэргүүцэж байжээ.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90</ref><ref>Witzig, Richard. p. 408</ref> Фердинанд Даучик 1952 онд Барселона клубийн шинэ дасгалжуулагчаар томилогдож, багийн од Лашло Кубалагийн хамтаар Ла Лига, Генераллисмусын цом, Латин цом, Эва Дуартегийн цом, Мартини Россигийн цом зэрэг таван цомыг дараалан хүртэж бахдам амжилт байгуулсан юм. Тэд 1953 онд Ла Лига болон Генераллисмусын цомд дахин түрүүлж нэр алдраа дуурсгасан билээ.<ref name="fcbarcelona2"/> === Дарангуйллаас энх цагт - Каталоны үзэл сэргэн мандав (1957-1978) === [[File:Europa cup 1. Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0). El, Bestanddeelnr 912-4393.jpg|thumb|left|250px|1960-1961 оны Европын цомын хагас шигшээд Германы Хамбург багтай тоглохын өмнө]] 1960 он бол Барселона клубын түүхэнд амжилт, ялалтаар омогшсон жил байлаа. Багийн ерөнхий дасгалжуулагч Элений Эррерагийн удирдлага дор залуу авьяастан Луйз Суарез, Унгарын гайхам тоглогчид болох Лашло Кубала, Сандор Кошич, Золтан Чибор нарын хамтаар 1959 оны Ла Лига болон Хот хоорондын цомд түрүүлэв. Энэ гайхалтай амжилтыг харгалзан 1960 оны Европын шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг залуу од Луйз Суарезэд олгосон юм. 1961 онд зохиогдсон Европын цомын хагас шигшээд заналт өрсөлдөгч Реал Мадридтай учраа тааран ялалт байгуулж шигшээ тоглолтод шалгарсан ч шигшээ тоглолтод Португалын Бенфика клубт 1-3 онооны харьцаагаар хожигдон, дэлдэн чихт цомыг атгаад алджээ..<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |title=European Competitions 1960–61 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=27 June 2007 |accessdate=11 August 2010 |first=James M. |last=Ross}}</ref><ref name="fcbarcelona3">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |title=History part III |publisher=FC Barcelona |accessdate=15 March 2010 |archive-date=5 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |url-status=dead }}</ref> [[File:Luis Suárez Miramontes 1962.jpg|thumb|right|180px|Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Барселона клубээс анхлан хүртсэн Луйз Суарез (1956-2009)]] 1960-аад онд Барселона клубийн амжилт Реал Мадридын сүүдэрт дарагдаж эхэллээ. Реал Мадрид клуб улсынхаа тэмцээнд ч, Европын тавцанд ч дийлдэшгүй мэт амжилтттай тоглож байлаа. Багийн гишүүд болон дансаа шавхан байж Барселона клуб 1957 онд "Камп Ноу" гэх шинэ цэнгэлдэхээ өлгийдөн авав. Чухамдаа үүнээс шалтгаалан тус баг шинэ тамирчдыг авалгүй олон жилийг үджээ.<ref name="fcbarcelona3"/> Хосеп Мариа Фусте болон Карлес Резач нараар хүчээ баг зэрэг нэмсэн Барселона клуб 1963 онд Генераллиссмусын цомд, 1966 онд Хот хоорондын цомд түрүүлж чадсан юм. Барселона клуб 1968 онд улс төрийн дарангуйллын жилүүдийн сүүлийн тулаанаа хийв. Тэд 1968 оны Генераллисмусын цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадрид клубтэй Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэх хүрээлэнд нь учраа таарлаа. Олон хүмүүс тэр дундаа Барселоначууд ч дарангуйлагчийн сүүдэрт дарагдана гэж таамаглаж байсан ч ердөө ганцхан гоолын зөрүүгээр ялагджээ. Хэрэв дарангуйлагчид байгаагүй бол энэ тоглолтод Барселона клубыг ялах байсан гэж үзэх судлаач, түүхчид ч олон бий. Уг тоглолтыг дарангуйлагч Франциско Франко, Иргэний дайны үеийн алдартнууд үзэж сонирхсон гэх баримт бий. Дарангуйлагч Ф.Франкогийн дэглэм 1974 онд нуран унаж Барселоначуудын нуруун дээрх ачаа хөнгөрч ирлээ. Дарангуйллын сүүдэр арилмагц Барселона клуб нэрээ каталаноор бичиж, бэлгэдэлдээ Каталон далбаа, сүлдийг дахин залах боломжтой болсон юм.<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |title=The Crest |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=11 April 2010 |archive-date=30 Тавдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|title=FC Barcelona—European football clubs &amp; squads|accessdate=12 July 2008|publisher=Eufo.de|archive-date=17 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217125734/http://www.eufo.de/football/esp/fc_blona.html|url-status=dead}}</ref> 1973 он. Голландын хөлбөмбөгийн гайхам авьяастан гэгдэх Йохан Кройфф тухайн үеийн дээд үнэ болох 920,000 фунт стерлингээр Барселона клубийн эгнээнд багтжээ.<ref>MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180</ref> Түүнийг аль эрт дарангуйлагч Франциско Франко урьж хооллон, Реалын эгнээнд багтахыг шаардаж нэг, гуйж нэг үзсэн ч эцсийн мөчид тэр Реалд очоогүй юм. Барселоначууд түүнийг нутагтаа төрөөгүй каталан үндэстэн гэж хүндэтгэдэг. Өөрөө ч мөн адил тэгж мэдэгддэг байлаа. Тэрээр өөрийнхөө хүүг "Хорди" хэмээн нэрлэсэн нь Каталоны уламжлалт нэр юм.<ref>Ball, Phil. pp. 83–85</ref> Испанийн Ла Лигийн 1973-1974 оны улирал Барселона клубын хувьд ярих юмтай жил байлаа. Йохан Кройфф, Хуан Мануэль Асенси, Карлес Резач, Уго Сотил зэрэг бахдам шаламгай тамирчдынхаа ачаар тэд 14 жилийн дараа буюу 1960 оноос хойш анх удаа Лигийн аварга болсон билээ.<ref name="rsssf1"/> Улирлын тэмцээнд Реал Мадридтай таарч тоглоход 5-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан нь сүүлийн жилүүдэд харагдаагүй үр дүн байв. Йохан Кройфф Барселона клубт тоглосон эхний улиралдаа Европын шилдэг хөлбөмбөгч, Дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг давхар хүртэж өөрийгөө ямархан цараатай тоглогч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа зарлан тунхагласан юм. Тэрээр энэ шагналыг 1974 онд дахин хүртсэнээр дээрх шагналыг гурван удаа хүртсэн анхны хөлбөмбөгчөөр тодорч түүхэнд нэрээ мөнхөлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|date=11 December 2009|author1=Moore, Rob |author2=Stokkermans, Karel |title=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |accessdate=11 April 2010}}</ref> === Хосеп Нуньез-Сэргэн мандалтын он жил === [[File:La Masia (Can Planas) (Barcelona) - 1.jpg|thumb|right|1702 онд байгуулагдсан нэгэн фермерийн байран дээр үндэслэн академийн залуу тоглогчдыг бэлтгэн гаргах зорилго бүхий Ла Масиа буюу Хүүхдийн академийг 1979 онд байгуулжээ.]] Барселона клубын ерөнхийлөгч гэх албан тушаал бий болсон цагаас хойш удирдах зөвлөлөөрөө хэлэлцэж ерөнхийлөгчөө сонгож байсангүй. Тэгвэл 1978 онд удирдах зөвлөлийн ээлжит хуралдаан болж ерөнхийлөгчөө сонгохоор болов. Тус хуралдаанаар Хосеп Луйз Нуньез Барселона клубын шинэ ерөнхийлөгч болжээ. Ингэснээр тэрээр энэ албан тушаалд сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч болж клубын түүхэнд үлдсэн юм. Франкогын дарангуйлал нуран унаснаас хойш Испани улс ардчилсан тогтолцоотой болсон нь хөлбөмбөгийн клубын тухайд тусгалаа олсон нь энэ ажээ. Шинээр сонгогдсон ерөнхийлөгч Барселона клубыг санхүүгийн төвшинд ч, гарааны төвшинд ч дэлхийн шилдэг баг болгох зорилтыг юун түрүүнд тавив. Түүнийг энэ суудалд суусан 22 жилийн хугацаанд Барселона клуб өнгө төрх, тоглолтын хэв маяг, нэр хүндээ урд хожид байгаагүйгээр өөрчилж чадсан юм. 1979 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр. Швейцарийн Базел хотноо Европын цомтой багуудын цомын шигшээ тоглолт болов. Уг тоглолтыг үзэж сонирхохоор Барселона клубын 30,000 хөгжөөн дэмжигч Базелд ирсэн гэсэн мэдээ бий. Тус тоглолтод Барселона клуб Германы Фортуна Дюссельдорф клубтэй учраа таарч 4-3 онооны харьцаагаар хожин хөгжөөн дэмжигчдийнхээ магнайг тэнийлгэв. Энэ үйл явдалтай зэрэгцэн сонгогдоод нэг жил болоод байсан Хосеп Л.Нуньез багийн ирээдийн амжилтыг бэхжүүлэх, өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог бүхий тамирчидтай болох зорилгоор Ла Масиа нэртэй хүүхдийн академийг байгуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |title=La Masia |accessdate=30 July 2010 |publisher=FC Barcelona |deadurl=yes |archiveurl=http://arquivo.pt/wayback/20091003171950/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/club_avui/territori_barca/la_Masia/lamasia.html |archivedate= 3 October 2009 |df= }}</ref> 1970-аад онд Аргентиний хамгийн нэр хүндтэй клуб болох “Бока Хуниорс” клубээс нэгэн авьяаслаг залуу тодорч байсан Диего Марадона байлаа. Европын олон томоохон баг түүнийг сонирхож байсан ч Барселона клуб энэ тулаанд ялж, 1979 оны зургаадугаар сард Диего Марадона тухайн үеийнхээ үнийн дээд амжилт болох 5 сая фунт стерлингийн үнээр Барселона клубтэй нэгдэв.<ref>Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180</ref> Д.Марадона ирснээсээ хойш нэг улирлын дараа Чезар Луйз Меноттигийн удирдлага дор Эзэн хааны цомын тэмцээнд мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридыг хожин түрүүлжээ. Гэвч Д.Марадона тодорхойгүй шалтгааны улмаас 1982-1983 оны улирлыг Италийн Наполи клубт үдхээр болсон нь олон нийтийн анхаарлын төвд орлоо. Испанийн Ла Лигийн 1984-1985 оны улирлыг амжилтаар үдэж, аварга болсон ч дасгалжуулагч Терри Венаблес Марадонаг багтаа үлдээхийг хүссэнгүй. Түүнийг хассаны дараа Германы авьяаслаг хагас хамгаалагч Бернд Шустер Барселонад ирж, орхигдоод байсан дундын шугам илүү баталгаатай болж иржээ. Тэрээр Марадонагын хамтаар Европын цомын шигшээ тоглолтод шалгарсан юм. Испанийн Севийя хотод болсон шигшээд Болгарын Стайуя Бухарест клубтэй учраа тааран үндсэн болон нэмэлт цагт гоол оролгүйгээр торгуулийн цохилтоор ялагдсан түүхтэй. Багийн амжилт тогтож байхад багийн дотоод уур амьсгал түвэгтэй байдалд хүрэв. Учир нь багийн ерөнхийлөгч Хосеп Л.Нуньез болон багийг дэмжигч үндэсний үзэлтэй “Бойсос Нойс” группийн хооронд үзэл сурталын томоохон зөрчил үүсчээ. Улмаар цэнгэлдэх хүрээлэнгийн зүүн жигүүрт суух болж, тоглолт болгоны үеэр түүнийг эсэргүүцсэн зурагт хуудас, самбар, доромжилсон үгтэй баннер, далбаа зэргийг хийсгэх болжээ. Тэд багийн утга учрыг алдагдуулж, дарангуйллын замаар удирдаж байгаа түүний арга барилыг эсэргүүцэн ийнхүү үзэл бодлын зөрчил үүссэн байна. “Бойсос Нойс” гэх энэ бүлэглэл нь Английн хулигаануудыг дуурайсан, зарим талаараа хэт их хуулсан фашист, нацист үзэлтэй бүлэглэл байжээ. Багийн олон удаагийн тоглолтод эмх замбараагүй байдал үүсгэж, зодоон дэгдээн, багийн уур амьсгалыг эвдсэн гэсэн үндэслэлээр уг бүлэглэлийг “Камп Ноу”-д нэвтрэх эрхийг түр хугацаагаар хасч, улмаар хэд, хэдэн гишүүнийг баривчилснаар уг сөргөлдөөн намжсан юм. <ref>Spaaij, Ramón p. 293</ref> Мексикт болсон 1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нээр од болон гялалзаж мэргэн буучаар тодорсон Гари Линекер болон Испанийн шигшээ багийн хаалгач Андони Зубизаретта нартай гэрээ байгуулж, багийн хүчээ зузаатгав. Гэсэн хэдий ч 1987-1988 оны улирал эхлээд тааруу амжилт үзүүлсэн тул ерөнхий дасгалжуулагч Терри Венаблесийг ажлаас нь чөлөөлж оронд нь Луйз Арагонесийг ерөнхий дасгалжуулагчаар авчээ. Энэ улиралд багийн дотоод уур амьсгал хурцдав. Тоглогчид болон ерөнхийлөгч Нуньезийн хооронд үл ойлголцол гарч, заримдаа тоглолтынхоо хэлбэр, хэлэмжээр түүнийг эсэргүүцэж байлаа. Улмаар тэр жилийнхээ Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Сосьедад клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулж, аварга болсон юм. Үүнээс өөр гавьтай амжилтыг энэ улиралд шинэ бүрэлдэхүүнтэй баг үзүүлж чадаагүй билээ. ==== Мөрөөдлийн баг ==== [[File:Cruyff_a_la_banqueta_del_Camp_Nou.jpg|thumb|left|200px|Йохан Кройффын бүрдүүлсэн "Мөрөөдлийн баг" дөрвөн жил дарааллан Ла Лигийн аварга болсон юм]] Алдарт Йохан Кройф 1988 онд Барселона клубт дасгалжуулагчийн хувиар эргэн ирэв. Тэрээр ирсэн даруйдаа багийн хуучин бүрэлдэхүүнийг шинэчилж, “Мөрөөдлийн баг” бүрдүүлэх нүсэр ажилдаа оржээ. <ref>{{cite web|last=Duff |first=Alex |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |title=Barcelona Emulates `Dream Team' to Win European Title |publisher=Bloomberg |date=18 May 2006 |accessdate=5 October 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105120217/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aoCiLlYsuvL8&refer=uk |archivedate=5 November 2012 }}</ref> Тэрээр Испанийн өсөх ирээдүйтэй шинэ тамирчид болох Пеп Гуардиола, Хосе Мари Бакеро, Чики Бегиристайн нарын оддыг, дэлхийн чадварлаг тамирчид болох Рональд Куман, Михайль Лодруп, Ромарио, Христо Стойчков нартай хослуулан цоо шинэ Барселонаг бий болгов. <ref>{{cite book | last =Fritz | first =Barend (et al) | title = Ajax, Barcelona, Cruyff | url =https://archive.org/details/ajaxbarcelonacru0000frit | publisher = Bloomsbury Publishing PLC | series = | year = 1999 | doi = | isbn = 0-7475-4305-4}}</ref> Хосеп Нуньесийн боловсруулсан хүүхдийн академийн төсөл 10 жилийн дараа үр ашгаа өгч, үндсэн багийн гарааны тамирчид академиас бүрдэж эхлэв. Анхны төгсөлтөөс од болон гялалзаж, дэлхийд нэр алдараа цуурайтуулсан гарамгай хөлбөмбөгч бол Хосеп Гуардиола билээ. <ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article5950195.ece |author=Hawkey, Ian |publisher=The Times |accessdate=30 July 2010 |title=Novelty factor adds spice to clash of giants |date=22 March 2009 |location=London |archive-date=4 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210704153458/https://www.thetimes.co.uk/ |url-status=dead }}</ref> Кройффын баг бүрэлдсэн даруйдаа 1989 оны Европын цомтой багуудын цомын тэмцээнд Италийн Сампдориа клубыг буулган авсан бол 1992 оны Европын цомын шигшээ тоглолтод мөн л Сампдориа клубтэй учраа таарч 1-0 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан билээ. Дээрх хоёр тоглолтын хожлын гоолыг чөлөөт цохилтоор Голланд легионер Рональд Куман оруулсан юм. Йохан Кройффоор удирдуулсан Барселона клуб Ла Лигийн аваргын титмийг 1991-1994 оны хооронд дөрвөн удаа дараалан хүртсэн билээ. Үүнээс гадна тэд 1990 оны Эзэн хааны цомын тэмцээн, 1992 оны Европын супер цомын тэмцээн, мөн онд зохиогдсон Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлж бахдам амжилт байгуулав. Дасгалжуулагч Йохан Кройфф Барселона клубт ирээд ердөө дөрөвхөн жилийн дотор 11 цом хүртсэн нь тухайн үед сонин содон амжилтын нэг байсан юм. Тэрээр тус багийг найман жилийн турш удирдсан нь багийн түүхэнд хоёрдугаарт орох үзүүлэлт юм. <ref name=honours>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003163828/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |dead-url=yes |archive-date=3 October 2009 |title=Honours |publisher=FC Barcelona |date= |accessdate=12 March 2010 }}</ref> Кройфф энэ багт ирсэн эхний хоёр улиралдаа л багийн уур амьсгал, тоглолтын хэв маягыг өөрчилж орхисон юм. Чухам түүний ачаар байр суурь нь ганхаад байсан Хосеп Луйз Нуньес тогтон үлдэж чадсан юмн. Тэрээр багийн амин сүнсийг дамжуулалт гэж үзсэн бөгөөд хагас хамгаалалтын шугамандаа эрх мэдлийг төвлөрүүлж байлаа. Барселона клубын дасгалжуулагч Пеп Гуардиола хэлэхдээ: ''Кройфф бол дасгалжуулагчдын урд сүрлэг сүм дуган цогцлоосон нэгэн. Тэр энэ ажлыг өөр тавцанд гаргасан юм'' Кройффын амжилт гайхалтай байсан ч түүнийг эсэргүүцэх бүлэглэл гарч ирлээ. “Зааны хошуу” гэх нэртэй бүлэглэлийг Хоан Лапорта толгойлж, Йохан Кройфф болон Хосеп Нуньез нарын ойрын харилцааг буруутган, багийн дотоод үйл ажиллагаанд доголдол гарсан гэж эсэргүүцэх болов. Бүр зарим нэг авлигын хэрэгт ч тэднийг холбогдуулж байлаа. <ref name="King"/> <ref name="King">King, Anthony pp. 185–186</ref><ref>Ball, Phil pp. 110–111</ref> Энэ мэдэгдэлд сэтгэл нь гонсойсон Кройфф тэр даруй ажлаасаа чөлөөлөгдөв. Түүний орыг Бобби Робсон гэх Англи мэргэжилтэн залгасан юм. Ердөө нэгхэн улирал энэ албыг хашсан тэрээр Бразилийн домог болсон Роналдог авчирч, улмаар Эзэн хааны цом, Европын цомтой багуудын цом, Испанийн супер цом гэсэн гурван цомыг өргөсөн юм. Дөнгөж ирээд давгүй амжилт үзүүлсэн түүнийг маш богино хугацаанд өөрчлөх шийдвэрийг багийн удирдлагууд гаргаж улмаар түүний оронд Луй ван Гаалыг авчирсан билээ. <ref name="fcbarcelona5">{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |title=History part V |publisher=FC Barcelona |date=15 June 2003 |accessdate=12 March 2010 |archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |url-status=dead }}</ref> Дуулиан шуугиантай ирсэн Роналдо маш богино хугацаанд Барсагын төлөө тоглоод өөр багийг зорих болсон юм. Гэхдээ бүр заналт өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадрид шүү. Учир нь түүнийг орлох Луйш Фигу, Патрик Клайверт, Луйз Энрике, Ривалдо нарын зэрэг гайхалтай сайн тамирчид төрөн гарч байлаа. Улмаар дээрх бүрэлдэхүүн 1998 онд Ла Лигийн цомыг Эзэн хааны цомтой хамт өргөсөн юм. Аугаа түүхт Барселона багийн 100 жилийн ой 1999 онд тохиов. Тэгш ойн жилд Барселоначууд Ла Лигийн аварга болж, түүгээр ч зогсохгүй Европын шилдэг хөлбөмбөгчнөөр Ривалдо тодорчээ. Тэрээр Барселона клубээс энэ алдарт хүрсэн дөрөв дэх тоглогч болон мөнхөрсөн билээ. Хэдийгээр дотоодын амжилт чамлахааргүй байсан ч европын тавцанд заналт дайсан Реал Мадридад хожигдож, хэд, хэдэн алдаа гаргасан тул 2000 онд Луй ван Гаал, Хосеп Нуньезийн хамтаар үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгсөн юм. === Шинэ мянганы шинэ эхлэл (2000-2008) === [[File:Centenari Logotip.JPG|thumb|right|220px|Барселона багийн 100 жилийн ойг бэлгэдсэн дурсгалын пайз]] [[Файл:Ronaldinho.jpg|thumb|left|alt=buck-teethed footballer|Багийн маркетингийн алба [[Роналдиньо]]гийн нэр хүндийг ашигласан стратеги боловсруулан хэрэгжүүлж байв.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 110.</ref>]] Нуньез болон Ван Гаал нар халагдаж, багийн ерөнхий нөхцөл байдал ойлгомжгүй болсон тэр цагт багийн хөгжөөн дэмжигчид Луйш Фигуг баатар мэт хүндэтгэж байлаа. Дэд ахмад байсан түүний нэр хүнд Каталанд гэрлийн хурдаас ч илүүгээр өсч байсан гэхэд хилсдэхгүй. Барселона клубт таван жилийг үдэж, чухамдаа ''Би энэ багаас явахгүй'' гэж уулга алдаж байсан түүнийг багаасаа, тэр битгий хэл заналт өрсөлдөгчийндөө оччихно гэж хэн санах билээ. Багаа солиод удаагүй байхдаа Барселона клубын талбайд тоглох болоход хүмүүс илтэд эсэргүүцэж, "хөгийн гахай", "өлөгчин" гэх мэт үгсийг бичсэн туг, дарцаг, самбар зэргийг гарган, бүгд эсэргүүцэн дуу гаргаж, зарим нь бүр вискиний шил хүртэл шидэж, ар дагзыг нь онож байлаа. Барсагын дэмжигчид урьд нь ийм үйлдэл гаргаж байгаагүй юм. Ван Гаалийг явснаас хойш гурван жилийн туршид Барселона баг нэг дасгалжуулагчаас нөгөө дасгалжуулагчийн гарт шилжиж байлаа. Ван Гаалийг явсан даруйд Лоренцо Серра Феррер гэх дулимагхан амжилттай дасгалжуулагч ирэв. Ирсэн даруйдаа 2000 оны зуны солилцоо наймааны цонхоор их хэмжээний мөнгийг зарлагджээ. Гэтэл их мөнгөөр боссон баг Аваргуудын лигийн эхний шатнаас цааш явсангүй. Бухимдсан удирдлагууд түүнийг ердөө нэг улирлын дараа халж, оронд нь хашир туршлагатай өмнө нь энэ багийг дасгалжуулж байсан Карлес Резачийг элсүүлэв. Резач ирээд ч гавьтай амжилт үзүүлж чадсангүй. Тэр багийнхаа хамт Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явсан ч Испанийн Ла Лигид дэндүү муу тоглож байлаа. Удалгүй халагдсан түүнийг Радомар Антич орлов. Гэтэл 2003 оны хоёрдугаар сар багийн түүхэнд хамгийн хар дарсан зүүд байлаа. Тус баг тухайн цаг мөчид Ла Лигийн хүснэгтийн 15-р байрт бичигдэж байсан нь байгуулагдсан цагаасаа хойш үзүүлж байгаагүй тааруу амжилт байсан юм. Тааруу амжилттай Р.Антич жил ч тэссэнгүй. Үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг багийн удирдлагууд зүгээр харж чадсангүйгээр барахгүй бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров. Хөгжөөн дэмжигчид ч дорвитой өөрчлөлт хийх шаардлагатай гэж үзэж байсан нь дамжиггүй. Улмаар Барселона клубын ерөнхийлөгч Хоан Гаспарт үүрэгт ажлаа өөрийн хүсэлтээр хүлээлгэн өгчээ. тэрээр энэ клубын ерөнхийлөгчийн суудалд гуравхан жил суусан юм.<ref>Ball, Phil. pp. 109–110</ref> Багийн амжилт балран доройтож, урьдын Барса биш болчихоод байхад багийн ерөнхийлөгчийн суудалд Хоан Лапорта суув. Тэрээр багийн дасгалжуулагчийн суудалд залуу Голланд мэргэжилтэн Франк Райкаардыг тохоон томилжээ. Хэдийгээр тоглогч ахуйдаа чамгүй амжилт үзүүлсэн ч хөгжөөн дэмжигч болон олон нийт түүнээс их амжилтыг хүлээж байгаагүй юм. Шинэ дасгалжуулагчийн гарт ирсэн Барса өмнөх бүрэлдэхүүнээс бараг хэнийг ч үлдээсэнгүй. Шинэхэн дасгалжуулагч Роналдиньо, Деку, Хенрик Ларссон, Людовиз Жули, Самуэль Это, Рафаель Маркез нарыг бүрэлдэхүүндээ bnsdfhbsdrдуудсан юм. Дээрх алдартнуудаас гадна "Ла Масиа"-д тодорч, ур чадвар нь илт дээшилж байгаа Карлес Пуйол, Андрес Иниьеста, Шави, Виктор Валдес нар ч хүч түрэн гарч ирэв. Чухамдаа тэд л Барселонаг байх газарт нь эргүүлэн аваачсан билээ. 2004-2005 оны улиралд Барселона клуб Ла Лига болон Испанийн супер цомд давхар түрүүлэв. Түүгээр ч барахгүй Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооноос зарладаг дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчний шагналыг Роналдиньо хүртэж, гутгаар байрт Самуэль Это нэрлэгдсэн нь цангаад байсан амжилтын амтыг Каталончуудад мэдрүүлэх шиг болсон хэрэг байлаа.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |title=Ronaldinho wins world award again |publisher=BBC News |date=19 December 2005 |accessdate=11 August 2010}}</ref> 2005-2006 онд мөн л Ла Лига болон Испанийн супер цомд түрүүлж, өмнөх улиралд үзүүлсэн амжилтаа давтав. Үүнээс хамгийн сэтгэл хөдөлгөсөн, Каталончуудын цөсийг хөөргөсөн тоглолт бол Реал Мадридын эсрэг Сантиаго Бернабеу цэнгэлдэхэд нь гурван гоолын зөрүүгээр хожсон тоглотыг нэрлэж болно. Энэ тоглолтод хөлбөмбөгийн суутан Роналдиньо хет-трик толилуулсан. Тэрээр гурав дахь гоолоо оруулахад Реал Мадридын зарим хөгжөөн дэмжигчид босч хүндэтгэл үзүүлж байсан гэдэг.<ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html|title=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |publisher=The Independent|date=21 November 2005 |accessdate=11 August 2010 | location=London | first=Patrick | last=McCurdy}}</ref> Франк Райкаард ирсэн даруйдаа заналт өрсөлдөгчийнхөө талбайд нь хоёр удаа ялалт байгуулсан Барсагын анхны дасгалжуулагч болсон билээ. Тухайн жилийнхээ Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Английн өөр нэгэн амжилттай баг болох Арсенал клубтэй учраа таарчээ. Шигшээ тоглолтод хоёр баг цаг дуусах мөч хүртэл тэнцэж байгаад тоглолтын эцсийн мөчид Олекьерийн оронд талбайд гарсан Жулиано Беллети хожлын гоолыг оруулснаар 14 жилийн дараа Европын цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь энэ. Мөн түүнчлэн Шведийн домогт тоглогч Хенрик Ларссоны хувьд сүүлийн тоглолт нь энэ байлаа. Энэ удаагийн аваргын цом багийн түүхэнд Аваргуудын лигийн хоёр дахь цом байсан юм.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |title=Barcelona 2–1 Arsenal |publisher=BBC News |date=17 May 2006 |accessdate=11 August 2010}}</ref> Амжилтын амтанд бялуурсан Барселона клуб 2006-2007 оны улиралыг ямар ч цомгүйгээр үдсэн юм. Улирал дуусаад байхад АНУ-аар аялан тоглолтоор явж байхад багийн гол тоглогч Самуэль Это гэмтсэн нь Лионель Месси гэх залуу хүүд маш том боломжийг авчирсан билээ. Үүнээс гадна багийн голлох тоглогчдын дунд үл ойлголцох байдал үүсэж, багийн дасгалжуулагч Райкаард, Роналдиньод анхаарал хандуулдаг гэж шүүмжилсэн нь Этог хэсэг хугацаанд сэлгээний сандалд суулгахад хангалттай шалтгаан болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |title=Barcelona defends Asian tour |publisher=soccerway.com|work=AFP |date= |accessdate=11 March 2010}}</ref> Хэдийгээр ямар ч цомгүй байсан ч Эзэн хааны цомын тэмцээний хагас шигшээ тоглолтод Хетафе клубтэй таарч тоглоход залуу авьяастан Лионель Месси ид шидээ гайхуулжээ. Тэрээр яг л Марадонагын зууны шилдэг гоолыг санагдуулам гоолыг Хетафегийн эсрэг оруулсан юм. Талбайн голоос хаалга хүртэл Хетафегийн бүх тоглогчдыг сөхрүүлэн гоол оруулсан нь шинэ од, шинэ эрин эхэлсэн гэдгийн дуут дохио болжээ. Дараа нь хагас шигшээн эхний тоглолтод 5-2 онооны харьцаагаар хожсон бол хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожигдож, аваргын цомоос атгаад алдсан юм. 2007-2008 оны улирал Барселонагын хувьд мөн адил цомгүй жил байлаа. Тэд Ла Лигийн хүснэгтийн гуравдугаар байрт бичигдсэн бол Аваргуудын лигийн хагас шигшээд аварга болох ерөөлтэй Манчестер Юнайтед клубт, Эзэн хааны цомын тэмцээнд аварга болох ерөөлтэй Валенсиа клубуудэд тус тус хожигдсон юм. Үүнээс гадна "Эль Класико"-д 4-1 онооны харьцаагаар хожигдож чамгүй амжилт гаргаад байсан Франк Райкаардын байр суурь ганхаж эхэлсэн билээ. Төд удалгүй багийн ерөнхийлөгч Хоан Лапорта Барселона клубын хоёрдугаар багийг удирдаж байсан [[Хосеп Гуардиолаг]] ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд томилсон билээ. Тэрээр 2008 оны зургаадугаар сард энэ суудалд албан ёсоор суусан юм.<ref name="FC Barcelona">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|title=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|date=8 May 2008|accessdate=8 May 2009|publisher=FC Barcelona|archive-date=4 Арван хоёрдугаар сар 2012|archive-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|url-status=dead}}</ref> === Гуардиолагийн эрин (2008-2012) === {{multiple image|align=left | footer = Барселонагын хагас хамгаалалтын хослол Андрес Иниьеста, Шави нар. Тэд тики-такагын гол амин сүнс юм.<ref>{{cite news |first=David |last=Pleat |title=Middle men to the fore in dictating the rhythm with care |url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2009/may/28/barcelona-manchester-united-david-pleat-chalkboard |work=guardian.co.uk |publisher=Guardian News and Media |date=28 May 2009 |accessdate=21 January 2016 }}</ref> | width = | image1 = Andrés Iniesta - 001.jpg | width1 = 100 | alt1 = A man wearing long, dark blue shorts and a light blue sweatshirt under an orange bib. | image2 = Xavi Hernández - 001.jpg | width2 = 106 | alt2 = A man wearing a light blue sweatshirt and dark blue shorts. }} Барселона Б идэрчүүдийн багийн дасгалжуулагч байсан Пеп Гуардиола үндсэн багийн дасгалжуулагчийн суудалд суумагцаа багийн тоглох хэв маягыг үндсээр нь өөрчилж орхив.<ref name="FC Barcelona"/> Тэрээр идэрчүүдийн багийг дасгалжуулж байсныхаа хувьд залууст итгэл хүлээлгэхээр шийдэж, тики-така буюу дамжуулалтаас довтолгоо руу чиглэсэн хэв маягийг зоригтойгоор сонгосон байна. Улмаар хуучин багийн бүрэлдэхүүнд байсан Роналдиньо, Деку нарыг зарж, гарааны эрхийг Шави, Иниьеста, Месси нарт даатгасан билээ. Тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний 2009 оны улиралд шигшээ тоглолтод шалгарав. Шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбао клубтэй учраа таарч улмаар 4-1 онооны харьцаагаар илт давуу хожиж, аваргын цомыг 25 дахиа өргөсөн юм. Энэ нь тус тэмцээний түүхэн амжилтыг эвдсэн тохиолдол байлаа. Испанийн Ла Лигийн 2008-2009 оны улирал ч гайхам амжилтаар дүүрэн байлаа. Мөнхийн өрсөлдөгч гэгдэх Реал Мадридыг талбайд нь 2-6 онооны зөрүүгээр хожиж, дэлхий нийтийн анхаарлыг татав. Эзэн хааны клубыг гайхалтай хожсон тэд энэ улиралдаа Ла Лигийн аварга болж чадсан юм. Улиралаа дуусгамагц тэдэнд Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод түрүүлэх амаргүй даваа үлдэв. Тэд өмнө нь шигшээ тоглолтод хожигдож байсан Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарсан билээ. Барселоначууд өмнөх хариугаа авч 2-0 онооны зөрүүгээр хожиж ялалт байгуулан дэлдэн чихт цомыг гурав дахиа өргөв. Ингэснээр тус багийн түүхэнд гурван гол цомд дараалан түрүүлсэн Испанийн хамгийн анхны баг болсон юм.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&sec=europe&root=europe&&cc=5739|title=One title closer to the treble|date=14 May 2009|publisher=[[ESPN]]|first=Eduardo|last=Alvarez|accessdate=30 May 2009|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|title=Barcelona 2–0 Man Utd|date=27 May 2009|publisher=BBC Sport|accessdate=30 May 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|title=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|date=19 May 2009|publisher=Thesportreview.com|accessdate=31 May 2009}}</ref> Гэвч цом, ялалтын даллага үүгээр дууссангүй Испанийн супер цомд Бильбаог<ref>{{Cite news|title=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win |publisher=CNN Sports Illustrated. Associated Press |date=23 August 2009 |url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |accessdate=25 December 2009 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201 |archivedate=8 July 2011 }}</ref> дахин буулган авч<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120729184706/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |dead-url=yes |archive-date=29 July 2012 |title=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>, Европын супер цомд Шахтёр Донецкыг буулган авснаар нэг улиралд таван цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болов. Түүхэн амжилт каталончуудын магнааг тэнийлгэж байхад 2009 оны 12-р сард Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээнд дахин ялалт байгуулснаар<ref>{{Cite book| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | title = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |publisher=BBC Sport | date = 19 December 2009|accessdate=14 April 2010}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |title=The year in pictures |publisher=FIFA.com |date=13 December 2009|accessdate=13 March 2010}}</ref> календаррийн нэг жилд зургаан цом хүртсэн түүхэн дэх анхны баг болж өвөрмөц амжилтыг бүтээсэн юм. Үүнээс гадна Барселона клуб Ла Лигийн аварга болохдоо 99 оноотой аваргалж, Испанийн супер цомыг 9 дэх удаагаа хүртэж дотоодын голлох тэмцээний дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоожээ.<ref>{{cite web|author=Associated Press |url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |title=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |publisher=Canadian Press |date=21 August 2010 |accessdate=27 August 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100824072643/https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |archivedate=24 August 2010}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|title=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|work=USA Today|date=16 May 2010|accessdate=11 August 2010}}</ref> Барселонаг нэгэн шинэ тавцанд гаргасан Хоан Лапортагын бүрэн эрх 2010 оны зургаадугаар сард дуусав. Улмаар багийн удирдах зөвлөл, арын алба, тамирчид, хөгжөөн дэмжигчдийн дунд явуулсан санал асуулгаар Сандро Росселийг 61.3 хувийн санал (57,088 хүний санал)-аар ерөнхийлөгч болгосон юм. Ерөнхийлөгч болсон даруйдаа Россель Валенсиа клубын од Давид Вийяатай 40 сая евро<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |title=Barca agree Villa move with Valencia|date=19 May 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref>, Ливерпүүлийн Хавиер Машеранотой 19 сая еврогын гэрээг<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |title=Deal with Liverpool to sign Mascherano|date=27 August 2010|work=FCBarcelona.cat|publisher=FC Barcelona |accessdate=4 June 2011}}</ref> тус, тус байгуулсан билээ. Байгуулагдаад 40 гаруй жилийн нүүрийг үзсэн Барселонагын хүүхдийн академийн бүтээгдэхүүнүүд 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-нд Испанийн шигшээ багийн нүүрийг тахлав. Улмаар тэд шигшээ тоглолтод Нидерландын шигшээ багийг буулган авч "Алтан дагина"-ыг анх удаагаа өргөцгөөсөн билээ. Испанийн Ла Лигийн 2010-2011 оны улиралд Барселоначууд мөн л онцгой амжилт үзүүлж, 96 оноотойгоор аваргын титмийг хүртэв<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011</ref>. 2010 оны 11-р сард Ла Лигийн ээлжит тойргийн хүрээнд Реал Мадридтай учраа таарч 5-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулсан нь Барселона клубын ур чадварыг дэлхийг тамгаласан юм. Энэ улиралд тэд Испанийн эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Реал Мадридад 1-0 онооны харьцаагаар хожигдож хоёр дахь цомоо хүртэж чадсангүй<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110423012003/http://www.skysports.com/football/match_report/0%2C19764%2C11065_3365041%2C00.html |date=23 April 2011 }} Sky Sports. Retrieved 30 May 2011</ref>. Гэсэн ч "буурал тив"-ийн хамгийн нэр хүндтэй тэмцээн болох Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт тэднийг хүлээж байлаа. Английн алдарт Уэмбли цэнгэлдэхд болсон шигшээ тоглолтод Манчестер Юнайтед клубтэй учраа таарч 3-1 онооны харьцаагаар хожсоноор дэлдэн чихтийг дөрөв дэх удаагаа өргөж багийн шинэ түүхийг бичиглэв<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |title=Barcelona 3–1 Man Utd |author=Phil McNulty|date=28 May 2011|publisher=BBC |accessdate=30 May 2011}}</ref>. 2011 оны наймдугаар сард Испанийн супер цомын тэмцээнд Реал Мадридтай учраа таарсан Барселона клуб ялалт байгуулав. Энэ тоглолтод "Ла Масиа"-гаас төрөн гарсан Ческ Фабрегас гялалзаж, европын шилдэг багуудын хараанд өртөв. Испанийн супер цомын тэмцээнд түрүүлсэн Барселона клуб замналын туршид 73 цом хүртэж, мөнхийн өрсөлдөгч Реал Мадридтай тэнцэж ирэв.<ref>{{cite web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |title=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |publisher=MARCA.com |accessdate=18 August 2011}}</ref> Барселона клуб цомын баяраа тэмдэглээд удаагүй байхдаа Европын супер цомын тэмцээнд Португалийн Порту клубтэй учраа таарах ёстой болов. Уг тоглолтод Барселоначууд өрсөлдөгчөө 2-0 онооны харьцаагаар хожиж, нийт цомынхоо тоогоор Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлсэн билээ. Ийнхүү нэгхэн сарын дотор мөнхийн өрсөлдөгчөө замналынхаа турш хүртсэн цомынхоо тоогоор тэргүүлж эхэлсэн нь энэ юм<ref> {{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |title=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real |publisher=SPORT.es |accessdate=27 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml |archivedate=10 January 2012 |df= }}</ref>. Хувь дасгалжуулагчийн тухайд Хосеп Гуардиолагын үзүүлсэн амжилт үлгэрийн гэмээр байлаа. Барселона клубт ирээд ердөө гуравхан жилийн дотор 12 цом хүртсэн нь Барселона клубийн түүхэн дэх бүх дасгалжуулагчдын оройд гарч, Европ тивийн тавцанд ч түүний амжилт тодоор цуурайтсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |title=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff |date=26 August 2011 |work=Sport.es |accessdate=26 August 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml |archivedate=9 July 2012 |df= }}</ref>. [[File:Messi with Neymar Junior the Future of Brazil.jpg|thumb|200px|right|Клубуудын ДАШТ-ний дараа Месси, Неймар нар бие, биендээ баяр хүргэж байна]] Барселона клубыг 12-р сард өөр нэгэн цом хүлээж байлаа. Дэлхийн клубуудын аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтод Өмнөд Америкийн аварга Сантос клубтэй учраа таарч 4-0 онооны зөрүүгээр ялалт байгуулж, улмаар аварга болов. Энэ тоглолтод алдарт Лионель Месси хоёр гоол, Шави, Фабрегас нар нэг гоол оруулж багаа амжилтад хөтөлжээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|title=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref>. Энэ үе бол нэг баг төдийгүй хувь дасгалжуулагчийн тухайд дахин давтагдашгүй гэмээр гайхалтай он жилүүд байлаа. Пеп Гуардиола боломжит 24 цомоос 14-ийг хүртсэн<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|title=Guardiola: "Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality"|date=18 December 2011|work=FC Barcelona|accessdate=18 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html | title=Santos humbled by brilliant Barcelona|date=18 December 2011|work=fifa.com|accessdate=18 December 2011}}</ref> нь дэлхийн хөлбөмбөгийн түүхэнд дахин даватагдана гэдэг эргэлзээтэй. Бахдам амжилтын дараа Барселона клуб 2011-2012 оны Аваргуудын лигийн улиралд шигшээ тоглолтод Английн Челси клубт хожигдож ялагдал хүлээв. Яг үүний дараа Гуардиола өөрийгөө тактикийн алдаа гаргасан хэмээн үзэж, амжилт ялалтад пологдсон хөгжөөн дэмжигчид хүртэл Гуардиолаг шүүмжилж байлаа. Амжилт муутайхан улирлын дараа 2012 оны зургаадугаар сарын 30-ны өдөр Пеп Гуардиола Барселона клубыг орхиж байгаагаа зарлав. Түүний залгамжлагчаар багийн удирдлагууд туслах нь байсан Тито Вийяноваг нэрлэсэн билээ<ref>{{cite web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |title=Pep Guardiola to part company with Barcelona – reports – ESPN FC |publisher=Soccernet.espn.go.com |date=26 April 2012 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html | location=London | work=The Daily Telegraph | title=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics | date=24 April 2012}}</ref> <ref>{{cite news|title=Pep Guardiola's 14 trophies at Barcelona – in pictures|url=https://www.theguardian.com/football/gallery/2012/apr/27/pep-guardiola-barcelona|publisher=The Guardian|date=25 October 2015}}</ref>. Пеп Гуардиолагын гайхалтай тактик залуучуудад итгэх итгэл, тоглолтын хэв маягыг зоригтой өөрчилсөн зэрэг нь хөлбөмбөгөөр зогсохгүй багийн спортын түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. === Гуардиолагаас хойшхи Барселона (2012-)=== Өмнө нь Барселона клубын туслах дасгалжуулагчаар ажиллаж байсан Тито Вийяанова 2012 оны зун багийн ерөнхий дасгалжуулагч болов. Тэрээр өмнөх дасгалжуулагч Пед Гуардиолагын арга барилыг өөрчлөлгүйгээр түүний босгосон өвийг улам батжуулж, Ла Лигийн улиралд 100 оноогоор ялалт байгуулжээ. Барселоначууд энэ улиралд ердөө хоёрхон л хожигдсон юм. Лионель Месси энэ улиралд 46 гоол оруулж мэргэн бууч болсон бол улирлын туршид тэр хоёр хет-трик гүйцэтгэжээ. 2013 оны тавдугаар сарын 11-ний өдөр Барселона клуб улирлын тоглолт дуусахаас дөрвөн тоглолтын өмнө аварга болж, 22 дахь удаагаа энэ алдрыг хүртэв. Тэд энэ улиралд гуравдугаар сараас эхлэн Реал Мадридаас 15 онооны зөрүүтэй байсаар аваргалсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|title=Champions!|date=11 May 2013|accessdate=11 May 2013|publisher=FC Barcelona|archive-date=7 Зургадугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607114411/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/champions|url-status=dead}}</ref>. Үүнээс гадна тэд Испанийн эзэн хааны цом болон Аваргуудын лигийн хагас шигшээ хүртэл явжээ. Амжилт ялалтаар дүүрэн байсан шинэ дасгалжуулагч Тито Вийяанова улаан хоолойн хорт хавдартай гэж оношлогдон эмчлүүлэх шаардлагатай болсон тул багийн дасгалжуулагчийн ажлаа өөрийн туслахдаа шилжүүлэхээс өөр аргагүй болжээ. Улирал дундуур тэр эргэн ирсэн ч гурван сарын нас үлдсэн гэж оношлогдсон тул эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас албан үүргээсээ өөрийн хүсэлтээр татгалзсан юм.<ref>{{cite news|title=Tito Vilanova: Barcelona manager steps down through ill health|url=http://www.bbc.co.uk/sport/football/23376453|publisher=BBC|date=9 February 2016}}</ref> Баг урт хугацааны туршид ерөнхий дасгалжуулагчгүй байсаар 2013 оны долоодугаар сарын 22-нд Херардо "Тата" Мартино ерөнхий дасгжуулагч болов<ref>{{Cite tweet|number = 359352370775339010|user = marca|title = ÚLTIMA HORA {{!}} Tata Martino ya es entrenador del FC Barcelona <!--http://ow.ly/ncFeH-->|author = Marca|date = 22 July 2013|author-link = Marca (newspaper)|access-date = 23 July 2015|language = es}}</ref>. Түүний хамгийн эхний шалгуур нь Испанийн супер цомын тэмцээн байлаа. Энэ тэмцээнд тэд өрсөлдөгч багтайгаа 1-1 онооны харьцаагаар тэнцэж, зочлон тоглолтод гоол оруулсан гэсэн үндэслэлээр ялалт байгуулж чадсан юм. Ийнхүү шинэ улирал эхэлж Барселона клуб өмнөхөөсөө туйлийн орон гаран тоглолт үзүүлж байлаа. 2014 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр багийн ерөнхийлөгч Сандро Россел албан тушаалаа өөрийн хүсэлтээр огцров. Учир нь тэрээр Бразилийн шинэ од Неймарыг багтаа авахдаа наймааны тогтсон дүрмийг зөрчсөн хэрэгт холбогдсон тул ийм шийдвэр гаргажээ. Улмаар түүний орыг Хосеп Мариа Бартомеу дахин залгамжилсан юм. Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо 2014 оны дөрөвдүгээр сард Олон улсын хөлбөмбөгийн холбооны баримталдаг солилцоо наймааны дүрмийг илтэд зөрчиж, 18-аас доош насны тоглогчийг багтаа элсүүлсэн гэж үзэн өвлийн болон зуны наймааны цонхоор шинэ тоглогч худалдаж авахыг нь хориглов<ref>{{cite web|title=Barcelona hit with a year-long transfer ban for breaching rules on youngsters|url=https://www.theguardian.com/football/2014/apr/02/barcelona-transfer-ban-fifa-fine|publisher=The Guardian|accessdate=2 April 2014}}</ref>. Өөрөөр хэлбэл тэднийг 90 хоногийн хугацаанд наймаанд оролцохыг хориглон, 450,000 швейцар франкаар торгосон юм. Хэдийгээр Барселона клуб спортын арбитрын шүүхэд давж заалдсан ч хэрэгсэхгүй өнгөрсөн билээ<ref>{{cite web|title=Spanish FA, FC Barcelona sanctioned for international transfers of minors".|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/organisation/news/newsid=2313003/|publisher=FIFA|accessdate=2 April 2014}}</ref> <ref name="transfer ban">[http://www.bbc.com/sport/0/football/30633737 "Barcelona transfer ban appeal rejected by Court"]. BBC. Retrieved 30 December 2014</ref>. [[File:Luis Suarez FCB 2014.jpg|thumb|left|upright|2014 онд Уругвайн хөлбөмбөгч Луйз Суарез 81-94 сая еврогоор Барселонад нэгдэж багийнхаа рекордыг тогтоов.]] 2014 оны улирлын чухал тоглолтод Атлетико Мадрид клубтэй учраа таарав. Энэ тоглолтод Барселона клуб заавал ялах даалгавартай байсан. Тоглолтыг 49 дэх минут хүртэл тэргүүлж явсан Барсагын хаалганд Атлетикогын Диего Годин мөргөж гоол оруулснаар тэнцүүлж, улмаар Атлетико Мадрид Ла Лигийн аварга болсон билээ<ref>{{cite news|last=Martin|first=Richard|title=Barcelona 1 Atletico Madrid 1, La Liga: match report|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/la-liga/10838338/Barcelona-v-Atletico-Madrid-La-Liga-live.html|accessdate=17 May 2014|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=17 May 2014}}</ref>. Лигийн цомоо харамсалтайгаар алдсан Барселона багийн удирдлагууд ерөнхий дасгалжуулагчийн суудалд өмнө нь багийн тоглогч байсан Луйз Энрикег авчрах шийдвэр гаргажээ. Багийнхан түүнтэй хоёр жилийн гэрээ байгуулаад байв. Луйз Энрике суудлаа авсан даруйдаа Барселона клубын спортын үйл ажиллагаа хариуцсан захирлын суудалд багийн анд Андони Зубизареттаг тохоон томилжээ<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/luis-enrique-signs-two-year-deal-as-new-fc-barcelona-manager|title=Luis Enrique signs two year deal as new FC Barcelona manager|publisher=FC Barcelona|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27477125|title=Barcelona appoint Luis Enrique as first-team coach|publisher=BBC Sport|date=19 May 2014|accessdate=19 May 2014}}</ref>. Энрикегийн дараагийн шийдвэр бас л дуулиан дагуулав. Уругвайн шилдэг тоглогч Луйз Суарезийг Английн Ливерпүүл клубээс 81-94 сая еврогоор авсан нь багийн хамгийн үнэтэй солилцоо наймаа болсон билээ<ref>{{cite news|title=Luis Suarez: Liverpool & Barcelona agree deal for striker|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|accessdate=11 July 2014|publisher=BBC Sport|date=11 July 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712035115/http://www.bbc.com/sport/0/football/28180600|archivedate=12 July 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |title=FC Barcelona and Liverpool FC have reached an agreement for the transfer of Luis Suárez |publisher=FC Barcelona |date=11 July 2014 |accessdate=11 July 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140712034551/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/fc-barcelona-and-liverpool-fc-have-reached-an-agreement-for-the-transfer-of-luis-suarez |archivedate=12 July 2014}}</ref>. Гэвч тэрээр Дэлхийн аваргын хэсгийн тоглолтод Италийн хамгаалагч Жиоржио Килиениг хазсан нь ОУХБХ-ноос дөрвөн сарын торгууль авахад хангалттай шалтгаан болжээ. 2014 оны 12-р сард Спортын арбитрын шүүхээр Барселонагы асуудлыг дахин хэлэлцэж, улмаар тэдний наймаа явуулах эрхийг 2015 оны өвөл хүртэл сунгах шийд гаргав<ref name="transfer ban"/> Энэ шийдвэр гарсаны дараа багийн удирдлагууд Спортын асуудал эрхэлсэн захирал Зубизареттаг үүрэгт ажлаас нь халжээ. Дараа сард нь багийн дэд ерөнхийлөгчөөр Хорди Местре, УЗ-ын гишүүнээр Хавиер Бордас, Карлес Резач, Ариедо Брайда нарыг шинээр томилсон байна<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/new-football-area-technical-commission-presented|title=New Football Area Technical Commission presented|publisher=FCBarcelona.com|date=12 February 2015}}</ref>. Барселона клуб 2014-2015 оны улиралд гайхалтай байж Ла Лиг, Эзэн хааны цом, Аваргуудын лиг гэсэн гурван томоохон цомыг хүртэж энэ амжилтыг давтсан Европын анхны баг болжээ<ref name="second treble">[http://www.espnfc.com/blog/the-match/60/post/2479474/johan-cruyffs-influence-barcelona-win-champions-league "Johan Cruyff's influence endures as Barcelona complete the 'double-treble"]. ESPN. Retrieved 8 June 2015</ref>. 2014 оны тавдугаар сарын 17-ны өдөр Атлетико Мадридыг хожсоноор Барселоначууд 23 дахь удаагаа Лигийн аварга болов<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|title=Barcelona are La Liga Champions|publisher=FCBarcelona.com|date=17 May 2015|accessdate=17 May 2015|archive-date=19 Тавдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519225125/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/title-league-champions-fcbarcelona-atletico-madrid-2014-15|url-status=dead}}</ref>. Ингэснээр сүүлийн 10 жилийн хугацаанд долоо дахь удаагаа аварга болсон юм. 2014 оны тавдугаар сарын 30-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод Баскийн нэр төр гэгдэх Атлетик Бильбаог хожсон<ref>{{cite web |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/match-archive/2014-2015/copa-del-rey/final/athletic-club_fc-barcelona|title=Barca won 27th title of Copa Del Rey|publisher=FCBarcelona.com |date=30 May 2015 |accessdate=30 May 2015}}</ref> бол ердөө сар хүрэхгүй хугацааны дараа Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод Италийн Ювентусыг 3-1 онооны харьцаагаар буулган авч түүхэндээ тав дахь удаагаа дэлдэн чихтийг өргөсөн юм<ref>{{cite web|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/11652515/Champions-League-final-Juventus-vs-Barcelona-live.html|title=Barcelona crush Juventus in Champions League final: as it happened|date=6 June 2015|work=Daily Telegraph|accessdate=8 June 2015}}</ref>. Энэ улиралд Барселона клубын довтолгооны гурвал болох Месси, Суарез, Неймар "МСН" нар 122 гоол оруулж, Испанийн хөлбөмбөгийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн билээ<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2015/jun/06/barcelona-luis-suarez-lionel-messi-juventus-champions-league-final|title=Barcelona's Luis Suárez, Leo Messi and Neymar too good for Juventus|date=6 June 2015|accessdate=1 November 2015|work=The Guardian}}</ref>. Барселона клуб 2015 оны наймдугаар сарын 11-нд Европын супер цомын тэмцээнд нутаг нэгт Севийя клубтэй учраа таарав. Тэд Севийя клубыг 5-4 онооны харьцаагаар буулган авч тус цомыг тав дахиа өргөж, тэмцээний оргил амжилтыг тогтоожээ. Энэ оныхоо 12-р сард зохиогдсон Клубуудын ДАШТ-ний шигшээ тоглолтод Аргентины Ривер Плейтийг хүлээн авч 3-0 онооны давамгайллаар ялалт байгуулж энэ цомыг гурав дахиа өргөв. Энэ нь тус тэмцээний рекорд амжилт болсон билээ. Харин тэмцээний шилдэг гурван тоглогчоор Месси, Суарез, Иниьеста нар нэрлэгдсэн юм<ref>{{cite news|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|title=Iniesta, Messi and Suárez make up Club World Cup Podium|date=20 December 2015|publisher=FCBarcelona.com|access-date=31 Тавдугаар сар 2017|archive-date=22 Арван хоёрдугаар сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222193357/http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/iniesta-messi-and-suarez-make-up-club-world-cup-podium|url-status=dead}}</ref>. Барселона клуб ийнхүү олон улсын тавцнаас нийт 20 дахь цомоо өргөж, Египетийн алдарт Аль Ахли багтай тэнцжээ. Барселона клуб 2015 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 180 гоол оруулж рекорд тогтоож олныг алмайруулав. 2016 оны нэгдүгээр сард Барселона клубд тавьсан наймааны хориг цуцлагдав. Тэд багийнхаа бүх гишүүдтэй гэрээгээ сунгаж, Алекс Видал болон Арда Туран нарыг эгнээндээ нэгтгэжээ. Тэрээр хоёрдугаар сарын 10-ны өдөр Эзэн хааны цомын тэмцээний шигшээ тоглолтод шалгаран клубын дээд амжилтыг тогтоов. Мөн тэрээр 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй гэсэн амжилтаар өмнөх дасгалжуулагч Гуардиологын рекордыг эвджээ. Тэд лигийн тоглолтын хүрээн Райо Валлекано клубыг 5-1 онооны харьцаагаар хожиж хожигдоогүй цуврал нь 34 болов. Энэ нь заналт өрсөлдөгч Реал Мадридыг гүйцэж түрүүлэхэд хангалттай байлаа. Нийтдээ Барселона клубын хожигдоогүй цуврал 39 болсон бөгөөд тэднийг мөнхийн өрсөлдөгчид нь болох Раел Мадрид дөрөвдүгээр сарын 2-ны өдөр 2-1-ээр хожиж, гайхалтай цувралыг эцэс болгожээ<ref>{{Cite news|url=http://www.thenational.ae/sport/primera-liga/cristiano-ronaldo-fires-late-winner-as-real-madrid-end-barcelonas-39-match-unbeaten-run|title=Cristiano Ronaldo fires late winner as Real Madrid end Barcelona's 39 match unbeaten run|date=3 April 2016|work=The National}}</ref>. 2016 оны тавдугаар сарын 14-ний өдөр Ла Лигийн тоглолтын хүрээнд Гранада клубыг 3-0 онооны харьцаагаар хжиж сүүлийн найман улиралд зургаа дахь удаагаа лигийн аварга болов<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/football/2016/05/13/barcelona-and-real-madrid-la-liga-final-day-live/|title=14 May 2016|work=The Telegraph}}</ref>. 2017 оны гуравдугаар сарын 8-ны өдөр Барселоноа клуб Аваргуудын лигийн түүхэнд бас нэгэн түүх бичиглэн үлдээсэн юм. Тэд Аваргуудын лигийн хасагдах шатны тоглолтод Францын Парис Сен Жермейнтэй учраа таарч эхний тоглолтод 4-0 онооны зөрүүгээр хожигдоод байлаа. Гэвч тэд гэртээ хийсэн хариу тоглолтод 6-1 оноогоор хожиж, нийлбэр тоглолтын дүн 6-5 болсноор дараагийн шатанд шалгарсан билээ.<ref>{{Cite web|url=http://www.espn.co.uk/football/report?gameId=469090|title=Barcelona vs. Paris Saint-Germain – Football Match Report – March 8, 2017 – ESPN|website=ESPN.com|access-date=2017-03-15}}</ref> 2016-2017 оны улиралд Ла Лигийн аварын титмийг Реал Мадридад алдсан Барселона клуб Аваргуудын лигийн хагас шигшээ шатнаас Ювентус клубт хожигдон тэмцээнээ дуусгав. Улмаар Луйз Энрике гэрээгээ сунгахгүй гэж мэдэгдсэнээр Барселона клубын шинэхэн дасгалжуулагчаар Эрнесто Вальвердэ тодорсон. 2017-18 оны улиралд Ла Лигийн түрүүг хүртсэн бөгөөд тус улиралд 43 тоглолт дараалан хожигдоогүй шинэ дээд амжилтийг Ла Лигт тогтоосон байна. Аваргуудын лигийн хагас шигшээд Ливерпүүлийг талбай дээрээ 3-0 зөрүүгээр хожсон боловч Энфилд цэнгэлдэхэд болсон хариу тоглолт 4-0 зөрүүгээр хожигдож тэмцээнээ дуусгажээ. 2020 оны 1 сард Испаний супер цомын шигшээд Атлетико Мадрид багт хожигдсоны дараачаар Эрнесто Валверде үүрэгт ажлаа өгсөн бөгөөд Чики Сетиен багийн дасгалжуулагч болсон байна. Улирлын сүүлийн тоглолтоо 2020 оны 8-р сард хийж Байерн Мьюнхэн багт 8-2 зөрүүгээр хожигдсоны дараачаар 12 жилд анх удаа цомгүй улирлыг дуусгасан Сетиен болон багийн спортын захирал Эрик Абидал нар үүрэгт ажлаа өгч оронд нь Барселона клубт өмнө нь тоглож байсан Рональд Куман томилогдсон. 2020 оны 10-р сарын 27-нд багийн хөгжөөн дэмжигчид, тамирчдын эсэргүүцэлтэй тулгарсан ерөнхийлөгч Бартемеу ажлаасаа чөлөөлөгдсөн бөгөөд 2021 оны 3 сард өмнөх ерөнхийлөгч Хуан Лапорта дахин сонгогджээ. Рональд Куман багтайгаа хамт анхны цомоо 2021 оны 4 сард Эзэн хааны цомын шигшээд Атлетик багийг 4-0 зөрүүгээр хожиж өргөсөн байна. 2021 оны 8 сарын 5-нд Лионель Месси багийн санхүүгийн асуудлын улмаас багтайгаа шинэчилсэн гэрээг хийх боломжгүй болсоныг зарласан бөгөөд 18 жилийн дараачаар Месси багаа орхиж ПСЖ клубтэй нэгдсэн байна. == Хөгжөөн дэмжигчид== [[File:Tifo at Camp Nou.jpg|thumb|Камп Ноу дахь хөгжөөн дэмжигчид]] Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчдийг "куле" гэж нэрлэдэг. Каталон хэлээр кул гэдэг нь "илжиг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Гэхдээ энэ дэмжигчдээ илжиг гэж доромжилж байгаа хэрэг биш бөгөөд нэг зүйлийн төлөө тууштай зүтгэдэг хүнийг ингэж нэрлэдэг ажээ. Клубын хамгийн анхны цэнгэлдэх болох Камп де ла Индустриад байхад энэ нэршил үүссэн гэх мэдээ бий. Испанийн улсын нийт хүн амын 25 хувь нь Барселона клубыг дэмждэг гэсэн судалгаа байдаг<ref>{{cite web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |title=Ficha Técnica | publisher=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |date = May 2007|accessdate=8 August 2010|language=Spanish}}</ref>. Мөн европын таван хүн тутмын нэг нь Барселона клубыг ямар нэг байдлаар хөгжөөн дэмждэг байна. Клубын гишүүнчлэлтэй албан ёсны хөгжөөн дэмжигчид 2003-2004 оны улиралд 100,000 байсан бол 2009 оны есдүгээр сард энэ тоо 170,000 мянга болж огцом өсчээ<ref name=socis>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |title=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |publisher=SPORT.es |language=Spanish |date=19 September 2009 |first=Víctor |last=Aznar |accessdate=8 August 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |archivedate=14 March 2012 |df= }}</ref>. Энэ нь тухайн үед багийг удирдаж байсан Хоан Лапортагын маркетингийн стратеги Роналдиньо дээр түшиглэсэн ПиАр төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжсэний нэг илрэл юм<ref>Fisk, Peter. pp. 201–202.</ref><ref>Brott, Steffen. p. 77.</ref>. 2015 оны байдлаар тус клубт 1,267 хүн нэмж бүртгүүлжээ. Дэлхий даяар Барселона клубыг дэмждэг фен клубуудын холбоо ч байгуулагдаад байна. Сүүлийн жилүүдэд дэлхийн нийтийн голлох хэрэглээ болоод байгаа нийгмийн сүлжээний цахим хуудаст хамгийн алдартай баг нь Барса юм. 2017 оны дөрөвдүгээр сарын байдлаар тэдний фейсбүүк хуудсыг 100 сая хүн дагажээ<ref name="Social media"/><ref>{{cite web|url=https://www.facebook.com/fcbarcelona?fref=ts|title=FC Barcelona|accessdate=1 April 2017}}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://fanpagelist.com/category/top_users/view/list/sort/fans/page1 |wayback=20150209081114 |text="Top 100 Facebook Fan Pages" |archiv-bot=2024-12-18 21:56:47 InternetArchiveBot }}. Fanpagelist.com. Retrieved 24 October 2014</ref>. Каталоны нэр төр болсон энэ багийг дэлхийн олон алдартнууд хөгжөөн дэмждэг. Эднээс хамгийн онцлууштай нь Ромын пап II Йоан Павел амьд сэрүүндээ клубыг дэмждэг байсан юм. Түүнчлэн Барселона клубын УЗ-ын хүндэт гишүүнээр Испанийн ерөнхий сайд асан Хосе Луйз Родригез Запатерог өргөмжилжээ. Барселона клубын цэнгэлдэх улирлын туршид дундаж дүүргэлтээрээ улсдаа тэргүүлдэг бөгөөд европ тивд тэдний урд зөвхөн Боруссиа Дортмунд л бичигддэг юм<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |title=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |work=[[ESPNsoccernet]] }}</ref><ref>{{cite web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |title=Camp Nou: Average attendance 79,390 &#124; FCBarcelona.cat |publisher=Arxiu.fcbarcelona.cat |date=17 May 2011 |accessdate=29 November 2012 |archive-date=8 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |url-status=dead }}</ref>. == Мөнхийн өрсөлдөгчид == === "Эль Класико" === [[File:Forcejeo Real Madrid - FC Barcelona.jpg|thumb|230px|2009 онд "Эль Класико"-д талбайд нь Реал Мадридыг 6-2 онооны харьцаагаар хожив]] Ла Лига болон үндэсний хэмжээнд хамгийн хүчтэйд тооцогдох Барселона болон Реал Мадридын хоорондох өрсөлдөөнийг "Эль Класико" хэмээн хүндэтгэн нэрлэдэг. Энэ өрсөлдөөн нэг талаа хүчирхэг багуудын тулаан мэт боловч нөгөө талаараа Кастиль болон Каталон үндэстнүүдийн хоорондох тулаан юм. Түүхийн урт хугацааны туршид дайн самуунтай байсан дээрх хоёр үндэстэн энх цагт спортын тавцанд ийнхүү өрсөлдөж байгаа нь энэ. Испанийн иргэний дайны жилүүдэд энэ хоёр багийн өрсөлдөөнд улстөрийн элдэв бүлэглэлүүд хөндлөнгөөс оролцож, Барселона клубыг хүчээр дардаг байлаа<ref>Ghemawat, Pankaj. p. 2.</ref>. Испанийг 1923-1930 оны үед дарангуйлж байсан Мигель Примо де Риверагын үед ч, 1939-1975 оны хооронд дарангуйлж байсан Франциско Франкогын үед ч Реал Мадридыг илтэд дэмждэг байжээ. Тэд Үндэсний үзэл гэгчийг бий болгож, энэ үзлийн гол баатраар Реал Мадридыг нэрлэж байлаа. Тиймдээ ч засгийн эрхэнд гарсан дарангуйлагчид Каталон үндэстний хэл, соёл, далбаа, сүлд тэмдэгийг хориглож байсан юм<ref>Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.</ref><ref>{{Cite news|author=Phil Ball |url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/21/championsleague.sport |title=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|work=The Guardian|publisher=Guardian News and Media |date= 21 April 2002|accessdate=13 March 2010 | location=London}}</ref>. Гэвч дарангуйлах тусам Барселона клубын дэмжигчид улам идэвхжиж, спортын өрсөлдөөн ч улам бадарч байлаа. Тиймээс "Бусад багуудаас илүү" (Mes que un club) гэх үг гарчээ. Каталончуудын талд зогсч, тэдний үзэл санаа, хүсэл тэмүүлэл, тусгаар тогтнох хүслийг хамгаалж ирсэн зохиолч Мануэль Вазкез Монтальбан Франкогын дарангуйллын эсрэг хүчтэй тэмцдэг байлаа. Багийн удирдлагууд түүний хөдөлмөр зүтгэлийг өндрөөр үнэлж удаа дараагийн шагнал өгч байсан гэдэг. 1950-иад онд Альфредо Ди Стефаног Барселонад ирнэ гэж шуугиж байсан ч тэр эцсийн мөчид Реал Мадридыг сонгов<ref>Burns, Jimmy. pp. 31–34.</ref> . Энэ нь хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам хурцалж байсан юм. Хэдийгээр түүнийг зодож, дарамталж Реалын бүрэлдэхүүнд элсүүлсэн гэдэг ч өнөө хүртэл энэ нь нотлогдоогүй байна. Ди Стефано өөрөө ч энэ асуудалд тодорхой байр суурь илэрхийлж байгаагүй юм. 1960-аад оны үед Европын цомын хасагдах шатанд хоёр ч удаа таархад хоёуланд нь Барселона ялагдав. Энэ хоёр тоглолтод шүүгч маш олон удаагийн алдаа гаргаж, улмаар Реал Мадрид ялалт байгуулсан юм<ref name="ellis">{{cite web|url=http://elpais.com/diario/2002/04/23/deportes/1019512813_850215.html |title=De Mr. Ellis a Mr. Leafe |publisher=El País |date=23 April 2002 |accessdate=21 May 2017 |author=Narrillos, Martín|language=spanish}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2010/apr/09/joy-of-six-el-clasico |title=The Joy of Six: Real Madrid v Barcelona El Clásico classics |publisher=Guardian |date=9 April 2010 |accessdate=4 February 2015}}</ref>. 2002 онд хоёр багийн хооронд болсон тулааныг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд зууны тулаан хэмээн цоллож байлаа. Энэ тулаанд Реал Мадрид хожсон юм. Дэлхий даяар энэ тоглолтыг 500 сая хүн үзжээ<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7773773.stm |title=Real win Champions League showdown |publisher=BBC News |date=11 December 2008 |accessdate=21 August 2010}}</ref>. === Барселон хотын дерби === [[File:FC Barcelona vs RCD Espanyol (2005-06) (36) (142175725).jpg|thumb|2005-2006 оны улиралд болсон Барселоны дерби. Хөгжөөн дэмжигчид Каталоны далбааг мандуулж байна]] Орон нутгийн хувьд Барсагын мөнхийн өрсөлдөгч нь Эспаньол байсаар ирсэн. Эспаньолын тухайтад хөгжөөн дэмжигчид болоод багийн дотоод соёл, уур амьсгал нь үндэсний үзэл нэвт шингэсэн Барселона багийг дайснаа хэмээн үздэг уламжлалтай. Тэд багийнхаан гишүүдийг зөвхөн каталон үндэстнүүдээр бүрдүүлдэг бөгөөд өөр үндэстний, өөр улсын тамирчид болон ажилчдыг ажилд авдаггүй<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87"/>. Эспаньол багийн цэнгэлдэх Барселона хотын Сарриа дүүрэгт оршдог<ref>{{cite web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |title=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |language=Spanish|publisher=Hemeroteca Lavanguardia|accessdate=13 March 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |title=History of Espanyol |publisher=RCD Espanyol |accessdate=13 March 2010 |archive-date=28 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |url-status=dead }}</ref>. Каталон үндэстнүүдийн тусгаар тогтнолын төлөө Барселона клубын дэмжигчид дуу хоолойгоо өргөдөг бол Эспаньол бол төвийг сахисан аядуу уур амьсгалтай яг эсрэг дүр төрх нь. 1960-1970-аад оны үеийн Барселон хот дөнгөж хөгжил цэцэглэлтийнхээ замд байсан бол Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид ядуу тарчиг хүмүүс байлаа. Харин Эспаньолын хөгжөөн дэмжигчид дундаж давхаргын цэргийн офицер, цагдаа, олон нийтийн ажилчид байдаг байлаа. Зарим тохиолдол фашист хөдөлгөөнд нэгдсэн хүмүүс ч Эспаньолыг дэмжиж байсан гэдэг. Эспаньолыг дэмжигч талынхан 1918 онд тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд нэгдэлгүй, Испанийн нэг хэсэг байхыг дэмжиж байлаа<ref name="Ball, Phil. pp. 86-87">Ball, Phil. pp. 86–87.</ref>. Хожим нь иргэний дэгдэхэд Эспаньолыг дэмжигчид фалангист фашист хөдөлгөөнийхөнд элсэн фронтод дайтаж байсан юм. Чухамдаа энэ ялгамжит байдал, тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний талаарх үзэл бодол, зорилго нь Барселон хотын дербиг улам амттай болгодог билээ. Түүхийн хуудас хоёр талд хангалттай их байгаа ч Ла Лига дахь хоёр багийн өрсөлдөөн дэндүү хүч тэнцвэргүй, Барселона клубын давамгайлал дор өрнөж иржээ. Эспаньол клуб Ла Лигад өнгөрөөсөн 81 улирлынхаа туршид зөвхөн нэгд нь л Барселона клубын дээр бичигдэж байсан гэдэг. Барселона клуб 1933, 1947, 1964, 1975, 1992, 2016 онд зургаан удаа 5-0 гэсэн онооны зөрүүгээр ялж байлаа. Харин Эспаньолчууд 1951 онд л 6-0 оноогоор ялж байжээ. Барселона клуб 2008-2009 улиралд Испанидаа гурван цом хүртэж байх жилд Эспаньолчууд 2-1 онооны харьцаагаар хожиж байв. Энэ улиралд тэднийг талбайд нь ялсан цорын ганц баг нь Эспаньол болж байлаа<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |archive-url=https://archive.is/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html |dead-url=yes |archive-date=31 July 2012 |title=Matchday 24 |publisher=FC Barcelona |accessdate=13 March 2010 }}</ref>. === Милануудын эсрэг... === [[File:Milan_-_Barca_2006.jpg|thumb|Миланы Сан Сиро цэнгэлдэх хүрээлэнд 2005-2006 оны Аваргуудын лигийн үеэр учраа таарахад Барселона клубын ультрануу багаа дэмжиж байгаа нь]] Европын тавцанд Барселона клубтэй өрсөлдөөн өрнүүлдэг баг бол Италийн Милан клуб юм<ref>{{cite news|title=Puyol relishing Milan return as Barça renew rivalry|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1908401.html|publisher=UEFA|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Barça 'Ghostbusters' prepare to face old foes|url=http://www.marca.com/2012/12/20/en/football/barcelona/1356027638.html|publisher=Marca|date=20 December 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça-Milan es el clásico de la Champions|url=http://www.mundodeportivo.com/20130312/champions-league/barcelona-milan/clasico-champions-league_54368282396.html|publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=Milan-Barça, matches de légende(s)|url=http://fr.m.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|publisher=FIFA (French)|date=21 October 2013|access-date=2 Зургадугаар сар 2017|archive-date=4 Наймдугаар сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804055346/http://fr.fifa.com/news/y=2013/m=10/news=milan-barca-matches-legende-2201309.html|url-status=dead}}</ref>. Энэ хоёр баг хоорондоо 19 удаа учраа таарч байсан түүхтэй. Энэ хоёр баг Аваргуудын лиг болон орон нутгийн лигид гайхалтай амжилт, арвин түүхтэй гэдгээрээ хоёр багийн өрсөлдөөнийг улам сонирхолтой болгодог. Хоёр багийн амжилт авсан цом шагналыг энд дурдах нь илүүц биз. Барселона болон Милан клубууд хоорондоо учраа таарахад Барсачууд найман удаа ялж, таван удаа ялагджээ. Энэ хоёр багийн гайхалтай өрсөлдөөний түүх 1959-1960 оны улиралд Европын цомын тэмцээнээс эхэлжээ. Тухайн үед Барсачууд хоёр тоглолтын нийлбэр дүнгээр 7-1 онооны харьцаагаар ялалт байгуулсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Milan – FC Barcelona: Did you know...|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/milan-fc-barcelona-did-you-know|publisher=FCBarcelona|date=22 October 2013}}</ref>. Йохан Кройффын "Мөрөөдлийн баг" 1994 оны Аваргуудын лигийн шигшээд нэг ч хожигдолгүй шалгарахад, Милан клуб 4-0 онооны харьцаагаар ялж, цом өргөж байлаа<ref>{{cite news|title=Milan find perfect pitch in dream final|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1993/matches/round=57/match=51078/postmatch/report/index.html|publisher=UEFA|date=18 May 1994}}</ref><ref>{{cite news|title=Rewind to 1994: Milan down the Dream Team|url=http://www.espnfc.com/story/1041170/rewind-to-1994-milan-down-the-dream-team|publisher=ESPN FC|date=29 March 2012}}</ref>. Харин 2013 оны Аваргуудын лигийн хасагдах шатны эхний тоглолтод 2-0 онооны харьцаагаар ялагдсан ч, хариу тоглолтод 4-0 онооны харьцаагаар хожиж, томоохон эргэн эрэлт хийж байсан түүхтэй<ref>{{cite news|title=Lionel Messi inspires brilliant comeback against AC Milan to confirm 'Barca are back!': Spanish paper reaction|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9926762/Lionel-Messi-inspires-brilliant-comeback-against-AC-Milan-to-confirm-Barca-are-back-Spanish-paper-reaction.html|publisher=The Telegraph|date=13 March 2013}}</ref><ref>{{cite news|title=El Barça de Messi venga al de Cruyff|url=http://deportes.elpais.com/deportes/2013/03/11/champions/1363019461_534871.html|publisher=El País (Spanish)|date=12 March 2013}}</ref>. == Эзэмшил, санхүү == Испанийн хөлбөмбөгийн холбоонд бүртгүүлсэн Реал Мадрид, Атлетик Бильбао, Осасуна, Барселона клубууд төрийн бус байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлсэн байдаг. Гэхдээ олон нийтэд үйлчлэх байгууллага хэлбэрээр бүртгүүлж байжээ. Барселона клубын албан ёсны гишүүнчлэлийг "социс" гэдэг бөгөөд клубын хамгийн хүчтэй зөвлөл юм. 2016 оны байдлаар 140,000 социс бүртгэгджээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/detail/article/fc-barcelona-and-leo-messi-headline-globe-soccer-awards-2015|title=FC Barcelona and Leo Messi headline Globe Soccer Awards 2015|publisher=FCBarcelona|date=27 December 2015}}</ref>. Санхүүгийн алдарт "Форбес" сэтгүүлийн 2010 оны үнэлгээгээр Барселона клубыг 752 сая еврогоор үнэлжээ. Барсагын урд Манчестер Юнайтед, Реал Мадрид, Арсенал клубууд л бичигдсэн байна. Харин 2014 онд Форбесийн үнэлгээ 3.2 тэрбум ам.доллар болж өсчээ<ref name="Deloitte"/><ref name="Forbes 2014">{{cite web|title=The World's 50 Most Valuable Sports Teams 2014|url=http://www.forbes.com/pictures/mli45ejlgl/2-barcelona/|website=Forbes.com}}</ref>. == Клубийн онцгой амжилтууд == [[File:Leo Messi (cropped).jpg|thumb|170px|left|Клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч Лионель Месси]] [[File:Xavi Joan Gamper 2008.jpg|thumb|230px|Барселонагын төлөө хамгийн олон тоглолтод оролцсон Шави]] Барселона клубийн нэрийн өмнөөс бүх тоглолтыг оролцуулаад 767 тоглолтод оролцсон Шави хамгийн олон тоглолтод оролцсон тамирчин. Мөн түүнчлэн Ла Лигийн 505 тоглолтод оролцсон нь бас л рекорд амжилт болжээ. Хөлбөмбөгийн шинэ цагийн домог Лионель Месси одоогийн байдлаар бүх тоглолтыг оролцуулаад 539 гоол оруулаад байна. Гэвч албан ёсны тэмцээнд тэрээр 507 гоол оруулжээ. Энэ нь 87 жилийн туршид эвдэгдээгүй Паулиньо Алкантарагын амжилтыг эвдсэн үзүүлэлт болсон юм. Л.Месси мөн Европын тавцанд 97, Олон улсын тавцанд 102 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоожээ. Түүнээс гадна Ла Лигийн түүхэнд 349 гоол оруулж, дээд амжилт тогтоогоод байна. Барселона клубын өөр гурван тамирчин Ла Лигт 100-аас дээш гоол оруулсан байдаг. Чесар (190), Лашло Кубала (131), Самуэль Это (108) нар Ла Лигийн түүхэнд бичигдсэн гурван тоглогч юм. Хосеп Самитиерын тухайд Эзэн хааны цомын тэмцээнд Барселона клубын нэрийн өмнөөс 65 гоол оруулжээ. Ла Лигийн түүхэнд нэг тоглолтод хамгийн олон гоол оруулсан тоглогч бол Лашло Кубала юм. Тэрээр 1952 оны Ла Лигийн улиралд Спортинг де Гихоны эсрэг долоон гоол оруулжээ<ref>{{cite web|url=http://www.espnfc.com/story/967644/rewind-to-1961-ladislao-kubalas-legacy-at-barcelona|title=Kubala's legacy at Barcelona|work=ESPN FC|date=3 October 2011}}</ref>. Харин Аваргуудын лигийн тоглолтод Лионель Месси Байер Леверкузений эсрэг таван гоол оруулж, европын тавцанд рекорд тогтоосон юм. Шилдэг хаалгачид олгодог Заморагын цомыг Антони Рамаллетс, Виктор Валдес нар тус бүр 20 удаа хүртэж багийн дээд амжилт тогтоожээ. Ла Лигийн түүхэнд хамгийн цөөхөн буюу 0.832 гоол алдаж байсан нь Испанийн томоохон амжилт болсон юм<ref>{{cite web|url=http://www.cihefe.es/cuadernosdefutbol/2014/12/guardametas-de-primera-1928-2014/|title=Guardametas de Primera (1928–2014)|publisher=CIHEFE}}</ref>. Мөн тэрээр бүх тоглолтод 896 минутын туршид хаалгандаа гоол алдалгүй өвөрмөц нэгэн амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/victor-valdes-sets-unbeaten-record-at-896-minutes |title=Víctor Valdés sets unbeaten record at 896 minutes |publisher=FCBarcelona|date=6 November 2011}}</ref>. Ла Лигийн түүхэнд Клаудио Браво 754 минутын туршид хаалгаа хуурай манаж өвөрмөц амжилт тогтоосон юм<ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/claudio-bravo-recupera-imbatibilidad-3789378|title=Claudio Bravo recovers his unbeaten record|publisher=Sport (Spanish)|date=20 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/claudio-bravo-close-to-claiming-zamora-trophy |title=Claudio Bravo close to claiming Zamora Trophy|publisher=FCBarcelona|date=19 May 2015}}</ref>. Жек Грийнуэлл 9 жил Барселонаг дасгалжуулж, хамгийн удаан хугацаанд тус клубийг удирдсан дасгалжуулагч болжээ. Харин хамгийн амжилтттай дасгалжуулагч бол дөрвөн жилд 14 цом хүртсэн Пеп Гуардиола юм. Харин Барселона клубийн нэрийн өмнөөс хамгийн олон цом хүртсэн тамирчид бол Андрес Иниьеста, Месси нар 30 цом хүртэж амжилт тогтоожээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-and-iniesta-top-xavis-25-titles |title=Messi and Iniesta top Xavi's 25 titles|publisher=FCBarcelona|date=21 December 2015}}</ref>. Бареслона клубийн "Камп Ноу" цэнгэлдэх нь Европын хамгийн том цэнгэлдэх юм. Энэ цэнгэлдэхэд 1986 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр Аваргуудын лигийн шөвгийн наймд Ювентусын эсрэг хийсэн тоглолтыг 120,000 мянган хүн үзэж дээд амжилт тогтоосон юм<ref name=teamrecords>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |title=FC Barcelona team records |publisher=FC Barcelona |date=2 June 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130127205655/http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-team-records |archivedate=27 January 2013 |df=dmy }}</ref>. Камп Ноу цэнгэлдэхийг 1990 оноос хойш өөрчлөн шинэчилж, одоогийн байдлаар 99,354 хүний багтаамжтай болсон байна. Испанийн хөлбөмбөгийн түүхэнд нэг улиралд таван цом хүртсэн анхны багаар Барселона тодорчээ. Тэд 1951-1952 оны улиралд таван цом хүртэж байсан юм<ref>{{cite web|url=http://www.mundodeportivo.com/futbol/mundial-de-clubes/20151219/30921299603/el-barca-de-les-cinc-copes-iii.html |title=El Barça de les Cinc Copes (III) |publisher=Mundo Deportivo (Spanish)|date=19 December 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sport.es/es/noticias/libros-fc-barcelona/basora-mite-les-cinc-copes-4810178 |title=Basora, the legend of the five cups |publisher=Sport (Spanish)|date=14 January 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://as.com/futbol/2014/11/01/primera/1414833365_741941.html |title=Murió Biosca, the captain of ‘Barça of the Five Cups’ |publisher=AS (Spanish)|date=1 November 2014}}</ref>. 2009 оны 12-р сарын 18-ны өдөр Дэлхийн клубуудын АШТ-нд ялалт байгуулснаар Барселона клуб календарийн нэг жилд зургаан цом хүртэж гайхалтай амжилт үзүүлсэн юм<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/news/11946/9872086/treble-winners-barcelonas-2015-team-emulate-the-super-seven |title=Treble winners: Barcelona's 2015 team emulate the super seven |publisher=Sky Sports|date=6 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html |title=Kings, queens and a young prince |publisher=FIFA|date=23 December 2009|accessdate=23 March 2010}}</ref>. 2014 оны долоодугаар сард Луйз Суарезтай 75 сая фунт, Неймартай 83 сая фунтийн гэрээ байгуулснаар нэг жилд хамгийн өндөр үнийн дүнгээр гэрээ байгуулсан рекорд тогтоожээ. Барселона клуб 2016 онд бүх тэмцээнийг оролцуулаад 39 тэмцээнд ялагдал гээчийг амсаагүй байна. Энэ нь клубын дээд амжилт юм. == Багийн бэлгэдэл, өнгө == [[File:Fc_barcelona_1st_badge_1899.png|thumb|right|Барселона клубын анхны бэлгэдэл]] Барселона клуб хамгийн анхны дугуй бамбайн дотор ромбон хэлбэртэй дүрс байрлуулж, дээр нь Арагоны титмийг байруулжээ. Титэмний дээр Жеймс хааны сарьсан багваахайг дүрсэлсэн байна. Уг ромбо дүрсний хоёр талд далдуу болон лаврын навч дүрсэлсэн байдаг юм. 1910 онд багийн тамирчин, ажиллагсад, гишүүдийн дунд бэлгэдэл зохиох уралдаан зарлаж Карлес Комамала түрүүлжээ. Энэ бэлгэдэл одоо ч хэлбэр дүрсээ алдалгүй өнөөг хүрсэн юм. Комамала нь Каталоны далбаа, Жоржийн загалмай, багийн өнгө зэргийг бэлгэдэлд дүрсэлжээ. Одоогийн хөх, улаан өнгийн өмсгөлийг 1900 онд Хиспаниа багийн эсрэг өмсчээ<ref>Ball, Phil p. 90.</ref>. Хөх, улаан өнгө хэрхэн багийн үндсэн өнөг болсон талаар олон янзын домог бий. Барселона клубын анхны ерөнхийлөгчийн хүү Артур Уитти багийн өмсгөл хийх санаагаа Мерчант Тейлорын сургуулийн багийн өмсгөлөөс санаа авчээ. Тухайн үед тус сургуулийн баг хөх, улаан өнгийн өмсгөлтэй байсан гэдэг. Бас өөр нэг домог байдаг нь багийг үндэслэгч Хоан Гампер өөрийн төрсөн нутгийн Базел клубын өмсгөлийг бага зэрэг өөрчлөөд Барселона клубын өмсгөл болсон гэдэг домог. Одоо энэ домгийг Барселона клубын хөгжөөн дэмжигчид бараг хүлээн зөвшөөрчээ. Харин багийн хоёрдугаар өмсгөл болох шар, улбар шар өнгийг Каталоны төрийн далбаанаас сэдэвлэн сонгосон байдаг. === Өмсгөл үйлдвэрлэгч, өмсгөлийн ивээн тэтгэгч === Барселона клуб 2011-2012 оны улирал хүртэл өмсгөлийнхөө урд ямар нэгэн компанийн лого, дүрс тэмдэг тавьж байсангүй. Барселона клуб сайн санааны зорилгоор 2006 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр НҮБ-ын Хүүхдийг ивээх сантай таван жилийн гэрээ байгуулж, лого, дүрсийг нь урдаа тавьж байхаар тохирчээ. Гэвч тэд ямар нэгэн төлбөр аваагүй бөгөөд Барселона клубын зүгээс жилд 1.5 сая евро хандивлаж байх гэрээ байгуулсан юм. Ашгийн төлөө өмсгөлөө худалдаж байгаагүй тус клуб 2011-2012 оны улирлаас эхлэн "Катарын сан"-тай таван жилийн 150 сая еврогын гэрээ байгуулснаар өмсгөлийн урд нь "Катарын сан" бичиглэл байх болсон юм. Гэвч гэрээгээ гурван улирлын дараа дуусгаж Катарын агаарын тээвэртэй зургаан жилийн гэрээ байгуулжээ. Катарын сангийн лого оймс болон бэлтгэлийн өмсгөл дээр байршил болсон юм. Катарын агаарын тээвэр компани 2016 онд гэрээгээ дахин нэг жилээр сунгажээ. 2017 оноос эхлэн Ракутен компани багийн өмсгөлийг ивээн тэтгэх болсон. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Хугацаа !Өмсгөл үйлдвэрлэгч !Өмсгөлийн хамтрагч |- | 1982–1992 | | Meyba | rowspan=3|— |- | 1992–1998 | | Kappa |- | 1998–2006 | rowspan="7" | Nike |- | 2006–2011 | | UNICEF |- | 2011–2013 | | Qatar Foundation / UNICEF |- | 2013–2014 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF |- | 2014–2017 | | Qatar Airways / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2017–2022 | | Rakuten / [[Intel]] / UNICEF / Beko |- |2022- |Spotify / UNHCR / AMBILIGHT TV |} == Цэнгэлдэх хүрээлэн == Барселона клубын анхны албан ёсны цэнгэлдэх хүрээлэн бол Камп де ла Индустриа юм. Тухайн үед цэнгэлдэх хүрээлэн 6,000 хүний багтаамжтай байлаа. Өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдэж байгаа хөгжөөн дэмжигчдээс шалтгаалан энэ цэнгэлдэх хүрээлэнд удаагүй билээ<ref>{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |archive-url=https://archive.is/20120804055554/http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html |dead-url=yes |archive-date=4 August 2012 |publisher=FC Barcelona |title=Cent anys del camp de la Indústria |accessdate=11 September 2010 |date=14 March 2009 |author=Santacana, Carles |language=Catalan }}</ref>. 1922 онд Барселоначууд 20,000 хүний багтаамжтай Камп де Лс Кортс цэнгэлдэхэд шилжсэн юм. Тухайн үед багийн удирдлагууд банкнаас мөнгө зээлж энэхүү цэнгэлдэхийг бариулж байжээ. Хөгжөөн дэмжигчид нь нэмэгдэж байснаас шалтгаалан 1944 онд урд талын эгнээ, 1946 онд өмнөд хэсэг, 1950 онд хойд хэсгийг өргөтгөн шинэчилсэн бөгөөд 1950 оны сүүлээр 60,000 хүний багтаамжтай болсон юм<ref name="fcbarcelona6">{{cite web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |archive-url=https://archive.is/20120801083203/http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html |dead-url=yes |archive-date=1 August 2012 |title=Brief history of Camp Nou |publisher=FC Barcelona |accessdate=30 July 2010 }}</ref>. Хэдийгээр чадлынхаа хэрээр нэмж засварлаж байсан ч багийн удирдлагууд шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн барих төсөл эхлүүлсэн гэдгээ 1952 онд олон нийтэд зарласан юм. Улмаар шинэ цэнгэлдэхийн төсөл 1954 оны гуравдугаар сарын 28-ны өдөр эхэлжээ. Цэнгэлдэхийн шав тавих ёслолд Барселон хотын захирагч Филипе Аседо Коунга, Барселон хотын сүмийн хамба Грегорио Модрего нар оролцож байсан гэдэг. Барилгын ажил гурван жил үргэлжилсэний эцэст 1957 оны есдүгээр сарын 24-ний өдөр албан ёсоор дуусчээ. Барилгын ажилд нийтдээ 288 сая песета зарцуулсан нь анхны төсвөөс 3 дахин нэмэгдсэн гэдэг. Европын хөлбөмбөгийн холбооноос шинэ дүрэм тогтоосны эцэст цэнгэлдэхийн хананы стандартыг тогтоож, тухайн үед бага зэрэг шинэчлэл хийж байлаа. 1992 онд Барселона хотод зуны олимп зохиогдоход "Камп Ноу" цэнгэлдэхийг шинээр засварласан юм. Одоогоор "Камп Ноу" цэнгэлдэх 99,354 хүний багтаамжтай бөгөөд үүгээрээ европд тэргүүлдэг билээ. Багийн өөр байгууламжууд: * '''Ciutat Esportiva Joan Gamper''' (Барселона клубын бэлтгэлийн талбай) * '''Masia-Centre de Formació Oriol Tort''' (Залуу тамирчдын байр) * '''Mini Estadi''' (Нөөц багийн цэнгэлдэх) * '''Palau Blaugrana''' (Барселона клубын спортын цогцолбор) * '''Palau Blaugrana 2''' (Барселона клубын спортын хоёрдугаар цогцолбор) * '''Pista de Gel''' (Барселона клубын хоккейн талбай) == Үзүүлсэн амжилтууд == [[File:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|2011 оны Клубуудын ДАШТ-д түрүүлсэн нь]] === Дотоодын тэмцээн === * '''Ла Лига''' : '''Түрүү (28):''' 1928-1928, 1944-1945, 1947-1948, 1948-1949, 1951-1952, 1952-1953, 1958-1959, 1959-1960, 1973-1974, 1984-1985, 1990-1991, 1991-1992, 1992-1993, 1993-1994, 1997-1998, 1998-1999, 2004-2005, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010, 2010-2011, 2012-2013, 2014-2015, 2015-2016, 2017-2018, 2018-2019, 2022-2023, 2024-2025 * ''' Эзэн хааны цом (Копа дел Рей)''' : '''Түрүү (32) – дээд амжилт:''' 1909-1910, 1911-1912, 1912-1913, 1919-1920, 1921-1922, 1924-1925, 1925-1926, 1927-1928, 1941-1942, 1950-1951, 1951-1952, 1952-1953, 1956-1957, 1958-1959, 1962-1963, 1967-1968, 1970-1971, 1977-1978, 1980-1981, 1982-1983, 1987-1988, 1989-1990, 1996-1997, 1997-1998, 2008-2009, 2011-2012, 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2020-2021, 2024-2025 * ''' Испанийн супер цом ''' : '''Түрүү (15) – дээд амжилт:''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013, 2016, 2018, 2023, 2025 * ''' Эва Дуартегийн цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1948, 1952, 1953 * ''' Лигийн цом (Копа де ла Лига) ''' : '''Түрүү (2) – дээд амжилт:''' 1982-1983, 1985-1986 === Европын тэмцээн === * ''' Европын цом / Аваргуудын лиг ''' : '''Түрүү (5):''' 1991-1992, 2005-2006, 2008-2009, 2010-2011, 2014-2015 * ''' Европын супер цом ''' : '''Түрүү (5):''' 1992, 1997, 2009, 2011, 2015 * ''' Европын цомтой багуудын цом ''' : '''Түрүү (4) – дээд амжилт:''' 1978-1979, 1981-1982, 1988-1989, 1996-1997 * ''' Хот хоорондын цом ''' : '''Түрүү (3) – дээд амжилт:''' 1955-1958, 1958-1960, 1965-1966 === Олон улсын тэмцээн === * ''' ОУХБХ Клубуудын ДАШТ ''' : '''Түрүү (3):''' 2009, 2011, 2015 == Тоглогчид == Испанийн багууд доод тал нь Европын Холбооны иргэншилтэй гурван тоглогчтой байхыг зөвшөөрдөг. Үүнээс гадна Африк, Номхон далай, Карибын тэнгисийн улсуудын тамирчдыг Котонугын гэрээний дагуу авахыг зөвшөөрдөг. === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=GER|name= Марк Андре тер Штеген}} {{Fs player|no= 2|pos=DF|nat=USA|name= Сержиньо Дэст}} {{Fs player|no= 3|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жерар Пике]]|бусад=дэд ахлагч}} {{Fs player|no= 4|pos=DF|nat=URU|name= Рональд Араухо |other= }} {{Fs player|no= 5|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхио Бускетс]]|бусад=ахлагч}} {{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=ESP|name= Рики Пуиг}} {{Fs player|no= 7|pos=FW|nat=FRA|name= Оусмань Дембэлэ|other= }} {{Fs player|no= 9|pos=FW|nat=NED|name= [[Мемфис Депай]]}} {{Fs player|no=10|pos=FW|nat=ESP|name=Ансу Фати|other= }} {{Fs player|no=11|pos=FW|nat=AUT|name=Юусуф Демир|бусад=Рапид Вена багаас зээлээр}}{{Fs player|no=12|pos=FW|nat=DEN|name= Мартин Брэйтвейт}} {{Fs player|no=13|pos=GK|nat=BRA|name= Нето}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=14|pos=MF|nat=BRA|name= Филиппэ Коутиньо |other= }} {{Fs player|no=15|pos=DF|nat=FRA|name= Клемэнт Ленглэт}} {{Fs player|no=16|pos=MF|nat=ESP|name= Пэдри}} {{Fs player|no=17|pos=FW|nat=NED|name= Луук де Ионг|бусад=Сэвилья багаас зээлээр}} {{Fs player|no=18|pos=DF|nat=ESP|name= [[Жорди Альба]]|бусад=4-р ахлагч}} {{Fs player|no=19|pos=FW|nat=ARG|name= [[Серхио Агуэро]]}} {{Fs player|no=20|pos=MF|nat=ESP|name= [[Серхи Роберто]]|бусад=3-р ахлагч}} {{Fs player|no=21|pos=MF|nat=NED|name= Френки де Ионг}} {{Fs player|no=22|pos=DF|nat=ESP|name= Оскар Мингуэза}} {{Fs player|no=23|pos=DF|nat=FRA|name= Самуэль Умтити}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=Эрик Гарсиа}}{{Fs player|no=26|nat=ESP|name=Инэки Пена|pos=GK}}{{Fs end}} === Зээлээр явагсад === {{Fs start}} {{Fs player|no= —|pos=GK|nat=ESP|name= Хорхе Карилло|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Селта баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=CMR|name= Франк Ангонг|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спортинг Ковилла баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=MF|nat=BIH|name= Миралем Пьянич|other=2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Бешикташ баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=FRA|name= [[Антуан Гризманн]]|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Атлетико Мадрид баг руу}} {{Fs mid}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=POR|name= Франциско Тринкао|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Волверхэмптон баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=BRA|name= Густаво Майяа|other= 2022 оны 12-р сарын 31 хүртэл Интернационал баг руу}} {{Fs player|no= —|pos=FW|nat=ALB|name= Рэй Манаж|other= 2022 оны 6-р сарын 30 хүртэл Спезиа баг руу}} {{Fs end}} == Багийн техникийн зөвлөл == * Ерөнхий дасгалжуулагч: Ханси Флик * Туслах дасгалжуулагч: Маркус Сорг, Тони Тапалович, Хайко Вестерманн, Арнау Бланко * Нөөцийн багийн дасгалжуулагч: Альберт Санчес * Бэлтгэлжилтийн дасгалжуулагч: Жулио Тоус, Пепе Конде, Рафа Малдонадо, Герман Фернандес * Хаалгачийн дасгалжуулагч: Хосе Рамон де ла Фуентэ * Физик эмчилгээний баг: Хавиер Элаин, Хуанхо Брау, Шави Лопез, Шави Линде, Хорди Мисайллес, Сэбас Саллас, Даниел Бенито * Эмч: Хавиер Янгуас, Рикард Пруна, Даниел Флорит * Багийн холбоо: Карлес Навал * Хөлбөмбөгийн үйл ажиллагаа эрхэлсэн захирал: Деко == Менежмент == === Удирдах зөвлөл === * Ерөнхийлөгч: Хуан Лапорта * Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч: Рафаел Юсте * Дэд ерөнхийлөгч: Эдуард Ромеу * Сангийн захирал: Ферран Оливе * УЗ-ийн нарийн бичиг: Хосеп Субелс == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|FC Barcelona|Барселона хөлбөмбөгийн баг}} * [http://www.fcbarcelona.com Албан ёсны сайт] {{DEFAULTSORT:Барселона ФЦ}} {{Барселона багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Барселона ХБК| ]] [[Ангилал:Барселоны спортын клуб]] [[Ангилал:Каталонийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1899 онд байгуулагдсан]] lqyewpmkzcwr72mfbbp6xhbz0643xe4 0 15218 865028 846537 2026-08-05T20:52:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865028 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = {{flagicon|ENG}}Манчестер Юнайтед | image = | fullname = Манчестер Юнайтед Хөлбөмбөгийн Баг<br />''Manchester United Football Club'' | nickname = Улаан чөтгөрүүд<ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/page/manchester-united |title=Manchester United Football Club |publisher=Premier League |accessdate=24 June 2010 |archive-date=6 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606075748/http://www.premierleague.com/page/manchester-united |url-status=dead }}</ref> | founded = 1878 онд ''Ньютон Хийт L&YR Хөлбөмбөгийн Баг'' (''Newton Heath L&YR F.C.'') нэртэйгээр | ground = [[Олд Траффорд]] | capacity = 75,731<ref name="sky_sports">{{cite book |last=Rollin |first=Glenda |coauthors=and Rollin, Jack |title=Sky Sports Football Yearbook 2008-2009 |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse_2008 |series=Sky Sports Football Yearbooks |year=2008 |publisher=Headline Publishing Group |location=London |isbn=978-0-7553-1820-9 |pages=[https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse_2008/page/254 254]–255 |chapter=The Clubs }}</ref> | owner = Глейзерийн гэр бүлийнхэн | chairman = {{flagicon|USA}} Жоэл Глейзер <br /> {{flagicon|USA}} Аврам Глейзер | manager = {{flagicon|GER}} Эрик Севен Хак | captain = {{flagicon|ENG}} Эшли Янг | league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] | season = 2022 23 | position = Премьер лиг, 6 | pattern_la1 = _manutd2425h | pattern_b1 = _manutd2425h | pattern_ra1 = _manutd2425h | pattern_sh1 = _manutd2425h | pattern_so1 = _manutd2425hl | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = ffffff | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _manutd2425a | pattern_b2 = _manutd2425a | pattern_ra2 = _manutd2425a | pattern_sh2 = _manutd2425a | pattern_so2 = _manutd2425al | leftarm2 = 001a67 | body2 = 001a67 | rightarm2 = 001a67 | shorts2 = 001a67 | socks2 = 001a67 | pattern_la3 = _manutd2425t | pattern_b3 = _manutd2425t | pattern_ra3 = _manutd2425t | pattern_sh3 = _manutd2425t | pattern_so3 = _manutd2425tl | leftarm3 = faf9f6 | body3 = faf9f6 | rightarm3 = faf9f6 | shorts3 = faf9f6 | socks3 = faf9f6 }} '''Манчэстэр Юнайтэд''' (англи. ''Manchester United Football Club'' ) нь Английн хойд нутгийн нийслэл Их Манчестерын Стретфорд хотоос гаралтай [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] клуб юм. Тэдний хамгийн том хожигдол нь 2022-2023 оны улиралд Анфилд цэнгэлдэх хүрээлэнд 7:0-ийн харьцаатай хожигдсон тоглолт билээ. Юнайтед нь 1878 онд «Ньютон Хийт L&YR ФК» нэртэйгээр байгуулагдан, 1892 онд Английн хөлбөмбөгийн лиг байгуулагдахад хамрагдах болж, ''1974-75'' онуудын улирлыг эс тооцвол 1938 оноос хойш Английн хөлбөмбөгийн дээд дивизэд тасралтгүй тоглож байгаа. ''1964-65'' оны улирлаас хойшид зургаан улирлыг эс тооцвол тус багийн дундаж үзэгчдийн тоо Английн бусад багаас илүү байжээ.<ref name="attendance">{{cite web |title=European Football Statistics |url=http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |accessdate=24 June 2006 |archive-date=13 Зургадугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613212457/http://www.european-football-statistics.co.uk/attn/attneng.htm |url-status=dead }}</ref> [[Английн Премьер лиг]]ийг 1992 онд үүсгэн байгуулагчдын нэг, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] ''1996-97'' оны улирлаас 2013-14 улирал хүртэл оролцсон, Английн хөлбөмбөгийн клубүүд дотроо хамгийн алдартай нь билээ. Юнайтедын гэр-цэнгэлдэх бол 1910 оноос түүхтэй «Олд Траффорд» бөгөөд [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] домогт «Уэмбли»-йн дараа орох 76 мянга гаруй үзэгчийн суудалтай цэнгэлдэх хүрээлэн. «Манчестер Юнайтед» нь 1968 онд Шотланд мэргэжилтэн Мэтт Басбигийн удирдлага дор [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомд]] [[Португал|Португалын]] [[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] клубийг 4-1 харьцаагаар хожин Английн түүхэнд анх удаагаа түрүүлсэн ба аваргын буухиагаа 1999 онд [[Байерн Мюнхен]] клубийг 2-1 харьцаагаар хожин үргэлжлүүлж, гурав дахь удаагаа 2008 онд түрүүлэхдээ нутаг нэгт [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсиг]] буулган авч байв. Юнайтед [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом буюу ФА цомд бусад багуудаас хамгийн олон, өөрөөр хэлбэл 11 удаа түрүүлжээ.<ref>{{cite news |title=Manchester United win 11th FA Cup |url=http://www.cbc.ca/sports/story/2004/05/22/manchesterunited040522.html |work=CBC Sports |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |date=2004 оны 5 сарын 24 |accessyear=2010|accessdate=1 сарын 14 }}</ref> [[2010]] оны дөрөвдүгээр сард «[[Форбс (сэтгүүл)|Форбс]]<nowiki/>» сэтгүүлээс 1.835 тэрбум [[Америк доллар|долларын]] хөрөнгөтэй Юнайтедыг тухайн үеийн дэлхийн хамгийн баян хөлбөмбөгийн баг гэж нэрлэжээ. Тус клубийн 2021/2022 оны улиралд ахлах дасгалжуулагч байсан Ральф Рангникийг сольж, 2022/2023 оны улиралд [[Эрик Севен Хаг]] (нидерл. ''Erik Seven Hag'', 1970 онд төрсөн) 2024-2025 Рубен Аморим тус багийг удирдаж байна. Багийн ахлагчаар Португал хагас хамгаалагч Бруно Фернандес тоглож байна. ==Цэнгэлдэх хүрээлэн (буланд)== {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн | stadium_name = Олд Траффорд | nickname = Мөрөөдлийн театр | image = [[File:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|250px|Олд Траффорд]] | location = Олд Траффорд <br /> Их Манчестер <br />[[Англи]] | broke_ground = 1909 | opened = 1910 оны хоёрдугаар сарын 19 | owner = Манчестер Юнайтед | operator = Манчестер Юнайтед | cost = 90,000 [[Фунт стерлинг]] (1909) | architect = Арчибальд Лейтч (1909) | tenants = Манчестер Юнайтед (1910–) | seating_capacity = 75,957 суудалтай }} ==Тоглогчид== ===Үндсэн бүрэлдэхүүн=== [[Зураг:Ryan Giggs in 2008.jpg|160px|thumb|upright|right|«Манчестер Юнайтед»-ийн домогт тоглогч [[Райан Гиггз]]]] :''2017 оны 5-р сарын 21-ны байдлаар'' {{fs start}} {{fs player |no=1 |nat=ESP|pos=GK |name=[[Давид Де Хеа]] }} {{fs player |no=23 |nat=ENG |pos=LB|name=[[Лүүк шоу]] }} {{fs player |no=19 |nat=FRA |pos=DF |name=[[Рафаэл Варане]] }} {{fs player |no=5 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Харри Магуэр]] }} {{fs player |no=29 |nat=ENG |pos=RB |name=[[Арон Юан Бисака]] }} {{fs player |no=39 |nat=SCO |pos=DMF |name=[[Скотт Мактоминай ]] }} {{fs player |no=17 |nat=BRA |pos=DMF |name=[[Фред]] }} {{fs player |no=10 |nat=ENG |pos=LM |name=[[Маркуэс Рашфорд]] }} {{fs player |no=18 |nat=POR |pos=CAM |name=[[Бруно фернандэш]] }} {{fs player |no=25 |nat=ENG |pos=RM |name=[[Жадон Санчо]] }} {{fs player |no=7 |nat=POR |pos=ST |name=[[Криштиану Роналду ]] }} {{fs player |no=22 |nat=ENG |pos=GK |name=[[Том Хэтон]] }} {{fs player |no=27|nat=BRA |pos=LB |name=[[Алекс Тэллеш ]] }} {{fs player |no=20 |nat=POR |pos=RB |name=[[Диаго далот ]] }} {{fs player |no=2 |nat=SWE |pos=DF |name=[[Виктор Лендэлоф]] }} {{fs player |no=3|nat=|CIV |pos=DF |name=[[Эрик балли]] }} {{fs player |no=31 |nat=BEL |pos=MF |name=[[Андрес Пэрэйра]] }} {{fs player |no=41 |nat=CHI |pos=MF |name=Алехис Санчес }} {{fs player |no=29 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Люк Шоу]] }} {{fs player |no=34 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Тимоти Фосу-Менсах]] }} {{fs player |no=25 |nat=ECU |pos=FW |name=[[Антонио Валенсиа]] }} {{fs player |no=37 |nat=Bel |pos=DF |name=[[Маруан Феллайни]] }} {{fs player |no=35 |nat=ENG |pos=MF |name=[[Жесс Лингард]] }} {{fs player |no=36 |nat=Italy |pos=DF |name=[[Маттео Дармиан]] }} {{fs player |no=38 |nat=DR Congo |pos=DF |name=[[Аксел Туанзэбэ]] }} {{fs player |no=19 |nat=England |pos=FW |name=[[Маркус Рашфорд]] }} {{fs player |no=40 |nat=ENG |pos=GK |name=[[Бен Эймос]] }} {{fs player |no=42 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Тайлер Блэкетт]] }} {{fs player |no=43 |nat=England |pos=DF |name=[[Камерон Бордвик-Жаксон]] }} {{fs player |no=44 |nat=BRA |pos=MF |name=[[Андрес Пэрэйра]] }} {{fs player |no=45 |nat=GER |pos=MF |name=[[Сийн Госс]] }} {{fs player |no=48 |nat=ENG |pos=FW |name=[[Уилл Кийн]] }} {{fs player |no=49 |nat=ENG |pos=FW |name=[[Жеймс Энтони Уилсон|Жеймс Уилсон]] }} {{fs end}} ====Зээллэгээр явсан==== {{fs start}} {{fs player |no=30 |nat=URU |pos=DF |name=[[Гильермо Варела]] |бусад=[[Реал Мадрид Кастилья]] баг руу 2015 оны зургаадугаар сарын 30-нийг хүртэл}} {{fs mid}} {{fs player |no=41 |nat=ENG |pos=DF |name=[[Рийс Жэймс]] | бусад=[[Ротерем Юнайтед]] баг руу 2015 оны нэгдүгээр сарын 10-ныг хүртэл }} {{fs player |no=50 |nat=ENG |pos=GK |name=[[Сэм Жонстон]]| бусад=[[Престон Норт Энд]] баг руу 2015 оны зургаадугаар сарын 30-ныг хүртэл }} {{fs player |no= |nat=CHI |pos=FW |name=[[Анхело Энрикес]]| бусад=[[Загребын Динамо]] баг руу 2015 оны зургаадугаар сарын 30-ныг хүртэл }} {{fs end}} ===Алдартай тоглогчид=== = Дасгалжуулагчид = [[Зураг:Alex Ferguson.jpg|thumb|upright|left|Алекс Фергюсон]] ==Шагналууд== == Эшлэл == {{reflist}} ==Гаднын холбоос== *[http://www.manutd.com/ Албан ёсны сайт] *[http://www.stretfordend.co.uk/ Статистикийн вэб] *[http://www.imusa.org/ (Тусгаар) Манчэстэр Юнайтэдийн дэмжигчдийн холбоо] *[http://www.joinmust.org/ Албан ёсны Манчэстэр Юнайтэдийн дэмжигчдийн итгэмжлэл] *Манчэстэр Юнайтэд BBC спорт-д: [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/default.stm Багийн мэдээлэл] - [https://web.archive.org/web/20081231111623/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/results/default.stm Сүүлийн тоглолтын дүнгүүд] - [https://web.archive.org/web/20090110045613/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/fixtures/default.stm Ойрын ирээдүйн тоглолтууд] - [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/club_stats/default.stm Багийн статистик] *[http://www.skysports.com/football/teams/manchesterunited Манчэстэр Юнайтэд] at skysports.com-д *[https://web.archive.org/web/20110606075748/http://www.premierleague.com/page/manchester-united Манчэстэр Юнайтэд] premierleague.com-д {{Английн Премьер лиг}} [[Ангилал:Манчестер Юнайтед| ]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] abx6i2ifpe38zb113cbxnw5vptv020f 0 15429 865007 610023 2026-08-05T20:37:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865007 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хаан наж могой | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = KINGCOBRA.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Мөлхөгч]] | ordo = [[Гүрвэл]] | subordo = [[Могой]] | familia = [[Наж могой]]нхон | genus = '''''Ophiophagus''''' | species = '''''O. hannah''''' | binomial = ''Ophiophagus hannah'' | binomial_authority = [[Теодор Эдвард Кантор|Кантор]], 1836 | range_map = Distribution O. hannah.png | range_map_width = 250px | range_map_caption = {{legend|#c20000|border=1px solid #aaaaaa|Хаан наж могойн тархац}} }} '''Хаан наж могой''' (''Ophiophagus hannah'') нь дэлхийн хамгийн урт [[хорт могой]] бөгөөд 5.6&nbsp;м хүртэлх урттай байдаг<ref name="mehrtens">{{cite book |last= Mehrtens|first= John|title= Living Snakes of the World |url= https://archive.org/details/livingsnakesofwo00mehr|year= 1987|publisher= Sterling |location= New York|isbn= 0806964618}}</ref>. Энэхүү зүйл нь [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Энэтхэг]]ийн хэсгээр өргөн тархсан бөгөөд гол төлөв ой модтой нутагт амьдарна. Хаан наж могой нь наж могойнхон овогт багтах боловч [[жинхэнэ наж могойнхон|наж могой]] биш, өөрөө тусдаа зүйл юм. Бусад наж могойноос шилэн дээрх толбоороо ялгагдана. Бусад наж могойноос биеэр том хаан наж могойн шилэн дээр нүд мэт толбо бус, харин "^" хэлбэртэй толбо байдаг. Хаан наж могойн зүйлийн латин нэршил болох '''''Ophiophagus''''' нь "могой идэгч" гэсэн утгатай бөгөөд энэ нь түүний питон зэрэг бусад могойгоор хооллодог байдлаас үүдэлтэй юм. Хаан наж могойн [[Могойн хор|хор]] нь [[нейротоксин]] (тархинд нөлөөлөх хор) бөгөөд ганц хазалтаар хүнийг алахад хангалттай болно<ref name="SS">{{cite book | last = Capula | first = Massimo | coauthors = Behler | title = Simon & Schuster's Guide to Reptiles and Amphibians of the World | url = https://archive.org/details/simonschustersgu00capu | year = 1989|publisher = Simon & Schuster | location= New York | isbn= 0671690981}}</ref>. Хаан наж могойд хатгуулсан хүмүүсийн нас баралтын хувь 75%-иас дээш байдаг<ref name="SS"/><ref name="ophitoxaemia"> {{cite web | title = Ophitoxaemia (venomous snake bite) | url = http://www.priory.com/med/ophitoxaemia.htm | accessyear = 2010 | accessdate = 1 сарын 26 }}</ref><ref name ="thomas"> {{cite web | url = http://www.seanthomas.net/oldsite/danger.html | title = One most Dangerous Snakes in the World | author = Sean Thomas | accessyear = 2010 | accessdate = 1 сарын 26 | quote = mortality varies sharply with amount of venom involved, most bites involve nonfatal amounts }}</ref>. ==Зургийн цомог== <gallery> Зураг:Ophiophagus hannah head.jpg|[[Сент-Луйсын амьтны хүрээлэн]]д Зураг:Ophiophagus_hannah (2).jpg| Зураг:KingCobraFayrer.jpg| Зураг:KingCobra.jpg|Өмнөд Энэтхэгийн хаан наж могой Зураг:King Cobra agumbe.jpg| [[Өмнөд Энэтхэг]]ийн [[Агумбэ]] дахь зэрлэг хаан наж могой </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадны холбоосууд== {{Wikispecies|Ophiophagus hannah|Хаан наж могой}} {{commons|Ophiophagus hannah|Хаан наж могой}} [[Ангилал:Могойнууд]] nmia72gh38fb46sdq81skp3nw1236nr 0 15620 864864 758439 2026-08-05T18:20:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864864 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Константинополийн бүслэлт |partof=[[Визант-Османы дайн]], [[Османы Европ дахь дайнууд]] |image=[[Зураг:Siege of a city, medieval miniature.jpg|300px]] |caption=Константинополийн бүслэлт (1499 оны зураг). |date=1453 оны 4 сарын 2&nbsp;– 1453 оны 5 сарын 29 |place=[[Константинополь]] (одоогийн [[Стамбул]]) |result=Османчуудын бүрэн ялалт;<ref>*https://web.archive.org/web/20000118141609/http://www.geocities.com/Paris/5972/Constantinople.html *http://www.ellopos.net/elpenor/vasilief/constantine-xi-capture-of-constantinople.asp *{{Webarchiv|url=http://www.oikoumene.org/en/resources/documents/general-secretary/visits/archbishop-christodoulos/29-05-06-archbishop-christodoulos-meditation-at-wcc.html |wayback=20080904214315 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:29:26 InternetArchiveBot }}</ref><br />[[Византын эзэнт гүрний уналт|Византын эзэнт гүрний төгсгөл]];<br /> Константинополь Османы эзэнт гүрний нийслэл болсон;<br /> [[Христийн ертөнц]]ийн [[орчин үе]]ийн эхлэл |combatant1={{flag|Византын эзэнт гүрэн}} |combatant2={{flagicon|Османы эзэнт гүрэн|1383}} [[Османы эзэнт гүрэн]] |commander1=[[XI Константин]] [[Тулалдааны үеэр алагдсан|†]]<br />[[Лукас Нотарас]]<br />[[Жованни Жюстиниани]] [[Тулалдааны үеэр алагдсан|†]]<ref name="Pertusi"/> |commander2=[[II Мехмед]]<br />[[Заганос Паша]]<br />[[Сулейман Балтоглу]] |strength1=7,000<ref>Sir Steven Runciman - ''The Fall of Constantinople''</ref><br />26 хөлөг онгоц<ref name="Nicolle 2000, p. 45">Nicolle 2000, p.&nbsp;45.</ref> |strength2=80,000<ref name="Norwich 1997">{{cite book|last=Norwich|first=John Julius|title=A Short History of Byzantium|url=https://archive.org/details/shorthistoryofby0000norw|location=New York|publisher= Vintage Books|year=1997|pages=}}</ref>-200,000<ref name="Pertusi">{{cite book|last = Pertusi|first = Agostino, ed.|year = 1976|title = La Caduta di Costantinopoli|publisher = Fondazione Lorenzo Valla: Verona. (An anthology of contemporary texts and documents on the fall of Constantinople; includes bibliographies and a detailed scholarly comment)}}</ref><ref>''The Destruction of the Greek Empire,'' Edwin Pears</ref><br />126 хөлөг онгоц<ref name="Nicolle 2000, p. 44">Nicolle 2000, p.&nbsp;44.</ref> |casualties1=4,000 алагдсан<ref>Phrantzes, ''The Fall of the Byzantine Empire''</ref> |casualties2=''тодорхойгүй'' |notes= }} '''Константинополийн уналт''' гэдэг нь [[Византын эзэнт гүрэн|Византын эзэнт гүрний]] [[Константинополь|нийслэлийг]] [[Султан]] [[II Мехмед]]ээр удирдуулсан [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] цэргүүд бүсэлсний эцэст эзэлж авсан үйл явдлыг хэлнэ. Бүслэлт 1453 оны 4 сарын 5-ны Пүрэв гаригаас 1453 оны 5 сарын 29-ний Мягмар гариг хүртэл ([[Юлийн тоолол|Юлийн тооллоор]]) үргэлжилжээ. Константинополийг Эзэн Хаан [[XI Константин]]ы арми хамгаалж байв. Энэхүү үйл явдал нь аль хэдийн хэд хэдэн Грекийн вант улсуудад хуваагдаад байсан Ромын Эзэнт гүрний үргэлжлэл байсан мянганы настай [[Византын эзэнт гүрэн|Византын Эзэнт Улсын]] улс төрийн тусгаар тогтнолд цэг тавьсан билээ. Мехмед Османы эзэнт гүрний хаан ширээнд залармагц [[Дарданеллын хоолой]]н дагуу бэхлэлт барьж, Константинопольд шахалт үзүүлж эхэлсэн. 4 сарын 5-нд тэрээр Константинополийг 80,000 - 200,000 хүнтэй армиараа бүсэлжээ. Хотыг дөнгөж 7,000 хүнтэй арми хамгаалж байсны 2,000 нь гадаадын хөлсний цэргүүд байв. Бүслэлтийн эхэнд Османы артиллерын шуурган гал [[Константинополийн хана|хотын ханыг]] шүршиж, тэр хооронд Османы бяцхан хүч Византчуудын түшиц газрын үлдсэн хэсгийг эзлэн авчээ. Гэхдээ Османчууд хотыг бүрэн бүслэн авч, [[Алтан Эвэр]] лүү Христийн шашинтнуудын 4 хөлөг онгоц орж ирэхийг хориглож чадаагүй байна. Гэхдээ урвагчдын тусламжтайгаар Мехмед өөрийн хөлөг онгоцуудыг Алтан Эвэрт оруулж чадсан бөгөөд Византууд тэдний хөлөг онгоцуудыг сөнөөж чадалгүй, санаачилгыг алджээ. Түрэгийн тэргүүн шугамын довтолгоонууд амжилтгүй болж, хотын ханаас буцаагдаж байлаа. Мехмед хотыг чөлөөлж өгвөл бүслэлтээ зогсооно гэж санал тавьсан ч татгалзсан хариу авсан байна. Гэсэн ч 5 сарын 22-нд сар хиртэж, хотын уналтыг зөгнөсөн бөгөөд хэдэн өдрийн дараа Константин [[Венецийн Бүгд Найрамдах Улс|Венецийн]] флот тэдэнд туслахаар ирэхгүй гэдэг мэдээг сонссон аж. 29-ний шөнөөс Османы арми ханыг довтолж эхлэв. Эхний дайралтыг гэдрэг буцааж чадсан ч Түрэгүүдийн хоёр дахь дайралтаар [[Блахернай]]гийн хэсгийг алдсан байна. Хотыг хамгаалагчид түрэгдэн ухарч, Султаны элит [[Еинчер]]үүдтэй тулсан. Уг тулалдааны үеэр [[Женоагийн Бүгд Найрамдах Улс|Женоагийн]] командлагч [[Жованни Жюстиниани]] хүнд шархдаж, цэргүүд болон хөлөг онгоцны хамтаар буцжээ. Түрэгүүд цоожгүй хаалга олж, хотод урсан орж ирэх хүртэл Эзэн хаан ба түүний цэргүүд Түрэгүүдийг тогтоон барьсан юм. Константин хаан тулааны үеэр амь үрэгдсэн гэдэг ч түүний цогцос олдоогүй. Сүүлчийн хамгаалагчид эзлэгдэн, Түрэгүүд хотыг цөлмөн тоножээ. Ийнхүү 1,100 жилийн настай эзэнт гүрэн унасан нь Христийн ертөнцөд хүнд цохилт болж томоохон дуулиан тарив. Ромын [[V Николас (Ромын пап)|Пап V Николас]] даруй сөрөг довтолгоо хийхийг тушаасан ч удалгүй нас нөгчсөнөөр уг төлөвлөгөө бүтээгүй юм. Улмаар Мехмед Константинополийг нийслэлээ болгож, Византын улсуудаас үлдсэн [[Морейн гүнлиг]], [[Требизондын эзэнт улс]]ыг эзлэн авав. Олон Грекчүүд хотоо орхиж, [[Европ]], ялангуяа [[Итали]]д дүрвэн суурьшсан ажээ. Энэхүү шилжилт хөдөлгөөн нь [[Сэргэн Мандлын Үе]]ийг эхлүүлэхэд томоохон нөлөө үзүүлсэн гэгддэг. Константинополийн уналтыг зарим судлаач [[Дундад зуун]]ы төгсгөлийг авчирсан түүхийн мөлөг чухал үйл явдлуудын нэг гэж үздэг<ref>Roger Crowley, ''Constantinople: The Last Great Siege, 1453''. Faber, 2006. ISBN 0-571-22185-8 (reviewed by Charles Foster, "[http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-155920054.html The fall of Constantinople and the end of empire]". ''Contemporary Review'', September 22, 2006 ("Some say the Middle Ages ended then").</ref>. Константинополыг эзлэн авснаар Османы Эзэнт гүрэнд том газар нутаг авчираагүй боловч улс төийн маш том ач холбогдолтой болсон юм. Бага Ази, Балканы Византийн эзэнт гүрний хуучин бараг бүх нутаг дэвсгэрийг хэдийнэ хяналтандаа байлгаж байжээ. Византийн оршин тогтнолыг эцэс болгосноор Мехмед тус боомт дээр Османы эзэнт гүрнийг нэгтгэж, Османы Эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийн нэгдмэл байдлыг бэхжүүлж, сүр хүчээ нэмж, шашин хоорондын тэмцлийг шийдэж Европ, Азийн хэсгүүдийн хоорондын харилцааг ихээхэн хөнгөвчилжээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Византын тулалдаан]] [[Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Бүслэлт]] [[Ангилал:1453 он]] [[Ангилал:Стамбулын түүх]] [[Ангилал:15-р зууны тулалдаан]] 98ynud06hfz4y8kgg23t8tmf6h3jcfq 0 15761 864858 785453 2026-08-05T18:15:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864858 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Тамирчин |нэр =Майер Принштайн |бүтэн нэр =Майер Принштайн |зураг =Prinstein.jpg |хэмжээ =200px |зургийн тайлбар = |спорт =[[Хөнгөн атлетик]] |улс ={{USA}} |төрсөн огноо =1878 оны 12 сарын 22 |төрсөн газар =[[Щучин]], [[Польш]] |нас барсан огноо =1925 оны 3 сарын 10 |нас барсан газар =[[Нью-Йорк]] |медалиудыг үзүүлэх =тийм |медалийн загварууд ={{МедальТэмцээн|[[Зуны олимп]]}} {{МедальАлт|[[Парисын олимп (1900 он)|Парис 1900]]|[[Гурвын харайлт]]}} {{МедальМөнгө|[[Парисын олимп (1900 он)|Парис 1900]]|[[Уртын харайлт]]}} {{МедальАлт|[[Сент-Луйсын олимп|Сент-Луйс 1904]]|[[Гурвын харайлт]]}} {{МедальАлт|[[Сент-Луйсын олимп|Сент-Луйс 1904]]|[[Уртын харайлт]]}} }} '''Майер Принштайн''' ('''Myer''' буюу '''Meyer Prinstein''', анх '''Mejer Prinsztejn''', 1878 оны 12 сарын 22&ndash; 1925 оны 3 сарын 10) нь [[Америк]]ийн [[хөнгөн атлетик]]ч, [[Ирланд-Америкчуудын Хөнгөн Атлетикийн Клуб]]ийн тамирчин бөгөөд уртын харайлтын дэлхийн дээд амжилтыг эзэмшиж байсан, олимпын 3 алтан медальтай. ==Бага нас== Принштайн 1878 онд [[Польш]]ийн [[Щучин]]д төржээ. Түүний эцэг эх Якоб, Жулиа Принштайн (хуучин Янкел Принштайн, Жудес Рубинштайн<ref>Szczuczyn Marriage Register 1870</ref>) нар Польш-Оросын еврей үндэстнүүд байсан бөгөөд тэд 1883 онд [[Нью-Йорк]] руу цагаачилжээ. Удалгүй [[Сиракюз]] руу нүүсэн бөгөөд Майер тэнд өсч торнисон байна. Тэд 5 охин, 4 хүүтэй байсан аж. Аав Якоб нь ногоо, талх нарийн боовны мухлаг ажиллуулдаг байв. Майер 9 хүүхдийн гурав дахь нь байлаа. Тэр [[Сиракюз Их Сургууль|Сиракюз Их Сургуулийн]] хөнгөн атлетикийн багийн ахлагч байсан бөгөөд их сургуулиа хуулийн ухааны бакалаврын зэрэгтэй төгсчээ. ==Дэлхийн дээд амжилт== Принштайн 1898 оны 6 сарын 11-нд Нью-Йоркт [[уртын харайлт]]аар 7.235 м (23' 8⅞")-ийн амжилт үзүүлж, дэлхийн дээд амжилт тогтоов. Түүний энэ амжилтыг эхлээд [[Ирланд]]ын [[Виллам Ньюбөрн]] мөн оны [[6 сарын 18]]-нд, дараа нь [[Элвин Крэнцлайн]] 1899 оны 5 сарын 26-нд ахиулсан байна. 1900 оны 4 сарын 28-нд Принштайн Филадельфи хотноо 7.50&nbsp;м (24’ 7¼”) харайж дэлхийн шинэ дээд амжилт тогтожээ. Түүний энэ амжилт 4 сар тэссэн бөгөөд 1900 оны 8 сарын 29-нд Ирландын [[Петер О'Коннор]] эвдсэн юм. ==Хожмын амьдрал== 1906 оноос хойш Принштайн Нью-Йорк хотын Күйнс дүүргийн Ямайкад амьдарч, хуулийн салбарт ажиллаж байсан бөгөөд хожим бизнес эрхэлж байв. Тэр 1925 оны 3 сарын 10-нд Нью-Йорк хотын Маунт Синай эмнэлэгт зүрхний өвчний улмаас нас нөгчжээ. Принштайн 1982 онд [[Олон Улсын Еврейчүүдийн Спортын Алдрын Танхим]]д багтсан билээ. ==Зүүлт== <references/> ==Эшлэл== {{Commonscat|Myer Prinstein}} * {{cite book | last = Greenberg | first = Stan | year = 1987 | title = Olympic Games: The Records | url = https://archive.org/details/olympicgamesreco00gree | publisher = Guinness Books | location = London|isbn=0-85112-896-3}} * {{cite book | last = Kieran| first = John | year = 1977 | title = The Story of the Olympic Games; 776 B.C. to 1976 | url = https://archive.org/details/storyofolympicga0000kier_j1r1| publisher = J.B. Lippincott Company | location = Philadelphia and New York|isbn=0-397-01168-7}} == Цахим холбоос == *[http://www.szczuczyn.com/ Щучины Еврей Нийгэмлэг] *[http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/pr/meyer-prinstein-1.html Sports-reference дахь профиль] {{DEFAULTSORT:Принштайн, Майер}} [[Ангилал:Гурвын харайлтын олимпын аварга] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын аварга]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:АНУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:АНУ-ын гурвын харайгч]] [[Ангилал:АНУ-ын уртын харайгч]] [[Ангилал:1900 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1904 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Олон Улсын Еврейчүүдийн спортын алдрын танхимын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ дахь Польшийн цагаач]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1925 онд өнгөрсөн]] b9wx1jztqqpvs1kfz8qpla9ptmnzhdr 0 15849 864882 864045 2026-08-05T18:33:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864882 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mонгол угсааны сүүлчийн нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн}} {{Featured article}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Зүүнгарын Хаант Улс | common_name = Зүүнгар | native_name = {{MongolUnicode|ᠴᡈᡉᠨᡎᠠᠷ ᡍᠠᠨᡐᡇ ᡇᠯᡇᠰ}}<br>'''Зүнһар хаант улс'''<br>([[Ойрад аялга|Ойрад]]) | image_flag = Banner of the Dzungar Khanate.png | flag_caption = Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}} | image_coat = Seal of Galdan Boshugtu Khan.png | alt_coat = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | symbol_type = [[Галдан бошигт хаан|Галдан Бошигт хааны]] тамга | image_map = Map of the Dzungar Khanate, in 1717.png | map_caption = Зүүнгарын хаант улсын оргил үе, 1717 он. | capital = [[Хулж]] | official_languages = [[Ойрад аялга]] | national_languages = [[Цагадайн хэл]] | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] ([[Шарын шашин]]) | demonym = Зүүнгар | government_type = [[Хаант засаг]] | leader_title1 = [[Баатар]] [[Хунтайж]] | leader_name1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | leader_title2 = Цэцэн [[Хунтайж]] | leader_name2 = [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] | leader_title3 = Бошигт [[Хаан]] | leader_name3 = [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] | leader_title4 = Зоригт [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name4 = [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] | leader_title5 = [[Хунтайж]], [[Хаан]] | leader_name5 = [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | leader_title6 = [[Хунтайж]] | leader_name6 = [[Цэвээндоржнамжил]] | leader_title7 = [[Хунтайж]] | leader_name7 = [[Ламдаржаа]] | leader_title8 = [[Хунтайж]] | leader_name8 = [[Даваач]] | leader_title9 = [[Хойд]]ын [[Хаан]] | leader_name9 = [[Амарсанаа]] | legislature = [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз]] | currency = Зэс зоос | date_start = 1634 | event1 = [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] '''Зүүнгарын хаант улсыг''' байгуулав | event2 = [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | date_event2 = 1635–1741 | event3 = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date_event3 = 1667–1720 | event4 = Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь | date_event4 = 1680–1681 | event5 = [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | date_event5 = 1688–1759 | event_end = [[Зүүнгарын геноцид]] | date_end = 1758 | p1 = Дөрвөн Ойрадын холбоо | s1 = Чин улс | p2 = Яркендын хант улс | p3 = Хошуудын хант улс }} '''Зүүнгарын Хаант Улс'''{{efn| ([[Монгол бичиг|Монгол хэл]]: {{MongolUnicode|ᠵᠡᠭᠦᠨᠭᠠᠷ}} {{MongolUnicode|ᠣᠯᠣᠰ}} {{lang|mn-Cyrl|Зүүнгар улс}} ([[Халимаг хэл|халим]]. ''Зүнһар хаант улс'')}} заримдаа '''Баруун Монгол'''{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} гэж нэрлэдэг нь [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] буюу монгол угсааны сүүлчийн [[нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Хамгийн өргөн хүрээндээ энэ нь хойд талаараа өмнөд [[Сибирь|Сибирээс]] өмнөд талаараа [[Төвөд]] хүртэл, одоогийн Монголын баруун хэсэг, зүүн талаараа [[Хятад|Хятадын]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрэмээс]] баруун талаараа өнөөгийн [[Казахстан]] хүртэлх нутгийг хамарч байв. Зүүнгарын Хаант Улсын цөм нь өнөөдөр хойд [[Шинжаан|Шинжааны]] нэг хэсэг бөгөөд үүнийг [[Зүүнгар нутаг]] гэж нэрлэдэг. Зүүнгарын Хаант Улс нь 1634 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор холбоо болон байгуулагдсан. 1678 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Далай лам|Далай ламаас]] ''бошигт [[хаан]]'' цолыг хүртсэнээр [[Зүүнгарын ард түмэн]] Ойрадын доторх тэргүүлэгч овог аймаг болгож, Зүүнгарыг албан ёсоор хаант улс болгон байгуулсан. Зүүнгарын захирагчид [[Хунтайж]] гэсэн цолыг ашигладаг байсан.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1680–1681 оны хооронд Зүүнгарууд одоогийн өмнөд Шинжаанд орших Таримын сав газрыг эзлэн авч, зүүн талаараа [[Халх|Халх Монголчуудыг]] ялсан. 1696 онд Галдан [[Чин улс|Чин улсад]] [[Зуунмод-Тэрэлжийн тулалдаан|ялагдаж]], [[Ар Монгол|Ар Монголыг]] алджээ. 1717 онд Зүүнгарууд [[Төвөд|Төвөдийг]] [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|эзэлсэн]] боловч 1720 онд Чин улсаас [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)|хөөгдсөн]]. 1755–1758 онуудад Чин улс Зүүнгарын иргэний дайныг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын хүн амын 70-80%-ийг хөнөөв]].{{sfn|Martel|2018|p=1583}} Зүүнгарын сүйрэл нь Чин улс Монголыг эзлэн түрэмгийлж, [[Чин Төвдийг эзлэн түрэмгийлж]], [[Шинжаан]] улс төрийн засаг захиргааны нэгж болж байгуулагдсан. 16–17-р зуунд дарь технологи нь [[Оросын Хаант Улс]], Чин улс зэрэг улсуудад томоохон шинэчлэлийг авчирсан боловч хожим нь 17-р зуунд тал нутагт хүрч, Зүүнгарын Хаант Улс галт зэвсэг амжилттай нэвтрүүлж, үйлдвэрлэж, нүүдэлчид суурин эзэнт гүрнүүдтэй өрсөлдөж чадна гэдгийг нотолсон. Гэсэн хэдий ч эдгээр дэвшил гарсан ч өвчин, өлсгөлөн, ган гачиг зэрэг гадаад хямралууд эцэстээ тогтворгүй байдлыг бий болгож, тэдний уналтад хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=185}} == Нэрний гарал үүсэл == === Нэршил === "Зүүнгар" гэдэг нь "зүүн" болон "гар" гэсэн үгний нийлбэр юм.{{Sfn|Gaunt|2004|p=165}} Үүнийг зүүн талд орших [[Умард Юань]] улсаас ялгаатай нь '''Баруун Монгол''' гэж нэрлэдэг байжээ.{{sfn|Gantulga|2018|p=59}} Энэ бүс нутгийг Францын номлогчдын "Ойрад" гэдэг нэрийн буруу орчуулгаас үндэслэн тухайн үеийн Европын эх сурвалжуудад "'''Элеутийн хаант улс'''" гэж тусад нь тодорхойлсон байдаг.{{Sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} === "Сүүлчийн нүүдэлчин эзэнт гүрэн"-ий тухай ойлголт === 18-р зууны эхний хагасын Зүүнгарын Хаант Улсыг зүгээр нэг төвлөрсөн Монголын хаант улс биш, харин Монголоос хол зайд орших олон янзын ард түмэн, бүс нутгийг өөрийн мэдэлд нэгтгэсэн жинхэнэ "тал хээрийн эзэнт гүрэн" гэж үзэх бүрэн үндэслэл бий. Үүний дагуу Цорос овгийн Ойрад хунтайж болон [[хаан]] нар өөрсдөө Ойрадуудын "үндэсний" захирагч төдийгүй хэд хэдэн вассал ард түмэн, улсын ноёд болж байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Зүүн Туркестан]],{{efn|Ярканд, Кашгар, Турпан, Аксу, Курл, Үч-Турпан, Янги-Хисар, Бэй, Куча, Карашар, Хотан, Хами}}{{sfn|Bavarov|Kradin|2019|p=374}} Төв Азийн хот-улсууд,{{efn|Ташкент, Туркестан, Самарканд, Хожент}} Ахмад болон Дунд Жүзийн казах хан, султанууд Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Оросын харьяат байсан, ясак төлдөг Сибирийн зарим ард түмэн хүлээн зөвшөөрсөн: 1713–1714, 1719 онд Зүүнгарт айлчилсан Тара казакийн удирдагч И.Д. Чередовын мэдээлснээр эдгээр "ясак" хүмүүс" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байжээ. Энэ заншил хэдэн арван жилийн дараа ч үргэлжилсэн: "ясаш төлдөг үл итгэгчид" Зүүнгарын захирагчдад "алман" төлдөг байсан баримтыг 1745 онд Зүүнгарт айлчилсан луу М.Давыдов тэмдэглэжээ.{{sfn|Pochakaev|2019|pp=28–40}} == Түүх == {{Мөн үзэх|Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт}} === Гарал үүсэл === [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|243x243px|[[Эсэн тайш]]]] Ойрадууд анх 13-р зууны эхэн үед [[Тува]] нутгаас гаралтай байв. Тэдний удирдагч [[Худуга бэхи]] 1208 онд [[Чингис хаан|Чингис хаанд]] дагаар орж, түүний гэр бүл Чингисийн угсааны дөрвөн салаатай холилдон гэрлэжээ. [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл|Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэлийн]] үеэр [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] ([[Цорос]], [[Торгууд]], [[Дөрвөд]], [[Хойд]]) [[Аригбөх|Аригбөхийн]] талд орж, [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] засаглалыг хүлээн зөвшөөрөөгүй. [[Юань гүрэн]] мөхсөний дараа Ойрадууд Аригбөхийн угсааны [[Зоригт хаан|Зоригт хаанийг]] Умард Юаны хаан ширээг булаан авахад нь дэмжиж байв. Ойрадууд 1455 онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайш]] нас барах хүртэл Умард Юань улсын хаануудыг захирч байсан бөгөөд үүний дараа Халх Монголын түрэмгийллийн улмаас баруун тийш нүүжээ.{{sfn|Adle|2003|p=142}} 1486 онд Ойрадууд залгамж халааны маргаанд орооцолдож, [[Батмөнх Даян хаан]] тэдэн рүү довтлов. 16-р зууны сүүлийн хагаст Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдэд]] илүү их газар нутгаа алджээ.{{sfn|Adle|2003|p=153}} Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Умард Юанийн засаглалыг эсэргүүцэж эхлэв. Энэ тулаанд Хойдын Есэлвэй Хяа [[Ордос|Ордос Монголчууд]] болон [[Цахар|Цахаруудын]] армитай тулалдав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=66-67}} Хожим нь [[Хархул]] Халхуудын эсрэг бослого гаргаж, тэднийг няцаав.{{Sfn|Adle|2003|p=156}} 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia_1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], Хөндөлөн Убаши нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, [[Ногай улс|Ногай улстай]] [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} [[Файл:Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb|341x341px|[[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] ]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} 1632 онд [[Хөхнуур муж]] дахь [[Шарын шашин|Шарын Шашин]] бүлэглэлийг Халхын [[Цогт хунтайж]] дарангуйлж байсан тул тэд Төрбайхыг түүнтэй харьцахыг урьсан. 1636 онд Төрбайх 10,000 Ойрадыг удирдан Хөхнуур муж руу довтолсон бөгөөд, 1637 онд үүний үр дүнд Халхын 30,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй дайсан армийг ялж, Цогт хунтайж амиа алджээ. Дараа нь тэрээр Төв Төвөд рүү нэвтэрч, 5-р Далай ламаас Төрбайхад ''"Шашныг дэмжигч Дарма"'', ''"Гүш хаан"'' цолыг хүртжээ. Дараа нь тэрээр Чингисийн угсааны биш анхны Монгол Хаан цолыг хүртэж, Ойрадуудыг Төвдийг бүрэн эзлэхийг урьж, [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улсыг]] байгуулжээ. Үүний дунд Хархулын хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] байсан бөгөөд тэрээр ''"баатар хунтайж"'' цол хүртэж, Гүш хааны охин, Амин Даратай гэрлэж, Тарбагатайн нурууны өмнөд хэсэгт Эмил голын дээд хэсэгт '''Зүүнгарын Хаант Улсыг''' байгуулахаар буцаж илгээгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} === Эрдэнэбаатар хунтайжын засаглал === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1640s.png|left|thumb|1640-өөд оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Burton|1997|pp=219–220}}{{sfn|Moiseev|1991|pp=44–45}}]] '''Зүүнгарын Хаант Улс''' 1634 онд Эрдэнэбаатар хунтайж байгуулж,{{sfn|Baabar|1999|p=78}} Зүүнгарууд 1635 онд Казахын ханлигийг довтлон, энэ үйл явцад Казахын хаан Янгирыг олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=43}} Эрдэнэбаатар хожим нь 1640,{{sfn|Moiseev|1991|p=44}} 1643,{{Sfn|Burton|1997|p=220}} 1646 онуудад довтолгооноо үргэлжлүүлж, Казахын ханлигийг улам бүр сүйрүүлж, ард түмнийг нь захирчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219-220}} Тэрээр мөн [[Хулж хот|Хулж хотыг]] нийслэл болгон байгуулж, Ховог Сайр гэж нэрлэж, тэндээ хийд барьж,{{Sfn|Adle|2003|p=148}} мөн тэнд хүн суурьшуулахын тулд барилга байгууламж барьсан.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Тэрээр мөн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] харилцаа тогтоож, давсны уурхай, худалдаа эрхлэх эрх олгосон. Ингэснээр оросууд суурьшиж, бааз байгуулах, мөн хоёр улсын хоорондох харилцаа хөгжиж, эдийн засаг бий болсон.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Түүний засаглал 1653 онд нас барснаар дуусгавар болсон. Үүнээс өмнө тэрээр Хошуудын хант улсаас Казахуудын эсрэг хийсэн дайнд нь туслахыг хүссэн бөгөөд тэд [[Галдмаа баатар|Галдмаа баатарыг]] илгээж, Туркестаны тулаанд Янгирыг ялан дийлэхэд илгээсэн бөгөөд, Чу ба Талас голын тулаанд Бухарчуудыг ялсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын хилийг баруун талаараа Талас голоос Аягуз гол хүртэл бэхжүүлсэн юм.{{Sfn|Atygaev|2023|p=138}} === Залгамжлалын маргаан (1653–1677) === [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1667.png|thumb|287x287px|1667 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}}]] 1653 онд [[Сэнгэ хунтайж]] эцэг Эрдэнэбаатар хунтайжаас залгамжилсан боловч ах дүүсийнхээ эсэргүүцэлтэй тулгарсан. Хошуудын Очирт хааны дэмжлэгтэйгээр энэ тэмцэл 1661 онд Сэнгэгийн ялалтаар төгсөв. Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} === Яркендын хант улсын байлдан дагуулалт (1678–1680) === 16-р зууны сүүл үеэс эхлэн [[Яркендын хант улс]] Хожагийн нөлөөнд автжээ. Хожа нар нь өөрсдийгөө зөнч [[Мухаммед]] эсвэл Рашидун халифаас гаралтай гэж үздэг Накшбанди Суфи нар байв. 16-р зууны эхэн үед Султан Саид хааны хаанчлалын үед Хожа нар ордонд болон хааны засаглалд хүчтэй нөлөө үзүүлсэн байв. 1533 онд Махдум-и Азам гэгч онцгой нөлөө бүхий Хожа Кашгарт ирж, тэнд суурьшиж, хоёр хүүтэй болжээ. Эдгээр хоёр хүү бие биенээ үзэн ядаж, харилцан үзэн ядалтаа хүүхдүүддээ дамжуулж байв. Хоёр удам угсаа нь хант улсын томоохон хэсгийг ноёрхож, хоёр бүлэглэлд хуваагдаж, Кашгар дахь Ак Таглик (Цагаан уул), Ярканд дахь Хар Таглик (Хар уул) гэсэн хоёр бүлэглэлд хуваагджээ. Юлбарс Ак Тагликуудыг ивээн тэтгэж, Хар Тагликуудыг дарангуйлсан нь ихээхэн дургүйцлийг төрүүлж, 1670 онд түүнийг алахад хүргэсэн. Түүний залгамжлагч хүү нь Исмаил хаан хаан ширээнд залартал богино хугацаанд захирч байжээ. Исмаил хоёр лалын шашинтны бүлгийн хоорондох эрх мэдлийн тэмцлийг эргүүлж, Ак Тагликийн удирдагч Афак Хожаг хөөн зайлуулсан. Афак Төвөд рүү зугтсан бөгөөд тэнд 5-р Далай лам түүнд Галдан Бошигт хаанаас тусламж авахад нь тусалсан.{{sfn|Grousset|1970|p=501}} 1679 онд Галдан 30,000 цэргээ [[Турфан хот]] болон [[Хамил тойрог]] руу удирдсан бөгөөд, удалгүй 1680 онд Галдан 120,000 цэргээ удирдан Яркендын хант улс руу орж, түүнийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=158}} Тэдэнд аль хэдийн Зүүнгаруудад дагаар орсон Ак Тагликууд болон Турфан хот болон Хамил тойргийг эзлэн авахад тусалсан.{{sfn|Adle|2003|p=193}} === Галданы Казахын дайн (1681–1684) === {{main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}} [[Файл:Map of the Dzungar Khanate, in 1686.png|thumb|279x279px|1686 оны '''Зүүнгарын Хаант Улсын''' газрын зураг.{{sfn|Baabar|1999|p=80}}]] 1681 онд Галдан Бошигт хааны цэргүүд Казахын ханлигийг довтолжээ, учир нь 1670 онд залгамжлалын маргааны үеэр казахуудад [[Долоон ус|Долоон усыг]] алдагджээ.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}} Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлох замаар эхэлсэн бөгөөд, Галдан Бошигт хаан 1681, 1683 онд [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Зүүнгарууд Сайрам, [[Ташкент]] болон бусад газруудыг эзлэн авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Үүний дараа Галдан Хар [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] захирч, [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийг]] сүйтгэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд Бараба Татаруудад ноёрхол тогтоож, тэднээс алба хураан авчээ. Бараба Татарууд [[Христийн шашин|Христийн шашинд]] шилжиж, Оросын харьяат болж, Зүүнгаруудад алба төлөхгүй байх шалтаг олов.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} === Халхын дайн (1687–1688) === {{main|Зүүнгар–Халхын дайнууд}} [[Файл:Map-Qing Dynasty 1689-en.jpg|thumb|1688 онд [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] Халхыг эзлэхээс өмнөх Зүүнгарын Хаант Улс]]1687 онд Галдан Бошигт хаан Халх Монгол руу довтолсон бөгөөд тэрээр 30,000 цэрэгтэйгээ хамт [[Засагт хан аймаг|Засагт ханыг]] ялсан гэж [[Занабазар|Занабазарын]] элчин сайд мэдээлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Галдан цааш нь [[Хангайн нуруу]] дахь аян дайнаа үргэлжлүүлж, Тамирт Халхын хаантай тулалдаж, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүү Галдан Тайжийг ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Хожим нь Данзан Омбо, Данжил, Дугар Арайтан зэрэг Зүүнгарын жанжингууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийг]] эзлэн авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Энэний дараа нь Чахундорж, Занабазар нар [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн ханaaс]] тусламж хүсэн зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=180}} Гэсэн хэдий ч Зүүнгар болон Халх Монголчуудын хоорондох дайн Чин улсын эрх мэдэлд аюул учруулж байсан бөгөөд Зүүнгарын Халхуудыг ялснаар нэгдмэл Монгол үндэстэн бий болно. [[Манжууд|Манж]], [[Монголчууд|Монгол]], [[Хятадууд|Хятадын]] хүчнүүд [[Халх гол|Халх голд]] төвлөрч эхэлснээр Энх амгалан удалгүй Галданы эсрэг дайн зарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=180–181}} Үүний зэрэгцээ Түшээт хаан Чахундорж шийдвэрлэх тулалдаанд цэрэг бэлтгэж байсан бөгөөд тэрээр мөн Чин улсын дэмжлэгийг хүсч байв. Чин улсын эрх баригчид Халхуудыг тусгаар тогтнолын статусаа өөрсдийн xapaaт улс болгон өөрчлөхийг мэдэгдсэн. Чахундорж, Занабазар нар Зүүнгарын Хаант Улсын эрх мэдлийг зөрчиж, Чин улсaд нэгдэхээр шийдсэн тул зөвшөөрсөн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=181–182}} 1688 оны 8-р сард Олгой нууранд Галдан бошигт хаан болон Чахундорж нарын хооронд тулаан болжээ.{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Тулаан 3 орчим хоног үргэлжилж, Чахундорж [[Говь]] рyy зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=182}} Чахундорж болон Жавзандамба хутагт Занабазар Говийн цөлийг гатлан ​​Чин улс рүү зугтаж, [[Энх амгалан]] хаанд захирагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} === Анхдугаар Чин улсын дайн (1690–1696) === {{main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Qing_Dzungar_wars.jpg|left|thumb|1688–1757 оны [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]]]] 1690 оны хавар гэхэд Чин улсын засгийн газар Халхууд Зүүнгарын довтолгоонд өртвөл оролцохоор шийджээ. 1690 оны 2-р сарын 20-нд Сэцэн ханд Зүүнгар–Чин улсын энхийн хэлэлцээрийн талаар мэдэгдсэн боловч 10,000 цэрэгтэй тулалдаанд бэлтгэхийг мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=186}} Питер Ц. Пердью-ийн мэдээлснээр Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны [[Олгой нуурын тулалдаан|тулааныг]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсэг ашигласнаар,{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын хүчийг хөөж,{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Чин улсын нутаг дэвсгэр рүү довтлов.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} [[Файл:The_Emperor_at_the_Kherlen_river.jpg|thumb|1696 оны аян дайны үеэр [[Хэрлэн гол]] дээрх [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан, [[Энх амгалан|Энх амгаланы]] цэргийн хуаран.]] 1690 оны зуны сүүлээр Галдан 20,000 цэрэгтэйгээр [[Хэрлэн гол|Хэрлэн голыг]] гаталж, [[Бээжин|Бээжинээс]] хойд зүгт 350 километрийн зайд Ляо голын баруун эхийн ойролцоо Чин улсын армитай [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] оролцов. Галдан тактикийн ухралт хийсэн бол, Чин улс Пиррийн ялалт байгуулсан. 1696 онд Энх амгалан хаан 100,000 цэргээ [[Монгол]] руу удирдав. Галдан Хэрлэнээс зугтаж, баруун талаас довтлох өөр нэг Чин улсын армид баригджээ. Тэрээр дээд [[Туул гол|Туул голын]] ойролцоо болсон [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан. Галданы эхнэр Ану алагдаж, Чин улсын арми 20,000 үхэр, 40,000 хонь олзлон авчээ. Галдан цөөн хэдэн дагалдагчтайгаа зугтжээ. 1697 онд тэрээр 4-р сарын 4-нд [[Ховд аймаг|Ховдын]] ойролцоох Алтайн нуруунд нас баржээ. Зүүнгарт 1689 онд бослого гаргасан Галдан Бошигт хааны ахын хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] 1691 онд аль хэдийн эрх мэдэлтэй болсон байв.{{sfn|Adle|2003|p=148}} [[Файл:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|thumb|Афак Хожагийн бунхан]] === Цагаадайн бослого (1693–1705) === Галдан Яркендын хант улсад Бабакийн хүү [[Абд ар-Рашид хаан II]]-г тоглоомон хаан болгон томилсон. Шинэ хаан Афак Хожаг дахин зугтахад хүргэсэн боловч хоёр жилийн дараа Яркенд хотод үймээн дэгдэж, Абд ар-Рашидын хаанчлал ёслолгүй дуусгавар болсон. Түүнийг ах Мухаммед Имин хаан залгамжилсан. Мухаммед Зүүнгарын эсрэг тэмцэхэд Чин улс, [[Бухарын хант улс]], [[Их Могол Улс|Их Могол Улсаас]] тусламж хүссэн. 1693 онд Мухаммед Зүүнгарын хант улс руу амжилттай довтолж, 30,000 хүнийг олзлон авчээ. Афак Хожа дахин гарч ирэн, дагалдагчдынхаа удирдсан бослогоор Мухаммедыг түлхэн унагажээ. Афакийн хүү Яхия Хожа хаан ширээнд суусан боловч 1695 онд тэрээр болон түүний аав орон нутгийн бослогыг дарах үеэрээ алагдсанаар түүний хаанчлал богиноссон юм. 1696 онд Акбаш хаан хаан ширээнд суусан боловч Кашгарын бэй түүнийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, оронд нь Киргизүүдтэй эвсэж, Яркенд руу довтлон, Акбашыг олзлон авчээ. Яркандын бэгүүд Зүүнгарууд руу явж, тэд 1705 онд цэрэг илгээж, Киргизүүдийг хөөн зайлуулсан. Зүүнгарууд Цагаадайн бус захирагч Мирза Алим Шах бэгийг томилсноор Цагаадайн хаадын засаглалыг үүрд дуусгавар болгосон. Хамилын Абдулла Тархан бэг мөн 1696 онд бослого гаргаж, Чин улсад урвасан. 1698 онд Чин улсын цэргүүд Хамилд байрлаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=193-199}} === Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн === {{main|Казах–Зүүнгарын дайнууд}} 1698 онд Галданы залгамжлагч Цэвээнравдан хаан Тэнгиз нуур болон [[Түркистан|Туркистанд]] хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл Долоон ус болон Ташкентийг хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Учир нь Казакууд Оросын худалдаачдыг саатуулж, [[Урианхай|Урианхайчууд]] руу дайрч байхдаа Зүүнгарын хил рүү дайрчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} Зүүнгарын 40,000 орчим цэрэгтэй цэрэг Их Жүзийн эсрэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд Зүүнгарууд Чу, Талас гол дээрх хүн амыг хядаж, 10,000 орчим [[Дайны олзлогдогч]] авчээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Цэвээнравдан хаан хожим нь Казахуудын Тавак хааныг ялж, Сайрам, Ташкент, Туркистаны хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} 1699 онд Зүүнгарууд казахуудын эсрэг дахин нэг аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд хожим нь Чу, Талас голын завсрын бүс дэх казахуудын хүчийг Сырдарь руу хөөжээ.{{Sfn|Massanov|2010|p=229}} Хожим нь 1702 онд Зүүнгарууд Абул Хайр Хан болон Кайп Ханы хүчийг ялж, Тауке, Кайп Хан нар дайныг зогсоохын тулд дипломат элчин сайд илгээсний дараа 1703 онд дайныг зогсооход хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} Зүүнгаруудын казахуудын эсрэг хийсэн дайн тэднийг Оросоос тусламж хүсэхэд хүргэв.{{Sfn|Cohen|1998|p=50}} Тэд 1708 онд казахууд руу дахин довтолсон боловч, удалгүй 1711–1712 онд казахуудад няцаагдсан.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} Гэсэн хэдий ч тэд Цэвээнравдан хаан хоёр хүү, гээ илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан, Энх амгалан Казах, Киргизүүдэд эвслийн хүсэлт илгээжээ.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Тэр жилдээ Зүүнгарын арми Чин улсын эсрэг Хамил хотыг эзлэн авчээ.{{sfn|Barthold|1956|p=162}} Зүүнгарууд хил рүүгээ Казак–Киргизийн довтолгоог зогсоож чадсан.{{sfn|Kuznetsov|1983|p=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|p=128}} Зүүнгарын өмнөд болон зүүн хил дээр богино хугацааны гадаад бодлогын тогтвортой байдлыг бий болгосны дараа Цэвээнравдан хаан 1716 онд цэргээ Казахын тал нутаг руу илгээв. Учир нь Казахын цэргүүд Или гол дээрх Цоросын нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} 1717 онд Кайп хан, Абул Хайр хан нар Зүүнгарын эсрэг 30,000 цэрэгтэй өөр нэг цэргийг удирдсан. Казахын цэрэг [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] ялагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=98}} Зүүнгарын хилийн харуул модон суваг үүсгэж, 1,500 цэрэгтэй нэмэлт хүч ирж казахуудыг ялах хүртэл тэдний довтолгоог няцаав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 онд Долоон усаас 2,500 орчим хүнтэй Зүүнгарын цэрэг илгээгдэж, Казахстаны [[Арыс (гол)|Арыс]], [[Бүен]], болон Чаян голууд дээр казахууд руу довтолж, Туркистаны хотод 30,000 хүнтэй армитай тулалдаж, Кадырбаевын хэлснээр "армийг хядсан" гэж мэдээлжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Зүүнгарын казахуудын эсрэг довтолгоо дуусч, [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] үргэлжилж байх хооронд казахууд 1720 онд газар нутгаа эргүүлэн авч чаджээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Дайн дуусахад казахууд алдсан газар нутгаа эргүүлэн авч, гурван мянга орчим Зүүнгарын олзлогдогчдыг авчээ.{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} Казакууд Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)|1723–1730 оны Казах–Зүүнгарын дайнд]] тулалдаж, [[Хөл нүцгэн зугталт|Казах нутгийн Казахууд дунд довтолгоо, аймшигт гэмтэл учруулж]],{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} тэд Казах тал нутгийн ихэнх хэсгийг сүйтгэж, [[Туркестаны төлөөх тэмцэл|нийслэл хотод нь]] Казах цэргүүдийг ялсан.{{Sfn|Erofeeva|2007|p=176}} Абул Хайр ханы удирдлага дор Казахууд 1727 онд [[Калмаккирилган|Булантийн тулалдаан]] болон 1729 онд [[Аньракайн тулалдаан|Аньракайн тулалдаанд]] Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} === Хоёрдугаар Чин улсын дайн (1714–1720) === {{main|Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:Military of the Qing entered Lhasa.jpg|thumb|"Алсын зайн суурьшлын жанжин" аяллын үеэр Чин улсын цэрэг [[Лхас|Лхаст]] орж ирэв.]] 1714 онд Цэвээнравдан хаан Хамилийг дээрэмдэж Чин улсын эсрэг дайнаа үргэлжлүүлэв.{{Sfn|Barthold|1956|p=162}} Цэвээнравдан хааны дүү Их Цэрэндондов 1717 онд [[Хошуудын хант улс]] руу [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь|довтлон]], Еше Гьяцог түлхэн унагааж, Лазан хааныг алж, Лхасыг дээрэмджээ. Энх амгалан хаан 1718 онд хариу арга хэмжээ авсан боловч түүний цэргийн экспедиц Лхасаас холгүй [[Хар Усны тулалдаан|Хар Усны тулалдаанд]] Зүүнгаруудад устгагджээ. 1720 онд Зүүнгаруудыг [[Төвөд|Төвдөөс]] хөөж гаргасан [[Хятадын Төвд рүү хийсэн экспедиц (1720)|хоёр дахь болон томоохон экспедицийг]] Энх амгалан хаан илгээсэн. Тэд Кялзан Гьяцог Кумбумаас Лхас руу авчирч, 1721 онд түүнийг 7-р Далай ламаар өргөмжилжээ.{{sfn|Richardson|1984|pp=48-49}} Турфан болон Пичаны ард түмэн энэ байдлыг ашиглан орон нутгийн удирдагч Эмин Хожагийн удирдлага дор бослого гаргаж, Чин улсын талд оржээ.{{sfn|Adle|2003|p=200}} === Галданцэрэн хаан (1727–1745) === {{main|Галданцэрэн хаан|Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн}}[[Цэвээнравдан хаан]] 1727 онд зуурдаар нас барж, төрсөн ах Лувсансүрэнг няцаснаар түүний хүү [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] хаан ширээнд суув. Тэрээр [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Халх|Халх монголчуудын]] эсрэг дайныг үргэлжлүүлэв. 1730-аад оны эхээр Чин улсын Найралт төв Халхын харьяат иргэдийнхээ эсрэг довтолсоны хариуд 10,000 хүнтэй довтолгоон цэрэг илгээж, Зүүнгарууд [[Хотон нуур|Хотон нуурын]] ойролцоо [[Хотон нуурын тулалдаан|бут цохижээ]].{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Гэвч дараа жил нь Зүүнгарууд [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдийн]] ойролцоо Халхуудад ялагдсан. 1731 онд Зүүнгарууд өмнө нь улсын талд орж байсан Турпан руу довтлов. Эмин Хожа Турпаны ард түмнийг [[Ганьсү муж]] руу ухарч, Гуажоу хотод суурьшжээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Кадырбаевын хэлснээр 1735 онд Зүүнгарууд Чин улстай энхийн гэрээ байгуулж, улмаар Ахлах Жүз (Казахын ордон) руу довтолсон байна.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Гэсэн хэдий ч ЮНЕСКО-гийн хэлснээр, 1739 онд Галданцэрэн хаан Халх, Зүүнгарын хилийг зөвшөөрчээ.{{sfn|Adle|2003|p=149}} Галданцэрэн хаан Манжийн эсрэг цэргийн холбоо байгуулах, Умард Юань улсын монголчуудтай эвлэрэхийг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Lee|2016|p=13}}{{quote|''"Бид анх [[Юань улс|нэг газар]] амьдарч, бие биетэйгээ маш эелдэг харьцдаг байсан. [[Галдан бошигт хаан]] та бүхэнтэй сайн харилцаатай байгаагүй тул бид тархай бутархай амьдарч байсан. Хожим нь та нар бүгд [[Чин улс|Дундад улсад]] захирагдаж, алба хааж, алба гувчуур төлсөн нь маш харамсалтай. Та нар бүгд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр удам бөгөөд ард түмний харьяат биш. Яагаад мал аж ахуйн нүүдлийн ажлаа [[Алтай]] руу дахин нүүлгэж, бидэнтэй нэгдэж, нэг газар амьдарч, хамтдаа амар амгалан, аз жаргалыг эдэлж, хуучин нөхөрлөлөө сэргээж болохгүй гэж? Хэрэв дайн болвол бид эсэргүүцэхийн тулд хүчээ нэгтгэнэ."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Lee|2016|p=13}}}}1739 оны хавар 24,000 Зүүнгарын морьт цэрэг Дундад Жүзийн нутгийг хоёр тусдаа цуваагаар довтлов. [[Халимагийн хант улс]] болон [[Башкирууд|Башкируудын]] эсрэг аян дайн бэлтгэж байсан Казахууд бэлтгэлгүй баригдаж, Зүүнгарын довтолгоог няцааж чадаагүй юм. Дайн 1741 он хүртэл үргэлжил, Казахууд Зүүнгарын хүчийг хэд хэдэн удаа ялсан ч эцэст нь ялагдав.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=13}} Казахуудын эсрэг амжилттай хийсэн аян дайнуудын үр дүнд (1734–1735, 1739–1741) Галданцэрэн хааны эрх мэдлийг Их болон Дунд Жүз хүлээн зөвшөөрөв. Их Жүзийн феодал ноёд жил бүр Хулж хотод барьцаалан цэргүүд (аманат) илгээж, хүн ам албан татвар төлдөг байв.{{sfn|Moiseev|1991|pages=|p=44}} Дундад Жүзийн хан Абулмамбет болон [[Аблай султан|Аблай]], Абулфейз, Нияз нарын султанууд мөн Зүүнгар руу барьцаалан илгээхээс өөр аргагүй болсон. 1742 оны хавар [[Абулхайр хаан]] руу аялаад буцаж ирсэн Оросын [[Оренбург|Оренбургийн]] дэслэгч Д.Гладышев Бага Жүзийн язгууртнуудын хурлын талаар мэдээлж, уг хурлаар Зүүнгарын Хаант Улсын хааны иргэншлийг хүлээн зөвшөөрөх шийдвэр гаргасан байна.<ref>{{Cite journal |last=Moiseev |first=Vladimir |date=2000 |title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian policy |url=https://cyberleninka.ru/article/n/dzhungaro-kazahskie-otnosheniya-v-xvii-xviii-vekah-i-politika-rossii |journal=Herald of Eurasia / Вестник Евразии |pages=36—37}}</ref> Удалгүй Бага Жүзийн хаан Абулхайр хүүгээ Зүүнгар руу илгээв.{{sfn|Moiseev|1991|p=128}} Галданцэрэн хаан хожим нь Казахын ноёдуудыг өөрийн талд татахыг эрэлхийлжээ. Зүүнгарын дипломатчид Казахууд болон баруун монголчуудын эдийн засаг, соёлын олон ижил төстэй нүүдэлчин ард түмэн болох нийтлэг байдлыг онцолсон. Тэд мөн өөрсдийн нийтлэг түүхэн өнгөрсөн үе болон хөдөө аж ахуйн нийгмийг нүүдэлчдийн уламжлалт үзэн ядалтыг дурдаж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] эсрэг эвсэхийг ил тод уриалж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}{{quote|''"Бид, Халимагууд [Зүүнгарууд] болон Кайсакууд [Казахууд] хамтдаа харцага бөгөөд бид тэр хэрээний [Оросын хатан хааны] өмнө өвдөг сөгдөхгүй, учир нь тэд тэрэгтэй хүмүүс, харин бид Узбекүүд [нүүдэлчид] юм."''|[[Галданцэрэн хаан]].{{sfn|Moiseev|1991|pp=128-129}}}}Зүүнгарууд 1742, 1745 онд [[Кокандын хант улс]] руу довтолж, няцаагдсанаар Абдул Карим Бигийн удирдлага бэхжиж, Коканд хант улсын бүс нутгийн байр суурийг бэхжүүлсэн. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн хувьд ихээхэн хурцадмал байдал нь Зүүнгарын Хаант Улсын уналтыг хурдасгаж, Төв Азид улс төрийн ноёрхлыг нь зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|1991|pp=160-175}} 1745 он гэхэд Зүүнгарын Хаант Улс [[Төв Ази|Төв Азийн]] хамгийн том гүрэн болж, [[Еврази|Евразийн]] хамгийн хүчирхэг хоёр эзэнт гүрэн болох Оросын эзэнт гүрэн, Чин улсын хүчээр тооцогдох хүч болжээ. Зүүнгарын Хаант Улс нь орчин үеийн Казахстаны нэлээд хэсэг, Хятадын [[Шинжаан]] Уйгурын өөртөө засах орны хойд хэсэг, баруун өмнөд Монгол, Алтайн нурууны өмнөд хэсгийг хянаж байв. Баянбүрд улсууд болох Алтай, Казах Их Жүзийн захирагчид Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдийн дээд эзэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Bazarov|Kradin|2019|p=369}} === Уналт (1745–1757) === [[Файл:乾隆皇帝朝服像轴.png|left|thumb|228x228px|Чин улсын [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан. Тэрээр Зүүнгарын Хаант Улсыг байлдан дагуулж, эзлэв.]] Удалгүй 1745 онд Галданцэрэн хаан нас барж, улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүнийг нас барсны дараа [[Тэнгэр тэтгэгч]] хаан гэж хэлэв:{{sfn|Baabar|1999|p=89}} {{quote|Өвөө, Эцэг хоёр маань Зүүнгар аймагт тулалдсан ч ажлаа дуусгаагүй тул энэ асуудлыг анхааралтай авч үзэх хэрэгтэй.|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Baabar|1999|p=89}}}}Зүүнгарын довтолгоог няцаасан нь Абдул Карим Бигийн удирдлагаа бэхжүүлж, [[Кокандын хант улс|Кокандын хант улсын]] бүс нутгийн байр суурийг сайжруулсан. Үүний эсрэгээр, мөргөлдөөний цэрэг, эдийн засгийн томоохон хурцадмал байдал нь Зүүнгарын хан улсын уналтыг хурдасгаж, [[Төв Ази]] дахь улс төрийн ноёрхлыг нь үр дүнтэйгээр зогсоосон. Бүс нутгийн хүчний тэнцвэрт энэхүү өөрчлөлт нь Их Жүзийг Зүүнгарын ноёрхлоос чөлөөлөхөд тусалсан.{{sfn|Moiseev|2001|pp=160-175}} Галданцэрэн хааны дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил]] 1746 онд түүний залгамжилсан [[Хунтайж]] болжээ. Тэрээр архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Улам Баяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Улам Баярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах [[Ламдаржаа|Ламдаржаатай]] хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай хаанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] 1749 онд Галданцэрэн хааны хүү Ламдаржаа дүү Цэвээндоржнамжилаас хаан ширээг булаан авчээ. Хожим нь Ламдаржаа Их Цэрэндондовын ач хүү, [[Даваач]] болон [[Хойд|Хойдын]] хунтайж, [[Амарсанаа|Амарсанаатай]] эрх мэдлийн төлөө өрсөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач, Амарсанаа нар Казахын хаант улс руу зугтсан бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Казахуудын [[Аблай султан|Аблай хаан]] тэднийг Дүрвэгч гэж үзсэнд нь Ламдаржаа тэднийг шилж авахыг ултиматум илгээхэд хүргэсэн.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан Дөрвөдийн эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} [[Файл:Cebdenjab.jpg|left|thumb|202x202px|Халхын цэргийг '''Зүүнгарын Хаант Улс''' руу удирдсан Цэвдэнжав.]] Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар Хошууд, Дөрвөд болон Хойдуудад нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}}{{quote|''"Харамсалтай нь, та нар Зүүнгарууд аа, та нар Монголчуудтай адилхан юм биш биз дээ? Та нар яагаад тэднээс салсан юм бэ? (...) Монгол хүмүүс зовлонгийн улмаас амаа ангайн зогсож байв. Та нарын зовлон зогсохоос би айж байсан. Миний тусламжтайгаар энэ нь маргааш өглөө хүртэл үргэлжлэхгүй гэж найдаж байна (...) Хэрэв Тэнгэр хэн нэгнийг хүчирхэгжүүлэхийг хүсвэл хүмүүс түүнийг унагаахыг хүссэн ч түүнийг гэмтээж чадахгүй. ...Та нар Шар сургаалыг хүндэтгэж, Будда болон Бодьсадва нарт залбирахыг хүсч байна. Гэхдээ зүрх сэтгэлдээ та нар хүн иддэг Ракшас шиг юм. Тиймээс та нар гэмт хэрэг [ёс суртахууны түвшин] хамгийн доод түвшинд хүрч, хорон муу үйл чинь оргилдоо хүрсэн үед та нар амиа алдсан шийтгэлээсээ зугтаж чадаагүй"''|Тэнгэр тэтгэгч.{{sfn|Walravens|2017|p=82}}}} [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|"Гадан-уул дахь хуаран руу дайрсан нь"]] Чин улсын арми 1755 оны 6-р сар гэхэд,{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} 100 хоногийн дотор [[Өрөмч]], Бортал тойрогийг дайран өнгөрөв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} Энэ нь Даваачыг Гэдэншань руу зугтаж, 10,000 цэргүүдтэйгээ сүүлийн зогсоол хийхэд хүргэв. 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чингийн армийн жижиг эргүүл болон түүний цэргүүдийг [[Тэнгэр Уул]] даяар тараав. Даваач Аксугийн хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Хятадын хүсэлтээр Уктурпаны захирагч, Уйгурын удирдагч, Хожид баригдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ.{{sfn|Adle|2003|p=201}} Дараа нь Даваачыг хунтайж болгож, Айсин-Гиорогийн гэр бүлийн овогтой гэрлүүлэв. Чин улсын удирдлага 5,000 цэрэг үлдээж, Чингийн командлагчид гарч, ухарчээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=274}} ==== Амарсанаагийн бослого (1755–1757) ==== {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Jaohui.jpg|left|thumb|161x161px|Зүүнгарын Хаант Улсыг эзэлсэн, Чин улсын цэргийг удирдсан генерал Жаохуй.]] [[Файл:Dzungar_cavalry_of_Amursana,_in_the_Battle_of_Khorgos_against_Qing_China_(1758).png|thumb|Чин улсын эсрэг Хоргосын тулалдаанд оролцсон Амарсанаагийн Зүүнгарын партизанууд. Жан Денис Аттиретийн зураг.{{Sfn|Chu|Ding|2015|p=129}}]] Зүүнгарын Хаант Улсыг ялсны дараа Чин улс Ойрадын дөрвөн овог аймаг тус бүрт хан томилохоор төлөвлөж байсан боловч Давачигийн эсрэг Чин улсын холбоотон байсан Амарсанаа Хан цол хүртэж, Зүүнгарыг захирахыг хүсчээ. Үүний оронд Тэнгэр тэтгэгч түүнийг Хойдын цорын ганц хаан болгосон. Амарсанаа удалгүй цэрэг цуглуулж эхэлсэн бөгөөд мөн үндэстэнд албан ёсоор захирагдахаа хойшлуулсан. Энэ нь Цяньлун хаан Халхын хунтайж Эринчиндорж, Банди нарыг илгээж, Амарсанааг баривчилж, [[Чэндэ]] дэх эзэн хаанд авчрахад хүргэсэн. Гэвч Амарсанаа Иртыш руу зугтав.{{Sfn|Perdue|2005|p=275}} Зуны улиралд Амарсанаа Халх Монголын удирдагч [[Чингүнжав|Чингүнжавтай]] хамт Чин улсын эсрэг бослого гаргав.{{Sfn|Perdue|2005|p=276}} Амарсанаа одоогийн Вүсүд шөнө нь Чин улсын жанжин Жаохуй Зүүнгар руу довтолсон Оройн Жалайтын тулалдаанд ялагдсан.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Чин улсыг ялж чадаагүй Амарсанаа хойд зүг рүү зугтаж, казахуудад хоргодох газар хайжээ. Гэсэн хэдий ч Аблай хаан түүнийг урвах гэж оролдсон тул тэрээр хожим нь Оросууд руу зугтжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} Амарсанаа 1757 оны 9-р сард Оросын нутагт [[салхин цэцэг]] өвчнөөр нас баржээ. 1762 оны хавар түүний хөлдсөн цогцсыг Манжид үзүүлэхээр [[Кяхта]] руу авчирсан байна. Дараа нь Оросууд түүнийг булшилж, Манжийн нас барсны дараах шийтгэлд шилжүүлэх хүсэлтийг хүлээн аваагүй байна.{{sfn|Atwood|2004|p=623}} Хожим нь Хоргосын тулалдаанд үлдсэн Зүүнгарын хүчнүүдтэй тулгарч, 1758 онд Амарсанаагийн партизанууд Халхын Цэвдэнжавт ялагдсан байна. 1758 онд Хурунгуйн тулалдаанд генерал Жаохуй Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Хурунгуй ууланд Зүүнгарын цэргийг отолтоор дайрч, ялжээ.{{Sfn|Pirazzoli-T'Serstevens|1969|p=10}} === Ак Тагликийн бослого (1757–1759) === Амарсанаа Чин улсын эсрэг бослого гаргахад Ак Таглик (өөрөөр хэлбэл 'Цагаан уулчид', мөн Афак гэгддэг) Бурхануддин Хожа, Жахан нар Яркендэд бас бослого гаргасан. Тэдний засаглал ард түмэнд таалагдаагүй бөгөөд ард түмэн хувцас хунараас эхлээд мал хүртэл хэрэгтэй бүх зүйлийг нь хурааж авсанд нь маш их дургүйцсэн. 1758 оны 2-р сард Чин улс Яэрхашан, Жаохуй нарыг 10,000 цэрэгтэй Ак Тагликийн дэглэмийн эсрэг илгээжээ. Жаохуй 1759 оны 1-р сар хүртэл Чин улсын арми Яркенд Ак Тагликийн хүчинд бүслэгдсэн боловч Чин улсын арми аян дайны үеэр ямар ч бэрхшээлтэй тулгараагүй. [[Хожа|Бурхануддин Хожа, Жахан нар]] [[Бадахшан]] руу зугтаж, тэнд Султан Шах захирагчдад олзлогдон, тэднийг цаазаар авч, Жаханы толгойг Чин улсад өгчээ. Таримын сав газар 1759 онд намжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=203}} === Геноцид === {{main|Зүүнгарын геноцид}} === Шинжааны хүн ам зүйн өөрчлөлт === [[Файл:Khojis full-length portrait.jpg|thumb|Хожи, Уктурпаны [[Уйгурууд|Уйгур]] захирагч. 1775 онд Хятадын ордонд Европын Жезуит зураач [[Игнатий Сихельбарт]]-ын зурсан зураг.{{sfn|Unknown|2019|p=4019}}]] [[Файл:Xinjiang_regions_simplified.png|left|thumb|{{legend|red|[[Dzungaria]]}}{{legend|blue|[[Tarim Basin]]}}]] Зүүнгарын Ойрадын ард түмний геноцидын дараа Чин улс Зүүнгарын нутаг хоосорсны дараа сая сая Хан, [[Хуушуур|Хуй]], [[Шибэ]], [[Дагуур ястан|Дагуур]], Солон, Түрэг баян бүрд (Уйгур), Манж нарыг суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Стэнли В. Тоопс орчин үеийн Шинжааны хүн ам зүйн байдал нь Чин гүрний суурьшлын санаачилгыг тусгасан хэвээр байгааг тэмдэглэжээ. Шинжааны нийт хүн амын гуравны нэг нь хойд хэсэгт Хань, Хуй, Казах үндэстнүүдээс бүрддэг бол өмнөд Шинжааны Таримын сав газрын Уйгур үндэстнүүдийн гуравны хоёр орчим нь байв.{{sfn|Starr|2004|pp=73–90}}{{sfn|Toops|2004|p=1}}{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Хойд Шинжааны Үрүмчи, Инь зэрэг зарим хотууд нь Чин улсын суурьшлын бодлогоор бий болсон.{{sfn|Milward|1998|p=102}} Буддын шашинт Зүүнгарыг устгаснаар Ислам шашин болон түүний мусульман бекүүд Шинжаанд ёс суртахуун, улс төрийн давамгайлсан эрх мэдэл болж өссөн. Олон мусульман Таранчичууд мөн хойд Шинжаан руу нүүж ирсэн. Хенри Шварцын хэлснээр "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын улсын ялалт байсан".{{Sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} Хачирхалтай нь, Чин улс Зүүнгарыг устгаснаар Түрэгийн мусульман соёл, өвөрмөц байдлыг Чин улс хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байсан тул тус бүс нутагт Түрэгийн мусульманчуудын хүчийг бэхжүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=76}} 1759 онд Чин улсын дурсгалд өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутгийг одоо "Хятадын нэг хэсэг" гэж тунхагласан.{{sfn|Dunnell|2004|p=77}}{{sfn|Dunnell|2004|p=83}}{{sfn|Elliot|2001|p=503}} Чин улсын нэгдлийн үзэл суртал нь Монгол, Ойрад, Төвд зэрэг "гадаад" Хан бус Хятадуудыг "дотоод" Хан Хятадуудтай хамт Чин улсад нэгдсэн "нэг гэр бүл" гэж дүрсэлсэн. Чин улс "нэгдмэл байдал"-ын энэхүү санааг өөр өөр ард түмэнд хүргэхийн тулд "Жон Вай И Жиа" (中外一家) эсвэл "Нэй Вай И Жиа" (內外一家, "дотоод ба гадаад нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг тодорхойлсон.{{sfn|Dunnell|2004|pp=76-77}} === Зураг === ==== Зигуан павильон дахь гавьяат албан тушаалтнуудын хөрөг зурагнууд ==== [[Тэнгэр тэтгэгч]] эзэн хаан дайнд гаргасан амжилтаа баримтжуулахад маш их анхаарал хандуулсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Тэрээр Чин улсын хамгийн гавьяатай 100 албатныг ([[:zh:紫光阁功臣像|Зигуан павильон дахь гавьяат түшмэдийн хөшөө]] зурахыг тушаажээ: зоригтой Чин улсын офицерууд, генералууд, мөн цөөн хэдэн [[Торгууд]] болон [[Дөрвөд]] холбоотнууд, мөн ялагдсан [[Цорос]] Ойрадууд буюу Хожи эсвэл Эмин Хожа зэрэг Мусульман [[Уйгурууд|Уйгур]] холбоотнууд), мөн Чин улс ялсан үеийн тулалдааны дүр зургийг зурахыг тушаажээ. Нүүр царайнууд нь барууны реалист хэв маягтай бөгөөд цогцоснуудыг Хятадын ордны зураачид зурсан байх магадлалтай.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Орчин үеийн [[Иезуит]] зураач [[Жан-Денис Аттирет]]-ийн хэлснээр: "Элеут болон тэдний холбоотнууд болох бусад татаруудын эсрэг хийсэн энэ дайны туршид эзэн хааны цэргүүд ялалт байгуулах бүрт зураачдад тэдгээрийг зурахыг тушаадаг байв. Үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн хамгийн чухал офицеруудыг зураг дээр юу болсныг харуулан гаргахыг илүүд үздэг байв."{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}} Эдгээр зургуудыг бүгдийг нь гадаадын зураачид, ялангуяа [[Жузеппе Кастильоне (Иезуит зураач)|Жузеппе Кастильоне]]-гийн удирдлаган дор [[Иезуит]]-үүд болон тэдний удирдлаган дор Хятадын ордны зураачид зурсан.{{sfn|Walravens|2017|pp=73–90}}<gallery widths="150px" heights="200px" perrow="9"> Файл:Dawachi.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын удирдагч Даваач (达瓦齐). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Dawa.jpg|[[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайны]] дараах Манж хувцастай Цорос–Ойрадын Даваа (达瓦). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Tseren.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Цэрэн (车凌). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Buyan_Tegus.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Буян Төгс(布彦特古斯). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Erdeni.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Эрдэнэ (额爾德尼). Жан Денис Аттиретийн зурсан зураг. Файл:Gangdorji.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гандорж (刚多尔济). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Gendun.jpg|Манж гүрний хувцастай Дөрвөд–Ойрадын Гэндэн (根敦). Жан Денис Аттирегийн зурсан зураг. Файл:Ayusi_Assailing_The_Rebels_with_a_Lance.jpg|Ойрадын урвагч Аюуш (阿玉锡) Чин улсын дүрэмт хувцастайгаа. Жузеппе Кастильонегийн зурсан зураг. </gallery> ==== <u>Хуан Чин Жигун Ту</u> ==== Хуан Чин Жигун Ту (Хятадаар: 皇清職貢圖; Чин гүрний харьяа ард түмний хөрөг зургийн цуглуулга) нь 18-р зууны Хятадын цутгал улсууд, түүний дотор Чин гүрэнтэй худалдаа хийдэг барууны улсуудын талаарх угсаатны зүйн судалгаа юм. Үүн дээр Зүүнгарын энгийн иргэд гэх мэт янз бүрийн зургийг дүрсэлсэн байв. <gallery widths="150px" heights="200px" perrow="5"> Файл:Ili region Taiji (Mongol Prince) and his wife, Huang Qing Zhigong Tu, 1769.jpg|Монгол хунтайж (''[[Тайж]]'', {{lang-zh|台吉}}) [[Или мөрөн|Или]] болон бусад бүс нутгаас гаралтай бөгөөд түүний эхнэр. Хуанг Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Mongol tribal leader (Zaisang, 宰桑) from Ili and other regions, with his wife.jpg|Или болон бусад бүс нутгаас гаралтай Монгол овгийн удирдагч ([[Зайсан]], 宰桑), эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, commoner from Ili and other regions, with his wife.jpg|167x167px|Или нутгийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Uyghur from Ili, Taleqi, Chahan and Wusu, with his wife.jpg|Или,Талеки, Чахан, болон Вусу, нутгийн Уйгур иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. Файл:Huang Qing Zhigong Tu, 1769, Kyrgyz (布鲁特) commoner and his wife.jpg|Киргизийн энгийн иргэн, эхнэрийнхээ хамт. Хуан Чин Жигун Ту, 1769. </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Инфобокс зэвсэгт хүчин|name=Зүүнгарын Хаант Улсын зэвсэгт хүчин|country={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}|founded=1634|disbanded=1758|image=Banner of the Dzungar Khanate.png|caption=Зүүнгарын хаант улсын тугийн Д. Цэрэнпунцагийн сэргээсэн бүтээл. Энэ бол '''Зүүнгарын хаант улсын''' туг бөгөөд Монголын дайны бурхан [[Дайчин Тэнгэр|Дайчин Тэнгэрийг]] дүрсэлсэн байв.{{sfn|Korneev|2022|p=171}}|age=18–50 насныхан|conscription=Тийм|available=Үгүй|current_form=Татан буугдсан|foreign_suppliers={{flag|Оросын царьт улс}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Оросын эзэнт гүрэн}}{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}<br>{{flag|Бухарын хант улс}}{{sfn|Atwood|2004|p=422}}|history=Харах: [[Монголын улсуудын хийсэн дайны жагсаалт#Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын оролцсон дайны жагсаалт]]|headquarters=[[Хулж хот]]|deployed=80,000–100,000{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Adle|2003|p=150}}}} ==== Тактикууд ==== [[Файл:Ойратские_воины.png|left|thumb|Бүрэн цэргийн тоног төхөөрөмжтэй хоёр Зүүнгарын морин цэрэг. Зурагчин Л.А. Бобровын бүтээл]] Зүүнгарын арми дараах бүрэлдэхүүнтэй байв: морьноос буусан нумчид эсвэл галт зэвсэг, жад баригчид, тэмээн дээр суурилуулсан их бууны ангиуд,{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} мөн Европын аялагчид, адал явдалчдын тэмдэглэлд дурдсанаар [[Польшийн хусарууд|Польшийн хусаруудтай]] дүйцэхүйц морьт цэргүүдээр бүрдсэн.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Эхэндээ Зүүнгарууд тасгуудаар эхний шугамд жагсаж, захирагч бүр туг барин байрладаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=64}} Үүний дараа тэд бүрээ үлээж, бөмбөр дэлдэн довтолгооны дохио өгдөг байв. Эхний довтолгоог нумчид эхлүүлж, дараа нь жадчид дайрч, улмаар ил задгай тулалдаанд ордог.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} Хэрэв дайсан довтолгоог тогтоон барьж чадвал, галт зэвсэг хэрэглэж буй дайсны эсрэг тэдний тактик үр дүнгүй тул ухардаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=65}} [[Файл:Kalmyk_warriors.jpg|thumb|249x249px|Бүрэн цэргийн хэрэгслээр тоноглогдсон Зүүнгарын хоёр морин цэрэг. Зурагчин Л.А.Бобров]] Харин XVII зууны сүүл үеийн шинэчлэлийн дараа Зүүнгарын арми багана хэлбэрээр урагшилж, Зүүнгарын буутай явган цэргүүд галт зэвсгийн үйлдвэрлэл нэмэгдсэний үр дүнд салваар буудаж морьт цэргийг дэмжих боломжтой болсон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Ингэснээр хөнгөн морьт цэргүүд дайсныг их буу болон морьноос буусан явган цэргүүд уул толгод дээр нуугдан байрласан нээлттэй талбай руу татан оруулж, дараа нь их буу, галт зэвсгээр дайсныг эмх замбараагүй болгосны дараа жад, сэлэм барьсан хүнд морьт цэргүүд үлдсэн хүчийг довтлон устгадаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}}{{sfn|Spencer|2017|p=181}} ==== Зэвсэглэл, үйлдвэрлэл, өргөжилт ==== XVII зууны эхэн үед Зүүнгарын Хаант Улсын цэргүүдийн үндсэн хэсгийг хуягласан жадчид бүрдүүлж байв. Тэд ойрын тулалдаанд болон жадаа шидэн алсын довтолгоонд ашиглах зориулалттай{{sfn|Bobrov|2007|p=62}}—хулсан иш, нарийн ир, ган туузаар хийсэн жад барьдаг байсан.{{sfn|Abdibek|2008|p=412}} Мөн тэд дайсны эсрэг холын зайнаас тулалдахад нум хэрэглэдэг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Нум нь мөнгө, гууль чимэглэл эсвэл металл хавтангаар гоёсон бараан арьсан саванд хадгалагддаг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=62}} Жад, бамбай, хожим нь их буу, дарь, сум зэрэг цэргийн хэрэгслийг уурхайгаас олборлосон төмөр, зэс, мөнгөөр хийдэг байсан нь зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хангаж байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} Тэд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсаас]] буу худалдан авах боломжгүй байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] буу болон дархны мэргэжилтнүүд авах хүсэлт гаргасан ч татгалзсан хариу авчээ. 1645 онд Эрдэнэбаатар хунтайж буу, их буу, бууны дархчууд авах хүсэлтээ дахин гаргасан байна. Татгалзсан шалтгаан нь улсын дотоод аюулгүй байдалтай холбоотой байсан бөгөөд Зүүнгарууд Оросын Хаант Улсад заналхийлэл учруулж болзошгүй гэж үзжээ. Мөн металл худалдахыг татгалзсан нь түүнийг зэвсэг үйлдвэрлэхэд ашиглаж болзошгүйтэй холбоотой байв.{{sfn|Spencer|p=178}} [[Файл:Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg|thumb|'''Зүүнгарын Хаант Улсын''' нийгэм, эдийн засгийн сайжруулалтыг эхлүүлсэн [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] (1676–1697) засаглалын үед тэрээр Оросын царьт улс болон Төв Азийн янз бүрийн улсууд руу элч илгээж, Зүүнгаруудад галт зэвсэг нийлүүлэхийг эрмэлзэж байв. Энэ үед галт зэвсгийн ач холбогдлыг илүү ойлгож эхэлсэн бөгөөд Персийн ган хайлуулах арга технологийг эзэмшсэнээр зэвсэг үйлдвэрлэх боломж бүрджээ. XVII зууны сүүл үед Зүүнгарууд Төв Азийн худалдаачид болон Сибирийн захирагчид, Оросын албан тушаалтнуудаас их хэмжээний галт зэвсэг худалдан авч байв.{{sfn|Bobrov|2007|pp=64-65}} Үүний үр дүнд Зүүнгарын цэрэгт шинэчлэл хийгдэж, галт зэвсэгтэй анги нэгжүүд бий болсон. Тэд морь ашиглан тээвэрлэлт хийж, харин тулалдааны үед морьноос бууж явганаар байлдан морьт цэргийг дэмжих, дайсны довтолгоог тогтоон барих үүрэгтэй байсан нь Европын аялагчдын тэмдэглэлд “[[Драгүн|драгуун]]” маягийн тактик гэж дурдагдсан байдаг.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Галт зэвсгийн хэрэглээ нь Зүүнгаруудад [[Халх Монголчууд|Халх монголчууд]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг үр дүнтэй дайн явуулах боломж олгож, Чин улсын цэргүүд тэдэнтэй тулалдахдаа морьноос бууж багана хэлбэрээр жагсах шаардлагатай болдог байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Зүүнгарууд [[газрын тос]] олборлох, [[хүхэр]], [[хүхрийн хүчил]], [[калийн нитрат]] ашиглах чадвартай байсан бөгөөд зэс, хар тугалга, өндөр чанарын ган зэрэг металлыг олборлодог байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Мөн их буу үйлдвэрлэл хөгжсөн ба тэмээн дээр жижиг их буу байрлуулан ашигладаг байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Энэ нь [[Улаанбудангийн тулаан|Улаанбудангийн тулаанд]] ашиглагдаж, Зүүнгарууд тактикийн ухралт хийх боломжийг олгосон байна. XVII зууны сүүл болон XVIII зууны эхэн үед, [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] засаглалын үед (1697–1727) галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийн төвүүд илүү зохион байгуулалттай, үр ашигтай болжээ. Орос болон Төв Азийн дархчуудын тусламжтайгаар тэд фитиль буу (matchlock) төрлийн гар буу, урт буу үйлдвэрлэж, эдгээрийг нарийн иш, заримдаа модон тулгуур (bipod)-тойгоор хийдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Зэвсгүүдийг яс, арьсаар хийсэн хайрцагт хадгалж, мөрөнд зүүх оосроор авч явдаг байв.{{sfn|Bobrov|2007|p=68}} Сумны үйлдвэрлэлийн хувьд [[Йохан Густав Ренат|Йохан Ренат]] хэмээх Швед цэрэг—[[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөний]] үеэр, [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедицийн]] явцад олзлогдсон—төмөр хайлуулж сум хийх аргыг зааж өгсөн.{{sfn|Baddeley|6767|pp=180-183}} Зүүнгарууд мөн сум, дарь хадгалах зориулалттай уут, гал асаагч, жижиг савнуудыг бүсэлхийдээ зүүж авч явах боломжтой болгожээ.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Галын хурдыг нэмэгдүүлэхийн тулд дарийг яс эсвэл эвэр саванд хийж, хүзүүндээ зүүдэг байсан.{{sfn|Bobrov|2017|p=68}} Мөн Цэвээнравдан хаан зэвсгийн үйлдвэрлэлтэй холбоотой шинэ хөдөлмөрийн зохион байгуулалтыг бий болгосон. “Урууд” хэмээх ойролцоогоор 5,000 өрх зэвсэг, зэвсгийн хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд томилогдсон; “Буучинар” хэмээх 2,000 орчим өрх үйлдвэрлэлийг хянах, удирдах үүрэгтэй байсан; харин “Буучин” нэртэй 1,000 орчим өрх их бууны үйлдвэрлэлд зориулан нөөцөд байлгагдаж байв.{{sfn|Spencer|2017|p=183}} 1726 онд Иссык-Куль нуурын орчимд их бууны цутгуурын газрууд байгуулагдсан. Энэхүү үйлдвэрийг Йохан Ренат удирдан ажиллуулж байсан бөгөөд түүнд ойролцоогоор 20 бууны дархан, 200 ажилчин туслан их буу үйлдвэрлэж байв. Мөн нэмэлт туслах ажилчид ч ажиллаж байсан. Их бууны үйлдвэрлэл өсөж байсан ч [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа дотоодын иргэний дайн гарч, энэ өсөлт саарсан байна.{{sfn|Bobrov|2007|p=69}} Хэдийгээр Зүүнгарууд цэргээ шинэчилж, галт зэвсгийг нэвтрүүлсэн боловч жад, нум сум, сэлэм зэрэг уламжлалт зэвсгүүд нь Зүүнгарын Хаант Улсын армид үргэлжлэн чухал байр суурь эзэлж, өргөн хэрэглэгдсээр байв.{{sfn|Adle|2004|p=422}} Галданцэрэн хаан хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын цэргийг нийт 80 мянгаас 100 мянга хүртэл өргөжүүлж, галт зэвсэг, их буугаар зэвсэглэсэн.{{sfn|Spencer|2017|pp=184-185}} Галданцэрэн хааны удирдлага дор Зүүнгарууд нийт 80,000–100,000 цэрэгтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=150}} 1688, 1732 онд Халх Монголчуудын эсрэг 30,000 орчим цэрэг илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} 1762 онд Чин улсын арми Зүүнгарын дөрвөн том хүрэл их буу, найман "хөөрөгдсөн" их буу, 10,000 сум илрүүлжээ.{{sfn|Adle|2003|p=165}} === Хууль === Ойрадууд анх ''"Цаазийн бичиг"'' гэгддэг хуулийг ашигладаг байсан. Хуулийн код нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоог]] нэгтгэж, төвлөрүүлэхийн тулд нийтлэг хуулийг ашиглах зорилготой байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} 1640 онд Ойрад, [[Халх|Халх Монголын]] 30 орчим язгууртан, ''"Монгол–Ойрадын Их Цааз"''-ыг байгуулсан. Энэхүү гэрээний зорилго нь Монгол улсуудыг нэг хуультай нэгтгэх, бие биенээ дэмжих, найрсаг харилцаа тогтоох явдал байв.{{sfn|Gantulga|2019|p=26}} Үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] болон [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]] нар гарын үсэг зурж, монгол хэлээр бичсэн нь онцгой ач холбогдолтой байв.{{sfn|Baabar|1999|pp=78-79}} Хууль нь лам хуврагууд, шашин шүтлэг, шуудан, татвар, гэрлэлт, гэрийн амьдрал, мал аж ахуй, ан агнуур, хувийн өмч, удамшлын эрх, эрүүгийн хууль, шүүхийн тогтолцоо, овог аймаг, овог аймгуудын хоорондын харилцаатай холбоотой нийт 120–151 зүйлд хуваагдсан байв.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хожим нь Зүүнгарын Хаант Улсын өсөлт нь төвлөрөл болон засаг захиргааны илүү олон шинэчлэлийг бий болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өргөжүүлэх үеэр нь захирч байсан Галдан бошигт хаан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} [[Цэвээнравдан хаан]] болон, түүний ахмад хүү, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед гэмт хэргийн талаар цуврал дүрэм журам баталсан.{{sfn|Adle|2003|p=173}} Хэн нэгэн гэмт хэрэг үйлдсэн нь тогтоогдвол 100 тэмээ, 1000 адуу, тодорхойгүй тооны үхэр, хонь торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=163}} === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал === Тус улсыг [[хаан]], [[хунтайж]], [[тайш]] нар захирч, отог бүрийг [[зайсан]] захирч байв. Хожим нь, 17-р зуунд улс төрийн бүтэц нь захиргааны илүү олон чиг үүргийг гүйцэтгэхийн тулд мэдэгдэхүйц өөрчлөгдсөн.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Зүүнгарууд аймагт хуваагдсан бөгөөд тэнд хүмүүсийг улс буюу ангид томилдог байв. Үүнийг ноён хянадаг байсан бөгөөд тэдний доор ноёнуудын хүргэн болох тавнангууд, тэд түшмэд буюу шүүгчдийн албан тушаалд хязгаарлагдаж, дараа нь туг баригч, бүрээчин, туслах гэх мэт жижиг албан тушаалтнууд байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тэдгээр аймгийн анги буюу улуудыг цааш нь отог гэж хуваасан бөгөөд энэ нь нийт 3,000–6,000 өрхөөс бүрддэг байв. Отог бүрийг зайсан, дэмч, шүлэн хариуцдаг тул 40 өрхөд хуваасан бол албан тушаалгүй энгийн иргэдийг сайд, дунд, суурь гэж хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Зүүнгарын отогуудыг 14 хуучин болон 16 шинэ отог гэж хуваасан бөгөөд эдгээр нь 500–6,000 өрх, дунджаар 3,600 өрх байв. Тэдгээрийг овог аймаг болон/эсвэл үндэс угсаа, эсвэл ажил мэргэжлээр нь хуваарилсан.{{sfn|Atwood|2004|p=431}} Тэд хааны нийгмийн бүлэгт харьяалагддаг байсан бөгөөд нийт 88,300 өрхтэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} Ангичуудыг тайшууд захирч байсан бөгөөд тэд хааныг дагаж аян дайн хийх, цэргийн байгууллага болж үйлчлэх хүчээ удирдах ёстой байв. Цэвээнравдан хааны үед нийт 21 анги буюу 100,000 өрхийг тайшууд захирч байжээ. Татвар болон бусад чухал үүргийг отогууд хариуцаж байсан бол ангичууд бага зэргийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{Sfn|Adle|2003|pp=167-168}} Яс нь анх таван шашны хэлтэс байсан тул шашны хэлтэс байв. Хожим нь 6,000 лам, 10,600 шавьтайгаар есөн хэлтэс болж өргөжжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} ''"Зүүнгарын бүрэн тэмдэглэл"''-д дурдсанаар, [[Тэнгэр тэтгэгч]] нь нийт 200,000 өрх, 600,000 гаруй хүн амтай гэж тооцоолсон бөгөөд, хаанаас 24 отог, харин тайш бүрээс 9 яс, 21 анги байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Хаан (эсвэл хунтайж) нь улсын хамгийн дээд цол хэргэм, зэрэг дэвийг авдаг байсан бөгөөд засгийн газрын албан тушаалтнууд засгийн газрын янз бүрийн үүргийг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Засгийн газрын бүтцийн шатлал нь: хаан; түшмэл — чухал асуудлыг шийдвэрлэж, улсын дээд хэрэгт оролцдог түшмэл байв. Нийт дөрвөн түшмэл отог, ангиудыг удирдах үүрэгтэй байв; заргач — 6 заргач нь улс төрийн хэрэг, эрүүгийн хэрэг, шударга ёсыг хянах үүрэг хариуцлагыг түшмэлд авахад нь тусалж байв; дэмч — хааны ордны хэрэг, бэлчээрээс татвар ногдуулах ажлыг хариуцаж байв. Айл өрх бүрийг өөрийн тогтоосон нэгжид хуваарилж, нэгжийг нутаг дэвсгэрт хуваарилдаг байв.{{sfn|Adle|2003|pp=168-169}} Зайсанууд нь Ойрадын системийн гол захиргааны ажилтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь заримдаа ганцаараа, заримдаа бүлгээрээ отог хариуцдаг байв. Тэдний доор цэргийн болон иргэний захиргааны аль алиныг нь хариуцдаг даругачи нар, мөн хууль тогтоомж, засаглалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй жасагулууд байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Доод түвшинд захиргаа илүү орон нутгийн шинжтэй болж, нарийвчилсан болсон. Дэмч нар байцаагчаар ажиллаж, ойролцоогоор 40–200 өрхийг хянадаг байв. Туслах даргач нар отог доторх өдөр тутмын ажлыг хариуцдаг байсан бөгөөд үүнд тушаал дамжуулах, татвар цуглуулах, нийтийн сайн сайхан байдлыг хангах, гэрлэлт зэрэг нийгмийн асуудлыг зохицуулах зэрэг орно. Шүлээ нар 20 орчим өрхийг хянадаг татварын албан тушаалтан байсан бол, албанчууд хамгийн доод албан тушаалтнууд байсан бөгөөд тус бүр нь 10 орчим өрхийг хариуцаж, үндсэн захиргаанд тусалдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Энэхүү шатлалын зэрэгцээ мэргэшсэн бүлгүүд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв: хөтөч нарууд барилга байгууламжийг хариуцаж; захчинууд хил хязгаарыг хамгаалж; урудууд дарханчлан зэвсэг, багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж; алтчинууд шашны эд зүйлс бүтээж; буучинарууд галт зэвсэг, цэргийн хуарануудыг удирддаг байв. Цэргийн удирдлагад цэргүүдийг удирдаж, зарим тохиолдолд томоохон нэгжүүдийг захирдаг хошууч нар багтдаг байсан бөгөөд, хожим нь ерөнхий сайд болж гарч ирсэн. Шашны хэргийг Хутагт, Чорж зэрэг өндөр албан тушаалтай лам нар тусад нь удирддаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=168}} Орон нутгийн албан тушаалтнуудыг улс орныг тогтворжуулж, гадаад болон дотоод аливаа асуудлыг мэдээлэх үүрэгтэй байв. Энгийн албан тушаалтнууд ноёныхоо оргоог цуглуулах ёстой байсан бол отог ахмадууд ард түмнийг цуглуулах ёстой байв. Албан тушаалтнууд ирээгүй тохиолдолд торгууль ногдуулдаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=421}} Тус улс нийт 200,000 өрхтэй байсан бөгөөд отог, анги гэж зохион байгуулагдсан байв. 54 Албач Зайсан хааны удирдлага дор 24 отог удирдаж байжээ. Нийт 4,000 хутагнар, 1,000 буучин, 5,000 урууд, 2,000 [[захчин]] байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} == Эдийн засаг == === Худалдаа === [[Файл:Horse Ruyicong.jpg|thumb|[[Чин улс|Чин улстай]] энхийн гэрээ байгуулсны дараа [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хаанаас]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчэд]] бэлэглэсэн "Руй Кон" (如意驄) хэмээх сайхан морь.]] Зүүнгарууд улс байгуулагдсанаасаа хойш [[Туркестан]], [[Сибирь]], [[Хятад]] зэрэг улсуудтай худалдааны харилцаа тогтоож байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Эхэндээ худалдаачдын ихэнх нь [[Хамил тойрог|Хамил Тойрог]], Жиаюгуань, Сужоугаар дамжин [[Чин улс|Чин улсын]] нийслэл [[Бээжин]] рүү аялсан бөгөөд мөн [[Ховд (хот)|Ховд]] хотоор дамжин Гуйхуачэн хүртэл аялсан.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Тэдний хамгийн чухал экспортын бараа нь адуу, бусад мал, улаан үнэг, далайн эргийн үс, хурганы арьс, гүрвэл, боолууд байв. Боолуудын үндэс угсаа Орос, Хятад, Монгол гэсэн янз бүр байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тэд Бухараас хөвөн, даавуу, камка, торгон дамаск, гурил, хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн зэвсэг, зоос, бөмбөлгүүдийг, сам, зүү болох Оросоос хууль бусаар хил давуулан оруулж ирсэн бусад бүтээгдэхүүнийг импортолж байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} [[Файл:Dzungarian pūl.jpg|thumb|Зүүнгарын зэс зоос.]] Зүүнгарууд мөн Оросуудтай худалдаа эрхэлж,{{sfn|Adle|2003|p=167}} эхэндээ Оросууд Зүүнгарын эсрэг худалдаа хийхээс татгалзсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} Тус үндэстнийг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайж мушкет, бууны дархан худалдаж авахыг оролдсон боловч үүнийг нь үгүйсгэсэн. Оросууд Зүүнгарууд Оросын дайсан болж магадгүй гэж үзэж байсан.{{sfn|Spencer|2017|p=178}} [[Галдан бошигт хаан]] Туркестаны улсууд болон Орос руу элч, худалдаачдыг илгээж чадсан нь тэдэнд зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=178}} 1735 оноос [[Галданцэрэн хаан]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|гуравдугаар дайны]] дараа Чин улстай хийх худалдаагаа сэргээжээ. Бараг жил бүр худалдаачид үхэр, хонь, морь, тэмээгээр аялж, их хэмжээний арьс шир, салад, усан үзэм, бугын эвэр ачдаг байжээ. Эдгээрийг Сужоу, Донкирт зарж бараагаа зардаг байжээ. Чин улсаас торго, хөвөн, цай, гүрвэл, ваар импортолдог байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=166}} Худалдааны холболтууд нь тэдний нийслэл [[Хулж хот|Хулж хотын]] ач холбогдлыг нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд янз бүрийн үндэстний худалдаачид худалдаа хийхээр Хулж руу байнга ирдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=167}} === Хөдөө аж ахуй === Хүн ам нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ өсгөдөг байсан тул мал аж ахуй нь тус улсын эдийн засгийн гол эх үүсвэр байв. Тэдний баялгийг сүргийн тооллогоор нь тодорхойлдог байв. [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]], Яер, Эмин, Манас, Жүлдүс, Баяндай зэрэг газрууд нь амьтдад элбэг дэлбэг хоол хүнс, ус өгдөг байв. Энэ нь тэдний сүргийг тогтвортой өсгөх боломжийг олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Түүнчлэн, эд баялгийн хувьд 200-300 үхэр, 400-500 хоньтой хүнийг баян гэж үздэг байсан бол 40-50 үхэр, 200-300 хоньтой хүнийг энгийн хүн гэж үздэг байв. Зүүнгарууд Чин улсад хүндэтгэл үзүүлэх үеэрээ тогтмол 10,000 морь, тэмээтэй байсан гэж мэдээлдэг.{{sfn|Adle|2003|p=163}} Тус улсыг үндэслэгч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] хязгаарлагдмал хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг бий болгосон.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Гэсэн хэдий ч Цэвээнравдан хаан, Галданцэрэн хааны үед тэд газар тариалангаа өргөжүүлж, дайнд олзлогдогсдыг хөдөлмөр болгон ашиглаж байжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Уктурпан, [[Аксу тойрог|Аксу]], [[Кашгар]], Ярканд дахь [[Уйгурууд|Уйгурын]] энгийн иргэдийг [[Хулж хот|Хулж]], [[Өрөмч]] рүү хүчээр нүүлгэн шилжүүлэв. Улс орны газар тариалангийн талаарх ойлголтод олон газар тариалангийн техникийг нэвтрүүлэв. Улирлын чанартай тариалалт хийх, шуудуу татах, хөдөө орон нутагт хүрэх зам тавих, усжуулалтын ур чадварыг эзэмшсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} Бухараас ирсэн боолууд болон Зүүнгарын энгийн иргэд өөрсдөө газар тариалан эрхэлж, улаан буудай, арвай, шар будаа, хулуу, амтат гуа, усан үзэм, чангаанз, алим тариалдаг Хулж бүс нутагт тариаланчид түгээмэл байв.{{Sfn|Adle|2003|p=164}} [[Эрчис мөрөн]], Сайнтал, Харшахрын бүс нутаг болох Өрөмч хотод харьцангуй орчин үеийн хөдөө аж ахуй эрхэлж байв. Эрчис гол дээр амьдардаг [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] газар тариалан эрхэлдэг байсан бөгөөд усжуулалтын систем ашигладаг гэдгээрээ алдартай байв.{{sfn|Adle|2003|pp=164-165}} Зүүнгарууд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалах чадвартай байсан ч Зүүнгаруудын газар хагалах, хөгжүүлэх арга барил хязгаарлагдмал хэвээр байв.{{sfn|Adle|2003|p=165}} == Нийгэм == === Хүн ам === Зүүнгарын Хаант Улсад [[Ойрадууд]] хүн амын дийлэнх хувийг эзэлж байв. Хоёр дахь том угсаатны бүлэг нь [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаны]] хот, баянбүрдүүдийн түрэг хэлтэй оршин суугчид ([[Бухарын хант улс|бухарууд]], [[Хотон (үндэстэн)|хотонууд]], [[уйгурууд]]) байв. Тэдний нийт тоо 100,000 хүнээс давжээ. Хаант улсын баруун бүс нутгуудад амьдардаг түрэг хэлтэй нүүдэлчдийн овог аймгууд (Төв Ази дах [[Киргизүүд]], [[Казахууд]], [[Каракалпакчууд|Каракалпакууд]]) хэдэн арван мянган хүнээс бүрддэг байв. 18-р зууны эхний хагаст [[Халх|Халх Монголчуудын]] нэлээд хэсэг нь Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт нүүдэллэжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=382}} Хүн амын дийлэнх хэсэг нь [[Буддын шашин|Буддын шашны]] лам нар байв. Зүүнгарт [[Ламаизм|Ламаист]] сургуулийн нөлөө уламжлал ёсоор маш их байсан. 18-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт 6,000 лам амьдардаг байсан бөгөөд энэ нь тус улсын хүн амын 0.6%-иас 1% хүртэл буюу Зүүнгарын нийт эрэгтэй Ойрадын хүн амын ойролцоогоор 1.2–2% -ийг эзэлж байв. Есөн жас (лам нарт хооллох зорилгоор шилжүүлсэн горхи)-ны нутаг дэвсгэрт 10,600 (200,000-аас) Зүүнгарын майхан тэнүүчилж, "үүний зардлаар 6,000 лам хооллож байжээ".{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} [[Чин улс|Чин улсын]] албан тушаалтнуудын тооцоолсноор Зүүнгарын Хаант Улс нуран унахаас өмнө, Зүүнгарын хүн ам ойролцоогоор 200,000 айл өрхүүд буюу 600,000–1 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=377}} А.И.Чернышевын хэлснээр Зүүнгарын нийт хүн ам, эзлэгдсэн ард түмнүүдийг оруулаад 1.5 сая хүн байжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=383}} === Архитектур === [[Файл:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|Кызыл-Кентийн балгас]] 20-р зууны төгсгөл хүртэл Төв Азид түүхийн шинжлэх ухаанд хамгийн алдартай нь Зүүнгарын бурханы шашны бэхлэгдсэн таван цогцолбор буюу хот-хийд байв: [[Хулж хот|Хулж хотын]] хийд, Дархан Цоржын хийд (Доржын хийд); [[Бортал тойрог|Борталын]] хийд; [[Очирт сэцэн хан|Очирт Цэцэн хааны]] барьсан Кызыл-Кентийн сүмийн цогцолбор; [[Хошууд]] Очирт Цэцэн хааны дүү [[Аблай тайш|Аблай тайшийн]] барьсан [[Аблайн хийд]].{{sfn|Kukeev|2014|p=27}} 17-р зууны эхний хагаст Зүүнгарын олон захирагчид хийд цайз, түүнчлэн лам нар болон суурьшсан мусульман тариаланчдын амьдардаг жижиг байшингууд барьсан. [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] мөн нэлээд идэвхтэй байв. "Хятад, Могол ард түмэн"-ийн барьсан Хулжийн чулуун хотод лам болон газар тариалан эрхэлдэг "тариалангийн Бухарчууд" амьдардаг байв.{{sfn|Bazarov|2019|p=392}} Энэ "хот" нь Цоросын эзэмшлийн гол цөм болсон; түүний ойр орчимд тариалангийн талбай бүхий гурван дагуул хот баригдсан. Эрдэнэбаатар хунтайж өөрөө өөрийн бэхлэлт "цайз"-ын ойролцоо тэнүүчилж байв: {{Quote|"...одоо тэр Хулж дахь хотуудаараа тэнүүчилж байна. Хунтайж гурван тоосгон хоттой: нэг нь цагаан, дөрөв дэх хотоо шинээр барьж байна. Хотоос хот руу аялах нь Бона голын дагуу явагддаг гэж ярьдаг. Эдгээр хотуудад түүний контейнерууд, Лабууд болон тариалангийн хүмүүс амьдардаг. Контейнер нь өөрийн хотуудаар тэнүүчилдэг".{{sfn|Bazarov|2019|p=392}}}} Эрдэнэбаатар хунтайжийн залгамжлагчид бэхлэлт суурин, хийдүүдийг идэвхтэй барих ажлыг үргэлжлүүлэв. Ийнхүү [[Галдан бошигт хаан]] гурван хийд, [[Галданцэрэн хаан]] Хулж, Хайнагд хоёр хийд барих ажлыг эхлүүлжээ.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} Тэдгээр нь ойролцоогоор 3 давхар, 1 литр орчим өндөр байв. Хожим нь [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] бослогын үеэр нурсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] 1764 онд Анюань сүмийг [[Чэндэ]] хотод барьсан бөгөөд энэ нь "алс холын эрчүүдийг эрхэмлэдэг" гэх нэртэй хуучин сүмтэй төстэй байв.{{sfn|Adle|2003|p=174}} Сүм хийд, хотуудын хамт Зүүнгарууд цэвэр цэргийн хамгаалалтын байгууламжуудыг их хэмжээгээр барьж эхэлсэн. Шивээ гэж нэрлэгддэг жижиг цайзууд нь эзлэгдсэн нутаг дэвсгэр болон хил дагуу Зүүнгарын харуулуудын бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Архитектурын хувьд Зүүнгарын шивээ нь ихэвчлэн дөрвөлжин эсвэл тэгш өнцөгт хэлбэртэй байв. Ханыг (2 метр хүртэл өндөр) өнгөлсөн чулуу эсвэл шавар тоосгоор барьдаг байв. Заримдаа шуудуугаар хүрээлэгдсэн өндөр шороон хэрмийг нэмж хийдэг байв. Цайзын булангуудыг жижиг цамхгаар чимэглэж болно. Шибэгийн дотор талын дөрвөлжин хэсгийг ихэвчлэн хөгжүүлээгүй орхидог байв. Шивээ нь шинээр эзлэгдсэн тал хээрийн нутагт Зүүнгарын хүчний бэхлэлт болж үйлчилдэг байв. Зүүнгарууд Казахстан руу гүнзгий нэвтэрч орох тусам тэд шивээгийн сүлжээ байгуулсан нь эзлэгдсэн газар нутагт байр сууриа бэхжүүлэх, мөн нэгэн зэрэг хотын дотор талыг казахуудын довтолгооноос хамгаалах боломжийг олгосон юм. Зөвхөн Өмнөд болон Зүүн Өмнөд Казахстаны нутаг дэвсгэрт орчин үеийн судлаачид Зүүнгарын 19 харуулын постыг тоолсон байна.{{sfn|Bazarov|2019|p=393}} === Соёл === [[Файл:Oirat and Tibetan script petroglyphs, Kazakhstan, 2009.jpg|thumb|237x237px|Казахстаны [[Алматы]] хотын ойролцоох Ойрад болон Төвд бичгийн хадны сүг зураг.]] Зүүнгарын Хаант Улсын хэрэглэж байсан бичиг нь эртний [[Уйгур хэл|Уйгур]] [[Монгол бичиг]] дээр үндэслэсэн [[Тод бичиг]] байв. Энэ бичгийг [[Хойд|Хойдын]] лам [[Зая бандид Намхайжамц]] боловсруулсан бөгөөд,{{sfn|Adle|2003|p=171}} Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хунтайж Эрдэнэбаатар үүнийг ивээн тэтгэж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=157}} Хэрэв Тод бичиг үсэг нь иргэний зориулалтаар бол, харин [[Төвөд хэл]] нь лам нарын зориулалтаар ашиглагддаг байв.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} Тод бичиг нь баримт бичиг бүтээх, Монгол, Төвдийн соёлыг холбоход чухал үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adle|2003|p=171}} 1650–1662 онуудад Зая бандид Намхайжамц болон түүний шавь нар [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашны]] судар, Хятад хэлний бүтээлүүд, түүнчлэн анагаах ухаан, одон орон судлал, түүх, уран зохиолын орчуулгыг хариуцаж байжээ.{{sfn|Adle|2003|p=171}} [[Файл:Djangarchi.jpg|left|thumb|190x190px|[[Халимаг|Халимагийн]] [[Элиста]] дахь "Жангарч"]] Бичгийн уран зохиол болон аман уламжлал байсан. Хамгийн чухал үлгэрийн жишээ болох [[Жангар]] нь [[Ойрадууд|Ойрадын]] ард түмний эр зориг, аз жаргал, Диваажин санаа бүхий Бумба, муу муухай болон түрэмгийлэгчдийг үзэн ядахтай холбоотой байдлын зүйрлэл юм.{{sfn|Adle|2003|pp=171-172}} Энэ нь [[Уйгур хэл|Уйгур]], [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад]], Төвөд хэл дээр хадгалагдан үлдсэн бөгөөд [[Герман хэл|Герман]], [[Япон хэл|Япон]], [[Орос хэл|Орос]], [[Украин хэл|Украин]], [[Гүрж хэл|Гүрж хэлний]] орчуулгад гарсан.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Цаашилбал, Ойрадын уран зохиол [[Дөрвөд|Дөрвөдүүдийн]] "Тэнгэрийн охины сайхан сэтгэл" үлгэрээр өргөжиж, 17-р зууны эхээр "Монголын Убаши Хунтайжийн үлгэр" гарч ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=172}} Жамбзанжав хэмээх язгууртан гаралтай ламыг Зүүнгарын ордонд урьсан бөгөөд [[Галдан бошигт хаан]] сүм хийд байгуулж, Буддын шашны боловсролыг дэмжсэн байна. Галданы 5000 ламаас 3500 орчим нь Төвдөөс хөөгдөж, Зүүнгарын Буддын шашныг дэмжих үүргийг бэхжүүлсэн. Гэсэн хэдий ч 1717 онд уламжлалт Нийнма шашны дэг журмыг хавчсаны улмаас Зүүнгарууд хожим Төвдөд дургүйцэх болсон.{{sfn|Atwood|2004|p=422}} === Газрын зурагууд === <gallery class="center" widths="200" heights="160"> </gallery>Зүүнгарын Хаант Улсын хоёр газрын зургийг 1879 онд Шведийн яруу найрагч, зохиолч Стриндберг нээжээ. Зүүнгаруудад олзлогдсон Шведийн иргэн [[Йохан Густав Ренат]] уг газрын зургийг [[Галданцэрэн хаан]] бүтээсэн гэж мэдэгджээ. Эдгээр газрын зурагт уулс, гол мөрөн, нуур, ой мод, амьтан, хүмүүсийн талаарх дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 250 газрын нэр, тэмдэглэл байдаг тул Хятад болон Ойрадын газарзүйн үнэт зүйл гэж үздэг.{{sfn|Adle|2003|p=174}}<gallery class="center" widths="200" heights="160"> File: Zunghar Khanate at 1760.jpg|1760 онд Зүүнгарын Хаант Улсын хуучин нутаг дэвсгэрүүд File: Pays des calmoucs.gif|Энэхүү газрын зургийн хэсэг нь 1706 оны Ойрадын нутаг дэвсгэрийг харуулж байна (Конгрессын номын сангийн газрын зургийн цуглуулга: Гуилла де Л'Иллийн "Carte de Tartarie" (1675–1726)). File: Kalmykia 1720.jpg|Зүүнгарын Хаант Улс болон Халимаг улсууд (1725 оны орчимд Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] байгуулсан [[I Пётр|I Пётрын]] Оросын эзэнт гүрний газрын зургийн хэсэг) File: Renat map.jpg|1716–1733 онуудад олзлогдож байсан Шведийн цэрэг [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]] Зүүнгарын Хаант Улсын газрын зураг, үүнд өнөөгийн [[Долоон ус]] гэгддэг бүс нутаг багтана. </gallery> == Удирдагчид == {| class="wikitable" |+ !№ !Хааны нэр !Цол !Угсаа гарал !Төрсөн он !Хаанчлал !Нас нөгчсөн он |- |1 |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Хотогчин баатар]] |Эрдэнэ[[баатар]] [[хунтайж]] |[[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархул догшин ноёны]] хүү{{sfn|Adle|2003|p=156}} |Тодорхойгүй |1634–1653{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1653{{sfn|Adle|2003|p=148}} | |- |2 |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] |Цэцэн [[хунтайж]] |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 5-р хүү{{sfn|Baabar|1999|p=79}} |Тодорхойгүй |1653–1671{{sfn|Adle|2003|p=148}} |1671 | |- |3 |[[Галдан бошигт хаан|Галдан]] |[[Хунтайж]], Бошигт [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] 6-р хүү{{sfn|Adle|2003|p=157}} |1644 |1671–1697{{sfn|Adle|2003|p=149}} |1697 | |- |4 |[[Цэвээнравдан]] |Зоригт [[хунтайж]],{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} [[хаан]]{{sfn|Baabar|1999|p=87}} |[[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжийн]] ахмад хүү{{sfn|Adle|2003|p=158}} |1665 |1694–1727{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1727 | |- |5 |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] |[[Хунтайж]], [[хаан]]{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |[[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдангийн]] ахмад хүү |1693 |1727–1745{{sfn|Adle|2003|p=150}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1745 | |- |6 |[[Цэвээндоржнамжил]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] отгон хүү |1732{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1746–1749{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1750{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |7 |[[Ламдаржаа]] |[[Хунтайж]] |[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэнгийн]] ахмад хүү |1726{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1749–1753{{sfn|Adle|2003|p=159}}{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1752{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |8 |[[Даваач]] |[[Хунтайж]] |[[Их Цэрэндондов]] жанжны гуч хүү |Тодорхойгүй |1752–1755{{Sfn|Atwood|2004|p=628}} |1759{{sfn|Adle|2003|p=159}} | |- |9 |[[Амарсанаа]] |[[Хойд|Хойдын]] [[Хаан]] |Хойдын Үйзэн хошуучийн хүү{{Sfn|Atwood|2004|p=13}} |1723{{sfn|Adle|2003|p=159}} |1755–1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |1757{{sfn|Adle|2003|p=160}} |} == Мөн үзэх == *[[Зүүнгар нутаг]] *[[Зүүнгарын ард түмэн]] *[[Халимагийн хант улс]] *[[Хошуудын хант улс]] *[[Төвд–Ладах–Моголын дайн]] *[[Цорос]] *[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбоо]] == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} ===Тэмдэглэл=== {{Notelist}} === Ном зүй === {{s-start}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines|date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696–1814 |publisher=University of California, Berkeley |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=Hong Kong University Press |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=4Zm_Bj6zc7EC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{citation |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |year=1970}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title= |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |script-title=ru:Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |trans-title=Oirat-Mongols: An overview of the history of the European Kalmyks}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |pages=144 |language=Russian |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208203243/https://www.academia.edu/111538626 |archive-date=2024-12-08 |url-status=live}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last1=Chu |first1=Petra ten-Doesschate |title=Qing Encounters: Artistic Exchanges between China and the West |last2=Ding |first2=Ning |date=1 October 2015 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-457-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Pirazzoli-T'Serstevens |first1=Michèle |title=Gravures des conquêtes de l'empereur de Chine K'Ien-Long au musée Guimet |date=1 January 1969 |publisher=(Réunion des musées nationaux - Grand Palais) réédition numérique FeniXX |isbn=978-2-7118-7570-2 |language=fr |author-link=Michèle Pirazzoli-t'Serstevens}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite journal |last1=Walravens |first1=Hartmut |date=15 June 2017 |title=Symbolism of sovereignty in the context of the Dzungar campaigns of the Qianlong emperor |url=https://journals.eco-vector.com/2410-0145/article/view/35126/pdf |journal=Written Monuments of the Orient |language=en |volume=3 |issue=1 |doi=10.17816/wmo35126 |issn=2410-0145 |doi-access=free}} * {{cite web |last1=Unknown |first1=Unknown |date=12 May 2019 |year=2019 |title=清朝回疆王公出任阿奇木伯克的演變與成效－以喀什噶爾及葉爾羌兩城為例 |url=https://otc.nutc.edu.tw/var/file/23/1023/img/1697/175027961.pdf |language=zh}} * {{cite journal |last=Toops |first=Stanley |date=May 2004 |title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949 |url=http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |url-status=bot: unknown |journal= |publisher=[[East–West Center]] |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070716193518/http://www.eastwestcenter.org/fileadmin/stored/pdfs/EWCWwp001.pdf |archive-date=16 July 2007 |periodical=East-West Center Washington Working Papers}} * {{cite book |last1=Milward |first1=James |title=Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759-1864 |url=https://archive.org/details/beyond-the-pass |date=1998 |isbn=9780804729338}} * {{Cite book |last=Gaunt |first=John |title=Modern Mongolian: A Course-Book |publisher=RoutledgeCurzon |year=2004 |isbn=978-0-7007-1326-4 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=U96O1QkKHawC&pg=PA165 165]}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=Mongolian History X |date=2018 |publisher=Offset, Soyombo printing |year=2018 |isbn=978-99978-61-26-9 |location=Ulaanbaatar |publication-date=2018 |language=mn}} * {{Cite book |last=Martel |first=Gordon |title=The Encyclopedia of Diplomacy, 4 Volume Set |publisher=Wiley |year=2018}} * {{Cite book |last=Millward |first=James A. |title=''New Qing imperial history'' |last2=Dunnell |first2=Ruth W. |last3=Elliot |first3=Mark C. |date=2004 |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=9781134362226 |publication-date=2004}} * {{Cite book |last1=Bang |first1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |last2=Bayly |first2=C. A. |last3=Scheidel |first3=Walter |date=2020-12-02 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |page=92 |language=en}} * {{Cite book |last=Minahan |first=James |title=Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia |url=https://archive.org/details/ethnicgroupsofno0000jame |date=2014 |publisher=ABC-CLIO |year=2014}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |publisher=Curzon Press |year=1997 |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London |pages=219–220, 337}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{cite book |last=Cohen |first=Ariel |url=https://books.google.com/books?id=Ey63iJcVvbMC&pg=PA50 |title=Russian Imperialism: Development and Crisis |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1998 |isbn=978-0-275-96481-8}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Korneev |first=G.B. |title=Священные знамёна ойратов и калмыков |publisher=Научно-популярное издание. |year=2022 |isbn=978-5-6047963-9-9 |location=Elista, Kalmykia |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |year=1983 |language=ru |place=Novosibirsk |publisher=Nauka |pages=18, 128}} * {{Cite book |last=Richardson |first=Hugh E |title="Tibet and its History" |url=https://archive.org/details/tibetitshistory0000rich |publisher=Shambhala |year=1984 |isbn=0-87773-376-7 |edition=2nd, Revised, and Updated |publication-place=Boston & London}} *{{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} *{{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite journal |last1=Pochakaev |first1=P.Yu |date=2019 |title=Российские путешественники о правовых отношениях в Джунгарском ханстве XVIII веке |journal=Oriental Studies |publisher=Oriental Studies |volume=41}} *{{Cite book |last1=Bazarov |first1=B.V |last2=Kradin |first2=N.N |title=Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики |date=2019 |publisher=Nauka |year=2019 |publication-date=1999 |pages=503}} *{{cite journal |last1=Bobrov |first1=L.A |date=20 Jan 2007 |title=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |url=https://scfh.ru/journal/2007/chingis-khan-vzglyad-iz-tretego-tysyacheletiya/ |journal=Чингис-хан:«Наука из первых рук» |volume=13 |issue=1}} * {{Cite book |last=Abdibek |first=Sh. B |title=Большой атлас истории и культуры Казахстана |publisher=Abdi |year=2008 |isbn=9965-832-08-0}} * {{Cite book |last=Baddeley |first=J. F |title=Russia, Mongolia, China: Being Some Record of the Relations Between Them from the Beginning of the XVIIth Century to the Death of the Tsar Alexei Mikhailovich, A.D. 1602-1676. |year=6767 |volume=1 |location=New York}} *{{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VII |publisher=Offset |year=219 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar |pages=151 |language=mn}} * {{Cite journal |last=Enkhsaruul |first=Lkhagvasuren |title=Кичэнгэ. XVIII зууны Зүүнгарын 16 их отог (нэгэн манж айлтгалаар гол болгох нь). // -107. Уб., |date=2021 |url=https://www.academia.edu/87884008/%D0%9A%D0%B8%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D1%8D_XVIII_%D0%B7%D1%83%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%97%D2%AF%D2%AF%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_16_%D0%B8%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3_%D0%BD%D1%8D%D0%B3%D1%8D%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%82%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D1%80_%D0%B3%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%85_%D0%BD%D1%8C_%D0%9E%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4_II_%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B4_%D1%85%D1%8D%D0%B2%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B4%D1%81%D1%8D%D0%BD_%D3%A9%D0%B3%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%87%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0_%D1%85%D3%A9%D1%80%D0%B2%D2%AF%D2%AF%D0%BB%D1%8D%D0%B3_Bibliotheca_Oiratica_107_%D0%A3%D0%B1_2021 |journal=Ойрад судлалын өгүүллүүд II (Гадаадад хэвлэгдсэн өгүүллүүдийн орчуулга, хөрвүүлэг) Bibliotheca Oiratica |pages=160-162}} * {{Cite journal |last=Kukeev |first=D.G |date=2014 |title=On the sedentary Oirat settlements on the territory of Eurasia |journal=MONGOLICA |publisher=Kalmyk Institute of Humanitarian Research, Russian Academy of Sciences}} * {{Cite book |last=Bazarov |first=B. V |title=Nomadic empires of Eurasia: features of historical dynamics |publisher=Science (Publishing house) |year=2019}} * {{Cite book |last=Pochekaev |first=R. Yu. |title=Russian travelers on legal relations in the Dzungar Khanate of the 18th century |publisher=Oriental Studies |year=2019}} {{s-end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улс]]<br/>[[Дөрвөн Ойрадын холбоо]]<br/>[[Яркендын хант улс]] |дараа={{flag|Чин улс}}<br/>{{flag icon|Чин улс}} [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] |он= 1634–1758 |албан_тушаал={{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} }} {{s-end}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс| ]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Ойрадын түүх]] [[Ангилал:Хаант Улс]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] az62kqydmfms85i34uujysjwh3ry7jf 0 16007 864889 781023 2026-08-05T18:40:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864889 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Голын халиу | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Ruiz-Olmo, J., Loy, A., Cianfrani, C., Yoxon, P., Yoxon, G., de Silva, P.K., Roos, A., Bisther, M., Hajkova, P. & Zemanova, B.|year=2008|id=12419|title=Lutra lutra|downloaded=21 March 2009}} Database entry includes justification for why this species is near threatened</ref> | trend = unknown | image = Otter in Southwold.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | familia = Суусрын овог, ''Mustelidae'' | subfamilia = ''Lutrinae'' | genus = ''Lutra'' | range_map=European Otter area.png | range_map_caption=Амьдрах бүс | species = '''''L. lutra''''' | binomial = ''Lutra lutra'' | binomial_authority = ([[Карл Линней]], 1758) }} '''Голын халиу''' (''Lutra lutra'', мөн '''Умардын халиу''' гэдэг) нь [[Суусар|Суусрын]] овгийн махчин амьтан бөгөөд [[Европ]], [[Ази]]д тархан нутагладаг. Тэд Хойд Америкийн голын халиунаас богино хүзүү, чихний хорондох зай, урт сүүлээр ялгаатай.<ref>''American Natural History'', by John Davidson Godman, published by Hogan & Thompson, 1836</ref> Голын халиу Монгол улсад устаж байгаа гоц ховор амьтан юм. [[Халх гол|Халх голд]] Амгалантаас улсын хил хүртэл, [[Шишгэд гол|Шишгэд голд]] Тэнгис Шишгэдийн бэлчрээс улсын хил хүртэл нутгуудаар үзэгддэг. Монгол улсад халиу агнахыг 1930 оноос хойш хуулиар хатуу хориглон дархалсан. Устах аюулд орж байгаа зэрлэг ургамал амьтны зүйлийн олон улсын худалдааны тухай 1973 оны конвенцийн I хавсралтад орсон. Халх гол, Доод шишгэдэд халиуны нөөц газар тогтоох, хадгалан байлгах, хамгаалах олшруулах зорилгоор хамгаалалтанд авсан. == Тархалт == Энэ зүйл халиу хамгийн өргөн тархсан бөгөөд [[Ази]], [[Европ]] болон [[Африк]]т амьдарна. [[Нидерланд]] ба [[Швейцар]]т устсанд тоооцогдож буй. [[Латви]]д түгээмэл таарах ба мөн [[Норвеги]], [[Их Британи]]д бий. <ref>[http://www.shetlandotters.com/shetlands-otters.php "Shetland Otters"]</ref>. [[Итали]]д Калоре голын бүсэд таардаг. Тэдний гол идэш нь [[загас]] бөгөөд мөн [[шувуу]], [[шавьж]], [[мэлхий]], [[үет хөлтөн]] болон жижиг [[хөхтөн]] амьтан, тухайлбал залуу зулзаган [[Евразийн минж]] зэрэг иддэг.<ref name="andy">{{cite book | author= Kitchener, Andrew | url =https://archive.org/details/beavers0000kitc| title=Beavers | year=2001 | isbn= 187358055X | page= 144 }}</ref>. Ерөнхийдөө цэнгэг ус, хуурай газар амьдрах зохилдолгоотой боловч далайн эргийн давстай усанд амьдарч чадна. Гэхдээ арьс үсээ цэвэрлэхийн тулд байнга цэнгэг усанд орох хэрэгтэй аж. Биеийн урт 55-95 см мөч богинохон хурууны салаа арьсаар холбогдсон угаараа бүдүүн урт хөлтэй. Хүрэн халиун бор зүсмийн өтгөн ноолууртай. Тачир үслэг ан. Махилзаж суналзсан өвөрмөц хөдөлгөөнтэй. Монгол улсын хувьд Монгол Алтай, Хангай, Хөвсгөл, Хэнтий, Хянганы хаяа уулсын гол, зарим цэнгэг нуурт тархмал байгаад үгүй болжээ. Энэ зууны хорь, гучаад онд Онон, Минж, Завхан, Тэс, Тамир, Чулуут, Шишгэд, Дэлгэр мөрөн, Эг, Халх голын савд ховорхон үзэгддэг байжээ.1995 оны байдлаар Шишгэд голын Тэнгис-Шишгэдийн бэлчрээс улсын хил хүртлэх, Халх голд, Амгалантаас улсын хил хүртлэх зах хязгаарт маш цөөн үлдэж Бэлтэс, Эг, Тэс, Хуримт голын зарим хэсэгт хааяа гүйдлээр үзэгдэнэ. Халх, Нөмрөг голын шигүү бургас, монос, зэгс шугуйт зэлүүд ширэнгэ тохойд байралдаг. Шишгэдэд уулын тайгын гүн хавцал, өтгөн шигүү ой дундуур урссан өвөл харзалдаг, ширүүн урсгалтай боргиотой хэсэгт тааралдана. == Зан авир ба үржил == [[Файл:Fischotter Lutra lutra1.jpg|left|thumb|240px|]] Голын халиу нь өөрийн эзэмшил нутагтай байх ба бусдаас сайтар хамгаалан ганцаар амьдрана. Нэг халиу дундажаар 18 км орчим газар эзэмшдэг аж. Орогнодог нүхний амсар голын эрэгт, усний түвшнээс доод талд, харин хэвтэр ноохой нүхнийхээ мухарт эргээс 4 м хүртэл зайд газар доор 2 м хүртэл гүнд байна. Ноохойноосоо дээш цооног малтаж, хүн үл нэвтрэх, үзэхүйеэ бэрх өтгөн ширэнгэ дотор, эсвэл бутан доогуур салхивч, өрх гаргана. Жилийн аль ч улиралд эвцэлдэх ба эмэгчин нь 63 хоног хээлээ тээж 1-4 зулзага гаргана. Эрэгчин нь үр зулзагаа өсгөж тэжээхэд оролцдоггүй байна. Шишгэдэд 3 сарын дундаас отолж эхэлдэг. Халх голд нутгийнхан 5 бойртой ивүү үзсэн тохиолдол бий. Ихэвчлэн загасаар хооллохоос гадна, жижиг мэрэгч, шувуу, усны амьтдыг иднэ. Усанд доторх болон эргийн хад чулуу, унанги, модон дээр нарлаж, салхилж хэвтдэг. Өвөл заримдаа татмын шугуй, тохойг хэсэж, уул давж, ойг туулан хэдэн арван км хол голоос голд гүйдэг. == Тоо толгой хомсдох шалтгаан == Далаад оны сүүлчээр Монголд 20 гаруйхан байв. Дээр үеэс хайр гамгүй агнаснаас хүн байнга нутагладаг том голуудын татамд аль хэдийн устаж, зэлүүд нутагт нэн цөөн үлдсэн. Өвөл хоол тэжээл хайх, нар салхинд гарах, үржлийн хосоо олж, хөөцөлдөх зэргээр уснаас гарч цас мөсөн дээгүүр хэсэх үед хүн золбин нохой, чоно, нохой зээх, бүргэд мөрдөн отож хороодог. Нүхний амсрыг мөс таглан хөлдөх, өрхөөр үер орж, эрэг нурж үүр байр усанд автах зэргээс бүлээрээ сөнөдөг. == Эшлэл == <references/> == Гадаад холбоос == {{commons|lutra lutra}} {{wikispecies|lutra lutra}} * [https://web.archive.org/web/20080509084301/http://www.arkive.org/species/ARK/mammals/Lutra_lutra/ ARKive] Photographs. Videos. * [http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/wildlife/110740.aspx UK Environment Agency website about otters and their return] * [https://web.archive.org/web/20181215174451/http://www.ottertrust.org.uk/ The Otter Trust] * [http://www.otter.org/ International Otter Survival Fund] * [http://www.shetlandotters.com Shetland Otters] * [https://web.archive.org/web/20090512165249/http://www.sussexotters.org/ Sussex Otters and Rivers Partnership] * [https://web.archive.org/web/20090814081209/http://www.surreywildlifetrust.co.uk/Default.asp?Printable=True&EntityID=%7BA462DB04-46D2-4F3C-9A78-243EFBB1421D%7D Surrey Otters & Rivers Project (U.K.)] [[Ангилал:Суусар]] b9xolz462u4kthnrf4j3f7heqfisaqe 0 16078 864875 762186 2026-08-05T18:27:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864875 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Sun to Earth.JPG|thumb|upright=1.6|[[Нарны гэрэл]] нь дэлхийд хүрэхэд 8 минут, 19 секунд зарцуулна. {| class="wikitable" width=100% |+ Гэрлийн хурд өөр өөр нэгжүүдээр |- | [[метр/секунд]] | 299,792,458 (яг) |- | [[километр/секунд]] | 300,000 |- | [[километр/цаг]] | 1,079 сая |- | [[миль/секунд]] | 186,000 |- | [[миль/цаг]] | 671 сая |- | [[одон орны нэгж]]/өдөр | 173 |- | [[Планкийн нэгж]] | 1 (яг) |} {| class="wikitable" width=100% |+ Гэрэл туулах хугацаа ! Зай ! Хугацаа |- | нэг фут | 1.0 [[наносекунд|нс]] |- | нэгметр | 3.3 нс |- | нэг километр | 3.3 [[микросекунд|μс]] |- | нэг миль (хууль ёсны) | 5.4 μс |- | дэлхийн [[экватор]]ын урт | 134 мс |- | [[сар]]наас дэлхий хүртэлх зай | 1.3 [[секунд|с]] |- | [[нар]]гаас дэлхий хүртэлх зай | 8.3 [[минут|мин]] |- | нэг [[парсек]] | 3.26 жил |- | [[Өмнөд Хаалгын гялаан]]аас дэлхий хүртэлх зай | 4.4 жил |- | [[Тэнгэрийн заадас]]аар | 100,000 жил |- | [[Адаг чуулган]] галактикаас дэлхий хүртэлх зай | 2.5 сая жил |}<small>Нэмэлт тэмдэглэл байхгүй тохиолдолд бүх утгыг ойролцоогоор тэмдэглэсэн болно.</small>|alt=Дэлхий нь 150 сая километр зайд нарыг тойрон эргэж, сар нь дэлхийг тойрдог.]] '''Гэрлийн хурд''' нь '''''c''''' үсгээр тэмдэглэгддэг [[физикийн тогтмол]]. Хэмжээ нь яг 299,792,458 [[метр/секунд]]<ref name=BIPM_SI_units>{{SIbrochure|page=112}}</ref><ref name="penrose"> {{cite book |last=Penrose |first=R |year=2004 |title=[[The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe]] |pages=410–1 |publisher=[[Vintage Books]] |isbn=9780679776314 |quote=... the most accurate standard for the metre is conveniently ''defined'' so that there are exactly 299,792,458 of them to the distance travelled by light in a standard second, giving a value for the metre that very accurately matches the now inadequately precise standard metre rule in Paris. }}</ref> бөгөөд 300,000 километр/секунд гэсэн ойролцоо утгыг өргөнөөр ашигладаг (баруун талын хүснэгт ашиглан бусад нэгжүүд дахь утгыг харна уу). Энэ нь хурдыг нь сааруулах атом, молекул, бусад төрлийн матери оршин байхгүй [[вакуум]]д [[цахилгаан соронзон цацраг]]ийн (радио долгион, үзэгдэх гэрэл, гамма долгион гэх мэт) тархах хурд юм. Хүн төрөлхтний түүхийн явцад гэрэл нь агшин зуурд тархдаг, эсвэл ердөө л маш хурдан тархдаг эсэх нь мэдэгдэж байсангүй. 17-р зуунд Данийн одон орон судлаач [[Оле Рөмэр]] [[Бархасбадь|Бархасбадийн]] дагуул [[Ио_(дагуул)|Ио]]гийн үзэгдэх хөдөлгөөний судалгаа дээр үндэслэн гэрэл хязгаартай хурдаар тархдаг болохыг баталжээ. Үүнээс хойш олон зууны туршид улам нарийн хэмжилтүүдийг хийснээр 1975 онд гэрлийн хурдыг тэрбумны дөрөв нарийвчлалтайгаар 299,792,458 м/с болохыг тогтоожээ. 1983 онд [[СИ систем]]д [[метр]]ийг "<small>¹<big>⁄</big>_299,792,458</small> секундэд гэрлийн тарах хурд" хэмээн тодорхойлсон, иймд өнөө үед ''c''-ийн м/с-ээрх тоон утга нь метрийн тодорхойлолт ёсоор тогтсон.<ref name=BIPM_SI_units/><ref name="penrose"/> [[Харьцангуйн тусгай онол]]оор ''c'' нь [[орон зай-цаг хугацаа]]ны нэгдсэн бүтцэд орон зай, цаг хугацааг холбож өгдөг ба үүний квадрат нь [[масс-энергийн тэнцэтгэл]] дахь пропорцилональ тогтмол юм. (''E''&nbsp;=&nbsp;''mc''²).<ref name=LeClerq> {{cite book |lhttp://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D1%8D%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D1%85%D1%83%D1%80%D0%B4&action=submitast=Uzan |first=J-P |last2=Leclercq |first2=B |year=2008 |title=The Natural Laws of the Universe: Understanding Fundamental Constants |url=http://books.google.com/books?id=dSAWX8TNpScC&pg=PA43 |pages=43–4 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=0387734546 }}</ref> Ямар ч [[инерциал цогц систем]]д цацаргагч, ажиглагч хоёрын харьцангуй хурдаас үл хамааран ''c'' нь бүхий л [[массгүй бөөм]], холбогдох [[орон (физик)|орнуудын]], үүнд чөлөөт орон зай дахь цахилгаан соронзон цацрагийн хурд;<ref name=Duke> {{cite book |last=Duke |first=PJ |year=2000 |chapter=Radiation from moving electrons |url=http://books.google.com/books?id=x4zDe7Aa-iUC&pg=PA53 |title=Synchrotron Radiation: Production and Properties |page=53 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=0198517580 }}</ref> мөн [[татах хүч]], [[гравитацийн орон|гравитацийн орны]] хурд хэмээн таамаглагдаж буй.<ref> {{cite book |last=Schwinger |first=JS |year=2002 |origyear=1986 |chapter=Gravitational waves |chapterurl=http://books.google.com/books?id=PbJCIcvMu1AC&pg=PA223 |title=Einstein's Legacy: The Unity of Space and Time |edition=Reprint |page=223 |publisher=[[Courier Dover]] |isbn=0486419746 }}</ref><ref name=Ni> {{cite journal |last=Ni |first=W-T |year=2005 |title=Empirical foundation of the relativistic gravity |url=http://astronomy.nju.edu.cn/~tyhuang/jiaoxue/Ni2005.pdf |journal=[[International Journal of Modern Physics D]] |volume=14 |pages=901–21 |doi=10.1142/S0218271805007139 }}</ref> Гэлийн хурд нь [[энерги]], [[матери]], [[физик мэдээлэл|мэдээлэл]] дамжих хамгийн дээд хурд,<ref name=Greene> {{cite book |last=Greene |first=G |year=2003 |title=The Elegant Universe |url=http://books.google.com/books?id=FH3o-WVDECwC&pg=PA55 |pages=55–6 |publisher=[[W. W. Norton & Co.|W. W. Norton]] |isbn=0393058581 }}</ref><ref name=Davies> {{cite book |last=Davies |first=PCW |year=1979 |title=The Forces of Nature |url=http://books.google.com/books?id=Av08AAAAIAAJ&pg=PA127 |pages=127–8 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=052122523X }}</ref> яагаад гэвэл "үүнээс хурдалбал шалтгаан-үр дагаврын зайлшгүй холбоог үгүй болгоно."<ref name="Taylor_p74"> {{cite book |last=Taylor |first=EF |last2=Wheeler |first2=JA |year=1992 |title=Spacetime Physics |url=https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0 |pages=[https://archive.org/details/spacetimephysics00edwi_0/page/75 74]–5 |publisher=[[W. H. Freeman]] |isbn=0716723271 }}</ref> Ийм төрлийн цогц системд "үр дагавар" нь "шалтгаан"-ийнхаа өмнө үзэгдэх болно. Ийм шалтгаан-үр дагаврын хуулийг зөрчсөн тохиолдол байхгүй тул<ref name=Zhang> {{cite book |last=Zhang |first=YZ |year=1997 |title=Special Relativity and Its Experimental Foundations |url=http://www.worldscibooks.com/physics/3180.html |publisher=[[World Scientific]] |series=Advanced Series on Theoretical Physical Science |volume=4 |pages=172–3 |isbn=9810227493 }}</ref> парадокс үүсгэнэ. Гэрлийн хязгаартай хурд нь [[электроникийн төхөөрөмжүүд]]ийн ажиллагааны хурдыг хязгаарладаг хүчин зүйл.<ref name=Iga> {{cite book |last=Kirk |first=AG |year=2006 |chapter=Free-space optical interconnects |chapterurl=http://books.google.com/books?id=Zu4A5VxNYZ4C&pg=PA343 |editors=Pavesi, L; Guillot, G |title=Optical Interconnects: The silicon approach |page=343 |publisher=[[Birkhäuser]] |isbn=3540289100 }} <br />{{cite book |last=Hall |first=SG |last2=Hall |first2=GW |last3=McCall |first3=JA |year=2000 |title=High Speed Digital System Design: A Handbook of Interconnect Theory and Design Practices |url=https://archive.org/details/highspeeddigital0000hall |page=[https://archive.org/details/highspeeddigital0000hall/page/1 1] |publisher=[[John Wiley & Sons|Wiley]] |isbn=0471360902 }} <br />{{cite book |last=Gad |first=E |last2=Nakla |first2=M |last3=Achar |first3=R |year=2008 |chapter=Model-order reduction of high-speed interconnects using integrated congruence transform |chapterurl=http://books.google.com/books?id=WWi1evmAQPkC&pg=PA362 |editors=Schilders, WHA; van der Vorst, HA; Rommes, J; |title=Model Order Reduction |page=362 |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=3540788409 }}</ref> Шил, агаар зэрэг [[тунгалаг материал]]аар гэрлийн тархах жинхэнэ хурд нь ''c''-ээс бага. ''c'' ба тухайн материалд гэрлийн тархах ''v'' хурдын харьцааг материалын ''n'' хугарлын илтгэгч гэнэ (''n''&nbsp;=&nbsp;''c''&nbsp;/&nbsp;''v''). Жишээ нь үзэгдэх гэрлийн хувьд шилний хугарлын илтгэгч нь 1.5 бөгөөд энэ нь үзэгдэх гэрэл c / 1.5 ≈ 200,000 км/с хурдтай тархдаг гэсэн үг. Үзэгдэх гэрлийн хувьдах агаарын хугарлын илтгэгч нь 1.0003, ийнхүү агаар дахь гэрлийн тархах хурд нь вакуумынхтай ижил. == Эшлэл == {{reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://physics.nist.gov/cgi-bin/cuu/Value?c Speed of light in vacuum] ''(National Institute of Standards and Technology, NIST)'' * [http://www.bipm.org/en/si/si_brochure/chapter2/2-1/metre.html Definition of the metre] ''(International Bureau of Weights and Measures, BIPM)'' * [http://www.itl.nist.gov/div898/bayesian/datagall/michelso.htm Data Gallery: Michelson Speed of Light (Univariate Location Estimation)] ''(download data gathered by [[Albert Abraham Michelson|A.A. Michelson]])'' * [https://web.archive.org/web/20161217142542/http://www.gregegan.net/APPLETS/20/20.html Subluminal] ''(Java applet demonstrating group velocity information limits)'' * [http://www.mathpages.com/rr/s3-03/3-03.htm De Mora Luminis] at MathPages * [http://www.ertin.com/sloan_on_speed_of_light.html Light discussion on adding velocities] * [http://www.colorado.edu/physics/2000/waves_particles/lightspeed-1.html Speed of Light] (University of Colorado Department of Physics) * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ ''Usenet Physics FAQ''] [[Ангилал:Оптик]] [[Ангилал:Харьцангуйн онол]] [[Ангилал:Физикийн тогтмол]] c5fbjjhh1a68c38hfgme321j2qyzreq 0 16141 864872 797862 2026-08-05T18:25:02Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864872 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Варнагийн тулалдаан |image=[[Зураг:Bitwa pod Warną (fragment - Władysław).jpg|300px]] |caption=[[Ян Матейко]]гийн зурсан зураг |partof=[[Османы Европ дахь дайнууд]]<br />[[Осман-Унгарын дайн]] |date=1444 оны 11 сарын 10 |place=одоогийн [[Болгар]]ын [[Варна]] хотын ойролцоо |result=Османы бүрэн ялалт |combatant1= [[Польшийн вант улс (1385–1569)|Польшийн вант улс]]<br />[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] [[Унгарын вант улс]]<br />[[Зураг:Flag of Wallachia.svg|20px]] [[Валлахи]]<br />[[Зураг:Flag of Moldavia.svg|20px]] [[Молдавын вант улс]]<br />[[Зураг:Herb Lytwa (Alex K).svg|20px]] [[Литвын их вант улс]]<br />[[Зураг:Flag of the Papal States (pre 1808).svg|20px]] [[Папын газар нутаг]]<br />[[Зураг:Croatian Chequy.svg|20px]] [[Хорватын вант улс (дундад зуун)|Хорватын вант улс]]<br />[[Серби]]<br />[[Босни]]<br />[[Зураг:Den_tyske_ordens_skjold.svg|20px]] [[Тевтоны орден]] (Прусс)<br />[[Зураг:Wappen Königreich Böhmen.png|20px]] [[Бохемийн вант улс]] |combatant2=[[Зураг:Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg|20px]] [[Османы эзэнт гүрэн]] |commander1=<table width="100%" border=0 cellpadding=0 cellspace=0><tr><td width="50%">[[Зураг:Wladyslaw III Warnenczyk (275177).jpg|75px|center]]</td><td>[[Зураг:Iancu Hunedoara.jpg|75px|center]]</td></tr><td width="50%" align="center">/[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]]<br /> <small>[[III Владислав]] †</small></td><td width="50%" align="center">[[Зураг:Coat of Arms of Hungary.svg|20px]] <br /><small>[[Хуняди Янош]]</small></table> |commander2=<table width="100%" border=0 cellpadding=0 cellspace=0><tr><td width="50%">[[Зураг:Murat II.jpg|75px|center]]</td></tr><td width="50%" align="center">[[Зураг:Flag of the Ottoman Sultanate (1299-1453).svg|20px]] <small>[[II Мурад]]</small></table> |strength1=~ 20.000 |strength2=~ 60,000 |casualties1=11,000 (13,000) |caualties1=10.000 casualties2=13.000 }} '''Варнагийн тулалдаан''' нь 1444 оны 11 сарын 10-нд зүүн [[Болгар]]ын [[Варна]]гийн ойролцоо болсон тулалдаан юм. Энэхүү тулалдаанд [[султан]] [[II Мурад]]аар удирдуулсан [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] арми [[III Владислав]], [[Хуняди Янош]] нарын удирдсан [[Польш]], [[Унгар]]ын армийг ялжээ. Энэ нь [[Варнагийн загалмайтны аян дайн]]ы сүүлчийн тулалдаан болсон билээ<ref>Bodnar, Edward W. ''Ciriaco d'Ancona e la crociata di Varna, nuove prospettive''. ''Il Veltro'' 27, nos. 1-2 (1983): 235-51</ref><ref>Halecki, Oscar, ''The Crusade of Varna''. New York, 1943</ref>. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадны холбоос == * [http://www.mek.oszk.hu/01900/01919/html/cd4a/kepek/history/to056gf95172.jpg Тулалдааны газрын зураг] (унгар хэлээр) * {{cite book | last = Imber | first = Colin | title = The Crusade of Varna, 1443-45 | url = https://archive.org/details/crusadeofvarna140000imbe | year = 2006 | month = July | publisher = Ashgate Publishing | isbn = 0-7546-0144-7}} (Онлайнаар унших: [https://web.archive.org/web/20070628084856/http://www.ashgate.com/subject_area/downloads/sample_chapters/Crusade_of_Varna_Intro.pdf Номын танилцуулга] ([[PDF]])) [[Ангилал:Туркүүдийн дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Варна|тулалдаан]] [[Ангилал:Болгарын тулалдаан]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Сербийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:1444 он]] [[Ангилал:15-р зууны тулалдаан]] r4yufp9ojypsvfj2hrrwi7ad2raja1t 0 16177 864964 843933 2026-08-05T19:53:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864964 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = Evanescence | зураг = Evanescence at The Wiltern theatre in Los Angeles, California 08.jpg | зур_тайл = Эванэссэнс хамтлагийн амьд тоглолт, 2005 он | зур_хэм = 250px | хүрээ = | нэр_ж = | нэр_т = | төрсөн = | нас_бар = | угсаа = Литтл Рок, [[Арканзас]] муж улс, [[АНУ]] | хөгжим = | хоолой = | урсгал = | мэргэжил = | хугацаа = 1995–одоог хүртэл<ref name="OotS-Evfounding" /> | студи = Wind-up Records | вэб = [http://evanescence.com/ Evanescence.com] | гишүүд_о = [[Эйми Лий]]<br />[[Терри Балсамо]]<br />[[Тим МкКорд]]<br />[[Трой МкЛоухорн]]<br />[[Уилл Хант]] | гишүүд_ө = [[Бэн Мүүди]]<br />[[Дэйвид Ходжэс]]<br />[[Роки Грэй]]<br />[[Жон ЛеКомпт]]<br />[[Уилл Бойд]] }} '''Эванэссэнс (Evanescence)''' нь Америкийн [[Рок хөгжим|рок]] хамтлаг. Дуучин, төгөлдөр хуурч [[Эйми Лий]], гитарчин [[Бэн Мүүди]] нар [[Арканзас]] муж улсын Литтл Рок хотноо 1995 онд байгуулсан.<ref name="OotS-Evfounding">{{cite web |url=http://outoftheshadows.com/MainNavAmysStory.cfm |title=Amy's Story |work=OutoftheShadows.com |accessdate=2008-07-04}}</ref><ref name="Berelian2005">{{cite book |title=The Rough Guide to Heavy Metal |url=https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere |publisher=[[Rough Guides]] |location=London |first=Essi |last=Berelian |pages=[https://archive.org/details/roughguidetoheav0000bere/page/114 114]–115 |year=2005 |isbn=1-84353-415-0}}</ref> Хувиар цомгууд гаргасныхаа дараагаар 2003 онд анхныхаа бүрэн хэмжээний ''Fallen'' цомгийг Wind-Up Records студиар гаргажээ. ''Fallen'' нь дэлхий даяар 15 гаруй сая хувь борлуулагдсан бөгөөд хоёр [[Грэмми шагнал]] хүртээсэн.<ref name="cbs821">{{cite news |url=http://www.cbsnews.com/stories/2007/11/09/earlyshow/saturday/secondcup/main3481821.shtml |title=Second Cup Cafe: Amy Lee Of Evanescence |work=CBS News |date=November 10, 2007 |accessdate=2008-08-20}}</ref> Жилийн дараа ''Anywhere but Home'' нэртэй анхны амьд цомгоо гаргасан бөгөөд дэлхий даяар сая гаруй хувь борлогджээ. 2006 онд хоёр дахь студийн цомог болох ''The Open Door''-ийг гаргасан бөгөөд энэ нь таван сая хувь борлогдсон байна. <ref name="ev5mil">{{cite web |url=http://www.evanescence.com/news.asp |title=News: Will the real Slim Shady please stand up? |work=Evanescence.com |first=Amy |last=Hartzler |date=June 19, 2009 |accessdate=2009-06-19 |archive-date=2009-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624230734/http://www.evanescence.com/news.asp |url-status=dead }}</ref> Evanescence нь 1995 онд Арканзасын Литтл-Рок хотод дуучин, төгөлдөр хуурч Amy Lee ба гитарчин Ben Moody хоёрын бүрэлдхүүүнтэйгээр анх гараагаа эхэлжээ. Хамгийн анхны цомгийнхоо дараа хамтлаг анхны бүрэн хэмжээний цомог буюу Fallen-г Wind-up Records студиар анх 2003 онд худалдаанд гаргажээ. Fallen цомог нь 17 саяас их хэмжээгээр зарагдсан бөгөөд Grammy Awards-д 7 удаа нэр дэвшиж, 2 удаа түрүүлж, сүүлийн шилдэг 10 жилийн хамгийн их зарагдсан цомгуудаас зургаад орсон байна. Жилийн дараа ''Evanescence'' хамтлаг "Anywhere But Home" гэх амьд цомгоо хийсэн бөгөөд энэ цомог нь Дэлхий даяар 1 сая хүртэл зарагджээ. 2006 онд хамтлаг хоёр дахь цомог буюу “The Open Door” цомгоо худалдаанд гараад 5 сая хүртэл хуулбараар зарагдсан юм. Хамтлагийн гишүүд хэд хэдэн удаа солигдсон: 2002 онд David Hodges хамтлагаас гарсан. 2003 онд хамтлагийг үүсгэгч Moody аялан тоглолтын үеэр хамтлагаас гарсан, басс хөгжмөөр тоглогч Will Boyd 2006 онд, дагалдан гитарчин John LeCompt бас бөмбөрчин Rocky Gray тус тус 2007 онд хамтлагаас гарсан байдаг. Хамтлагийн сүүлийн хоёр гишүүнээ алдсанаас болж түр зуурийн өөр өөр гишүүдээр аялан тоглолтоо гүйцээсэн. Billboard-д Evanescence хамтлаг сүүлийн арван жилийн шилдэг дуучинаар 71-т орсон байдаг. Evanescence хамтлаг нь 2009 оны 6 дугаар сард шинэ бүрэлдхүүнтэйгээр буцаж ирснээ зарласан ба 2011 оны 10 сарын 11-нд өөрсдийнхөө бие даасан гурав дахь цомгийг гаргасан. Тэдний энэ цомог нь хямдралтай худалдаанд 127000 хувь борлогдож үүгээрээ Billboard-ын шилдэг 200 жагсаалтанд тэргүүн байранд орсон бөгөөд Examiner.com веб сайтад Billboard-ын 4 төрлийн жагсаалт болох Рoк цомог, Альтернатив цомог, Дижитал цомог, Хүнд рок цомгуудад тус тус тэргүүлсэн амжилт гаргасан байна. 2011 оны 8 сарын 9-нд тэд анхны Сингл бүтээл болох "What You Want"-ийг гаргасан байна. Тэдний хоёрдахь бүтээл болох "My Heart Is Broken" нь 2011 оны 10 сарын 31-нд радио фм-ээр цацагдаж эхэлсэн байна. ==Түүх== ===1995–2001: Үүсгэн байгуулалт ба өмнөх жилүүдэд=== Evanescence хамтлаг нь дуучин, үг зохиогч Amy Lee ба хуучин хамтлагт байсан гитарчин Ben Moody хоёроор анх хамтлагаа бүрдүүлж гараагаа эхэлсэн. Анх энэ хоёр 1994 онд Литтл-Рокийн багачуудын кэмпэд тааралдсан ба анх Moody Amy Lee-гийн Meat Loaf-тай төгөлдөр хуур дээр “I’d Do Anything for Love (But I Won’t Do That)” гэдэг нэртэй дууг дуулж байхад нь анх сонсчээ. Тэдний анхны дуу бол ‘Solitude’ ба ‘ Give Unto Me’ хоёуланг нь Amy Lee бичсэн бөгөөд харин ‘Understanding’ ба ‘My Immortal’ хоёрыг Moody бичжээ. Энэ дуунууд хоёр дуучны хоёулангынх нь хөдөлмөр үр дүн нөлөөлсөн билээ. Lee гийн хоёр дуу болон Moody гийн дуунууд нутгийн радио долгионоор цацагдаж байсан ба нутгийнхан тэднийг хамтлагаараа ба концертонд орох ёстой гэж ойлгуулах гэж эхэлсэн. Хамтлаг удалгүй нэрд гарч эхэлсэн ба ойр хавьдаа их нэр хндтэй болоод байлаа. Тиймээс хамтлаг багтаа хүүхдийн санаа гэмээр цочирдсон(Evanescence) гэж нэр өгөв. Evanesce гэсэн үг нь алга бололт гэсэн утгагтай бөгөөд бүхэл утгаар зугтан яваа гэсэн утгатай зүйрлүүлжээ. ===2002–2005: Fallen ба Anywhere but Home=== Хамтлагийн гарын үсэг ‘Fallen’ цомгийн дундуур бий болжээ. Дизайнардсан хүмүүс дууны нэрүүдийг холбон нэгтгэх янзтай ийм хэлбэртэй оруулжээ. Memphis дахь Ardent Studio-д анх энэ хамтлагийг харж сэтгэл нь хөдөлсөн продюсер Pete Matthews Diana Meltzer-ийн Wind-up Records дээр найзууддаа тэдний демөг үзүүлжээ. Энэ үед Meltzer "My Immortal" дууг сонссон ба хит болохыг нь мэдэж хамтлагийг ихэд сонирхжээ. Wind-up A&R HitQuarters-д хэлэхдээ тэд хэдийгээр асар их авьястай боловч дэндүү залуу, тэднийг хөгжүүлэх хэрэгтэй, хөгжүүлэх тсаг хугацаа олгох хэрэгтэй гэжээ. Хамтлаг Los Angelesт байр, бэлтгэлийн байртай болж тийшээ шилжимн байрлах боллоо. Lee жүжиглэх, дуулах мэргэжлийн хичээлүүдэд явах болов. Бараг 2 жилийн дараа продюсер Dave Fortman тэдний анхний альбомыг хийх ажилд орлоо. 2003 онд хамтлагийн бүрэлдхүүн Amy Lee ба Ben Moody-гийн найзуудаас бүрджээ. John LeCompt, Rocky Gray ба Will Boyd бөгөөд хамтлагийн өмнө байсан бүх гишүүд юм. Evanescence хамтлаг яаж Fallen-г дэлгэрүүлэх вэ гэж бодон байтал Nintendo гэх видео тоглоомын компани Evanescence-д Nintendo Fusion Tour гэдэг аялан тоглолтын санал тавьжээ. Fallen 43-н долоон хоног Billboard-iin эхний 10т жагссаар байсан байна. Тэд Америк даяар 17 сая хуулбар цомог гаргасан бөгөөд 104-н долоон хоног Биллбоардад байсаар байсан байна. Энэ нь Түүхэн дэх шилдэг найман цомогуудаас Билбоардадийн эхний 50-т жил байсангаараа онцлог юмаа. 2002 оны 10 сарын 22нд Moody Fallen цомгийнхоо төлөө аялан тоглолтоос болж хамтлагаасаа гарсан гэдгээ мэдэгдсэн байна. Amy Lee хэдэн сарын дараа ярилцлага өгөхдөө бид хэрвээ өөрчлөлт хийгээгүй байсан бол хэвээрээ л байх байсан, өөрчлөлт хийснээр бид хоёрдохь амжилтаа хийсэн. Moody Lee хоёр сайн найзууд байсан гэдэг нь Fallen-гийн цомгууд дээр тусгагдсан байдаг байна. Lee хэлэхдээ Moody явсан нь бидэнд өгч буй дэмжлэг юм яагаад гэвэл бид нар хоорондоо их зөрчилтэй байсан, үүнийг шийдвэрлэж дэмжлэг өгсөн гэсэн байна. Lee ярилцлагийн дундуур хэлэхдээ би сайн мэдэхгүй байна гэхдээ би зүгээр л ийм юм болно гэж бодсон гэж хэлсэн байна. Тэр түүнийг цомог зарж болруулах тал дээр их бодлого явуулдаг байсан болхоор бид түүнд дургүй болсон гэж хэлсэн байна. Lee дандаа уран бүтээлийн юм хийх гэдэг байсан харин Moody дандаа хүний хэлснээр явдаг байсан. Бид юу хийх дуртай хаана зугаа цэнгэл байна бидний юу хийх ёстой бид тийм л газраа байдаг байсан тиймээс Cold хамтлагаас Gray Moody-тэй солигдсон гэж ярилцлагандаа тусгасан байна. Evanescence хамтлаг удалгүй McCoy-ийн гоцлол дуучин Паултай хамтран Bring Me To Life хэмээх дуугаа гаргажээ, энэ дуу нь дэлхий дахинд хит дуу болоод дуусаагүй Америкийн Биллбоард чатанд Халуухан 100 дуунуудаас 5-т орсон байна. Энэ нь Америкийн номёр нэг дуу болох чадлийг хангажээ Bring Me to Life дуу 2003 оны 6 дугаар сараас 7 дугаар сар хүртэл байрнаасаа хөдлөөгүй байна. Bring Me to Life дуу нь 2003 оны чатаас гарахгүй гэсэн жагсаалтны гол дүр нүүр болж байсан байна. My Immortal дуу нь адилхан хүч тэнцүү Америк чатад 7-т жагсаж байсан байна. Энэ хоёр дуу DareDevil киноны дуу болсон байна."Bring Me to Life" дуу нь 2004 оны Grammy Awards-д шилдэг рок үзүүлэлт шилдэг рок хамтлаг гэснээрээ нэр дэвшсээр байсан байна. Үлдсэн 2 дуу болох Fallen ба "Going Under" Америкийн орчин үеийн рок дуунууд дотроо 5-т болон 8-т жагсаж байсан байна. Everybody Is Fool дуу нь Америкийн орчин үеийн дуунд 36-т чатад 25-т жагсаж байсан. Энэ бүх дуунд бидео оруулсан. Fallen сүүлийн 10 жилийн шилдэг зарагдсан цомгуудаас 6т жагссан юм. Ганцхан Америкт 7 сая хуулбараар зарагдсан ба дэлхийн хэмжээнд 17 сая хүртэл зарагдсан юм. ===2006–2009: The Open Door=== [[Image:220px-Amy_Lee_-_Evanescence_07.jpg|left|Зүүн талд байрлах]] 2006 оны 7 сарын 14нд басс хөгжмөөр тоглогч Will Boyd хамтлагаасаа гарсан байна. Түүний шалтгаан нь дахиж том аялан тоглолтонд оролцохгүйн тулд. түүнчлэн гэр бүлтэйгээ илүү ойртож дотносхийн тулд гарчээ. Amy Lee EvBoard.com. вэб сайт буюу фенүүдийнхаа мэдээллийн амжилтыг эвджээ. The Open Door аялан тоглолт нь 2006 оны 10 сарын 6нд Канадын Торонтогоос эхлээд Америкийн нэгдсэн улс болон Европ луу аялан тоглолтоо тэр жилдээ багтааж хийсэн байна. Энэ анхны аялан тоглолт 2007 оны 1 сарын 7нд Канадад Стонь Соур гэдэг газар дууссан байна.Аялан тоглолтынхоо үеэр Evanescence 2007 оны 4сарын 15нд Аргентиний Quilmes Rock 07 наадам дээр тоглолтоо Aerosmith, Velvet Revolver ба нутгын бусад хамтлагуудтай хийжээ. Тэд бас 2007 оны Гэр Бүлийн Үнэт аялан тоглолт хэмээн Korn хамтлагтай аялан тоглолтоо эхлүүлсэн байна. Хамтлаг Еврөпийн аялан тоглолтоо Раананагийн Ампи дахь концертоороо 2007 оны 6 сарын 26-нд дуусгажээ. 2007 оны 5 сарын 4нд John LeCompt Evanescence-ээс халагдсанаа мэдэгдсэн бөгөөд Rocky Gray-г хүртэл гархаар шийдсэн гэдгийг хэлсэн байна.Wind-up 2007 оны 5 дугаар сарын 17-нд Харангуй өдрийн шинэ гишүүд хэмээн бөмбөрчин Will Hunt болон гитарчин Troy McLawhorn хоёрийг шинээр орж ирж буй LeCompt ба Gray хоёрийн оронд орж буй гишүүд хэмээн танилцуулсан байна. Иймээс McLawhorn ба Hunt хоёр Evanescence-тэй 2007 оны 9 сар хүртэл хамт аялан тоглолт хийх нь илт болсон байна, гэвч тэр 2 The Open Door тоглолтыг дуустал аялан тоглолт хийхээр шийджээ. ===2009–одоогийн Evanescence=== [[Image:250px-Tim_McCord_of_Evanescence_@_Maquinária_Festival.jpg|right|thumb]] Evanescence хамтлагийн вэбсайтад 2009 оны 6 дугаар сард тавигдсан бичлэгээс Evanescence хамтлаг 2010 оны шинэ цомгийнхоо ажилд орсон гэсэн байжээ. Amy Lee өмнөх ажлаасаа хавьгүй дээр ажиллах ба хүчтэй сонирхолтой болгоно гэж зарлажээ. Хамтлаг 2009 оны 11 сарын 4-нд Нью-Иоркийн Manhattan Center-д нэгэн хамтлагтай нууц тоглолт хийжээ. Тоглолтын билет нь 5 минутын дотор л дууссан байна. Энэ тоглолт нь Maquinária-гийн наадамд зориулсан халаалт байжээ. Тус тоглолт нь 11 сарын 8-нд болсон байна. Evanescence хамтлаг 2010 оны 2 дугаар сарын 22-нд студио орж бичлэг хийж эхэлсэн. Will Hunt бөмбөрчингөөр хамтлагтаа буцаж орсон бөгөөд хамтлагтаа бүүр ороогүй бусаддаа дууны үгийг бичих гэх мэт зүйлсэд тусалжээ. The Open Door, дээр өмнө нь ажиллаж байсан David Campbell ирсэн бөгөөд төлөвлөгөөг зохицуулах гэж иржээ. Тэдний цомгийг Steve Lillywhite хийсэн байсан бөгөөд Amy Lee Түүнийг хангалттай биш гэж үзжээ. Тиймээс тэр Продюссэр Nick Raskulinecz-ийг орлуулсан байдаг. Гэвч 2010 оны 6 дугаар 21-нд Lee EvThreads.com вэб сайтаар дамжуулан Evanescence ni студийн ажлаа түр хугацаагаар орхиж, "get our heads into the right creative space" гэдэг альбом дээрээ ажиллахаар болсон гэдгээ мэдээллэсэн. Мөн Lee Wind-up Records гэдэг альбомыг гаргах хугацаа нь тодорхойгүй багаа тухай тэмдэгэлн хэлжээ. Энэ хамтлаг нь 2011 оны 4 дүгээр сарын эхээр найруулагч Nick Raskulinecz-тай хамт Alice in Chains ба Foo Fighters дээр ажилласан ба 3 дахь альбом дээр үргэлжлүүлэн ажилласан. Энэ альбом нь 2011 онт эцсээр гарна гэж мэдээлсэн байдаг. ===Бусад мэдээ=== Lee 2005 онд Нарниягийн түүх киноны тухай дуу гаргаснаа тусгасан гэвч харанхүй хүйтэн энэ дууг хасагдсан байна. Тэгсэн ч Lee энэ нь миний [The Open Door]" цомогт маш сайн зүйл боллоо гэдгээ хэлсэн байдаг. Ахин нэг дуу Нарниягийн төлөө бичигдсэн нь Мозарт аятай "Lacrymosa" дуу юм. Нарниягийн төлөө оруулсан дуунуудаас Evanescence-ийн дуунууд киноны дуу биш юм байна гэдгийг ойлгуулж өгөв. 2010 онд Evanescence "Together Again" гэх дуугаа дижитал хэлбэрээр гаргасан бөгөөд энэ дуу нь The Open Door –ийн төлөө хийгдсэн гэвч сүүлд энэ дууг хасжээ. Энэ дуу нь Хайтигийн газар хөдлөлтийн мэдээллийн тухай утгатай дуу байжээ. Энэ дуу нь удалгүй 2011 оны 2 сарын 23нд өргөн татагдсан байна. ==Шагнал== {| class="wikitable" |- ! Жил !! Шагнал !! Төрөл !! Дэвшсэн ажилгаа !! Үр дүн |- | 2003 || Kerrang! Awards || Шилдэг шинэ эхлэлт || Evanescence || Ялсан |- | 2003 || MTV Europe Music Awards || Шилдэг дуу || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2003 || MTV Europe Music Awards || Шилдэг хамтлага || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2003 || MTV Europe Music Awards || Шилдэг жүжиглэлт || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2004 || MTV Australia Awards || Шилдэг рок хамтлага || Evanescence || Ялсан |- | 2004 || Grammy Award || Шилдэг шинэ хамтлага || Evanescence || Ялсан |- | 2004 || Grammy Award || Жилийн шилдэг цомог || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2004 || Grammy Award || Шилдэг рок цомог || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2004 || Grammy Award || Шилдэг Hard рок үзүүлэлт || Evanescence || Ялсан |- | 2004 || Grammy Award || Шилдэг рок дуу || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2005 || Grammy Award || Шилдэг гоцлол || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2006 || MTV Europe Music Awards || Шилдэг Рок || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2007 || Kerrang! Awards || Тачаангүй эмэгтэй || Amy Lee || Ялсан |- | 2007 || MTV Australia Awards || Жилийн шилдэг цомог || Evanescence || Ялсан |- | 2007 || Латин Америк MTV Los Premous || Шилдэг үндсэний рок хамтлага || Evanescence || Ялсан |- | 2007 || MTV Europe Music Awards || Рок || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2008 || Grammy Awards || Шилдэг рок үзүүлэлт || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2011 || Loudwire Music Awards || Жилийн шилдэг рок дуу || Evanescence || Ялсан |- | 2011 || Loudwire Music Awards || Жилийн шилдэг эргэн ирэлт || Evanescence || Ялсан |- | 2011 || Loudwire Music Awards || Жилийн шилдэг дуу || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2011 || Loudwire Music Awards || Жилийн шилдэг рок цомог || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2011 || Loudwire Music Awards || Жилийн шилдэг рок гоо үзэсгэлэн || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || Revolver Golden Gods Award || Шилдэг дуучин || Evanescence || Ялсан |- | 2012 || Revolver Golden Gods Award || Шилдэг цомог || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || Revolver Golden Gods Award || Шилдэг эргэн ирэлт || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || Revolver Golden Gods Award || Хамгийн их фен || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || Kerrang! Awards || Шилдэг үндэсний хамтлага || Evanescence || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || Kerrang! Awards || Тачаангүй эмэгтэй || Example || Нэр дэвшсэн |- | 2012 || MTV Europe Music Awards || Дэлхийн хэмжээний үзүүлэлт || Evanescence || Нэр дэвшсэн |} == Эшлэл == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Evanescence}} * [http://www.evanescence.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.youtube.com/user/evanescencevideo Evanescence]-н Юүтүүб дахь суваг [[Ангилал:Эванэссэнс| ]] [[Ангилал:АНУ-ын хамтлаг]] [[Ангилал:Альтернатив рок хамтлаг]] [[Ангилал:Альтернатив метал хамтлаг]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Эxо-Поп шагналтан]] [[Ангилал:Арканзасын соёл]] [[Ангилал:Литл-Рок]] 6hssn5dbop8wfkvzpqw5fjtre0fph6y 0 17113 865050 837128 2026-08-05T21:14:41Z InternetArchiveBot 70653 Add 20 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865050 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |clubname = {{flagicon|KHM}}Тоттенхэм Хотспур |image = |fullname = Хөлбөмбөгийн Тоттенхэм Хотспур клуб |nickname = Зодоонч Азарган Тахиа, Халуун Давириулууд |founded = 1882 оны 09-р сарын 05нд. 136 жилийн өмнө (Хотспур Ф.Ц нэртэйгээр) |ground = [[Тоттенхэм Хотспур]] |capacity = 62,303 |owner = ENIC Интернэшинэл ХХК |chairman = {{flagicon|KHM}} Hun Sen |manager = {{flagicon|KHM}}[[Hun Sen]] |ахлагч = {{flagicon|KHM}}[[Hun Sen]] |league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] |season = [[2018–19 оны Премьер лиг|2018–19]] |position = Премьер лиг, 4 дугаар байр |current = 2019-20 оны Премьер лиг | pattern_la1 = _tottenham1920h | pattern_b1 = _tottenham1920h | pattern_ra1 = _tottenham1920h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _tottenham1920h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000040 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _thfc201920a | pattern_b2 = _tottenham1920a | pattern_ra2 = _thfc201920a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _tottenham1920a | leftarm2 = 000040 | body2 = 000040 | rightarm2 = 000040 | shorts2 = 000040 | socks2 = 000040 | pattern_la3 = _tottenham2223t1 | pattern_b3 = _tottenham2223t1 | pattern_ra3 = _tottenham2223t1 | pattern_sh3 = _tottenham2223t1 | pattern_so3 = _tottenham2223t1 | leftarm3 = 4CB2D2 | body3 = 4CB2D2 | rightarm3 = 4CB2D2 | shorts3 = 4CB2D2 | socks3 = 4CB2D2 }} '''Тоттенхэм Хотспур хөлбөмбөгийн баг''' ({{lang-en|Tottenham Hotspur Football Club}}) нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Товч нэр нь Спурс. 1882 онд Хойд [[Лондон]]д Bobby Buckle болон түүний нөхдийн санаачлагаар үүсгэн байгуулагджээ. Цэнгэлдэх нь Уайт Харт Лайн (White Hart Lane) буюу утгачилбал Гэрэлт цагаан цэнгэлдэх гэсэн үг. Клубын билэг тэмдэг нь зодоонч азарган тахиа юм. Тоттенхэм нь 1901 онд FA cup буюу Английн хөлбөмбөгийн холбооны цомд түрүүлсэн цорын ганц лигийн бус баг юм. Лигтээ анхны түрүүгээ 1951 онд авч байсан бөгөөд 20-р зуунд Лиг болон Холбооны цомд давхар түрүүлсэн (1960-1961) анхны баг юм. Дараа жил нь мөн Холбооны цомд түрүүлж байжээ. Үүнээс гадна Европын цомтой багуудын цомд түрүүлсэн анхны Английн клуб юм. 1960-1970 оны хооронд нийтдээ Холбооны цомд 3-н удаа түрүүлсэн. Харин UEFA-ын цомд 1972 онд анхны түрүүгээ авч байжээ. 1980-аад онд хэд хэдэн цомд түрүүлсэн байдаг (Холбооны цом, Коммунити Шиельд болон УЕФА-ын цом). 1990-ээд он гарсанаас хойш Холбооны цом болон Лигийн цомд түрүүлсэн амжилттай. Хамгийн сүүлд 2008 онд Лигийн цомыг өргөөд байна. Английн хөл бөмбөгийн лиг нь Премьер лиг хэмээн нэрдлэгдсэнээс хойш доод лиг руу унаагүй 6-н багийн нэг юм. Хөл бөмбөгт дерби хэмээх ухагдахуун байдаг. Энэ нь нэг хотын, нэг дүүргийн, эсвэл ойрхон оршдог багууд хоорондоо тоглохыг хэлдэг. "Тоттенхэм Хотспур" клубын гол дерби нь "Арсенал" юм. Энэ нь дэлхийд алдартай дербинүүдийн нэг бөгөөд Хойд Лондонгийн дерби хэмээн нэрлэгддэг. Клубын уриа үг нь латин хэлээр ''Audere est Facere буюу To Dare Is To Do хэмээх үг байдаг. ''Монголоор утгачилбал "''Айвал бүү хий, хийвэл бүү ай''" гэсэн үг юм. == Түүх == === Үндсэн === Тоттенхэм Хотспур хөл бөмбөгийн баг (Англиар Tottenham Hotspur Football Club) нь Английн Примиер лигийн топ багуудын нэг билээ. Тоттенхэм Хотспур-ын түүх 1882 оны есдүгээр сарын 5-аас эхэлсэн билээ. Орон нутгийн сургуулийн хэд хэдэн оюутнууд хөлбөмбөгийн багийг бүрдүүлхээр шийдсэн юм. Эдгээр оюутнууд крикет клубын гишүүн байсан ч крикетын улирал дуусаад байсан юм. Тэд харин зүгээр суухыг хүссэнгүй ямар нэгэн зүйлийг тоглохыг хүссэн юм. Тэд багаа Хотспур хэмээн Сер Генри Перси-ийн хүндэтгэн өгсөн хоч нэрээр нэрлэжээ. 1884 оноос хойш клуб нь одоогийн нэрээ авсан юм. === 1884-1921он === Woolwich Arsenal /одоогийн Арсенал клуб/-н эсрэг тэдний тоглолтыг 14000 хөгжөөн дэмжигч үзэж тэр үедээ томоохон амжилт болж байсан бөгөөд Спурс энэ үеэс клуб нь хувьцаат компаний эзэмшилд шилжиж, одоогийн White Hart Lane цэнгэлдэх хүрээлэндээ нүүж орж байжээ. 1900 онд Тоттенхэм анх удаа мэргэжлийн бус лиг болох Өмнөдийн лигт түрүүлжээ.1901 онд Мэргэжлийн бус лигийн клуб Английн төдийгүй Дэлхийн хамгийн хөгшин цомын тэмцээн болох Холбооны цом/ FA Cup/ түрүүлсэн анхны клуб болов. Энэ үеээс Тоттенхэмийн амжилтын түүх бичигдэж эхэлсэн юм. Дараа жил нь Барууны лигт дэд байрт орсон юм. 1908 онд Барууны лигээс Өмнөдийн лигт дэвшин орж ирлээ. 1909 онд Английн хөлбөмбөгийн холбооны дээд лигт дэвшиж анхны тоглолтоо хийв. Энэ үеээр цэнгэлдэхийн баруун дээд хэсэгт алдарт кокорел буюу клубын билэг тэмдэг болсон тахианы логоог байрлуулжээ. 1919 онд дайны дараа хөлбөмбөгийн холбоод дахин үйл ажиллагаагаа эрчимжүүлж эхэлсэн юм. Лигт 22 баг тоглуулах шийдвэр гаргасан ба Тоттенхэс клуб нэг нь байв. === 1921-1960он === 1921 онд Английн холбооны цом тэмцээний 2 дахь түрүүгээ хүртлээ. Цомын тэмцээнд амжилттай тоглож байсан ч лигтээ тун тааруу байж 1928 онд дээд лигээс доош унасан юм. 1933 онд 2-р дивизионд дэд байрт орж дахин клуб сэргэж эхэллээ. 1934 он гэхэд цэнгэлдэхийн зүүн жигүүр бүрэн ашиглалтанд орж клубт эдийн засгийн хувьд том нэмэр оруулж эхэллээ. 1938 он гэхэд 75,038 үзэгч цэнгэлдэхэд цугларч Хар муурнуудтай (Сандерланд) хийсэн тоглолтыг үзэж байв. 1949 онд Артур Роуэ багийн дасгалжуулагчын албан тушаалд очсоноор хэд хэдэн гол тоглогчдыг багт авч ирж чадсан юм. Ингэснээр тэрээр жилийн дараа гэхэд 2-р дивизионд түрүүлж дээд лигт багаа дэвшүүлсэн юм. Үүгээр Артур Роуэ-ын гайхамшиг дуусаагүй байлаа. Дээд лигт дэвшсэн жилээ алдарт пүш энд ран <u>(англ. [[https://en.wikipedia.org/wiki/Push and run|Push and Run]]) </u>тактикаа хэрэгжүүлэн таарсан баг бүхнээ хялбархан буулган авсаар Тоттенхэмийн түүхэнд анхны дээд лигийн түрүүг нь авч ирсэн билээ. 1957 онд Тоттенхэм клуб 75 жилийн ойгоо тэмдэглэжээ. Энэ үеээрээ алдарт Долоон эгч дүүс(seven sisters) гудамжаа нээж байв. 1958 онд домогт Билл Никольсон дасгалжуулагчын ажлыг авсан ба анхны тоглолтондоо Эвертон клубыг 10-4 харьцаагаар буулган авч байсан гайхалтай түүхтэй. === 1961-1991он буюу Алтан үе === Энэ үеийг домогт менежер Билл Никольсоны амжилттай салашгүй хамааралтай үе хэмээдэг. Mr.Tottenham хэмээн түүнийг хүндэтгэн дууддаг нь ч учиртай. Спурсын АЛТАН ҮЕ болсон 1960-61 онд Холбооны цом, Лигийн давхар түрүү/ 20-р зуунд уг хоёр цомыг давхар хүртсэн анхны баг/ хүртэв. 1961 оны өвөл 12 сард АС Милан клубээс 22 настай мэргэн бууч Жимми Гривэзийг 100.000 фунтээр буюу Британы анхны 100,000 фунтын наймааг хийснээр энэ алтан үе улам хүчирхэгжсэн байдаг. 1962 онд Холбооны цомд дахин түрүүлж Алтан үеийн цомын буухиа үргэлжлэв. Дараа жил нь буюу 1963 онд "Европын цомтой багуудын цом" тэмцээнд түрүүлж Европын цом хүртсэн Их Британы анхны баг болов. 1967 онд<strong> </strong>Английн холбооны цом тэмцээнд 5 дахь удаагаа түрүүллээ. 1971 онд Английн лигийн цом тэмцээнд анх удаагаа түрүүлэв. Дараа жил нь мөн УЕФА-гийн цом буюу одоогийн Европа лиг тэмцээний анхны аваргаар тодорлоо. Дараа жил нь Английн лигийн цом тэмцээнд 2 дахь удаагаа түрүүллээ. Домогт Сэр Билл Никольсон клубт 16-н жил менежерээр ажиллахдаа 8-н гол цомыг авч ирсэн бөгөөд 1974 онд ажлаа хүндэтгэлтэйгээр хүлээлгэн өгсөн юм. 1974-1993 он хүртэлх үеийг Кэйт Буркиншау, Терри Венаблес нарын үе хэмээдэг. 1974 онд УЕФА-н цом тэмцээнд 2-р байрт орсон бөгөөд Европын тэмцээнд 3-н удаа шигшээд шалгарч үлдсэн анхны Англи клуб болов. Кейт Буркиншау менежер 70-аад оны сүүл үед бага зэрэг уналтанд орж байсан клубыг богино хугацаанд болсож чадсан юм. Тэрээр Гленн Ходдле болон Дэлхийн Аварга Освалдо Ардиллес, Рикардо Вилла нарын хослолыг авч ирсэнээр клубыг дахин сэргээж чадсан билээ. 1981 онд Английн холбооны цом тэмцээнд 6 дахь удаагаа түрүүллээ. 1982 онд Английн Холбооны цом тэмцээнд 7 дахь удаагаа, 2 дахь удаагаа дараалан түрүүлэв. 1983 онд Английн дээд лигт 4-р байрт шалгаран 1973-74 оны улирлаас хойш анх удаа дахин Европын тэмцээнд өрсөлдөх эрхээ олж авав. Тухайн жилдээ Лондонгийн хөрөнгийн бирж дээр клубын хувьцаа борлуулагдаж эхэлсэн нь хөрөнгө санхүү талаасаа клубын бас нэгэн дэвшил байсан юм. 1984 онд 2 дахь удаагаа УЕФА-н цом тэмцээнд түрүүлэв. 10-аад жил энэ цомын тэмцээнд торгуулийн улмаас оролцоогүй клуб оролцож шууд түрүүлсэн нь гайхалтай амжилт болсон юм. 1987 онд 8 дахь удаагаа холбооны цомын шигшээд шалгарсан ч харамсалтай нь ялагдал амссан юм. Тухайн улиралд домогт Клайв Аллен нэг улиралд 49 гоол оруулан клубын дээд амжилтыг тогтоосон нь одоог хүртэл эвдэгдээгүй байна. 1988 онд анх удаагаа 1 сая фунтээс дээш үнээр тоглогч худалдан авч байсан нь Пол Стюарт байсан юм (Манчестер Сити клубээс). Харин Терри Венаблесийн үед домогт Гари Линекер, Пол Гаскойн нар тоглож байлаа. 1991 онд Английн холбооны цом тэмцээнд 8 дахь удаагаа түрүүлэв. Энэ үеэс Сэр Алан Шугар клубын эзнээр ажиллах болжээ. === 1992-одоог хүртэл === 1992 онд Английн Премиер лигийн эрин үе эхлэв. Тоттенхэм клуб нь Премиер лиг эхэлсэн цагаас хойш доош унаагүй цөөн багуудын нэг юм. 1997 онд Английн Лигийн цом тэмцээнд 3 дахь удаагаа түрүүлэв. 2000 он хүртэл Тедди Шерингэм, Дэвид Жинола, Юрген Клинсманн зэрэг ПЛ-ын домогт тоглогчид тоглож байлаа. 2007 онд клубын 125-н жилийн ойг ёслол хүндэтгэлтэйгээр тэмдэглэж өнгөрөөв. 2008 онд Хуан Де Рамосын удирдлага доор Английн Лигийн цомын тэмцээнд 4 дахь удаагаа түрүүллээ. Түүний дараа Тоттенхэмийн одоогийн байр сууринд авчирахад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн Англи мэргэжилтэн Харри Редкнапп клубт ирж байв. 2010-2011 оны улиралд Аваргуудын лиг нэртэй болсон цагаас хойш анх удаа тус тэмцээнд тоосоо өргөж шөвгийн 8 хүртэл явсан нь клубын хувьд чамлахааргүй амжилт болж байлаа. Тэртээ 1962 онд Спурсын алтан үеийн үед Европын цом нэртэй байхад нь тус тэмцээнд хагас шигшээ хүртэл явж байсан билээ. 2012 онд Англидаа төдийгүй дэлхийд дээгүүр орох үзэсгэлэнт Хотспур Вэй бэлтгэлийн бааз нээлтээ хийв. Шинэчлэлийн эхлэл: 2013 онд Спүрсээс дэлхийн хамгийн үнэтэй хөлбөмбөгч төрөн гарч Уэйлс хагас "цахилгаан" Гарейт Бэйл 100-н сая еврогоор Реал Мадрид клубт шилжин, түүний оронд 105-н сая фунтээр 7-н шинэ тоглогч клубт элсэв. 2014 онд Спурсын домогт тоглогч Ледли Кингийн хүндэтгэлийн тоглолт боллоо. Энэ тоглолтонд Ледли Кингтэй мөр зэрэгцэн тоглож явсан үе үеийн тоглогчид оролцсон юм. Одоогийн Спурсын багийн эсрэг Ледлигийн баг тулж Ледлигийн баг хожсон юм. 2014 оны зун клубт Аргентин мэргэжилтэн Маурицио Почеттино урт хугацааны гэрээтэй ирсэн бөгөөд залуу тоглогчдыг нээн анхны жилдээ гэхэд тун амжилттай багийг удирдаж байна. Түүний удирдлага доор Мэсон, Кэйн, Бенталеб зэрэг академийн залуус тун сайн тоглолтыг үзүүлж байгааг дурьдая. 2015-16, 2016-17, 2017-18 улирлуудад ПЛ-ын топ 4-т багтаж 3-н улирал дарааллан анх удаагаа Аваргуудын лигийн эрхээ аваад байна. 2001 оны 02-р сард клубын эзэн Алан Шугар хувьцаагаа Жо Льюсаар удирдуулсан ENIC Sport plc групп-д худалдсан бөгөөд ТУЗ-ын даргаар Даниель Леви ажиллаж эхэлсэн юм. Леви болон Льюс нар хувьцааны 85%-ыг эзэмшидэг билээ. == Уайт Харт Лайн == Уайт Харт Лайн цэнгэлдэхийн (товч нэр: WHL) эхний хэсэг 1899 онд баригдсан бөгөөд Хай Рөүд дэх Уайт Харт хэмээн нэрлэдэг Паб-ын эзэн Жорж Бэйкуйт анх санаачлан бариулжээ. Цэнгэлдэх барих газрыг өмнө нь Чарингтон хэмээх шар айрагны газар эзэмшдэг байсан ба хаяагдсан үржүүлгийн газар байсан юм. Норттамберланд Паркын төмөр замын зогсоолын дэргэдэх нэгэн фирм дээрээс ашиглагдаж байсан төмөр тавцангуудыг аван дахин засварлаж 2500 суудал засчээ, мөн Хай Рөүд дахь төв хэсэгт 750 хүний зогсоо тавцанг байгуулжээ.Ингээд WHL-д анхны тоглолт 1899 оны 9 сарын 4нд болсон ба тухайн үеийн ривал клуб болох Ноттс Коунти-г хүлээн авсан юм. Ноттс Коунти тэр үед 1-р дивизонд тоглодог байсан ба түүхэн нөхөрсөг тоглолтыг 5000 фанатууд үзэж Спүрс 4-1 харьцаагаар ялалт байгуулж сенсаци дэгдээсэн юм. Долоо хоногийн дараа болсон Өмнөдийн лигийн анхны аврага шалгаруулах тэмцээний хүрээнд КПР клубтэй хийсэн тоглолтыг цэнгэлдэхрүү 11 000 фанат үзэхээр яаран гарсан гэдэг. Уг тоглолтонд Спүрс 1-0 харьцаагаар ялалт байгуулсан юм. Үүнээс хойш 5 жилийн дотор WHL-ы төв хэсэг 32 000 хүний багтаамжтай болтлоо өргөжсөн байна. Клубын удирдлагууд үүндээ сэтгэл ханалгүй клубын санхүүг сайжруулах, түрээсийн нөхцөл зэрэг шалтгаанаас болж 1905 онд 1 фунтын үнэтэй хязгаарлагдмал хувьцаа гаргасан нь эергээр нөлөөлж эхэлжээ. Лигийн хоёрдугаар зэрэглэлд баттай байр сууриа эзлээд байсан 1908 онд Шотландын алдарт архитекторч Арчибалд Лейч-ыг урьж цэнгэлдэхийн шинэ хэсгийг бариулах ажлыг эхлүүлсэн байна. 1909 оны 9 сарын 11нд лигийн анхны тэмцээнд Манчестер Юнайтед клубтэй тоглохын өмнө 5300 хүний суудалтай Баруун хэсэг шинээр ашиглалтанд оржээ. Улирлын төгсгөлд клубын хүрэл билэг тэмдэгийг(The Cockerel) цэнгэлдэхэд суурлиулжээ. Тухайн жил Зүүн хэсгийг саравчтай болгох ажил эхлэж 1911 он гэхэд 50 000 хүний багтаамжтай байхаар төлөвлөжээ.1921 онд FA Cup-ын шигшээд ялсан орлогоороо Paxton road(Хойд хэсэг) хоёр жилийн дараа Park lane(Өмнөд хэсэг)-ыг өргөтгөх боломж гарсан юм. Төслийг дахин Арчибалд Лейч удирдсан ба цэнгэлдэхийг 58 000 хүний багтаамжтай болгох зорилт тавьжээ. 1921 онд цэнгэлдэхийн өмнө байрлах Red House-ыг худалдан авч клубын төв байр болгон засварлажээ. Red House-ыг өмнө нь олон жилийн турш зоогийн газар болон кафе хэлбэрээр ашиглаж иржээ. 1934 онд Зүүн хэсгийг бүрэн ашиглалтанд оруулсан ба ингэснээр 80 000 хүний багтаамжтай болсон юм(Тухайн үеийн зардалаар 60 000фунт). 1937 онд High road-д дахин засварын ажил хийгджээ. Ингээд 1938 оны 3 сарын 5 ны нарлаг сайхан өдөр FA Cup-д Sunderland клубыг хүлээж авсан тоглолтонд 75 038 үзэгч цугларсан нь цэнгэлдэхийн рекорд болон үлдсэн юм. 1952 онд цэнгэлдэхийн зүлгийг ч сэргээх ажил эхэлсэн ба сонирхолтой нь зүлгэн доороос нь хуучин усны сав, зэс хоолойноос эхлээд хуучин үржүүлгийн газрын сэг зэмүүд гарч ирсэн байдаг. 1953 онд WHL-д анх удаа гэрэлтүүлэг байрлуулсан байна. Дараагийн он жилүүдэд WHL-д дөрвөн хэсэгт нь суудлууд нэмэх, гэрэлтүүлэгийн системийг шинэчлэхэд чиглэсэн хэд хэдэн ажлууд хийгдэж ирсэн байна. Харин 1980 оны 11 сард хуучин Баруун хэсгийг шинэчлэх байсан ч санхүүгийн асуудлаас болж бүрэн буулгах шийдвэр гаргасан байна. Ингээд 1982 оны 2 сарын 6нд Wolves-ын эсрэг тоглолтонд шинэчлэгдсэн WHL нээлтээ хийсэн юм. 1989 онд гол гэрэлтүүлэг болон зүүн, баруун дээврийг шинэчилж Зүүн хэсгийг сэргээх ажил эхэлжээ. Төлөвлөгөө ёсоор ирэх жил нь дуусгах байсан ч клубын санхүү дотоод асуудлаас болж удааширч 1992 он гэхэд зөвхөн сэргээх ажил л эхэлжээ. Дараа жилээс нь энэ бүхэн дээрдэж Зүүн баруун хэсгүүдийг холбох ажил эхэлж, Өмнөд хэсгийн дээврийг сэргээх ажил эхэлжээ. Клубын удирдлагуудаас 1995 онд фанатууддаа зориулан тоглолтыг илүү амьд мэдрэх үүднээс нь нэгэн гайхалтай бэлэг барьсан нь SONY компаний Jumbotron дэлгэцийг цэнгэлдэхэд байрлуулсан явдал юм. 1997-1998 улирлын төгсгөлд Хойд хэсэгт өөрчлөлт оруулсан ба ингэснээр одоогийн бидний мэдэх 36240 хүний суудалтай гайхалтай WHL маань одоогийн дүр төрхөө олжээ. 2012 онд Лондонд болсон Олимпын цэнгэлдэхийг Тоттенхэм клуб эзэмшинэ гэсэн яриа гарч байсан ч энэ зүйл болоогүй түүхт WHL цэнгэлдэхдээ үлдэсэн юм. WHL-д хөлбөмбөгөөс гадна Америк хөлбөмбөг, бокс зэрэг спортын тэмцээнүүд зохион байгуулагдаж байсан. Мөн Английн U21 шигшээгийн үндсэн талбайгаар сонгогдсон юм. WHL нь бүх улиралд ашиглах зүлэг, өсгөж бууруулдаг гэрэл, SGL хяналтын систем, автомат усны систем, дулааны шийдэл гээд орчин үеийн бүх л технологийг ашигладаг юм. Тоглолтгүй үеүүдэд тайз засаж дэлгэц ашиглаж бүр бичлэг хийж төрсөн өдөр, хурим гээд хүндэтгэлийн арга хэмжээнүүдийг ч зохион байгуулж болдог юм байна. Хойд хэсэг буюу Paxton Road (10 096) Өмнөд хэсэг буюу Park lane (8633)Баруун хэсэг буюу High road (6890)Зүүн хэсэг буюу Worcester Avenue (10691) Нийт: 36, 310 хүний суудалтай. WHL-ны хамгийн том ялалт бол Крү Александра клубыг 13-2 харьцаагаар холбооны цомд бут ниргэсэн тоглолт юм<strong>.</strong> 2016 онд зүүн хойд хэсгийг буулгах ажил эхэлсэн бөгөөд 2016-17 улирлын Европийн тэмцээнүүдийг Уэмблэй цэнгэлдэхэд хүлээн авч тоглож байсан юм. 2017 оны 05-р сарын 15нд Уайт Харт Лайн цэнгэлдэхийг бүрэн нураасан юм. == Норттамберланд төсөл == Лондон хотын “Тоттенхэм Хостпур” клуб Northumberland Development Project нэртэй төслөө 2008 онд анх олон нийтэд танилцуулсан юм. 2009 онд төслөө анхны байдлаар баталсан бөгөөд 2010 онд '''Haringey London Borough Council''' буюу Лондон хотын зөвлөлөөр батлуулсан юм. 2011 оны 09-р сарын 20-ны өдрөөс эхлэн төсөл албан ёсоор хэрэгжиж эхэлсэн юм. Гэвч загвар, шинэчлэлийн болон бусад хөрөнгө санхүүгийн ажлуул дээр хэд хэдэн удаа өөрчлөлт, шинэчлэлт хийж явсаар шинэ цэнгэлдэхийн ажил 2016 оноос албан ёсоор эхэлсэн юм. Шинэ цэнгэлдэх 2018-19 улиралд ашиглалтанд орох болно. Тоттенхэм клуб энэ цэнгэлдэхээ барьж дуусахад Премиер лигтээ Манчестер Юнайтед клубын дараа 2-рт орох том цэнгэлдэхтэй болох юм. Одоогоор шинэ цэнгэлдэхийн нэр Тоттенхэм Хотспур нэртэй байх аж. == Тоглогчид == :''2020 оны хоёрдугаар сарын 1-ний байдлаар''<ref name="First team profiles">{{cite web | title = First team profiles | url = http://www.tottenhamhotspur.com/players/player_profiles.html | publisher = Tottenham Hotspur F.C. | accessdate = 2 September 2010}}</ref> === Одоогийн бүрэлдэхүүн === {{fs start}} {{fs player|no=1|nat=FRA|pos=GK|name=[[Уго Льорис]]}} {{fs player|no=3|nat=ENG|pos=DF|name=[[Дэнни Рөүз]]}} {{fs player|no=4|nat=BEL|pos=DF|name=[[Тоби Алдервейрелд]]}} {{fs player|no=5|nat=BEL|pos=DF|name=[[Ян Вертонген]]|Бусад = [[Ахлагч (хөлбөмбөг)#Дэд ахлагч|дэд ахлагч]]}} {{fs player|no=6|nat=COL|pos=DF|name=[[Давинсон Санчез]]}} {{fs player|no=7|nat=KOR|pos=FW|name=[[Сон Хёнг-Мин]]}} {{fs player|no=8|nat=ENG|pos=MF|name=[[Харри Уйнкс]]}} {{fs player|no=10|nat=ENG|pos=FW|name=[[Харри Кейн]]|Бусад = [[Ахлагч (хөлбөмбөг)#Дэд ахлагч|дэд ахлагч]]}} {{fs player|no=11|nat=ARG|pos=MF|name=[[Эрик Ламела]]}} {{fs player|no=12|nat=KEN|pos=MF|name=[[Виктор Ваньяма]]}} {{Fs player|no=13|nat=NED|pos=GK|name=[[Мишел Ворм]]}} {{fs player|no=15|nat=ENG|pos=MF|name=[[Эрик Дайер]]}} {{fs player|no=16|nat=ENG|pos=DF|name=[[Кайл Уолкер-Петерс]]}} {{fs player|no=17|nat=FRA|pos=MF|name=[[Мусса Сиссоко]]}} {{fs player|no=18|nat=ARG|pos=MF|name=[[Жиованни Ло Селсо]]}} {{fs player|no=19|nat=ENG|pos=MF|name=[[Райн Сессеньон]]}} {{fs player|no=20|nat=ENG|pos=MF|name=[[Деле Алли]]}} {{fs player|no=21|nat=ARG|pos=DF|name=[[Хуан Фоёт]]}} {{fs player|no=22|nat=ARG|pos=GK|name=[[Пауло Газзанига]]}} {{fs player|no=23|nat=NED|pos=MF|name=[[Стив Бергвейн]]}} {{fs player|no=24|nat=CIV|pos=DF|name=[[Серж Орье]]}} {{fs player|no=27|nat=BRA|pos=MF|name=[[Лукас Моура]]}} {{fs player|no=28|nat=FRA|pos=MF|name=[[Тонгый Домбелэ]]}} {{fs player|no=30|nat=POR|pos=MF|name=[[Гедсон Фернандез]]}} {{fs player|no=33|nat=WAL|pos=DF|name=[[Бен Дэвис]]}} {{fs player|no=38|nat=USA|pos=DF|name=[[Камерон Картер-Викерс]]}} {{fs player|no=51|nat=ENG|pos=MF|name=[[Жэк Кларке]]}} {{Fs end}} == Фанатууд == Тоттенхэм клуб нь Их Британи болон Лондондоо хамгийн их дэмжигчидтэй клубын тоонд ордог. Их Британиас гадна дэлхийн өнцөг булан бүрт тэдний сая сая хөгжөөн дэмжигчид байдаг бөгөөд албан ёсны 165 дэмжигч клубууд үйл ажиллагаагаа явуулдагийн нэг нь Монгол Улсад бий. Анх еврэй гаралтай хүмүүс үүсгэн байгуулсан гэдэг утгаараа еврэйчүүд маш их дэмждэг ба үүнээс үүдэн тэдний хөлбөмбөгийн дэмжигч компанийг (hooligans) "YID ARMY" хэмээн нэрлэдэг. "YID ARMY" нь одоогоор албан ёсны 3500 гаруй гишүүдтэй компани юм. Фанатууд анх лиг болон цомд давхар түрүүлсэн жилд зориулан "Glory Glory Tottenham Hotspur" чант дууг Англид анх удаагаа дуулж багаа дэмжиж байсан юм. == Шагнал Дотоод == Нэгдүгээр дивизион (Премьер лиг) 1950-51, 1960-61 онд түрүүлсэн Нэгдүгээр дивизон (Премьер лиг) 1921-22, 1951-52, 1956-57, 1962-63 онд хоёрдугаар байрт Хоёрдугаар дивизон (Чампионшип) 1919-20, 1949-50 онд түрүүлсэн Хоёрдугаар дивизон (Чампионшип) 1908-09, 1932-33 онд хоёрдугаар байрт Өмнөдийн лиг 1899-1900 онд түрүүлсэн Барууны лиг 1903-04 онд түрүүлсэн == Бусад цомын тэмцээн == [[АХБХ]]-ны цом 1901, 1921, 1961, 1962, 1967, 1981, 1982, 1991 онд түрүүлсэн АХБХ-ны цом 1987 онд хоёрдугаар байрт Лигийн цомын тэмцээнд 1971, 1973, 1999, 2008 онд түрүүлсэн Лигийн цомын тэмцээнд 1982, 2002, 2009, 2015 онд хоёрдугаар байрт АХБХ Чарити шиельд 1921, 1951, 1961, 1962, 1967, 1981, 1991 онд түрүүлсэн АХБХ Чарити шиельд 1920, 1982 онд хоёрдугаар байрт == Европ тивийн цомын тэмцээнүүд == УЕФА-гийн цом 1972 (шигшээ тоглолтын үр дүнгээс хамаарсан), 1984 онд түрүүлсэн УЕФА-гийн цом 1974 онд хоёрдугаар байрт УЕФА-гийн Цомтой багуудын цомд 1963 онд түрүүлсэн Англи-Итали лиг хоорондын тэмцээнд 1970-71 онд түрүүлсэн == Нөхөрсөг болон бусад цомын тэмцээнүүд == Костал Дел Сол Тоурнамент 1965, 1966 түрүүлсэн Нолиа цом 1977 түрүүлсэн Кирин цом 1979 түрүүлсэн Сан Интернейшнл Челленж Тропи 1983 түрүүлсэн Энхтайвны цом 2005 түрүүлсэн Водаком Челленж 2007, 2011 түрүүлсэн Фейноорд Жубелиум Тоурнамент 2008 түрүүлсэн Барклей Ази Тропи 2009 түрүүлсэн AIA цом 2015 түрүүлсэн == Дээд амжилт == "Тоттенхэм" клуб 1977 оны аравдугаар сарын 22-нд хоёрдугаар дивизоны Бристон Рөверс клубтэй тоглохдоо 9:0-ийн харьцаагаар ялалт байгуулж байсан аж. Харин 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд "Уиган Атлетик" клубыг талбай дээрээ хүлээн авч тоглохдоо 9:1-ийн харьцаагаар буулган авч байжээ. Тухайн үед клубын мэргэн бууч Жермейн Дефо нэг үед таван гоол оруулжээ. Английн хөл бөмбөгийн түүхэнд ийм олон гоол орсон тоглолт найман жилд нэг тохиолддог гэж Премьер лигийн Түүх Статистикийн хороо тэмдэглэжээ. Цомын тоглолтын дээд амжилт нь 1960 оны 02-р сарын 03нд тохиож байжээ. Холбооны цомд таарсан Крью Александра клубыг 13-2 харьцаагаар буулган авчээ. Олон улсын шинж чанартай тэмцээнд буюу 1995 онд "Интертото" цомын тэмцээнд Германы "Кёльн" клубт 8:0 хожигдож байсан нь хамгийн том хожигдолд тэмдэглэгджээ. Стив Перриман нийтдээ Тоттенхэм клубын төлөө 854 тоглолтонд 1969-1986 оны хооронд оролцсон нь клубын дээд амжилт юм. Үүнээс 655 нь лигийн тоглолт юм. Жимми Гривэз бол Тоттенхэм клубын бүх цаг үеийн мэргэн бууч бөгөөд 380 тоглолтонд оролцож 266 гоолыг оруулсан юм. 2018 оны 02-р сарын 10нд Хойд Лондоны дербиг цэнгэлдэхэд 83,222 үзсэн нь клубын ПЛ-ын үзэгчдийн дээд амжилт болон бичигдсэн юм. == Дасгалжуулагчид == Ерөнхий дасгалжуулагч Маурицио Почеттино (Аргентин) Нэгдүгээр багийн техникийн асуудал хариуцсан дасгалжуулагч Хесүс Перез (Испани) Нэгдүгээр багийн дасгалжуулагч Мигүэл Д'Агостино (Аргентин) Нэгдүгээр багийн фитнесс дасгалжуулагч Натан Гардинер (Англи) Хаалгачийн дасгалжуулагч Тони Хименез (Испани) ОУ-ын техникийн координатор Штеффен Фреүнд (Германи) Сэтгэлзүйч Жеофф Скотт (Шинэ Зеланд) Шинэ тоглогч авах, нээх албаны ахлах Роб Маккензи (Англи) == Клубийн удирдлага == Гүйцэтгэх захирал Даниел Леви (Англи) Санхүүгийн захирал Матью Коллекотт (Англи) Захирал Донна-Мари Күэлэн (Англи) Захирал Даррен Иелэс (Англи) Албан бус захирал Сир Кейт Миллс (Англи) Албан бус захирал Кеван Уаттс (Англи) Албан бус захирал Рон Робсон (Шотланд) == Бүх цаг үеийн дасгалжуулагчид == 1898 Френк Бреттелл (Англи) 1899 Жонн Камерон (Шотланд) 1907 Фред Киркхэм (Англи) 1912 Петер МакУиллиам (Шотланд) 1927 Билли Минтер (Англи) 1930 Перси Смит (Англи) 1935 Уэлли Хардине (Англи) 1935 Жек Тресадерн (Англи) 1938 Петер МакУиллиам (Шотланд) 1942 Артур Турнер (Англи) 1946 Жое Хулме (Англи) 1949 Артур Роуэ (Англи) 1955 Жимми Андерсон (Англи) 1958 Билл Никольсон (Англи) 1974 Терри Нейлл (Умард Ирланд) 1976 Кейт Буркиншау (Англи) 1984 Петер Шреевес (Англи) 1986 Дэвид Плеат (Англи) 1987 Тревор Хартлей болон Доуг Ливерморе (Англи) 1987 Терри Венаблес (Англи) 1991 Петер Шреевес (Англи) 1992 Доуг Ливерморе болон Рей Клеменсе (Англи) 1993 Освалдо Ардилес (Аргентин) 1994 Стив Перримэн (Англи) 1994 Герри Францис (Англи) 1997 Крис Хютон (Бүгд Найрамдах Ирланд) 1997 Кристиан Гросс (Швейцарь) 1998 Дэвид Плеат (Англи) 1998 Жорж Грэм (Шотланд) 2001 Дэвид Плеат (Англи) 2001 Гленн Ходдле (Англи) 2003 Дэвид Плеат (Англи) 2004 Жак Сантини (Франц) 2004 Мартин Жол (Голланд) 2007 Кливе Аллен (Англи) 2007 Хуан Де Рамос (Испани) 2008 Харри Реднапп (Англи) 2012 Андре Вилла-Боаш (Португал) 2013 Тим Шервүүд (Англи) 2014- Маурицио Почеттино (Аргентин) == Оны шилдэг тоглогчид == 1987 Гари Маббутт (Англи) 1988 Крис Уэддли (Англи) 1989 Эрик Торстведт (Норвеги) 1990 Пол Гаскойн (Англи) 1991 Пол Аллен (Англи) 1992 Гари Линекер (Англи) 1993 Даррен Андертон (Англи) 1994 Юрген Клинсман (Герман) 1995 Тэдди Шерингэм (Англи) 1996 Сол Кэмпбелл (Англи) 1997 Сол Кэмпбелл (Англи) 1998 Дэвид Жинола (Франц) 1999 Стефен Карр (Бүгд Найрамдах Ирланд) 2000 Стифен Карр (Бүгд Найрамдах Ирланд) 2001 Нейл Сулливан (Шотланд) 2002 Симон Дэвис (Уэльс) 2003 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд) 2004 Жермейн Дефо (Англи) 2005–06 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд) 2006–07 Димитар Бербатов (Болгар) 2007–08 Робби Кийн (Бүгд Найрамдах Ирланд) 2008–09 Аарон Леннон (Англи) 2009–10 Майкл Доусон (Англи) 2010-11 Лука Модрич (Хорват) 2011-12 Скотт Паркер (Англи) 2012-13 Гарет Бейл (Уэльс) 2013-14 Кристиан Эриксен (Дани) 2014-15 Харри Кейн (Англи) 2015-16 Тоби Алдервейрелд (Бельги) 2016-17 Кристиан Эриксен (Дани) 2017-18 Ян Вертонген (Бельги) == Хамтын ажиллагаатай клубууд == ЭсСи Интернационал (Бразил) Сан Хосе Иерткүүкс (АНУ) Өмнөд Хятад АА (Хятад) Сүперспорт Юнайтед (Өмнөд Африк) == Эшлэл == {{Reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == {{Refbegin|colwidth=60em}} * [http://www.tottenhamhotspur.com/news/articles/officialhandbookoutnow.html Tottenham Hotspur Official Handbook 2006–07] * {{cite book | author=Tony Matthews | title=The Official Encyclopaedia of Tottenham Hotspur | publisher=Brightspot| year=2001| isbn=0-9539288-1-0}} * {{cite book | author=Phil Soar | title=The Hamlyn Official History of Tottenham Hotspur 1882–1998 | publisher=Hamlyn| year=1998| isbn=0-600-59515-3}} * {{cite book | author=Bob Goodwin | title=Spurs: The Illustrated History | url=https://archive.org/details/spursillustrated0000good_2003 | publisher=Bredon | year=2003 | isbn=1-85983-387-X}} * {{cite book | author=Harry Harris | title= Tottenham Hotspur Greats | url=https://archive.org/details/tottenhamhotspur0000harr | publisher=Sportsprint| year=1990| isbn=0-85976-309-9}} * {{cite book | author=Julian Holland | title=Spurs – The Double | publisher=Heinemann| year=1961| id=no ISBN}} * {{cite book | author=Ken Ferris | title=The Double: The Inside Story of Spurs’ Triumphant 1960–61 Season | url=https://archive.org/details/doubleinsidestor0000ferr | publisher=Mainstream| year=1999| isbn=1-84018-235-0}} * {{cite book | author=n/k | title=The Glory Glory Nights | url=https://archive.org/details/gloryglorynights0000unse | publisher=Cockerel | year=1986 | isbn=1-869914-00-7}} * {{cite book | author=Hunter Davies | title=The Glory Game: A Year in the Life of Tottenham Hotspur | url=https://archive.org/details/glorygame0000davi_p8h5 | publisher=Mainstream| year=1985| isbn=1-85158-003-4}} * {{cite book | author=Alex Fynn and Lynton Guest | title=Heroes and Villains: The Inside Story of the 1990–91 Season at Arsenal and Tottenham Hotspur | publisher=Penguin | year=1991| isbn=0-14-014769-1}} * {{cite book | author=Guy Nathan | title=Barcelona to Bedlam: Venables/Sugar – The True Story | url=https://archive.org/details/barcelonatobedla0000nath | publisher=New Author | year=1994| isbn=1-897780-26-5}} * {{cite book | author=Alex Fynn and H Davidson | title=Dream On: A Year in the Life of a Premier League Club | url=https://archive.org/details/dreamonyearinlif0000fynn | publisher=Pocket Books | year=1996 | isbn=0-671-85509-3}} * {{cite book | author=Martin Cloake and Adam Powley | title=We are Tottenham: Voices from White Hart Lane | url=https://archive.org/details/wearetottenhamvo0000cloa | publisher=Mainstream| year=2004| isbn=1-84018-831-6}} * {{cite book | author=Alison Ratcliffe | title=Tottenham Hotspur (Rough Guide 11s): The Top 11 of Everything Spurs | url=https://archive.org/details/tottenhamhotspur0000ratc | publisher=Rough Guides| year=2005| isbn=1-84353-558-0}} * {{cite book | author=Alan Mullery and Paul Trevillion | title=Double Bill: The Bill Nicholson Story | url=https://archive.org/details/doublebillbillni0000mull | publisher=Mainstream| year=2005| isbn=1-84596-002-5}} * {{cite book | author=Steve E Hale | title=Mr Tottenham Hotspur: Bill Nicholson OBE- Memories of a Spurs Legend | url=https://archive.org/details/mrtottenhamhotsp0000stev | publisher=Football World | year=2005 | isbn=0-9548336-5-1}} * {{cite book | author=Irving Scholar | title=Behind Closed Doors: Dreams and Nightmares at Spurs | publisher=Andrй Deutsch| year=1992| isbn=0-233-98824-6}} * {{cite book | author=Mihir Bose | title=False Messiah: The Life and Times of Terry Venables | url=https://archive.org/details/falsemessiah0000mihi | publisher= Andrй Deutsch | year=1996| isbn=0-233-98998-6}} * {{cite book | author=Clive Allen | title=There’s Only One Clive Allen | url=https://archive.org/details/theresonlyonecli0000alle | publisher=Weidenfeld and Nicolson| year=1987| isbn=0-213-16953-3}} * {{cite book | author=Osvaldo Ardiles | title=Ossie | url=https://archive.org/details/ossiemylifeinfoo0000ardi | publisher=Sidgewick & Jackson | year=1983 | isbn=0-283-98872-X}} * {{cite book | author=David Bowler | title=Danny Blanchflower: The Biography of a Visionary | publisher=Orion| year=1997| isbn=0-575-06504-4}} * {{cite book | author=Paul Gascoigne | title=Gazza: My Story | url=https://archive.org/details/gazzamystory0000gasc_r2l6 | publisher=Headline| year=2005| isbn=0-7472-6818-5}} * {{cite book | author=David Ginola and Neil Silver | title= David Ginola: Le Manifique | url=https://archive.org/details/davidginolalemag0000gino | publisher=HarperCollins | year=2000| isbn=0-00-710099-X}} * {{cite book | author=Jimmy Greaves | title=Greavsie: The Autobiography | url=https://archive.org/details/greavsie0000jimm | publisher=Time Warner | year=2004 | isbn=0-7515-3445-5}} * {{cite book | author=Glenn Hoddle and Harry Harris | title=Spurred to Success: The Autobiography of Glenn Hoddle | url=https://archive.org/details/spurredtosuccess0000hodd | publisher=Queen Anne| year=1987| isbn=0-356-12797-4}} * {{cite book | author=Harry Harris | title=Klinsmann | publisher=Headline | year=1995| isbn=0-7472-1517-0}} * {{cite book | author=Dave Mackay and Martin Knight | title=The Real Mackay: The Dave Mackay Story | url=https://archive.org/details/realmackaydavema0000mack | publisher=Mainstream| year=2004| isbn=1-84018-840-5}} * {{cite book | author=Teddy Sheringham | title=Teddy | url=https://archive.org/details/teddymyautobiogr0000sher | publisher=Time Warner| year=1999| isbn=0-7515-2844-7}} * {{cite book | author=Mel Stein and Chris Waddle | title=Chris Waddle | publisher=Pocket Books| year=1998| isbn=0-671-00495-6}} * {{cite book | author=Peter Waring | title=Tottenham Hotspur Head to Head | publisher=Breedon Books| year=2004}} * {{cite book | author=Malcolm Freeman | title=Lads – The Seventies | publisher=Lulu| year=2008}} * {{cite book | author=Malcolm Freeman | title=Lads – The Eighties | publisher=Lulu| year=2009}} {{Refend}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Tottenham Hotspur F.C.|Тоттенхэм Хотспур}} * [http://www.tottenhamhotspur.com/ TottenhamHotspur.com] Багийн албан ёсны вэбсайт * [http://www.skysports.com/football/teams/tottenhamhotspur Тоттенхэм Хотсфур багийн мэдээ мэдээлэл – Sky Sports] * [https://web.archive.org/web/20170507192402/http://www.spursladies.co.uk/ Tottenham Hotspur Ladies] Official ladies club website * [https://web.archive.org/web/20111128010907/http://www.premierleague.com/page/tottenham-hotspur Тоттенхэм Хотспур] at the [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] албан ёсны вэбсайт * [http://www.tottenhamtrust.com/ Хөгжөөн дэмжигчдийн цуглах газар] * [https://web.archive.org/web/20120511194640/http://spurscanada.ca/ Хотон шувуунууд Канадаар] * [https://web.archive.org/web/20131227073148/http://tottenhambrasil.com.br/ Тоттенхэм Хотсфур Бразилд] * [http://www.spurs.ch/ Тоттенхэм Хотсфур Швейцарт] * [https://web.archive.org/web/20200123235829/http://www.spurshistory.com/index.html Spurs history 1882–1921] * [https://web.archive.org/web/20100531025016/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/Tottenham_Hotspur/ Timesonline archive] ;News sites {{BBC Football Info|BBClinkname=t/tottenham_hotspur}} * [https://web.archive.org/web/20070619035035/http://www.carling.com/football/tottenham-hotspur-fc.html Tottenham Hotspur] Team news from [[Carling]] * {{aim|TTNM}} * [http://www.fchd.info/TOTTENHH.HTM Tottenham Hotspur Stats] * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=41748 British Pathe newsreels] {{Тоттенхэм Хотспур багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Тоттенхэм Хотспур}} [[Ангилал:Лондоны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур| ]] [[Ангилал:1882 онд байгуулагдсан]] quuk4o1181cbne3zcsmz419tyc3tazx 0 17198 864998 800500 2026-08-05T20:31:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 5 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864998 wikitext text/x-wiki {{Short description|Английн хөлбөмбөгчин (1975 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Дэвид Бекхэм | native_name = David Beckham | image = Beckswimbledon.jpg | caption = Бекхэм 2014 онд | birth_date = {{birth date and age|1975|5|2|df=y}} | birth_place = Лондон, Англи | occupation = {{flatlist| *[[Хөлбөмбөг]]чин *Бизнесмэн}} | organisation = [[НҮБ-ын Хүүхдийн Сан|ЮНИСЕФ]], [[Malaria No More]]<ref>{{cite web |url=http://www.malarianomore.org.uk/ |title=Malaria No More |work=malarianomore.org.uk |access-date=2015-05-13 |archive-date=2016-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219182047/https://www.malarianomore.org.uk/ |url-status=live }}</ref> | agent = [[Саймон Фуллер]] ([[XIX Entertainment]]) | height = 1.83 м<ref>{{cite web|url=http://www.psg.fr/en/First-Team/300002/Player-sheet/3122/Beckham-David|title=Дэвид Бекхэм|publisher=Пари Сен-Жермен|archive-url=https://web.archive.org/web/20130423054800/http://www.psg.fr/en/First-Team/300002/Player-sheet/3122/Beckham-David|archive-date=2013-04-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.premierleague.com/players/331/David-Beckham/overview|title=Дэвид Бекхэм: Тойм|publisher=Премьер лиг|access-date=2022-07-16|archive-date=2018-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180415212720/https://www.premierleague.com/players/331/David-Beckham/overview|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mlssoccer.com/players/david-beckham/|title=Дэвид Бекхэм|publisher=Major League Soccer|access-date=2022-07-16|archive-date=2022-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220716110352/https://www.mlssoccer.com/players/david-beckham/|url-status=live}}</ref> | spouse = {{marriage|[[Виктория Бекхэм|Виктория Адамс]]|1999-07-04}} | children = 4 | relatives = [[Никола Пельц]] (бэр) | website = {{URL|davidbeckham.com}} | module = {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | embed = yes | header-color = #b0c4de | position = [[Хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = |youthclubs1 = Риджуэй Роверс | youthyears2 = 1987–1991 |youthclubs2 = [[Тоттенхэм Хотспур]] | youthyears3 = 1989–1991 |youthclubs3 = → [[Бримсдаун Роверс]] (зээлээр) | youthyears4 = 1991–1994 |youthclubs4 = [[Манчестер Юнайтедын нөөц ба академи|Манчестер Юнайтед]] | years1 = 1992–2003 |clubs1 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps1 = 265 |goals1 = 62 | years2 = 1995 |clubs2 = → [[Престон Норф Энд]] (зээлээр) |caps2 = 5 |goals2 = 2 | years3 = 2003–2007 |clubs3 = [[Реал Мадрид]] |caps3 = 116 |goals3 = 13 | years4 = 2007–2012 |clubs4 = [[Лос-Анжелес Галакси]] |caps4 = 98 |goals4 = 18 | years5 = 2009 |clubs5 = → [[Милан ХББ]] (зээлээр) |caps5 = 18 |goals5 = 2<!--SEPARATE LOANS--> | years6 = 2010 |clubs6 = → [[Милан ХББ]] (зээлээр) |caps6 = 11 |goals6 = 0<!--SEPARATE LOANS--> | years7 = 2013 |clubs7 = [[Пари Сен-Жермен]] |caps7 = 10 |goals7 = 0 | totalcaps = 523 |totalgoals = 97 | nationalyears1 = 1992–1993 |nationalteam1 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-18)|Англи U18]] |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1994–1996 |nationalteam2 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Англи U21]] |nationalcaps2 = 9 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1996–2009 |nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps3 = 115 |nationalgoals3 = 17 }} }} '''Дэвид Роберт Жозеф Бекхэм''' ({{lang-en|David Robert Joseph Beckham}}, 1975 оны 5 сарын 2-нд Лондонд төрсөн) нь [[Англи|Английн]] [[хөл бөмбөгчин]] бөгөөд эдүгээ [[Серие А]]-гийн [[Милан клуб|Милан клубт]] хагас хамгаалагчаар [[MLS|MLS (Америк, Канадын лиг)-ийн]] [[Лос-Анжелес Галакси клуб|Лос-Анжелес Галакси клубээс]] зээллэгээр тоглож байгаа. Түүнчлэн тэрбээр [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] гишүүн юм. [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчний]] шагналд хоёр удаа аман хүзүүдсэн, 2004 оны дэлхийн хамгийн өндөр цалинтай хөлбөмбөгчин, Англичуудаас анхны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын Лигийн]] 100 тоглолтонд оролцсон эрхэм. [[Google|Google-ээс]] спортын бүхий л сэдвийн хайлтаас 2003 ба 2004 онуудад түүний тухай хамгийн ихээр хайгдаж байж. Дэлхий нийт түүний нэрийг спортын амжилтаар нь төдийгүй дэлхийн шилдгийн шилдэг брэндүүдийн сурталчилгаагаар нь, загварын ертөнцийн бэлгэ тэмдэг гэдгээр нь мэдэх билээ. Бекхэм 2000 оны арваннэгдүгээр сарын 15-наас Английн шигшээн [[ахлагч]]аар [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2006 тэмцээний]] хасагдах шатны тоглолт хүртэл байх хугацаандаа 58 тоглолтод оролцжээ. Английн шигшээн 2008 оны гуравдугаар сарын 26-нд [[Франц хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын]] шигшээтэй хийсэн тоглолтонд Бекхэм 100 дахь гараагаа бүртгүүлж байлаа. Одоогоор шигшээ багийн 115 тоглолтонд оролцсон, үүгээрээ эдүүгээ тоглож байгаа Англичуудаас хамгийн олон тоглолтонд оролцсон тоглогч юм. Бекхэм мэргэжлийн гарааны гэрээгээ [[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтед клубтэй]] 1992 онд 17 насандаа байгуулснаар эхлүүлжээ. Энэ туршид Юнайтед [[Премиер Лиг|Премиер Лигт]] зургаа, [[Цомын аварга|Цомын аваргад]] хоёр удаа, [[УЕФА]]-гийн Аваргуудын лигт 1999 онд тус тус түрүүлсэн. Манчестер Юнайтедаас [[Реал Мадрид|Реал Мадридтай]] 2003 онд гэрээ үзэглэсэнээр шинэ багтаа дөрвөн улиралыг үдэж, [[Ла лиг|Ла лигт]] гэрээний сүүлийн улиралд түрүүлж байв. Бекхэм 2007 оны нэгдүгээр сард Реал Мадрид клубээс гарч Лос-Анжелес Галакси клубтэй таван жилийн гэрээ байгуулсан. Энэхүү гэрээ 2007 оны зургаадугаар сарын 1-нээс хүчин төгөлдөр болж MLS-ийн түүхэнд хамгийн өндөр цалин авах болсон юм. Галакси түүний гэрээ ёсоор [[2007]], [[2008]] ба [[2009]] он тус бүрт 6.5 [[сая]] [[доллар|долларын]] цалин олгож байв. 2007 оны зургаадугаар сарын 21-нд багийнхаа хамтаар [[Чэлси]]тэй нөхөрсөг тоглолт хийж , наймдугаар сарын 15-нд Галаксид багийн анхны гараагаа 2007 оны [[Супер Лиг]-ийн хагас шигшээд эхлүүлж, анхны гоолоо ч хийв. Түүний анхны лигийн гарааг шимтэн сонирхохоор хөгжөөн дэмжигчид наймдугаар сарын 18-нд [[Нью-Жерси]] дэх ''Гиант цэнгэлдэх хүрээлэнг'' дүүргэж, Гиантын хувьд рекорд болсон түүхтэй. Бекхэм [[Спайс Гёлз]] хамтлагийн гишүүн [[Викториа Адамс|Викториа Адамстай]] гэрлэсэн. Тэд гурван хүүтэй ба одоо [[Калифорни|Калифорнийн]] [[Беверли Хиллз|Беверли Хиллзэд]] амьдардаг. ---- == Хүүхэд ахуй үе == Бекхэм [[Англи|Английн]] [[Лондон|Лондон хотын]] зүүн нутаг ''Лейтстоун'' дахь ''Виффс Крос Университи Госпитал эмнэлэгт'' мэндэлжээ. Гал тогооны [[тавилга]] угсрагч Дэвид Эдвард Алан “Тед” Бекхэм(Лондоны Эдмонтонд [[1948]] оны зургаагаас-есдүгээр сард төрсөн) ба [[үсчин]] Сандра Жеоржина Вест(1949 онд төрсөн) нарын [[хүү]] юм. Тэрээр балчир ахуй насандаа ''Чингфорд хотхоны Риджевэй хүрээнлэнд'' ихэнх төлөв [[хөл бөмбөг]] тоглодог байсан ба ''Чэз Лэне бага сургууль'' болон ''Чингфорд сангийн сургуульд'' явдаг байв. Бекхэм: Сургууль дээр багш нарт ингэж хариулдаг байлаа. Багш: Чи юу хийдэг хүн болохыг хүсдэг вэ? Би хөлбөмбөгчин болохыг хүчдэг. Аан, тэгээд үүнийхээ төлөө чи юу хийхийг хүсч байна вэ? Бекхэмийн ээжийн нь аав [[еврей]] хүн байсантай холбогдуулан өөрийгөө хагас еврей гэж тодорхойлсон нь бий. Түүний Хоёр хөлний минь эргэн тойронд номонд дурдсанаар бол Эцэг эх болон хоёр эгч Жоанна, Лянна нарын хамт бага байхын л сүмд очдог байжээ. Эцэг Тед нь [[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтед клубийн]] үнэнч хөгжөөн дэмжигч учир Лондон, [[Манчестер хот]] хоёрын хооронд байн байн зорчиж [[Олд Траффорд]] цэнгэлдэхэд эзэн багийн тоглолтыг хөгжөөн дэмждэг байжээ. Хүү Дэвидэд нь эцгийн Манчестер Юнайтедийг чин сэтгэлээсээ шүтэн хайрладаг байдал нь өвлөгдсөн нь хөл бөмбөг тоглох хүслийг бадрааж өгсөн байна. Дэвид домогт хөл бөмбөгчин [[Бобби Чарлтон|Бобби Чарлтоны]] нэрэмжит Манчестер хот дахь сургуульд явдаг байв. Стюарт Андервууд, Стийв Кирби нарын хүмүүсийн хамтаар аавынх нь дасгалжуулдаг [[Риджэвэй Роверс]] нэртэй нутгийн өсвөрийн хөл бөмбөгийн багт тэр тоглодог байлаа. Залуу Дэвид уугуул нутгийн Лейтон Ориент, Норвич Сити болон [[Тоттенхэм Хотспур]] зэрэг томоохон клубүүдийн дэргэдэх сургуульд явах болсоноор тоглолтын ур чадвараа илтэд сайжирч байлаа. Харин Тоттенхэм Хотспур клубийн хувьд түүний клубт тоглох анхны гараа юм. Энэ хугацаанд Лондон хотын ''Бирмсдаун'' нутгийн өсвөрийн Бирмсдаун Роверст багт хоёр жилийн хугацаанд давхар тоглож байх үедээ [[1990]] онд ''15 наснаас доош насныхны оны шилдэг тоглогчоор'' шалгарч байсан бий. ''Бредэнтоны'' бэлтгэл [[коллеж|коллежид]] суралцаж байх үедээ арван дөрвөн настай Дэвид Манчестер Юнайтедтай гэрээ байгуулах хүсэлтэй байсан ч түүнийг сургуулийн [[сурагч]] юм хэмээн татгалзаж, хожим [[1991]] оны зургадугаар сарын найманд сая нэг гэрээ байгуулж байсан ажээ. == Манчестер Юнайтед == Тус клубийн өсвөр насны тоглогчдын нэг Бекхэм 1992 оны таван сард Английн Хөл бөмбөгийн холбооны өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээний шигшээ тоглолтонд Кристал Палас клубыг ялахад хоёрдугаар хагаст гоолдож багийнхандаа хэн бэ гэдгээ харуулсан юм. Юнайтедийн нэгдүгээр баг нэрийн өмнөөс анх Лигийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээний үеэр Бригтон Хүв Албион клубтэй хийсэн тоглолтонд багийн ''сэлгээний тоглогчоор'' оролцсон ба мэргэжлийн анхны гарааны гэрээгээ удалгүй байгуулсан юм. Дараа жил нь буюу 1994 онд Дэвид өөрийн сүүлчийн өсвөрийн цомын төлөөх тэмцээнд оролцож Лийдс Юнайтед клубт ялагдал хүлээсэн хэдий ч клуб тухайн оны [[Премиер Лиг]]-т түрүүлсэн/Дэвидийн хувьд энэ улиралд дасгалжуулагч тоглуулаагүй болно/ юм. 1994 оны арванхоёрдугаар сарын долоонд [[УЕФА|ЕХБХолбооны]] [[Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] тэмцээний хэсгийн эхний тоглолтонд Юнайтед [[Турк|Туркийн]] Галатасарай клубыг талбай дээрээ 4-0 харьцаагаар хожиход Бекхэм гоолдож амжсан байлаа. Энэ тоглолт Аваргуудын лигийн хувьд анхны гараа нь. Хэдийгээр Галатасарайг олон гоолын зөрүүгээр хожсон ч өмнөх тоглолтонд [[Барселона клуб|Барселонад]] мөн тооны зөрүүгээр харамсалтайгаар ялагдсан ялагдлыг цайруулж чадаагүй түүхтэй /хэсгээсээ гарч чадаагүй/. ''1994-1995'' оны улиралаар Престон Норт Энд клуб рүү [[зээллэгээр]] очиж таван тоглолтонд оролцож хоёр гоол оруулахдаа нэгийг нь булангийн цохилтоос содон гоолдож амжив. Манчестер Юнайтедийн дасгалжуулагч Сир буюу Английн улсын эрхэм дээд цолтон [[Алекс Фергусон]] авъяаслаг залуу тоглогч Бекхэмийг 1990 оны Юнайтедийн хүчирхэг цэргүүдийн эгнээндээ /Фергигийн Флезлингүүд/ [[Никки Баат]], [[Гэри Невилл]], [[Пил Невилл]] нарын хамтаар элсүүлсэн байлаа. Юнайтед клубийнхээ дэргэдэх өсвөрийн багаас залуу тоглогчдыг элсүүлдэг байдлаасаа хазайн багтаа цус сэлбээгүйн уршгаар 1994-1995 оны улиралд тааруухан амжилт үзүүлж зуны наймааны цонхоор од тоглогчдын /Даррен Андертен, Марк Овермарс, [[Роберто Бажо]] нарын/ эрэлд гарсан хэдий ч мөн л бүтэл муутай байж Пол Инце, [[Марк Хюгез]], Андрей Канчелскис нарын тоглогчдыг худалдан авсан ч хожигдлын буухиа тасарсангүй. Шүүмжлэлийн бай болсон улаан чөтгөрүүд дараа улиралын тоглолтоо [[Астон Вилла]] клубтэй хийж 3-1 харьцаагаар хожигдож, багийн цор ганц гоолыг Бекхэм оруулсан байдаг. Залуу тоглогчидтой улаан чөтгөрүүд тэр тоглолтоос хойш таван тоглолтонд дараалан хожил авч илт сэргэж эхэлсэн байна. Андрей Канчелскис багийн баруун талын хамгаалалтын бүсэд төдийлөн сайн тоглохгүй тул Бекхэм баруун бүсийн хамгаалалтад тоглох болсноор багийн тактик, өрнөл илтэд сэргэж улмаар тухайн улиралдаа Премиер Лиг, Английн ХБХолбооны цомын аваргад түрүүлсэн юм. Английн ХБХолбооны цомын аваргын хагас шигшээд Челситэй тоглосон тоглолтонд гоолдож, шигшээд довтлогч [[Эрик Кантона|Эрик Кантонад]] гоолын дамжуулалт өгч байсан түүхтэй. Онцлог нь Манчестер Юнайтедэд форм сайтай байсан Бекхэмийг Английн шигшээ УЕФА-гийн Евро-1996 тэмцээнд оролцохдоо дуудсангүй. 10 дугаарын өмсгөлтэйгээр ''1996-97'' оны улирлын Примиер лигийн эхний тоглолт 1996 оны наймдугаар сарын 17-нд Лондон хотын Уимболдон клубтэй хийв. Юнайтедийн давамгайллаар сонирхолтой болж өнгөрсөн уг тоглолтонд олны танил болж эхэлж буй Бекхэм эсрэг багийн [[хаалгач]] Нэйл Сулливаны хаалга руу талбайн голоос хүчтэй цохин гоёмсог гоолыг хийв. Хожим уг гоол 2002 онд Английн Чанел 4 телевизээс бэлтгэн дамжуулсан Спортын агуу 100 агшин санал асуулгад 18-рт жагсагдсан байдаг байна. 1996-97 оны улирлын туршид Юнайтедийн гарааны бүрэлдэхүүнд байж хангалттай тоглолт үзүүлсэн Бекхэм Английн Хөлбөмбөгийн холбооны оны Шилдэг залуу тоглогч болсон юм. 1997 оны тавдугаар сарын 18-нд Юнайтедийн домогт тамирчин Эрик Кантона зодог тайлж бүхий л цаг үеийн туршид онцлог байсан 7 дугаарын өмсгөл эзэнгүй болж залгамжлах эзэн ''Тедди Шерингхэм үү, Бекхэм үү'' гэсэн асуудал үүсчээ. Харин Бекхэм 7 дугаарын, Шерингхэм 10 дугаарын өмсгөлтэй болцгоов. Примиер лигийн ''1997-98'' оны улиралыг Юнайтед хэвийн эхлүүлсэн ч улиралын хоёрдугаар хагаст замбараагүй тоглолт үзүүлсээр улиралын төгсгөлд [[Арсенал клуб|Арсенал клубт]] тэргүүн байраа алдлаа. ''1998-99'' оны улиралыг Юнайтед Примиер лиг, Холбооны цомын аварга, Аваргуудын лиг зэрэг тивийн гурван тэмцээнд түрүүлж, трибэлдэж дуусгав. Примиер лигт ээлжит цомоо авахын тулд Юнайтед улиралын сүүлчийн тоглолтоо Тоттенхэймийн талбай дээр хийж 1 гоол алдчихаад байх мөчид тэргүүлэгчийн араас нэхэж байсан Арсенал хожил авсанаар хүснэгтийн нэгдүгээрт бичигдэж түрүүлэхэд ойрхон байв. Харин Бекхэм гоол оруулж тоглолт тэнцээгээр өндөрлөж Юнайтед Арсеналаас 1 онооны илүү 78 оноогоор түрүүлсэн түүхтэй. Юнайтедийн дасгалжуулагч Алекс Фергюсон болон тоглогч Бекхэм нарын хоорондын харилцаанд [[2000]] онд таарамжгүй байдал үүсэв. Тэр жил Бекхэмийн хүү Бруклиний ходоод, нарийн гэдэс үрэвссэнээс шалтгаалж Фергюсон бэлтгэлээс чөлөөлсөн байна. Харин энэ үед Фергюсон Лондонд загварын долоо хоногийн үйл ажиллагаанд зураг авалттай байсан Викториа Бекхэмтэй таарч хэд хэдэн сургамжийн үг чулуудсанаас болж дээрх байдал үүссэн учиртай. Гэхдээ дасгалжуулагчтай таарамжгүй байдал үүсгэсэн нь тэгсгээд өнгөрч ''1999-2000'' оны улиралд гар нийлсэн Юнайтедийнхан Примиер лигт итгэл төгс түрүүлэв. Примиер лигийн ''2000-01'' оны улиралд найман гоол оруулсан Бекхэм Манчестер Юнайтедийн түлхүүр тоглогчийн хувиар клубтэйгээ дөрвөн хаврыг үдэхдээ гурав дараалан лигийн түрүү авч буй нь энэ байлаа. 2002 оны дөрөвдүгээр сарын 10-нд Аваргуудын лигийн тэмцээнд [[Испани|Испанийн]] Депортиво Ла-Корунья клубтэй тоглосон тоглолтонд зүүн хөлний мэхэрхий ясаа гэмтээв. Санаатай үйлдэл болох нь бичлэгээр илэрсэн хэдий ч Аргентиний шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтсан Депортиво Ла-Корунья клубын хагас хамгаалагч Альдо Дюшертэй [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2002 тэмцээний]]-ий хэсгийн [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]], Английн шигшээ багийн тоглолтын үеэр уулзаж байв. ''2001-02'' оны улирлын туршид нийт 42 тоглолтонд оролцож 16 гоол оруулснаас лигийн 28 тоглолтонд оролцож 11 гоолдож амжилттай сайн тоглож хувийн амжилтаа ахиулсан хэдий ч түүний бэртлээс шалтгаалж тухайн улиралын Примиер лигийн түрүүгээ Юнайтед Арсенал клубт алдсан түүхтэй. Тухайн оны тавдугаар сард клубтэйгээ гурван жилийн гэрээг шинэчлэн байгуулсан ч дараа сардаа дахин хэлэлцээр хийсний үр дүнд Бекхэм цалингаа нэмүүлж амжив. Бекхэм бэртлээс болж ''2002-03'' оны улирлын туршид тоглосонгүй. Юнайтедэд түүний оронд ''хүүхэд төрхт алуурчин'' хочит [[Норвеги|Норвегийн]] Уль Гуннар Сульшер тоглож гавъяа байгуулав. 2003 оны хоёрдугаар сарын 15-нд Английн Хөлбөмбөгийн Холбооны цомын аваргын тав дахь шатны тоглолтонд Юнайтед Арсеналд 0-2 харьцаагаар хожигдсон ба хувцас солих өрөөнд уурандаа шатсан дасгалжуулагч Фергюсон Бекхэмийг цохиж гэмтэл учруулж бөөн хэрэг манджээ. Хоёр дахь удаагаа дасгалжуулагчтайгаа таарамж муудсанаас клубтээ цааш үргэлжлүүлэн тоглох эсэх нь эргэлзээтэй болж эхэлсэн юм. Англичуудын бахархал болсон түүнийг [[Английн эзэн хааны гэр бүлийнхэн]] 2003 оны зургадугаар сарын 13-нд Английн дээд одонгоор шагнагдав. == Реал Мадрид == Бекхэмийг Манчестер Юнайтед [[Барселона клуб]] рүү худалдахаар болсон байсан ч 35 [[сая]] [[евро|еврогоор]] дөрвөн жилийн гэрээтэйгээр [[Реал Мадрид|Реал Мадрид клубт]] шилжив. 2003 оны [[долоодугаар сарын 1|долоодугаар сарын 1-нд]] уг клубт шилжиж Лауре Куннигхам, Стив Макманаман нарын тоглогчдын дараахь Испанийн эзэн хааны клубт алба хашихаар болсон Английн гурав дахь тоглогч байв. Реалд ирсэн Английн шигшээ болон Манчестер Юнайтедад бүрэлдэхүүнд байх үеийн долоо дугаарын өмсгөлийн эзэн Реалд ахлагч [[Раул]] байсан тул домогт [[Майкл Жордан|Майкл Жорданы]] шүтэн бишрэгч Бекхэм 23 дугаарын өмсгөлтэй тоглох болов. Тэр жилдээ Реал Мадрид клубын шинэ дүр төрх болсон Бекхэм 16 тоглолтонд оролцож 5 гоол хийсэн ба Испанийн супер цомд түрүүлж, Эзэн хааны цомд аман хүзүүдэж, Аваргуудын лигийн хагас шигшээд шалгарч, лигтээ дөрөвдүгээр байраар шалгарсан амжилт үзүүлэв. [[2004]] он, Бекхэмийн хувьд асуудалд ихэд өртөмхий жил байв. Бэлтгэлдээ гарсан байх үед нь түүний гэрт урилгагүй зочин морилж хамгаалагчид баривчлагджээ. [[Аравдугаар сар|Аравдугаар сард]] сонгон шалгаруулах шатны Англи, [[Уэлс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уэлсийн]] шигшээ багийн тоглолтонд эсрэг багийн хамгаалагч Бен Тетчэр дээр бүдүүлэг алдааг санаатайгаар хийж аль аль талаасаа сануулга, шүүмжлэл амсав. Түүний дараахан лигийн ээлжит тоглолтоо [[Валенси клуб|Валенси клубтэй]] хийсэн тоглолтонд шүүгчээс шар хуудсаар торгоход тохуурхангүй аястай алга ташиж нэмж шар хуудсаар торгуулж талбайг орхив. [[2007]] онд Реалд алба хааснаасаа хойшхи лигтээ хоёр дахь удаагаа түрүүлж, улмаар Бекхэмийг Хосе Антонио Рейесийг ирснээс хойш гараанд гаргахаа байсан, түүнтэй холбоотойгоор үүдэн гарсан асуудлуудаас шалтгаалж багаа орхихоор болсоноо зарлаж, 2007 оны нэгдүгээр сарын 11-ний өдөр [[Америк|Америкийн]] [[Лос-анжелес Галакси|Лос-анжелес Галакситай]] таван жилийн гэрээ байгуулсан юм. == Лос-Анжелес Галакси == Бекхэм Америкт ирээд ярилцлага өгөхдөө Би энэ багт супер од болохоор ирсэн юм биш ээ. Энэ багийн нэг хэсэг нь болохоор ирсэн. Би энд хөлбөмбөг тоглохоор ирсэн. Америкт хөлбөмбөг өргөн дэлгэр тархсан спорт гэж би хэлмээргүй байна. Тэр бэйсбол, сагсан бөмбөг, америк хөлбөмбөг шиг. Энэ бол арай тусдаа зүйл хэмээн дурджээ. [[Файл:David Beckham Nov 11 2007 Direction.jpg|thumb|left|Бекхэм Лос-Анжелес Галакси клубийн ахлагч байв]] == Милан клубт зээллэгээр == [[2008]] он, Бекхэмд [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын тоглолтуудад оролцохын тулд Европын аль нэгэн клубт тоглох ёстойг [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] [[дасгалжуулагч]] [[Фабио Капелло]] хэлсэний дагуу 2008 оны аравдугаар сарын 30-нд [[Итали|Италийн]] [[Милан клуб|Милан клубт]] [[2009]] оны нэгдүгээр сарын 7-ноос эхлэн зээллэгээр тоглох болсоноо мэдэгдсэн юм. [[Файл:David Beckham at Al Saad (cropped).jpg|thumb|upright|Бекхэм Миланд клубийн бүрэлдэхүүнд]] Миланд Бекхэм 32 дугаарын өмсгөлтэйгээр тоглох болов. [[Италийн лиг|Италийн лигийн]] анхны тоглолтоо нэгдүгээр сарын 11-нд Рома клубтэй хийж, талбай дээр 89 минут тоглож баг нь 2-2 харьцаагаар тэнцэв. Харин үүнээс хоёр долоо хоногийн дараа Бологна клубийг Милан 4-1 харьцаагаар хожиход тэр анхны гоолоо хийжээ. == Олон улсын гараа == Бекхэм Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 1996 онд ДАШТ-ий сонгон шалгаруулах шатны [[Молдавын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Молдавын]] шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд анх гарч байв. Урьдчилсан шатны бүхий л тоглолтонд Бекхэм гарааны бүрэлдэхүүнд тоглож байсан ч дасгалжуулагч Гленн Ходдл [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-ий]] хэсгийн эхний хоёр тоглолтонд гаргаагүй ба хэсгийн гурав дахь [[Колумбийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Колумбийн]]йн шигшээ багтай тоглосон тоглолтонд тоглуулсан нь түүний ДАШТ-ий анхны тоглолт байв. Энэ тоглолтонд Англичууд 2-0 харьцаагаар хожиход эхний гоолыг Бекхэм [[чөлөөт цохилт|чөлөөт цохилтоос]] хийсэн юм. Шөвгийн 16-гийн Аргентиний шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд хагас хамгаалагч Диего Симониений бөмбөгтэй хөлөнд сууж дүрмийн бус алдаа гаргаж Бекхэм талбайгаас 47 дахь минутанд [[улаан хуудас]] авч хөөгдөв. Тус тоглолтонд довтлогч [[Габриэль Батистута]]/Аргентин/, довтлогч Алан Ширер/Англи/, хагас хамгаалагч Хавиер Занетти/Аргентин/, Майкл Овен/Англи/ нар тус тус гоолдож үндсэн цагт 2-2 харьцаагаар тэнцэж [[торгуулийн цохилт|торгуулийн цохилтийн]] 4-3 харьцаагаар Англи ялагдсан юм. 2000 оны арваннэгдүгээр сарын 15-н, 1999-2000 оны хооронд Английн шигшээ багийг дасгалжуулж байсан Кевин Кийгэн аравдугаар сард халаагаа өгсний дараах үе. Богино хугацаанд дасгалжуулагчийн буухиаг үргэлжлүүлэх болсон Петер Тайлор гэх эрхэм Бекхэмийг шигшээ багийн ахлагчаар томилогдоход дараа онд нь дасгалжуулагчаар ирсэн Свен-Горан Эрикссонд ихэд нөлөөлсөн юм. Ахлагч Бекхэм 2002 оны ДАШТ-ий сонгон шалгаруулах шатны [[Мюнхен]] хотноо [[Германы хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германтай]] хийсэн тоглолтонд багаа 5-1 харьцаагаар ялахад сайн удирдаж чаджээ. Түүний дараахан ч [[Грекийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Грекийн]] шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд 2-2 харьцаагаар тэнцсэн хэдий ч багийнхаа баатар нь болсон юм. Англичуудад энэ тоглолтоос хожил юмуу тэнцээ авахад хэсгээсээ гарч шигшээ 32 багийн нэг болох боломжтой байсан тул Бекхэм хоёрдугаар үеийн нэмэлт цагийн 93 дахь минутанд хожигдож яваад тэнцээний гоолыг хийсэн. Хэрэв хожигдсон бол нэг онооны илүү буюу 17 оноогоор Герман хэсгээс гарч флейоффт [[Андрей Шевчонко|Андрей Шевчонкогоор]] удирдуулсан [[Украины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Украины]] шигшээтэй хатуухан тоглолт хийх байлаа. Энэ бүхэн багийн ахлагчийн гавъяа. Улирлын туршид тоглолтын идэвх сайтай байсан Бекхэм Английн [[БиБиСи телевиз]]ийн Оны шилдэг Спортын алдартан санал асуулгын 2001 оны ялагчаар [[усан спорт|усан спортын]] тамирчин Эллен МакАртур, Английн шигшээ болон тухайн үеийн [[Ливерпүүл клуб|Ливерпүүлийн]] довтлогч Майкл Овен нарыг ардаа орхин тодорсон юм. Мөн тэр жилдээ Бекхэм [[Олон улсын Хөлбөмбөгийн холбоо]]ны Оны шилдэг тоглогчийн шагналд нэр дэвшиж [[Луиш Фигу|Луиш Фигуд]] 12 онооны дутуугаар 238 оноогоор аман хүзүүдсэн юм. Бекхэмийн ард 96 оноогоор [[Раул]] байв. [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ-д]] [[Шведийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швед]], [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]], [[Нигерийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нигер]]ийн шигшээ багуудтай үхлийн хэсэгт багтсан Англичууд эхний тоглолонд Швейдтэй тэнцэж, хоёр дахь тоглолтонд Аргентинийг 1-0 харьцаагаар хожиход багийн ахлагч Бекхэм 44 дэх минутанд торгуулийн цохилтоос гоолдож ус агаар мэт хэрэгтэй гурван оноогоо авч хэсгээсээ гарах боломжтой болсон түүхтэй. [[Файл:David Beckham.jpg|thumb|Английн шигшээ багийн ахлагч Дэвид Бекхэм]] Харамсалтай нь Англичууд дөрөвний нэг шигшээд [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилд]] 2-1 харьцаагаар ялагдаж ДАШТ-ээс нутаг буцсан билээ. Бекхэм УЕФА-гийн Евро-2004 тэмцээний хэсгийн болоод хасагдах шатны бүхий л тоглолтонд оролцов. Английн шигшээн [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]]ын шигшээ багтай хийсэн хэсгийн эхний тоглолтондоо Фрэнк Лампардын гоолын ачаар хожиж явсан хэдий ч үндсэн цагийн нэмэлт цагт [[Зенидин Зидан|Зенидин Зиданы]] хийсэн хоёр гоолыг хаалгандаа алдаж ялагдал хүлээжээ. Уг тоглолтонд Бекхэм торгуулийн цохилт гүйцэтгэсэн ч алдаж цохисон нь бий. Хасагдах шатны [[Португалын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Португал]]ын шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд тэнцэж финалтаар Португал ялагчаар тодорч байсан. Мөн л энэ удаа финалтын багийн эхний цохилтыг Бекхэм алджээ. Сүүлийн цохилтыг багийн анд Дариус Вассел нь алдаж байжээ. Бекхэм [[2005]] оны нэгдүгээр сараас эхлэн [[НҮБ|НҮБ-ын]] Сайн санааны элч төлөөлөгчөөр сонгогдсон ба [[2012 оны Зуны олимп|2012 оны Зуны олимпын]] наадмыг зохион байгуулах эрхэд өрсөлдөж ялалт байгуулахад Лондон хотын нүүр царай болж үнэтэй хувь оруулсан эрхэм юм. [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]] Англи хэсгийн эхний хожлоо [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвай]]н шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд Бекхэмийн гүйцэтгэсэн чөлөөт цохилт эсрэг багийн ахлагч Карлос Гамаррагийн толгойгоос хачир авч гоол орж 1-0 харьцаагаар авав. Хэсгийн дараагийн тоглолтонд [[Тринадад Тобагогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тринадад Тобаго]] улсын шигшээ багтай тоглосон тоглолтонд Бекхэм гоолын дамжуулалтаар Петер Крауч, [[Стивен Жерард]] нарыг хангаж тоглолтын баатраар тодорч, Шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Эквадор]]ын шигшээтэй хийсэн тоглолтонд 59 дэх минутанд чөлөөт цохилтоос тоглолтын цорын ганц гоолыг оруулж Шөвгийн 8-д тунаж үлдэв. Энэ бүх тоглолтонд Английн шигшээ баг гоолоор цангаж хожлын гоол болгон ахлагч Бекхэмтэй нь салшгүй холбоотой байв. Харин Португалийн шигшээтэй харамсалтайгаар ялагдал хүлээсэн тоглосон тоглолтонд тэрээр бага зэргийн гэмтлийн улмаас сэлгээний сандалд нүдэндээ нулимстайгаар сууж байлаа. [[Файл:Beckhamtakesfreekick.jpg|thumb|Бразилийн шигшээтэй тоглосон тоглолтонд Бекхэмийн чөлөөт цохилтыг [[Жон Терри]] мөргөж гоолдож буй нь]] Дэлхийн аваргаас нутагтаа ирсэн даруйдаа баг нь Португалд ялагдал хүлээхэд ахлагчийн зүгээс өөрийгөө буруутай гэж үзэн Бекхэм: Миний хувьд улсаа төлөөлж 95 тоглолтонд оролцсоны 58-д ахлагчийн хувиар оролцлоо. Шинэ дасгалжуулагч Стив Макларены удирлаган дор шинэ төлөөлөл багаа ахлах нь зүйтэй хэмээн мэдэгдэл хийгээд [[Челси клуб|Челси клубийн]] ахлагч [[Жон Терри|Жон Террид]] шигшээ багийн ахлагчид залгамжлуулсан юм. 2007 оны арваннэгдүгээр сарын 21-нд Бекхэм шигшээ багт 99 дэх тоглолтоо [[Хорватын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Хорват]]ын шигшээ багтай хийсэн Евро-2008 тэмцээнд шалгарах үгүйгээ шийдэх эсэхийг шийдэх тоглолтонд Петер Краучийн оруулсан 2-2 харьцааны гоолыг бүрдүүлж өгсөн хэдий ч эцэст нь 2-3 харьцаагаар ялагдсан түүхтэй. 2008 оны зургадугаар 1-нд Тринадад Тобагогийн шигшээтэй хийсэн нөхөрсөг тоглолтонд дасгалжуулагч Пабио Капелло багийнхаа гарааны бүрэлдэхүүнд Бекхэмийг ахлагчийн туузтай тоглуулж гэнэтийн бэлэг барьсан нь учиртай. Домогт [[Бобби Чарлтон|Бобби Чарлтоны]] адил алтан гараагаа хийсэн мөч, 100 дахь тоглолтоо шигшээ багтаа үзүүлсэн нь тэр билээ. [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-д]] тавдугаар сарын 14-нд авсан бэртлийн улмаас тоглогчын хувиар оролцохгүй ч багийнхаа дасгалжуулагч тоглогч нарын хоорондын менежментийн үүргийг биелүүлж байгаа юм. === Шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд оруулсан гоол === <table border="1"> <table border="1"> <tr> <td>Д/Д</td> <td>Хэзээ</td> <td>Тэмцээн болсон газар</td> <td>Өрсөлдөгч</td> <td>Оноо</td> <td>Үр дүн</td> <td>Тэмцээн</td> </tr> <tr> <td>1</td> <td>1998-6-26</td> <td>Стэйд Фэликс Болларет, Ланс</td> <td>[[Колумби]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>ДАШТ-1998</td> </tr> <td>2</td> <td>2001-3-24</td> <td>Анпиелд, Ливерпүүл</td> <td>[[Финланд]]</td> <td>2-1</td> <td>2-1</td> <td>ДАШТ-2002 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>3</td> <td>2001-5-25</td> <td>Прайд Парк, Дерби</td> <td>[[Мексик]]</td> <td>3-0</td> <td>4-0</td> <td>Нөхөрсөг тоглолт</td> </tr> <td>4</td> <td>2001-6-6</td> <td>Олимпын цэнгэлдэх, Афин</td> <td>[[Грек]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>ДАШТ-2002 сонгон шалгаруулалт </td> </tr> <td>5</td> <td>2001-10-6</td> <td>Олд Траффорд, Манчестер</td> <td>Грек</td> <td>2-2</td> <td>2-2</td> <td>ДАШТ-2002 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>6</td> <td>2001-11-10</td> <td>Олд Траффорд, Манчестер</td> <td>[[Швед]]</td> <td>1-0</td> <td>1-1</td> <td>Нөхөрсөг тоглолт</td> </tr> <td>7</td> <td>2002-6-7</td> <td>Пөмпөгөр Саппоро, Саппоро</td> <td>[[Аргентин]]</td> <td>1-0</td> <td>1-0</td> <td>ДАШТ-2002</td> </tr> <td>8</td> <td>2002-10-12</td> <td>Тегельни Поле, Братислав</td> <td>[[Словак]]</td> <td>1-1</td> <td>2-1</td> <td>Евро-2004 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>9</td> <td>2002-10-16</td> <td>Гэгээн Мэригийн цэнгэлдэх, Саутгемптон</td> <td>[[Македон]]</td> <td>1-1</td> <td>2-2</td> <td>Евро-2004 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>10</td> <td>2003-3-29</td> <td>Райнпарк Штадион, Вадуз</td> <td>[[Лихтенштайн]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>Евро-2004 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>11</td> <td>2003-4-2</td> <td>Стадиум оф Лайт, Сандерлэнд</td> <td>[[Турк]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>Евро-2004 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>12</td> <td>2003-8-20</td> <td>Портман Роүд, Ипсвич</td> <td>[[Хорват]]</td> <td>1-0</td> <td>3-1</td> <td>Нөхөрсөг тоглолт</td> </tr> <td>13</td> <td>2003-9-6</td> <td>Градски, Скопье</td> <td>Македон</td> <td>2-1</td> <td>2-1</td> <td>Евро-2004 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>14</td> <td>2004-8-18</td> <td>Гэгээн Жеймсийн парк, Ньюкастле</td> <td>[[Украин]]</td> <td>1-0</td> <td>3-0</td> <td>Нөхөрсөг тоглолт</td> </tr> <td>15</td> <td>2004-9-9</td> <td>Олд Траффорд, Манчестер</td> <td>[[Уэлс]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>ДАШТ-2006 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>16</td> <td>2005-3-30</td> <td>Гэгээн Жеймсийн парк, Ньюкастле</td> <td>[[Азербайжан]]</td> <td>2-0</td> <td>2-0</td> <td>ДАШТ-2006 сонгон шалгаруулалт</td> </tr> <td>17</td> <td>2006-6-30</td> <td>Мерседес-Бенц-Арена, Штутгарт</td> <td>Эквадор</td> <td>1-0</td> <td>1-0</td> <td>ДАШТ-2006</td> </tr> </table> </table> == Дасгалжуулагчийн баг == Зүүн хөлний шөрмөс тасарснаас болж тэрээр [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2010]] тэмцээнд тоглогчийн хувиар оролцох бололцоогүй болсон билээ. 2010 оны тавдугаар сарын 14-нд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчийн бүрэлдэхүүний гишүүн тэр дундаа тоглогчдын зохион байгуулалтын асуудлыг хариуцан ажиллаж байгаа. Зургадугаар сарын 2-нд Фабио Капелло, Лос-Анжелес Галакси клубийн төлөөлөл болон Английн шигшээ багийн ахлагч байсныхаа хувьд [[Өмнөд Африк]]т буужээ. == Шийтгэл == Түүнийг Реал Мадрид клубийн бүрэлдэхүүнд байх хугацаандаа бэлтгэлийн дэг журмыг ягштал биелүүлж тоглолтуудад бүхий л хүчээ дайчлан тоглодог мэргэжлийн өндөр ур чадвартай тоглогч байсан гэдгийг клубийн ерөнхийлөгч Рамон Калдерон, дасгалжуулагч Фабио Капелло нар магтсан байдаг. Бекхэмийн улаан хуудсаар хоёр удаа торгуулсан нь Английн шигшээ багийн тоглогчдоос анхны тохиолдол. Нэг улаан хуудсыг [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-1998]] Аргентинтай хийсэн тоглолтын үеэр Диего Симеоне дээр гаргасан бүдүүлэг алдааны улмаас авч байсан удаатай. Реал Мадрид клубт байхдаа тэр 41 [[шар хуудас]], дөрвөн улаан хуудсаар торгуулж байв. == Шагнал == === Клуб === ==== Манчестер Юнайтед ==== ** Примиер лиг: 1995-96, 1996-97, 1998-99, 1999-2000, 2000-01, 2002-03 ** Английн ХБХ-ны Цомын төлөөх тэмцээн: 1996, 1999 ** [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]: 1998-99 ** Олон улсын цомын тэмцээн: 1999 ** Коммунит Шиелд: 1993, 1994, 1996, 1997 ** Английн ХБХ-ны өсвөрийн цомын төлөөх тэмцээн: 1992 ==== Реал Мадрид ==== ** Ла лиг: 2006-07 ** Испанийн Супер цомын тэмцээн: 2003 ==== Лос-Анжелес Галакси ==== ** Баруун бүсийн аварга шалгаруулах тэмцээн: 2009 === Хувийн === ** Примиер лигийн өсвөрийн оны шилдэг тоглогч: 1996-97 ** Сир Мэтт Басбигийн нэрэмжит оны шилдэг тоглогч: 1996/97 ** УЕФА-гийн оны шилдэг клубын тоглогч: 1999 ** [[ФИФА Оны шилдэг хөлбөмбөгчин]]: 1999 оны аман хүзүү ** Примиер лигийн 10 улиралын шагнал: (1992/93-2001/2) *** Багийн түлхүүр тоглогч *** Шийдвэрлэх гоол (1996 оны наймдугаар сарын 17) ** БиБиСи телевизийн Оны шилдэг Спортын алдартан: 2001 ** [[ФИФА Оны шилдэг хөлбөмбөгч]]: 2001 оны аман хүзүү ** ФИФА-гийн 100 аугаа тоглогч ** Английн хөлбөмбөгийн алдартны танхим: 2008 ==== Одон медаль болон тусгай шагнал ==== ** Английн хатан хаан II Элизабетаас гардуулдаг Английн эзэнт гүрний одон: 2003 ** Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын хүүхдийн сангийн(ЮНИСЕФ) Сайн санааны элч (2005 - ) ** "Британийн Аугаа Элчин" - Аугаа 100 Британчууд ** "Британийн Аугаа Элчин" - Аугаа 100 Британчууд ** 100 алдартаны нэг, жагсаалтын 15 дахь - Форбес сэтгүүл, 2007 ** Тайм сэтгүүлийн Тайм 100: 2008 == Үзүүлэлт == {| class="wikitable" border="1" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|Тив !colspan="2"|Бусад<ref>Английн ХБХ-ны Коммунит Шиелд, ЕХБ-ны Супер цом, Олон улсын цом (хөлбөмбөг), ДАШТ ба Хойд Америкийн Супер лиг</ref> !colspan="2"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- |rowspan="2" valign="center"|Манчестер Юнайтед |1992–93 оны Английн Примиер лиг |0||0||0||0||1||0||0||0||0||0||1||0 |- |1993–94 оны Английн Примиер лиг |0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |Престон Норп Энд (зээллэгээр) |1994-95 оны Английн лиг |5||2||0||0||0||0||colspan="2"|–||0||0||5||2 |- |rowspan="10" valign="center"|Манчестер Юнайтед |1993–94 оны Английн Примиер лиг |4||0||2||0||3||0||1||1||0||0||10||1 |- |1994-95 оны Английн Примиер лиг |33||7||3||1||2||0||2||0||0||0||40||8 |- |1996–1995 оны Английн Примиер лиг |36||8||2||1||0||0||10||2||1||1||49||12 |- |1997-98 оны Английн Примиер лиг |37||9||4||2||0||0||8||0||1||0||50||11 |- |1998–99 оны Английн Примиер лиг |34||6||7||1||1||0||12||2||1||0||55||9 |- |1999–2000 оны Английн Примиер лиг |31||6||colspan="2"|–||0||0||12||2||5||0||48||8 |- |2000–01 оны Английн Примиер лиг |31||9||2||0||0||0||12||0||1||0||46||9 |- |2001–02 оны Английн Примиер лиг |28||11||1||0||0||0||13||5||1||0||43||16 |- |2002–03 оны Английн Примиер лиг |31||6||3||1||5||1||13||3||0||0||52||11 |- !Бүгд !265!!62!!24!!6!!12!!1!!83!!15!!10!!1!!399!!87 |- |rowspan="5" valign="center"|Реал Мадрид |2003-04 оны Испанийн Ла лиг |32||3||4||2||colspan="2"|–||7||1||0||0||43||6 |- |2004-05 оны Испанийн Ла лиг |30||4||0||0||colspan="2"|–||8||0||0||0||38||4 |- |2005-06 оны Испанийн Ла лиг |31||3||3||1||colspan="2"|–||7||1||0||0||41||5 |- |2006-07 оны Испанийн Ла лиг |23||3||2||1||colspan="2"|–||6||0||0||0||31||4 |- !Бүгд !116!!13!!9!!4!!colspan="2"|–!!28!!2!!0!!0!!153!!19 |- |rowspan="2" valign="center"|Лос-Анжелес Галакси |2007 оны MLS-ийн улирал |5||0||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||2||1||7||1 |- |2008 оны MLS-ийн улирал |25||5||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||0||0||25||5 |- |rowspan="2"valign="center"|Милан (зээллэгээр) |2008-9 оны Сериа А |18||2||0||0||colspan="2"|–||0||0||2||0||20||2 |- |rowspan="2" valign="center"|Лос-Анжелес Галакси |2009 оны MLS-ийн улирал |11||2||0||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||4||0||15||2 |- !Бүгд !41!!7!!0!!0!!colspan="2"|–!!colspan="2"|–!!6!!1!!47!!8 |- |rowspan="2" valign="center"|Милан (зээллэгээр) |2009-10 оны Сериа А |11||0||0||0||colspan="2"|–||2||0||0||0||13||0 |- !Бүгд !29!!2!!0!!0!!colspan="2"|–!!2!!0!!2!!0!!33!!2 |- !colspan="2"|Нийт !456!!86!!33!!10!!12!!1!!113!!17!!15!!2!!632!!116 |} == Дэвид Бекхэм Академи == 2005 онд Бекхэм хөлбөмбөгийн сургууль байгуулснаа ийн нэрийджээ. Лондон, [[Лос-Анжелес]] хотуудад салбартай. Цаашид [[Бразил|Бразилийн]] Натал хот болон [[Ази|Азид]] үйл ажиллагаагаа явуулах төлөвлөгөөтэй ажээ. == Хувийн амьдрал == [[Файл:David y Victoria Beckham.jpg|thumb|upright|Дэвид эхнэр Викториагийн хамт, 2007 он]] [[1997]] он, [[Викториа Адамс|Викториа Адамстай]] үерхэх болов. Викториаг дэлхийн шилдэг поп хамтлагуудын нэг, [[Англи]]йн охидын поп хамтлаг [[Спайс Гёлз|Спайс Гёлзын]] Амтлаг халуун ногоо хочит гишүүн гэдгээр нь хэн бүхэн мэдэх билээ. Маш олон [[хэвлэл]] мэдээллийн хэрэгслийн тэргүүн мэдээлэл нь тэр хоёрын харилцааны тухай байдаг байв. Мэдээлэл бүхэн Пош ба Бекс гарчигтай. Бекхэм түүнд 1998 оны нэгдүгээр сарын 24-нд гэрлэх санал тавьсан ба 1999 оны долоодугаар сарын 4-нд Адамстай [[Ирланд|Ирландын]] Люттреллстаун цайзад хуримласан. Уг хуримын ёслолд маш олон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл анхаарлаа хандуулж дэлхий даяар шинэ хосын гойд онцгой [[хуримын ёслол|хуримын ёслолыг]] мэдрүүлсэн юм. 1999 оноос Бекхэмийн гэр бүлийнхэн Английн зүүн хэсгийн Хартфордшир хотод байрлах алдарт Ровнейбюри харшийг 7.5 сая [[паунд|паундаар]] худалдан авч Бекингэмийн ордон хэмээн нэрлэж амьдрах болсон юм. Дэвид, Викториа нар гурван хүүтэй: Бруклин Жозеф Бекхэм(1999 оны гуравдугаар сарын 4-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо төрсөн), Ромео Жеймс Бекхэм(2002 оны есдүгээр сарын 1-нд Английн Лондон хотноо төрсөн), Круз Дэвид Бекхэм(2005 оны хоёрдугаар сарын 20-нд [[Испани|Испанийн]] [[Мадрид]] хотноо төрсөн[Круз гэдэг нь Испанаар загалмай]). Бруклин, Ромео нарын загалмайлсан эцэг нь алдарт [[дуучин]] [[Элтон Жон]], загалмайлсан эх нь [[жүжигчин]], [[загвар өмсөгч]] Элизабет Харлей юм. 2007 онд тэдний гэр бүлийнхэн [[Калифорни]] мужийн [[Беверли Хиллз]] хотод байрлах Итали хэв загварын шинэхэн харш худалдан авчээ. Алдарт жүжигчин [[Том Круз]] болон [[Кэти Холмес]] нарын гэрийн ойролцоох тус [[харш|харшийг]] 22 сая доллараар худалдан авчээ. ---- == Ном == * {{Cite book | last = Beckham | first = David | title = David Beckham: My Side | publisher = HarperCollinsWillow | year = 2002 | id = (ISBN 0-00-715732-0) }} * {{Cite book | last = Beckham | first = David | coauthors = Freeman, Dean | title = Beckham: My World | url = https://archive.org/details/beckhammyworld0000beck | publisher = Hodder & Stoughton Ltd | year = 2001 | id = (ISBN 0-340-79270-1) }} * {{Cite book | last = Beckham | first = David | coauthors = Watt, Tom | title = Beckham: Both Feet on the Ground | url = https://archive.org/details/beckhambothfeeto0000beck | publisher = HarperCollins | year = 2003 | id = (ISBN 0-06-057093-8) }} * {{Cite book | last = Crick | first = Michael | title = The Boss – The Many Sides of Alex Ferguson | url = https://archive.org/details/bossmanysidesofa0000cric_f2k5 | publisher = Pocket Books | year = 2003 | id = (ISBN 0-7434-2991-5) }} * {{Cite book | last = Ferguson | first = Alex | coauthors = McIlvanney, Hugh | title = Managing My Life – My Autobiography | url = https://archive.org/details/managingmylifeau0000ferg | publisher = Hodder & Stoughton | year = 1999 | id = (ISBN 0-340-72855-8) }} * {{Cite book | last = Wahl | first = Grant | title = The Beckham Experiment: How the World's Most Famous Athlete Tried to Conquer America | url = https://archive.org/details/beckhamexperimen00wahl_0 | publisher = Crown | year = 2009 | id = (ISBN 978-0-307-40859-4)}} == Холбоос == {{wikiquote}} * [http://www.davidbeckham.com/ The Official David Beckham Website] * [https://web.archive.org/web/20100325194024/http://www.davidbeckhamacademy.com/ The David Beckham Academy] * [https://web.archive.org/web/20110502003044/http://www.mlssoccer.com/player/david-beckham MLS player profile] * [http://www.acmilan.com/LM_Actor.aspx?idSquadra=3&idStagione=15&idPersona=8029&name=Beckham%20David Milan profile] == Эшлэл == {{reflist}} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Бекхэм, Дэвид}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Престон Норт Энд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лос-Анжелес Галакси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Пари Сен-Жермен багийн тоглогч]] [[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн офицер]] [[Ангилал:Их Британийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Лондоны тамирчин]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] 5uxh9ud6vrg2119250647wscswfqmny 0 17362 865051 784871 2026-08-05T21:15:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865051 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | Name = Хэйли Вестенра | Img = HayleyWestenra20090801.jpg | Caption = | Img_siz = | Background = solo_singer | Birth_name = Хэйли Дий Вестенра | Birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1987|4|10}} | Birth_place = Крайстчёрч, Шинэ Зеланд | Instrument = ам хоолой, төгөлдөр хуур, гитар, хийл, англи цоор | Genre = сонгодог, поп, кельт, дуурийн поп | Occupation = дуучин | Years_active = 2001— | Label = Universal Records New Zealand<br />Decca Records | Associated_acts = [[Celtic Woman]], [[Andrea Bocelli]], [[Ennio Morricone]] | URL = http://www.hayleywestenra.com/ }} '''Хэйли Дий Вестенра''' ({{lang-en|Hayley Dee Westenra}}, 1987 оны 4 сарын 10 - ) <ref name="autobio">{{cite book |title=Hayley Westenra: In Her Own Voice |url=https://archive.org/details/hayleywestenrain0000west |first= Hayley |last=Westenra |publisher=Virgin Books Ltd |location=London |year=2007 |isbn=978-1-905264-20-9}}</ref><ref name="ccl1">{{cite web |url=http://christchurchcitylibraries.com/Music/Profiles/HayleyWestenra/ |title=Hayley Westenra |work=Christchurch City Libraries |accessdate=26 August 2007}}</ref> нь [[Шинэ Зеланд]]ын сопрано дуучин, дууны зохиолч, [[ЮНИСЕФ]]-ийн элч юм. Олон улс даяар гаргасан анхны цомог болох ''Pure'' цомог нь 2003 онд [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын сонгодог хөгжмийн чартыг тэргүүлж дэлхий даяар 2 сая гаруй хувь борлогджээ. Тус цомог нь түүнийг 16 настайдаа од болгожээ. 2006 оны 8 сард тэрээр Ирландын [[Celtic Woman]] хамтлагт нэгдэн орж ''Celtic Woman: A New Journey'' нэртэй CD, DVD-д; 2007 оны Хаврын аялан тоглолтонд нь; мөн 2008 онд гарсан ''The Greatest Journey: Essential Collection'' DVD-нд тус тус оролцжээ. Тэрээр төрөл бүрийн хэлээр дуугаа дуулдаг бөгөөд үүнд [[англи хэл|англи]], [[маори хэл|маори]], [[итали хэл|итали]], [[ирланд хэл|ирланд]], [[герман хэл|герман]], [[япон хэл|япон]], [[латин хэл]]нүүд орно. == Цомгууд == === Бүсийн === * ''Walking in the Air'' (2000) * ''Hayley Westenra'' (2001) * ''My Gift to You'' (2001) * ''Wuthering Heights'' (2004) * ''Crystal'' (2006) * ''Amazing Grace – The Best of Hayley Westenra'' (2007) * ''Prayer'' (2007) * ''Hayley sings Japanese Songs'' (2008) * ''Hayley sings Japanese Songs 2'' (2009) * ''Winter Magic'' (2009) === Олон Улсын === * ''Pure'' (2003) * ''Odyssey'' (2005) * ''Live from New Zealand'' (2005) (DVD) * ''Celtic Woman: A New Journey'' (2007) * ''Treasure'' (2007) * ''River of Dreams: The Very Best of Hayley Westenra'' (2008) * ''Winter Magic'' (2009) == Ишлэл == {{reflist|1}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Hayley Westenra}} * [https://web.archive.org/web/20161009143933/http://hayleywestenra.com/ HayleyWestenra.com] - Албан ёсны сайт * [https://web.archive.org/web/20100314042455/http://www.celticwoman.com/trellis/hayley CelticWoman.com дахь профайл] {{DEFAULTSORT:Вестенра, Хэйли}} [[Ангилал:Шинэ Зеландын дуучин]] [[Ангилал:Шинэ Зеландчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 90b836zbb2b7edo8th9z23mrmaj67jq 0 17383 865063 825946 2026-08-05T21:23:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865063 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Арсенал | image =[[Файл:Arsenal FC.svg|185px]] | caption = | fullname = Арсенал клуб | nickname = ''Их буучид'' | motto = | shortname = | founded = [[1886]] он | dissolved = | ground = Эмирейтс, [[Лондон]] | capacity = 59,867 | owntitle = | owner = [[Кроенке Спорт ба Энтертайнмент]]<ref>{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/stan-kroenke-completes-arsenal-takeover-as-fans-forced-to-sell-shares-a3946701.html|title=Kroenke completes Arsenal takeover as fans forced to sell shares|publisher=|accessdate=29 September 2018}}</ref> | chrtitle = | chairman = {{flagicon|ENG}}[[Сир Чипс Кесвик]] | ceo = | mgrtitle = | manager = {{flagicon|ESP}}[[Унай Эмери]] | ахлагч = {{flagicon|FRA}}[[Лоран Кошельни]] | league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] | season = [[2018-19 оны Премьер лиг|2018–19]] | position = 20 багаас 5-р байр | kit_alt1 = Red jersey with white trim on shoulders and sides, white shorts, white socks with red band | pattern_la1 = _arsenal2526h | pattern_b1 = _arsenal2526h | pattern_ra1 = _arsenal2526h | pattern_sh1 = _arsenal2526h | pattern_so1 = _arsenal2526hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = F00000 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _arsenal2526a | pattern_b2 = _arsenal2526a | pattern_ra2 = _arsenal2526a | pattern_sh2 = _arsenal2526a | pattern_so2 = _adidasredl | leftarm2 = 192B47 | body2 = 192B47 | rightarm2 = 192B47 | shorts2 = 0c1c3e | socks2 = 0c1c3e | pattern_la3 = _arsenal2425T | pattern_b3 = _arsenal2425T | pattern_ra3 = _arsenal2425T | pattern_sh3 = _arsenal2425t | pattern_so3 = _arsenal2425tl | leftarm3 = 9adee9 | body3 = 9adee9 | rightarm3 = 9adee9 | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 |website =http://www.arsenal.com/ }} '''Хөлбөмбөгийн Арсенал клуб''' ({{lang-en|Arsenal Football Club}}) нь [[Англи|Английн]] [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] клуб бөгөөд [[Лондон]] хотын хойд нутгаас гаралтай. Арсенал нь одоо [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглодог бөгөөд Нэгдүгээр дивиз болон Премьер лигт нийт 13 удаа, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомд 10 удаа түрүүлсэн Английн тэргүүн зэрэглэлийн клуб юм. Тус клуб Премьер лигт нэг ч хожигдолгүйгээр түрүүлж байсан клубийн нэг. Арсенал клуб 1886 онд байгуулагдсан бөгөөд Хөлбөмбөгийн Лигт тоглосон өмнөд бүсийн анхны клуб бөгөөд 1930 оноос завсаргүй дөрвөн удаа тэргүүн лигт түрүүлэх үедээ хоёр удаа АХХ-ны цомын эзэн болж байв. 1970-71 оны улиралд лиг болон холбооны цом түрүүлснээрээ хорьдугаар зуун гараад лиг болон цомд давхар түрүүлсэн хоёр дахь клуб болсон ба 1998, 2002 онд онд мөн л дээрх амжилтаа давтсан билээ. 2006 оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] шигшээ тоглолтонд шалгарсан нь [[Лондон|Лондоны]] клубүүдээс анхны тохиолдол байв. == Түүх == === Үүсэл 1886-1920 === [[Файл:Arsenal fc old crest small.png|thumb|upright|1949-2002 он хүртэлх Арсеналын эмблэм]] Арсенал клуб Лондон хотын зүүн урд хэсэг Вулижэд байрлах "Ройал Арсенал" их бууны үйлдвэрийн "Диал Сквер" хэмээх 1886 онд байгуулагдсан ажилчдын хөлбөмбөгийн багаас эхлэлтэй. 1886 оны арваннэгэн сарын сүүлээр үйлдвэрийн механикч Дэвид Данскин, ажилчин Жек Хюмбле, Ноттингем Форест клубийн тоглогч асан Фрэд Бирдсли болон Моррис Батес нар багийн нэрийг "Ройал Арсенал" болгон албан ёсоор байгуулсан түүхтэй. 1886 оны арванхоёрдугаар сарын 11-ний Истерн Уондерерс багийг 6:0 харьцаагаар хожсон нь тэдний анхны тоглолт байв. 1891 онд мэргэжлийн гараагаа эхлэсэн Ройал Арсенал багийн нэрийг "Вулиж Арсенал" болгон өөрчилж 1893 онд Английн хөлбөмбөгийн лигийн тэмцээнд өмнөд нутгийг төлөөлөн оролцсон ажээ. Арван нэгэн улирлын туршид лигийн хоёрдугаар дивизэд тоглосон клубийнхэн 1904 онд дээд лиг рүүгээ дэвшин гарч иржээ. Гэвч нутгийн дэвжээ хатуудсан тэд 1910 онд 2-р дивизон руу унаж, улмаар дампууралын ирмэгт ороод байсныг Генри Норрис болон Виллиамс Халл нар худалдан авав. 2-р дивизон руу унасан багаа Норрис 1913 онд Хойд Лондонгийн Хайвэрид байх "Арсенал цэнгэлдэх хүрээлэн" руу нүүлгэв. Дараа жил нь нэрнээсээ Вулижийг авснаар одоогийн нэрээ олжээ. 1919 онд 2-р дивизоны 5-рт байранд улиралыг дуусгасан ч Арсенал доод лиг рүү унах ёсгүй өрсөлдөгч [[Тоттенхэм Хотспур]] багийг даран дээд лигт орж чадснаар өнөөгийн 2 багийн өш хонзон эхэлсэн гэж үзэх хүмүүс бий.<ref>{{Cite web |url=http://www.sportnews.mn/2011/02/05/%E2%80%9C%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8C%E2%80%9D-%E2%80%9C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D1%8E%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%B4%E2%80%9D-%D0%B8/ |title=Archive copy |access-date=2011-02-05 |archive-date=2011-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110207104032/http://www.sportnews.mn/2011/02/05/%E2%80%9C%D0%BB%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BB%D1%8C%E2%80%9D-%E2%80%9C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D1%8E%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%B4%E2%80%9D-%D0%B8/ |url-status=dead }}</ref> === Херберт Чапманы эрин 1925-1940 === 1925 онд Чапманыг Арсенал баг ерөнхий менежерээрээ томилсон байна. Шинэ менежер бэлтгэл сургуулилалтад шинэлэг зүйлсийг оруулж, од тоглогчид болох Алекс Жэймс, Клифф Бастин нарыг багтаа элсүүлж чадснаар 1930-аад оны эхэн үеийн Английн хөлбөмбөгийг Арсенал ноёлох болов. Чапманы удирдлага доор 1929-30 онд Арсенал баг нь үүсэн байгуулагдснаасаа хойш анх удаа АХХ-ны цомыг гардаж, 1930-31 онд анхны лигийн аврага болжээ. Мөн цэнгэлдэх хүрээлэнгийн нь ойролцоох метроны буудлын нэр "Гиллеспи Роод" байсныг "Арсенал" болгосон нь Чапманы ажил байсан хэмээн үздэг. Лондоны метроны буудлууд хөлбөмбөгийн багийн нэрээр нэрлэгдсэн нь зөвхөн Арсенал юм. Оройн тоглолт хийхийн тулд анх гэрэлтүүлэг хэрэглэсэн ч, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] 1950-иад оныг хүртэл хүлээн зөвшөөрөөгүй юм. Лигийн тэмцээнд анх тоглогчдод номер зүүлгэсэн нь Чапман байлаа. Ганц Арсеналд бус Дэлхийн хөлбөмбөгийн ертөнцөд томоохон хувь нэмэр оруулсан Чапман 1934 онд уушигны сүрьегээр нас барж, түүний ажлыг Жой Шаав, Жорж Аллисон нар үргэлжлүүлсэн бөгөөд Арсеналыг 3 удаа лигийн аврага (1933-34, 1934-35, 1937-38), 2 удаа Хөлбөмбөгийн Холбооны аврага болгосон юм. Гэвч [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхлэснээр лиг завсарлажээ. === Дайны дараах давхар цом ба Фэйрс цом 1947-1980 === Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа Аллисоныг залгамжилсан Том Виттакерийн хамтаар 1947-48, 1952-53 онуудад лигийн цомыг 2 удаа өргөж, 1949-50 онд АХХ-ны цомд түрүүлсэн боловч, баг уруудах замдаа орж 1950-иад онд томоохон цом шагнал авсангүй. 2 удаа лигт аман хүзүүдэж, 1969-70 онд анх удаа Европын тавцанд Хот хоорондын Фэйрс цомд түрүүлэв. Мөн 1970-71 онд Лиг болон АХХ-ны цомд түрүүлэн давхар цом авчээ. Гэвч давхар цом авахад байсан тоглогчид өөр өөрийн замыг хөөн багаас явж, 1970-аад онд цомд хүрэхийн даваан дээрх улирлууд үргэлжилж байлаа. 1972-73 онд Лигт 2-р байр эзэлж, 3 удаа хөлбөмбөгийн холбооны цомд аман хүзүүдэж (1971-72, 1977-78, 1979-80), 1979-80 оны УЕФА-гийн цомтой багуудын цомын тэмцээнд 2-р байрт орж байсан бөгөөд авч чадсан ганц цом нь 1978-79 оны АХХ-ны цом юм. [[Манчестер Юнайтед]]тай хийсэн уг тоглолтод, сүүлийн мөчид гоол оруулснаар Арсеналчууд 3-2-оор хожсон байна. Энэ тоглолт нь Арсеналын түүхэн хожлуудын нэгт зүй ёсоор тооцогддог. === Жорж Грэмын эрин 1986-1995 === 1986 онд Арсеналын тоглогч асан Жорж Грэм ерөнхий менежер болж клубын 3 дахь Алтан үеийг авчирав. Томилогдоод эхний жил болох 1986-87 онд лигт түрүүлж, 1988-89 онд лигийн аваргын төлөө ширүүн тэмцэж байсан [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүлийг]] лигийн сүүлийн тоглолтод тэдний стадион болох Энфилдэд нь нэмэлт цагт хожин шуугиантайгаар аваргалав. Энэ тоглолт нь Арсеналын хамгийн алдартай тоглолтуудын нэг юм. 1990-91 онд ганц хожигдолтойгоор лигт аваргалж, 1993 онд АХХ-ны цом, Лигийн цомд даблдаж, 1994 онд УЕФА-гийн цомтой багуудын цомд тус тус түрүүлэв. Гэвч тоглогч авахдаа зуучлагч Рьюн Хаажаас хахууль авсан нь илэрч, 1995 онд багийн удирдлага халжээ. Дараагийн ерөнхий менежерээр Брюс Риох томилогдсон ч ганц улирал дуусгаад багаас явав. === Aрсен Венгерийн эрин 1996-өнөөг хүртэл === 1990-ээд оны дундаас 2000 оны багийн өндөр амжилт нь 1996 онд ерөнхий менежерээр томилогдсон [[Арсен Венгер]]тэй шууд холбоотой. Венгер шинэлэг тактик, бэлтгэлийн арга барил оруулахын зэрэгцээ Англи хүнд байхгүй зүйлийг гадаад тоглогчдоор нөхжээ. Хоолны дэглэм, архи уухыг хориглосон дүрэм гаргаж, гадаад тоглогчдыг хөгжүүлэх зэрэг нь Премьер лигт маш хүчтэй нөлөөлсөн байна. Мөн Венгерийн нөлөөнд автаагүй дасгалжуулагч ганц ч үлдээгүй гэж үздэг. Бярдсан хамгаалалт голлосон уламжлалт тоглолтоороо алдартай Арсеналыг 1980-аад онд "Famous 4" гэж хочлодог байв. 4 хамгаалагч болох Тони Адамс, Ли Диксон, Найжел Уинтербёрн, Мартин Киоун болон хаалагч Дэвид Симэн нараас бүрдсэн хана хэрэм мэт хамгаалалттай байснаас бусад багийн тоглогч, хөгжөөн дэмжигчид, сэтгүүлчид тэднийг "1-0-ийн Арсенал", "Уйтгартай, хамгаалахаас өөрийг хийдэггүй баг" хэмээн гоочлон дууддаг байлаа. Гэвч Венгер ирснээр энэ бүхэн эцэс болж, гадаад тоглогчдыг эрчимтэй хөгжүүлэн гайхамшигтай дамжуулалтыг зэвсгээ болгосноор хүчирхэг довтолгоотой баг болон хувиржээ. Венгер 1997-98 онд багийн түүхэнд 2 дахь болох лигийн аварга, АХХ-ны цомыг давхар авч, 2001-02 онд 3 дахь удаагаа давхар цом авсан байна. 1999-00 онд УЕФА-гийн цомд хоёр дугаар байрт орж, 2002-03, 2004-05 онуудад АХХ-ны цомд аваргалав. 2003-04 онд улирлын туршид ганц ч ялагдалгүй дуусгасан нь түүхэнд "The Invincibles" （Ялагдашгүй） хэмээн мөнхөрсөн юм. Үргэлжлүүлэн 49 тоглолт хожигдоогүй ба энэ амжилт нь өнөөг хүртэл эвдэгдээгүй байна. Мөн цомын тэмцээнийг оролцуулаад 2007 оны 4 сарын 9-нөөс 2007 оны 11 сарын 24-ний өдрийг хүртэл 28 тоглолт дараалан хожигдоогүй билээ. 2005-06 онд анх удаа УЕФА Аваргуудын Лигт аваргын төлөө тоглосон ч [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселонад]] хожигдсон юм. Венгерийн удирдлага доор 12 улирал өнгөрүүлэхдээ наймд нь Арсенал лигийн аварга, эсвэл хоёрдугаар байранд орж байлаа. 1993 онд Премьер лиг байгуулагдсанаас хойш аварга болсон 4 багийн （[[Манчестер Юнайтед]], [[Блэкберн Роверс]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]） нэг юм. Гэвч дараалан түрүүлсэн удаагүй. 2006 оны 6 сард 93 жил ашигласан Хайвэригээ орхин, шинэ Эмирейтс цэнгэлдэх хүрээлэн рүү нүүж, Аякс багтай хийсэн Деннис Бергкампын зодог тайлах тэмцээнээр нээлтээ хийжээ. == Тоглогчид == === Нэгдүгээр багийн бүрэлдэхүүн === :''2018 оны есдүгээр сарын 18-ны байдлаар.''<ref>{{cite web | url=http://www.arsenal.com/first-team/players | title=First Team Players | accessdate=11 August 2008 | publisher=Arsenal F.C }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player | no= 1 | nat=Чех | pos=GK | name=[[Петр Чех]] | Дэд Ахлагч }} {{Fs player | no= 4 | nat=Египет | pos=MF | name=[[Хектор Бэллэрин]] }} {{Fs player | no= 4 | nat=Египет | pos=MF | name=[[Мохамед Элнэни]] }} {{Fs player | no= 5 | nat=Greece | pos=DF | name=[[Сократис Папастатопулос]] }} {{Fs player | no= 6 | nat=France | pos=DF | name=[[Лоран Кошельни]] | Ахлагч }} {{Fs player | no= 7 | nat=Армен | pos=MF | name=[[Хенрих Мхитарян]] }} {{Fs player | no= 8 | nat=Уэльс | pos=MF | name=[[Аарон Рамзи]] }} {{Fs player | no=9 | nat=France | pos=FW | name=[[Александр Лаказетт]] }} {{Fs player | no=10 | nat=Germany | pos=MF | name=[[Месүт Өзил]] }} {{Fs player | no=11 | nat=Uruguay | pos=MF | name=[[Лукас Торрейра]] }} {{Fs player | no=12 | nat=Швейцар | pos=DF | name=[[Штефан Лихтштайнер]] }} {{Fs player | no=14 | nat=Gabon | pos=FW | name=[[Пьер-Эмерик Обамеянг]] }} {{Fs player | no=15 | nat=England | pos=MF | name=[[Эйнсли Майтланд-Найлс]] }} {{Fs mid}} {{Fs player | no=16 | nat=England | pos=DF | name=[[Роб Холдинг]] }} {{Fs player | no=17 | nat=Нигери | pos=FW | name=[[Алекс Ивоби]] }} {{Fs player | no=18 | nat=Испани | pos=DF | name=[[Начо Монреал]] }} {{Fs player | no=19 | nat=Герман | pos=GK | name=[[Бердн Лено]] }} {{Fs player | no=20 | nat=Spain | pos=DF | name=[[Шкодран Мустафи]] }} {{Fs player | no=23 | nat=England | pos=FW | name=[[Дэнни Уэлбек]] }} {{Fs player | no=25 | nat=Costa Rica | pos=DF | name=[[Карл Женкинсон]] }} {{Fs player | no=26 | nat=Аргентин | pos=GK | name=[[Дамиян Мартинез]] }} {{Fs player | no=2& | nat=Greece | pos=DF | name=[[Константинос Мавропанос]] }} {{Fs player | no=29 | nat=France | pos=MF | name=[[Маттёо Гүендози]] }} {{Fs player | no=31 | nat=Босни ба Херцеговина | pos=DF | name=[[Сийд Колашинак]] }} {{Fs player | no=34 | nat=Швейцар | pos=MF | name=[[Гранит Шака]] }} {{Fs end}} ===УЕФА Европын лигийн Нөөц бүрэлдэхүүн=== {{updated|2018 оны арван нэгдүгээр сарын 29}}<ref>{{cite web |title=Academy |url=https://www.arsenal.com/academy/players |publisher=Arsenal F.C. |accessdate=24 September 2017}}</ref><ref>{{cite web |title=Arsenal – Squad |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/season=2019/clubs/club=52280/squad/ |publisher=UEFA |accessdate=29 November 2018}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=36|nat=NIR|pos=DF|name=[[Даниел Баллард]]}} {{Fs player|no=38|nat=ENG|pos=DF|name=[[Толажи Бола]]}} {{Fs player|no=40|nat=WAL|pos=MF|name=[[Робби Бюртон (хөлбөмбөгч)|Робби Бюртон]]}} {{Fs player|no=43|nat=SCO|pos=MF|name=[[Чарли Гилтор (хөлбөмбөгч, 1999 онд төрсөн)|Чарли Гилтор]]}} {{Fs player|no=44|nat=MKD|pos=GK|name=[[Дежян Илиев]]}} {{Fs player|no=47|nat=ENG|pos=DF|name=[[Зеч Медлэй]]}} {{Fs player|no=49|nat=ENG|pos=FW|name=[[Эддие Нкетиа]]}} {{Fs player|no=50|nat=ENG|pos=DF|name=[[Жосеф Олову]]}} {{Fs player|no=51|nat=ENG|pos=DF|name=[[Тоби Омоле]]}} {{Fs player|no=52|nat=ENG|pos=DF|name=[[Хорди Озэй-Тютю]]}} {{Fs player|no=53|nat=ESP|pos=DF|name=[[Хулио Плегүэхүэло]]}} {{Fs player|no=54|nat=ENG|pos=MF|name=[[Бэн Шийф]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=55|nat=ENG|pos=FW|name=[[Эмиле Смит Рове]]}} {{Fs player|no=56|nat=ENG|pos=DF|name=[[Доминик Томпсон (хөлбөмбөгч)|Доминик Томпсон]]}} {{Fs player|no=57|nat=IRE|pos=MF|name=[[Натан Тормэй]]}} {{Fs player|no=59|nat=ENG|pos=MF|name=[[Жой Виллок]]}} {{Fs player|no=60|nat=USA|pos=MF|name=[[Гедион Зелалем]]}} {{Fs player|no=66|nat=ENG|pos=FW|name=[[Хавиер Амаечи]]}} {{Fs player|no=69|nat=ENG|pos=MF|name=[[Харрисон Кларке]]}} {{Fs player|no=70|nat=ENG|pos=MF|name=[[Трае Коёле]]}} {{Fs player|no=72|nat=ENG|pos=FW|name=[[Тайрийс Жон-Жюлес]]}} {{Fs player|no=86|nat=ENG|pos=GK|name=[[Артур Оконво]]}} {{Fs player|no=87|nat=ENG|pos=FW|name=[[Букаё Сака]]}} {{Fs end}} === Зээллэгээр явсан === {{Fs start}} {{Fs player|no=13|nat=COL|pos=GK|name=[[Давид Оспина]]|бусад=[[Наполи|Наполи ХББ]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs player|no=21|nat=ENG|pos=DF|name=[[Калум Чамберс]]|бусад=[[Фулхэм|Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs player|no=37|nat=POL|pos=DF|name=[[Кристиан Биелик]]|бусад=[[Чарльтон Атлетик]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs player|no=48|nat=ENG|pos=MF|name=[[Рийс Нелсон]]|бусад=[[Хоффенхайм|Хоффенхайм (хөлбөмбөгийн баг)]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=54|nat=ENG|pos=GK|name=[[Матт Макей]]|бусад=[[Плимоут Аргайл]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs player|no=98|nat=NGA|pos=MF|name=[[Келечи Нвакали]]|бусад=[[Порту Б|Порту Б(хөлбөмбөгийн баг)]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}} {{Fs player|no=—|nat=JPN|pos=FW|name=[[Такүма Асано]]|бусад=[[Ханновер 96]] багт 2018–19 үлирал дуустал зээлээр явсан}}<ref>{{cite web|url=https://www.arsenal.com/news/asano-join-hannover-96-loan |title=Asano to join Hannover 96 on loan |publisher=Arsenal F.C. |date=23 May 2018 |accessdate=23 May 2018}}</ref> {{Fs end}} == Шагналууд == === Дотоодын === * '''Нэгдүгээр дивиз''' (1992 оныг хүртэл) болон '''[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]'''<ref name="divisions">Up until 1992, the top division of [[Football in England|English football]] was the [[Football League First Division]]; since then, it has been the [[Premier League]]. Similarly until 1992, the [[Football League Second Division|Second Division]] was the second tier of league football, which since the 2004–05 season has been known as [[Football League Championship|The Championship]].</ref> :'''Түрүү (13)''': 1930–31, 1932–33, 1933–34, 1934–35, 1937–38, 1947–48, 1952–53, 1970–71, 1988–89, 1990–91, [[1997–98 оны Премьер лиг|1997–98]], [[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]], [[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] :Хоёрдугаар байр (8): 1925–26, 1931–32, 1972–73, [[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]], [[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]], [[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]], [[2002-03 оны Премьер лиг|2002–03]], [[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] * '''Хоёрдугаар дивиз''' :Хоёрдугаар байр (1): 1903–04 * '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом''' :'''Түрүү (11)''': 1930, 1936, 1950, 1971, 1979, 1993, 1998, 2002, 2003, 2005, 2013 :Хоёрдугаар байр (7): 1927, 1932, 1952, 1972, 1978, 1980, 2001 * '''Лигийн цом''' :'''Түрүү (2)''': 1987, 1993 :Хоёрдугаар байр (4): 1968, 1969, 1988, 2007 * '''АХХ-ны Коммунити Шиелд''' (2002 оноос өмнө '''FA Charity Shield''' гэдэг байсан)<ref>The trophy was known as the [[FA Community Shield|Charity Shield]] until 2001, and as the Community Shield since then. Reference: {{cite web | url=http://www.rsssf.com/tablese/engsupcuphist.html | title=England – List of FA Charity/Community Shield Matches | publisher=RSSSF | last=Ross |first=James | date=28 August 2009 | accessdate=12 January 2010 }}</ref> :'''Түрүү (13)''': 1930, 1931, 1933, 1934, 1938, 1948, 1953, 1991 (хамтран), 1998, 1999, 2002, 2004, 2014 :Хоёрдугаар байр (7): 1935, 1936, 1979, 1989, 1993, 2003, 2005 === Европ === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' :Хоёрдугаар байр (1): 2006 * '''Европын лигүүдийн аваргуудын цом''' :'''Түрүү (1)''': 1994 :Хоёрдугаар байр (2): 1980, 1995 * '''Inter-Cities Fairs Cup''' :'''Түрүү (1)''': 1970 * '''УЕФА-гийн цом''' :Хоёрдугаар байр (1): 2000 * '''УЕФА Супер цом''' :Хоёрдугаар байр (1): 1994 == Эшлэл == {{reflist}} == Холбогдолтой ном товхимолууд == * {{cite book | author=[[Nick Hornby|Hornby, Nick]] | title=[[Fever Pitch]] | publisher=Indigo | year=1992 | isbn=9780575400153 }} * {{cite book | author=Maidment, Jem | title=The Official Arsenal Encyclopedia | url=https://archive.org/details/officialarsenale0000maid | publisher=Hamlyn | year=2006 | isbn=9780600615491 }} * {{cite book | author=Soar, Phil & Tyler, Martin | title=The Official Illustrated History of Arsenal | url=https://archive.org/details/officialillustra0000phil | publisher=Hamlyn | year=2000 | isbn=9780600601753 }} * {{cite book | author=Spurling, Jon | title=Rebels for the Cause: The Alternative History of Arsenal Football Club | url=https://archive.org/details/rebelsforcauseal0000jons | publisher=Mainstream | year=2004 | isbn=9781840189001 }} == Холбоос == ;Албан ёсны вэбсайтууд * [http://www.arsenal.com/ Arsenal.com] Арсенал клубийн албан ёсны вэбсайт * [https://web.archive.org/web/20090221191007/http://www.premierleague.com/page/arsenal/0,,12306~1072252,00.html Arsenal] [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] албан ёсны вэбсайт дахь профайл * [http://www.uefa.com/footballEurope/Club=52280/competition=1/index.html Arsenal] УЕФА-гийн вэбсайт дахь профайл ;Фэнүүдэд зориулсан вэбсайтууд * [http://www.arseweb.com/ Arseweb] * [http://arsenal-mania.com/ Arsenal-Mania] * [http://www.arsenal-world.co.uk/ Arsenal World] * [https://web.archive.org/web/20070410061420/http://www.arsenal-land.co.uk/ Arsenal Land] * [http://www.arsenalamerica.com/ Arsenal America] * ''[http://www.upthearse.net/ Up the Arse!]'' * ''[http://www.onlinegooner.com/ The Gooner]'' ;Мэдээллийн вэбсайтууд * [http://www.skysports.com/football/teams/arsenal Арсеналийн мэдээ] Sky Sports телевиз дэх профайл * [http://www.arsenalnews.co.uk/ Арсеналийн мэдээ] {{Арсенал багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)}} [[Ангилал:Арсенал ХК| ]] [[Ангилал:Лондоны хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] [[Ангилал:Эмэгтэйчүүдийн хөлбөмбөг]] [[Ангилал:1886 онд байгуулагдсан]] 6fpn8s7mkbjhmsl4hp3z0oz6sa9fqrb 0 17385 864804 788276 2026-08-05T17:25:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864804 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Фидель Кастро | нэр нутгийн хэлээр = Fidel Alejandro Castro Ruz | зураг = Fidel Castro.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = | улс = [[Куба|Бүгд Найрамдах Куба Улс]] | дугаар = | албан тушаал = Кубын Коммунист Намын анхны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | эхэлсэн огноо = 1965 оны аравдугаар сарын 3 | дууссан огноо = 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 19 | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = | дугаар2 = | албан тушаал2 = [[Куба|Бүгд Найрамдах Куба Улсын]] 22 дахь [[ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 = 1976 оны арванхоёрдугаар сарын 2 | дууссан огноо2 = 2008 оны хоёрдугаар сарын 24 | дэд ерөнхийлөгч2 = ''Анхны дэд ерөнхийлөгч:''<br /> Раул Кастро | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1926 оны наймдугаар сарын 13 | төрсөн газар = [[Куба]] улс, Ольгин аймаг, Биран | нас барсан огноо = {{death date and age|2016|11|25|1926|8|13}} | нас барсан газар = Куба, [[Хавана]] | хань = Мирта Диас Баларт (1948-1955)<br />Делив Сото де Вилла(1980-) | хүүхэд = '''хүү:''' Фиделито, Алекс, Александр, Алехандро, Антонио<br /> '''охин:''' Алина, Анхелита<ref name="canf.org">[http://www.canf.org/es/ENSAYOS/2003-dic-09-vida_secreta_del_tirano_castro.htm CANF.org]</ref><br />Francisca Pupo<ref name="canf.org"/> | төгссөн сургууль = Хаваны Их сургууль | мэргэжил = Хуульч | шашин = Атеизм | нам = Кубын Коммунист нам | гарын үсэг = Fidel Castro Signature.svg }} '''Фидель Алехандро Кастро Рус''' ({{lang-es|Fidel Alejandro Castro Ruz}} <small>([[File:Speaker Icon.svg|13px|]] [[Медиа:Es-Fidel Castro.ogg|audio]])</small>, 1926 оны 8-р сарын 13-нд төрсөн- 2016 оны 11-р сарын 26-нд нас барсан) нь [[Куба|Кубын]] улс төрийн зүтгэлтэн бөгөөд [[ерөнхийлөгч]] байсан.<ref>http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1579166/Fidel-Castro-resigns-as-president-of-Cuba.html</ref> Тэрээр Кубын хувьсгалын гол удирдагчдын нэг байсан бөгөөд 1959 оны 2-р сараас 1976 оны 12-р сар хүртэл [[Куба|Бүгд Найрамдах Кубын Улсын]] хувьсгалт Засгийн газрын ерөнхий сайдаар ажиллаж байгаад БНКУ-ын Төрийн зөвлөлийн болон Сайд нарын Зөвлөлийн тэргүүний албыг [[2008]] оны 2-р сарыг хүртэл хашсан юм. Мөн тэрээр Кубын Коммунист Намын ерөнхий нарийн бичгийн даргыг 1961 оноос 2011 он хүртэл хашжээ. == Намтар == Кастро чинээлэг гэр бүлд төрж өссөн бөгөөд хуульчийн мэргэжлээр суралцжээ. Хаваны Их сургуульд суралцаж байхаасаа л Кубын улс төрийн тавцанд танигдаж эхэлсэн байна. Кастрог улс төрд хөл тавих үед [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улсыг]] дэмжигч [[Фульхенсио Батиста]] төрийн эрхийг гартаа авч, улс оронд нь харгис дэглэм ноёрхож байв. Харгис дэглэмийн эсрэг Кастро тэмцэл өрнүүлэхэд хүч мөхөсдөж байжээ.<ref>{{cite book | last =DePalma | first =Anthony | year = 2006 | month = | url =https://archive.org/details/manwhoinventedfi00depa| title =The Man Who Invented Fidel | publisher =Public Affairs}}</ref> 1953 оны Монкада хуаран руу дайралт бүтэлгүйтэж баригдаад шүүхээр яллагдсан ч удалгүй чөлөөлөгдсөн юм. Тэр [[Мексик]]т очин Батистын засгийн газрыг түлхэн унагаж Кубад эрх мэдлээ тогтоохын төлөө тэмцэгчдийг хүрээлүүлж бэлтгэл хангаж байгаад 1956 оны 12-р сард Кубад ирэн тэмцлээ эхлүүлжээ.<ref name="The Spirit Of Moncada">{{cite web | last =Bockman | first =Larry James | authorlink = | coauthors = |date= | year = 1984 | month =April 1 | url =http://www.globalsecurity.org/military/library/report/1984/BLJ.htm | title =The Spirit Of Moncada: Fidel Castro's Rise To Power, 1953 - 1959 | work = | pages = | publisher = | language = | accessdate =2006-06-13 }}</ref><ref name="Sweig">{{cite book |first=Julia E. |last=Sweig |year=2002 | title=Inside the Cuban Revolution |url=https://archive.org/details/insidecubanrevol00juli |publisher= Harvard University Press |isbn=0-674-00848-0}}</ref> 1959 оны 1-р сарын 1-нд Кубад хувьсгал ялж<ref>Audio: [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=98937598 Cuba Marks 50 Years Since 'Triumphant Revolution'] by Jason Beaubien, ''NPR All Things Considered'', January 1, 2009</ref> Батистын дарангуйлал унаж<ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/56027/Fulgencio-Batista |title=''Encyclopedia Britannica'' entry for Fulgencio Batista |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=2010-01-13}}</ref>, удалгүй Кастро БНКУ-ын ерөнхий сайд болсон ажээ.<ref name="Castro sworn in as Cuban PM">{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/16/newsid_2544000/2544431.stm | title=1959: Castro sworn in as Cuban PM | publisher= BBC News | accessdate=2006-06-06 | date=1959-02-16}}</ref> Тэр 1961 онд Кубын Коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга болж Кубыг нэг намын тогтолцоот социалист төрийн статустай болгон өөрчлөв. 1976 онд Төрийн зөвлөл, Сайд нарын Зөвлөлийн тэргүүнээр томилогджээ. Түүнчлэн тэрбээр Кубын Хувьсгалт армийн тэргүүн командлагчийн албыг хашиж байв. [[Файл:Fidel Castro - MATS Terminal Washington 1959.jpg|thumb|left|Кастро [[Вашингтон]] хотод айлчилж буй нь, 1959-04-15]] Нарийн гэдэсний хагалгаа хийлгэх үедээ урьд нь мэдэгдээгүй дуншиж байсан хоол боловсруулах эрхтний өвчнийг илрүүлэн<ref name="Castro's Surgery">{{cite news | url=http://www.cnn.com/2007/WORLD/americas/01/17/castro.condition/index.html | title= Spanish newspaper gives more details on Castro condition | publisher= CNN | accessdate=2007-01-17 }}</ref> эрчимт эмчилгээ хийлгэх шаардлага байсан тул өөрийн дүү, анхны дэд ерөнхийлөгч [[Раул Кастро Рус|Раул Кастрод]] [[2006]] оны 7-р сарын 31-нд өөрийн гол удирдах албан тушаалаа шилжүүлжээ. Ф.Кастрогийн эрүүл мэндийн байдлаас шалтгаалж улс орны тэргүүнээр цаашид ажиллах боломжгүй болсон тул бүрэн эрхийн хугацаагаа дуусгавар болгосоноос хойш тав хоногийн дараа<ref>{{cite news | first = Fidel | last = Castro | url = http://www.granma.cubaweb.cu/pdf/pagina1.pdf | title = Mensaje del Comandante en Jefe | work = [[Granma (newspaper)|Granma]] | date = February 19, 2008 | accessdate = 2008-02-19 | language = Spanish | format = PDF | archiveurl = https://web.archive.org/web/20061124123016/http://www.granma.cubaweb.cu/pdf/pagina1.pdf | archivedate = 2006-11-24 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news | first = Fidel | last = Castro | url = http://granma.cu/ingles/2008/febrero/mar19/mensaje-i.html | title = Message from the Commander in Chief | work = [[Granma (newspaper)|Granma]] | date = February 19, 2008 | accessdate = 2008-02-24 | archive-date = 2009-01-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090105033419/http://granma.cu/ingles/2008/febrero/mar19/mensaje-i.html | url-status = dead }}</ref> буюу 2008 оны 2-р сарын 24-нд Раул Кастро Үндэсний Ассемблейд сонгогдсоноор Кубын ерөнхийлөгчөөр томилогдсон билээ.<ref name="BBC">{{cite news | title = Raul Castro named Cuban president | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7261204.stm | work = [[BBC]] | date = 2008-02-24 | accessdate = 2008-02-24 | quote = Raul, 76, has in effect been president since and the National Assembly vote was seen as formalising his position. }}</ref> Сүүлд 2011 оны 4-р сарын 19-нд Намын даргын суудлаа мөн өгсөн байна. == Бага нас == Ф.Кастрогийн эцэг- '''Анхель Кастро Аргис''' (1875—1956), Испаниас ирсэн цагаач, Кубад ирээд газар тариалан эрхэлж баяжсан, Эх- Лина Рус Гонсалеc (1903—1963) эцэг Касторгийн газар тариаланд тогоочоор ажиллаж байсан. Тэрээр Анхель Кастрогийн 5 хүүхдийг төрүүлсэний дараа түүнтэй гэрэлсэн байна. Кастрогийн эцэг эх нь боловсролгүй хүмүүс байсан ч хүүхдүүддээ сайн боловсрол олгохыг хичээдэг байжээ. Фидель хүү багаасаа юмыг их сайн цээжилж гайхалтай ой тогтоолттой байсан тул сургуульд маш сайн сурдаг байсан байна. == Залуу нас == 1941 онд "Белен" шашны коллежид элсэн сурсан байна. Түүний багш Лоренто:- "Фидель их зорилго тэмүүлэлтэй, нэр хүндэд дуртай хүүхэд байсан" гэж сүүлд түүнийг тодорхойлсон байна. Фидель байнга зодоонд оролцож, гар буутай явдаг байсан гэдэг. 1945 онд Фидель коллеж дүүргээд Хаваны Их сургуулийн эрх зүйн ангид орж суралцаад 1950 онд төгссөн байна. Оюутан ахуйдаа их даруухан амьдарч хувьсгалч [[Хосе Марти]], [[Бенито Муссолини]], [[Владимир Ленин]], [[Иосиф Сталин]], [[Лев Троцкий]], генерал Примо де Риверу нарын ном зохиолыг шимтэн уншдаг байжээ. [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерын]] «Mein Kampf» -ыг судалж айжээ. Энэ үед коммунистуудад төдийлөн сайн байгаагүй байсан. Нэг удаа тэрээр "''Намайг Сталин болох юм бол би одоо ч коммунист болоход бэлэн байна"'' гэж байжээ. Их сургуулиа дүүргээд [[Хавана]] хотод хувийн өмгөөлөл эрхэлж ядуучуудад хууль эрх зүйн тусламж үзүүлдэг байсан байна. == Хувьсгалчид == 1950 оны сүүлчээр "Кубын ард түмний нам" /Ортодокс-шашны/-д элсэж 1952 оны парламентын сонгуульд намаасаа нэр дэвшихээр болж байсан боловч 1952 оны 3-р дугаар сарын 11-нд Фульхенсио Батиста цэргийн эргэлт хийж Конгрессыг тарааж төрийн эрхийг авсан юм. Фидель Кастро төрийн эргэлт гарсан өдрөөс л хувьсгалчдын эхний эгнээнд тэмцэж эхэлсэн байна. Батистагийн Засгийн эсрэг тэмцлийн явцад түүний элссэн «Ортодоксчуудын» нам тарахад Кастро тус намын хэсэг гишүүдийг удирдлага доороо нэгтгэж Батистын дэглэмийг унагахын төлөө тэмцэлээ эхлүүлсэн байна. Фидель Кастро болон түүний нөхөд [[Сантьяго-де-Куба]] дахь Монкада болон Баямо хот дахь цэргийн ангиудыг эзлэхээр шийджээ. Энэ санаагаа гүйцэлдүүлэхээр жил орчим бэлдэж 1953 оны 7-р сарын 25-нд Сантьяго-де-Куба орчим Сибоней эдлэнд маш нууцаар 165 нөхөд цугларч "Эрх чөлөө эсвэл үхэл" гэж уриа гаргаж байжээ. Монкада Цэргийн ангийг эзлэх ажил бүтэлгүйтэж дүү Рауль болон Фидель Кастро нар баригдаж шоронд 15 жилийн хоригдох ял шүүхээс авсан байна. 1955 оны 5-р сарын 15-нд Кастро 22 сар шоронд суусны эцэст бүх нийтийн өршөөлөөр суллагдаад 2 сарын дараа Мексик руу цагаачилсан байна. Мексикт Фидель "7 дугаар сарын 26-ны хөдөлгөөн" зохион байгуулж Батистаг түлхэн унагаах бослогод идэвхитэй бэлдэж эхэлсэн ажээ. 1956 оны 11-р сарын 25-нд Фидель тэргүүтэй кубын хувьсгалчид /тэдний дотор аргентины эмч [[Че Гевара|Эрнэсто Че Гевара]] байсан/ «Гранма» нэртэй моторт завиар Куба аралыг зорьсон түүхтэй. == Хувьсгал == Мексикт байгуулагдсан хувьсгалчдын бүлэг Кубын зүүн өмнөд хэсэгт орших Сьерра Маэстра ууланд буух ёстой байсан ч ажиллагаа амжилтгүй болж тэдэн рүү цэргүүд дайрч, олон хүн алагдсан бөгөөд олзлогдсон юм. Хоёр жижиг бүлгүүд амьд үлдэж, хэд хоногийн дараа ойд тохиолдлоор уулзсан байна. Эхэндээ тэд хангалттай хүч чадалтай байгаагүй юм. Хувьсгалчид газрын шинэчлэлийг тунхаглаж, газар тариаланчдад газар тарааснаас болж үйл явдлын шийдвэртэй эргэлт гарсан тул ард түмэн асар ихээр дэмжиж, хөдөлгөөн нь хүч чадлаа нэмэгдүүлж, Фиделийн цэргүүд хэдэн зуун дайчинтай болсон юм. Батиста хувьсгалт бослогчдыг дарахын тулд хэдэн мянган цэргүүд хөдөлгөсөн тэдний хэдэн мянга нь хувьсгалчдын талд орж, үүний дараа хувьсгал улам хурдацтай явсан юм. 1957-1958 онуудад зэвсэгт босогчдын ангиуд партизаны дайны тактикийг баримтлан хэд хэдэн том жижиг ажиллагаа явуулж байсан юм. Үүний зэрэгцээ партизаны ангиудыг бослогчдын Арми болгон өөрчилж, ерөнхий командлагчаар нь Фидель Кастро болсон юм. == Төрийн эрхэнд == 1959 оны 1-р сарын 1-нд босогчдын арми Хавана хот руу орж ирсэн. Батистаг түлхэн унагсанд нийслэлийн хүн ам баяртай хүлээж авсан байна. Тэр өдөр Батистагийн улс төрийн өрсөлдөгчид шинэ Засгийн газар байгуулж '''Мануэль Уррутиа''' түр Ерөнхийлөгч, либерал хуульч '''Миро Кардона''' Ерөнхий сайд болж 1-р сарын 8-нд Цэргийн сайдаар Фидель Кастро томилогдсон байна. Гэвч тэрээр Засгийн газарт тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэхээ нэн даруй мэдэгдсэн байна. Үүний дараа 2-р сарын 15-нд Ерөнхий сайд Миро Кардона огцорч, Фидель Кастро Засгийн газрын шинэ тэргүүн болжээ. 1959 оны 6-р сард тэрээр өмнө нь төлөвлөөд байсан чөлөөт сонгуулийг цуцалж, үндсэн эрхийг баталгаажуулсан 1940 оны Үндсэн хуулийн үйл ажиллагааг зогсоож, зөвхөн өөрийн зарлигаар улс орноо удирдаж эхэлсэн байна. Фидель Кастро Кубын хувьсгалт засгийн газрыг АНУ түлхэн унагаах оролдлого хийсний дараа улс орноо социалист хөгжлийн замд шилжсэнээ зарласан байна. 1961 оны 4-р сарын 16-нд Америкууд Кубыг бөмбөгдсөний хохирогчдыг оршуулах ёслол дээр Фидель дараах үгийг хэлжээ: "Нөхөр ажилчид, тариачид аа, манай хувьсгал бол ядуучуудын хүч, ядуусын ашиг сонирхлын төлөө социалист ардчилсан, ядуучуудын хувьсгал юм". Хувьсгалыг хамгаалахын тулд олон мянган тооны цагдаагийн газар байгуулж Фидель голчлон америкчуудын эзэмшдэг томоохон аж ахуйн нэгж, банкуудыг улсын өмч болгож байгаагаа зарласан байна. * 1965 онд "7-р сарын 26-ны хөдөлгөө"-нийг Кубын Социалист хувьсгалын нэгдсэн нам болгон өөрчилсөн. * 1965 оны 10-р сарын 1 - Намыг Кубын Коммунист нам гэж нэрлэж, Кастро намын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгогдов. * 1976 оны 12-р сарын 2 - Кубын Төрийн зөвлөлийн дарга болсон байна. == Ф.Кастрогийн амь насанд халдах оролдлогууд == Фидель Кастрогийн амьдралын туршид олон удаа амь насанд нь халдах оролдлогууд болсон юм. Түүний амийг хөнөөх 638 оролдлогын цаана Америкийн засгийн газар, Америкийн мафийн бүлгүүд болон Гаванагийн алдартай казино, эмсийн хүрээлэнгүүдийг эзлэн авсанд сэтгэл дундуур байсан Кастрог эсэргүүцэгч кубачууд байсан юм . [[Дуайт Эйзенхауэр|Д.Эйзенхауэрыг]] АНУ-ын ерөнхийлөгч байх үед Кастрогийн амь насанд халдах оролдлого 38 удаа, [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Ж.Кеннеди]] - 42, [[Линдон Жонсон|Л.Жонсон]] - 72, [[Ричард Никсон|Р.Никсон]] - 184, [[Жимми Картер|Ж.Картер]] - 64, [[Роналд Рейган|Р.Рейган]] - 197, [[Жорж Буш|Ж.Буш]] - 16, [[Билл Клинтон|Б.Клинтон]] - 21. АНУ-ын хувьд Кастро устгах нэг төрлийн гол хүсэл болсон: Тэд санаагаа гүйцэлдүүлэхийн тулд хортой тамхи, сүрьеэгийн нян бүхий усан доор хэрэглэх баг, бейсболын бөмбөг, тариурын үзэг гэх мэт олон янзын арга хэрэглэж байсан гэдэг юм. == Гадаад бодлого == Куба улс Америкийг байнга эсэргүүцдэг байснаас гадна дэлхийн олон дайнд оролцсон байна. Фидель Кастро АНУ-тай тулалдахаар өөрийгөө хязгаарлаагүй; тэрээр гуравдагч дэлхийн олон орны Зөвлөлтийг дэмжигч хувьсгалт хүчинд идэвхтэй тусалсан байдаг. Кубын арми байнгын 110 мянган цэргийн албан хаагчаас гадна 145 мянган бэлэн нөөцийн цэргүүдтэй байжээ. Нөөц болон сайн дурын хүчний нэг сая орчим эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс байсан. Ангол руу 57 мянга, Этиоп руу 5 мянга, Өмнөд Йемен, Ливи, Никарагуа, Гренада, Сири, Мозамбик, Гвиней, Танзани, Хойд Солонгос, Алжир, Уганда, Лаос, Афганистан, Сьерра-Леон руу цэргээ илгээж байсан. Кубын гадаад бодлогыг бодит айдалд ЗХУ тодорхойлж, зэвсэгт мөргөлдөөнд оролцох тоног төхөөрөмж, цэрэг илгээх, цэргийн ангиудын төлбөр, офицеруудын сургалтын төлбөрийг ЗХУ санхүүжүүлж байсан юм. [[Файл:6.6.10CubanParadeUCByLuigiNovi7.jpg|thumb|left|]] == Түүний бичсэн номнууд == <small>'''Ганчаарчлан болон хамтран оролцсон бүтээлүүд'''</small> * ''Хямралын хөрөнгөт ёс: Дэлхий ба өнөөгийн улс төрийн байдал'', Ocean Press, 2000, ISBN 1-876175-18-4 * ''Че: Дурдатгал'', Ocean Press, 2005, ISBN 1-920888-25-X * ''Уулзвар руу Куба'', Ocean Press, 1997, ISBN 1-875284-94-X * ''Фидель Кастро: Миний амьдрал: Өөрийн намтраа өгүүлэх нь'', Scribner, 2008, ISBN 1-4165-5328-2 * ''Лектор Фидель Кастро'', Ocean Press, 2007, ISBN 1-920888-88-8 * ''Миний өмнөх он жилүүд'', Ocean Press, 2004, ISBN 1-920888-09-8 * ''Фидель ба Шашин: Фрай Беттотой Марксизм ба шашны онолын талаар хүүрнэлдсэн нь'', Ocean Press, 2006, ISBN 1-920888-45-4 * ''Плаяа Гирон: Гахайнуудын булан : Америкт Вашингтоны цэргийн хүч ялагдсан нь'', Pathfinder Press, 2001, ISBN 0-87348-925-X * ''Улс төрийн хөрөг: Фидель Кастрогийн түүхэн үйл хэргийг эргэцүүлэх нь'', Ocean Press, 2008, ISBN 1-920888-94-2 * ''Гаванагийн тунхаг'', Verso, 2008, ISBN 1-84467-156-9 * ''Фидель Кастрогийн шоронгоос бичсэн захидал'', Nation Books, 2007, ISBN 1-56025-983-3 * ''Дайн, арьсны өнгөөр ялгаварлах үзэл ба шударга эдийн засаг: Хөрөнгөтний ёс сүйрсэн нь'', Ocean Press, 2002, ISBN 1-876175-47-8 == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == ;Фидель Кастро * [http://www.cuba.cu/gobierno/discursos/ Фидель Кастрогийн хэлсэн үгнүүд 6 улсын хэл дээр] * [http://www.marxists.org/history/cuba/archive/castro/ Фидель Кастрогийн түүх] Marxists Internet Archive дахь. * [http://lanic.utexas.edu/la/cb/cuba/castro.html Кастрогийн илтгэлүүдийн цоморлиг] * [https://web.archive.org/web/20091209090814/http://www.counterpunch.org/castro09042007.html "We Don't Hope for Favors from the Worst of Empires"] * [https://web.archive.org/web/20100218135525/http://www.counterpunch.org/castro04072007.html "Where Have All the Bees Gone?"] * [https://web.archive.org/web/20091201221400/http://www.counterpunch.org/castro07312007.html "In Spite of Everything: Reflections on the Pan-American Games"] * [https://web.archive.org/web/20091201232238/http://www.counterpunch.org/castro08062007.html "Time for an Alliance of Civlizations Against Empire"] * [https://web.archive.org/web/20100326043458/http://www.cccp-tv.ru/cinema/by/person/fidel_castro СССР TV: "Fidel Castro meets L.Brezhnev (USSR) (1974)" on Зөвлөлтийн телевизүүдийн фортал (Орос хэл дээр)] ;Фидель Кастрогийн тухай * [https://web.archive.org/web/20090923010654/http://www.life.com/image/first/in-gallery/22998/castro-early-years-19531961 Кастро: Өмнөх жилүүд (1953–1961)] - ''LIFE'' сэтгүүл * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5598311 Фидель Кастро: Босогчоос Ерөнхийлөгч хүртэл] - NPR'' * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/gallery/2006/08/01/GA2006080101121.html Фидель Кастрогийн таван арван жил] - ''Вашингтон Пост'' * Артур Миллер: [https://web.archive.org/web/20091223035511/http://www.thenation.com/doc/20040112/miller Кастротой танилц] (''The Nation'') 2003-12-03 * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/4392634.stm Фидель Кастро: Зургаар өгүүлэх амьдрал] * BBC Video: [http://news.bbc.co.uk/player/nol/newsid_5200000/newsid_5207200/5207264.stm?bw=nb&mp=rm&news=1&nol_storyid=5207264&bbcws=1 Фидель Кастро Че Гверагийн багад амьдарч байсан гэрт зочилсон нь] * [https://web.archive.org/web/20161204081746/http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/ PBS American Experience] * [http://mssa.library.yale.edu/findaids/eadHTML/mssa.ms.0650.html Куыйн хувьсгалтай холбоотой гар бичмэл, архивууд], Йелийн Их сургуулийн номын сан]] * [http://library.duke.edu/digitalcollections/stryker/ Кубын Дийна Страйкерийн авсан гэрэл зурагнууд, 1963-1964, Дюкийн Их сургуулийн цахим номын сан] * ''New York Times'': [http://www.nytimes.com/interactive/2008/02/24/weekinreview/20080224_CASTRO_FEATURE.html#section1 Фидельтэй гурван өдрийг өнгөрүүлсэн нь] [http://www.nytimes.com/slideshow/2008/02/19/world/0219-CASTRO_index.html Фидель Кастро Ерөнхийлөгчийн албанаас буусан нь] * NPR Audio: [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=6083227] * ''The Guardian'': [https://web.archive.org/web/20080425120920/http://www.guardian.co.uk/world/gallery/2007/may/02/2?picture=329804391 Фидель Кастрогийн зурагнууд] * ''The Guardian:'' [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2006/aug/12/comment.cuba "The Fidel I Think I Know"] Габриал Гарсиа Маркуез, 2006-08-12 * ''Вашингтон Пост:'' [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/02/21/AR2008022102788.html Fidel Castro Will Always Lead Cuba, Locals Say] February 22, 2008 {{DEFAULTSORT:Кастро, Фидель}} [[Ангилал:Фидель Кастро| ]] [[Ангилал:Кубын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Кубын хувьсгалч]] [[Ангилал:Кубын Коммунист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Кубын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Кубын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Кубын өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Ард Түмний Найрамдлын Од шагналтан]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Зүүн Тимор одон шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Ямайкын Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Москвагийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Кубачууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]] cfhkgv7q7sdo6cotnjg4ys5c9019xme 0 17398 864961 810457 2026-08-05T19:51:10Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864961 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Ливерпүүл | caption = Английн Ливерпүүл хотын хөлбөмбөгийн клуб | fullname = Ливерпүүл ХК | nickname = Улаанууд | motto = | shortname = LFC | founded = 1892 оны гуравдугаар сарын 15 <br /> (бизнесмен Жон Хоулдинг) | dissolved = | ground = Энфилд, [[Ливерпүүл]] | capacity = 61,276 | owntitle = | owner = Жон Хэнри, Фэнви Спортс Групп | chairman = Том Вэрнэр | manager = Арне Слот | ахлагч = [[Виржил ван Дайк]] | league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] | season = 2024–25 | position = Премьер лиг, 1-р байр | website = https://www.liverpoolfc.com/ | pattern_la1 = _liverpool2425h | pattern_b1 = _liverpool2425h | pattern_ra1 = _liverpool2425h | pattern_sh1 = _liverpool2425h | pattern_so1 = _liverpool2425hl | leftarm1 = E00000 | body1 = E00000 | rightarm1 = E00000 | shorts1 = E00000 | socks1 = E00000 | pattern_la2 = _liverpool2425a | pattern_b2 = _liverpool2425a | pattern_ra2 = _liverpool2425a | pattern_sh2 = _liverpool2425a | pattern_so2 = _liverpool2425al | leftarm2 = 141414 | body2 = 141414 | rightarm2 = 141414 | shorts2 = 141414 | socks2 = 141414 | pattern_la3 = _liverpool2425t | pattern_b3 = _liverpool2425t | pattern_ra3 = _liverpool2425t | pattern_sh3 = _liverpool2425t | pattern_so3 = _liverpool2425tl | leftarm3 = ffffff | body3 = ffffff | rightarm3 = ffffff | shorts3 = 000000 | socks3 = ffffff }} '''Ливерпүүл ХК (Хөлбөмбөгийн Клуб)''' ({{lang-en|Liverpool Football Club}}) нь [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглодог ба [[Англи|Английн]] [[Хөлбөмбөг|хөлбөмбөгийн]] шилдэг клубүүдийн нэг юм. Ливэрпүүл 19 удаа лигийн түрүү, 8 удаа [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|Английн хөлбөмбөгийн холбооны цом]] буюу ФА цом, 10 удаа Лигийн цом, 16 удаа [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|Английн хөлбөмбөгийн холбооны]] Суперцом, 3 удаа УЕФА-г[[УЕФА Европын лиг|ийн Европа цом]], 4 удаа УЕФА-г[[УЕФА Европын лиг|ийн]] Суперцом, 6 удаа [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн цом]] мөн 1 удаа ФИФА Клубуудын дэлхийн аваргын цом хүртэж байсан гэдгээрээ Английн түүхэн дэх хамгийн олон дээд амжилтыг тогтоосон клуб бөгөөд 13 удаа дэлхийн болон европын цом хүртэж байснаараа Реал, АС Милан, Бавари зэрэг клубуудын дараа чансаагаараа 4-т ордог клуб. Клубын сүлд дуу нь You'll Never Walk Alone дуу. Тус клуб 1892 онд байгуулагдаж, улмаар [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]]-нд элссэн ба 1970, 1980-аад оны эрин үед [[Билл Шенкли]], [[Боб Пейсли]] нарын удирдлаган дор 11 удаа лигийн түрүү, 7 удаа [[УЕФА]]-ын тэмцээнүүдийн түрүүг өөрсдийн болгосон байдаг. Үүнээс 20-иод жилийн дараа [[Рафаэль Бенитэз]]-ын удирдлаган дор, [[Стивен Жерард]]-аар ахлуулсан 2005 оны Ливерпүүл клуб 5 дахь удаагаа Европ тивийн хамгийн шилдэг баг гэдгээ нотолсон юм. 2015 оны 10-р сарын 8-нд дасгалжуулагч Юрген Клопптой гэрээ байгуулсанаар Ливерпүүл клубын шинэ эрин үе эхэлсэн гэж хэлж болно. Юрген Клопп 9 жил Ливерпүүл клубыг маш амжилттай удирдсан билээ. Ливэрпүүл 1985 оны тавдугаар сарын 29-нд [[Бельги|Бельгийн]] [[Брюссель]] хотын Эйзелийн цэнгэлдэх хүрээлэнд [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомын тэмцээн]]-ий аваргын төлөө [[Итали|Италийн]] [[Ювентус ХББ|Ювентус]] клубтэй тоглох үеэр тэдний хөгжөөн дэмжигчдийн эмх замбараагүй үйлдлийн улмаас цэнгэлдэхийн хана нурж [[Ювентус ХББ|Ювентус]] клубийн 39 хөгжөөн дэмжигч амь үрэгдсэн золгүй явдлаас болж Ливерпүүл клуб муу нэрээс салахаа больж, улмаар [[УЕФА]]-аас [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн]] багуудыг 5 жилийн турш Европын тэмцээнүүдэд оролцох эрхийг хассан билээ. Үүнээс хойш дөрвөн жилийн дараа буюу 1989 оны дөрөвдүгээр сарын 15-нд дээрх явдал давтагдан [[Англи|Английн]] Шеффилд хотын Шеффилд Уэнсдей клубийн Хиллсборогийн цэнгэлдэхэд [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомын]] хагас шигшээд [[Ноттингем Форест]] клубтэй хийсэн тоглолтын дундуур хөгжөөн дэмжигчдийн шахцалдааныг зохицуулах үүрэгтэй цагдаагийн ажилтнуудын буруугаас 96 хүн амь үрэгдсэн аймшигт осол болсон байдаг. Ливерпүүлийн гэр бол Энфилд цэнгэлдэх хүрээлэн юм. Ливерпүүл клуб Ливерпүүл хотын нөгөө баг болох [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] клубтэй байгуулагдсан цагаасаа хойш [[ривал]] буюу заналт өрсөлдөгчид байсаар ирсэн бол, мөн л [[Манчэстэр Юнайтэд|Манчестер Юнайтэд]] клубтэй олон жилийн турш өрсөлдөж байгаа билээ. Клуб 1964 онд улаан-цагаан үндсэн өмсгөлөө бүрэн улаан өнгөөр сольсон түүхтэй. Мөн клубын сүлд дуу нь дэлхийн хөлбөмбөгийн ертөнц дэх хамгийн алдартай дуунуудын нэг болох "[[You'll Never Walk Alone]]" юм. Өдгөөгийн Ливерпүүлийн дасгалжуулагч Юрген Клопп ба ахлагчаар [[Жордан Хендерсон]] тоглодог. = Түүх = [[Файл:View_of_inside_Anfield_Stadium_from_Anfield_Road_Stand.jpg|thumb|Ливэрпүүл клубийн гэр [[Энфилд]] цэнгэлдэх хүрээлэн|alt=]] 1892 оны гуравдугаар сарын 15-нд [[Энфилд]] цэнгэлдэх хүрээлэнг эзэмшигч, бизнесмэн, улс төрч Жон Холдинг Ливерпүүл клубийг байгуулжээ. Холдинг 1882-1892 оны хооронд цэнгэлдэхээ [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] клубт түрээслүүлж байсан бөгөөд [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвэртоны]] адил клуб байгуулахаар шийдсэн нь энэ байлаа. Ливерпүүл Ланкаширийн лигээс анхны гараагаа эхэлжээ. Байгуулагдаад ердөө 2 жилийн дараа 1893-94 оны улирлын Английн хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар лигт түрүүлсэн ба дээд лиг рүүгээ дэвшсэн байна. Дээд лигт 1900-01 болон 1905-06 оны улирлуудад түрүүлсэн нь тэдний анхны түрүүнүүд байв. 1914 онд анх удаагаа 1914 оны [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомын]] аваргын төлөөх тоглолтонд анх удаагаа шалгарсан хэдий ч [[Бернли]] клубт 1-0 харьцаагаар хожигдож байв. 1922-23 оны улиралд лигийн аварга болсноос хойш 1946-47 оныг хүртэлх хугацаанд аварга болох буухиа нь завсарлажээ. Харин тухайн улиралдаа Ливерпүүл лигийн аварга болсон нь тэдний 5 дахь түрүү болон бүртгэгджээ. 1950 онд [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомын]] шигшээ тоглолтод хоёр дахь удаагаа шалгарсан ч [[Арсенал (хөлбөмбөгийн клуб)|Арсенал]] клубт 2-0 харьцаагаар хожигдож улмаар 1953-54 оны улирлаар лигтээ тун тааруу амжилт үзүүлэн хоёрдугаар лиг рүү унасан байна. Доод лигт байх хугацаандаа 1958-59 оны [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомд]] [[Вустер Сити]] хэмээх лигт багтаж байгаагүй клубт 2-1 харьцаагаар хожигдон тэмцээнээ дуусгаж байв. [[Файл:Bill_Shankly_statue.jpg|thumb|left|[[Билл Шенкли]]-д зориулан [[Энфилд]] цэнгэлдэх хүрээлэнгийн гадна талд босгосон хөшөө|alt=]] Амжилт муутайгаар олон улирал тоглосон Ливэрпүүлийн бүхий л зүйл 1959 онд өөрчлөгдсөн гэхэд болно. [[Шотланд]] гаралтай [[Билл Шенкли]] дасгалжуулагчаар ирж багийн бүрэлдэхүүний 24 тоглогчийг бүгдийг нь шинэ тоглогчоор сэлгэн, [[Энфилд]] цэнгэлдэх хүрээлэнгийн ашиглалт тааруу өрөөг багийн халуун уур амьсгалаар цай ууцгаангаа тактикаа ярилцах зориулалт бүхий өрөө болгон Жо Фэган, Робин Беннетт ба [[Боб Пейсли]] нартай хамт өөрчлөн байгуулан Бутс өрөө (The Boot Room) хэмээн нэрлэж байсан гэдэг. 1961-62 оны улирлаар нэгдүгээр лиг рүү дэвшсэн Ливерпүүлчүүд 1963-64 оны улиралд лиг түрүүлсэн нь 17 жилийн дараах анхны түрүү нь байлаа. Лигтээ түрүүлсэний дараа жил анх удаагаа [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомын]] эзэн болцгоов. 1972-73 оны улиралд лигтээ болон [[УЕФА|УЕФА-гийн]] цомд түрүүлсэн ба дасгалжуулагч [[Билл Шенкли|Шенкли]] гавъяаныхаа амралтанд гарахаар болсон тул туслах [[Боб Пейсли]] орыг нь залгамжлах болсон байна. 1975-76 оны улиралд [[Боб Пейсли|Пейсли]], [[Билл Шенкли|Шенкли]]-ийн амжилтыг давтан багаа лиг болон УЕФА-гийн цомд (одоогийн [[УЕФА Европын лиг|Европа Лиг]]) түрүүлгэв. Ливерпүүл дараа жил нь лигийн түрүүгээ алдсан ч [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомын]] тэмцээнд анх удаа түрүүлж, харин [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|АХХ-ны цомын]] шигшээд азгүйтсэн байна. Улмаар дараа жил нь [[УЕФА Европын лиг|Европын цомын]] түрүүгээ алдаж, лигтээ 68 оноогоор түрүүлсэн байна. Лигт түрүүлэхдээ тухайн үеийн хамгийн өндөр оноог тогтоон 42 тоглолтонд хаалгандаа ердөө 16 бөмбөг алдсан амжилтыг үзүүлсэн байжээ. [[Боб Пейсли|Пейсли]] 1983 онд өөрийн ажлаа туслах Жо Фэганд шилжүүлэн өгсөн ба Ливерпүүл клуб Фэганы эхний улиралд [[требл]] буюу 1 улиралд 3 цом хүртсэн амжилтыг түүхэндээ анх удаа үзүүлж байв. Тэд [[Английн Премьер лиг|Лигийн аварга]], Лигийн цом, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цом]] хэмээх 3 том цомыг хүртсэн нь [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн]] түүхэн дэх анхны [[требл]] болон бүртгэгдэж байжээ. 1985 онд Ливерпүүл дахин нэг удаа [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цом]]-ын тэмцээний финалын тоглолтод [[Бельги|Бельгийн]] [[Брюссель]] хотын Эйзелийн цэнгэлдэх хүрээлэнд [[Ювентус ХББ|Ювентус]] клубтэй шалгарч үлдсэн бөгөөд тоглолт эхлэхийн өмнө Ливерпүүлийн фенүүдийн замбараагүй байдлаас үүдэн цэнгэлдэхийн хана нурж, 39 фений амь эрсэдсэний ихэнх нь [[Итали|Италичууд]] байсан нь улам их асуудал дагуулсан билээ. Энэхүү тоглолт хойшлогдолгүйгээр, хаалттай байдлаар явагдсан ба Ливерпүүл [[Ювентус ХББ|Ювентус]]-т 0-1-ийн харьцаатайгаар хожигдсон байдаг. Энэхүү золгүй явдлаас болж Английн клубүүд УЕФА-ын тэмцээнд 5 жилийн турш, Ливерпүүл клуб 10 жилийн турш оролцох боломжгүй болсон ба дараа нь Ливерпүүлийн хугацааг 6 жил болгон багасгаж байжээ. Мөн энэ явдалд Ливерпүүлийн 14 хөгжөөн дэмжигчдийг буруутган үзэж байв. Жо Фэган дээрх золгүй явдлаас өмнө клубээс явах хүсэлтээ илэрхийлсэн ба түүний ажлыг тухайн үед Ливерпүүлд тоглож байсан [[Кенни Далглиш]] үргэлжлүүлэхээр болж, тоглогч-дасгалжуулагчийн хувиар Ливерпүүлд үлдэхээр болсон байна. [[Кенни Далглиш]]-ийг менежер байх хугацаанд Ливерпүүл 3 удаа [[Английн Премьер лиг|Лигт]] түрүүлж, 2 удаа [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|ФА цомын]] эзэд болсон байна. Ливерпүүлийг Англид ноёрхож байх хугацаанд дахин нэг золгүй явдал тохиолдсон нь 1989 оны 4-р сарын 15-нд [[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|ФА цомын]] тэмцээний хагас шигшээд [[Ноттингем Форест]] клубтэй тоглохын өмнө цагдаагийн ажилтнуудын зохион байгуулалтгүй буруу ажиллагааны улмаас 94 Ливерпүүлийн фен тэр өдөр амь насаа алдсан ба, 95 дахь хохирогч 4 өдрийн дараа эмнэлэгт, 96 дахь хохирогч 4 жилийн дараа амиа алдсан байдаг. [[Хилсборо]] цэнгэлдэхэд болсон золгүй явдлаас болж бүх дээд лигт тоглодог багуудыг иж бүрэн суудалтай цэнгэлдэхэд тоглодог болохыг шаардсан тогтоол гарч байжээ. Ливерпүүл тухайн буюу 1988-1989 оны улиралд [[Английн Премьер лиг|лигийн аварга]] болох өрсөлдөөнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] клубтэй хүчтэй өрслдөж байсан ба лигийн сүүлчийн өдөр тэд хоорондоо тоглож, [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] клубт 0-2-ийн харьцаатай хожигдсоноор лигийн аварга болох боломжоо алдаж байв. Тухайлбал, Ливерпүүл 37-р тойргийн дараах байдлаар 76 оноотой, [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] 73 оноотой байсан ба Ливерпүүл хожигдсоны дараа тэдний оноо тэнцүү, мөн гоолын зөрүү хүртэл тэнцүү байсан ба [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] клуб их гоол оруулсан хэмээн лигийн аварга болж байжээ. =Одоогийн бүрэлдэхүүн= :''2018 оны 7 сарын 31-ний байдлаар.'' === Үндсэн бүрэлдэхүүн === [[Файл:The big 4-0.jpg‎|thumb|right|Ливэрпүүлийн ахлагч [[Стивен Жерард]]]] {{Fs start}} {{Fs player|no= 1|nat=BRA|name=[[Аллисон бейкер]]|pos=GK}} {{Fs player|no= 2|nat=ENG|name=[[Натинел Клайн]]|pos=DF}} {{Fs player|no=4|nat=NED|pos=DF|name=[[Виржил ван Дик]]}} {{Fs player|no=5|nat=NED|pos=MF|name=[[Жиоржино Виналдум]]}} {{Fs player|no=6|nat=CRO|name=[[Деян Ловрен]]|pos=DF}} {{Fs player|no= 7|nat=ENG|name=[[Жэймс Милнер]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=GIN|name=[[Наби Кейта]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 9|nat=BRA|name=[[Роберто Фирмино]]|pos=FW}} {{Fs player|no=10|nat=SEN|pos=FW|name=[[Садио Мане]]}} {{Fs player|no=11|nat=EGY|name=[[Мохамед Сала]]|pos=FW}} {{Fs player|no=12|nat=ENG|pos=DF|name=[[Жо Гомез]]}} {{Fs player | no=14 | nat=ENG | pos=MF | name=[[Жордан Хендерсон]]}} {{Fs player|no=15|nat=ENG|pos=FW|name=[[Даниел Старриж]]}} {{Fs player|no=16|nat=ENG|pos=MF|name=[[Марко Груич]]}} {{Fs player|no=17|nat=EST|pos=DF|name=[[Рагнар Клаван]]}} {{Fs player|no= 18|nat=ESP|name=[[Альберто Морено]]|pos=DF|бусад=}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=20|nat=ENG|name=[[Адам Лаллана]]|pos=MF}} {{Fs player|no=21|nat=ENG|name=[[Алекс Окслейд-Чамберлейн]]|pos=MF}} {{Fs player|no=22|nat=BEL|name=[[Симон Миньоле]]|pos=GK}} {{Fs player|no=23|nat=SUI|name=[[Жердан Шакири]]|pos=MF}} {{Fs player|no=26|nat=SCO|pos=DF|name=[[Андрю Робертсон]]}} {{Fs player|no=27|nat=BEL|pos=FW|name=[[Дивок Ориги]]}} {{Fs player|no=28|nat=ENG|pos=FW|name=[[Данни Ингс]]}} {{Fs player|no=29|nat=ENG|pos=FW|name=[[Доминик Соланке]]}} {{Fs player|no=32|nat=CMR|pos=DF|name=[[Жоел Матип]]}} {{Fs player|no=50|nat=SER|name=[[Лазар Маркович]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 54|nat=ENG|name=[[Шеи Ожо]]|pos=MF}} {{Fs player|no= 56|nat=ENG|name=[[Конор Рандалл]]|pos=DF}} {{Fs player|no=58|nat=ENG|pos=FW|name=[[Риян Брюстер]]}} {{Fs player|no=66|nat=ENG|pos=DF|name=[[Трент Александр-Арнольд]]}} {{Fs player|no=-|nat= BRA|pos=GK|name=[[Алиссон]]}} {{Fs player|no=-|nat= BRA|pos=MF|name=[[Фабиньо]]}} {{Fs end}} = Алдартай тоглогчид = {| |- style="vertical-align: top;" | * {{flagicon|ENG}} Алан А’Курт<ref name="Алдрын танхим">[http://www.liverpoolfc.tv/history/hall-of-fame].</ref> * {{flagicon|ESP}} Шаби Алонсо * {{flagicon|ENG}} Жек Балмер<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч">{{Webarchiv|url=http://www.lfchistory.net/stats_articles_view.asp?article_Id=24 |wayback=20090718211808 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 12:54:54 InternetArchiveBot }}.</ref> * {{flagicon|ENG}} Жон Барнс<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Мэтт Басби<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Питер Бирдсли * {{flagicon|ENG}} Том Бромайлоу<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Гари Гиллеспи * {{flagicon|ZIM}} Брюс Гроббелар * {{flagicon|SCO}} Кенни Далглиш<ref name="Алдрын танхим" /> * {{flagicon|ENG}} Дэвид Жеймс * {{flagicon|ENG}} [[Стивен Жерард]]<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Крэйг Жонстон * {{flagicon|POL}} Ежи Дудек * {{flagicon|ENG}} Пол Инс<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Рон Йейтс<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Иан Каллагэн * {{flagicon|ENG}} Жейми Каррагер * {{flagicon|ENG}} Жимми Кейс * {{flagicon|ENG}} Алан Кеннеди * {{flagicon|ENG}} Рэй Кеннеди | | * {{flagicon|ENG}} Кевин Киган * {{flagicon|ENG}} Рэй Клеменс<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|AUS}} Харри Кьюэлл * {{flagicon|NED}} Дирк Каут * {{flagicon|ENG}} Сэмми Ли * {{flagicon|SCO}} Билли Лиддел<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Алек Линдсей * {{flagicon|ENG}} Ларри Ллойд * {{flagicon|ENG}} Эфроим Лонгуорт<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Крис Лоулер * {{flagicon|SCO}} Томми Лоуренс * {{flagicon|NIR}} Марк Лоуренсон * {{flagicon|ENG}} Томми Лукас * {{flagicon|SCO}} Гари Макаллистер * {{flagicon|ENG}} Терри Макдермотт * {{flagicon|SCO}} Жимми Макдугал<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Жон Маккартни<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Стив Макманаман * {{flagicon|ENG}} Стив Макмахон * {{flagicon|ARG}} Хавьер Маскерано * {{flagicon|ENG}} Жимми Мелиа | | * {{flagicon|DEN}} Ян Мёльбю * {{flagicon|ENG}} Дэнни Мёрфи * {{flagicon|ENG}} Гордон Милн * {{flagicon|ENG}} Ронни Моран<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Том Моррисон<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|SCO}} Стив Никол<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Фил Нил<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|RSA}} Берри Ньювенхейс * {{flagicon|NIR}} Жон Олдриж * {{flagicon|ENG}} Майкл Оуэн * {{flagicon|SCO}} Алекс Райзбек<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|RSA}} Артур Райли * {{flagicon|WAL}} Иан Раш<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Жейми Реднапп<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ESP}} Пепе Рейна * {{flagicon|ENG}} Сэм Рэйбоулд * {{flagicon|NOR}} Йон Арне Риисе * {{flagicon|SCO}} Иан Сент-Жон * {{flagicon|NIR}} Элайша Скотт<ref name="Алдрын танхим" /> * {{flagicon|ENG}} Томми Смит<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Альберт Стаббинс<ref name="Алдрын танхим" /> | | * {{flagicon|NIR}} Стив Стонтон * {{flagicon|SCO}} Грэм Сунесс<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Фил Томпсон<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ESP}} Фернандо Торрес * {{flagicon|WAL}} Жон Тошак * {{flagicon|ENG}} Фил Тэйлор<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|NIR}} Ронни Уилан<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Робби Фаулер * {{flagicon|NIR}} Стив Финнан * {{flagicon|ENG}} Дик Форшо * {{flagicon|ENG}} Дэвид Фэйрклаф * {{flagicon|NIR}} Стив Хайвэй * {{flagicon|GER}} Дитмар Хаманн * {{flagicon|SCO}} Алан Хансен<ref name="Алдрын танхим" /><ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|ENG}} Роджер Хант<ref name="Алдрын танхим" /> * {{flagicon|ENG}} Сэм Харди * {{flagicon|NIR}} Рэй Хафтон * {{flagicon|ENG}} Гордон Хожсон<ref name="Алдрын танхим" /> * {{flagicon|ENG}} Эмлин Хьюз<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|FIN}} Сами Хююпя<ref name="ахлагч" /> * {{flagicon|CZE}} Владимир Шмицер * {{flagicon|URU}} Луис Алберто Суарез Диаз | |} = Шагналын эзэд = '''ДАШТ''' Ливэрпүүл клубт тоглож байх үедээ [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] шигшээ багтаа дуудагдан түрүүлсэн тоглогчид: *{{flagicon|ENG}} Рожер Хант&nbsp;- 1966 *{{flagicon|ENG}} Жерри Бирн&nbsp;- 1966 *{{flagicon|ENG}} Иан Каллагэн&nbsp;- 1966 *{{flagicon|ESP}} [[Хосе Мануэль Рейна|Пепе Рейна]]&nbsp;- [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]] *{{flagicon|ESP}} [[Фернандо Торрес]]&nbsp;- 2010 ;Ballon d'Or Ливэрпүүлд тоглож байх үедээ «Ballon d'Or буюу Дэлхийн Оны шилдэг тоглогчийн» шагналыг хүртсэн тоглогч: *{{flagicon|ENG}} [[Майкл Оуэн]]&nbsp;- 2001 ;Европын Алтан шаахай Ливэрпүүлд тоглож байх үедээ «Европын Алтан шаахайн» эзнээр тодорсон тоглогч: *{{flagicon|WAL}} Иан Раш (32 гоол)&nbsp;- 1984 *Луис Суарес (31 гоол) - 2014 ;УЕФА Клубийн Оны шилдэг хөлбөмбөгчин Ливэрпүүлд тоглож байх үедээ «УЕФА Клубийн Оны шилдэг хөлбөмбөгчин» болсон тоглогч: *{{flagicon|ENG}} [[Стивен Жерард]]&nbsp;- 2005. Мохаммед Салах. 2018 = Менежерүүд = 17 дасгалжуулагч Ливэрпүүлтэй холбогдсон түүхтэй ажээ. Анхны дасгалжуулагч нь У. Э. Барклай болн Жон Маккена нар юм. Хамгийн удаан хугацаагаар англи мэргэжилтэн Том Уотсон насан эцэстлээ ажилласан байдаг бол шотланд мэргэжилтэн Билл Шенклигийн^{''Английн Эзэнт гүрний одонт''} дасгалжуулалтын дор Ливэрпүүл 783 тоглолт хийсэн байдаг. Домогт Билл Шенклитэй холбоотой олон анхдагч түүхүүд бий. 1985 онд томилогдсон Шотландын домогт хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Кенни Далглиш^{Английн Эзэнт гүрний одонт} ''тоглогч-дасгалжуулагчийн'' үүргийг давхар хашиж байсан нь Английн хөлбөмбөгийн түүхэн дэх анхны тохиолдол юм. Тэр Ливэрпүүлд ''1977-1989'' оны хооронд довтлогчоор тоглож байхдаа дасгалжуулагчийг үүргийг давхар хашиж байв. Боб Пейсли багаа 19 цомын тэмцээнд^{лигт зургаа, Европын лигүүдийн аваргуудын дундах цомд/одоогийн Аваргуудын лиг/ гурав, Европын цомд нэг, Лигийн цомд гурав, Коммунити Шиелд, Европын супер цомд таван удаа} түрүүлгэж байсан нь хамгийн шилдэг амжилт. [[Файл:Rafael Benitez.JPG|thumb|right|200px|''2004-2010'' оны хооронд Ливэрпүүлийг дасгалжуулж байсан Рафаэль Бенитес]] {| |- style="vertical-align: top;" | * {{flagicon|ENG}}У. Э. Барклай ба Жон Маккена (1892—1896) * {{flagicon|ENG}}Том Уотсон (1896—1915) * {{flagicon|ENG}}Дэвид Эшуорт (1919—1923) * {{flagicon|SCO}}Мэтт Маккуин (1923—1928) * {{flagicon|ENG}}Жорж Паттерсон (1928—1936) * {{flagicon|ENG}}Жорж Кэй (1936—1951) * {{flagicon|ENG}}Дон Уэлш (1951—1956) * {{flagicon|ENG}}Фил Тэйлор (1956—1959) * {{flagicon|SCO}}Билл Шенкли (1959—1974) | | * {{flagicon|ENG}}Боб Пейсли (1974—1983) * {{flagicon|ENG}}Жо Фэган (1983—1985) * {{flagicon|SCO}}Кенни Далглиш (1985—1991) * {{flagicon|SCO}}Грэм Сунесс (1991—1994) * {{flagicon|ENG}}Рой Эванс (1994—1998) * {{flagicon|FRA}}Рой Эванс ба Жерар Улье (1998) * {{flagicon|ENG}}Жерар Улье (1998—2004) * {{flagicon|ESP}}Рафаэль Бенитес (2004—2010) * {{flagicon|ENG}}Рой Хожсон (2010—2011) * {{flagicon|SCO}}Кенни Далглиш (2011—2012) * {{flagicon|ENG}}Брэндан Рожэрс (2012-2015) * Юрген Клопп (2015-2024) * Арне Слот (2024-) | |} = Шагналууд = Ливэрпүүл клуб Английн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээнд арван есөн удаа түрүүлсэн бөгөөд [[Европ|Европын]] шилдэг клубүүдийн тэмцээн болох Аваргуудын Лигт зургаан удаа түрүүлсэн нь Английн хамгийн шилдэг амжилт юм. === Дотооддоо === ==== Лиг ==== *'''Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз''' :Түрүү (18):<!-- --> 1900–01, <!-- -->1905–06, <!-- -->1921–22, <!-- -->1922–23, <!-- -->1946–47, <!-- -->1963–64, <!-- -->1965–66, <!-- -->1972–73, <!-- -->1975–76, <!-- -->1976–77, <!-- -->1978–79, <!-- -->1979–80, <!-- -->1981–82, <!-- -->1982–83, <!-- -->1983–84, <!-- -->1985–86, <!-- -->1987–88, <!-- -->1989–90 *'''Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз''' (түвшин 2) :Түрүү (4): 1893–94, 1895–96, 1904–05, 1961–62 *'''Ланкаширийн лиг''' :Түрүү (1): 1892–93 ==== Цомууд ==== *'''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом''' :Түрүү (7): 1965, 1974, 1986, 1989, 1992, 2001, 2006 *'''Лигийн цом''' :Түрүү (8): 1981, 1982, 1983, 1984, 1995, 2001, 2003, 2012 *'''АХХ-ны Charity Shield / АХХ-ны Коммунити Шиелд''' :Түрүү (15, 10-ыг нь шууд, 5-ыг нь хуваан): 1964 (хамтран), 1965 (хамтран), 1966, 1974, 1976, 1977 (хамтран), 1979, 1980, 1982, 1986 (хамтран), 1988, 1989, 1990 (хамтран), 2001, 2006 === Европт === *'''Европын цом болон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг]]''' :Түрүү (6): 1977, 1978, 1981, 1984, 2005,2019 *'''УЕФА-гийн цом''' :Түрүү (3): 1973, 1976, 2001 *'''УЕФА Супер цом''' :Түрүү (3): 1977, 2001, 2005 === Дубль ба Треблүүд === '''Дубль''' *Лигийн аварга болон АХХ-ны цом :1986 *Лигийн аварга болон Лигийн цом :1982, 1983, 1984 (Треблийн нэг хэсэг) *Лигийн аварга болон Европын цом :1977, 1984 (Треблийн нэг хэсэг) *Лигийн аварга болон УЕФА-гийн цом :1973, 1976 *АХХ-ны цом болон Лигийн цом :2001 (Треблийн нэг хэсэг) *АХХ-ны цом болон УЕФА-гийн цом :2001 (Треблийн нэг хэсэг) *Лигийн цом болон Европын цом :1981, 1984 (Треблийн нэг хэсэг) *Лигийн цом болон УЕФА-гийн цом :2001 (Треблийн нэг хэсэг) '''Требль''' *Лигийн аварга, Лигийн цом, болон Европын цом :1984 *АХХ-ны цом, Лигийн цом, болон УЕФА-гийн цом :2001 = Эшлэл = {{reflist}} ;Намтар * {{cite book |last=Cox |first=Richard |coauthors=Dave Russell, Wray Vamplew |title=Encyclopedia of British football |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-7146-5249-0 }} * {{cite book |last=Crilly |first=Peter |title=Tops of the Kops: The Complete Guide to Liverpool's Kits |publisher=Trinity Mirror Sport Media |year=2007 |isbn=1905266227 }} * {{cite book | last=Graham |first=Matthew | title=Liverpool| publisher=Hamlyn Publishing Group Ltd| year=1985| isbn=0-600-50254-6}} * {{cite book |last=Hargraves |first=Ian |title=Liverpool Greats |url=https://archive.org/details/liverpoolgreats0000harg |publisher=Sportsprint Publishing |location=Edinburgh |year=1989 |isbn=0-85976-273-4 }} * {{cite book |last=Kelly |first=Stephen F. |title=The Boot Room Boys: Inside the Anfield Boot Room |url=https://archive.org/details/bootroomboysinsi0000kell |publisher=HarperCollins |location=London |year=1999 |isbn=0-00-218907-0}} * {{cite book|first=Stephen F.|last=Kelly|title=You'll Never Walk Alone|url=https://archive.org/details/youllneverwalkal0000step|publisher=Queen Anne Press |location=London |year=1988 |isbn=0356195945 }} * {{cite book | author=Liversedge, Stan | title=Liverpool:The Official Centenary History| url=https://archive.org/details/liverpoolofficia0000live | publisher=Hamlyn Publishing Group Ltd |location=London | year=1991| isbn=0-600-57308-7}} * {{cite book|first=Brian |last=Pead|title=Liverpool A Complete Record |url=https://archive.org/details/liverpoolcomplet0000pead |publisher=Breedon Books |year=1986 |isbn=0-907969-15-1 }} * {{cite book |last=Rollin |first=Jack and Glenda |title=Sky Sports Football Yearbook |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse_q0c2 |year=2006–2007 |publisher=Headline|isbn=0-7553-1526-X }} = Холбоос = * [https://www.liverpoolfc.com/ Хөлбөмбөгийн Ливэрпүүл клубийн албан ёсны вэбсайт] * [http://www.liverpoolecho.co.uk/news/ Ливэрпүүл клүбийн хамгийн ойрын эх сурвалжийн мэдээллүүд] * [Http://liverpoolfc.mn/ Ливэрпүүл клүбийн Монгол дахь албан ёсны сайт] {{Английн Премьер лиг}} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)| ]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] {{DEFAULTSORT:Ливэрпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)}} jg770g0avgi2ftq4jcu99s7c3ahf1sm 0 17449 864847 846668 2026-08-05T17:57:20Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864847 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |clubname = Астон Вилла |current = |image = [[Файл:Aston Villa.png|150px|Астон Вилла багийн сүлд]] |fullname = Хөлбөмбөгийн Астон Вилла баг |nickname = ''Вилла, Астон Вилла, Арслангууд'' |founded = 1874<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/default.stm|title=Aston Villa Football Club information |publisher=BBC|accessdate=26 June 2007 | date=1 January 2010}}</ref> |ground = Вилла Парк<br />Астон<br />[[Бирмингем]] B6 6HE<br />[[Англи]]7 |capacity = 42,788<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3150960,00.html|title=Villa held by 10 man United (match attendance at top)|accessdate=11 February 2010|date=10 February 2010|publisher=Sky Sports}}</ref><ref>{{cite news|url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8501875.stm|title=Aston Villa 1 – 1 Man Utd (match attendance at bottom)|publisher=BBC Sport|date=11 February 2010|accessdate=10 February 2010}}</ref> |owner = {{flagicon|АНУ}}Рэнди Лернер <!--DO NOT ADD DOUG ELLIS AS CHAIRMAN, he is the Chairman Emeritus, an honorary post--> |manager = {{flagicon|SCO}}[[Алекс Маклиш]] |ахлагч = {{flagicon|BUL}}[[Стилиян Петров]] |league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] |season = [[2019-20 оны Премьер лиг|2019–20]] |position = 17-р байр<!--This parameter is the last COMPLETED season--> | website = http://www.avfc.co.uk/ | current = 2019-20 онд Астон Вилла | pattern_la1 = _astonvilla2425h | pattern_b1 = _astonvilla2425h | pattern_ra1 = _astonvilla2425h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = _astonvilla2425hl | leftarm1 = BBD5F2 | body1 = 69091C | rightarm1 = BBD5F2 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = BBD5F2 | pattern_la2 = _astonvilla2425a | pattern_b2 = _astonvilla2425a | pattern_ra2 = _astonvilla2425a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _astonvilla2425al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = BBD5F2 | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _astonvilla2425t | pattern_b3 = _astonvilla2425t | pattern_ra3 = _astonvilla2425t | pattern_sh3 = _astonvilla2425t | pattern_so3 = _astonvilla2425tl | leftarm3 = 0c1f3e | body3 = 0c1f3e | rightarm3 = 0c1f3e | shorts3 = 0c1f3e | socks3 = 000000 }} '''Хөлбөмбөгийн Астон Вилла баг''' ({{lang-en|Aston Villa Football Club}}) нь [[Англи]]йн [[Бирмингем]] их хотын Уиттон дүүргийн харъяат [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглодог. Астон Вилла нь [[1874]] онд байгуулагдсан гэдгээрээ Английн хөлбөмбөгийн ахмад багуудын тоонд орох агаад [[1888 он|1888]] оноос явагдаж эхэлсэн Английн хөлбөмбөгийн лигийн анхдагдын нэг, [[1992]] онд статусаа өөрчилсөн Премьер лигийн мөн л анхдагчдын нэг юм. Вилла лигийн '''тэргүүн дивиз''', [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]]ны цомд тус бүр долоо түрүүлсэн. [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] тэмцээнд Английн түүхэн дөрвөн баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь Вилла бөгөөд Европын цом нэртэй байх үед нь ''1981-82'' оны улирлын шигшээ тоглолтонд [[Бавари Мюнхен]] багийн 1-0 харьцаагаар хожиж цомын болж байв. Бирмингем хотоос хөлбөмбөгийн олон сайн баг төрөн гарсан бөгөөд түүний дотроос Бирмингем Сити, Астон Вилла нарыг онцлох нь зүй. [[1879]] оноос энэ хоёр багийн ширүүхэн өрсөлдөөний түүх эхлэлтэй. Багийн өмсгөлийн тухайд улаан дарсны өнгийг илтгэх цамц нь тэнгэрийн хөх өнгийн ханцуйтай бөгөөд цагаан богино өмд, цэнхэр оймс. == Түүх == '''Хөлбөмбөгийн Астон Вилла баг''' нь 1874 оны гуравдугаар сард байгуулагдсан бөгөөд хамгийн анхны тоглолтоо Регби спортын багтай хийж байв. Эхний хагасыг [[Регби|регбийн]] дүрмээр, хоёрдугаар хагасыг хөлбөмбөгийн дүрмээр тоглохоор тохиролцон сонирхолтой гэмээр тоглолтыг хийсэн нь энэ байв. Цаашлаад [[1880]] онд ''Бирмингемийн Залуучуудын цомын'' тэмцээнд Виллагийн бүрэлдэхүүн Шотландын хөлбөмбөгчин Жорж Рамзигээр<ref name="Hall of Fame">{{cite web |url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/HallOfFame/0,,10265,00.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071015041500/http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/HallOfFame/0,,10265,00.html |archivedate=15 Аравдугаар сар 2007 |title=Aston Villa Hall of Fame |publisher=Aston Villa F.C. |accessdate=15 September 2008 |url-status=live }}</ref> ахлуулан түрүүлж Мидленд хавьдаа шилдэг баг болж байв. [[Файл:AVilla1899.jpg|thumb|170px|left|1890-аад оны Астон Виллагийн бүрэлдэхүүн]] 1887 онд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомд анх удаагаа түрүүлсэн бөгөөд Арчи Хантер гэгч тоглогч багийг ахлан тоглосон нь Астон Виллагийн анхны ахлагч гэдгээрээ тэмдэглэгдэн үлджээ. Дараа жил нь Хөлбөмбөгийн лигийн анхдугаар тэмцээнд оролцож хоёрдугаар байр эзэлсэн түүхтэй. ''1893-1900'' оны хооронд Астон Вилла лигт тав, АХХ-ны цомд гурав түрүүлсэн нь багийн түүхэн дэх гайхамшиг байлаа. [[1920]] онд АХХ-ны цомд зургаа дахь түрүүгээ авсны дараахан Астон Вилла багийг дэлхийн хамгийн шилдэг хөлбөмбөгийн баг гэхэд хэн ч эргэлздэггүй болсон байна. ''1935-36'' оны улирлаар лигийн 42 тоглолтонд хаалгандаа 110 гоол алдаж 13 хожиж, 9 тэнцэж, 20 хожигдохдоо [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багт 7-1^{(Тед Дрейк долоон гоол оруулсан)} харьцаагаар бут ниргүүлсэн гэх мэт тун тааруу амжилт<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.71</ref> үзүүлэн хоёрдугаар дивиз рүү анх удаагаа унасан байна. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы он жилүүдэд бүхий л багуудын адил Вилла долоон улирлын турш амжилт нь зогссон юм. Астон Вилла АХХ-ны цомын аваргын буухиагаа Эрик Хутоны дасгалжуулалтын дор 37 жилийн дараа буюу 1956-57 оны улиралд алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн]] цэнгэлдэхэд 100 мянган үзэгчдийн өмнө [[Манчестер Юнайтед]]ийг 2-1 харьцаагаар хожиж үргэлжлүүлжээ.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; pp.86–87</ref> ''1958-59'' оны улиралд лигт 11 хожил, 8 тэнцээ, 23 хожигдлын амжилт үзүүлэн хоёр дахь удаагаа доод лиг рүү унасан Виллаг [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багийн тоглогч асан Жо Мерсер^{''Английн Эзэнт гүрний одонт''} [[1960]] онд хоёрдугаар дивизэд аваргалуулж дахин дэвшүүлж<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.93</ref>, 1961 онд Лигийн цомд анхны удаа түрүү авахуулсан нэгэн юм. Дасгалжуулагч Жо Мерсер [[1964]] онд эрүүл мэндийн шалтгаанаас Дик Тайлорт албаа шилжүүлжээ. Тэр Астон Виллаг гурван жил удирдсаны эхний хоёрт нь хүснэгтийн 16-д, сүүлийн жилээ 21-р байрт оруулан гурав дахь удаад нь доод лиг рүү унагасан хангалтгүй үзүүлэлттэй нэгэн байв. Түүний дараа Томми Каммингс, Шотланд мэргэжилтэн Томми Дохерти нар багийг доод лигт тун хангалтгүй үзүүлэлтээр богино хугацаанд дасгалжуулсан байдаг байна. ''1969-70'' оны улиралд Томми Дохертигийн удирдлаган дор Виллачууд анх удаагаа гуравдугаар дивиз рүү унах амжилтыг үзүүлсэн бөгөөд багийн тоглолтын хэв маяг дээрх гурван дасгалжуулагчдын үед бүрэн алдагдаж байсан гэхэд болно. Харин Астон Виллагийн дотор уур амьсгалыг тун сайн мэдэх Уэльс мэргэжилтэн Вик Кроу [[1970]] оноос багийг удирдах болсноор энэ байдал нааштайгаар эргэж эхэлсэн байна. ''1971-72'' оны улиралд Вилла гуравдугаар дивизийг 70 оноогоор<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.106</ref> тэргүүлэн хоёрдугаар дивиз рүү дэвшжээ. [[1974]] онд Англи мэргэжилтэн Рон Сондерс дасгалжуулагчаар томилогдож Астон Вилла дараа жил нь тэргүүн лигт дэвшин гарч ирсэн байна. [[1977]] оноос Европын тэмцээнүүдэд тогтмол оролцож эхэлсэн байна.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.111</ref> [[Файл:82team.jpg|thumb|right|1982 оны Европын цомын аварга болоод баярлаж буй Виллачууд]] Нэгдүгээр дивизийн долоо дахь түрүүгээ Вилла ''1980-81'' онд авсан бөгөөд дараа жил нь [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомд]] Тони Бартоны удирдлаган дор [[Исланд]]ын Валюр, [[Герман]]ы Динамо Берлин, [[Украин]]ы [[Динамо Киев]], [[Бельги]]йн [[Андерлехт (хөлбөмбөгийн баг)|Андерлехт]], Германы [[Бавари Мюнхен]] багуудыг буулган авч түрүүлсэн түүхтэй. Европын Супер цомоо [[1983]] оны нэгдүгээр сард [[Испани]]йн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багийг хоёр тоглолтын нийлбэр 3-1 харьцаагаар хожин хүртэж байв. 1980 оны эхэн үе ийнхүү амжилтаар дүүрэн байсан ч [[1987]] онд лигтээ 8 хожил, 12 тэнцээ, 22 хожигдолоор хамгийн сүүлд буюу 22-р байр эзлэн доод лиг рүү унасан юм.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.148</ref> Хожмоо [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийг]] удирдаж байсан Грэм Тэйлор^{''Английн Эзэнт гүрний одонт''} 1987 онд Астон Виллагийн дасгалжуулагчаар томилогдсоноор эргэн тэргүүн лигтээ гарч ирэн улмаар ''1989-90'' оны хоёрдугаар байранд орсон байна.<ref>Ward, Adam; Griffin, Jeremy; p.155</ref> Вилла [[1992]] онд Премьер лиг байгуулагдахад анхдагч гишүүдийн нэгээр сонгогдож, анхны тэмцээнд нь [[Манчестер Юнайтед]]ийн ард хоёрдугаар байр эзлэж байв. ''1968-1975'' болон ''1982-2006'' онуудад багийн хөрөнгө санхүүг нь хариуцаж байсан бизнесмэн Дуг Элис^{''Английн Эзэнт гүрний одонт''} [[2006]] оны зун Астон Вилла багийг 63 сая [[Фунт стерлинг|фунт стерлингийн]] үнэ хүргэн зарсанаар [[Америк]]ийн тэрбумтан, "Үндэсний Хөлбөмбөгийн лиг"-ийн '''Кливленд Браунс''' багийн эзэн Рэнди Лернерийн<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/5356730.stm |title=Lerner set to complete Villa deal |publisher=[[BBC Sport]] |date=27 September 2006 |accessdate=15 September 2008}}</ref> мэдэлд шилжсэн юм. Мөн Ирланд мэргэжилтэн Мартин О'Нилийг^{''Английн Эзэнт гүрний одонт''} Шотландын Селтик багаас 2006 онд урьж авчран өнөөдрийг хүртэл ажиллуулж байгаа. Лернерийн эрин үеийн анхны цомын шигшээ тоглолт [[2010]] оны [[2 сарын 28]]-нд Уэмблийн цэнгэлдэхэд болж өнгөрсөн юм. Манчестер Юнайтед багтай тоглосон уг тоглолтонд 2-1 харьцаагаар Вилла ялагдал хүлээсэн билээ.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/8531179.stm |title= Aston Villa 1 – 2 Man Utd |date=28 February 2010 |accessdate=28 February 2010 |publisher=BBC}}</ref> == Цэнгэлдэх хүрээлэн == {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн | stadium_name = Вилла Парк | nickname = | image = [[Файл:Villaparkfromtopofholte.jpg|250px]] | caption = | location = Тринити, [[Бирмингем]] B6 6HE | opened = 1897 | owner = [[Астон Вилла|Хөлбөмбөгийн Астон Вилла баг]] | operator = Астон Вилла | surface = Зүлэг | construction_cost = [[Фунт стерлинг|£]]16,400 (£25 сая)<ref name=Hayes170>Hayes, Dean, p.170</ref> | capacity = 42,788<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3150960,00.html|title=Villa held by 10 man United (match attendance at top)|accessdate=2010-02-11|date=2010-02-10|publisher=Sky Sports}}</ref><ref>{{cite web|url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8501875.stm|title=Aston Villa 1 – 1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=2010-02-11|accessdate=2010-02-10}}</ref> | architect = | former_names = Астон Ловер Граундс | tenants = [[Астон Вилла]] (1897–одоог хүртэл) | dimensions = 105 x 68&nbsp;[[метр]]<br />344 x 226&nbsp;тохой }} == Шагналууд == [[Файл:1895FACUP.JPG|thumb|right|1894–95 оны [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын тэмцээний үеэр Астон Вилла баг]] === Европын === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цом]]:''' ** '''Түрүү (1):''' ''1982'' * '''[[УЕФА]]-гийн Супер цом:''' ** '''Түрүү (1):''' ''1982–83'' * '''УЕФА Интертото цом:''' ** '''Түрүү (1):''' ''2001''<ref name=AVFChonours>{{cite web |url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/Honours/0,,10265,00.html |title=Aston Villa F.C. club Honours |publisher=Aston Villa F.C. |accessdate=15 September 2008}}</ref>, ''2008'' === Дотоодын === ;Лиг * '''Нэгдүгээр дивиз:''' ** '''Түрүү (7):''' ''1893–94, 1895–96, 1896–97, 1898–99, 1899–1900, 1909–10, 1980–81'' ** '''II байр (10): ''' ''1889, 1903, 1908, 1911, 1913, 1914, 1931, 1933, 1990, 1993'' * '''Хоёрдугаар дивиз:''' ** '''Түрүү (2):''' ''1937–38, 1959–60'' ** '''II байр (2):''' ''1975, 1988'' * '''Гуравдугаар дивиз:''' ** '''Түрүү (1):''' ''1971–72'' ;Цомууд * '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]]ны цом:''' ** '''Түрүү (7):''' ''1887, 1895, 1897, 1905, 1913, 1920, 1957'' ** '''II байр (3):''' ''1892, 1924, 2000'' * '''Лигийн цом:''' ** '''Түрүү (5):''' ''1961, 1975, 1977, 1994, 1996'' ** '''II байр (3):''' ''1963, 1971, 2010'' * '''Charity Shield:''' ** '''Түрүү (1):''' ''1981'' (хамтран) ** '''II байр (3):''' ''1910, 1957, 1972'' == Тоглогчид == [[Файл:2009 Aston Villa.jpg|thumb|right|250px]] :''2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар.''<ref>{{cite news |url=http://www.avfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~2119771,00.html |title=Squad numbers announced for new campaign |publisher=Aston Villa F.C. |date=12 August 2010 |accessdate=12 August 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.avfc.co.uk/page/FirstTeam/0,,10265,00.html |title=Squad list |publisher=Aston Villa F.C. |accessdate=20 August 2009}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/a/aston_villa/8966058.stm |title=Aston Villa re-sign keeper Marshall after summer exit |publisher=BBC Sport |date=3 September 2010 |accessdate=3 September 2010}}</ref> [[Файл:Stiliyan Petrov.JPG|thumb|right|upright|Астон Вилла багийн ахлагч [[Стилиян Петров]].]] === Одоогийн бүрэлдэхүүн === :''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[7 сарын 2|долоодугаар сарын 2]].'' {{football squad start}} {{fs player|no= 1|nat=Ireland|pos=GK|name=[[Шэй Гивен]]}} {{fs player|no= 2|nat=England|pos=DF|name=[[Люк Янг]]}} {{fs player|no= 3|nat=England|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]}} {{fs player|no= 5|nat=Ireland|pos=DF|name=[[Ричард Данн]]}} {{fs player|no= 7|nat=Ireland|pos=MF|name=[[Стефен Айрленд]]}} {{fs player|no= 9|nat=England|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]}} {{fs player|no=11|nat=England|pos=FW|name=[[Габриэль Агбонлахор]]}} {{fs player|no=12|nat=England|pos=MF|name=[[Марк Олбрайтон]]}} {{fs player|no=14|nat=England|pos=FW|name=[[Натан Дельфунесо]]}} {{fs player|no=16|nat=England|pos=MF|name=[[Фабиан Делф]]}} {{fs player|no=17|nat=Cameroon|pos=MF|name=[[Жан Макун]]}} {{Fs player|no=18|nat=England|pos=FW|name=[[Эмиль Хески]]}} {{fs player|no=19|nat=Bulgaria|pos=MF|name=[[Стилиян Петров]]|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|Ахлагч]]}} {{fs player|no=21|nat=Ireland|pos=DF|name=[[Киран Кларк]]}} {{fs player|no=22|nat=United States|pos=GK|name=[[Брэд Гузан]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=23|nat=Senegal|pos=DF|name=[[Хабиб Бэй]]}} {{fs player|no=24|nat=Spain|pos=DF|name=[[Карлос Куэльяр]]}} {{fs player|no=25|nat=Scotland|pos=MF|name=[[Барри Баннан]]}} {{fs player|no=26|nat=Austria|pos=FW|name=[[Андрэас Вайман]]}} {{fs player|no=28|nat=England|pos=MF|name=[[Жонатан Хоог]]}} {{Fs player|no=29|nat=Wales|pos=DF|name=[[Жэймс Коллинз]]}} {{Fs player|no=30|nat=United States|pos=DF|name=[[Эрик Личей]]}} {{fs player|no=31|nat=Australia|pos=MF|name=[[Крис Херд]]}} {{fs player|no=32|nat=England|pos=DF|name=[[Натан Бэкер]]}} {{fs player|no=33|nat=England|pos=GK|name=[[Энди Маршалл]]}} {{fs player|no=34|nat=Australia|pos=DF|name=[[Шэйн Лоури]]}} {{fs player|no=35|nat=England|pos=MF|name=Даниэль Жонсон}} {{fs player|no=38|nat=England|pos=MF|name=Гэри Гарднер}}<!--DO NOT LINK until he has played first team appearance (and therefore has article)--> {{fs player|no=43|nat=England|pos=GK|name=Эллиот Париш}}<!--DO NOT LINK until he has played first team appearance (and therefore has article)--> {{fs end}} == Алдартай тоглогчид == {| |- style="vertical-align: top;" | * {{flagicon|AUS}} Марк Боснич * {{flagicon|Англи}} Питер Вит * {{flagicon|Англи}} Брайн Литл * {{flagicon|Англи}} Гарет Саутгейт * {{flagicon|Англи}} Гари Шо * {{flagicon|Англи}} Тони Морли * {{flagicon|Англи}} Дариус Вассел * {{flagicon|Англи}} Пол Берч * {{flagicon|Англи}} Билли Уокер * {{flagicon|Англи}} Жерри Хитченс * {{flagicon|Англи}} Дэвид Платт * {{flagicon|Англи}} Питер Крауч * {{flagicon|Англи}} Сэм Харди * {{flagicon|Англи}} Том Уоринг * {{flagicon|Англи}} Габриэль Агбонлахор * {{flagicon|Англи}} Эмиль Хески * {{flagicon|Англи}} Эшли Янг * {{flagicon|Англи}} Жеймс Милнер * {{flagicon|Англи}} Гордон Кованс * {{flagicon|Англи}} Жонни Диксон * {{flagicon|Англи}} Гарет Бэрри * {{flagicon|BUL}} Стилян Петров | * {{flagicon|DEN}} Мартин Лаурсен * {{flagicon|DEN}} Питер Шмейшель * {{flagicon|DEN}} Кент Нильсон * {{flagicon|Ирланд}} Ричард Данн * {{flagicon|Ирланд}} Пол МакГрат * {{flagicon|Ирланд}} Стив Стонтон * {{flagicon|COL}} Хуан Пабло Анхель * {{flagicon|Ирланд}} Дэнни Бланчфлаур * {{flagicon|Ирланд}} Питер МакПаланд * {{flagicon|Ирланд}} Крис Николл * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} Брэд Фридель * {{flagicon|TRI}} Дуайт Йорк * {{flagicon|Уэльс}} Тревор Форд * {{flagicon|Уэльс}} Марк Делани * {{flagicon|Франц}} Дэвид Жинола * {{flagicon|SWE}} Олаф Мельборг * {{flagicon|Шотланд}} Шон Мэлоуни * {{flagicon|Шотланд}} Жорж Рэмзи * {{flagicon|Шотланд}} Дэс Бремнер * {{flagicon|Шотланд}} Арчи Хантер * {{flagicon|Шотланд}} Энди Грэй * {{flagicon|ECU}} Улисес де ла Крус |} == Дасгалжуулагчид == {| |valign="top"| {| class="toccolours" |- !bgcolor=silver|Дасгалжуулагч !bgcolor=silver|Хугацаа |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Шотланд}} Жорж Рэмзи||08.1884—05.1923 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} В. Ж. Смит||08.1926—05.1934 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Шотланд}} Жимми Макмаллан||06.1934—10.1935 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Жимми Хоган||11.1936—09.1939 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Шотланд}} Алекс Мэсси||08.1945—08.1950 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Жорж Мартин||12.1950—08.1953 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Эрик Хаутон||09.1953—11.1958 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Жо Мерсер||12.1958—07.1964 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Дик Тэйлор||07.1964—05.1967 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Томми Каммингс||07.1967—11.1968 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Шотланд}} Томми Дохерти||12.1968—01.1970 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|WAL}} Вик Кроу||01.1970—05.1974 |} |width="0"|&nbsp; |valign="top"| {| class="toccolours" !bgcolor=silver|Дасгалжуулагч !bgcolor=silver|Хугацаа |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Рон Сандерс||06.1974—02.1982 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Тони Бартон||02.1982—06.1984 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Грэм Тёрнер||07.1984—09.1986 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Шотланд}} Билли Макнилл||09.1986—05.1987 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Грэм Тэйлор||05.1987—07.1990 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|SVK}} Йозеф Венглош||07.1990—05.1991 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Рон Аткинсон||07.1991—11.1994 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Брайан Литтл||11.1994—02.1998 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Жон Грегори||02.1998—01.2002 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|Англи}} Грэм Тэйлор||02.2002—05.2003 |- |style="text-align:left;"|{{flagicon|NIR}} Дэвид О'Лири||05.2003—07.2006 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|NIR}} Мартин О'Нил||08.2006—2010 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|SCO}} Жерар Улье||08.2010—06.2011 |-bgcolor=#eeeeee |style="text-align:left;"|{{flagicon|SCO}} Алекс Маклиш||06.2011— |} |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * {{cite book |title=Villains: The Inside Story of Aston Villa's Hooligan Gangs |url=https://archive.org/details/villainsinsidest0000brow |last=Brown |first=Danny |coauthors=Milo Brittle |publisher=Milo Books |year=2006 |isbn=978-1903854594}} * {{cite book |title=Aston Villa—A Complete Record 1874–1988 |url=https://archive.org/details/astonvilla0000davi | last=Goodyear |first=David |coauthors=Matthews, Tony |publisher=Breedon Books |year=1988 |isbn=0907969372}} * {{cite book |last=Hayes |first=Dean |title=The Villa Park Encyclopedia: A-Z of Aston Villa |publisher=Mainstream Publishing (2 October 1997) |isbn=978-1851589593}} * {{cite book |last=Ward |first=Adam |coauthors=Griffin, Jeremy |title=The essential history of Aston Villa |publisher=Headline book publishing (2002) |isbn=075531140X}} == Холбоос == * [http://www.avfc.co.uk/ Астон Вилла багийн албан ёсны вэбсайт] * [http://www.avfp.co.uk Астон Вилла: Фэнүүдэд зориулагдсан] * [http://www.heroesandvillains.info Баатрууд болон Виллианчуудын фэнүүдийн булан] * [http://www.villavillains.co.uk/smf2 H&V Back-Up Site] * [http://www.skysports.com/football/teams/astonvilla Астон Виллагийн мэдээ – Sky Sports телевиз дэх] * [https://web.archive.org/web/20150526064401/http://www.astonvillaplayerdatabase.com/ Астон Вилла багийн тоглогчдын дэлгэрэнгүй мэдээллийн сан] * [https://web.archive.org/web/20090212140032/http://www.dromelvan.net/villamatches Астон Виллагийн тоглолтын үр дүн, тоглолтын гарааны бүрэлдэхүүн. 1879–одоо] * [http://www.fchd.info/ASTONVIL.HTM Астон Виллагийн үзүүлэлтүүд] {{Астон Вилла багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Астон Вилла}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] qwbkkq6wgqcefyy0bthga8t1t2pr8n8 0 17519 864984 743804 2026-08-05T20:12:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864984 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = XemaSabini.jpg | image_width = 240px | image_caption = Зуны өд сөд бүхий нас бие гүйцсэн цахлай | name = Сабины цахлай | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Хиазтан]] | familia = [[Цахлайнхан]] | genus = '''''Xema''''' | genus_authority = [[Виллиам Элфорд Лич|Лич]], 1819 | species = '''''X. sabini''''' | binomial = ''Xema sabini'' | binomial_authority = ([[Жозеф Сабин|Сабин]], [[1819]], [[Сабины арлууд]], [[Гренланд]]ын баруун эргийн [[Мелвилл булан]]гийн ойролцоо) }} [[File:Xema sabini MHNT.ZOO.2010.11.132.6.jpg|thumb| ''Xema sabini'']] '''Сабины цахлай''' нь жижиг биетэй [[цахлай]] юм. Ангилал зүйн хувьд маргаантай; зарим эрдэмтэд түүнийг ''Xema'' төрлийн цорын ганц зүйл '''''Xema sabini'''''<ref name=hbw>del Hoyo, J., et al. (1998). ''Handbook of the Birds of the World'' 3: 621. Lynx Edicions ISBN 84-87334-20-2.</ref> гэдэг бол бусад нь ''[[цахлай]]нхан'' овогт багтах '''''Larus sabini'''''<ref name=bwp>Snow, D. W. & Perrins, C. M. (1998). ''The Birds of the Western Palearctic'' Concise Edition. OUP ISBN 0-19-854099-X.</ref><ref name=ebcc>Hagemeijer, W. J. M., & Blair, M. J., eds. (1997). ''The EBCC Atlas of European Breeding Birds''. Poyser, London ISBN 0-85661-091-7.</ref> гэж үздэг. [[Арктик]]т тархсан бөгөөд [[Хойд Америк]], [[Еврази]]йн хойд хэсгийн ихэнх нутгаар тохиолдоно. Намар өмнө зүг рүү [[Шувууны нүүдэл|нүүдэллэж]], ихэнх нь [[Номхон далай]]н үзүүрийн, [[Өмнөд Америк]]ийн баруун эрэг орчмын хүйтэн урсгал болох [[Хумбольдтын урсгал]]ын хавьцаа өвөлждөг бол [[Гренланд]], зүүн Канадын [[шувуу]]д нь [[Атлантын далай]]г гаталж, [[Европ]]ын баруун үзүүр, баруун өмнөд [[Африк]]ийн хүйтэн урсгал болох [[Бенгелагийн урсгал]] хавьд өвөлжинө. Заримдаа [[АНУ]]-ын баруун хойд эрэг, зүүн Европ зэрэгт намрын шуурганд уруудан очсон ганц нэг Сабины цахлай тааралдах нь бий<ref name=hbw/><ref>{{cite book | last = Bull | first = John | coauthors = Farrand, Jr., John | title = The Audubon Society Field Guide to North American Birds, Eastern Region | url = https://archive.org/details/audubonsocietyfi0000bull | year = 1984 | month = April | publisher = Alfred A. Knopf | location=New York | isbn = 0-394-41405-5}}</ref>. Уг шувууг Ирландын эрдэмтэн Сэр [[Эдвард Сабин]] ах Жозеф Сабиныхаа дурсгалд зориулан ийн нэрлэжээ. == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{Commons|Xema sabini|Сабины цахлай}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=57DB8B70ACBE233B&ts=1217514242442&sec=summary Avibase]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49247|title=Xema sabini|downloaded=6 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is of least concern [[Ангилал:Цахлайнхан]] 29bnacibvypib5xfwj9f997sbh9rhjy 0 17594 864972 860229 2026-08-05T20:03:39Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864972 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = Мадонна Луиза Чикконе | зураг = Madonna by David Shankbone.jpg | зур_тайл = 2008 онд ''I Am Because We Are'' тоглолтын үеэр | зур_хэм = 180px | хүрээ = | нэр_ж = Мадонна Луиза Вероника Чикконе | нэр_т = Мадонна | төрсөн = 1958 оны 8 сарын 16 <br /> Бэй-Сити, [[Мичиган]] | нас_бар = | угсаа = | хөгжим = Вокал, гитар, цохилуур, бөмбөр | хоолой = | урсгал = [[Поп]], [[Рок хөгжим|Рок]], [[Дэнс]] | мэргэжил = Дуучин, дуу зохиогч, продюсер, бүжигчин, жүжигчин, кино продюсер, кино найруулагч, дизайнер, зохиолч | хугацаа = 1979-одоо | студи = Sire, Maverick, Warner Bros, Live Nation Artists | вэб = [http://www.madonna.com/ www.madonna.com] | гишүүд_о = | гишүүд_ө = }} '''Мадонна Луиза Чикконе''' ({{lang-en|Madonna Louise Ciccone}}, 1958 оны наймдугаар сарын 16-нд төрсөн) нь Америкийн дуучин, жүжигчин, шоу урлагийн томоохон төлөөлөгч юм. [[Мичиган]] хотын Бэй-Ситид төрж өсөн, 1977 оноос [[Нью-Йорк]] хот руу шилжин их урлагйн гараагаа бүжгийн төрлөөр эхлүүлжээ. Дараахан нь рок хөгжмийн хамтлагт орж, 1983 онд анхны цомог нь хэвлэгдэж байлаа. Түүний ээлж дараалан гаргасан бүхий л цомгууд нь дууны бичилт, хөгжмийн хэмнэл зэргээрээ ихэд онцгойрон нэрд гарч байсан бөгөөд бэлэн болсон уран бүтээлээ клипжүүлсэн хойно нь ч бүр илүүтэйгээр алдаршуулж байсан юм. "Like a Virgin", "Papa Don't Preach", "Like a Prayer", "Vogue", "Frozen", "Music", "Hung Up" болон "4 Minutes" зэрэг дуунууд нь дэлхийн улс орнуудын хөгжмийн жагсаалтуудыг тэргүүлж байсан билээ. 1979 онд кинонд тоглон дэлгэцийн бүтээлийн гараагаа эхлүүлж байсан тэр хожмоо Алтан бөмбөрцөг ийн хөгжимт инээдмийн бүтээлийн Шилдэг эмэгтэй жүжигчин шагналыг ''Эвита'' (1996) кинонд бүтээсэн дүрээрээ хүртэж байв. Мадонна дэлхий даяар цомгоо 300 сая хувиар борлуулснаараа «Гиннессийн дээд амжилтын ном»-онд бичигдсэн байдаг байна. [[Файл:S&S spanish lessons.jpg|thumb|«Sticky & Sweet Tour» тоглолтын үеэрээ]] == Цомог == ''Студийн цомгуудыг үзүүлэв.'' {| class="wikitable" !align="left"| '''Д/Д''' !align="left" |'''Мэдээлэл''' !align="left" |'''Дуунууд''' |- |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''1''' |align="left"| * '''Нэр: Madonna''' * '''Хэвлэгдсэн: 1983-07-27''' * '''Урсгал: [[Дэнс]], [[Рок хөгжим|рок]]''' |align="left"| # Lucky Star # Borderline # Burning Up # I Know It # Holiday # Think of Me # Physical Attraction # Everybody |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''2''' |align="left"| * '''Нэр: Like a Virgin''' * '''Хэвлэгдсэн: 1984-11-24''' * '''Урсгал: Дэнс''' |align="left"| # Material Girl # Angel # Like a Virgin # Over and Over # Love Don't Live Here Anymore # Dress You Up # Shoo-Bee-Doo # Pretender # Stay # Into the Groove |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''3''' |align="left"| * '''Нэр: True Blue''' * '''Хэвлэгдсэн: 1986-06-30''' |align="left"| # Papa Don't Preach # Open Your Heart # White Heat # Live to Tell # Where's the Party # True Blue # La Isla Bonita # Jimmy Jimmy # Love Makes the World Go Round |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''4''' |align="left"| * '''Нэр: Like a Prayer''' * '''Хэвлэгдсэн: 1989-03-21''' * '''Урсгал: [[Поп]], госпел, рок''' * '''Борлуулалт: 14 сая''' |align="left"| # Like a Prayer # Express Yourself # Love Song # Till Death Do Us Part # Promise to Try # Cherish # Dear Jessie # Oh Father # Keep It Together # Spanish Eyes # Act of Contrition |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''5''' |align="left"| * '''Нэр: Erotica''' * '''Хэвлэгдсэн: 1992-10-20''' * '''Урсгал: Дэнс-поп, Хаус, R&B, Жек Свин''' * '''Борлуулалт: 5 сая''' |align="left"| # Erotica # Fever # Bye Bye Baby # Deeper and Deeper # Where Life Begins # Bad Girl # Waiting # Thief of Hearts # Words # Rain # Why's It So Hard # In This Life # Did You Do It? # Secret Garden |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''6''' |align="left"| * '''Нэр: Bedtime Stories''' * '''Хэвлэгдэх: 1994-10-25''' * '''Урсгал: Поп, R&B''' * '''Борлуулалт: 2,3 сая''' |align="left"| # Survival # Secret # I'd Rather Be Your Lover # Don't Stop # Inside of Me # Human Nature # Forbidden Love # Love Tried to Welcome Me # Sanctuary # Bedtime Story # Take a Bow |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''7''' |align="left"| * '''Нэр: Ray of Light''' * '''Хэвлэгдэх: 1998-03-3''' * '''Урсгал: Поп/Рок, Электроник, Амбиент, Трип Хоп''' * '''Борлуулалт: 20 сая''' |align="left"| # Drowned World/Substitute for Love # Swim # Ray of Light # Candy Perfume Girl # Skin # Nothing Really Matters # Sky Fits Heaven # Shanti/Ashtangi # Frozen # The Power of Good-Bye # To Have and Not to Hold # Little Star # Mer Girl # Has to Be |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''8''' |align="left"| * '''Нэр: Music''' * '''Хэвлэгдэх: 2000-09-19''' * '''Урсгал: Поп/Рок, Электроник, Коунтри''' * '''Борлуулалт: 15 сая''' |align="left"| # Music # Impressive Instant # Runaway Lover # I Deserve It # Amazing # Nobody's Perfect # Don't Tell Me # What It Feels Like for a Girl # Paradise (Not For Me) # Gone # American Pie # Cyber-Raga |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''9''' |align="left"| * '''Нэр: American Life''' * '''Хэвлэгдэх: 2003-04-22''' * '''Урсгал: Поп/Рок, электроник, рок, дэнс-поп''' * '''Борлуулалт: ''' |align="left"| # American Life # Hollywood # I'm So Stupid # Love Profusion # Nobody Knows Me # Nothing Fails # Intervention # X-Static Process # Mother and Father # Die Another Day # Easy Ride |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''10''' |align="left"| * '''Нэр: Confessions on a Dance Floor''' * '''Хэвлэгдэх: 2005-11-14''' * '''Урсгал: Поп, дэнс, электроник''' * '''Борлуулалт: 12 сая''' |align="left"| # Hung Up # Get Together # Sorry # Future Lovers # I Love New York # Let It Will Be # Forbidden Love # Jump # How High # Isaac # Push # Like It or Not # Fighting Spirit # Super Pop |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''11''' |align="left"| * '''Нэр: Hard Candy''' * '''Хэвлэгдэх: 2008-04-18''' * '''Урсгал: Поп, дэнс, R&B''' * '''Борлуулалт: 3,8 сая''' |align="left"| # Candy Shop # 4 Minutes # Give It 2 Me # Heartbeat # Miles Away # She's Not Me # Incredible # Beat Goes On (featuring Kanye West) # Dance 2night # Spanish Lesson # Devil Wouldn't Recognize You # Voices # Ring My Bell |- | align="center" |12 | align="left" | * '''Нэр:''' '''MDNA''' * '''Хэвлэгдэх: 2012''' | align="left" | |- | align="center" |13 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Rebel Heart''' * '''Хэвлэгдэх: 2015''' | align="left" | |- | align="center" |14 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Madame X''' * '''Хэвлэгдэх: 2019''' | align="left" | |- | align="center" |15 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Confessions II''' * '''Хэвлэгдэх: 2026''' | align="left" | |} == Аялан тоглолт == * The Virgin Tour (1985) * Who's That Girl World Tour (1987) * Blond Ambition World Tour (1990) * The Girlie Show World Tour (1993) * Drowned World Tour (2001) * Re-Invention World Tour (2004) * Confessions Tour (2006) * Sticky & Sweet Tour (2008–09) * MDNA Tour (2012) == Хувийн амьдрал == * ''Эцэг'': Сильвио Энтони Чикконе (1931) — инженер-зохион бүтээгч, тэтгэвэрт гарсан. Мэргэжлийн түвшинд дарсны үйлдвэрлэл эрхэлдэг. * ''Эх'': Мадонна Луиз Чикконе (1933—1963), анхны овог нь -Фортан. 1955-1963 онд рентген зураг авдаг газрын техник ажилтан. * ''Эмэг эх'': Элси Мэй Фортан (1911—2011), бараг 100 наслаад нас барсан. * ''Хойд эх'': Джоан Чикконе, анхны овог - Густафсон, 1966 онд эцэгтэй нь гэрэлсэн. Гэрийн эзэгтэй. Ах дүү нар. * ах Мартин (1957 төрсөн) * ах Энтони (1957 төрсөн) сайн дураараа тэнэмэл болсон. * эмэгтэй дүү Пола (1959) * эрэгтэй дүү Кристофер (1960) — Мадоннагийн хэл амтай намтрыг бичсэн. * эмэгтэй дүү Мелани (1962) — Жо Хенри-тэй гэрэлсэн. * эмэгтэй дүү Женнифер (1967) — эцэг нэгтэй * эрэгтэй дүү Марио (1968) — эцэг нэгтэй Мадонна хоёр удаа гэрлэж байсан: эхлээд 1985-1989 онд америкийн жүжигчин, кино найруулагч [[Шон Жастин Пенн]] ([[Англи хэл|англи.]] Sean Justin Penn; 1960)-тэй, дараа нь 2000-2008 онд британий найрулагч [[Гай Ричи]] ([[Англи хэл|англи.]] Guy Ritchie) нөхөр нь байсан. КОВИД-19 тэмцэх ажилд 2020 онд 1 сая ам.доллар хандивласан байна. == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * {{cite book |last = Bronson |authorlink=Fred Bronson |first = Fred |title=The Billboard Book of Number 1 Hits |url = https://archive.org/details/billboardbookofn0000bron_f8a3 |publisher=Billboard books |year=2003 |isbn=0823076776 }} * {{cite book |last=Wesley |first=Hyatt |title=The Billboard Book of Number One Adult Contemporary Hits |publisher=Billboard books |year=1999 |isbn=0823076938 }} * {{cite book |last=McAleer |first=Dave |title=Hit Singles: Top 20 Charts from 1954 to the Present Day |url=https://archive.org/details/hitsinglestop20c0000dave |publisher=Hal Leonard Corporation |year=2004 |isbn=0-87930-808-7 }} == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100125162958/http://www.genealogy.com/genealogy/famousfolks/madonna/index.htm#s1b Мадоннагийн замнал] Genealogy.com [[Ангилал:Мадонна| ]] [[Ангилал:АНУ-ын поп дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:Плейбой загвар өмсөгч]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Амадей шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Эxо-Поп шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:Феминист урлаг]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] rytej4ggy3yhzb35328kqf4hae4ed29 0 17793 864797 858495 2026-08-05T17:18:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864797 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = {{flagicon|ENG}}Манчестер Сити | current = 2011-12 оны Премьер лиг| image = | fullname = Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг | nickname = ''хотын оршин суугчид''| motto = Superlia in Proelia (Тулааны бахдал) | founded = 1880, <br />''St Mark's (West Gorton)'' | ground = Сити оф Манчестер<br />[[Манчестер]]<br />Англи | capacity = 47,726<ref>{{cite web | title=Stadium History| work=Manchester City Football Club| url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archiveurl=http://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archivedate=8 February 2008| accessdate=21 October 2009}}</ref> | owner = <small>{{flagicon|АНЭУ}}[[Шейх]]</small> Мансур бин Зайед аль-Нахьян | chairman = {{flagicon|АНЭУ}}Халдун аль-Мубарак | manager = | ахлагч = {{flagicon|BEL}}[[Венсан Компани]] | league = [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] | season = [[2018-19 оны Премьер лиг|2018–19]] | position = Премьер лиг, 1 дугаар байр | kit_alt1=A light blue shirt, white shorts and light blue socks | | pattern_la1 = _mancity2223h | pattern_b1 = _mancity2223h | pattern_ra1 = _mancity2223h | pattern_sh1 = _mancity2223h | pattern_so1 = _mancity2223hl | leftarm1 = 78BCFF | body1 = 78BCFF | rightarm1 = 78BCFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 78BCFF | pattern_la2 = _mancity2223a | pattern_b2 = _mancity2223a | pattern_ra2 = _mancity2223a | pattern_sh2 = _mancity2223a | pattern_so2 = _mancity2223al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _mancity2223t | pattern_b3 = _mancity2223t | pattern_ra3 = _mancity2223t | pattern_sh3 = _mancity2223t | pattern_so3 = _mancity2223tl | leftarm3 = D3FE7A | body3 = D3FE7A | rightarm3 = D3FE7A | shorts3 = 384157 | socks3 = D3FE7A }} '''Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг''' ({{lang-en|Manchester City Football Club}}) нь [[Нэгдсэн Вант Улс|Английн]] [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглодог [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Анх [[1880]] оны арваннэгдүгээр сард ''St. Mark's (West Gorton)'' нэртэйгээр тоглолтоо хийж байсан гэдэг бөгөөд [[1887]] оноос [[1894]] оныг хүртэл ''Ardwick Association Football Club (Эрдрюкийн Хөлбөмбөгийн баг)'' нэрээр явсаар өнөөгийн нэрээ олсон түүхтэй юм. Тус баг [[1960]] оны сүүл болон [[1970]] оны эхэн дунд үеүүдэд шилдэг амжилтуудаа үзүүлж байсан бөгөөд энэ хугацаанд «Лигийн АШТ», «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом», «Лигийн цом» болон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цом]] зэрэг том тэмцээнүүдэд [[Жо Мерсер]], Малкольм Аллисон нарын удирдлаган дор Колин Белл, Майк Саммерби болон Францис Ли нарын шилдэг тоглогчдоор ахлуулсан бүрэлдэхүүн аваргалсан байдаг байна. Манчестер Сити [[1976]] онд «Лигийн цомд» түрүүлсэнээс хойш томоохон тэмцээний түрүүг аваагүй л байгаа. [[1995-96 оны Премьер лиг|1995-96]] оны улирлаар хангалтгүй тоглолт үзүүлэн Премьер лигээс унаж гурван жилийн хугацаанд доод дивизүүдэд тоглохдоо мөн л адил тааруухан амжилт үзүүлж байсныг дурдах юун. [[2008]] онд «Абу Даби Юнайтед групп»-т худалдагдсанаар энэ багийн санхүүгийн байдал хүчирхэгжин олон тооны шилдэг тоглогчдыг бүрэлдэхүүндээ нэгтгэсэн наймааг дараалан хийсээр байгаа юм. Тус багийг одоо [[Итали]]йн шилдэг мэргэжилтэн [Роберто Манчини]] дасгалжуулж байгаа. == Түүх == Манчестер Сити багийн үүсэл 1880 онд [[Манчестер]]ийн зүүн хэсгийн «Гордон» дүүрэгт Анна Коннел бусад нөхдийн хамтаар байгуулсан хөлбөмбөгийн «St. Mark's (West Gorton)» багаас эхэлнэ. [[1875]] он болон түүнээс өмнөх жилүүдэд «Гэгээн Маркын сүмийн» нэр дээр тоглодог байсан [[Крикет|крикетийн]] спортын багийг сүмийн ажилтан Уильям Бийстоу<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester – A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |isbn=978-0-9558127-0-5}} p58</ref> гэгч хэлбэрийг нь өөрчлөн ийн байгуулсан гэдэг. [[1887]] онд «Эрдрюк» дүүргийн «Хайд Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэнд эзэн багийн тоглолтоо хийхээр болж, багийн нэрээ «Ardwick Association Football Club» болгон өөрчилсөн<ref>{{cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City – The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |isbn=1-85983-512-0}} p23</ref> бөгөөд [[1892]] онд «Английн хөлбөмбөгийн лигийн» гишүүнээр элсэн шинээр зохиогдох болсон «хоёрдугаар дивизээс» мэргэжлийн гараагаа эхэлжээ. ''1893-94'' оны улирал санхүүгийн хүндрэлээс шалтгаалан өөрчлөлт хийсэн бөгөөд бүр нэрээ хүртэл сольсон юм. Энэ үеэс «Хөлбөмбөгийн Манчестер Сити баг» нэртэйгээр тоглох болсон түүхтэй.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p8</ref> Сити анхны шагналаа [[1899]] онд хоёрдугаар дивизэд түрүүлэн авч улмаар Английн хөлбөмбөгийн «тэргүүн дивизэд» дэвшсэн байдаг ба [[Файл:ManCity1904.jpg|thumb|right|200px|[[1904]] оны «АХХ-ны цомд» түрүүлсэн Манчестер Сити багийнхан]][[1904]] оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд [[Болтон Уондерерс]] багийг 1-0 харьцаагаар хожин «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомд» түрүүлснээр томоохон тэмцээний анхны түрүүгээ авсан нь байв. Энэ үедээ «Дубльдэх» (Лиг ба Цомын түрүү) боломжоо лигт хоёрдугаар байрт орсоноор алджээ.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', p32</ref> Дараагийн улирал нь буюу [[1906]] онд Ситигийн санхүүгийн байдал тун хүндэрсэн тул Билли Мэрэдит тэргүүтэй арван долоон тоглогчоо [[Манчестер Юнайтед]] багт шилжүүлснээр Ситигийн амжилт зогсонги байдалд орсон юм.<ref>James, ''Manchester:The Greatest City'', pp 59–65.</ref> «Хайд Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэн нь [[1920]] онд түймэрт автан сүйдэж [[1923]] шинээр баригдсан «Мейн Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэнд шилжсэн байна. [[1930]]-аад он, Манчестер Сити «АХХ-ны цомын» шигшээ тоглолтонд дараалан шалгарахдаа [[1933]] онд [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертонд]] ялагдсан бол [[1934]] онд [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмутыг]] ялж байв.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', pp31–33</ref> [[1937]] онд «нэгдүгээр дивиз» буюу тэргүүн дивизийн анхны түрүүгээ авсан ч дараа улирал нь хоёрдугаар дивиз рүү унав.<ref>{{cite web | title=England 1937/38| work=league table from RSSSF | url=http://www.rsssf.com/engpaul/FLA/1937-38.html| accessdate=29 December 2005 }}</ref> Хорин жилийн дараа довтлогч [[Дон Реве]]гийн^{Английн Эзэнт гүрний одонт} «Ревегийн төлөвлөгөө» хэмээн нэр нь түгсэн тоглолтын оновчтой шийдлээрээ 1930-аад онд үзүүлсэн амжилтаа Сити давтаж, «АХХ-ны цомын» шигшээ тоглолтонд [[1955]], [[1956]] онуудад шалгарсан ба мөн урьдын адил эхний удаад нь ялагдаж, хоёр дахид нь ялж байв. Бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг шигшээ тоглолтуудын нэг [[1956]] оны шигшээ тоглолт нь Ситигийн хаалгач [[Берт Траутман]]ы тоглолтын үеэр хүзүүгээ бэртээсэн ч тоглолтын цаг дуустал хэрхэн тэсч байсанаар нь хөлбөмбөг сонирхогчдын санаанд буудаг. [[1963]] онд хоёрдугаар дивизэд унаснаар Ситигийн тоглолтыг үзэх үзэгчдийн тоо эрс буурсан байсныг [[1965]] оны нэгдүгээр сард «Свиндон Таун» багтай талбай дээрээ хийсэн тоглолтын '''8,015''' үзэгчдийн тооноос харж болохоор юм.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p57</ref> 1965 оны зун [[Жо Мерсер]] болон Малколм Аллисон нар багийг дасгалжуулахаар томилогджээ. Тэдний удирдлаган дор Ситичүүд хоёрдугаар дивизээ тэргүүлэн дэвшсэн ба Майк Саммерби, Фрэнсис Ли ба Колин Белл нарын тоглогчдыг эгнээндээ элсүүлж тун чухал шийдвэр гаргасан ажээ.<ref>Penney, ''Manchester City – The Mercer-Allison Years'', pp27–36</ref> Хоёр жилийн дараа буюу ''1967-68'' оны улирал Манчестер Сити Лигийн АШТ-д '''хоёр дахь түрүүгээ''' сүүлийн тойргийн тоглолтонд [[Ньюкасл Юнайтед]] багийг 4-3 харьцаагаар хожин авсан юм. Тэдний ард хөрш баг [[Манчестер Юнайтед]] хоёр онооны зөрүүтэйгээр шалгарсан байв.<ref>Penney, ''Manchester City – The Mercer-Allison Years'', pp37–56</ref> Улмаар [[1969]] онд «АХХ-ны цомын» ээлжит түрүүгээ авч [[1970]] онд [[Австри]]йн Вена хотноо зохиогдсон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цомын]] шигшээ тоглолтонд [[Польш]]ийн «Гурник Зарбзе» багийг 2-1 харьцаагаар хожин түрүүлэв.<ref>Gardner, ''The Manchester City Football Book No. 2'', pp13–22</ref> Мөн л тухайн улирлаа «Лигийн цомд» аваргалсанаар Европын цом болон дотоодын цомыг нэг улиралд авсан Английн хоёр дахь баг болон түүхнээ тэмдэглэгдсэн байна. [[1970]]-аад он, Сити «Лигийн аварга» болоход ганц оноо дутсан болон шигшээ тоглолтонд бүдэрсэнийг эс тооцвол ерөнхийдөө амжилтын буухиагаа үргэлжлүүлж байсан гэхэд болно.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', pp410–420</ref> Манчестер Ситигийн хөгжөөн дэмжигчдийн сэтгэлд хоногшин үлдсэн тоглолт нь яахын аргагүй ''1973-74'' оны улирлын сүүлийн тойргийн тоглолт. Мөнхийн өрсөлдөгч Манчестер Юнайтед багт ус агаар мэт хэрэгтэй сүүлийн тойргийн тоглолтондоо Ситид талбай дээрээ 1-0 харьцаагаар ялагдаж доод дивиз рүү унасан явдал юм.<ref>Ward, ''The Manchester City Story'', p70</ref> [[1976]] оны «Лигийн цомын» шигшээ тоглолтонд [[Ньюкасл Юнайтед]] багийг 2-1 харьцаагаар хожин хоёр дахь удаагаа түрүүлсэн бол 1976-77 оны улирал [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлийг]] лигийн аварга болоход нэг онооны зөрүүгээр ард нь хоцорч байв. Түүнээс хойш Манчестер Сити лигийн тэргүүлэх өрсөлдөөнөөс гадуур явсаар ''1986-87'' оны улирал [[Астон Вилла]] багийн хамтаар доод дивиз рүү унаж, ''1988-89'' оны улирал [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багийн хамт дэвшин Петер Рейдийн удирдлаган дор дээд лигтээ [[1991]], [[1992]] онуудад тэргүүлэх өрсөлдөөнд буюу тавдугаар байраар шалгарах болсон байна.<ref>James, ''Manchester City – The Complete Record'', p68</ref> 1992 онд [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] байгуулагдсан анхны улирлаар есдүгээр байраар шалгарч байсан бол [[1995-96 оны Премьер лиг|1996]] онд доод лиг болон шинэчилэгдсэн «нэгдүгээр дивиз» рүү унах хүртлээ гурван улирлын турш доогуур өрсөлдөж байв. Бүр хангалтгүй амжилт үзүүлэн [[1998]] онд хоёрдугаар дивиз рүү унаж [[Европ]]ын болон дотоодын цомын эзэн болж түүчээ нь болж байсан багийн хувьд хангалтгүй үзүүлэлт болж байсныг дурдах ёстой байх. Дээрх эгзэгтэй байдалд хүрсэн багийн шинэ дарга Дэвид Бернштэйн хэмээх эрхэм санхүүгээс авахуулаад олон асуудлыг шийдсэнээр [[2000-01 оны Премьер лиг|2001]] онд тэргүүн дивиздээ эргэн ирж гарч ирсэн юм.<ref>{{cite book |last=Buckley |first=Andy |coauthors=Burgess, Richard |title=Blue Moon Rising: The Fall and Rise of Manchester City |publisher=Milo |location=Bury |year=2000 |isbn=0-9530847-4-4}} p177</ref> [[2001-02 оны Премьер лиг|2002]] онд унасанаас хойш дахин Премьер лигээс хөдлөөгүй байгаа.<ref>Manchester City – The Complete Record, p265</ref> [[Файл:City Wigan1.png|thumb|left|400px|Манчестер Сити (хөх), [[Уиган Атлетик]] багууд «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын» тэмцээний үеэр, [[2006]] оны нэгдүгээр сар]] [[2002-03 оны Премьер лиг|2002-03]] оны улирал «Мейн Роуд» цэнгэлдэх хүрээлэн дэх сүүлийн тоглолт нь нилээд онцлогтой. [[Манчестер Юнайтед]] багийг хожиж 13 жил үргэлжилсэн «дербигийн» хожигдлоо зогсоосон явдал байлаа.<ref>{{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/2002/1109/manchester.htm |title= Goater double gives City derby win | accessdate=28 May 2007 |work= RTЙ}}</ref> [[2002-03 оны Премьер лиг|2003]] онд улирал дуусах үеэр «Сити оф Манчестер» хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэн рүү шилжсэн түүхтэй. Шинэ гэртэй болсон Манчестер Сити багийнхан анхны дөрвөн улирлаа хүснэгтийн дундуур бичигдэж өнгөрөөв. Багийн удирдлагууд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагч асан Свен Горан Эрикссоныг [[2007]] онд багийн дасгалжуулагчаар томилсон ч<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/6241052.stm|title=Eriksson named Man City manager|date=6 July 2007|accessdate=20 July 2007 |work= [[BBC Sport]]}}</ref> төдийлөн амжилттай байж чадаагүй тул [[2008]] оны зургаадугаар сарын 4-нд [[Марк Хьюз]]ийг томилжээ.<ref> {{cite web | title = Eriksson's reign at Man City ends | publisher = [[BBC Sport]] | date = 2 June 2008 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/7430827.stm | accessdate = 2 June 2008}}</ref> Eriksson was replaced by [[Mark Hughes]] two days later on 4 June 2008.<ref>{{cite news | title = Manchester City appoint Mark Hughes | url = http://www.mcfc.co.uk/Players/Management/Mark-Hughes | publisher = Manchester City FC | date = 4 June 2008 | accessdate = 21 October 2009 | archive-date = 10 Аравдугаар сар 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091010052950/http://www.mcfc.co.uk/Players/Management/Mark-Hughes | url-status = dead }}</ref> Багийг 2008 оны наймдугаар сард «Абу Даби Юнайтед групп» худалдан авав. Ингэснээр юун түрүүнд өндөр зэрэглэлийн тоглогчдыг үнэ хаян худалдан авах алхмуудын эхлэл [[Бразил]] тоглогч, [[Робиньо]]г Испаний [[Реал Мадрид]] багаас худалдан авсанаар тавигдсан юм.<ref name="Robinho">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_city/7593026.stm|title=Man City beat Chelsea to Robinho|publisher=BBC|date=1 September 2008|accessdate=19 September 2009}}</ref> Түүнийг 32.5 сая [[фунт стерлинг]]ээр авсан бөгөөд тухайн улирал Сити аравдугаар байраар шалгарч, «[[УЕФА]]-гийн цомын» тэмцээний дөрөвний нэг шигшээд шалгарав. [[2009]] оны зун [[Гарет Бэрри]], [[Роке Санта Крус]], [[Коло Туре]], [[Эммануэль Адебайор]], [[Карлос Тевес]] болон [[Жолеон Лескотт]] нарыг худалдан авахад 100 сая фунт стерлинг зарцуулсан нь урьд хожид тохиолдож байгаагүй наймаа байв.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/8216645.stm|title=Lescott completes Man City move |date=25 August 2009|accessdate=12 September 2009 |work= [[BBC Sport]]}}</ref> 2009 оны арванхоёрдугаар сарын 19-нд Марк Хьюзийн халааг [[Роберто Манчини]] авсан томилогдсон билээ. Сити түүний удирдлаган дор [[2009–10 оны Премьер лиг|2009-10]] оны улирлаар тавдугаар байр эзлэн ''2010-11'' оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] тэмцээнд оролцох боломжоо алдсан хэдий ч Европын лигт өрсөлдөх юм. [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улирлын тоглолт эхлэхийн өмнө [[Жером Боатенг]]<ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/June/Jerome-Boateng-agrees-to-five-year-deal|title=Jerome Boateng has agreed the terms of a five-year contract to join Manchester City from German Bundesliga side Hamburg SV.|accessdate=30 June 2010|publisher=Manchester City official website|archive-date=29 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529173813/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/June/Jerome-Boateng-agrees-to-five-year-deal|url-status=dead}}</ref>, [[Яя Туре]]<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/8783455.stm|title=Manchester City sign midfielder Yaya Toure|accessdate=2 July 2010|publisher = BBC sport}}</ref>, [[Давид Силва]]<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11679_6260796,00.html|title=Silva seals City switch.|accessdate=14 July 2010|publisher=Sky Sports}}</ref>, [[Александар Коларов]]<ref>{{Cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2010/July/US-Tour-kolarov |title=Archive copy |access-date=2010-08-14 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728003328/http://www.mcfc.co.uk/News/American-Pre-season-tour/2010/July/US-Tour-kolarov |url-status=dead }}</ref> болон Марио Балотелли<ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Mario-Balotelli-signs-for-Manchester-City|title=Balotelli signs for City|accessdate=13 August 2010|publisher=Manchester City official website|archive-date=16 Наймдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100816033609/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Mario-Balotelli-signs-for-Manchester-City|url-status=dead}}</ref> нарын шилдэг залуу тоглогчдыг эгнээндээ элсүүлж бүрэлдэхүүний хүчийг зузаатгасан байна. == Тоглогчид == [[Файл:Carlos Tévez ManCity2.jpg|thumb|right|230px|Манчестер Сити багийн ахлагч [[Карлос Тевес]]<ref>{{cite web |title=MCFC announce Carlos Tevez is captain |url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Skipper-Tevez-ready-to-exert-influence |publisher=mcfc.co.uk |date=18 August 2010 |accessdate=18 August 2010 |archive-date=12 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100912042846/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2010/August/Skipper-Tevez-ready-to-exert-influence |url-status=dead }}</ref>]] :''Сүүлд шинэчилсэн нь: [[2011]] оны [[7 сарын 18|долоодугаар сарын 18]].''<ref name="Players">{{Cite web | title = Players | url = http://www.mcfc.co.uk/Players | publisher = Manchester City F.C. | accessdate = 2011-07-18 | archive-date = 2014-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140720195937/http://www.mcfc.co.uk/players | url-status = dead }}</ref> === Одоогийн бүрэлдэхүүн === <!-- For help using the template below, please see [[Template talk:Football squad player]] BEFORE YOU ATTEMPT TO EDIT. Please also appropriately modify the "update status footer" at the base of the squad listing if you do make a change to the current squad. --> {{football squad start}} {{football squad player| no= 2| nat=ENG| pos=DF| name=[[Майка Ричардс]]}} {{football squad player| no= 3| nat=ENG| pos=DF| name=[[Уэйн Бриж]]}} {{football squad player| no= 4| nat=BEL| pos=DF| name=[[Венсан Компани]]|бусад=[[Дэд ахлагч]]}} {{football squad player| no= 5| nat=ARG| pos=DF| name=[[Пабло Сабалета]]}} {{football squad player| no= 6| nat=ENG| pos=MF| name=[[Майкл Жонсон]]}} {{football squad player| no= 7| nat=ENG| pos=MF| name=[[Жэймс Милнер]]}} {{football squad player| no= 9| nat=TOG| pos=FW| name=[[Эммануэль Адебайор]]}} {{football squad player| no=10| nat=BIH| pos=FW| name=[[Эдин Жеко]]}} {{football squad player| no=11| nat=ENG| pos=MF| name=[[Адам Жонсон]]}} {{football squad player| no=12| nat=ENG| pos=GK| name=[[Стюарт Тэйлор]]}} {{football squad player| no=13| nat=SER| pos=DF| name=[[Александар Коларов]]}} {{football squad player| no=14| nat=PAR| pos=FW| name=[[Роке Санта Крус]]}} {{football squad player| no=15| nat=MNE| pos=DF| name=[[Стефан Савич]]}} {{football squad player| no=18| nat=ENG| pos=MF| name=[[Гарет Барри]]}} {{football squad player| no=19| nat=ENG| pos=DF| name=[[Жолеон Лескотт]]}} {{football squad player| no=21| nat=ESP| pos=MF| name=[[Давид Силва]]}} {{fs mid}} {{football squad player| no=22| nat=FRA| pos=DF| name=[[Гаэль Клиши]]}} {{football squad player| no=25| nat=ENG| pos=GK| name=[[Жо Харт]]}} {{football squad player| no=28| nat=CIV| pos=DF| name=[[Коло Туре]]}} {{football squad player| no=32| nat=ARG| pos=FW| name=[[Карлос Тевес]]|бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]]}} {{football squad player| no=34| nat=NED| pos=MF| name=[[Найжел де Йонг]]}} {{football squad player| no=37| nat=FRO| pos=GK| name=[[Гуннар Нильсен]]}} {{football squad player| no=38| nat=BEL| pos=DF| name=[[Дедрик Бойата]]}} {{football squad player| no=39| nat=WAL| pos=FW| name=[[Крейг Беллами]]}} {{football squad player| no=40| nat=SVK| pos=MF| name=[[Владимир Вайсс]]}} {{football squad player| no=42| nat=CIV| pos=MF| name=[[Яя Туре]]}} {{football squad player| no=43| nat=ENG| pos=FW| name=[[Алекс Нимелу]]}} {{football squad player| no=45| nat=ITA| pos=FW| name=[[Марио Балотелли]]}} {{football squad player| no=50| nat=NOR| pos=MF| name=[[Абдисалам Ибрахим]]}} {{football squad player| no=62| nat=CIV| pos=MF| name=[[Абдул Разак]]}} {{Football squad player| no=––| nat=IRE| pos=DF| name=[[Грег Каннингем]]}} {{football squad player| no=––| nat=ENG| pos=DF| name=[[Недум Онуоха]]}} {{fs end}} === Хүндэтгэлийн дугаар === {{fs start}} {{fs player| no=23| nat=Cameroon| pos=MF| name=[[Марк-Вивьен Фоэ]]|бусад=нэхэн олгосон}} {{fs end}} == Шагналууд == === Дотоодын === * '''Нэгдүгээр дивиз'''<ref>Up until 1992, the top division of English football was the Football League First Division; since then, it has been the FA Premier League. At the same time, the Second Division was renamed the First Division, and the Third Division was renamed the Second Division.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/The-Club/Club-history|title=Club History|publisher=Manchester City FC|accessdate=19 September 2009|archive-date=16 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516024406/http://www.mcfc.co.uk/the-club/club-history|url-status=dead}}</ref> ** Түрүү (2): 1936–37, 1967–68 ** Хоёрдугаар байр (3): 1903–04, 1920–21, 1976–77 * '''Хоёрдугаар дивиз / Нэгдүгээр дивиз''' ** Түрүү (7): 1898–99, 1902–03, 1909–10, 1927–28, 1946–47, 1965–66, 2001–02 ** Хоёрдугаар байр (4): 1895–96, 1950–51, 1936–37, 1999–2000 * '''Хоёрдугаар дивиз''' ** Плей-оффийн аварга: 1998–99 * '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом''' ** Түрүү (4): 1904, 1934, 1956, 1969, 2011 ** Хоёрдугаар байр (4): 1926, 1933, 1955, 1981 * '''Лигийн цом''' ** Түрүү (2): 1970, 1976 ** Хоёрдугаар байр (1): 1974 * '''Charity Shield / Коммунити Шиелд''' ** Түрүү (3): 1937, 1968, 1972. ** Хоёрдугаар байр (4): 1934, 1956, 1969, 1973. * '''Full Members Cup''' ** Хоёрдугаар байр (1): 1986 === Европын === * '''[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомтой багуудын цом]]''' ** Түрүү (1): 1970 == Цэнгэлдэх хүрээлэн == {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн | stadium_name = Сити оф Манчестер | nickname = Eastlands<br />CoMS | image = [[Файл:Mcfc stad pano.jpg|300px]]<br />'''[[УЕФА]]-гийн шилдэг цэнгэлдэх хүрээлэн''']] | location = Спортсити, Гэгээн Роусли, [[Манчестер]] M11 3FF | coordinates = {{coord|53|28|59|N|2|12|1|W|type:landmark_scale:2000_region:GB|display=it}} | broke_ground = 1999 | opened = 2002 оны долоодугаар сарын 25 ([[Хөнгөн Атлетик]])<br />2003 оны наймдугаар сарын 10 ([[Хөлбөмбөг]]) | renovated = | expanded = 2002-2003 | closed = | demolished = | owner = Манчестер Сити багийн удирдах зөвлөл | operator = [[Манчестер Сити]] | surface = Дессо ГрассМастер | Constructor = Лэйн | construction_cost = [[Фунт стерлинг|£]]110&nbsp;сая<br />£30 сая <small>(хөлбөмбөгийн зориулалт болгоход)</small> | architect = Аруп | former_names = | tenants = 2002 оны хамтын нөхөрлөлийн наадам<br />[[Манчестер Сити]] <small>(2003–одоо)</small> | seating_capacity = 47,726<ref>{{cite web | title=Stadium History| work=Manchester City Football Club| url=http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archiveurl=http://web.archive.org/web/20080208223557/http://www.mcfc.co.uk/default.sps?pagegid={20E7C2B7-4832-46D1-B772-AB8CCA2FD0D5}| archivedate=8 February 2008| accessdate=25 July 2009}}</ref> | dimensions = 105 x 68 [[Метр|м]] }} [[Файл:Mcfc stad pano.jpg|thumb|centre|400px|«Сити оф Манчестер» цэнгэлдэх хүрээлэнгий гадна байдал]] == Эшлэл == * {{Cite book |last=Buckley |first=Andy |coauthors=Burgess, Richard |title=Blue Moon Rising: The Fall and Rise of Manchester City |publisher=Milo |location=Bury |year=2000 |id=ISBN 0-9530847-4-4}} * {{Cite book| last=Gardner |first=Peter |title=The Manchester City Football Book No. 2 |publisher=Stanley Paul |location=London |year=1970 |id=ISBN 0-09-103280-6}} * {{Cite book |last=Inglis |first=Simon |title=The Football Grounds of Great Britain (2nd ed.) |publisher=Collins Willow |location=London |year=1987 |id=ISBN 0-00-218249-1}} * {{Cite book | author=James, Gary | title=Manchester: The Greatest City | url=https://archive.org/details/manchestergreate0000gary | isbn=1-899538-09-7 | publisher=Polar Publishing | year=2002 }} * {{Cite book |last=James|first= Gary| title= The Official Manchester City Hall of Fame |url=https://archive.org/details/officialmanchest0000jame|publisher= Hamlyn |year= 2005 |id= ISBN 0-600-61282-1}} * {{Cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester City – The Complete Record |publisher=Breedon |location=Derby |year=2006 |id=ISBN 1-85983-512-0}} * {{Cite book |last=James |first=Gary |title=Manchester – A Football History |publisher=James Ward |location=Halifax |year=2008 |id=ISBN 978-0-9558127-0-5}} * {{Cite book |last=Penney|first=Ian |title=Manchester City: The Mercer-Allison Years |url=https://archive.org/details/manchestercityme0000ianp|publisher=Breedon |year=2008 |location=Derby |id=ISBN 978-1-85983-608-8}} * {{Cite book |last=Rowlands |first=Alan |title=Trautmann: The Biography |publisher=Breedon |location=Derby |year=2005 |id=ISBN 1-85983-491-4}} * {{Cite book |last=Tossell|first=David |title=Big Mal: The High Life and Hard Times of Malcolm Allison, Football Legend |url=https://archive.org/details/bigmalhighlifeha0000toss|publisher=Mainstream |year=2008 |location=Edinburgh |id=ISBN 978-1-84596-478-8}} * {{Cite book |last=Wallace|first=David |title=Century City – Manchester City Football Club 1957/58 |publisher=King of the Kippax |year=2007 |location=Leigh |id=ISBN 978-0-9557056-0-1}} * {{Cite book |last=Ward |first=Andrew |title=The Manchester City Story |publisher=Breedon|location=Derby |year=1984 |id=ISBN 0-907969-05-4}} {{reflist}} == Холбоос == * [http://www.mcfc.co.uk Манчестер Сити багийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20180411092020/https://www.mcfcosc.com/ Хөгжөөн дэмжигчдийн албан ёсны сайт] * [http://www.mancityladies.com/ Манчестер Сити багийг дэмжигч бүсгүйчүүдэд зориулсан вэбсайт] {{Манчестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} [[Ангилал:Манчестер Сити| ]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] {{DEFAULTSORT:Манчестер Сити}} 5uutmc6jye990510cvv0qa4f1enjnrz 0 17830 864792 782436 2026-08-05T17:14:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864792 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Блэкпүүл | image = | caption = | fullname = Хөлбөмбөгийн Блэкпүүл баг | nickname = ''Далайгаар хөвөөлөгчид'' | shortname = | founded = [[1887]] оны 6 сарын 27<ref name="Brown resigns">{{cite book|last=Calley|first=Roy|title=[[Blackpool: A Complete Record 1887–1992]]|publisher=Breedon Books Publishing Co Ltd|date=20 October 1992|isbn=187362607X}}</ref> | ground = Блумфилд Роуд<br />[[Блэкпул]], [[Англи]] | capacity = 12,555 | owntitle = Эзэмшигчид | owner = {{flagicon|ENG}}Оуэн Юстон<br />{{flagicon|LAT}}Валерий Белоконь | chrtitle = Дарга | chairman = {{flagicon|ENG}}Оуэн Юстон | ceo = | manager = {{flagicon|ENG}}Иан Холлоуэй | ахлагч = {{flagicon|JAM}}[[Жейсон Эуэл]] | league = League One (D3) | season = 2023–24 | position = 8 дугаар байр | kit_alt1 = | pattern_la1 = | pattern_b1 =_vneckwhite | pattern_ra1 = | pattern_so1 =_whitetop | leftarm1 =ff6501 | body1 =ff6501 | rightarm1 =ff6501 | shorts1 =FFFFFF | socks1 =ff6501 | pattern_la2 = | pattern_b2 = _vneckonwhite | pattern_ra2 = | leftarm2 =FFFFFF | body2 =ff6501 | rightarm2 =FFFFFF | shorts2 =ff6501 | socks2 =FFFFFF | current =2010-11 оны Премьер лиг| |pattern_la3= |pattern_b3=_navystripes |pattern_ra3= |pattern_sh3= |pattern_so3=_band_blue |leftarm3=16166B |body3=00BFFF |rightarm3=16166B |shorts3=16166B |socks3=16166B| }} '''Хөлбөмбөгийн Блэкпүүл баг''' ({{lang-en|Blackpool Football Club}}) нь '''Блэкпүүл''' хотын далайн эргийн бага хот «Ланкашир»-ээс гаралтай [[1887]] онд байгуулагдсан [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн баг юм. Тэд 2009-10 оны улирлын төгсгөлд «Английн хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн»-ий «плей-офф»-ын тоглолтонд түрүүлэн [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улирлаар [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] дэвшсэний сацуу лигийн тэмцээнд тасралтгүй '''100''' дахь улирлаа угтаж байгаа ажээ. Блэкпүүл анх удаагаа Премьер лигт өрсөлдөж байгаа бөгөөд энэ нь [[1971]] онд тэргүүн дивизээс унаснаас хойш энэ удаа дэвшин гарч ирсэн нь багийн түүхэн дэх томоохон үзүүлэлт болж байгаа юм. Есөн жилийн хугацаанд дөрвөн дивиз дамжин тогложээ. Дээрх плей-оффын шатны тоглолтоор дивиз өөд дэвшдэг заншил нь Блэкпүүлийг содон үзүүлэлтийн эзэн болгодог. Энэ нь нийт дөрвөн удаа плей-оффоор дамжин дэвшиж байсан тохиолдол юм. Блэкпүүл [[1953]] онд «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]]» цомын тэмцээнд түрүүлсэн нь өдгөөг хүртэл хамгийн шилдэг амжилт нь бөгөөд тодотговол, [[Болтон Уондерерс]] багийг 4-3 харьцаагаар [[Уэмбли (цэнгэлдэх хүрээлэн)|Уэмблийн]] цэнгэлдэх хүрээлэнд хожихдоо Стэнли Мэтьюзийн ачаар гайхалтай ялалт байгуулан «Мэтьюзийн шигшээ тоглолт» хэмээн нэршиж хэвшжээ. [[Зураг:Blackpool F.C. FL finishing positions (overall).jpg|thumb|left]] Тус багийг [[2009]] оны тавдугаар сараас [[Англи]] мэргэжилтэн Иан Холлоуэй дасгалжуулах болж, алба хаших анхныхаа улирлаа Премьер лигт багийнхаа хамтаар дэвшсэн билээ. 2009-10 оны улирлын төгсгөлд Блэкпүүлийн энэхүү дасгалжуулагч 41.3 хувийн өндөр амжилтыг үзүүлж, хорин таван жилийн өмнөх түүхэн үеийг авчирсан эрхэм юм. == Тоглогчид == [[Зураг:Jason euell.jpg|thumb|right|Блэкпул багийн ахлагч [[Жейсон Эуэл]]]] :''2010 оны есдүгээр сарын 1-ний байдлаар.''<ref>{{cite web|url=http://www.blackpoolfc.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10432,00.html|title=Blackpool Team Profiles|publisher=Blackpool FC|date=2010-08-13|accessdate=2010-08-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.blackpoolfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10432~2121558,00.html|title=Squad numbers revealed|publisher=Blackpool FC|date=2010-08-13|accessdate=2010-08-14}}</ref> {{fs start}} {{fs player|no=1|nat=ENG|pos=GK|name=[[Пол Рачубка]]}} {{fs player|no=2|nat=ENG|pos=DF|name=[[Дэнни Коид]]}} {{fs player|no=3|nat=SCO|pos=DF|name=[[Стивен Крини]]}} {{fs player|no=4|nat=ENG|pos=MF|name=[[Кит Саутерн]]}} {{fs player|no=5|nat=WAL|pos=DF|name=[[Нил Ирдли]]}} {{fs player|no=6|nat=ENG|pos=DF|name=[[Иан Иватт]]}} {{fs player|no=7|nat=IRE|pos=FW|name=[[Билли Кларке]]}} {{fs player|no=8|nat=FRA|pos=MF|name=[[Малаури Мартин]]}} {{fs player|no=9|nat=ENG|pos=FW|name=[[Марлон Хэрвүүд]]}} {{fs player|no=10|nat=ENG|pos=FW|name=[[Бретт Ормерод]]}} {{fs player|no=11|nat=WAL|pos=MF|name=[[Дэвид Ваун]]}} {{fs player|no=12|nat=ENG|pos=MF|name=[[Гэри Тэйлор-Флетчер]]}} {{fs player|no=13|nat=ENG|pos=GK|name=[[Марк Холстид]]}} {{fs player|no=14|nat=FRA|pos=MF|name=[[Эллиот Грандин]]}} {{fs player|no=15|nat=ENG|pos=DF|name=[[Алекс Баптисте]]}} {{Fs player|no=16|nat=ENG|pos=FW|name=[[Люк Варни]]|бусад=«[[Дерби Каунти]]» багаас зээллэгээр ирсэн}} {{fs player|no=17|nat=ENG|pos=MF|name=[[Крис Башам]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=18|nat=JAM|pos=MF|name=[[Жейсон Эуэл]] |бусад=[[Ахлагч (хөлбөмбөг)#Клубийн ахлагч|Клубийн ахлагч]]}} {{fs player|no=19|nat=GPE|pos=MF|name=[[Лудович Силвестр]]}} {{fs player|no=20|nat=NIR|pos=DF|name=[[Крейг Каткарт]]}} {{fs player|no=21|nat=SCO|pos=GK|name=[[Мэтью Гилкс]]}} {{fs player|no=22|nat=ENG|pos=DF|name=[[Эшли Истэм]]}} {{fs player|no=23|nat=ENG|pos=MF|name=[[Мэтт Филлипс]]}} {{fs player|no=24|nat=WAL|pos=DF|name=[[Роб Эдвардс]]}} {{fs player|no=25|nat=ENG|pos=FW|name=[[Луис Элмонд]]}} {{fs player|no=27|nat=ENG|pos=MF|name=[[Ишмел Демонтагнак|Ишмел]]}} {{fs player|no=28|nat=Ghana|pos=GK|name=[[Ричард Кингсон]]}} {{fs player|no=29|nat=AUS|pos=DF|name=[[Дэвид Керни]]}} {{fs player|no=30|nat=SCO|pos=MF|name=[[Стивен Хасбэнд]]}} {{fs player|no=31|nat=ISR|pos=DF|name=[[Декел Кейнан]]}} {{fs player|no=32|nat=ENG|pos=FW|name=[[Томас Баркхизен]]}} {{fs player|no=39|nat=ENG|pos=FW|name=[[Ди. Жей. Кэмпбелл]]}} {{fs end}} === Алдартай тоглогчид === {| |valign="top"| * {{flagicon|ENG}}Жимми Армфилд (1954-71) * {{flagicon|ENG}}Питер Дохерти (?) * {{flagicon|ENG}}Стэнли Мэтьюз (1947-61) * {{flagicon|ENG}}Стэн Мортенсен (1946-55) * {{flagicon|ENG}}Алан Болл (1971-78) |} == Шагналууд == {| width=95% |- bgcolor=#191970 !width=35%|<span style="color:white"> '''Шагнал'''</span> !width=5%|<span style="color:white"> '''Тоо'''</span> !!width=55%|<span style="color:white"> '''Он'''</span> |- !colspan=6 bgcolor=#EFEFEF| '''Лиг''' |- bgcolor=#AAD0FF | '''Аварга''' |align=center|'''1''' | 1929—30 (II дивиз) |- bgcolor=#AAD0FF | '''Дэвшсэн''' |align=center|'''3''' | 1936—37 (II-аас I рүү); 1967—70 (II-аас I рүү); 1984—85 ((IV-өөс III руу)) |- bgcolor=#AAD0FF | '''Плей-оффоор дэвшсэн''' |align=center|'''4''' | 1991—92 (IV-өөс шинэ II руу); 2000—01 (III-аас II руу); 2006—07 (Лигийн АШТ рүү); 2009—2010 (Лигийн АШТ-ээс Премьер лиг рүү) |- bgcolor=#AAD0FF !colspan=6 bgcolor=#EFEFEF| '''Цомууд''' |- bgcolor=#AAD0FF | '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын түрүү''' |align=center|'''1''' | 1953 |- bgcolor=#AAD0FF | '''[[Англи]]-[[Итали]]йн цомын түрүү''' |align=center|'''1''' |1971 |- bgcolor=#AAD0FF | '''Football League Trophy тэмцээний түрүү''' |align=center|'''2''' | 2002, 2004 |- bgcolor=#AAD0FF | '''South West Challenge Cup тэмцээний түрүү''' |align=center|'''1''' | 2010 |- bgcolor=#AAD0FF | '''League War Cup тэмцээний түрүү''' |align=center|'''1''' | 1943 |- bgcolor=#AAD0FF | '''Ланкаширын өсвөрийн цомын түрүү''' |align=center|'''7''' | 1936, 1937, 1942, 1954, 1994, 1995, 1996 |- bgcolor=#AAD0FF | '''Ланкаширын өсвөрийн цомын түрүү''' |align=center|'''2''' | 1888, 1891 |} == Лигийн үзүүлэлтүүд == {| |valign="top"| * 1889–1896: Ланкаширын лиг * 1896–1899: Хоёрдугаар дивиз ''' * 1899–1900: Ланкаширын лиг рүү улирсан * 1900–1915: Хоёрдугаар дивиз '''(2)''' * 1915–1919: ''[[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайнаас]] шалтгаалан оролцоогүй'' * 1919–1930: Хоёрдугаар дивиз '''(2)''' * 1930–1933: Нэгдүгээр дивиз '''(1)''' * 1933–1937: Хоёрдугаар дивиз '''(2)''' * 1937–1939: Нэгдүгээр дивиз '''(1)''' * 1939–1946: ''[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнаас]] шалтгаалан оролцоогүй'' * 1946–1967: Нэгдүгээр дивиз '''(1)''' * 1967–1970: Хоёрдугаар дивиз '''(2)''' |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * 1970–1971: Нэгдүгээр дивиз '''(1)''' * 1971–1978: Хоёрдугаар дивиз '''(2)''' * 1978–1981: Гуравдугаар дивиз '''(3)''' * 1981–1985: Дөрөвдүгээр дивиз '''(4)''' * 1985–1990: Гуравдугаар дивиз '''(3)''' * 1990–1992: Дөрөвдүгээр дивиз '''(4)''' * 1992–2000: Хоёрдугаар дивиз '''(3)''' * 2000–2001: Гуравдугаар дивиз '''(4)''' * 2001–2007: Хоёрдугаар дивиз/Нэгдүгээр дивиз '''(3)''' * 2007–2010: Лигйин АШТ '''(2)''' * 2010-одоо: [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] '''(1)''' |} == Уншиж болох ном, товхимолууд == * {{cite book|last=Daniels|first=Robin|title=Blackpool Football: The Official Club History|url=https://archive.org/details/blackpoolfootbal0000dani|publisher=Robert Hale Ltd|date=17 October 1972|edition=1st|isbn=0709135017 }} * {{cite book|last=Wolstenholme|first=Gerry|title=Cup Kings - Blackpool 1953|publisher=The Bluecoat Press|location=Blackpool|date=7 December 1998|isbn=1872568580}} * {{cite book|last=Prestage|first=Michael|title=Blackpool: The Glory Years Remembered |url=https://archive.org/details/blackpoolheroeso0000mich|publisher=Breedon Books Publishing Co Ltd|date=September 2000|edition=1st|isbn=1859831982}} * {{cite book|title=Legends: The Great Players of Blackpool F.C|url=https://archive.org/details/legendsgreatplay0000unse|editor=Singleton, Steve|publisher=At Heart Ltd|location=Blackpool|date=19 December 2007|edition=1st|isbn=1845471822}} * {{cite book|last=Gillatt|first=Peter|title=Blackpool FC on This Day: History, Facts and Figures from Every Day of the Year |publisher=Pitch Publishing Ltd|date=30 November 2009|isbn=1905411502}} == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [http://www.blackpoolfc.co.uk Блэкпүүл багийн албан ёсны вэбсайт] * [https://web.archive.org/web/20100126032534/http://www.blackpoolfcyouth.co.uk/site/index.asp Өсвөрийн багийн албан ёсны вэбсайт] * [http://www.clubwebsite.co.uk/blackpoolfcgirlsandladies/ Бүсгүйчүүдэд зориулсан вэбсайт] * BBC Sport: : [https://web.archive.org/web/20071014044200/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/blackpool/fixtures/default.stm Тэмцээн] : [https://web.archive.org/web/20081224015248/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/blackpool/results/default.stm Үр дүн] : [https://web.archive.org/web/20090101040240/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/blackpool/tables/default.stm Хүснэгт] : [http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/blackpool/club_stats/default.stm Үзүүлэлтүүд] {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн цомын эзэн]] p43g19kdcis4wkzxi3837tfoy4stv45 0 17887 864765 797296 2026-08-05T16:34:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864765 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Пол Скоулз | image = [[Файл:P Scholes.jpg|285px]] | fullname = Пол Скоулз<ref name="PFA 548">{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. |title=The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 |publisher=Queen Anne Press |year=2005 |page=548 |isbn=1852916656 }}</ref> | dateofbirth = {{Birth date and age|1974|11|16|df=y}}<ref name="PFA 548"/> | cityofbirth = [[Солфорд]], [[Их Манчестер]] | countryofbirth = Англи | height = 1.71 [[Метр|м]]<ref>{{cite book |last1=Barnes |first1=Justyn |last2=Bostock |first2=Adam |last3=Butler |first3=Cliff |last4=Ferguson |first4=Jim |last5=Meek |first5=David |last6=Mitten |first6=Andy |last7=Pilger |first7=Sam |last8=Taylor |first8=Frank OBE |last9=Tyrrell |first9=Tom |title=The Official Manchester United Illustrated Encyclopedia |url=https://archive.org/details/officialmanchest0000andr |publisher=Manchester United Books |year=2001 |location=London |isbn=0-233-99964-7 |pages=[https://archive.org/details/officialmanchest0000andr/page/109 109], 112 }}</ref><ref>{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. |title=The PFA Footballers' Who's Who 2009-10 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 |year=2009 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-474-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/369 369] }}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Rollin |editor1-first=Glenda |editor2-last=Rollin |editor2-first=Jack |title=Sky Sports Football Yearbook 2009-2010 |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse |publisher=Headline |year=2009 |isbn=978-0-7553-1948-0 |page=[https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse/page/n509 502] }}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Манчестер Юнайтед]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = 1991–1994 |youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Манчестер Юнайтед]] | years1 = 1994– |clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Манчестер Юнайтед]] |caps1 = 457 |goals1 = 102<!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = 1997–2004 |nationalteam1 = {{flagicon|ENG}}[[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps1 = 66 |nationalgoals1 = 14 | pcupdate = 22:28, 2010 оны 11 сарын 10 (UTC) }} '''Пол Аарон Скоулз''' ({{lang-en|Paul Aaron Scholes}}, ''1974 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд төрсөн'') нь [[Англи]]йн хөлбөмбөгчин бөгөөд [[Манчестер Юнайтед]] багт [[хагас хамгаалагч]]аар тоглодог. Улаан чөтгөрүүдийн эгнээнээс хөдлөөгүй багийн хүн Скоулз «Солфорд» хотод төрж өсөн, Лангли рүү шилжин сургуульд суралцах үедээ крикет болон хөлбөмбөгийн спортыг сонирхож эхэлжээ. Тэр 14 настайдаа Манчестер Юнайтед багт бэлтгэл хүч болон элссэн бөгөөд [[1994-95 оны Премьер лиг|1994-95]] оны улирлаар Юнайтедийн лигийн 17 гараанд гарсан юм. [[1998-99 оны Премьер лиг|1998-99]] оны улирал Манчестер Юнайтедийн түлхүүр тоглогч болохоо харуулан Триблидэж байлаа. Скоулз түүнээс хойш Премьер лигт есөн удаа, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т хоёр удаа тус тус аваргын медалийг зүүсэн байна. Скоулз [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн]] шигшээ багийг төлөөлөн 1997-2004 оны хооронд тоглохдоо [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] болон [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] оны ДАШТ, [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000]] болон [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004]] оны ЕАШТ-үүдэд оролцсон байна. Мөн тэрээр энэ хүртэлх хугацаанд тоглохдоо нийт 100 шар хуудсаар торгуулж, долоон удаа талбайгаас улаан хуудсаар хөөгдөж байсан байх юм. Скоулзын Юнайтедэд тоглосон тоо 600 хол давсан бөгөөд уг үзүүлэлтээрээ багийн түүхэн 4 дэх амжилтаар бүртгэгджээ. [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улиралын төгсгөлд зодог тайлахаа [[2010]] оны зургаадугаар сард мэдэгдсэн ч гэлээ энэ баттай шийдвэр нь биш бололтой.<ref>{{cite news |title=Paul Scholes to retire at the end of the season |url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/jun/24/paul-scholes-retire |work=''The Guardian'' |publisher=''The Guardian'' |date=24 June 2010 |accessdate=24 June 2010 }}</ref> == Намтар == Тэр Их Манчестерийн «Салфорд» хотод Стюарт болон Марина Скоулз нарын хүү болон мэндэлжээ. Хүүгээ 18 сартайд нь Миддлетон хотын бага хот «Лангли» рүү тэдний гэр бүлийнхэн шилжин суурьшжээ.<ref name="bbc.co.uk">http://www.bbc.co.uk/manchester/content/articles/2007/04/02/020407_langley_scholes_feature.shtml</ref> Скоулз Лангли дэх бага сургуульд байх үеэсээ хөлбөмбөгтийн спортод татагдан оржээ. Бас крикетэд. 14 настайдаа Манчестер Юнайтед багийн бэлтгэл бүлэгт элссэн<ref name="observer best">{{cite news|title=Simply the best|publisher=[[The Observer]]|last=Jackson|first=Jamie|date=18 May 2008|url=http://www.guardian.co.uk/football/2008/may/18/manchesterunited.championsleague1|accessdate=19 December 2008}}</ref> бөгөөд улмаар 17 нас хүрч ахлах сургуульд суралцахаар болсон тул багийнхаа бэлтгэлийг орхисон гэдэг. == Баг == Скоулзийг суралцахаар явсан энэ үед багийн андууд болох [[Дэвид Бекхэм]], Никки Бат, [[Гэри Невилл]] болон [[Райан Гиггз]] нар нь [[1992]] оны «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] өсвөрийн цомд» түрүүлсэний дараа жил нь Пил Невиллийн хамтаар багтаа эргэн иржээ.<ref>{{cite news |url=http://news.scotsman.com/davidbeckham/Old-Trafford-band-of-brothers.2435209.jp |title=Old Trafford band of brothers prepare for split |date=12 June 2003 |first=Pete |last=Oliver |publisher=[[The Scotsman]] |accessdate=19 December 2008 }}</ref> [[1993]] оны [[6 сарын 23]]-нд залуучуудын багийн нэг хэсэг болон ''24'' дугаарын өмстгөлтэйгөөр тоглохоор болсон ч [[1994-95 оны Премьер лиг|1994-95]] оны улирлыг хүртэл түүнийг тоглуулсангүй. Түүний анхны лигийн улирлын амжилт ''17'' тоглолтонд ''5'' гоол. [[1994]] оны есдүгээр сарын 21-нд «Лигийн цомын» тэмцээний «Порт Вейл» багтай хийсэн тоглолтонд хоёр гоол оруулан анхныхаа гарааг хийж байв. Скоулз [[1995]] оны «АХХ-ны цомын» [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] багтай хийсэн шигшээ тоглолтонд сэлгээгээр гарч тоглосон ч баг нь 1-0 хожигдсон юм. [[1995-96 оны Премьер лиг|1995-96]] оны улиралд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] баг руу [[Марк Хьюзийг]] явсаны дараа Скоулз үндсэн бүрэлдэхүүнд багтах боломж нээгдэн улмаар ''22'' дугаарын өмсгөлтэйгөөр улирлын туршид ''14'' гоол оруулсан байна. Юнайтедийн хувьд ч амжилтын буухиагаа үргэлжлүүлэн хоёр дахь удаагаа «Дубльдэн» түүхэнд Английн түүхэнд анхдагч болсоор.<ref name="double">{{cite news|title=Spccoer Milestones|last=Maxwell|first=Ian|date=17 December 2008|url=http://www.soccerhistory.org.umanchesterunited.championsleague1|accessdate=17 January 2009}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Скоулз(өмсгөлийн дугаар ''18'' болсон) Премьер лигийн ээлжит аваргын медалиа зүүсэн [[1996-97 оны Премьер лиг|1996-97]] оны улиралд лигийн ''16'' тоглолтонд ''3''гоол оруулсан үзүүлэлттэй байлаа. [[1997-98 оны Премьер лиг|1997-98]] оны улиралд багийн ахлагч Рой Кин өвдөгний бэртлийн улмаас тоглох боломжгүй болсоноор Скоулз довтлогооны болон хамгаалалтын бүсэд улирлыг дуустал тоглов.<ref>{{cite web |title=Club Trophy Room |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={EE4D6083-FCB8-4FAB-A765-75E2B0F4B4E0} |accessdate=16 April 2009 }}</ref> [[1998-99 оны Премьер лиг|1998-99]] оны улиралд Манчестер Юнайтед [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]], [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом болон [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лигт]] түрүүлэн «Трибль» хийхэд Скоулз түлхүүр тоглогчоор тоглосон байна. «АХХ-ны цомын» шигшээ тоглолтонд [[Ньюкасл (хөлбөмбөгийн баг)|Ньюкасл]] багийн эсрэг багийн нэг гоолыг оруулсан бол Аваргуудын лигийн дөрөвний нэг шигшээ тоглолтонд [[Интернационале]] багийн эсрэг талбай дээр нь гоолдож байсан ч аваргын төлөө [[Бавари Мюнхен]] багийг хожсон тоглолтонд дараалан авсан шар хуудсын улмаас оролцож чадаагүй юм.<ref>{{cite web |last=Hodges |first=Vicki |title=Champions League final: Paul Scholes deserves European Cup success, says David Beckham |publisher=''[[The Daily Telegraph]]'' |date=21 May 2008 |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2301091/Champions-League-final-Paul-Scholes-deserves-European-Cup-success,-says-David-Beckham.html |accessdate=8 November 2008 }}</ref> [[2002-03 оны Премьер лиг|2002-03]] оны улирал, Скоулз ''20'' гоол оруулж хувийн дээд амжилтаа үзүүлсэн бол [[2003-04 оны Премьер лиг|дараагийн улирал]] нь ''14'' гоол тэр дундаа «АХХ-ны цомын» тэмцээнд ''4'' гоол оруулсанаар ''9'' удаагийн тэмцээнд нийт ''5'' гоол оруулсан анхны тохиолдол болов. Тэр Манчестер Юнайтедэд хааяахан хожигдол авчирдаг тал байв. Жишээ нь, [[2005]] оны «АХХ-ны цомын» шигшээд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] багтай торгуулийн цохилтоор ялагчаа тодруулахад үед Скоулзын гүйцэтгэсэн цохилтыг хаалгач [[Йенс Леманн]]ы эсрэг алдаж цохисоноор ялагдсан байна. ''2005-06'' оны багийн бэлтгэл шатны хугацаанд өөрийн тодорхой бус шалтгаанаар олон олон асуудалтай тулгарч цаашид хөлбөмбөг тоглох үгүйдээрээ тулж байв. Улирлын тоглолт эхлэхэд энэ түүний байдал хэвийн болж тоглолтондоо анхаарлаа хандуулж эхэлсэн гэдэг.<ref>{{cite news |last=Bartram|first=Steve| url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid=%7BB4CEE8FA%2D9A47%2D47BC%2DB069%2D3F7A2F35DB70%7D&newsid=375605 | title=Scholes still troubled by vision problems|publisher=[[Manchester United]]|date=1 November 2006|accessdate=19 December 2008}}</ref> [[2005-06 оны Премьер лиг|2006]] оны аравдугаар сарын 22-нд Юнайтедийг [[Английн Премьер лиг|лигт]] [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багийг 2-0 харьцаагаар хожсон тоглолтонд Скоулз арван хоёр жилийн өмнө анхны тоглолтоо хийснээс хойш '''500''' дахь гараагаа хийж бүр гоолдож амжжээ.<ref>{{cite news |Scholes 500th appearance| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6050692.stm | title=Man Utd 2–0 Liverpool|publisher=[[Manchester United]]|date=22 October 2006|accessdate=22 October 2006}}</ref> Харин [[2007]] оны гуравдугаар сарын 3-нд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]ийг талбай дээр нь 1-0 харьцаагаар хожсон тоглолтын үеэр [[Хави Алонсо]] дээр бүдүүлэг аашлан улаан хуудас авч 2005 оны дөрөвдүгээр сараас хойшхи хоёр дахь удаагаа талбайгаас хөөгдсөн явдал байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=199371&cc=4716 |wayback=20071018083614 |text=O'Shea stuns Anfield |archiv-bot=2023-09-26 17:04:37 InternetArchiveBot }}. ESPNsoccernet (3 March 2007). Retrieved on 19 December 2008.</ref> Сар гаруйн дараа Аваргуудын лигийн дөрөвний нэг шигшээгийн [[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] багтай хийсэн тоглолтонд мөн л талбайг орхих нь тэр. Скоулз 2007 оны аравдугаар сарын 23-нд Аваргуудын лигийн хэсгийн [[Динамо Киев]] багтай хийх тоглолтыгн бэлтгэлийн үеэр өвдөгөндөө шөрмөсний бэртэл авч [[2008]] оны нэгдүгэр сарыг хүртэл талбай дээр гарч чадсангүй. Улмаар бэртлээс эргэн ирээд «АХХ-ны цомын» дөрөвдүгээр тойргийн [[Тоттенхэм Хотспур]] багтай хийсэн тоглолтонд сэлгээгээр гарч тоглосон бөгөөд 2008 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд Аваргуудын лигийн хагас шигшээн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багтай хийсэн тоглолтонд оролцон Аваргуудын лигийн хувийн '''100''' дахь гараагаа хийж, гоолдож багаа ялалтанд хүргэж шигшээд шалгаруулав.<ref>{{cite web |last=McNulty |first=Phil |title=Man Utd 1–0 Barcelona (agg 1–0) |publisher=BBC Sport |date=18 September 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7368730.stm |accessdate=15 April 2009}}</ref> Аваргын төлөөх тоглолтонд бэртэл нь болон тухайн үеийн [[Чели (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багийн хагас хамгаалагч [[Клод Макелеле]]тай маргалдан авсан шар хуудсаас шалтгаалан 87 дахь минутанд [[Райан Гиггз|Гиггзийн]] оронд сэлгээнд суусан бөгөөд тоглолтын үндсэн цагт 1-1 тэмцээгээр өндөрлөж, 6-5 харьцаагаар торгуулийн цохилт гүйцэтгэн ялж байв.<ref>{{cite web |last=McNulty |first=Phil |title=Man Utd earn dramatic Euro glory |publisher=BBC Sport |date=18 September 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/7406252.stm |accessdate=22 May 2009}}</ref> Скоулзыг 2008 оны есдүгээр сард «Английн хөлбөмбөгийн хүндэтгэлийн танхимд» бүртгэн авсан байна.<ref>{{cite web |last=Galvin |first=Robert |title=Paul Scholes Hall of Fame Profile |publisher=[[English Football Hall of Fame|Football Hall of Fame]] |date=18 September 2008 |url=http://www.nationalfootballmuseum.com/pages/fame/Inductees/paulscholes.htm |accessdate=16 November 2008 |archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081208121833/http://www.nationalfootballmuseum.com/pages/fame/Inductees/paulscholes.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="mirror">{{cite web |last=Austin |first=Simon |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/7408010.stm |title=Why Scholes is Man Utd's talisman |publisher=[[BBC Sport]] |date=20 May 2008 |accessdate=13 October 2008 }}</ref> [[2009]] оны нэгдүгээр сарын 24-нд «АХХ-ны цомын» [[Тоттенхэм Хотспур]] багтай хийсэн тоглолтонд 34 дахь минутанд хаалгач Том Хаддлстоуны хаалганд гоолдож, тооны харьцааг 1-1 болгон улирлын анхныхаа гоолыг оруулсан<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/7842634.stm| title=Man Utd 2–1 Tottenham| publisher=BBC Sport| author=Hughes, Ian| date=24 January 2009| accessdate=18 February 2009}}</ref> бол хоёрдугаар сарын 18-нд [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багийн хаалгач Марк Шварцераас ойн ирсэн бөмбөгийг гоол болгон Премьер лигийн анхныхаа гоолыг оруулав.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/7884148.stm| title=Man Utd 3–0 Fulham| publisher=BBC Sport| author=Sanghera, Mandeep| date=18 February 2009| accessdate=18 February 2009}}</ref> Дөрөвдүгээр сарын 22-нд [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]] багтай тоглосон тоглолтон дээр Скоулз 600 дахь гараагаа хийжээ.<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 2–0 Portsmouth |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/8000560.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=22 April 2009 |accessdate=22 April 2009 }}</ref> 2009 оны есдүгээр сарын 15, Скоулз жилийн өмнө [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигт]] [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселонагийн]] хаалганд оруулж байсан бол энэ удаад [[Турк]]ийн [[Бешикташ (хөлбөмбөгийн баг)|Бешикташ]] багийн хаалганд 77 минутанд хаалгачийн эсрэг ганцаараа гарч ирэн гоолдов.<ref>{{cite news |first=Mandeep |last=Sanghera |title=Besiktas 0–1 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8254289.stm |work=BBC Sport |publisher=BBC Sport |date=15 September 2009 |accessdate=15 September 2009 }}</ref> Харин 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд ээлжит гоолоо [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]ын [[ЦСКА Москва]] багийн хаалганд цаг дуусах мөчид тооны харьцааг 3-3 болгон тэнцүүлэн оруулсан билээ.<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 3–3 CSKA Moscow |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8337865.stm |work=BBC Sport |publisher=BBC Sport |date=3 November 2009 |accessdate=3 November 2009 }}</ref> Удалгүй арванхоёрдугаар сарын 5-нд [[Вест Хэм Юнайтед]] багийн хаалганд гоолдож, Скоулзын [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] 99 дэх гоолоор тэмдэглэгдэн үлдэв.<ref>{{cite news |first=Mark |last=Ashenden |title=West Ham 0–4 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8390387.stm |work=BBC Sport |publisher=BBC Sport |date=5 December 2009 |accessdate=5 December 2009 }}</ref> [[2010]] оны нэгдүгээр сарын 27-нд оны эхний болоод «Лигийн цомын» тэмцээнд тоглосон долоон жилийн хугацаан дахь анхны гоолоо «Манчестерийн дербид» оруулсан юм.<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=Man Utd 3–1 Man City |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/8473135.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=27 January 2010 |accessdate=27 January 2010 }}</ref> 2010 оны хоёрдугаар сарын 16-нд Аваргуудын лигт хувийнхаа нийт '''тав дахь''' гоолоо шөвгийн 16-гийн [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] багийг 3-2 харьцаагаар хожсон тоглолтонд талбай дээр нь багийн салхийг хагалан оруулсан байна.<ref>{{cite news |first=Sam |last=Lyon |title=AC Milan 2–3 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/8515983.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 February 2010 |accessdate=16 February 2010 }}</ref> Түүнчлэн 2010 оны гуравдугаар сарын 6-нд [[Вульмерхэмптон Уондерерс]] багийн хаалганд хожлын цорын ганц гоолыг оруулсан нь Скоулзыг Премьер лигийн '''100''' гоол оруулсан '''19 дэх тоглогч''' болгож багийн нөхдөөсөө [[Райан Гиггз]], [[Уэйн Руни]] нарын дараахь тохиолдол болов.<ref>{{cite news |first=Sam |last=Lyon |title=Wolves 0–1 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8549642.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=6 March 2010 |accessdate=06 March 2010 }}</ref> 2010 оны дөрөвдүгээр сарын 16-нд тэр гэрээгээ нэг жилээр сунгасан<ref>{{cite news |title=Paul Scholes signs new one-year contract with Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/8625068.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=16 April 2010 |accessdate=16 April 2010 }}</ref> бөгөөд маргааш өдөр нь [[Манчестер Сити]]г 1-0 харьцаагаар хожсон тоглолтонд цаг дуусах мөчид гоолдож хоёр «дерби» дараалан гоолджээ.<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=Man City 0–1 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/8622414.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=17 April 2010 |accessdate=17 April 2010 }}</ref> Юнайтед [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улирал эхлэхийн өмнөхөн буюу наймдугаар сарын 8-нд «Коммунити Шиелдийн» тэмцээнд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсиг]] буулган авч түрүүлсэн тоглолтын онцлох тоглогчоор Скоулз тодорч улмаар долоо хоногийн дараа дигийн нээлтийн Ньюкасл Юнайтед багтай хийсэн тоглолтонд «Улаан чөтгөрүүдийг» 3-0 харьцаагаар хожиход хоёр гоолын дамжуулалтыг өгсөн юм. Түүний дараа [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багтай хийсэн улирлын хоёр дахь тоглолтонд 150 дахь гоолоо оруулсан байна. === Олон улсын гоолууд === {| class="wikitable" ! # !! Хэзээ !! Хаана !! Өрсөлдөгч !! Үр дүн !! Тэмцээн !! Оруулсан гоол |- | 1 || 1997-06-04 || Стад Бисжур, Нант || {{fb|ITA}} || 2–0 || Tournoi de France 1997 || 1 |- | 2 || 1997-09-10 || [[Уэмбли (цэнгэлдэх хүрээлэн)|Уэмбли]], [[Лондон]] || {{fb|MDA}} || 4–0 || [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ]] .сон || 1 |- | 3 || 1997-11-15 || [[Уэмбли (цэнгэлдэх хүрээлэн)|Уэмбли]], [[Лондон]] || {{fb|CMR}} || 2–0 || Нөхөрсөг тоглолт || 1 |- | 4 || 1998-06-15 || Велодром, [[Марсель]] || {{fb|TUN}} || 2–0 || [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ]] || 1 |- | 5 || 1999-03-27 || [[Уэмбли (цэнгэлдэх хүрээлэн)|Уэмбли]], [[Лондон]] || {{fb|POL}} || 3–1 || [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2000]] .сон || 3 |- | 8 || 1999-11-13 || Хампден Парк, [[Глазгов]] || {{fb|SCO}} || 2–0 || [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2000]] .сон || 2 |- | 10 || 2000-06-12 || Филипс стадион, [[Эйндховен]] || {{fb|POR}} || 2–3 || [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2000]] || 1 |- | 11 || 2001-03-28 || Кемаль Стафа, Тиран || {{fb|ALB}} || 3–1 || [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 ДАШТ]] .сон || 1 |- | 12 || 2001-05-25 || Прайд Парк, Дерби || {{fb|MEX}} || 4–0 || Нөхөрсөг тоглолт || 1 |- | 13 || 2001-06-06 || Олимпик, [[Афин]] || {{fb|GRE}} || 2–0 || [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 ДАШТ]] .сон || 1 |- | 14 || 2004-06-21 || Да Луж, [[Лиссабон]] || {{fb|CRO}} || 4–2 || [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2004]] || 1 |} == Үзүүлэлтүүд == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="2"|Бусад<ref>ААХ-ны Коммунити Шиелд, УЕФА Супер цом, Олон улсын цом, ФИФА Клубүүдийн ДАШТ</ref> !colspan="2"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- |rowspan="17" valign="center"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[1994–95 оны Премьер лиг|1994–95]] |17||5||3||0||3||2||2||0||0||0||25||7 |- |[[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]] |26||10||2||1||1||2||2||1||0||0||31||14 |- |[[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]] |24||3||2||2||2||1||4||0||1||0||33||6 |- |[[1997–98 оны Премьер лиг|1997–98]] |31||8||2||0||1||0||7||2||1||0||42||10 |- |[[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]] |31||6||6||1||1||0||12||4||1||0||51||11 |- |[[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–00]] |31||9||colspan="2"|–||0||0||11||3||3||0||45||12 |- |[[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]] |32||6||0||0||0||0||12||6||1||0||45||12 |- |[[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]] |35||8||2||0||0||0||13||1||1||0||51||9 |- |[[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] |33||14||3||1||6||3||10||2||0||0||52||20 |- |[[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] |28||9||6||4||0||0||5||1||1||0||40||14 |- |[[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] |33||9||6||3||2||0||7||0||1||0||49||12 |- |[[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]] |20||2||0||0||0||0||7||1||0||0||27||3 |- |[[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]] |30||6||4||0||0||0||11||1||0||0||45||7 |- |[[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]] |24||1||3||0||0||0||7||1||0||0||34||2 |- |[[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] |21||2||2||1||3||0||6||0||3||0||35||3 |- |[[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]] |28||3||0||0||2||1||7||3||1||0||38||7 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]] |13||1||0||0||0||0||2||0||1||0||16||1 |- !colspan="2"|Бүгд !457!!102!!41!!13!!21!!9!!125!!26!!15!!0!!659!!150 |} :''[[2010]] оны [[11 сарын 24|арваннэгдүгээр сарын 24-ний]] байдлаар.''<ref>{{cite web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/scholes.html |title=Scholes |accessdate=2 October 2010 |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> == Шагналууд == === Баг === ;Манчестер Юнайтед * [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] (9): [[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]], [[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]], [[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]], [[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]], [[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]], [[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] * [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом (3): 1995–96, 1998–99, 2003–04 * Лигийн цом (2): 2008–09, 2009–10 * АХХ-ны Коммунити Шиелд (5): 1996, 1997, 2003, 2008, 2010 * [[УЕФА Аваргуудын Лиг]] (2): 1998–99, 2007–08 * Олон улсын цом (1): 1999 * ФИФА Клубүүдийн ДАШТ (1): 2008 === Олон улс === ;Англи 18-аас доош насныхны баг * Хөлбөмбөгийн Европын АШТ (18-наас доошхи нас): 1993 === Хувийн === * Премьер лигийн Сарын онцлох тоглогч (3): 2003 I сар, 2003 XII сар, 2006 оны X сар * Премьер лигийн Оны шилдэг тоглогч (3): 2000–01, 2002–03, 2006–07 * Премьер лигийн 10 улирлын шагнал: (1992–93 — 2001–02) * Английн хөлбөмбөгийн хүндэтгэлийн танхим: 2008 == Торгууль == Скоулз Премьер лигт 16 жил тоглохдоо нийтдээ 80 шар хуудас, 4 улаан хуудсаар торгуулж<ref name="Prem bookings">{{Cite web |url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5894,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2010-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100816132717/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5894,00.html |url-status=dead }}</ref> байсан бол Аваргуудын лигийн 100 гаруй удаагийн тоглолтонд 25 шар хуудас авч нэг удаа нэг тоглолтонд 2 шар хуудсаар торгуулж талбайг чөлөөлж байв.<ref name="Champo League bookings">{{Cite web |url=http://www.statbunker.com/football/ktg/index.php?PL=ktgalltime&Code=UCL&statType=bookings |title=Archive copy |access-date=2010-08-19 |archive-date=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130043837/http://statbunker.com/football/ktg/index.php?PL=ktgalltime&Code=UCL&statType=bookings |url-status=dead }}</ref> == Хувийн амьдрал == Скоулз Клэйри гэгч бүсгүйтэй гэр бүл болсон<ref name="Paul Scholes">{{cite web |title = Paul Scholes |url = http://www.imdb.com/name/nm1404281/bio |publisher = Internet Movie Database |accessdate = 12 March 2010}}</ref> бөгөө Аррон, Алисиа болон Айден нарын хүүхэдтэй.<ref>Rich, Tim (24 July 2008). [http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2450690/Manchester-United-fans-have-two-years-to-savour-Paul-Scholes.html Manchester United fans have two years to savour Paul Scholes]. ''The Independent''. Retrieved on 25 March 2009.</ref><ref>Northcroft, Jonathon (26 September 2004). [http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/article486790.ece New goals for Scholes]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''The Sunday Times''. Retrieved on 25 March 2009.</ref><ref>{{cite news |first=Alison |last=Boshoff |title=The War of the WAGSKIS: The real battle for Moscow |url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1020831/The-War-WAGSKIS-The-real-battle-Moscow.html |publisher=''[[The Daily Mail]]'' |date=21 May 2008 |accessdate=19 December 2008 }}</ref> Тэдний гэр бүлийнхэн Манчестер хотын ойролцоох Сэдлворт хэмээх бага хотод амьдардаг ажээ.<ref name="not much time">{{cite news |first=Steve |last=Tongue |title=Paul Scholes: 'I know there isn't much time left so I have to enjoy it' |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/paul-scholes-i-know-there-isnt-much-time-left-so-i-have-to-enjoy-it-799562.html |publisher=''[[The Independent]]'' |date=23 March 2008 |accessdate=13 October 2008 }}</ref> Скоулзын биеийн байдлын тухайд нүдний даралт болон астам буюу мөгөөрсөн хоолойн мэнгэртэх өвчтэй гэх онош бий.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/treatment_room/newsid_2340000/2340911.stm |title=Athletes with asthma |accessdate=13 October 2008 |publisher=[[BBC Sport]] | date=21 October 2002}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={FE60904B-C2A8-4E60-9B05-700DBBC29BBC}&section=playerProfile&teamid=458&bioid=91964 Багийн нь албан ёсны вэбсайт] ManUtd.com вэбсайт дахь * {{soccerbase|id=7091|name=Paul Scholes}} * [http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=152 Пол Скоулзын үзүүлэлтүүд] * [http://www.guardian.co.uk/football/2008/may/18/manchesterunited.championsleague1 Профайл] ''The Guardian'' вэбсайт дахь {{Navboxes colour |title=Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд |bg=white |fg=navy |list1= {{Английн шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Скоулз, Пол}} [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] 5oldeq0yrm8jg2l9qm7pwr5pcyjlwy4 0 17897 864969 864481 2026-08-05T19:57:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864969 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Энди Уорхол | зураг = Andy Warhol 1977.jpg | жинхэнэ_нэр = Андрей Вархола | төрсөн_он_сар_өдөр = [[1928]] оны [[8 сарын 6]] | төрсөн_газар = [[Питтсбург]], [[Пеннсилвани]] муж, [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | нас барсан_он_сар_өдөр = [[1987]] оны [[2 сарын 22]] | нас барсан_газар = [[Нью-Йорк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | үндэстэн = [[Америк]] | юугаараа_алдаршсан = Уран зураг, кино урлаг | төгссөн_сургууль = Карнеги Меллоны Их сургууль | алдартай_бүтээлүүд = ''Челсигийн охид'' (1966 оны кино)<br />''Exploding Plastic Inevitable (Зайлшгүй хийгдэх дүрслэлийн тэсрэлт)'' (1966 оны соёлын довтолгоон)<br />''Кэмбелл Суп Кан'' (1962 оны зураг) }} '''Энди Уорхол''' [{{IPA|ˈændi ˈwɔːɹhɔl}}]<ref>http://www.npr.org/2012/08/06/157776348/in-warhols-memory-soup-cans-and-coke-bottles</ref> ({{lang-en|Andy Warhol}}, ''1928 оны наймдугаар сарын 6'' - ''1987 оны хоёрдугаар сарын 22'') буюу '''Андрей Вархола''' ({{lang-en|Andrej Varchola}}) нь [[Словак]]-[[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[зураач]], [[дизайнер]], [[кино]] [[найруулагч]], продюсер, [[зохиолч]] бөгөөд «поп-арт» урлагийн томоохон төлөөлөл хүн байв. [[1965]] онд байгуулагдсан Америкийн рок хөгжмийн домогт «Velvet Underground» хамтлагийн продюсерээр ажиллаж байгаад амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд дэлгэцийн бүтээлд хүч оюунаа дайчилсан сод авъяастан байв. Түүний [[1963]] онд зурсан «Найман Элвис» хэмээх [[Рок-н-ролл]]ын хаан [[Элвис Пресли]]гийн хөрөг 100 сая [[Америк доллар|долларын]] үнэ хүрсэн нь «хамгийн өндөр үнэ хүрсэн уран зургийн бүтээлүүдийн» 11-рт [[Пабло Пикассо]], [[Винсент ван Гог]] нарын зураачдын бүтээлүүдийн удаад орсон сод бүтээл болжээ. == Намтар == Тэр [[Пеннсилвани]] мужийн [[Питтсбург]] хотноо төрж өссөн бөгөөд бага ахуйдаа эцэг эхээсээ хагацжээ. Багын урлагийн тэр дундаа зургийн авъяас, сонирхолтой байсан тул [[1949]] онд Питтсбург хотын Карнегийн Технологийн сургуулийг (одоогийн Карнегийн Меллон Их сургууль) зураач мэргэжлээр суралцаж төгсөн [[Нью-Йорк]] хотод томоохон сэтгүүлүүдээс ажил амьдралынхаа гараагаа эхлүүлжээ. Тэр бараа бүтээгдэхүүнүүдийн шошго, сурталчилгааны хуудас зурсаар [[1956]] онд бие даан зураачдын клуб байгуулан ажиллах болов. [[1962]] оны долоодугаар сарын 9-нд [[Лос-Анжелес]] хотноо «Файн арт» (яруу урлаг) чиглэлээр туурвисан бүтээлүүдийн үзэсгэлэнгээ толилуулан урлагийн салбартаа танигдах болсон бөгөөд түүнээс хойш улаан лоолийн «Кэмббел» соус болон Коко Кола ундаа зэрэг олон бүтээгдэхүүнүүдийн шошго, түүнчлэн [[Мэрлин Монро]], [[Элизабет Тейлор]], [[Элвис Пресли]] нараас авахуулаад урлаг соёлын алдартнуудын хөрөг зургийг зурах болов. 1962 онд [[Манхэттэн]] дүүрэгт хөгжим болон киноны «The Factory» студээ байгуулсан үеээс эхлэн кино урлагт хүч сорин найруулагч, продюсер болсон ба шинэ залуу хамтлаг дуучдын урлагийн замналыг нь нээн өгөх тал дээр ч анхаарах болжээ. Мөн л зар сурталчилгааны бизнесийн салбарт олон олон шинэ санаануудыг цааснаа буулгасаар байсан юм. [[Файл:Jimmy Carter Andy Warhol 1977.jpg|thumb|300px|Энди Уорхол ерөнхийлөгч [[Жимми Картер]]ийн хамт, 1977]] 1970-аад оноос эхлэн нийгмийн, улс төр, бизнесийн салбарын хүмүүсийн хөрөг зурах тал дээр анхаарлаа хандуулах болсон ба [[Иран]]ы шейх Мохаммед Реза Пехлевигийн гэр бүлийнхэн, [[Роллинг Стоунз]] хамтлагийн гоцлол дуучин Мик Жаггер, жүжигчин Лиза Миннелли, [[Дайана Росс]], [[Брижит Бардо]], [[Битлз]] хамтлагийн дуучин, хөгжимчин [[Жон Леннон]], дуучин [[Майкл Жексон]] нарын хөргүүдийг бүтээжээ. Энэ мэтчилэн маш олон хөргүүд зурсаны дотроос хамгийн алдартай нь [[1973]] онд бүтээсэн [[Хятад]]ын коммунист удирдагч [[Мао Зэдун]]ы хөрөг юм. Түүний зурсан бүтээлүүд маш их үнээр эзэддээ очдог байсныг дурдах нь зүйтэй болов уу. [[Поп-арт]] урсгалын томоохон төлөөлөгч Уорхол [[1987]] оны хоёрдугаар сарын 22-нд зүрхний доголдолд хүргэдэг «аритим» өвчнөөр нас нөгчсөн юм. == Алдартай бүтээлүүд == {| |valign="top"| *'''Уран зураг''' *Campbell's Soup Cans (1962) *Marilyn Diptych (1962) *Green Coca-Cola Bottles (1962) *Eight Elvises (1963) *Shot Marilyns (1964) *Exploding Plastic Inevitable (1966) *Big Electric Chair (1967) *Campbell's Soup Cans II (1969) *Portrait of Seymour H. Knox (1985) *Camouflage Self-Portrait (1986) *Cars (1986) |width="33"| |valign="top"| *'''Кино''' *Sleep (1963) *Screen Tests (1964-6) *Blow Job (1964) *Eat (1963) *Batman Dracula (1964) *Empire (1964) *Taylor Mead's Ass (1964) *Vinyl (1965) *Poor Little Rich Girl (1965) *Beauty No. 1 (1965) *Beauty No. 2 (1965) *More Milk, Yvette (1965) *Eating Too Fast (1966) *The Velvet Underground and Nico: A Symphony of Sound (1966) |width="33"| |valign="top"| *Salvador Dalн (1966) *Chelsea Girls (1966) *I, a Man (1967) *Lonesome Cowboys (1968) *Blue Movie (1969) *L'Amour (1973) *'''Ном''' *25 Cats Name Sam and One Blue Pussy (1954) *a, A Novel (1968) *The Philosophy of Andy Warhol (1975) *Popism: The Warhol Sixties (1980) *Diaries |} == Нэмэлтээр уншиж болох == *"A symposium on Pop Art". ''Arts Magazine'', April 1963, pp.&nbsp;36–45. The symposium was held in 1962, at [[The Museum of Modern Art]], and published in this issue the following year. * {{cite book | first = Victor | last = Bockris | title = Warhol: The Biography | url = https://archive.org/details/warholbiography0000bock | location = New York | publisher = Da Capo Press | year = 1997 | isbn = 030681272X}} * {{cite book | first = Bob | last = Colacello | title = Holy Terror: Andy Warhol Close Up | url = https://archive.org/details/holyterrorandywa0000cola | location = New York | publisher = HarperCollins | year = 1990 |isbn=0-06-016419-0}} * {{cite book |first=Jane D. |last=Dillenberger |title=The Religious Art of Andy Warhol |url=http://books.google.com/?id=KemglT-1jSIC |location=New York City |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2001 |isbn=0-8264-1334-X}} * Doyle, Jennifer, Jonathan Flatley, and Josй Esteban Muсoz eds. (1996). ''Pop Out: Queer Warhol.'' Durham: Duke University Press. *Foster, Hal, ''The Return of the Real'' (ch.5), MIT Press / October Book, 1996. * {{cite book | first = Gary | last = Garrels | title = The Work of Andy Warhol: Discussions in Contemporary Culture, no. 3.| location = Beacon NY | publisher = Dia Art Foundation | year = 1989}} * {{cite book | first = Fred Lawrence | last = Guiles | title = Loner at the Ball: The Life of Andy Warhol | url = https://archive.org/details/loneratballlifeo0000guil | location = New York | publisher = Bantam | year = 1989 | isbn = 0593015401}} * James, James, "Andy Warhol: The Producer as Author", in ''Allegories of Cinema: American Film in the Sixties'' (1989), pp.&nbsp;58–84. Princeton: Princeton University Press. * {{cite book | first = Wayne | last = Koestenbaum | authorlink = Wayne Koestenbaum | title = Andy Warhol | url = https://archive.org/details/andywarhol00koes | location = New York | publisher = Penguin | year = 2003 | isbn = 0670030007}} * Krauss, Rosalind E. "Warhol's Abstract Spectacle". In ''Abstraction, Gesture, Ecriture: Paintings from the Daros Collection''. New York: Scalo, 1999, pp.&nbsp;123–33. * Lippard, Lucy R., ''Pop Art'', Thames and Hudson, 1970 (1985 reprint), ISBN 0-500-20052-1 * {{cite book |first=Marco |last=Livingstone |coauthors=Dan Cameron and [[Royal Academy]] |title=Pop art: an international perspective |url=https://archive.org/details/popartinternatio0000unse |publisher=Rizzoli |location=New York |year=1992 |pages= |isbn=0-8478-1475-0}} * {{cite book | first = Annette | last = Michelson | title = Andy Warhol (October Files)| location = Cambridge MA | publisher = The MIT Press | year = 2001}} * Scherman, Tony & Dalton, David, ''POP: The Genius of Andy Warhol'', HarperCollins, New York, N.Y. 2009 *Suarez, Juan Antonio (1996). ''Bike Boys, Drag Queens, & Superstars: Avant-Garde, Mass Culture, and Gay Identities in the 1960s Underground Cinema.'' Indianapolis: Indiana University Press. * {{cite book | first = Steven | last = Watson | title = Factory Made: Warhol and the Sixties | location = New York | publisher = Pantheon | year = 2003 | url = http://www.factorymade.org/ | isbn = 0679423729 | access-date = 2010-08-19 | archive-date = 2010-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100829002918/http://www.factorymade.org/ | url-status = dead }} * {{cite book | first = John | last = Yau|authorlink = John Yau |title = In the Realm of Appearances: The Art of Andy Warhol| url = https://archive.org/details/inrealmofappeara0000yauj |location = Hopewell, NJ| publisher = Ecco Press| year = 1993 | isbn = 0880012986}} == Цахим холбоос == {{Commons|Andy Warhol}} * [http://www.facebook.com/adriantofei#!/group.php?v=info&ref=mf&gid=324584309874 Facebook дэх Энди Уорхолын эзэнт гүрэн] * [http://www.ubu.com/sound/warhol.html David Cronenberg speaking about the work of Andy Warhol] UbuWeb вэбсайт дахь * [http://www.warholfoundation.org/ Уорхол сан] Нью-Йорк хот дахь * [https://web.archive.org/web/20070504115155/http://www.warhol.org/tc21/ Time Capsules: the Andy Warhol collection] * [https://itunes.apple.com/mn/app/ene-hen-be/id665704286 '''"Энэ хэн бэ?"''' тааварт тоглоомд багтсан - [[iOS]] хувилбар] * [https://play.google.com/store/apps/details?id=com.spodollar.game.enehenbe '''"Энэ хэн бэ"''' тааварт тоглоомд багтсан - [[Андройд]] хувилбар] * {{cite web |url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O%3AAD%3AE%3A6246&page_number=1&template_id=6&sort_order=1 |title=Andy Warhol |publisher=Museum of Modern Art |location=New York City |year=2007 |accessdate=2009-01-23}} * [http://www.warholstars.org Warholstars]: Энди Уорхолын кино бүтээлүүд, уран зураг * [https://web.archive.org/web/20070515053109/http://www.popartmasters.com/toc.html#masters Pop Art Masters – Энди Уорхол] * [https://web.archive.org/web/20131206022109/http://www.adcglobal.org/archive/hof/1994/?id=212 Art Directors Club biography, portrait and images of work] * {{cite news |first=Joe |last=Bauman |coauthors=Angelyn Hutchinson |date=2007-12-17 |title=Andy Warhol Didn't Sleep Here: The Utah Hoax |url=http://www.kutv.com/content/blogs/new/story/Andy-Warhol-Didnt-Sleep-Here-The-Utah-Hoax/KmQ0TW_un0W46d0h0kLvEg.cspx |publisher=KUTV |accessdate=2009-01-23 }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite journal |first=Stephen |last=Berens |year=2002 |month=Fall |title=Responses to Warhol Retrospective at MOCA |journal=X-TRA |volume=5 |issue=1 |publisher=Project X Foundation for Art and Criticism |location=Los Angeles |url=http://x-traonline.org/past_articles.php?articleID=157 |accessdate=2009-01-23 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721172858/http://x-traonline.org/past_articles.php?articleID=157 |url-status=dead }} * [https://web.archive.org/web/20100403082155/http://www.studio360.org/americanicons/episodes/2005/12/08 "Warhol, Soup Cans, Cowboys"] (''Studio 360'' radio program, December 10, 2005) * [https://web.archive.org/web/20090223100130/http://www.lavignesbastille.com/expositions/1986/warhol-1986.html exhibition of 10 statues of liberty in Gallerie Lavignes bastille, Paris 1986] * [http://www.warholcity.com The Andy Warhol Museum of Modern Art – city of origin] * {{imdb name|0912238}} *[http://www.youtube.com/watch?v=3oqUd8utr14 Andy Warhol makes a digital painting of Debbie Harry at the Commodore Amiga product launch press conference in 1985.] == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Уорхол, Энди}} [[Ангилал:АНУ-ын уран зураач]] [[Ангилал:АНУ-ын график зураач]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын гэрэл зурагчин]] [[Ангилал:Поп артын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Хөгжмийн продюсер]] [[Ангилал:The Velvet Underground]] [[Ангилал:Урлагийн бүтээл цуглуулагч]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1928 онд төрсөн]] [[Ангилал:1987 онд өнгөрсөн]] rj0vfh6mlc1pqab8khcyeqqkdlxk1rj 0 17965 864844 833592 2026-08-05T17:54:37Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864844 wikitext text/x-wiki {{Short description|Английн хөлбөмбөгчин (1975 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Гари Невилл | image = Gary Neville 2014 (cropped).jpg | caption = Невилл 2014 онд | fullname = Гари Александр Невилл<ref name="engstats"/> | birth_date = {{Birth date and age|1975|2|18|df=y}} | birth_place = [[Бари, Их Манчестер|Бари]], Англи | height = 1.78 м<ref>{{Cite web |title=Гари Невилл - Тоглогчийн профайл - Football |url=https://www.eurosport.com/football/gary-neville_prs40/person.shtml |access-date= |website=Евроспорт |language=en}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.manutd.com/en/players-and-staff/detail/gary-neville | title=Гари Невилл &#124; Ман Ютд домгуудын профайл }}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 1991–1992 |youthclubs1 = [[Манчестер Юнайтедын нөөц ба академи|Манчестер Юнайтед]] | years1 = 1992–2011 | clubs1 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps1 = 400 |goals1 = 5<!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = 1992 | nationalteam1 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-16)|Англи U16]] | nationalcaps1 = 1 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1992–1993 | nationalteam2 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-18)|Англи U18]] | nationalcaps2 = 8 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1995–2007 | nationalteam3 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] | nationalcaps3 = 85 |nationalgoals3 = 0 | manageryears1 = 2012–2016 | managerclubs1 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи (туслах)]] | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = [[Валенсиа (хөлбөмбөгийн баг)|Валенсиа]] }} '''Гари Александр Невилл'''<ref>{{cite web| url=http://www.englandstats.com/playerreport.php?pid=701| title=Player Stats&nbsp;— Gary Neville| accessdate=2008-05-18| archive-date=2011-05-22| archive-url=https://web.archive.org/web/20110522005407/http://www.englandstats.com/playerreport.php?pid=701| url-status=dead}}</ref> ({{lang-en|Gary Alexander Neville}}, 1975 оны хоёрдугаар сарын 18-нд төрсөн) нь [[Англи]]йн хөлбөмбөгчин юм. Тэр арын хагас хамгаалалтын байрлалд Английн хамгийн олон гараанд гарсан тоглогч бөгөөд [[Манчестер Юнайтед]] багийн ахлагч билээ. [[Олд Траффорд]] цэнгэлдэх хүрээлэнд анхны гарааг хийсэн Невилл энэ багийн тоглогчоор өдгөөг хүртэл багийн анд [[Райан Гиггз]]ийн хамтаар тоглож байгаа. Тэр [[1995]] онд шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд анхныхаа гарааг Түүний ах [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] болон Манчестер Юнайтед багийн тоглогч асан [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] алдартнуудын нэг [[Пил Невилл]], эгч Трэси Невилл [[нэтболл]]ын шигшээ багийн тоглогч, ээж Жилл нь [[Бари (хөлбөмбөгийн баг)|Бари]] багийн нарийн бичиг, аав Невилл Невилл нь крикетийн «Ланкашир» багийн тоглогч юм. ==Намтар== [[1991]] онд Невилл сургуулиасаа гарч ахынхаа хамт Манчестер Юнайтед багт элсчээ. Улмаар [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] өсвөрийн цомд эхний улирлаа багаа ахлан түрүүлсэн байна. [[1992]] оны есдүгээр сард анхныхаа гарааг «[[УЕФА]]-гийн цом» тэмцээний «Торпеда Москва» багтай хийсэн тоглолтонд хийв. Невилл [[1990]] оны эхээр [[Алекс Фергюсон]]ы ирээдүйн болсон «Фергийн Фледлигсчүүдийн» эгнээнээс [[Пил Невилл]], [[Райан Гиггз]], [[Дэвид Бекхэм]], [[Никки Батт]] болон [[Пол Скоулз]] нарын хамт олонд танигдах болж, [[1994-95 оны Премьер лиг|1994-95]] оны улиралд баруун чиглэлийн арын хамгаалагч Пол Паркерийн оронд үндсэн бүрэлдэхүүнд багтсан байна. Энэ байрлалаас [[Ирланд]]ын Денис Ирвиний төвийн байрлал болон довтлогооны бүсийн баруун жигүүрийн хагас хамгаалагч Ли Шарпын эрсэг жигүүрт гарч байрлал сэлгэн тоглохын сацуу Бекхэмийг баруун чиглэлээс дэмжин тоглодон байв. [[2004]] оны зун Невилл Юнайтедтай дөрвөн жилээр гэрээгээ сунгасан бөгөөд [[2005]] оны арваннэгдүгээр сард [[Рой Кин]]ий ахлагчийн албыг залгамжлав. Гари Невилл [[Английн Премьр лиг|Премьр лигт]] найман түрүү, [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] гурав, [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] хоёр, Олон улсын цом, «[[ФИФА]]-гийн клубүүдийн ДАШТ» болон Лигийн тус бүр нэг цомыг хүртсэн юм. ==Хувийн амьдрал== Невилл Эмма Хэдфилд гэгч эмэгтэйтэй [[2007]] оны зургаадугаар сарын 16-нд гэр бүл болсон<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2007/jun/17/robinmckie.theobserver1 |title=Rod's was match of the day as WAGs tie the knot |publisher=Guardian |date= 17 June 2007|accessdate=2009-09-17 | location=London | first=Robin | last=McKie}}</ref> бөгөөд [[2009]] оны нэгдүгээр сарын 11-нд анхны хүүхэд Молли охин нь, хоёр дахь охин Сопи нь [[2010]] оны гуравдугаар сарын 25-нд мэндэлсэн ажээ.<ref>{{cite web|last=Patrick |first=Guy |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article2120366.ece |title=It's baby joy at last for Gary |publisher=Thesun.co.uk |date=2009-01-12 |accessdate=2009-09-17}}</ref> 2009 онд Невиллийг «Болтоны Их сургууль» хөлбөмбөгийн спортод оруулж онцгой буй хувь нэмрийг нь үнэлэн хүндэт эрдмийн зэргээрээ шагнасан гэдэг.<ref>{{cite news |title=University announces honorary awards recipients |url=http://www.bolton.ac.uk/News/News-Articles/2009/jun2009-6.aspx |work=bolton.ac.uk |publisher=The University of Bolton |date=19 June 2009 |accessdate=10 July 2009 }}</ref> ==Үзүүлэлтүүд== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="2"|Бусад<ref>Коммунити Шиелд, УЕФА Супер цом, Intercontinental Cup, FIFA Club World Cup</ref> !colspan="2"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- | rowspan="18" style="vertical-align:center;"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[1992–93 оны Премьер лиг|1992–93]] |0||0||0||0||0||0||1||0||0||0||1||0 |- |[[1993–94 оны Премьер лиг|1993–94]] |1||0||0||0||0||0||1||0||0||0||2||0 |- |[[1994–95 оны Премьер лиг|1994–95]] |18||0||4||0||3||0||2||0||0||0||27||0 |- |[[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]] |31||0||6||0||1||0||1||0||0||0||39||0 |- |[[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]] |31||1||3||0||1||0||10||0||1||0||46||1 |- |[[1997–98 оны Премьер лиг|1997–98]] |34||0||3||0||0||0||8||0||0||0||45||0 |- |[[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]] |34||1||7||0||0||0||12||0||1||0||54||1 |- |[[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]] |22||0||colspan="2"|–||0||0||9||0||4||0||35||0 |- |[[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]] |32||1||2||0||0||0||14||0||1||0||49||1 |- |[[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]] |34||0||2||0||0||0||14||0||1||0||51||0 |- |[[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] |26||0||3||0||5||0||10||1||0||0||44||1 |- |[[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] |30||2||4||0||1||0||7||0||0||0||42||2 |- |[[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] |22||0||4||0||1||0||7||1||1||0||35||1 |- |[[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]] |25||0||3||0||5||0||4||0||0||0||37||0 |- |[[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]] |24||0||3||0||0||0||6||0||0||0||33||0 |- |[[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]] |0||0||0||0||0||0||1||0||0||0||1||0 |- |[[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] |16||0||2||0||3||0||4||0||4||0||29||0 |- |[[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]] |17||0||1||0||4||0||6||0||0||0||28||0 |- !colspan="2"|Бүгд !397!!5!!47!!0!!24!!0!!117!!2!!13!!0!!598!!7 |} ''2010 оны дөрөвдүгээр сарын 17-ны байдлаар''<ref>{{cite web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/neville_g.html |title=Gary Neville |accessdate=22 August 2009 |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> ==Шагналууд== ===Баг=== *[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] (8): [[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]], [[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]], [[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]], [[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]], [[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]], [[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] *[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом (3): 1995–96, 1998–99, 2003–04 *Лигийн цом (2): 2005–06, 2009–10 *АХХ-ны Коммунити Шиелд (3): 1996, 1997, 2008 *[[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лиг]] (2): 1998–99, 2007–08 *Intercontinental Cup (1): 1999 *FIFA Club World Cup (1): 2008 ===Хувийн=== * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] оны баг: 1997, 1998, 1999, 2005, 2007 * Премьер лигийн 10 улирал (1992/3 – 2001/2) ==Эшлэл== {{reflist}} ==Нэмэлтээр уншиж болох== * {{cite book | last = Oldfield | first = Tom | title = Gary Neville: The Story of a Legend| url = https://archive.org/details/garynevillestory0000oldf | publisher = John Blake| year = 2007 | id = (ISBN 978-1-84454-388-5) }} ==Холбоос== * [http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={FE60904B-C2A8-4E60-9B05-700DBBC29BBC}&section=playerProfile&teamid=458&bioid=91914 Профайл] ManUtd.com вэбсайт дахь * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/neville_g.html Профайл] StretfordEnd.co.uk вэбсайт дахь * {{FIFA player|168639|Gary Neville}} * {{soccerbase|id=5826}} {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Невилл, Гари}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Category:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Валенсиа багийн дасгалжуулагч]] [[Category:Англичууд]] [[Category:1975 онд төрсөн]] 5h1va5gmyaqpmbwjrg459jju6cp9b1j 0 17985 864945 860373 2026-08-05T19:39:07Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864945 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Флоран Малуда | image = [[File:Malouda2012.JPG|250px]] | image_size = 250 | caption = Малуда шигшээдээ, [[2012]] он. | fullname = Флоран Йохан Малуда<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 9-781845-966010 | page = 276 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|6|13}} | birth_place = [[Францын Гвиней]], [[Кайенна]] | height = 1.77 м<ref>{{cite web|url= http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/florent-malouda|title= Player Profile: Florent Malouda|publisher= Premier League|accessdate= 23 January 2012|archive-date= 14 Аравдугаар сар 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20131014222552/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/florent-malouda|url-status= dead}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч|зүүний хагас хамгаалагч]] / <br>[[Хагас хамгаалагч|цэвэрлэгээний хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Трабзонспор (хөлбөмбөгийн баг)|Трабзонспор]] | clubnumber = 15 | youthclubs1 = ASC Remiré | youthyears1 = | years1 = 1996–2000 | years2 = 2000–2003 | years3 = 2003–2007 | years4 = 2007–2013 | years5 = 2013– | clubs1 = [[Шатору (хөлбөмбөгийн баг)|Шатору]] | clubs2 = [[Генгам (хөлбөмбөгийн баг)|Генгам]] | clubs3 = [[Олимпик Лион|Лион]] | clubs4 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | clubs5 = [[Трабзонспор (хөлбөмбөгийн баг)|Трабзонспор]] | caps1 = 59 | goals1 = 5 | caps2 = 82 | goals2 = 15 | caps3 = 138 | goals3 = 25 | caps4 = 149 | goals4 = 35 | caps5 = 19 | goals5 = 5 | nationalyears1 = 2004–2012 | nationalteam1 = [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Франц]] | nationalcaps1 = 80 | nationalgoals1 = 9 | pcupdate = 2014 оны 3 сарын 2 | ntupdate = 2012 оны 6 сарын 23 }} '''Флоран Малуда''' ({{lang-fr|Florent Malouda}}, ''[[1980]] оны [[6 сарын 13|зургаадугаар сарын 13-нд]] төрсөн'') — [[Франц]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[турк]]ийн [[Трабзонспор (хөлбөмбөгийн баг)|Трабзонспор]] багт тоглодог. === Шатору === Гудамжны хөлбөмбөг тоглон бага насаа өнгөрөөсөн Малуда [[Франц]]ын хоёрдугаар лигийн «Шатору» багт сайн дурын тоглохоор болж [[Өмнөд Америк]]ийн нутагт байрлах Францын засаг захиргааны нэгж «Гвиана хязгаарын» нийслэл «Кайенна» хотоос [[Парис]] руу шилжжээ. Малуда 16 настайдаа анхныхаа гараанд гарчээ. Энэ багтаа тэр ''59'' тоглолтонд ''5'' гоол оруулсан байдаг байна. == Генгам == Түүний дараагийн тоглох баг нь тэргүүн дивизийн «Генгам» байв. Өөрийгөө хэр тоглогч гэдгийг «Генгам»-ийн бүрэлдэхүүнд гурван жил тоглохдоо харуулсан бөгөөд тухайн үед багийн дасгалжуулагч байсан өдгөөгийн [[Монака (хөлбөмбөгийн баг)|Монака]] багийн дасгалжуулагч Ги Лякомб авъяас чадварыг нь хөгжүүлэхэд маш их анхаарч тэгш тоглогч болоход нь дэм үзүүлэхийн сацуу багийн анд [[Дидье Дрогба]]тай тун сайн хослон тоглож байв. == Лион == Малудагийн авъяас чадвар «Генгам»-аас цааш том багуудад хэрэгтэй болох нь дамжиггүй болж ирэв. [[2002-03 Францын хөлбөмбөгийн лиг|2002-03]] оны улирлаар лигийн дараалсан түрүүгээ авсан Францын хүчирхэг [[Олимпик Лион]] баг Малудаг эгнээндээ [[2003]] оны зун элсүүллээ. [[Жуниньо Пернамбукано|Жуниньо]], [[Майкл Эссьен]], [[Грегори Купе]] болон [[Мамаду Диарра]] нарын түлхүүр тоглогчдын хэмнэлд Малуда зүүн жигүүрийн довтолгооны бүсэд хүч нэмэн тоглох болсон нь энэ байлаа. Удалгүй [[Франц хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын шигшээ]] түүнийг гараанд дуудсан ажээ. Малудагийн Лион баг дахь үзүүлсэн тоглолтуудаас онцлох нь ''2006-07'' оны [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] [[Испани]]й Эзэн хааны [[Реал Мадрид]] багтай хийсэн тоглолт байсан бол тухайн улирлынхаа лигт ''10'' гоол оруулж зургаа дахь ээлжит дараалсан түрүүгээ авсан багийнхаа тэргүүлэгчдийн нэг болж лигийн «Оны онцлох тоглогчоор» шалгарсан байдаг ба [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Реал Мадрид]] багууд түүнийг элсүүлэхийн төлөө үнийн ширүүн өрсөлдөөн явуулж эхлэв.<ref>{{Cite web |url=http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=470850&CPID=24&clid=143&lid=2&title=Prem+pair+make+Malouda+contact&channel=football_home& |title=Prem pair make Malouda contact |access-date=2010-08-23 |archive-date=2007-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630040721/http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=470850&CPID=24&clid=143&lid=2&title=Prem+pair+make+Malouda+contact&channel=football_home& |url-status=dead }}</ref> Улирал шувтарахад Челситэй 17 сая [[Фунт стерлинг|стерлингийн]] гэрээ байгуулан<ref>{{Cite web |url=http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=474583&CPID=24&clid=143&lid=2&title=Malouda+set+on+Blues+switch |title=Malouda set on Blues switch |access-date=2010-08-23 |archive-date=2007-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070702164244/http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=474583&CPID=24&clid=143&lid=2&title=Malouda+set+on+Blues+switch |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.thesun.co.uk/article/0,,2002390000-2007300238,00.html Malouda keen on Chelsea move]</ref> байдлыг намжсаны дараа уг үнэ нь хоёр саяар буурсан үнэ байсан нь тодорхой болсон юм. == Челси == [[Зураг:Alex malouda.jpg|thumb|right|Малуда (баруун) Челсид багийн анд [[Алекс Родриго Диас да Коста|Алексийн]] хамт.]] 2007 оны долоодугаар сарын 9-нд [[Жозе Моуринью]]гийн удирдсан [[Лондон]]ы [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] багт шилжин ирж 15 дугаарын өмсгөлтэйгээр [[Нидерланд]] довтлогч [[Арьен Роббен]]ны байрлалд тоглохоор болов. [[Мексик|Мехикогийн]] «Америка» багтай хийсэн улирлын өмнөтгөл нөхөрсөг тоглолт нь түүний Челси дэх анхны тоглолт байсан ба Малуда тэнцээний гоолыг хийж, [[Жон Терри]] хожлын гоолыг оруулж 2-1 харьцаагаар хожиж байсан байна. Малудагийн тэмцээний анхны гараа нь 2007 оны «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд» тэмцээн бөгөөд [[Манчестер Юнайтед]] багтай 2007 оны наймдугаар сарын 5-нд 1-1 харьцаагаар тэнцэж, торгуулийн цохилцоор хожигдсон тоглолт. Челси багийн лигийн нээлтийн [[Бирмингем Сити]] багийг 3-2 харьцаагаар хожсон тоглолтонд Малуда багийн хоёр дахь буюу хожлын гоолыг оруулав. Наймдугаар сарын 18-нд Ливерпүүл багтай хийсэн [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] тоглолтонд Малуда шүүгчийн эргэлзээтэй шийдвэрээр торгуулийн цохилтыг багтаа авчран [[Фрэнк Лампард]] амжилттай гүйцэтгэн<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6941876.stm|work=BBC Sport|title=Liverpool 1–1 Chelsea|accessdate=2007–08-20 | date=19 August 2007}}</ref> тооны харьцааг тэнцүүлэн тоглолт өндөрлөсөний дараа нь шүүгчийн шийдвэрийн талаар асуудал үүсч байсан түүх бий.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6954211.stm|work=BBC Sport|title=Referee Styles dropped over error|accessdate=2007–08-20 | date=20 August 2007}}</ref> Малуда [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лиг]] дэх анхны гоолоо [[Герман]]ы [[Шальке 04]] багтай хийсэн тоглолтонд өрсөлдөгч багийн хаалгач [[Мануэль Нойер]], хамгаалагч Рафинья нарын эсрэг цохин оруулав. «Карлин кап» буюу Английн «Лигийн цомын» тэмцээний нэгдүгээр сарын 23-ны тоглолтын үеэр өөрт нь хаягласан [[Жо Коул]]ын алсын дамжуулалтыг [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] багийн хаалганд гоол болгон оруулав, Малуда. [[2008]] оны тавдугаар сарын 8-нд тэрээр Премьер лигийн хоёр дахь гоолоо [[Ньюкасл Юнайтед]] багийн хаалганд Фрэнк Лампардын алдаж цохисон бөмбөгийг гүйцээн оруулж<ref name="BBC Sport">{{cite news | title = Newcastle 0–2 Chelsea | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/7368688.stm | publisher = BBC Sport | date = 2008-05-05 | accessdate = 2008-05-05}}</ref> Английн хөлбөмбөгийн ногоон талбайн лигийн тэмцээний анхны улиралаа хоёр гоол, нэг гоолын дамжуулалт өгсөн гэдэг үзүүлэлтээр өндөрлөсөн байна. [[2007-2008 оны Премьер лиг|2007-2008]] оны улирал эхлэхийн өмнөхөн Челсиг дасгалжуулахаар ирсэн Аврам Грант зүүн жигүүрийн урд бүст [[Кот-д'Ивуар]]ын довтлогч [[Саломон Калу]]г тоглуулах болсоноор үндсэндээ улирлын туршид гараанд тун бага гарав. [[Зураг:Malouda.jpg|thumb|left|150px|Малуда [[2008-09 оны Премьер лиг|2009]] онд.]] Дасгалжуулагч Луис Фелипе Сколаригийн удирлаган дор Малуда 2008 оны есдүгээр сарын 16-нд Аваргуудын лигийн хэсгийн [[Франц]]ын [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]] багтай хийсэн тоглолт болон Лигийн цомын гуравдугаар тойргийн [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]] багтай хийсэн тоглолтонд тус тус гоолдсоноор оны анхны гоолуудаа оруулсан бол лигийн анхны гоолоо Челсигийн [[Мидлборо (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]] багийг 4-0 харьцаагаар хожиж явах үед оруулан 5-0 болгож байв. Франц эрийн оруулсан хоёр дахь удаагийн шийдвэрлэх гоол нь Сент-Жеймс Парк цэнгэлдэх хүрээлэнд [[Ньюкасл (хөлбөмбөгийн баг)|Ньюкасл]] багийн хаалганд Фрэнк Лампардын дамжуулалтаар оруулсан бөмбөг байлаа.<ref name="BBC Sport"/> Малудагийн Челсидээ хийсэн хамгийн сайн тоглолтуудын нэгд зүй ёсоор тооцогдох тоглолт бол [[УЕФА Аваргуудын Лиг|УЕФА Аваргуудын лигийн]] Ливерпүүлтэй хийсэн тоглолт. Энэ тоглолтын онцлох тоглогчдын нэг Малуда [[Бранислав Иванович]] болон Дидье Дрогба нарт хөндлөн дамжуулалтууд нь гоол болж байв. Мөн АХХ-ны цомын хагас шигшээн [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]тай хийсэн хариуцлагатай тоглолтонд тэнцээний чухал гоолыг оруулав. Тавдугаар сарын 2-нд «Стэмфорд Бриж» цэнгэлдэхдээ Челсигийнхний [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багийг 3-1 харьцаагаар бут ниргэсэн тоглолтонд гоолдсон бол тавдугаар сарын 6-нд болсон Аваргуудын лигийн хагас шигшээн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багтай хийсэн тоглолтонд шүүгч Малуда дээр гаргасан алдаанд торгуулийн цохилт заагаагүй зэрэг эргэлзээтэй шийдвэрүүд гаргасан юм. Арсенал багийг талбай дээр нь 4-1 харьцаагаар буулган авсан «Цэнхэрүүдийн» түүхэн тоглолтонд тэрээр багийн дөрөв дэх гоолыг оруулсахын хамт өөрийнхөө Премьер лигийн '''50''' дахь тоглолтоо хийв. Дараагийн [[Блэкберн Роверс]] багтай хийсэн тоглолтонд эхний гоолыг тоглолт эхлээд 4 минут өнгөрч байхад оруулсан байна. Харин [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] багтай хийсэн [[2009]] оны [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] шигшээ тоглолтонд Дидье Дрогбад тэнцээний гоолын дамжуулалтыг өгсөн байх юм. Малудагийн энэ мэтчилэн тоглолтын идэвхи [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] болон [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] зэрэг багуудын сонирхлыг улирлын сүүлийн хагасаас эхлэн татаж байв. [[Зураг:Malouda.JPG|100px|thumb|right|Челси багийн Малуда гоол оруулаад баярлаж буй нь.]] 2009 оны зургаадугаар сарын 23-нд Челсид [[2013]] оныг хүртэл хүчин зүтгэх дөрвөн жилийн гэрээг байгуулсан<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/8115456.stm|work=BBC Sport|title=Malouda signs new deal at Chelsea|accessdate=2009–06-23 | date=23 June 2009}}</ref> Малудагийн зүүн жигүүрийн байрлалаасаа төвийн байрлалд илүү сайн тоглодог болохыг нь дасгалжуулагч [[Карло Анчелотти]] анзааран [[2009–10 оны Премьер лиг|2009-10]] оны улиралд түүнийг төвийн хагас хагас хамгаалалтыг байрлалд тоглуулах болов. Челси 2009 оны есдүгээр сарын 12-нд [[Сток Сити]] багийг 2-1 харьцаагаар хожин ээлжит гурав оноог авсан тоглолтонд 94 дэх минутанд Малуда гоолдсон<ref>{{Cite web |url=http://www.premierleague.com/page/Headlines/0,,12306~1795081,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-08-23 |archive-date=2009-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090914231545/http://www.premierleague.com/page/Headlines/0%2C%2C12306~1795081%2C00.html |url-status=dead }}</ref> ба аравдугаар сарын 4-нд Ливерпүүл багийг 2-0 харьцаагаар хожиход мөн л цаг дуусах мөчид гоол хийв. Арваннэгдүгээр сарын 3-нд Челси баг Аваргуудын лигийн '''100''' дахь тоглолтоо [[Атлетико Мадрид]] багтай хийхэд Малуда гараанд гарсан байна. 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 21-нд [[Вулверхэмптон Уондерерс]] багтай хийсэн тоглолтонд 4 дэх минутанд 22 метрийн зайнаас хаалга руу цохин гоолын салхийг хагалав. Нэгдүгээр сарын 16-нд [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]] багийг 7-2 харьцаагаар хожсон тоглолтонд нэг гоолыг оруулав. Премьер лигийн [[Вест Хэм Юнайтед]] багтай хийсэн тоглолтонд Флоран Малуда 16 хөндлөн дамжуулалт өгсөний хоёр нь гоолын дамжуулалт байж, өөрөө нэг гоол оруулсан гэдэг үзүүлэлтээр тоглолтын онцлох тоглогчоор шалгарав. Харин [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]] багийг 5-0 харьцаагаар болон гуравдугаар сарын 27-нд [[Астон Вилла]] багийг 7-1 харьцаагаар<ref name="Lampard 4">{{cite web|url=http://www.goal.com/en-gb/news/2557/news/2010/03/27/1851677/chelsea-7-1-aston-villa-frank-lampard-bags-four-as-blues-ease-to-|title=Chelsea 7–1 Aston Villa: Frank Lampard bags four as Blues ease to victory|last=Hart|first=Danny|date=March 27, 2010|publisher=[[Goal.com]]|accessdate=March 27, 2010}}</ref> тус тус хожсон тоглолтонд аль аль тоглолтонд хоёр гоол оруулан багийн ээлжит 3 оноог итгэл төгс авч лигийн түрүүнд дөхсөөр. 2009-10 оны улирал шувтарч байх үед Манчестер Юнайтед багтай хийсэн шийдвэрлэх тоглолтонд Челси талбай дээр нь тоглосон бөгөөд Малуда [[Антонио Валенсиа]] болон [[Даррен Флетчер]] нарыг хууран хамгаалалтыг сэтлэн арван зургаагийн талбай дотор нэвтэрч дамжуулалт хийн [[Жо Коул]] гоолдож Челси тоглолтын салхийг хагалж байв. Челси уг тоглолтонд 2-1 харьцаагаар ялсан билээ.<ref name="Drogba Puts Blues in Poll Position">{{cite news | title = Drogba Puts Blues in Poll Position | url = http://soccernet.espn.go.com/report?id=269903&cc=5901 | publisher = ESPN Soccernet | date = 2010-04-03 | accessdate = 2010-05-06 | archive-date = 2010-04-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100406072745/http://soccernet.espn.go.com/report?id=269903&cc=5901 | url-status = dead }}</ref> Малуда 2010 оны гуравдугаар сарын Премьер лигийн онцлох тоглогчоор анх удаагаа шалгарсаныхаа дараахан нь Челсигийн «АХХ-ны цомын» хагас шигшээд [[Астон Вилла]] багийг 3-0 харьцаагаар хожиход хоёр дахь гоолыг оруулав. 2009-10 оны улирлын туршид Малуда ''50'' тоглолтонд оролцон ''15'' гоол, ''15'' гоолын дамжуулалт өгсөн байх юм. [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] улирал, Челсигийн лигийн анхны гоолыг Малуда [[Вест Бромвич Альбион]] багийн хаалганд 2 бөмбөг оруулсан бөгөөд 6-0 харьцаагаар өндөрлөсөн уг тоглолт тэмцээний нээлтийн өдрийн чимэг тоглолт байв. Премьер лигийн хоёрдугаар тойргийн [[Уиган Атлетик]] багтай хийсэн тоглолтонд гоол оруулаад буй. [[2013]] оны [[6 сарын 30|зургаадугаар сарын 30-нд]] багаа орхив.<ref>{{cite news|url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/3220907/title/malouda-moves-on|title=MALOUDA MOVES ON|date=30 June 2013|accessdate=30 June 2013|publisher=Chelsea F.C.}}</ref> ==Трабзонспор== 2013 оны [[7 сарын 17|долоодугаар сарын 17-нд]] Малуда [[турк]]ийн [[Трабзонспор (хөлбөмбөгийн баг)|Трабзонспор]] багтай 2 жилийн гэрээ байгуулжээ.<ref>{{Cite news|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23353568|work=BBC Sport|title=Florent Malouda joins Trabzonspor after leaving Chelsea|accessdate=18 July 2013 | date=17 July 2013}}</ref> == Шигшээ == Малудагийн [[Франц хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын шигшээ]] нэрийн өмнөөс гарсан анхны гараа нь [[2004]] оны арваннэгдүгээр сарын 17-ны [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польшийн]] шигшээтэй хийсэн тоглолт байсан бол [[2005]] оны тавдугаар сарын 31-нд [[Унгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Унгарын]] шигшээ багтай хийсэн тоглолтонд шигшээ баг дахь анхны гоолоо оруулсан байх юм. Түүний дараа [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]] Францын шигшээ багтаа дуудагдан анхны том тэмцээндээ оролцох боломжтой болж улмаар шигшээ тоглолтонд [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багт торгуулийн цохилтоор ялагдах хүртлээ зүтгэсэн багийнхныхаа хамт Малуда идэвхитэй сайн тоглолтыг үзүүлсэн билээ. Тоглолтын явцад [[Зинедин Зидан]]ы талбайгаас хөөгдөхөд түүний байрлалыг хариуцан сэлгээгээр гарч ирсэн тоглосон юм. [[2010]] оны зургаадугаар сарын 22, Малуда [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ийг]] зохион байгуулагч орон [[Өмнөд Африк хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Өмнөд Африкийн]] хаалганд гоол оруулсан хэдий ч «Бафана бафаначуудад» ялагдал хүлээж нутаг буцсан юм.<ref>{{citeweb|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/world_cup_2010/matches/match_34/default.stm|title=France 1-2 South Africa|date=2009-06-22|work=BBC Sport|accessdate=2010-06-24}}</ref> == Шагналууд == === Баг === '''[[Олимпик Лион|Лион]]''' * [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|Ligue 1]]: [[2003–04 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2003–04]], [[2004–05 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2004–05]], [[2005–06 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2005–06]], [[2006–07 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2006–07]] * Францын цом: 2003, 2004, 2005 '''[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]''' * [[Английн Премьер лиг]] (1): [[2009-10 оны Премьер лиг|2009–10]] * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цом]] (3): 2009, 2010, 2012 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]] (1): 2012 === Хувийн === * Премьер лигийн Сарын онцлох тоглогч: 2010 оны гуравдугаар сар * Челси багийн 2009-10 оны Шилдэг тоглогч : 2009–10 == Хувийн амьдрал == Малудагийн дүү Лесли мэргэжлийн хөлбөмбөгчин бөгөөд Францын тэргүүн лигийн тоглогч байсан бөгөөд одоо хоёрдугаар лигийн «Дижон» багт хүчин зүтгэдэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.playerhistory.com/player/4745/ |title=Playerhistoy Profile |access-date=2012-01-09 |archive-date=2013-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002232430/http://www.playerhistory.com/player/4745/ |url-status=dead }}</ref> Малуда эхнэр гурван охин, нэг хүүгийн хамт амьдардаг.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1020831/The-War-WAGSKIS-The-real-battle-Moscow.html The War of the WAGSKIS: The real battle for Moscow]</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} http://www.scarletknights.com/soccer-men/ == Холбоос == {{Commonscat|Florent Malouda|Флоран Малуда}} * {{soccerbase|id=24773|name=Флоран Малуда}} * [http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=6558 Footballdatabase вэбсайт дахь Флоран Малудагийн профайл болон үзүүлэлтүүд] {{Трабзонспор багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Францын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Малуда, Флоран}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Францын Гвианын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Трабзонспор багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] 4pvlgzm262mtq941rs1jn13ehoy2py3 0 18015 864879 842904 2026-08-05T18:30:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864879 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Сэмюэл Морзе | зураг = Samuel Morse 1840.jpg | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны дэвсгэр тайлбар = | тайлбар = <small>Сэмюэл Финли Бриз Морзе, 1840 онд</small> | жинхэнэ_нэр = Сэмюэл Финли Бриз Морзе | төрсөн_он_сар_өдөр = [[1791]] оны [[4 сарын 27]] | төрсөн_газар = Чарлзтаун хот, [[Массачусеттс|Массачусеттс Муж Улс]] | нас барсан_он_сар_өдөр = [[1872]] оны [[4 сарын 2]] | нас барсан_газар = [[Нью-Йорк]] хот | үндэстэн = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | юугаараа_алдаршсан = Морзийн цагаан толгой | мэргэжил = Зураач, зохион бүтээгч | хэн нөлөөлсөн = Чарлез Грэфтон Пэйж | эхнэр(нөхөр) = }} '''Сэмюэл Финли Бриз Морзе''' ({{lang-en|Samuel Finley Breese Morse}}, ''1791 оны дөрөвдүгээр сарын 27-нд төрсөн- 1872 оны дөрөвдүгээр сарын 2-нд нас барсан'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] шинийг санаачлагч, авъяаслаг зураач байсан ба түүний зохион бүтээсэн [[Морз|Морз үсэг]] нь [[Европ]]ын ихэнхи орнуудын цахилгаан холбооны стандарт болон олон арван жилийн гайхамшигтай түүхийн хуудсыг сөхөлцсөн байдаг билээ. == Намтар == Сэмюэл Морзе ''1791 оны дөрөвдүгээр сарын 27-нд'' [[Массачусеттс|Массачусеттс Муж Улсын]] [[Чарлзтаун]] хотод чинээлэг газар зүйч, хуврага Жедидиа Морз ''(1791-1826)'' болон Элизабет Анн Финли Бриз ''(1766-1828)'' нарын ууган хүү болон мэндэлжээ.<ref>{{cite web |url=http://www.morsehistoricsite.org/history/morse.html |title=Samuel F. B. Morse |accessdate=2007-02-14 |work= |archive-date=2006-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212073521/http://www.morsehistoricsite.org/history/morse.html |url-status=dead }}</ref> Эцэг Жедидиа нь Кальвинизм үзлийг түгээн дэлгэрүүлэгч байсан бөгөөд Америкийн Бүгд Найрамдах намыг талархан дэмжигч байжээ. Хүүдээ өөрийн үйл хэргээ өвлүүлэхийг чухалчилдаг байсан тул Морзе хүү эцгийн адил үзэл номлолтой болон хүмүүжсэн байдаг байна. Сэм Морзе [[Массачусеттс]] муж дахь «Филлипс Академи» хэмээх хувийн ахлах сургуульд суралцаж төгсөөд Америкийн анхдагч гурав сургуулийн нэг Йелийн Их Сургуулийн коллежид элсэн суралцах хугацаандаа [[гүн ухаан]], [[математик]] болон адууны биеийн бүтцийн талаар мэдлэг эзэмшсэн байна. Сургуулийнхаа профессорууд болох Бенжамин Силлиман болон Жеремиа Дэй нарын цахилгаан хүчний онолын хичээлд суудаг байсан нь түүний зохион бүтээх үйл хэрэгт бага боловч нөлөөлсөн нь лавтай. Тэр суралцахын сацуу зураг зурж мөнгө олдог байлаа. [[1810]] онд их сургуулиасаа шилдэг оюутнуудад олгодог нэр хүндтэй шагналыг хүртэн төгсчээ. Уран зураг сонирходог түүнийг 1811 онд эцэг эх нь Англи руу Эзэн хааны урлагийн академид сургахаар илгээжээ. [[1812]] онд эхэлсэн Их Британи болон Нэгдсэн улс хоорондын дайныг жигшин, эрс эсэргүүцэгч анти-үзэлтнүүдийн эгнээнд холбоотон францын удирдагч [[Наполеон I Бонапарт|Наполеоны]] ардчилсан үзэл санааны баримтлалыг туйлын их дэмжиж, Морзе эх оронч үзлээр тэмцэж байв. Энэ ч утгаараа тэр «Геркулесийн мөхөл» нэртэй бүтээлээ [[1813]] онд Лондон дахь Эзэн хааны уран зургийн академид дэлгэн тавьж ихэд шагшигдсан байв. [[Файл:John Adams-SFBMorse.jpg|thumb|right|[[Жон Адамс]]ын хөрөг]] [[1815]] онд эх орондоо эргэн ирсэн Морзийг английн уран зураачдын төлөөлөл хэмээн тооцох болов. Энэ үеээс эхлэн арав гаруй жилийн турш хэсүүчлэн явж хүний хөрөг зурах, уран зураг зурах зэргээр амьдралаа залгуулдаг байжээ. Морзе Бүгд найрамдах намаас сонгогдсон Америкийн хоёр дахь ерөнхийлөгч [[Жон Адамс]]ын хөргийг [[1816]] онд зурсан нь сайшаалыг авчирсан бөгөөд түүнээс улбаалан олон олон шилдэг бүтээлүүдийг туурвисан байх юм. [[1825]] онд [[Нью-Йорк]]ын эрхтнүүдийн даалгавараар Морзе Францын цэргийн зүтгэлтэн Мари-Жозеф Лафайетийн хөргийг 1000 [[Америк доллар|долларын]] хөлсөөр [[Вашингтон]]д зурж байхдаа эцгээсээ «эхнэр нь чилээрхсэн» гэсэн зурвасыг хүлээн авчээ. [[Коннектикут]] мужийн Нью-Хейвен хот дахь гэр рүүгээ Морзе даруйхан очиход аль хэдийн эхнэр нь таалал болж, оршуулсан байсан<ref>{{cite web|url=http://inventors.about.com/library/inventors/bl_morse_timeline.htm|title=Timeline: Biography of Samuel Morse 1791 - 1872|author=Bellis, Mary|publisher=[[The New York Times Company]]|year=2009|accessdate=2009-04-27}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> бөгөөд эрхэм хайртай хүнээ алдсан тэрээр хүмүүс хоорондоо алс холоос яагаад харилцдаг байж яагаад болохгүй<ref>{{cite web|url=http://inventors.about.com/od/indrevolution/a/telegraph.htm|title=The Communication Revolution|author=Bellis, Mary|publisher=[[The New York Times Company]]|year=2009|accessdate=2009-04-27}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> гэж гэсэн санаа төрж, бие сэтгэлээ зориулахаар шийдсэн гэдэг. [[1832]] онд Морзе их сургуулийн анд Чарлз Томас Жексоны цахилгаан соронзон долгионы туршилтууд дээр үндэслэн цахилгаан соронзон холбооны хэрэгслийг бүтээх санааг олж нээж, цахилгаан холбооны хэрэгсэл бүтээхээр шаргуу хөдөлмөрлөх болсон байна.<ref name="NMAH">{{cite web|url=http://historywired.si.edu/object.cfm?ID=306|title=Morse's Original Telegraph|publisher=National Museum of American History, Smithsonian Institution|accessdate=2008-06-04}}</ref> Тэрээр «Цахилгаан соронзон долгионы тусламжтайгаар утасны хоёр үзүүрт байрласан хүмүүс бие биенээ харахгүй ч гэлээ мэдээлэл солилцож чадах болно» хэмээн тодорхойлсон байдаг. Хэдийгээр цахилгаан соронзон холбоо бүтээх санааг эрдэмтэд өмнө нь нээсэн байсан ч тэрээр өөрийгөө анхдагч гэж үздэг байсан нь дээрх хэлсэн үгнээс мэдэгдэж байна. [[Уильям Куук]] болон профессор [[Чарльз Уитстон]] нарын хичээл зүтгэлээр [[Вильгельм Вебер]], [[Карл Фридрих Гаусс|Карл Гаусс]] хоёр [[1833]] онд цахилгаан соронзон холбооны хэрэгслийг бүтээж Морзоос түрүүнд арилжааны салбарт нэвтрүүлсэн түүхтэй. Түүнээс хойш Морзе цахилгаан холбооны хэрэгсэл бүтээхээр хэд хэдэн удаа оролдсон ч [[1837]] оны тавдугаар сард Куук болон Уитстон нар анхны цахилгаан холбооны хэрэгсэл бүтээсэн гэсэн эрхийг авсанаар [[1836]] оноос бэлтгэж эхэлсэн цахилгаан мэдээний цагаан толгойг гүйцээх ажилдаа орсон юм. Нэг жилийн дараа тэр «Морз үсгээс» бүтсэн мэдээлэл дамжуулах хэмнэлт цагаан толгойг зохиож өдгөө цахилгаан холбооны хамгийн түгээмэл хэл болсон билээ. [[Файл:Samuel Morse plaque.jpg|thumb|left|Анхны тасалгааны харилцаа холбооны хэрэгсэл]] Одоо түүнд өөрийн бүтээлээ ажил хэрэг болгоход санхүүгийн дэмжлэг хэрэгтэй болж үлдэв. Цахилгаан утас татаж түүгээрээ мэдээллийг Морзийн үсгээр дамжуулахад зардал их гарах байлаа. Санхүүгийн асуудлаас шалтгаалан цахилгаан холбооны түүхэн ажил нь хойш тавигдсаар байсан бөгөөд энэ хугацаанд [[Англи]], [[Франц]], [[Орос]] зэрэг орнуудаар явж түнш олохоор хөөцөлдөж байв. Хөрөнгө, дэмжлэгийн асуудлыг сая нэг Америкийн конгрессийн гишүүдээр дэмжүүлэн батлуулж, [[Вашингтон]]оос [[Мэрилэнд]] мужийн Балтимор хот хүртэлх 61 [[Километр|км]] урт холбооны шугам татахаар засгийн газраас 30000 [[Америк доллаар|доллар]] гаргуулан эхүүлсэн<ref name=Stover> {{cite book |first=John F. |last=Stover |title=History of the Baltimore and Ohio Railroad |location=[[West Lafayette, Indiana]] |publisher=[[Purdue University Press]] |year=1987 (|isbn=0-911198-81-4) |pages=59–60}}</ref> ажил нь [[1843]] оноос [[1844]] оны тавдугаар сарын 24-нийг хүртэл үргэлжлэв. Цахилгаан холбооны шугамын нээлтийг Морзе өөрийн зохиосон Морз үсгээрээ «What hath God wrought» буюу «Бурхан таны бүтээл гайхамшиг» гэсэн мөрийг дамжуулан баяр ёслолтойгоор нээж байв. [[Файл:Samuel Morse portrait.jpg|thumb|right|upright|Мэтью Брэдигийн [[1866]] онд зурсан Сэмюэл Морзегийн хөрөг]] [[1851]] онд түүний зохиосон [[Морз]] үсгийг [[Европ]]ын цахилгаан холбооны хэрэгслийн стандарт хэл болгож Англиас бусад Европын орнуудад хэрэглэх болжээ.<ref>{{cite news |first= |last= |authorlink= |coauthors= |title=Franklin and his Electric Kite-Prosecution and Progress of Electrical researches—Historical Sketch of the Electric Telegraph—Claims of Morse and others—Uses of Electricity—Telegraphic Statistics. |url= |quote=It was in the month of June, 1752, a century ago, that Franklin made his celebrated experiment with the Electric Kite, by means of which he demonstrated the identity of electricity and lightning. |publisher=[[New York Times]] |date=November 11, 1852, Wednesday |accessdate=2007-07-21 }}</ref> Европын орнуудын харилцаа холбооны салбарт түүний бүтээл үр дүнгээ мэдэгдэхүйц өгч байсан гэдэг нь [[1858]] онд түүнд [[Франц]], [[Австри]], [[Белги]], [[Нидерланд]], [[Пьемонт]], [[Орос]], [[Швед]], [[Тоскана]], [[Турк]] зэрэг орнуудаас олгосон 400 мянган [[Франк|франкын]] мөнгөн шагнал хүртсэн байна. Шагналын мөнгөрөө Нью-Йорк хотоос холгүй эдлэн газар худалдан авч үр хүүхдүүдийн хамт амьдарсан байна. [[Файл:Morse statue 72 jeh.JPG|left|thumb|180px]] [[1872]] оны дөрөвдүгээр сарын 2-нд 81 насандаа уушигны үрэвсэлээр нас нөгчжээ.<ref> {{cite news |title=Obituary: Prof. Samuel Finley Breese Morse |url=http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9F03E2D91739EF34BC4B53DFB2668389669FDE |format=fee |publisher=[[New York Times]] |date=April 3, 1872 |accessdate=2009-10-17 |page=5 |quote=Prof. Morse died last evening at 8 o'clock, his condition having become very low soon after sunrise. Though expected, the death of this distinguished man will be received with regret by thousands to whom he was only known by fame.}}</ref> «Америкийн Үндэсний түүхийн музейд» түүний 1837 онд бүтээсэн холбооны хэрэгсэлээс авахуулаад олон бүтээлүүдийг нь хадгалсаар байгаа юм. == Патентууд == * [http://www.google.com/patents?id=Xx5AAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=1647 US Patent 1,647, Improvement in the mode of communicating information by signals by the application of electro-magnetism, June 20, 1840] * [http://www.google.com/patents?id=C1cqAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=re79 US Patent 1,647 (Reissue #79), Improvement in the mode of communicating information by signals by the application of electro-magnetism, January 15, 1846] * [http://www.google.com/patents?id=LVcqAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=re117 US Patent 1,647 (Reissue #117), Improvement in electro-magnetic telegraphs, June 13, 1848] * [http://www.google.com/patents?id=LlcqAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=re118 US Patent 1,647 (Reissue #118), Improvement in electro-magnetic telegraphs, June 13, 1848] * [http://www.google.com/patents?id=uMxBAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=3316#PPA2,M1 US Patent 3,316, Method of introducing wire into metallic pipes, October 5, 1843] * [http://www.google.com/patents?id=TcVCAAAAEBAJ&dq=4453&jtp=1#PPA4,M1, US Patent 4,453, Improvement in Electro-magnetic telegraphs, April 11, 1846] * [http://www.google.com/patents?id=OTRFAAAAEBAJ&printsec=abstract&zoom=4&dq=6420#PPA1,M1 US Patent 6,420, Improvement in electric telegraphs, May 1, 1849] == Нэмэлтээр уншиж болох == * Reinhardt, Joachim, "''[https://web.archive.org/web/20100213060653/http://www.th.physik.uni-frankfurt.de/~jr/gif/stamps/s_morse2.jpg Samuel F. B. Morse] (1791–1872) Congo, 1988''". * Mabee, Carleton, The American Leonardo: A Life of Samuel F.B. Morse (1943, reissued 1969); William Kloss, Samuel F.B. Morse (1988); Paul J. Staiti, Samuel F.B. Morse (1989) ([[Knopf]], 1944) (Pulitzer Prize winner for biography for 1944). * Samuel F. B. Morse, ''[http://books.google.com/books?id=J-LChYFcUf8C&printsec=titlepage&dq=Samuel+Morse+conspiracy Foreign Conspiracy Against the Liberties of the United States: The Numbers Under the Signature]'' ([[Harvard University Press]] 1835,1855) * [[Kenneth Silverman]], ''[http://books.google.com/books?id=t4KdYr5GbikC&dq=Samuel+Morse Lightning Man – The Accursed Life of Samuel F.B. Morse]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' ([http://www.perseusbooksgroup.com/dacapo/index.jsp De Capo Press] 2004) * Paul J. Staiti, ''Samuel F. B. Morse'' (Cambridge 1989). * Lauretta Dimmick, ''Mythic Proportion: Bertel Thorvaldsen's Influence in America'', ''Thorvaldsen: l'ambiente, l'influsso, il mito,'' ed. P. Kragelund and M. Nykjжr, Rome 1991 (Analecta Romana Instituti Danici, Supplementum 18.), pp.&nbsp;169–191. * Tom Standage, ''The Victorian Internet'', (London:Weidenfeld & Nicholson, 1998) pp.&nbsp;21–40. * [[Samuel I. Prime|Prime]], ''Life of S. F. B. Morse'' (New York, 1875) * E. L. Morse (editor), his son, ''Samuel Finley Breese Morse, his Letters and Journals''' (two volumes, Boston, 1914) * {{cite book |last= Swayne |first= Josephine Latham |title= The Story of Concord Told by Concord Writers|url= https://archive.org/details/storyofconcordto0000sway |location=Boston | publisher=E.F. Worcester Press |year=1906 |isbn= }} * {{Citation| last = Iles| first = George| year = 1912| title = Leading American Inventors| place =New York| publisher = Henry Holt and Company| url = http://www.archive.org/details/leadingamericani00ilesrich|pages=119–157}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Samuel Finley Breese Morse}} * [https://web.archive.org/web/20080906121713/http://people.clarkson.edu/~ekatz/scientists/morse.html Clarkson] * [http://www.daguerre.org/resource/texts/morse_cp.html Speech of Morse] given at the National Academy of Design, 1840, regarding the daguerreotype * [http://www.daguerre.org/resource/texts/morse.html Reminiscence] by Morse regarding the early days of the daguerreotype * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/ft4c600567 Samuel Finley Brown Morse Papers, 1911–1969] (call number JL016; 42.5 linear ft.) are housed in the [http://library.stanford.edu/depts/spc/spc.html Department of Special Collections and University Archives] at [http://library.stanford.edu/ Stanford University Libraries] * {{findagrave|741}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Морзе, Сэмюэл}} [[Ангилал:АНУ-ын зохион бүтээгч]] [[Ангилал:АНУ-ын уран зураач]] [[Ангилал:Цахилгаан техникийн анхдагч]] [[Ангилал:Нью-Йорк Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:Данеброг одонгийн рыцарь]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1791 онд төрсөн]] [[Ангилал:1872 онд өнгөрсөн]] hwrbohfn2qr542mrffir03omvtencc8 0 18025 865040 859301 2026-08-05T21:04:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865040 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Мел Гибсон | зураг = Mel Gibson 1990.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = ''Эйр Америка'' киноны нээлтийн үеэр, 1990 он | төрсөн нэр = Мел Колм-силь Жерард Гибсон | төрсөн_огноо= [[1956]] оны [[1 сарын 3]] | төрсөн_газар = [[Нью-Йорк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | нас барсан_огноо= | нас барсан_газар= | бусаднэр = | мэргэжил = Жүжигчин, кино найруулагч, продюсер, зохиолч | идэвхтэйжил = 1976-одоо | эхнэр = Робин Мур Гибсон (1980 онд гэрлэсэн,<br />2009 онд салсан<ref>{{cite web | date = August 16, 2010 | title = Mel Gibson uninjured in Malibu crash | url = http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | accessdate = 2010-08-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20100819035939/http://www.cbc.ca/arts/film/story/2010/08/16/gibson-car-crash-malibu.html | archivedate = 2010-08-19 | url-status = live }}</ref> | дотнотүнш = | website = }} '''Мел Колм-Силь Жерард Гибсон''' ({{lang-en|Mel Colm-Cille Gerard Gibson}}, ''1956 оны нэгпүгээр сарын 3-нд төрсөн'') нь [[Америк]]ийн [[жүжигчин]], [[кино]] [[найруулагч]], продюсер болон [[зохиолч]] юм. == Намтар == Мел Гибсон ({{lang-en|Mel Gibson}}) нэрээрээ олноо танил болсон тэрээр [[Нью-Йорк]] хотын Уестчестър тойргийн Пийксил хотод 11 хүүхэдтэй америк-ирланд гэр бүлийн зургаа дахь нь болон мэндэлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony&nbsp;– RTЙ Ten |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>{{cite news|author=Lawrence Donegan |url=http://www.guardian.co.uk/film/2004/feb/29/religion.world |title=Observer profile |publisher=Guardian |date= 2004-02-29|accessdate=2010-07-12 | location=London}}</ref> Түүний эцэг болон эцгийн талын ах дүүс<ref>{{cite web|url=http://www.wargs.com/other/gibson.html |title=Ancestry of Mel Gibson |publisher=Wargs.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> нь урлагийн хүмүүс байсан тул хүүхдүүд нь тэр дундаа Гибсон болон Дональ нар нь урлагийн авъяастай байжээ. Гибсоны нэрний хувьд эхний үе нь «Гэгээн Мел» болон «Епископ Ардага», хоёр дахь үе нь «Колумба» (нутгийн хуучны дуудлага нь ''Colm-Cille'') нарын Ирландын түүхэн санваартнуудын нэрнээс үүсэлтэй ажээ. 12 настайдаа гэр бүлийнхнийхээ хамт [[Австрали]]йн [[Сидней]] хотод шилжин сууршиж, тэндээ жүжигчний мэргэжлээр Австралийн Драмын урлагийн Үндэсний их сургуулийг төгсчээ. [[1979]] онд дэлгэцийн бүтээлийн гараагаа «Бүгчим зун»<ref name="SunTSA">{{cite news|url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article73313.ece|title=Gibson blushes as first screen kiss surfaces|date=July 10, 2005|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010}}</ref> киногоор эхлүүлсэн бөгөөд тухайн жилээ «Тим», «Галзуу Макс» гэх кинонуудад гол дүрд тоглож<ref name="Atterton, Margot 1984. p 86">Atterton, Margot. (Ed.) ''The Illustrated Encyclopaedia of Australian Showbiz'', Sunshine Books, 1984. ISBN 0-86777-057-0 p 86</ref>, эргүүлийн цагдаагийн офицер, мотоцикльч Макс Рокатанскигийн дүрээр хэд хэдэн шагналд нэр дэвшиж байсан байна. Кинонд тоглосоны хөлс чамгүй мөнгө олсон тэрээр ирээдүйн эхнэр Робины хамт Хойд Австралийн Аделаиде хотод бие даан амьдрах болжээ. [[1981]] он, Австралийн кино дэлгэцийн шинэ танил болсон<ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 111</ref><ref>Mercado, Andrew. ''Super Aussie Soaps'', Pluto Press Australia, 2004. ISBN 1-86403-191-3 p 154-156</ref><ref>Moran, Albert. Moran's Guide to Australian TV Series, Allen & Unwin, 1993. ISBN 0-642-18462-3 p 371-2</ref> Гибсон «Галзуу Макс» цувралын хоёрдугаар ангид тоглон түүгээрээ Америкийн кино дэлгэцийн оддын хүрээлэл [[Холливуд]]ын замналаа эхлүүлсэн байна.<ref>{{cite web |first=Joe |last=Valdez |title=Mad Max Beyond Thunderdome (1985) |url=http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |work=This Distracted Globe |date=2007-12-20 |access-date=2010-08-24 |archive-date=2009-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090727141051/http://thisdistractedglobe.com/2007/12/20/mad-max-beyond-thunderdome-1985/ |url-status=dead }}</ref> 1984 онд тухайн жилийнхээ шилдэгт зүй ёсоор тооцогдох гурван кинонд жүжигчин [[Энтони Хопкинс]], Сисси Спейсек, Дайан Китон нартай хамтран гол дүрүүдэд тогложээ. Австралийн найруулагч Рожер Доналдьсоны найруулсан түүхэн сэдэвт «Баунти» кинонд хөлөг онгоцны офицер Флетчер Кристианы дүр, Америкийн найруулагч Марк Райделийн найруулсан Оскарын шагналд нэр дэвшиж байсан «Гол» кинонд фермийн эзэн Том Гарвиний дүр, болсон явдлаас сэдэвлэн Австралийн найруулагч Жиллиан Армстронгийн найруулсан «Хатагтай Соффельд» кинонд Эд Биддлийн дүрийг тус тус бүтээж Холливудын жүжигчин болсон юм. [[1985]] онд «Галзуу Макс» цуврал киноны гуравдугаар ангид тоглоод түр завсарласан<ref name="Morris">{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/film/2000/jul/16/comment.features|title=Mel Gibson: Proud or prejudiced?|last=Morris|first=Mark|date=July 16, 2000|work=The Observer|accessdate=19 July 2010 | location=London}}</ref> Гибсон 1987 онд Америкийн найруулагч Ричард Доннерийн найруулсан инээдмийн сэдэвт-тулаант «Үхлийн зэвсэг» кинонд [[Лос-Анжелес]]ийн цагдаагийн газрын мөрдөгч Мартин Риггсийн дүрийг бүтээсэн<ref name="Adler">{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|title=From 'Mad Max' To His Infamous Rant: Mel Gibson's Highs And Lows|last=Adler|first=Shawn|date=December 7, 2006|work=MTV.com|accessdate=19 July 2010|archive-date=16 Есдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100916091959/http://www.mtv.com/news/articles/1547464/20061206/story.jhtml|url-status=dead}}</ref> бол найруулагч Роберт Тауны найруулсан гэмт хэргийн сэдэвт онц сонирхолтой «Текилагийн өглөөний нар» хар тамхины наймаачин байсан Дэйл «Мак» МакКассикийн дүрийг [[1988]] онд бүтээв. [[1990]] онд нээлтээ хийсэн «Утсан дээрх шувуу» кинонд хар тамхины наймааг илрүүлэхэд тагнуулын төв газрын ажилтанд тусалж буй ялтан Рик Жармин, Америкийн кино үйлдвэр «Icon продакшны» анхны бүтээл [[Уильям Шекспир]]ийн «Гамлет» зохиолоос сэдэвлэсэн «Гамлет» киноны<ref name="NewsMaxIP">{{cite web|url=http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|title=Gibson to Get Hollywood Producer of the Year Award|last=the NewsMax.com Staff|date=September 22, 2004|work=[[NewsMax.com]]|accessdate=19 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722100532/http://archive.newsmax.com/archives/ic/2004/9/22/100824.shtml|url-status=dead}}</ref> Гамлет, «Эйр Америка» кинонд [[Вьетнамын дайн]]ы үеэр [[Лаос]]ын нутагт осолддог "Эйр Америка" зорчигч тээврийн онгоцны нисгэгч Жен Риакийн дүрийг тус тус бүтээжээ. [[1989]] онд байгуулагдсан «Icon продакшн» нь Гибсоны өөрийн нь үүсгэн байгуулсан өдгөөгийн кино үйлдвэрүүдийн томоохон төлөөллийн нэг юм. Гибсон [[1992]] онд «Үхлийн зэвсэг», [[1994]] онд «Маверик», «Каспер» зэрэг кинонуудад гол дүрүүдийг бүтээсэн ба улмаар, [[1995]] онд [[Оскарын шагнал|Оскарын]] 10 номинацид нэр дэвшиж "Шилдэг зураг авалт", "шилдэг найруулагч", "шилдэг бүтээл", "шилдэг дууны найруулга", "шилдэг нүүр будалт" зэрэг таван шагналыг хүртсэн «[[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]]» кинонд [[Шотланд]]ын эрх чөлөөний нэрт тэмцэгч Уильям Уоллесын дүрийг бүтээж өөрөө найруулагч, продюсерээр ажиллаж дэлгэцийн урлагийн бүхий л хүндтэтгэлийг хүлээсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.filmsite.org/aa95.html |title=1995 Academy Awards |publisher=Filmsite.org |date= |accessdate=2010-07-12}}</ref><ref>[http://www.cnn.com/2007/SHOWBIZ/Movies/03/29/movie.battles/] The best&nbsp;– and worst&nbsp;– movie battle scenes April 2, 2007</ref> Түүний [[2000]] онд гол дүрд нь тоглосон «Эх оронч», «Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ» болон дуу оруулсан «Тахианууд оргосон нь» зэрэг кинонуудын орлого бүгд 100 сая долларыг хол давж шилдэг бүтээлүүдийн тоонд зүй ёсоор тооцогддог билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.boxofficemojo.com/people/chart/?id=melgibson.htm |title=Mel Gibson |work=Box Office Mojo accessdate=2009-05-24}}</ref> 612 сая орчим [[Америк доллар|долларын]] ашигаараа<ref name="PassionBOM">{{cite web|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=passionofthechrist.htm|title=The Passion ofthe Christ (2004) - Box office Mojo|work=[[Box Office Mojo]]|accessdate=19 July 2010}}</ref> бүх цагийн ашиг орлогоороо тэргүүлэгч киноны жагсаалтын эхний 60 дугаарт орох [[2004]] оны «Христийн хилэн»<ref>{{cite web|url=http://www.aintitcool.com/?q=node/13351 |title=Jesus Christ!! What&nbsp;– Ain't It Cool News: The best in movie, TV, DVD, and comic book news |publisher=Aintitcool.com |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> киног Гибсон бичиж, найруулан продюсерээр нь ажиллаж, түүний «Icon продакшн» бүтээсэн байдаг юм.<ref name =waywithwords>{{cite news |title= Gibson's way with words |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-31-gibson-remarks_x.htm |first= |last= |work=USA Today |date=2006-08-01}}</ref> == Хувийн амьдрал == Гибсон «Галзуу Макс» киноны нэгдүгээр ангид тоглосоныхоо дараахан танилцсан<ref>{{cite news |first=REBEKAH |last=DEVLIN |title=Star's family farewell father |date=2007-10-16 |work=The Advertiser |url=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22591118-2682,00.html |accessdate=2009-06-06 |archiveurl=https://archive.ph/20120526200246/http://www.adelaidenow.com.au/news/south-australia/stars-family-farewell-father/story-e6frea83-1111114649483 |archivedate=2012-05-26 |url-status=live }}</ref> Робин Денис Мур хэмээх эмэгтэйтээгээ 1980 оны зургаадугаар сарын 7-нд гэр бүл болжээ.<ref>Mel Gibson: Living Dangerously, Wensley Clarkson, Thunder's Mouth Press, New York, 1993, page 125.</ref> Нэг охин, зургаан хүүгийн эцэг эх болж улмаар хоёр ач хүүгийнхээ зулайг үнэрлэсэн<ref>{{cite web|last=Jones |first=Oliver |url=http://www.people.com/people/article/0,,20273928,00.html |title=INSIDE STORY: Meet Mel Gibson's Children&nbsp;— Mel Gibson |publisher=People.com |date=2009-04-21 |accessdate=2010-07-18}}</ref> тэр хоёр [[2006]] оны наймдугаар сард тусдаа амьдрахаар шийдэн<ref name="People1">{{cite news|url=http://www.people.com/people/article/0,,20272589,00.html|title=Source: Tension Between Mel Gibson and Wife Was Obvious|date=April 15, 2009|work=People|accessdate=20 July 2010}}</ref>, [[2009]] оны дөрөвдүгээр сарын 13-нд гэр бүлээ цуцалсан<ref name="Telegraph09">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/5151901/Mel-Gibsons-marriage-ends-after-28-years-and-beach-embrace-pictures.html|title=Mel Gibson's marriage ends after 28 years and beach embrace pictures|date=April 14, 2009|work=The Daily Telegraph|accessdate=20 July 2010 | location=London}}</ref> байдаг байна. Одоо Гибсон [[Орос]]ын [[төгөлдөр хуур]]ч, дуу зохиогч Оксана Григорьеватай хамтран амьдарч байгаа.<ref name="Tedmanson">{{cite news|url=http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|title=Mel Gibson debuts Russian girlfriend Oksana Grigorieva|last=Tedmanson|first=Sophie|date=April 29, 2009|work=The Sunday Times|accessdate=20 July 2010|location=London|archive-date=19 Тавдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090519061256/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6189904.ece|url-status=dead}}</ref> == Кино == === Тоглосон бүтээлүүд === {| class = "wikitable" |- ! Он || Англи нэр || Монгол нэр || Дүр || Цалин, [[Америк доллар|$]] |- | 1977 || [[:en: Summer City (film)|Summer City]] || Бүгчим зун || ''Сколлоп'' || 400 |- | 1979 || [[:en: Tim (film)|Tim]] || Тим || ''Тим'' || |- | 1979 || [[:en: Mad Max (film)|Mad Max]] || Галзуу Макс || ''Макс Рокатански'' || 15 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1980 || [[:en: The Chain Reaction (film)|The Chain Reaction]] || Харгис гинж || ''төмөр сахал'' || |- | 1981 || [[:en: Gallipoli (film)|Gallipoli]] || Галлиполи || ''Фрэнк Данн'' || 35 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1981 || [[:en: Mad Max-2 (film)|Mad Max-2]] || Галзуу Макс 2 || ''Макс Рокатански'' || |- | 1982 || [[:en: Special forces Z (film)|Special forces Z]] || Z тусгай салаа || ''ахмад Келли'' || 1000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1982 || [[:en: The Year of Living Dangerously (film)|The Year of Living Dangerously]] || Амьдралын аюултай жилүүд || ''Гай Гэмильтон'' || |- | 1984 || [[:en: The Bounty (film)|The Bounty]] || Баунти || ''хөлгийн ахмадын туслах'' || |- | 1984 || [[:en: The River (film)|The River]] || Гол || ''Том Гарви'' || 500 000 |- | 1984 || [[:en: Mrs. Soffel (film)|Mrs. Soffel]] || Хатагтай Соффель || ''Эд Биддл'' || |- | 1985 || [[:en: Mad Max-3 (film)|Mad Max-3]] || Галзуу Макс 3 || ''Макс Рокатански'' || 1 200 000 [[Австрали доллар|доллар]] |- | 1987 || [[:en: Lethal Weapon (film)|Lethal Weapon]] || Үхлийн зэвсэг || ''Мартин Риггс'' || |- | 1988 || [[:en: Tequila Sunrise (film)|Tequila Sunrise]] || Текилагийн өглөөний нар || ''Дэйл «Мак» МакКассик'' || |- | 1989 || [[:en: Lethal Weapon 2 (film)|Lethal Weapon 2]] || Үхлийн зэвсэг 2 || ''Мартин Риггс'' || |- | 1990 || [[:en: Hamlet (film)|Hamlet]] || Гамлет || ''Гамлет'' || |- | 1990 || [[:en: Bird On A Wire (film)|Bird On A Wire]] || Утсан дээрх шувуунууд || ''Рик Жармин'' || |- | 1990 || [[:en: Air America (film)|Air America]] || Эйр Америка || ''Жен Риак'' || |- | 1992 || [[:en: Forever Young (film)|Forever Young]] || Үргэлж залуугаараа || ''ахмад Дэниел МакКормик'' || |- | 1992 || [[:en: Lethal Weapon 3 (film)|Lethal Weapon 3]] || Үхлийн зэвсэг 3 || ''Мартин Риггс'' || 10 000 000 |- | 1993 || [[:en: Man Without a Face (film)|Man Without a Face]] || Нүүргүй хүн || ''Жастин МакЛеод'' || |- | 1994 || [[:en: Maverick (film)|Maverick]] || Маверик || ''Брэт Мэверик'' || 15 000 000 |- | 1995 || [[:en: Braveheart (film)|Braveheart]] || [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] || ''Уильям Уоллес'' || |- | 1995 || [[:en: Casper (film)|Casper]] || Каспер || ''камео'' || |- | 1995 || [[:en: Pocahontas (Disney)|Pocahontas]] || Покахонтас || ''Жон Смит'' || |- | 1996 || [[:en: Ransom (film)|Ransom]] || Золиос || ''Том Маллен'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Conspiracy Theory (film)|Conspiracy Theory]] || Хуйвалдааны онол || ''Жерри Флетчер'' || 20 000 000 |- | 1997 || [[:en: Fathers' Day (film)|Fathers' Day]] || Аавуудын өдөр || ''Скотт'' || |- | 1997 || [[:en: Fairy Tale: A True Story (film)|Fairy Tale: A True Story]] || Жигтэй түүх || ''эцэг Фрэнсиса'' || |- | 1998 || [[:en: Lethal Weapon 4 (film)|Lethal Weapon 4]] || Үхлийн зэвсэг 4 || ''Мартин Риггс'' || 25 000 000 |- | 1999 || [[:en: Payback (film)|Payback]] || Төлөөс || ''Портер'' || |- | 2000 || [[:en: What Women Want (film)|What Women Want]] || Эмэгтэй хүн юуг хүсдэг вэ || ''Ник Маршалл'' || |- | 2000 || [[:en: Million Dollar Hotel (film)|Million Dollar Hotel]] || Сая долларын зочид буудал || ''Мөрдөгч Скиннер'' || |- | 2000 || [[:en: Patriot (film)|Patriot]] || Эх оронч || ''Бенжамин Мартин'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: We Were Soldiers (film)|We Were Soldiers]] || Бид эр цэргүүд байсан юм || ''дэд хурандаа Хэл Мур'' || 25 000 000 |- | 2002 || [[:en: Signs (film)|Signs]] || Мөр || ''хутагт Грэм Хесс'' || 25 000 000 |- | 2003 || [[:en: Singing Detective (film)|Singing Detective]] || Мөрдөгч || ''доктор Гиббон'' || |- | 2004 || [[:en: Paparazzi (film)|Paparazzi]] || Папарацци || ''эмнэлгийн өвчтөн'' || |- | 2006 || [[:en: Who Killed the Electric Car? (film)|Who Killed the Electric Car?]] || Цахилгаан машиныг хэн эвдэв? || ''камео'' || |- | 2010 || [[:en: Edge of Darkness (2010 film)|Edge of Darkness]] || Харанхуйн хөвөө || ''Томас Крэйвен'' || |} === Найруулагчаар ажилласан бүтээлүүд === * Нүүргүй хүн 1993 ({{lang-en|Man Without a Face}}) * [[Хатан зоригтон (кино)|Хатан зоригтон]] 1995 ({{lang-en|Braveheart}}) * Христийн хилэн 2004 ({{lang-en|Passion of the Christ}}) * Апокалипсис 2006 ({{lang-en|Apocalypto}}) * Зэрлэг хүн (2004—2005) ({{lang-en|Complete Savages}}) == Амжилт болон шагналууд == [[Зураг:Mel Gibson with Domenica.jpg|thumb|right|Мел Гибсон, 2007]] * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Actor (1991,<ref name="PC91">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1991|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1991|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 1997,<ref name="PC97">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=1997|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 1997|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2001,<ref name="PC01">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2001|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2001|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2003,<ref name="PC03">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2003|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2003|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> 2004)<ref name="PC04">{{cite web|url=http://www.peopleschoice.com/pca/awards/nominees/index.jsp?year=2004|title=People's Choice Awards Nominees & Winners: 2004|work=PeoplesChoice.com|accessdate=18 July 2010}}</ref> * People's Choice Awards: Favorite Motion Picture Star in a Comedy (2001)<ref name="PC01" /> * ShoWest Award: Male Star of the Year (1993)<ref name="SW93">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|title=Star-gazing|date=March 13, 1993|work=The Milwaukee Journal|accessdate=18 July 2010|archive-date=4 Есдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904042941/https://news.google.com/newspapers?id=y6AaAAAAIBAJ&sjid=kiwEAAAAIBAJ&pg=6150,3605399&dq=showest+1993+male+star+of+the+year&hl=en|url-status=dead}}</ref> * ShoWest Award: Director of the Year (1996)<ref name="DeArmond">{{cite news|url=http://www.lasvegassun.com/news/1996/mar/08/travolta-bullock-honored/|title=Travolta, Bullock honored|last=DeArmond|first=Michelle|date=March 8, 1996|work=[[Las Vegas Sun]]|accessdate=18 July 2010}}</ref> * American Cinematheque Gala Tribute: American Cinematheque Award (1995)<ref name="BWW">{{cite web|url=http://movies.broadwayworld.com/article/Matt_Damon_20010101|title=Jennifer Garner and Sarah Silverman Added to All-Star Lineup Honoring Matt Damon|last=BWW News Desk|date=March 25, 2010|work=Broadway World|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Hasty Pudding Theatricals: Man of the Year (1997)<ref name="Rush">{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/archives/gossip/1997/02/25/1997-02-25_contract_talks_put_sly_on_th.html|title=CONTRACT TALKS PUT SLY ON THE CUTTING EDGE|last=Rush|first=George|coauthors=Molloy, Joanna; Jones, Baird|date=February 25, 1997|work=New York Daily News|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Australian Film Institute: Global Achievement Award (2002)<ref name="Sams">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2002/12/07/1038950236382.html|title=Gulpilil leads lesser lights to glory|last=Sams|first=Christine|date=December 9, 2002|work=The Sun-Herald|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary Doctorate Recipient and Undergraduate Commencement Speaker, Loyola Marymount University (2003)<ref name="LMU">{{cite web|url=http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|title=MAY 1003 GIBSON SPEAKS AT LMU'S UNDERGRADUATE COMMENCEMENT PR|work=lmu.com|publisher=Loyola Marymount University|accessdate=18 July 2010|archive-date=22 Долдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722202259/http://www.lmu.edu/sites/News___Media/Media/News_Releases/News_Releases_2003/MAY_1003_GIBSON_SPEAKS_AT_LMU_S_UNDERGRADUATE_COMMENCEMENT_PR.htm|url-status=dead}}</ref> * World's most powerful celebrity by US business magazine ''Forbes'' (2004)<ref name="CNNMoney">{{cite news|url=http://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|title=Jesus helps Mel hit No. 1|date=June 18, 2004|work=CNNMoney.com|accessdate=18 July 2010|archive-date=12 Наймдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812125159/https://money.cnn.com/2004/06/17/news/newsmakers/forbes_stars/?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> * Hollywood Reporter Innovator of the Year (2004)<ref name="Galloway">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/search/article_display.jsp?vnu_content_id=1000719418|title=Innovator of the Year: Mel Gibson|last=Galloway|first=Stephen|date=November 15, 2004|work=The Hollywood Reporter|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Honorary fellowship in Performing Arts by [[Limkokwing University of Creative Technology|Limkokwing University]] (2007)<ref name="MalStar">{{cite news|url=http://thestar.com.my/education/story.asp?file=/2007/9/23/education/18937265&sec=education|title=Awestruck by ‘Lethal Weapon’|date=September 23, 2007|work=Malaysia Star|accessdate=18 July 2010}}</ref> * Outstanding Contribution to World Cinema Award at the [[Irish Film and Television Awards]] (2008)<ref>{{cite web|url=http://www.rte.ie/arts/2008/0208/gibsonm.html |title=Mel Gibson to be honoured at IFTA ceremony |publisher=Rte.ie |date= |accessdate=2008-10-22}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Намтар == * {{cite book | title=The Films of Mel Gibson | url=https://archive.org/details/filmsofmelgibson0000mcca | last=McCarty | first=John |location=New York | publisher=Citadel | year=2001 | month=September | isbn=0806522267}} * {{cite book | title=Mel Gibson: Man on a Mission | url=https://archive.org/details/melgibsonmanonmi0000clar | last=Clarkson | first=Wensley | location=London | publisher=John Blake | year=2004 | month=September | isbn=1-85782-537-3}} == Холбоос == {{commons|Mel Gibson}} * {{imdb|0000154}} * {{dmoz|Arts/People/G/Gibson,_Mel/}} * [https://web.archive.org/web/20121211125656/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1174684,00.html "Exclusive: Mel Gibson's Apocalyto Now"] (sic), by Tim Padgett/Veracruz, ''Time'' magazine {{DEFAULTSORT:Гибсон, Мел}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] l61ynuqzyl6m2ccvdjo7go0ggmyoxn0 0 18050 864977 859310 2026-08-05T20:08:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864977 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Николя Саркози | нэр нутгийн хэлээр = | зураг = Msc 2009-Saturday, 11.00 - 13.00 Uhr-Zwez 008 Sarkosy new.jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = | улс = [[Франц]] | дугаар = | албан тушаал = [[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = [[2007]] оны [[5 сарын 16]] | орлож буй = | дууссан огноо = [[2012]] оны [[5 сарын 15]] | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = [[Андорра]] | дугаар2 = | албан тушаал2 = Ван | эхэлсэн огноо2 = 2007 оны 5 сарын 16 | дууссан огноо2 = 2012 оны 5 сарын 15 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = Францын Дотоод хэргийн сайд | эхэлсэн огноо3 = [[2005]] оны [[6 сарын 2]] | дууссан огноо3 = 2007 оны [[3 сарын 26]] | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = [[2002]] оны [[5 сарын 7]] | дууссан огноо4 = [[2004]] оны [[3 сарын 30]] | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = Эдийн засаг, санхүү болон аж үйлдвэр яамны сайд | эхэлсэн огноо5 = 2004 оны [[3 сарын 31]] | дууссан огноо5 = 2004 оны [[11 сарын 29]] | албан тушаал6 = Төсвийн сайд | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | албан тушаал6 = Нёйи-сюр-Сен бүийн захирагч | эхэлсэн огноо6 = [[1993]] оны 3 сарын 30 | дууссан огноо6 = [[1995]] оны [[5 сарын 11]] | төрсөн огноо = [[1955]] оны [[1 сарын 28]] | төрсөн газар = [[Парис]], [[Франц|Францын дөрөвдүгээр БНУ]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | яс үндэс нь = | хань = Мари-Доминик Кюльоли <small>(1982—1996)</small><br />Сесилия Сиганер-Альбенис <small>(1996–2007)</small><br />[[Карла Бруни]]<small> (2008)</small> | хүүхэд = Пьер<small>(эх нь Кюльоли)</small><br /> Жан<br /><small>(эх нь Кюльоли)</small>, Луи<small>(эх нь Сиганер-Альбенис)</small> | төгссөн сургууль = Парисын Нантерийн Их сургууль | мэргэжил = Хуульч | шашин = Ромын католик | нам = Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн нам | гарын үсэг = Nicolas Sarkozy signature.svg }} [[Файл:Nicolas Sarkozy 20220927.jpg|thumb]] '''Николя Саркози''' ({{lang-fr|Nicolas Sarkozy}}, 1955 оны 1-р сарын 28-нд төрсөн) буюу '''Николя Поль Стефан Саркози де Надь-Боа''' ({{lang-fr|Nicolas Paul Stéphane Sárközy de Nagy-Bócsa}}) нь [[Франц|Бүгд Найрамдах Франц Улсын]] 23 дахь Ерөнхийлөгч юм. Францын Ардын хөдөлгөөний нэгдсэн намын төлөөлөл тэрээр [[2007]] оны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар Социалист намаас нэр дэвшигч Сеголен Руаяль-ийг 10 % саналын илүүгээр ялж, 2007 оны 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн үүрэгт ажилдаа томилогдсон. Гэвч 2012 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд Социалист Намын [[Франсуа Олланд|Франсуа Олландад]] ялагдаж, албан тушаалаа шилжүүлэн өгсөн. == Намтар == Түүний эцэг нь Унгар гаралтай [[Будапешт]] хотод төрсөн Пал Надь-Боча Шаркёзи байсан. 1944 онд Унгарт [[Улаан Арми|Улаан арми]] ирэхэд тэдний гэр бүл Унгарыг орхиж явжээ. [[Баден-Баден]] хотод байхдаа Поль Саркози (нэрээ франц хэлбэрт оруулсан) Францын гадаад легионд орж 5 жилийн гэрээ байгуулаад [[Алжир|Алжирт]] 1948 он хүртэл алба хаажээ. Улмаар Францын иргэншил авч [[Марсель|Марсельд]] амьдарч байгаад сүүлд [[Парис]] руу нүүжээ. 1950 онд хуулийн ангийн оюутан Андре Малла-тай гэрэлжээ. Николя Саркози бага насаа Парис хотын 16-р тойрогт өвөг эцэг Бенедикт Маллагийн гэрт өнгөрөөсөн. Гийом, Франсуа гэх хоёр ах нарыхаа дэргэд сурлаг тааруу байсан тул эцэгтээ байнга загнуулдаг байжээ. Тогтмол орлогтой байсан эцэг Поль ирж очоод байнга цуг амьдардаггүй байжээ. Саркози хүүд өвөг эцэг их нөлөө үзүүлсэн бөгөөд тэд хүүхдүүдээ франц нийгэмд бүрэн оруулж шингээхийг хүсдэг байжээ. 1973 онд өвөг эцэг нь нас барсан учраас байшинг цаашид түрээслэхгүй болж тэд Парис хотоос холгүй жижиг хот руу нүүжээ. Тэрээр 1973 онд ахлах сургуулиа төгсөөд Парисын X - Нантерийн их сургуулийг 1978 онд дүүргэж, иргэний эрх зүйн чиглэлээр магистрын зэрэг авсан. Үүний дараа тэрээр Парисын Улс төр судлалын дээд сургуульд нийтийн эрх зүй, улс төрийн шинжлэх ухааны чиглэлээр элсэн орсон боловч диплом аваагүй. Тэрээр үл хөдлөх хөрөнгийн чиглэлээр мэргэшсэн хуульч болсон. 1974 онд Саркози "Бүгд найрамдах улсын төлөөх ардчилагчдын холбоо" намд элссэн. Тэрээр 22 настайдаа төрөлх Нойли-сюр-Сейн хотын зөвлөлийн гишүүн болж, 28 настайдаа хотын дарга болсон (нэг саналын зөрүүгээр) 2002 он хүртэл энэ албан тушаал хашсан. 1979-1981 онд тэрээр 1981 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Жак Ширакийг дэмжих залуучуудын хороог тэргүүлж байжээ. Энэ мөчөөс эхлэн тэрээр ирээдүйн ерөнхийлөгчийн холбоотон, ивээн тэтгэгч болсон. 1988 онд Саркози парламентын доод танхимын ээлжит бус сонгуульд ялж, депутат болсон. 2007 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж 5-р сарын 16-нд тангарагаа өргөн Францын Ерөнхийлөгчийн үүрэгт ажидаа ороод 5 жил ажилласан. 2025 оны 9-р сард Парис хотын шүүх Францын ерөнхийлөгч асан Николя Саркозиг Ливийн дарангуйлагч [[Муаммар Каддафи|Муаммар Каддафигаас]] 2007 оны сонгуулийн кампанит ажлыг санхүүжүүлэхээр олон сая евро авсан "Ливийн хэрэг"-д оролцсон гэмт хэрэгт буруутай гэж үзээд 5 жил хорих ял оноожээ. ==Хувийн амьдрал== == Шагналууд == ==Нэмэлтээр уншиж болох== * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = [Georges Mandel] : le moine de la politique | chapter = | editor = | others = | edition = | publisher = B. Grasset | location = Paris | isbn = 978-2-246-46301-6 | url = }} * {{cite book | first = Ghislaine | last = Ottenheimer | authorlink = | coauthors = | year = 1994 | month = | title = Les deux Nicolas: la machine Balladur | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Plon | location = Paris | isbn = 2-259-18115-5 | url = }} * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Denisot, Michel | year = 1995 | month = | title = Au bout de la passion, l'йquilibre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-07616-6 | url = }}, interviews with Michel Denisot * {{cite book | first = Anita | last = Hauser|year=1995 | month = | title = Sarkozy: l'ascension d'un jeune homme pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Belfond | location = Paris | isbn = 2-7144-3235-2 | url =https://archive.org/details/sarkozylascensio0000haus}}, Grand livre du mois 1995 * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Libre | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Pocket | location = Paris | isbn = 2-266-13303-9 | url =https://archive.org/details/libre0000nico}}, subject(s): Pratiques politiques—France—1990–, France—Politique et gouvernement—1997–2002 * {{cite book | first = Aymeric | last = Mantoux | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Nicolas Sarkozy: l'instinct du pouvoir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First Йd. | location = Paris | isbn = 2-87691-783-1 | url = }} * {{cite book | first = Catherine| last = Nay | authorlink = | coauthors = | year = 2007 | month = | title = Un Pouvoir Nommй Dйsir | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = l'Archipel | location = Paris | isbn = 2-84187-495-8 | url = }} * {{cite book | first = Anita | last = Hauser | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy: itinйraire d'une ambition | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Grasset | location = Paris | isbn = 978-2246680017}} * {{cite book | first = | last = Le Canard enchaоnй (periodical) | authorlink = | coauthors = | year = 2003 | month = | title = Sarkozy, l'homme (trop) pressй | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = "Le Canard enchaоnй" | location = Paris | id = ISSN 0292-5354 (series) | url = }}, series: Les dossiers du "Canard enchaоnй" 89 * {{cite book | first = Nicolas | last = Domenach | authorlink = | coauthors = | year = [2004] | month = | title = Sarkozy au fond des yeux | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Jacob-Duvernet | location = [Paris] | isbn = 2-84724-064-0 | url =https://archive.org/details/sarkozyaufonddes0000dome}} * Alvarez-Montalvo, Marta (9 July 2004): "үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007", in ''Epoca'' ([Madrid] : Difusora de Informacion Periodica S.A., DINPESA, 9 July 2004), number 1012, p.&nbsp;46(2), 3 pages, 829 words, available online{{cite web|url=http://www.amazon.com/exec/obidos/tg/detail/-/B00082FKPA |title=үQuiйn teme a Nicolas Sarkozy? El ministro de economнa francйs se postula como prуximo candidato a las presidenciales de 2007.: An article from: Epoca: Marta Alvarez-Montalvo: Books |publisher=Amazon.com |date= |accessdate=9 March 2010}} * {{cite book | first = Antoine | last = Blocier | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Voyage а Sarkoland | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Temps des cerises | location = Pantin | isbn = 2-84109-449-9 | url = }} * {{cite book | first = | last = Cabu | authorlink = | coauthors = | year = 2004 | month = | title = Sarko circus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = le Cherche Midi | location = Paris | isbn = 2-7491-0277-4 | url = }}, subject(s): Sarkozy, Nicolas (1955–)—Caricatures et dessins humoristiques * {{cite book | first = Bйatrice | last = Gurrey| year = 2004 | month = | title = Le rebelle et le roi | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = A. Michel | location = Paris | isbn = 2-226-15576-7 | url =https://archive.org/details/lerebelleetleroi0000gurr}}, Grand Livre du mois 2004, subject(s): Chirac, Jacques (1932–), Sarkozy, Nicolas (1955–), France—Politique et gouvernement—1995– * {{cite book | first = Nicolas | last = Sarkozy | authorlink = | coauthors = and Verdin, Philippe, and Collin, Thibaud | year = 2004 | month = | title = La Rйpublique, les religions, l'espйrance : entretiens avec Thibaud Collin et Philippe Verdin | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = les йd. du Cerf | location = Paris | isbn = 2-204-07283-4 | url =https://archive.org/details/larepubliquelesr0000sark}}, subject(s): Laпcitй—France—1990–, Islam—France—1990– * {{cite book | first = Michaлl | last = Darmon | year = 2004 | month = | title = Sarko Star | chapter = | publisher = Йd. du Seuil | location = Paris | isbn = 2-02-066826-2 | url =https://archive.org/details/sarkostar0000darm}} * {{cite book | first = Jean-Pierre | last = Friedman | authorlink = | year = 2005 | month = | title = Dans la peau de Sarko et de ceux qui veulent sa peau | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = Michalon | location = Paris | isbn = 2-84186-270-4 | url = }} * {{cite book | first = Victor | last = Noir | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolas Sarkozy, le destin de Brutus | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = | location = | isbn = 2-207-25751-7 | url = }} * {{cite book | first = Philippe | last = Reinhard | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Chirac Sarkozy, mortelle randonnйe | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = First йd. | location = Paris | isbn = 2-7540-0003-8 | url = }} * {{cite book | first = Serge | last = Sautreau | authorlink = | coauthors = | year = 2005 | month = | title = Nicolйon, roman | chapter = | editor = | others = | edition = | pages = | publisher = L' Atelier des Brisants | location = [Paris] | isbn = 2-84623-074-9 | url = }} * Renй Dosiиre, 'L'argent cachй de l'Йlysйe', Seuil, 2007 == Холбоос == {{Commons|Nicolas Sarkozy|Николя Саркози}} === Албан ёсны вэбсайт === * {{Fr icon}} [https://web.archive.org/web/20070607202819/http://www.sarkozy.fr/home/ Николя Саркози] * {{Fr icon}} [http://www.u-m-p.org/ Саркозигийн нам] * {{En icon}} {{Fr icon}} [http://www.un.org/ga/63/generaldebate/france.shtml Address to the General Assembly of the United Nations] during the General Debate of the 63rd Session, 23 September 2008. Nicolas Sarkozy addressed the Assembly both as President of France and as President of the European Union === Хэвлэлийн хуудаснаа === * [https://web.archive.org/web/20120131173459/http://www.rfi.fr/actuen/articles/110/article_2809.asp Radio France International feature] Sarkozy's 90-minute address to the nation, 6 February 2009 * [https://web.archive.org/web/20091005174006/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/the_tls/article2959989.ece "Hosing Sarkozy"] an article in the [http://www.the-tls.co.uk TLS] by Sudhir Hazareesingh, 28 November 2007 * [https://web.archive.org/web/20111214181125/http://www.lefigaro.fr/english/20070607.WWW000000541_interview_with_french_president_nicolas_sarkozy.html ''Interview after One Month in Office''] Le Figaro, 7 June 2007 * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4048917.stm ''Sarkozy takes over Chirac's UMP party''] (BBC News) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3673102.stm ''Profile: Nicolas Sarkozy''] (BBC News) * [https://web.archive.org/web/20160804112548/http://www.globalpolitician.com/articleshow.asp?ID=713&cid=3&sid=9 ''Nicolas Sarkozy: French Choose the American Way?''] by David Storobin * [https://web.archive.org/web/20120503081026/http://www.townhall.com/columnists/SuzanneFields/2006/09/18/vive_this_difference Vive this difference] by Suzanne Fields * [http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=9005216 France's chance], ''[[The Economist]]'', 12 April 2007 * [https://web.archive.org/web/20070929062015/http://www.newyorker.com/reporting/2007/04/23/070423fa_fact_kramer Letter From Europe- Round 1] Jane Kramer, ''[[The New Yorker]]'', 23 April 2007 * [http://vacarme.eu.org/article1507.html On the so-called "rupture" by Sarkozy], Mathieu Potte-Bonneville & Pierre Zaoui, ''Vacarme'' n°41, Winter 2007 * [http://www.voltairenet.org/article157821.html Operation Sarkozy], English version of the famous article published by the Russian news magazine ''Profile'' 16 June 2008 * [http://www.english.rfi.fr/france/20100707-bettencourt-scandal-cranks The Bettencourt/L'Orйal scandal] Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-french-politics-no-stranger-scandals French politics no stranger to scandals]Radio France Internationale in English * [http://www.english.rfi.fr/france/20100708-will-bettencourt-scandal-help-far-right L'Orйal, scandals and the far right] Radio France Internationale in English {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жак Ширак]] |албан_тушаал =[[Францын Ерөнхийлөгчид|Францын Ерөнхийлөгч]] |он =2007 - 2012 |дараа =[[Франсуа Олланд]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Саркози, Николя}} [[Ангилал:Францын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Францын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Францын сангийн сайд]] [[Ангилал:Нёйи-сюр-Сений засаг дарга]] [[Ангилал:Гэгээн Карлын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:III Карлосын одон шагналтан]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] p0a6c8cgfi32yqvcs8wbmmj3naesz8q 0 18056 864763 859201 2026-08-05T16:31:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864763 wikitext text/x-wiki {{Short description|Их Британид багтдаг улс}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс | native_name = {{Native name|sco|Scotland}}<br/>{{Native name|gd|Alba}} | image_map = Scotland in the UK and Europe.svg | image_flag = Flag of Scotland.svg | flag_type = [[Шотландын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | symbol_type = [[Шотландын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = | national_anthem = [[Шотландын төрийн дуулал|янз бүр]], <br/> голдуу "[[Шотландын Цэцэг]]" | status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] | capital = [[Эдинбург]]<br/>{{Coord|55|57|11|N|3|11|20|W|display=inline}} | largest_city = [[Глазго]]<br/>{{Coord|55|51|40|N|4|15|00|W|type:city_region:GB|display=inline}} | languages_type = Албан ёсны хэл<ref name="Scottish official languages">{{Cite web |title=Fact: Scotland's official languages are English, Scots, Gaelic & British Sign Language |url=https://www.scotland.org/about-scotland/facts/scotlands-languages |access-date=April 19, 2022 |website=Scotland.org}}</ref> | languages = {{Unbulleted list|style=white-space:nowrap; | [[Англи хэлний Шотланд аялга|Англи хэл]] | [[Скот хэл]] | [[Шотланд Гел хэл]] | [[Британийн дохионы хэл]] }} | languages2_sub = yes | ethnic_groups ={{Unbulleted list |item_style=white-space:nowrap; | 96.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] | 2.7% [[Шотландын ази хүмүүс|Ази]] | 0.7% [[Хар Шотландчууд|Хар]] | 0.4% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] | 0.2% [[Британийн Арабчууд|Арабчууд]] | 0.1% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2011 | religion = 53.8% [[Шотланд дахь христийн шашин|Христ]]<br/>—32.4% [[Шотландын сүм]]<br/>—15.9% [[Шотланд дахь католик сүм|Католик]]<br/>—5.5% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг#Христийн шашин|бусад урсгал]]<br/>36.7% [[Их Британи дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]]<br/>1.4% [[Шотланд дахь ислам|Ислам]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь хиндү шашин|Хиндүизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь буддизм|Буддизм]]<br/>0.2% [[Шотланд дахь сикхизм|Сикхизм]]<br/>0.1% [[Шотланд дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]]<br/>0.3% [[Шотланд дахь шашин шүтлэг|бусад]]<ref>Other religion{{Cite web |title=Analysis of Religion in the 2001 Census |url=https://www.gov.scot/publications/analysis-religion-2001-census/pages/2 |access-date=8 October 2019 |website=gov.scot}}</ref><ref>{{Cite web |date=27 March 2011 |title=Scotland's Census 2011 – National Records of Scotland |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/censusresults/release2a/scotland/KS209SCb.pdf |access-date=8 October 2019 |website=Scotland's Census}}</ref><ref>{{Cite web |title=2011 Census: Key Results from Releases 2A to 2D |url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/documents/2011-census-key-results-from-releases-2a-to-2d |website=Scotland's Census}}</ref> | demonym = {{Hlist |Скотууд|[[Шотландчууд]]}} | legal_jurisdiction = [[Шотландын хууль|Шотланд]] | government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[шотландад эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] | monarch = [[III Чарльз]] | prime_minister = [[Риши Сунак]] | first_minister = [[Жон Суинни]] | secretary_of_state = [[Иан Мюррей (Шотландын улс төрч)|Иан Мюррей]] | number_of_mps = 59 | legislature = [[Шотландын Парламент]] | sovereignty_type = Үүсэл | established_event1 = [[Альбагийн хаант улсын гарал үүсэл|Байгуулагдав]] | established_date1 = 9-р зуун ([[Үндэсний домог|уламжлалаар]]&nbsp;843) | established_event2 = [[Эдинбург–Нортгемптоны гэрээ]] | established_date2 = 3 сарын 17, 1328 | established_event3 = [[Бервикийн гэрээ (1357)|Бервикийн гэрээ]] | established_date3 = 10 сарын 3, 1357<ref>{{Cite web |date=3 October 2020 |title=The Treaty of Berwick was signed – On this day in Scottish history |url=https://www.historyscotland.com/history/the-treaty-of-berwick-was-signed-on-this-day-in-scottish-history |website=History Scotland}}</ref> | established_event4 = [[1707 оны Холбооны актууд|Англитай нэгдэв]] | established_date4 = 5 сарын 1, 1707 | established_event5 = [[1998 оны Шотландын тухай акт|Шилжүүлэлт]] | established_date5 = 19 November 1998 | area_km2 = 77,933 | area_sq_mi = 30090 | area_footnote =<ref name="ONSCOUNTRYPROFILES">{{Webarchiv|url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-325257 |wayback=20150924095611 |text=Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013 |archiv-bot=2026-05-12 16:47:43 InternetArchiveBot }}, ONS. {{Retrieved|access-date=9 August 2015}}</ref> | area_label = Газар | percent_water = 3.00% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,463,300<ref name="ONS-pop-ests-June2018"/> | population_estimate_year = 2019 | population_census = 5,313,600<ref name="autogenerated3">{{Cite web |date=8 August 2013 |title=Population estimates by sex, age and administrative area, Scotland, 2011 and 2012 |url=http://www.gro-gov.scot/statistics/theme/population/estimates/mid-year/2012/index.html |access-date=8 August 2013 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 67.5 | population_density_sq_mi = 174.1 | GDP_nominal = £181.0 тэрбум <ref>{{Cite web |last=Fenton |first=Trevor |title=Regional gross value added (balanced) per head and income components |url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/statistics/2023/02/gdp-quarterly-national-accounts-2022-q3/documents/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/quarterly-national-accounts-2022-q3-full-publication/govscot%3Adocument/GDP%2BQNAS%2B-%2B2022%2BQ3%2B-%2BPublication.pdf}}</ref> | GDP_nominal_year = 2021 | GDP_nominal_per_capita = £33,033 | Gini_change = decrease | Gini = 31 | Gini_ref = <ref>{{Cite web|url=https://data.gov.scot/poverty/|title=Poverty and Income Inequality in Scotland 2019-22|date=23 March 2023|website=data.gov.scot|access-date=7 Наймдугаар сар 2023|archive-date=14 Долдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714224513/https://data.gov.scot/poverty/|url-status=dead}}</ref> | HDI_year = 2019 | HDI_change = increase | HDI = 0.921 | HDI_ref =<ref>{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi |access-date=21 July 2021 |website=hdi.globaldatalab.org |language=en}}</ref> | cctld = [[.scot]]{{Ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{Note|footnote_a}} .scot нь [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Шотланд эсвэл Шотландын соёлтой холбоотой бүх хүн ашиглахад нээлттэй. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Их Британи|GB]], боловч [[.gb]]-г ашигладаггүй. | patron_saints = {{Unbulleted list |style=white-space:nowrap; | [[Saint Andrew]]<ref>{{Cite web |title=''St Andrew—Quick Facts'' |url=http://www.scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111134544/http://scotland.org/about/history-tradition-and-roots/features/culture/st-andrews.html |archive-date=11 November 2007 |access-date=2 December 2007 |website=Scotland. org—The Official Online Gateway}}</ref><ref>{{Cite web |title=St Andrew |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=109 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Margaret of Scotland|Saint Margaret]]<ref>{{Cite web |title=St Margaret of Scotland |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=304 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patron saints |url=http://www.catholic.org/saints/patron.php?letter=S |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> | [[Saint Columba]]<ref>{{Cite web |title=St Columba |url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=419 |access-date=15 November 2011 |website=Catholic Online}}</ref> }} |currency=[[Фунт стерлинг]]|currency_code=GBP |religion_year=2011}} '''Шотланд''' ({{lang-en|Scotland}} [[Шотланд гэл|гэл]]:Alba) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг бүрдүүлэгч улс төр, захиргааны бие даасан буюу автономит улс юм. Тус улс нь газар зүйн байрлалын хувьд [[Их Британи]] арлын хойд хэсэгт орших ба өмнөд талаараа [[Англи]] улс, зүүн талаараа [[Хойд тэнгис]], баруун хойд талаараа [[Атлантын далай]], баруун өмнөд талаараа [[Хойд суваг]], [[Ирландын тэнгис]]ээр тус тус хүрээлэгдсэн. Шотландын эх газрыг ''Хойд Исль'' болон ''Гебрид'' гэж хуваах ба нийт '''790''' арлаас бүрдэнэ.<ref name="Scottish Executive">{{cite web| title = Scottish Executive Resources| work = Scotland in Short| url = http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| format = PDF| date = 17 February 2007| publisher = Scottish Executive| accessdate = September 14, 2006| archive-date = 19 Арван нэгдүгээр сар 2013| archive-url = https://web.archive.org/web/20131119135658/http://www.scotland.gov.uk/Resource/Doc/923/0010669.pdf| url-status = dead}}</ref> [[Лох-Несс]] нуур нь байгалийн зүй тогтлын хэв шинжээрээ дэлхийд нэн алдартай билээ. Тус улсын хоёр дахь том хот [[Эдинбург]] нь нийслэл нь бөгөөд [[Европ]]ын санхүүгийн томоохон төвд тооцогддог<ref name=globalfinancialcentresindex>{{cite web| title = Global Financial Centres Index| work = | url = http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?mode=a_p| format = | date = September 2008| publisher = City of London| accessdate = June 30, 2010| archive-date = Нэгдүгээр сар 5, 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140105040322/http://issuu.com/pillarofhercules/docs/gfci/11?e=1128816%2F2654140| url-status = dead}}</ref> бол хамгийн том хот болох [[Глазго]] нь үйлдвэрлэлийн хөгжлөөрөө дэлхийн хотуудыг тэргүүлэгч, гурав дахь том хот [[Абердин]] нь газрын тосны нөөц баялаг ихтэй тул энэ салбарынхаа Европын төв юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aberdeencity.gov.uk/equalitydiversity/eqd_ourcity.asp |wayback=20100922092924 |text=Aberdeen City Council website |archiv-bot=2023-09-26 22:32:39 InternetArchiveBot }} ''"Aberdeen's buoyant modern economy - is fuelled by the oil industry, earning the city its epithet as 'Oil Capital of Europe'."'.' Retrieved 01 December 2009.</ref> Усны нөөц баялаг нь Атлантын далай болон Хойд тэнгисээс тэтгэгддэг тул мөн адил арвин нөөцтэй орны тоонд ордог.<ref>{{cite book |title=The Scottish Adjacent Waters Boundaries Order |year=1999 |publisher=The Stationery Office Limited |url=http://www.opsi.gov.uk/si/si1999/19991126.htm |location=London |isbn=0 11 059052 X| accessdate=2007-09-20 }}</ref> Өнөөдөр Шотландад гурван үндсэн хэлээр ярьдаг: Англи хэл, Их Британийн үндсэн хэл, Шотландын Герман (Шотланд) болон Шотландын Кельт (мөн кэльт хэл гэж нэрлэдэг). == Түүх == [[Шотландын хаант улс]] нь 854-1707 он хүртэл оршин тогтнож байсан тусгаар улс байсан. Шотландын хаан VI Яков 1603 онд Стюарт угсааны Англи, Ирландын анхны хаан болсон түүхтэй. Вант улсын статустай байх үедээ [[1707]] онд Английн Вант улстай Холбооны хууль ([[Англи хэл|англи.]] ''Acts of Union'') байгуулж хоёр улсын парламентаар соёрхон баталж нэгдэн [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс]]ыг байгуулсан түүхтэй. == Хүн ам == 2011 оны хүн амын тооллогоор Шотландын хүн ам 5.295 сая байна. Хэрэв Шотланд тусгаар тогтносон улс байсан бол хүн амын тоогоороо дэлхийд 113-р байранд орох байсан. Шотландчууд 84%, Англичууд 7.9%, Европын янз бүрийн орноос ирсэн цагаачид 217 мянган хүн буюу 4.1% (үүнээс 54 мянга нь Ирланд, 61 мянга нь Польшууд) эзэлж байна. Нийт хүн амын 96% нь Европ гаралтай хүмүүс байна. Ази гаралтай хүмүүс -141 мянган хүн буюу 2.7% (Пакистанчууд 49 мянган хүн, Хятад, Энэтхэгчүүд тус бүр 33 мянган хүн), Африк, Баруун Энэтхэг, Араб болон бусад гаралтай хүмүүс- 80 мянга буюу 1.5% байна.[[Файл:Scottish Cabinet, 2018.jpg|thumb|left|Шотландын Засгийн газрын танхим]] [[Файл:Debating_chamber,_Scottish_Parliament_(31-05-2006).jpg|left|thumb|Парламентын ордон]] [[Файл:Glasgow City Chambers, Glasgow.jpg|thumb|left|[[Глазго]] хот]] [[Файл:Scotland map-en.jpg|thumb|right|upright|Шотландын газрын зураг]] == Хотууд == :''Нийслэл'' [[Эдинбург]] хот. {| |valign="top"| * [[Абердин]] * Аймут * Аллапул * Аллоа * Алфорд * [[Арброт]] * Ардроссан * Баки * Баррхед * Беллсхилл * Бернтайленд * Берсден * [[Бишопбриггс]] * Бонхилл * Брихин * Бродик * Галашилс * Галстон * Гиффнок * [[Глазго]] * Гленротс * Гретна-Грин * Гринок * Далкит * Далмеллингтон * Дамбартон * Дамфрис * Данбар * Данди * Данкельд * Данфермлин * Жедбург |width="33"| |valign="top"| * Инвергордон * Инверкитинг * Инвернесс * Ирвин * Кайл-оф-Лохалш * Каллен * Келсо * Керколди * Керкубри * Керкуолл * Килбирни * Килмарнок * Кинлохберви * Киркинтиллох * Колдстрим * Крифф * Кэмпбелтаун * Лейт * Леруик * Линлитгоу * Локерби * Лоссимут * Лохгилпхед * Массельбург * Мелроуз * Мотеруэлл * Мохлин * Норт-Бервик * Ньютаун-Сент-Босвеллс * Нэрн |width="33"| |valign="top"| * Обан * Охинлек * Пейсли * Перт * Питлохри * Питтенвим * Порт-Эллен * Портри * Прествик * Ренфру * Ротсей * Селкерк * Селкёрк * Сент-Эндрюс * Стерлинг * Стивенстон * Странраер * Тобермори * Трун * Турсо * Уигтаун * Уик * Фолкерк * Форт-Уильям * Форфар * Хеленсбург * Хоик * Эйр * Элгин |} == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * Brown, Dauvit, (1999) ''Anglo-French acculturation and the Irish element in Scottish Identity'' in Smith, Brendan (ed.), ''Insular Responses to Medieval European Change'', [[Cambridge University Press]], pp.&nbsp;135–53 * Brown, Michael (2004) ''The Wars of Scotland, 1214–1371'', Edinburgh University Press., pp.&nbsp;157–254 * Devine, T.M [1999] (2000). ''The Scottish Nation 1700–2000'' (New Ed. edition). London:Penguin. ISBN 0-14-023004-1 * {{cite book|first= David N.|last=Dumville|chapter=St Cathrуe of Metz and the Hagiography of Exoticism|title=Irish Hagiography: Saints and Scholars|url= https://archive.org/details/studiesinirishha0000unse|location=Dublin|year= 2001|publisher=Four Courts Press|pages=[https://archive.org/details/studiesinirishha0000unse/page/172 172]–176|isbn=978-1851824861|unused_data= editor}} * [[George T. Flom|Flom, George Tobias]]. ''Scandinavian influence on Southern Lowland Scotch. A Contribution to the Study of the Linguistic Relations of English and Scandinavian'' ([[Columbia University Press]], New York. 1900) * {{cite book|first=Maire|last=Herbert|chapter=Rн Йrenn, Rн Alban, kingship and identity in the ninth and tenth centuries|editor=Simon Taylor (ed.)|title=Kings, Clerics and Chronicles in Scotland, 500–1297|location=Dublin|year=2000|publisher=Four Courts Press|pages=63–72|isbn=1851825169}} * MacLeod, Wilson (2004) ''Divided Gaels: Gaelic Cultural Identities in Scotland and Ireland: c.1200–1650''. [[Oxford University Press]]. * Pope, Robert (ed.), ''Religion and National Identity: Wales and Scotland, c.1700-2000'' ([[University of Wales Press]], 2001) * Sharp, L. W. ''The Expansion of the English Language in Scotland'', (Cambridge University Ph.D. [[thesis]], 1927), pp.&nbsp;102–325; * [[Hugh Trevor-Roper|Trevor-Roper, Hugh]], ''The Invention of Scotland: Myth and History'', Yale, 2008, ISBN 0-300-13686-2 == Холбоос == * [http://www.scotland.org/ Scotland.org] - Шотландын албан ёсны онлайн хөтөч * [https://web.archive.org/web/20080516045815/http://www.scotland.gov.uk/] - Шотландын Засгийн газар * [http://www.scottish.parliament.uk/] - Шотландын парламент * [http://www.nas.gov.uk/] - Шотландын Үндэсний Архивын газар * [https://web.archive.org/web/20051123045535/http://www.nls.uk/digitallibrary/map/index.html Газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20060206175033/http://www.nls.uk/digitallibrary/index.html Цахим номын сан] Шотландын Үндэсний Төв номын сан * [https://web.archive.org/web/20061107194044/http://www.scotland.gov.uk/resource/doc/76169/0019773.pdf Шотландын 2005 оны эдийн засгийн үзүүлэлтүүд] (.pdf) {{DEFAULTSORT:Шотланд}} {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} [[Ангилал:Шотланд| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] sf7a86un64jmz298r8sz3f8wpt3fdml 0 18065 864768 546876 2026-08-05T16:36:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864768 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | image = [[File:Edwin van der Sar side.jpg|270px]] | fullname = Эдвин ван дер Сар | dateofbirth = {{birth date and age|1970|10|29|df=y}} | cityofbirth = [[Ворхаут]] | countryofbirth = [[Нидерланд]] | height = 2.02 [[Метр|м]]<ref>{{cite book |last=White |first=Jim |title=Manchester United: The Biography |url=https://archive.org/details/manchesterunited0000whit_w8i5 |year=2008 |publisher=Sphere |location=London |isbn=978-1-84744-088-4 |page=[https://archive.org/details/manchesterunited0000whit_w8i5/page/425 425] }}</ref> | position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Манчестер Юнайтед]] | clubnumber = 1 | youthyears1 = |youthclubs1 = {{flagicon|NED}}Форехолте | youthyears2 = |youthclubs2 = {{flagicon|NED}}Нүүрвиек | years1 = 1988–1999 |clubs1 = {{flagicon|NED}}[[Аякс Амстердам|Аякс]] |caps1 = 226 |goals1 = 1 | years2 = 1999–2001 |clubs2 = {{flagicon|ITA}}[[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] |caps2 = 66 |goals2 = 0 | years3 = 2001–2005 |clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |caps3 = 127 |goals3 = 0 | years4 = 2005– |clubs4 = {{flagicon|ENG}}[[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 161 |goals4 = 0<!--LEAGUE ONLY--> | nationalyears1 = 1995–2008 |nationalteam1 = {{flagicon|NED}}[[Нидерланд хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Голланд]] |nationalcaps1 = 130 |nationalgoals1 = 0 | pcupdate = 18:00, 2010 оны 10 сарын 2 (UTC) }} '''Эдвин ван дер Сар''' ({{lang-nl|Edwin van der Sar}}, ''1970 оны аравдугаар сарын 29-нд төрсөн'') нь [[Нидерланд|Голландын]] хөлбөмбөгчин бөгөөд [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн [[Манчестер Юнайтед]] багт хаалгачийн байрлалд тоглодог. Тэр [[Нидерланд хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Голландын хөлбөмбөгийн шигшээ багийн]] түүхэнд хамгийн олон тоглолтонд оролцсон тоглогч юм. 1988 онд Голландын хөлбөмбөгийн [[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] багаас мэргэжлийн гараагаа эхлүүлж, тус багт үндсэндээ есөн жил тоглоод [[Итали]]йн [[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] баг тэндээсээ Английн [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] багт 2001-2005 оны хооронд тоглож байгаад эдүгээгийн [[Манчестер Юнайтед]] багтаа ирсэн түүхтэй. Энэ хугацаанд тэр [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т 1995 онд Аякс багт байхдаа, 2008 онд Манчестер Юнайтед багт түрүүлж тухайн тэмцээний тоглолтын онцлох тоглогчоор нэрлэгдэж байсан бол 1992 онд Аяксийн бүрэлдэхүүнд «[[УЕФА]]-гийн цомд» түрүүлж байсан 1995 болон 2009 оны [[Европ]]ын хамгийн шилдэг хаалгач эрхэм юм. [[Зураг:Edwin van derSar playing for MUFC cropped.jpg|thumb|left|upright|Ван дер Сар Манчетестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүнд.]] ==Үзүүлэлтүүд== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="2"|Бусад<ref>[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд, УЕФА-гий Супер цом, Тивүүдийн цом, FIFA Club World Cup</ref> !colspan="2"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- |rowspan="10" valign="center"|[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |1990–91 |9||0|| || ||colspan="2" rowspan="9"| ||0||0|| || ||9||0 |- |1991–92 |0||0|| || ||0||0|| || ||0||0 |- |1992–93 |19||0|| || ||3||0|| || ||22||0 |- |1993–94 |32||0|| || ||6||0|| || ||38||0 |- |1994–95 |33||0|| || ||11||0|| || ||44||0 |- |1995–96 |33||0|| || ||9||0||2||0||44||0 |- |1996–97 |33||0|| || ||10||0|| || ||43||0 |- |1997–98 |33||1|| || ||8||0|| || ||41||1 |- |1998–99 |34||0|| || ||6||0|| || ||40||0 |- !Бүгд !226!!1!! !! !!colspan="2"| !!53!!0!!2!!0!!281!!1 |- |rowspan="3"|[[Ювентус (хөлбөмбөгийн баг)|Ювентус]] |[[1999-00 оны Серия A|1999–2000]] |32||0||3||0||colspan="2" rowspan="2"| ||11||0|| || ||46||0 |- |[[2000-01 оны Серия A|2000–01]] |34||0||2||0||6||0|| || ||42||0 |- !Бүгд !66!!0!!5!!0!!colspan="2"| !!17!!0!! !! !!88!!0 |- |rowspan="5" valign="center"|[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |[[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]] |37||0||4||0||0||0||0||0||0||0||41||0 |- |[[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] |19||0||0||0||0||0||11||0||0||0||30||0 |- |[[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] |37||0||6||0||0||0||0||0||0||0||43||0 |- |[[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] |34||0||5||0||1||0||0||0||0||0||40||0 |- !Бүгд !127!!0!!15!!0!!1!!0!!11!!0!!0!!0!!154!!0 |- |rowspan="7" valign="center"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]] |38||0||2||0||3||0||8||0||0||0||51||0 |- |[[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]] |32||0||3||0||0||0||12||0||0||0||47||0 |- |[[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]] |29||0||4||0||0||0||10||0||1||0||44||0 |- |[[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] |33||0||2||0||0||0||10||0||4||0||49||0 |- |[[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]] |21||0||0||0||2||0||6||0||0||0||29||0 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]] |3||0||0||0||0||0||0||0||1||0||4||0 |- !Бүгд !156!!0!!11!!0!!5!!0!!46!!0!!6!!0!!224!!0 |- !colspan="2"|Бүгд !575!!1!!31!!0!!6!!0!!127!!0!!8!!0!!747!!1 |} ''2010 оны наймдугаар сарын 28-ны байдлаар<ref>{{cite web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/vandersar.html |title=Edwin van der Sar |accessdate=17 October 2009 |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> <ref>http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=4763</ref> <ref>http://www.rsssf.com/miscellaneous/vandersar-intl.html</ref> {{Football player national team statistics|NED}} |- |1995||5||0 |- |1996||10||0 |- |1997||6||0 |- |1998||14||0 |- |1999||8||0 |- |2000||12||0 |- |2001||9||0 |- |2002||6||0 |- |2003||8||0 |- |2004||17||0 |- |2005||11||0 |- |2006||12||0 |- |2007||4||0 |- |2008||8||0 |- !Бүгд||130||0 |} ==Шагналууд== ===Баг=== ;Аякс *[[Нидерландын хөлбөмбөгийн дээд лиг|Эредивизи]] (4): 1993–94, 1994–95, 1995–96, 1997–98 *KNVB Cup (3): [[KNVB Cup 1992–93|1992–93]], [[KNVB Cup 1997-98|1997–98]], [[KNVB Cup 1998-99|1998–99]] *Нидерландын Супер цом (3): 1993, 1994, 1995 *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] (1): [[1995 оны УЕФА Аваргуудын лиг|1994–95]] *[[УЕФА]]-гийн цом (1): 1992 *УЕФА-гийн Супер цом (1): 1995 *Тивүүдийн цом (1): 1995 ;Ювентус *УЕФА Интертото цом (1): 1999 ;Фулхэм *УЕФА Интертото цом (1): 2002 ;Манчестер Юнайтед *[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] (3): [[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Премьер лиг|2007-08]], [[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] *Лигийн цом (1): 2005–06 *[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом (3): 2007, 2008, 2010 *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] (1): [[2008 оны УЕФА Аваргуудын лиг|2007–08]] *Клубүүдийн ДАШТ (1): 2008 ===Хувийн=== <!--LEAGUE AND FEDERATION-SANCTIONED AWARDS ONLY. No fan or magazine-voted awards. Listed in chronological order from last time won.--> *[[Европ]]ын Шилдэг хаалгач (2): 1995, 2009 *[[Нидерланд|Голланд]]ын Оны шилдэг тоглогч (4): 1994, 1995, 1996, 1997 *Голландын хөлбөмбөгийн лигийн Алтан шаахай (1): 1998 *[[Английн Премьер лиг]]ийн Оны шилдэг тоглогч (2): 2006&ndash;07, 2008&ndash;09 *[[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2008]] тэмцээний Шилдэг баг *Барклигийн Гавъяатан (1): 2008&ndash;09 *Баркли буюу Премьер лигийн Алтан бээлий (1): 2008&ndash;09 *[[УЕФА|Европын хөлбөмбөгийн холбооны]] клубүүдийн Оны шилдэг тоглогч (1): 2008&ndash;09 *Orange-Nassau одон: 2010 оны зургаадугаар сарын 5-нд хүртсэн ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Edwin van der Sar|Эдвин ван дер Сар}} *{{FIFA player|113570|Эдвин ван дер Сар}} *[http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={FE60904B-C2A8-4E60-9B05-700DBBC29BBC}&section=playerProfile&teamid=458&bioid=91951 Профайл] ManUtd.com вэбсайт дахь *{{soccerbase|7031|Эдвин ван дер Сар}} {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Нидерландын шигшээ багийн 2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:ван дер Сар, Эдвин}} [[Ангилал:1970 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Нидерландын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Нидерландчууд]] 1ebrw5ua2ei1mqr6h1vm0yt1g9uiwiu 0 18073 865053 848207 2026-08-05T21:16:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865053 wikitext text/x-wiki {{Short description|Английн хот}} {{About|Английн хотын|ижил нэртэй хөлбөмбөгийн клубийг|Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб){{!}}Ливерпүүл Х.К.|хэрэглээг|Ливерпүүл (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Ливерпүүл | native_name = Liverpool | settlement_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь хотын статус|Хот]] болон [[хотын тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2/3 | caption_align = center |image1 = Liverpool Skyline 2023.jpg |caption1 = Ливерпүүлийн эргийн шугам |image2= Royal Albert Dock from Mermaid Court.jpg |caption2 = [[Альберт Док, Ливерпүүл|Хааны Альберт Док]] |image3 = Liverpool’s Three Graces.jpg |caption3 = Гурван ач ивээл |image4 = St Georges Hall Liverpool 3 (6727529617).jpg |caption4 = [[Гэгээн Жоржийн танхим, Ливерпүүл|Гэгээн Жоржийн танхим]] |image5 = Liverpool Town Hall - 2013-03-25 (2).JPG |caption5 = [[Ливерпүүл хотын танхим]] |image6 = Liverpool Metropolitan Cathedral Exterior, Liverpool, UK - Diliff.jpg |caption6 = [[Ливерпүүл хотын сүм]] |image7 = LIVERPOOL ANGLICAN CATHEDERAL SEP2012 (7916053494).jpg |caption7 = [[Ливерпүүлийн цогчин дуган]] }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Coat of arms of Liverpool City Council.svg | shield_alt = | shield_link = Ливерпүүл хотын зөвлөл#Сүлд | image_blank_emblem = Liver bird.svg | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = Ливерпүүлийн шувуу | blank_emblem_link = Ливерпүүлийн шувуу | etymology = | motto = [[Латин хэл|Латин:]] ''Deus Nobis Haec Otia Fecit'', </br><small>[[Шууд орчуулга|орч:]]</small> 'Бурхан бидэнд ийм хялбар байдлыг өгсөн' | image_map = Liverpool UK locator map.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[Мерсисайд]] дахь Ливерпүүл хот | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = | coordinates = {{Wikidatacoord|Q24826|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | subdivision_type1 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улс|Улс]] | subdivision_name1 = {{flag|Англи}} | subdivision_type2 = [[Английн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name2 = [[Баруун Умард Англи|Баруун Умард]] | subdivision_type3 = Гүнгийн хэргэмт нутаг | subdivision_name3 = [[Мерсисайд]] | subdivision_type4 = [[Хотын бүс (Нэгдсэн Хаант Улс)|Хотын бүс]] | subdivision_name4 = [[Ливерпүүл хотын бүс|Ливерпүүл]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1207 | established_title1 = Хотын статус | established_date1 = 1880 | established_title2 = [[Хотын тойрог]] | established_date2 = [[1972 оны Нутгийн удирдлагын тухай хууль|4 сарын 1, 1974]] | named_for = | seat_type = Захиргааны төв | seat = [[Кунардын барилга]] | parts = <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Council leadership">{{cite web|url=https://liverpool.gov.uk/council/|title=Зөвлөл|website=Ливерпүүл хотын зөвлөл|access-date=2024-11-08|archive-date=2023-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216133028/https://liverpool.gov.uk/council/|url-status=live}}</ref> | government_type = [[Хотын тойрог]] | governing_body = [[Ливерпүүл хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт|Гүйцэтгэх]] | leader_name = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт#Тэргүүн ба танхим|Тэргүүн ба танхим]] | leader_title1 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын орон нутгийн зөвлөлүүдийн улс төрийн бүтэц|Хяналт]] | leader_name1 = {{Английн тойргийн хяналт|GSS=E08000012}} | leader_title2 = [[Гүйцэтгэх зохицуулалт#Удирдагч ба танхим|Тэргүүн]] | leader_name2 = [[Лиам Робинсон (улс төрч)|Лиам Робинсон]] ([[Лейборист болон Хоршооны Нам|Л]]) | leader_title3 = [[Ливерпүүл хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name3 = [[Ричард Кемп (улс төрч)|Ричард Кемп]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{United Kingdom district population citation|area }}</ref> | area_total_km2 = 134 | area_land_km2 = {{English district area|GSS=E08000012}} | area_water_km2 = | area_rank = | population_footnotes = <ref name="popstats">{{United Kingdom district population citation }}</ref> | population_as_of = {{English statistics year}} | population_total = {{English district population|GSS=E08000012}} | population_rank = | population_density_km2 = {{English district density|GSS=E08000012}} | population_demonym = | timezone1 = [[Гринвичийн дундаж цаг|GMT]] | utc_offset1 = +0 | timezone1_DST = [[Британийн зуны цаг|BST]] | utc_offset1_DST = +1 | postal_code_type = [[Их Британи дахь шуудангийн код|Шуудангийн кодын бүс]] | postal_code = [[L шуудангийн кодын бүс|L]] | area_code_type = [[Их Британи дахь утасны дугаар|Залгах код]] | area_code = 0151 | iso_code = [[ISO 3166-2:GB|GB-LIV]] | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = E08000012 | website = {{URL|liverpool.gov.uk}} | footnotes = }} '''Ливерпүүл''' ({{lang-en|Liverpool}}) нь [[Англи]]йн баруун нутаг [[Мерсисайд]]ийн төв хот бөгөөд «Мерси» голын урсгалын зүүн бэлчирийг даган байрладаг ажээ. Нийслэлийн статустай хотуудын нэг Ливерпүүл нь [[1207]] онд байгуулагдсан бөгөөд [[1880]] онд засаглалын хэлбэрээ өөрчлөн хотын статустай болсон түүхтэй. [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын дөрөв дэх том хот (Англидаа гурав дахь нь) Ливерпүүлд ''435,000'' хүн амьдардаг бол хотын дагуул хотуудад нийт ''816,216'' хүн амьдардаг ажээ. Дэлхийг донсолгогч [[Битлз]] хамтлагийн дөрвөл болон цохилуур хөгжмийн олон арван хамтлагаараа Ливерпүүл төдийгүй Англи даяараа бахархдаг нь лавтай. [[Зураг:Oriel chambers.jpg|thumb|left|Ливерпүүл хотод байрлах «Oriel Chambers» нэртэй төмөр бэхэлгээт энэхүү байгууламж нь дэлхийн хамгийн анхны орчин үеийн байгууламж гэгддэг.]] [[Зураг:Liverpool city centre.jpg|thumb|left|Ливерпүүл хотын төв]] [[Зураг:Liverpool One 22.jpg|thumb|left|Liverpool ONE Нэгдсэн Вант Улсын эхний тавд тооцогдох зогсоол]] [[Зураг:View_of_inside_Anfield_Stadium_from_Anfield_Road_Stand.jpg|thumb|left|Хөлбөмбөгийн [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багийн «Энфилд» цэнгэлдэх хүрээлэн]] [[File:LambananasOM.jpg|thumb|left|''Superlambananas'', 2010]] [[Зураг:LJMU Byrom Street 2.jpg|thumb|Байром гудамжин дахь [[Жон Мур]]ийн нэрэмжит Их сургууль]] == Нэмэлтээр уншиж болох == * [http://www.archive.org/stream/liverpool00scot#page/n7/mode/2up ''Liverpool''], Dixon Scott, 1907 * [http://www.archive.org/stream/historyofliverpo00muiruoft#page/n9/mode/2up ''A History of Liverpool''], Ramsay Muir, 1907 * [http://www.archive.org/stream/bygoneliverpool00muiruoft#page/n9/mode/2up ''Bygone Liverpool''], Ramsay Muir, 1913 * ''Bygone Liverpool'', David Clensy, 2008. ISBN 978-1-4357-0897-6 * ''Liverpool 800'', John Belchem, 2006. ISBN 978-1-84631-035-5 * ''Chinese Liverpudlians'', Maria Lin Wong, 1989. ISBN 978-1-871201-03-1 * ''Writing Liverpool: Essays and Interviews'', edited by Michael Murphy and Rees Jones, 2007. ISBN 978-1-84631-073-7 == Эшлэл == {{reflist}} === Түүх === * {{Cite book |last=Hughes |first=Quentin |title=Liverpool: City of Architecture |publisher=[[Bluecoat Press]] |year=1999 |isbn=1-872568-21-1}} * {{Cite book |author=Liverpool City Council |title=Maritime Mercantile City: Liverpool |publisher=[[Liverpool University Press]] |year=2005 |isbn=1-84631-006-7}} * {{Cite book |last=Moscardini |first=Anthony |title=Liverpool City Centre: Architecture and Heritage |url=https://archive.org/details/liverpoolcitycen0000mosc |publisher=[[Bluecoat Press]] |year=2008 |isbn=978-1904438649}} * {{Cite book |last=Nicholls |first=Robert |title=Curiosities of Merseyside |publisher=[[Sutton Publishing]] |year=2005 |isbn=978-0-7509-3984-3}} * {{Cite book |last=Sharples |first=Joseph |title=Pevsner Architectural Guides: Liverpool |url=https://archive.org/details/liverpool0000shar |publisher=[[Yale University Press]] |year=2004 |isbn=0-300-10258-5}} == Холбоос == {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20060328002145/http://www.liverpool.gov.uk/ Liverpool City Council] * [https://web.archive.org/web/20070405123257/http://www.liverpool08.com/ Official Liverpool European Capital of Culture website] * [http://www.visitliverpool.com/ Official Liverpool Tourism Site] * [http://www.liverpoolstreetgallery.com Photographing Every Street in Liverpool Project] * [https://web.archive.org/web/20070402063730/http://www.liverpools7streets.co.uk/ Liverpool's Original 7 Streets] * [https://web.archive.org/web/20121127045958/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConNarrative.61 Origins of the name Liverpool] [[Ангилал:Ливерпүүл| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] gozc4lr3kw2w58aczfc3wr8854b4bsc 0 18166 864946 695684 2026-08-05T19:40:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864946 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Энрико Де Никола | нэр нутгийн хэлээр = Enrico De Nicola | зураг = De Nicola ritratto.jpg | зургийн хэмжээ =150px | тайлбар = | улс = {{ITA}} | дугаар = 1 | албан тушаал = [[Италийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 1946 оны 7 сарын 1 | дууссан огноо = 1948 оны 5 сарын 12 | төрсөн огноо = 1877 оны 11 сарын 9 | төрсөн газар = [[Наполи]] | нас барсан огноо = 1959 оны 10 сарын 1 | нас барсан газар = [[Торре дел Гречо]] | яс үндэс нь = [[Итали үндэстэн|Итали]] | хань = | хүүхэд = | төгссөн сургууль = | мэргэжил = | шашин = [[Ромын Католик сүм|Ромын Католик]] | нам = [[Италийн Либерал Нам (1943)|Италийн Либерал Нам]] | гарын үсэг = }} '''Энрико Роберто Де Никола''' ({{lang-it|Enrico Roberto De Nicola}}, 1877 оны 11 сарын 9-нд [[Наполи]]д төрж, 1959 оны 10 сарын 1-нд нас барсан) нь [[Итали]]йн [[хуульч]], [[сэтгүүлч]], [[улс төрч]], 1946 оноос 1948 он хүртэл шинэ байгуулагдсан Бүгд Найрамдах Итали Улсын төрийн тэргүүнээр ажилласан хүн юм<ref>{{cite book|title=Italy: a primary source cultural guide|url=https://archive.org/details/italyprimarysour0000favo|first=Lesli J. |last=Favor |publisher =The Rosen Publishing Group|year=2004 |ISBN =0823938395|pages=36 }}</ref>. == Эшлэл == {{Reflist}} {{clear}} {{Италийн ерөнхийлөгчид}} {{DEFAULTSORT:Де Никола, Энрико}} [[Ангилал:Италийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Италийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Италийн сенатын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Неаполийн хүн]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1877 онд төрсөн]] [[Ангилал:1959 онд өнгөрсөн]] hzc7n79woey9ahth37r8jadyxihrcd9 0 18231 864944 856580 2026-08-05T19:38:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864944 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Бирмингем Сити | current = 2010-11 оны Премьер лиг | image = | fullname = Хөлбөмбөгийн Бирмингем Сити баг | nickname = Цэнхэрүүд<!-- please don't add Brum as a nickname, that applies to the city as a whole, not to the football club --> | shortname = | founded = 1875 онд<br /> ''Смолл Хит Альянс''<small>/эзгүй бага газрын холбоо/</small> | dissolved = | ground = Сент-Эндрюс | capacity = 30,009 | owntitle = Дарга | owner = {{flagicon|}}Карсон Енг | chairman = Вико Хуй | mgrtitle = Дасгалжуулагч | manager = {{flagicon|SCO}}Алекс Маклиш | ахлагч = {{flagicon|NIR}}[[Стивен Карр]] | league = ''Championship (D2'') | season = 2018/19 | position = 17 дүгээр байр | pattern_la1=_whiteband |pattern_b1=_whiteV_shallow |pattern_ra1=_whiteband | leftarm1=000099|body1=000099|rightarm1=000099|shorts1=FFFFFF|socks1=000099| | pattern_la2=|pattern_b2=_vneckonwhite|pattern_ra2= | leftarm2=FFFFFF|body2=000099|rightarm2=FFFFFF|shorts2=000099|socks2=FFFFFF| }} '''Хөлбөмбөгийн Бирмингем Сити баг''' ({{lang-en|Birmingham City Football}}) нь [[Англи]]йн өрнөдийн нутаг [[Уэст Мидлендс]] дүүргийн [[Бирмингем]] хотоос гаралтай хөлбөмбөгийн баг юм. [[1875]] онд '''Смолл Хит Альянс''' нэртэйгээр байгуулагдсан тус баг [[1888 он|1888]] онд нэрээ '''Смолл Хит''' болгон өөрчилсөн бол [[1905]] онд '''Бирмингем''', хамгийн сүүлд [[1943]] онд '''Бирмингем Сити''' болгон өөрчилсөн түүхтэй.<ref name="clubname">Matthews, ''Encyclopedia'', 'Club name', p. 55. "City was added to Birmingham (to make Birmingham City Football Club) in the summer of 1943 (and not 1945 as previously thought). The official Blues home programmes for the 1943–44 season clearly show Birmingham City Football Club on the front cover."</ref> Бирмингем Сити '''2008-09''' оны улиралын төгсгөлд «Лигийн АШТ-ээс» дээд дивиз буюу [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] дэвших болзол ханган өдгөө зургаа дахь улирлын нүүрийг үзэж буй. Смолл Хит нэртэйгээр гараагаа эхлүүлсэн тус баг [[1892]] онд Английн хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз байгуулагдахад анхны гишүүн багаар оролцож байсан бөгөөд [[1950]] болон [[1960]]-аад онуудад багийн түүхэн амжилтуудаа үзүүлж байсан байна. Тэдний ''1955-56'' оны улиралд нэгдүгээр дивизийн зургаадугаар байр, тухайн оны «[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын» тэмцээний аман хүзүү, мөн [[1960]] ба [[1961]] оны «Inter-Cities Fairs Cup» /1955-1971 оны хооронд зохиогдож байсан/ тэмцээн болон [[1963]] оны «Лигийн цомын» шигшээ тоглолтуудын аваргаар тус тус шалгарч байсан зэрэг хамгийн оргил амжилтууд нь юм.<ref name="footballsite">{{cite web |url=http://www.footballsite.co.uk/Statistics/ClubbyClub/ClubHistories/Birmingham.htm |title=Birmingham City |accessdate=1 October 2007 |publisher=Football Facts and Figures |archive-date=7 Нэгдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107023446/http://www.footballsite.co.uk/Statistics/ClubbyClub/ClubHistories/Birmingham.htm |url-status=dead }}</ref> [[1986]] оноос [[2002]] оныг хүртлэх чамгүй урт хугацаанд тэргүүн дивизэд амжилттай тоглосон Бирмингем Сити энэ хүртлэх хугацаанд хоёр ч удаа гуравдугаар давхаргад унаад авсан бөгөөд энэ үедээ нэг болон хоёрдугаар дивизийн багуудын дунд зохиогддог «Johnstone's Paint» цомын тэмцээнд түрүүлсэн амжилттай. [[1906]] оноос хойш одоог хүртэл «Сент-Эндрюс» буюу «Гэгээн Эндрюсийн» цэнгэлдэх хүрээлэндээ тоглож байгаа бөгөөд харьяа нэгт [[Астон Вилла]] багтайгаа олон жилийн турш «Бирмингемийн дербиг» өгөө аваатайгаар хийсээр ирсэн түүхтэй. Үндсэн өмсгөл цэнхэр өнгөтэй тул тус багийг «цэнхэрүүд», харин хөгжөөн дэмжигчдийг нь «цэнхэр хамартнууд» гэж хочлох нь бий. == Түүх == Бирмингем Сити баг нь 1875 онд «Смолл Хит Альянс» нэртэйгээр байгуулагдсан ба 1877 оноос «Мюнцийн гудамж» нэртэй цэнгэлдэхээ нээгдэхэд талбай дээрх тоглолтуудаа явуулах болжээ. 1885 онд багийн статусаа мэргэжлийн болгосон<ref name="BCFCrecords">{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/Records/0,,10412,00.html |title=Birmingham City Records |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=25 June 2010 |archive-date=22 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722090845/http://www.bcfc.com/page/Records/0%2C%2C10412%2C00.html |url-status=dead }}</ref> бөгөөд улмаар гурван жилийн дараа захирлуудын зөвлөл бүхий анхны хөлбөмбөгийн баг компани<ref>{{cite web |url=http://www.le.ac.uk/so/css/resources/factsheets/fs10.html |title=Fact Sheet 10: The 'New' Football Economics |last1=Williams |first1=John |last2=Neatrour |first2=Sam |publisher=[[University of Leicester]] |year=2002 |month=March |accessdate=6 September 2009}}</ref> болж нэршлээ «Смолл Хит Ф.К. ХХК» болгожээ.<ref name="MCR8">Matthews, ''Complete Record'', p. 8.</ref> 1888 онд байгуулагдсан «нэгдүгээр дивизийн» эгнээнд багтаж амжаагүй 14 багуудын дунд «Football Alliance» хэмээх лигийн тэмцээнийг явуулах болсон ба ''1889-90'' оны улирлаас «Смолл Хит» гурван улирал буюу статусаа «хоёрдугаар дивиз» болох хүртэл нь тоглож, нэг ёсондоо лигийн гараагаа эхлүүлсэн тэр байлаа. 1892 онд Смолл Хит хоёрдугаар дивизэд түрүүлэн хяналтын тоглолтонд «Дарвин» багтай тоглон хожигдож<ref name=FCHDSH>{{cite web |archiveurl=http://web.archive.org/web/20080614003528/www.fchd.info/SMALLHEA.HTM |title=Small Heath |work=Football Club History Database (FCHD) |publisher=Richard Rundle |archivedate=14 June 2008}}</ref> дараа улиралд дээд дивизэд дэвших<ref>Matthews, ''Complete Record'', pp. 12–13.</ref> боломжоо алдсан байсан бол 1894 онд өнөөх «Дарвин» багтайгаа дахин хяналтын тоглолтонд таарч 3-1 харьцаагаар хожиж, дэвшиж тоглох болжээ. Смолл Хит баг 1905 онд «Бирмингем» хэмээн өөрчлөн жилийн дараа «Сент-Эндрюс» хэмээх шинэ цэнгэлдэх хүрээлэнд шилжсэн юм. «Сент Эндрюс» дэх анхны тоглолтоо 1906 онд [[Мидлсборо (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсборо]] багтай хийж байв. 1908 онд Бирмингем дивизээсээ унасан бөгөөд хоёрдугаар дивизээсээ хоёр жилийн дараа мөн унаж лигт [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] дуустал гарч ирж чадаагүй юм. Хамгаалагч Фрэнк Уомак, довтлогч Жонни Кросби нарын туршлагатай тоглогчдоор ахлуулсан Бирмингемчүүд 1920-21 оны улиралд хоёрдугаар дивизийн хоёр дахь түрүүгээ авсан байна.<ref>Matthews, ''Complete Record'', p. 14.</ref> Энэ үеийн бүрэлдэхүүнд 515 тоглолтонд оролцож багийн түүхэн амжилтын эзэн болсон Англи тоглогч Уомак (20 жил тоглосон)<ref>Matthews, ''Complete Record'', pp. 135–36.</ref>, 409 тоглолтонд оролцож байсан [[Шотланд]] тоглогч Кросби (12 жил тоглосон), 445 тоглолтонд оролцон 267 гоол оруулсан болон [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн]] шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 12 тоглолтонд оролцсон довтлогч Жо Брэдфорд (19 настай) нар байжээ.<ref>Matthews, ''Complete Record'', p. 74.</ref> 1931 онд Лесли Кнайтоны (1928-1933) удирдлаган дор Бирмингемчүүд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цомын шигшээ тоглолтонд анх удаагаа шалгаран [[Вест Бромвич Альбион]] багт 2-1 харьцаагаар ялагдав. 18 улирлын турш тэргүүн дивизэд Бирмингем тогтвортой тоглоход хаалгач Харри Гиббсийн тоглолтын ур чадвар хангалттай нөлөө үзүүлж<ref name="cr15-17">Matthews, ''Complete Record'', pp. 15–17.</ref> байсан бөгөөд 1939 онд түүнийг [[Астон Вилла]] баг руу явсан жил нь Бирмингем доод дивиз рүүгээ дахин унасан юм. 1943 он гэхэд өнөөдрийн нэршлээ олж хөлбөмбөгийн «Бирмингем Сити» баг болсон тэд аль хэдийн лигээс хасагдсан байжээ. Дасгалжуулагч Харри Сторерийн удирдлаган дор 1945 онд Өмнөдийн лигт түрүүлж хоёрдугаарт дивизэд дэвшсэн төдийгүй АХХ-ны цомын хагас шигшээд шалгараад авсан байна. 1954 оны арваннэгдүгээр сард Артур Турнер хэмээх эрхэм дасгалжуулагчаар томилогдсоныхоо дараахан Бирмингемчүүд хоёрдугаар дивиздээ түрүүлэн сая нэг тэргүүн дивизэд дэвших болзлоо хангасан ба улирлын эхнээс тун сайн тоглолт үзүүлсээр зургаадугаар байранд орж нэгдүгээр дивиз дэх хамгийн шилдэг амжилтаа үзүүлжээ. Түүнчлэн 1956 онд АХХ-ны цомын аваргын төлөөх тоглолтонд шалгарсан хэдий ч [[Манчестер Сити]] багт [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблид]] 3-1 харьцаагаар хожигдсон бөгөөд энэ тоглолтыг АХХ-ны цомын шигшээ тоглолтуудаас хамгийн шилдэг түүхэн тоглолт гэж нэрлэдэг билээ. Дараа жил мөнхүү тэмцээний хагас шигшээд шалгарч тухайн үеийн [[Манчестер Юнайтед]] багийн Басбигийн жаалуудад 2-0 харьцаагаар ялагдаж байв. 1955-1971 оны хооронд зохиогддог байсан Европын орнуудын лигийн багуудын дундахь Inter-Cities Fairs Cup тэмцээнд Англичууд анх удаагаа оролцсон бөгөөд улсаа төлөөлөн Бирмингем Сити 1956 тавдугаар сарын 15-нд [[Итали]]йн [[Интернационале]] багтай хэсгийн эхний тоглолтоо хийж гоолгүйгээр тэнцэв.<ref name=Radnedge>{{cite book |last=Radnedge |first=Keir |title=The Complete Encyclopedia of Football |chapter=Inter-Cities Fairs/UEFA Cup |page=200 |publisher=Carlton Books |year=1998 |isbn=978-1-85833-979-5 |quote=In April [1955], 12 representatives from European trade fair cities from 10 countries met in Basle to lay down the rules. They decided each city should be represented by a club or a city select team, or both – as long as no more than two teams competed simultaneously from any one city.}}</ref><ref>{{cite book |last1=Goodyear |first1=David |last2=Matthews |first2=Tony |lastauthoramp=& |title=Aston Villa A Complete Record 1875–1988 |url=https://archive.org/details/astonvilla0000davi |publisher=Breedon Books |location=Derby |year=1988 |isbn=0-907969-37-2 |quote=At this time there seemed a general lack of ambition at Villa Park. The club were slow to install floodlights, they turned down the chance of combining with Blues to field a 'Birmingham' team for the Inter-Cities Fairs Cup...}}</ref><ref name="RSSSFeuro">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/ec/ecomp.html |title=European Cups Archive |accessdate=27 July 2007 |last=Ross |first=James M. |date=13 July 2006 |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF)}}</ref> Хэсгээ Хорватын Загреб багийг 3-0 харьцаагаар, Интернационале багийг 2-1 харьцаагаар тус тус буулган авч тэргүүлж хасагдах шатны тоглолтонд [[Испани]]йн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багтай хоёр тоглолтын нийлбэр 4-4 харьцаагаар тэнцсэн ч талбай дээрээ алдсан бөмбөгний тоогоор шигшээ тоглолтонд шалгарч чадаагүй юм. 1960 оны гуравдугаар сард Inter-Cities Fairs Cup тэмцээний аваргын төлөөх тоглолтонд Барселона багтай тунаж 1-4 харьцаагаар ялагдал хүлээж байв. Түүний дараа жил нь тус тэмцээн мөн адил аман хүзүү болсон бөгөөд хагас шигшээн Интернационале багтай талбай дээр нь хийсэн тоглолтонд 2-1 харьцаагаар хожсон амжилт нь Английн нэг ч багт талбай дээрээ ялагдаагүй Интернационале багт хүнд цохилт өгсөн байх юм. Энэ амжилт хожим нь Арсенал 2001 онд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]ын ялалтаар үргэлжилж байсныг дурдах юун.<ref>{{cite news |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/article189139.ece |title=Harris beats Henry |first=Chris |last=Moore |work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]] |date=27 November 2003 |accessdate=4 January 2008}}</ref> Бирмингем Сити баг нь Английн Лигийн цомыг түүхэндээ нэг удаа буюу 1963 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Астон Вилла]] багийг Гил Меррик дасгалжуулагч, Тревор Смит ахлагчтай бүрэлдэхүүнтэйгээр 3-1 харьцаагаар хожиж авч байжээ. [[Файл:St Andrew's Stadium League Attendances.png|thumb|left|Бирмингем Сити багийн «Сент-Эндрюс» цэнгэлдэх хүрээлэн]]Түүнээс хойш томоохон цомын тэмцээнүүдийн тэргүүлэх өрсөлдөөнд өдийг хүртэл төдийлөн сайн тоглож хараахан чадаагүй л байгаа юм.<ref>{{cite book |first=Hyder |last=Jawad |title=Strange Magic. Birmingham City v Aston Villa |year=2005 |month=March |publisher=[[Birmingham Post]] |pages=27–28 |quote=It is a mystery how Birmingham won but they did produce perhaps their most impressive display of the season to win the first leg 3–1 ... Birmingham served up a treat of attacking football ... controlling the game with such assurance that their supporters must have wondered why the team had performed so badly in the First Division.}}</ref> Арван жил тасралтгүй тэргүүн дивизэд хангалттай сайн тоглолт үзүүлсэн Бирмингем 1965 онд хоёрдугаар дивиз рүү унав. 1967 оны Лигийн цомын, 1968 оны АХХ-ны цомын хагас шигшээ тоглолтуудад шалгарсаныг эс тооцвол<ref>{{cite book |title=GOAL magazine |chapter='Taffy' Coombs... The man who rebuilt the Blues |page=27 |date=19 August 1972}}</ref> 1965-1970 оны хооронд хоёрдугаар дивизэд төдийлөн сайн амжилт үзүүлж чадахаа байсан Бирмингемийн дасгалжуулагч Стан Куллисыг<ref>{{cite book |first=Jim |last=Holden |title=Stan Cullis: The Iron Manager |publisher=Breedon Books |location=Derby |page=161 |isbn=1-85983-211-3 |year=2000 |quote=He had been out of the game for less than a year when Clifford Coombs, the chairman of Birmingham City, began to make a serious approach to secure the Iron Manager. The pair were friends and St Andrew's was close enough to Wolverhampton that Cullis would not necessarily have to move house or area to take up the position.}}</ref> 1970 онд Фредди Гүүдвинээр багийн удирдлагаар солисон байна. Шинэ дасгалжуулагчийн удирдлаган дор 1971-72 оны улиралд Бирмингемчүүд дивиздээ түрүүлэн нэгдүгээр дивизэд дэвшиж 1978-79 оны улирлыг хүртэл тогложээ. 1980-аад он, Бирмингем 1981-82 болон 1984-85 оны улирлуудад хоёрдугаар дивизээс дэвшиж байсан бол 1988-89 оны улиралд гуравдугаар дивиз рүүгээ анх удаагаа унаж байв.<ref name="cr44-46">Matthews, ''Complete Record'', pp. 44–46.</ref> Бирмингем Сити плей-оффын тоглолтыг гурван удаа хийж байсан<ref name=BCFCHistory>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/HistoryDetail/0,,10412,00.html |title=Club History |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=6 September 2009 |archive-date=22 Долдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722090903/http://www.bcfc.com/page/HistoryDetail/0,,10412,00.html |url-status=dead }}</ref> ба 1999 онд /IV байр/ [[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] багт хагас шигшээд 1-1 харьцаагаар тэнцэн торгуулийн цохилтоор ялагдаж байсан бол 2000 онд /V байр/ [[Барнли (хөлбөмбөгийн баг)|Барнли]] багт хагас шигшээд 2-5 харьцаагаар, 2001 онд /V байр/ [[Престон Норт Энд]] багт мөн хагас шигшээд 2-2 харьцаагаар тэнцэж торгуулийн цохилтоор ялагдаж байжээ. Харин 2002 онд /V байр/ [[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] багийг хагас шигшээд 2-1 харьцаагаар, шигшээд [[Норвич Сити]] багийг 1(4)-1(2) харьцаагаар хожиж [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] анх удаагаа дэвшиж тэргүүн лигт 16 жил тоглоогүй хар түүхээ зогсоосон юм. 2003 онд Бирмингемийн бүрэлдэхүүндээ [[Франц]]ын [[Бордо (хөлбөмбөгийн баг)|Бордо]] багаас Францын довтлогч Кристоф Дюгарри<ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/2400390/Slow-starter-Dugarry-makes-up-for-lost-time.html |title=Slow-starter Dugarry makes up for lost time |last=Haylett |first=Trevor |newspaper=[[The Sunday Telegraph]] |date=27 April 2003 |accessdate=6 September 2009 |quote=Those who rubbish the notion that one player can transform a team and inspire 10 others to exciting deeds should consider the case of Christophe Dugarry. It is difficult to imagine Birmingham easing their way to safety quite so comfortably without him.}}</ref> болон [[Герман]]ы [[Боруссия Мёнхенгладбах]] багаас [[Финланд]]ын довтлогч [[Микаэль Форсселль]] нарын шилдэг тоглогчдыг зээллэгээр авч тоглуулсан бөгөөд тоглолтын хэв маяг илт сайжран<ref>{{cite news |url=http://www.birminghampost.net/midlands-birmingham-sport/west-midlands-sports/tm_method%3Dfull%26objectid%3D15710880%26siteid%3D50002-name_page.html |title=Golden time to talk up Blues |last=Scott |first=Ged |newspaper=[[Birmingham Post]] |date=7 July 2005 |accessdate=6 September 2009 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521230314/http://www.birminghampost.net/midlands-birmingham-sport/west-midlands-sports/tm_method%3Dfull%26objectid%3D15710880%26siteid%3D50002-name_page.html |url-status=dead }}</ref> боломжийн сайн тоглолтуудыг 2004-05 оны улиралд багийн түлхүүр тоглогч Форсселлийг бэртэл авах хүртэл үзүүлж байв. 2005-06 оны улиралд 8 хожил, 10 тэнцээ, 20 хожигдол бүхий 34 оноогоор 18 дугаар байр эзлэн доод дивиз буюу лигийн АШТ рүү унасан байна. Бирмингем Сити багийн эзэмшигч эздийн дунд 2007 оны долоодугаар сард Хон-Конг гаралтай бизнесмен Карсон Енг<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/birmingham_city/6900404.stm |title=Yeung takes stake in Birmingham |publisher=[[BBC Sport]] |date=16 July 2007 |accessdate=23 July 2007}}</ref> гэгч 29.9 хувь эзэмших болсоноор тус баг нэг хүний мэдэлд бүрэн шилжсэн гэж үздэг бөгөөд тухайн үед [[Шотланд хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын шигшээ]] багийн дасгалжуулж Алекс Маклишийг<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/birmingham_city/7115728.stm |title=Birmingham unveil McLeish as boss |publisher=[[BBC Sport]] |date=28 November 2007 |accessdate=28 November 2007}}</ref> дасгалжуулагчаар урьж авчирсан 2007-08 оны Премьер лигт хүч сорьжээ. == Шагналууд == Бирмингем Сити багийн хүртэж байсан шагналуудыг дор үзүүлэв:<ref>{{cite book |last=Oliver |first=Peter |title=Birmingham City The official Annual 2008 |publisher=Grange Communications |year=2007 |isbn=978-1-905426-79-9}}</ref><ref name=honours>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050308115356/http://www.bcfc-archive.freeserve.co.uk/honours.htm |archivedate=8 Гуравдугаар сар 2005 |url=http://www.bcfc-archive.freeserve.co.uk/honours.htm |title=Honours |work=The Birmingham City FC Archive |publisher=Tony Jordan |access-date=6 Есдүгээр сар 2010 |url-status=dead }}</ref> * Хоёрдугаар дивиз / Нэгдүгээр дивиз / Лигийн АШТ (Түвшин 2) ** Түрүү: 1892–93, 1920–21, 1947–48, 1954–55 ** Хоёрдугаар байр: 1893–94, 1900–01, 1902–03, 1971–72, 1984–85, 2006–07, 2008–09 ** Лигийн АШТ-ий Плей-оффын түрүү: 2001–02 * Гуравдугаар дивиз / Хоёрдугаар дивиз (Түвшин 3) ** Түрүү: 1994–95 ** Хоёрдугаар байр: 1991–92 * [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом ** Хоёрдугаар байр: 1931, 1956 * Лигийн цом ** Түрүү: 1963 ** Хоёрдугаар байр: 2001 * Inter-Cities Fairs Cup ** Хоёрдугаар байр: 1960, 1961 * Football League Trophy ** Түрүү: 1991, 1995 * Бирмингемийн Өсвөрийн цом ** Түрүү: 1905<!-- , 1907, 1915, 1920, 1921, 1922, 1983, 1996, 1999, 2000, 2003, 2008 --> == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === [[Файл:Stephen Carr.jpg|thumb|right|Бирмингем Сити багийн ахлагч [[Стивен Карр]]]] :''2010 оны наймдугаар сарын 31-ны байдлаар.''<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/Profiles/0,,10412,00.html |title=First Team |publisher=Birmingham City F.C |accessdate=18 August 2010 |archive-date=12 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130712141958/http://www.bcfc.com/index.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140062,00.html |title=McLeish Bags Martin |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903101910/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140062,00.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140046,00.html |title=Blues Land Hleb |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903005409/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0%2C%2C10412~2140046%2C00.html |url-status=dead }}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=Northern Ireland|pos=GK|name=Майк Тэйлор}} {{Fs player|no=2|nat=Ireland|pos=DF|name=[[Стивен Карр]]|бусад=Ахлагч}} {{Fs player|no=3|nat=England|pos=DF|name=[[Давид Мерфи]]}} {{Fs player|no=4|nat=England|pos=MF|name=[[Ли Бойер]]}} {{Fs player|no=5|nat=England|pos=DF|name=[[Рожер Жонсон]]}} {{Fs player|no=6|nat=England|pos=DF|name=Лайам Рижуэлл}} {{Fs player|no=7|nat=Sweden|pos=MF|name=[[Себастиан Ларссон]]}} {{Fs player|no=8|nat=England|pos=MF|name=[[Крэйг Гарднер]]}} {{Fs player|no=9|nat=England|pos=FW|name=Кевин Филлипс}} {{Fs player|no=10|nat=England|pos=FW|name=[[Кэмерон Жером]]}} {{Fs player|no=11|nat=Scotland|pos=FW|name=Гарри О’Коннор}} {{Fs player|no=12|nat=Scotland|pos=MF|name=Барри Фергюсон}} {{Fs player|no=13|nat=Ireland|pos=GK|name=[[Колин Дойл]]}} {{Fs player|no=14|nat=England|pos=FW|name=Мэтт Дербишир|бусад=[[Олимпиакос (хөлбөмбөгийн баг)|Олимпиакос]] багаас зээллэгээр ирсэн}} {{fs mid}} {{Fs player|no=15|nat=England|pos=DF|name=[[Скотт Данн]]}} {{Fs player|no=16|nat=Scotland|pos=FW|name=Жеймс Макфадден}} {{Fs player|no=17|nat=Spain|pos=MF|name=Мичел}} {{Fs player|no=18|nat=Ireland|pos=MF|name=Кейт Фейхи}} {{Fs player|no=19|nat=Serbia|pos=FW|name=[[Никола Жигич]]}} {{Fs player|no=20|nat=Spain|pos=MF|name=[[Энрик Валлес]]}} {{Fs player|no=21|nat=England|pos=DF|name=Стюарт Парнаби}} {{Fs player|no=22|nat=Belarus|pos=MF|name=[[Александр Глеб]]|бусад=[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] багаас зээллэгээр ирсэн}} {{Fs player|no=23|nat=Chile|pos=MF|name=[[Жан Босежур]]}} {{Fs player|no=24|nat=Ireland|pos=MF|name=Жеймс О'Ши}} {{Fs player|no=26|nat=England|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]}} {{Fs player|no=27|nat=England|pos=MF|name=Натан Ридмонд}} {{Fs player|no=28|nat=CZE|pos=DF|name=[[Мартин Иранек]]}} {{fs end}} === Зээллэгээр явсан === {{Fs start}} {{Fs player|no=25|nat=England|pos=MF|name=Жордон Маач |бусад=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] баг руу 2010 оны наймдугаар сарын 13-наас нэг сарын хугацаагаар}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~21215742119479,00.html |title=Mutch Helps Fill Watford Gap |publisher=Birmingham City F.C |date=13 August 2010 |accessdate=13 August 2010 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {{Fs player|no=29|nat=England|pos=FW|name=Маркус Бент |бусад=[[Вулверхэмптон Уондерерс]] баг руу 2011 оны нэгдүгээр сарын 4-ийг хүртэл}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140139,00.html |title=Marcus Heads To Molineux |publisher=Birmingham City F.C |date=31 August 2010 |accessdate=31 August 2010 |archive-date=3 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903132610/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2140139,00.html |url-status=dead }}</ref> {{fs mid}} {{Fs player|no=—|nat=England|pos=FW|name=Жейк Жервис |бусад=«Наттс Каунти» баг руу 2011 оны нэгдүгээр сар хүртэл}}<ref>{{cite web |url=http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2113154,00.html |title=Meadow Lane For Jake |publisher=Birmingham City F.C |date=6 August 2010 |accessdate=6 August 2010 |archive-date=2 Есдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120902120135/http://www.bcfc.com/page/News/NewsDetail/0,,10412~2113154,00.html |url-status=dead }}</ref> {{fs end}} == Эшлэл == {{reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |first=Tony |last=Matthews |title=Birmingham City: A Complete Record |year=1995 |publisher=Breedon Books |location=Derby |isbn=978-1-85983-010-9}} * {{Cite book |first=Tony |last=Matthews |title=The Encyclopedia of Birmingham City Football Club 1875–2000 |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofb0000matt |publisher=Britespot |location=Cradley Heath |year=2000 |month=October |isbn=978-0-9539288-0-4}} * {{Cite book |editor1-first=Peter |editor1-last=Lewis |title=Keeping right on since 1875. The Official History of Birmingham City Football Club |year=2000 |publisher=Arrow |location=Lytham |isbn=1-900722-12-7}} == Холбоос == {{Commonscat|Birmingham City F.C.|Бирмингем Сити}} * [http://www.bcfc.com Багийн албан ёсны вэбсайт] * {{BBC football info|BBClinkname=b/birmingham_city}} * [http://www.historicalkits.co.uk/Birmingham_City/Birmingham_City.htm Бирмингем Сити багийн өмсгөл] {{Бирмингем Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Бирмингем Сити}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] 4f2m8yzed3zb683tlac5e22nfabriob 0 18238 864861 851270 2026-08-05T18:17:41Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864861 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Аватар | зураг = Avatar-Teaser-Poster.jpg | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= Театрын зурагт хуудас | найруулагч = [[Жэймс Камерон]] | продюсер = {{ubl|Жэймс Камерон|Жон Ландау|}} | зохиолч = Жэймс Камерон | тайлбарлагч = | жүжигчин = {{ubl|[[Сэм Уортингтон]]|[[Зои Салдана]]|[[Сигурни Уивер]]|Стивен Лэнг|Жоэль Мур|Жованни Рибизи|Мишель Родригес}} | хөгжим = Жэймс Хорнер | зураглаач = Мауро Фиоре | эвлүүлэг = {{ubl|Жэймс Камерон|Жонн Рефуа|Стивен Э. Ривкин}} | студи = {{ubl|Lightstorm Entertainment|Dune Entertainment|Ingenious Film Partners}} | компани = 20th Century Fox | нээлт = 2009 оны арванхоёрдугаар сарын 10 <br />(Лондон)<br />2009 оны арванхоёрдугаар сарын 18 <br />(Америкийн Нэгдсэн Улс) | хугацаа = 162 [[Минут|мин]]<ref>{{cite web | url= http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/ClassifiedWorks/d41e437d8c39c12d80257685004dba11 | title= BBFC rating and classification details for Avatar |date= December 7, 2009 | quote = Feature Film. Classified 07 December, 2009. Run Time 161m 35s | accessdate= August 26, 2010 }}</ref> <!-- U.S. theatrical release: 161:33 --> | улс = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | хэл = [[Англи хэл|Англи]] | төсөв = [[Америк доллар|$]]237 сая<ref>{{cite news | author = Diane Garrett | title = Red carpet becoming more global | publisher = [[Variety (magazine)|Variety]] | date =2007-04-16| url = http://www.variety.com/article/VR1117963193.html?categoryid=13&cs=1 | accessdate=2007-04-17}}</ref> | орлого = $2,922,917,914<!--WHEN YOU UPDATE THIS, update the Box office section below as well. And accessdate of the reference (Box Office Mojo or The Numbers) YOUR CHANGE is based on. BASE YOUR CHANGE ON THE REFERENCE WITH THE LARGER TOTAL GROSS.--><ref name="Boxofficemojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=avatar.htm|title=Avatar (2009)&nbsp;– Box Office Mojo|accessdate=August 30, 2010|work=Box Office Mojo|publisher=[[Internet Movie Database]]}}</ref><ref name="boxoffice2">{{cite web|url=http://www.the-numbers.com/movies/2009/AVATR.php|title=Avatar|accessdate=September 5, 2010|work=The-Numbers|publisher=Nash Information Services|archive-date=Тавдугаар сар 31, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531124338/http://www.the-numbers.com/movies/2009/AVATR.php|url-status=dead}}</ref> | өмнөх = | дараах = [[Аватар 2]] }} '''Аватар''' ({{lang-en|Avatar}}) нь шинжлэх ухааны зөгнөлт зохиол бүхий [[2009]] онд бүтээгдсэн [[Америк]]ийн<ref>{{cite news |author=[http://www.guardian.co.uk/profile/philipfrench French, Philip]|title=Avatar was the year's real milestone, never mind the results|date=March 14, 2010|publisher=[[guardian.co.uk]]|url =http://www.guardian.co.uk/film/2010/mar/14/avatar-kathryn-bigelow-hollywood-history| work =[[The Observer]]|accessdate = March 29, 2010|location=London}}</ref><ref>{{cite news|first=Rich|last=Johnston|title=Review: AVATAR – The Most Expensive American Film Ever… And Possibly The Most Anti-American One Too.|date=December 11, 2009|publisher=[[Bleeding Cool]]|url =http://www.bleedingcool.com/2009/12/11/review-avatar-the-most-expensive-american-film-ever-and-the-most-anti-american-one-too/| accessdate = March 29, 2010|language =}}</ref> кино юм. Кинон зохиолыг Америкийн найруулагч [[Жэймс Камерон]] бичиж, өөрөө найруулсан ба гол дүрүүдэд [[Сэм Уортингтон]], [[Зои Салдана]], [[Сигурни Уивер]], Стивен Лэнг, Жоэль Мур, Мишель Родригес нарын жүжигчид тоглосон байна. Киноны үйл явдал 2154 онд болох бөгөөд Альфа-центавр<ref>{{cite news|first=Charles Q.|last=Choi|title=Moons like Avatar's Pandora could be found| publisher=[[MSNBC]]|date=December 28, 2009|accessdate=February 27, 2010|url=http://www.msnbc.msn.com/id/34610604/ns/technology_and_science-space/}}</ref><ref>{{cite book |last= Wilhelm |first= Maria |coauthors= Dirk Mathison |title= James Cameron's Avatar: A Confidential Report on the Biological and Social History of Pandora |url= https://archive.org/details/jamescameronsava0000wilh |publisher= [[HarperCollins]] |year= 2009 |month= November |page= [https://archive.org/details/jamescameronsava0000wilh/page/4 4]|isbn= 0-0618-9675-6}}</ref> од гаригсийн системд хамаарах Пандора хэмээх сарны нэгэн адил хийн мандал бүхий гариг дээр асар их нөөцтэй анобтаниум элементийг олборлохыг дэлхийн хүмүүс зорьж буйг харуулна. Пандора гариг дээр хүн-төрхт Нави хэмээх үлэмж биет овог амьдрах ба тэдэнтэй ойлголцох гэж бүтээсэн Аватар биеийг судалгааны багийн хүмүүс удирдаж буйг харуулах болно. Уг киноны бүтээх санааг [[1994]] онд найруулагч Ж.Камерон сэдэж улмаар 80 хуудас бүхий кино зохиолыг бичсэн түүхтэй ажээ.<ref name="QA">{{cite news|author=Jeff Jensen|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20007998,00.html|title=Great Expectations|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=[[Time Warner]]|date=January 10, 2007|accessdate=January 28, 2007|archive-date=Нэгдүгээр сар 24, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070124101323/http://www.ew.com/ew/article/0%2C%2C20007998%2C00.html|url-status=dead}}</ref> 1997 онд [[Титаник (1997 оны кино)|Титаник]] киногоо бүтээсэнийхээ дараа буюу 1999 онд кино бүтээл болгох ажилдаа орох төлөвлөгөөтэй байсан<ref name="autogenerated2">{{cite news|url=http://news.google.com/newspapers?nid=888&dat=19960812&id=8rsMAAAAIBAJ&sjid=Al8DAAAAIBAJ&pg=6553,2562816|title=Synthetic actors to star in ''Avatar''|work=[[St. Petersburg Times]]|publisher=[[Times Publishing Company]]|date=August 12, 1996|accessdate=February 1, 2010}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> хэдий ч Камероны санаа сэтгэлд тухайн үеийн техник хэрэгслийн үзүүлэлт төдийлөн хүрээгүй тул техникийн шинэ дэвшил гарч иртэл хойшлуулахаар төлөвлөсөн гэдэг.<ref name="autogenerated1996">{{cite news|author=Judy Hevrdejs|coauthors=Mike Conklin|title=Channel 2 has Monday morning team in place|work=[[Chicago Tribune]]|date=August 9, 1996|accessdate=December 22, 2006}}</ref> Кинондоо зориулан [[2005]] оны зун Камерон сансар огторгуйн хэлийг зохиож, павильонаас авахуулаад кинонд ашиглагдах бүхий зүйлсийг [[2006]] он гэхэд бэлдэж эхэлсэн байна.<ref name='USCMarshall'>{{cite web |url=http://www.marshall.usc.edu/news/all-articles/crafting-an-alien.htm |title=Crafting an Alien Language, Hollywood-Style: Professor's Work to Hit the Big Screen in Upcoming Blockbuster Avatar |accessdate=January 17, 2010 |work=USC Marshall |publisher=University of Southern California Marshall School of Business |archive-date=Арван нэгдүгээр сар 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126043448/http://www.marshall.usc.edu/news/all-articles/crafting-an-alien.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="radionz1">{{Cite episode| title = Avatar Language| series = Nine to Noon| airdate = December 15, 2009|url=http://www.radionz.co.nz/audio/national/ntn/2009/12/15/avatar_language}}</ref> Аватар киноны албан ёсны төсөв хөрөнгө нь 237 сая доллар. Зарим урсгал зардал зэргийг нь оролцуулан тооцвол нийт 280-310 сая доллар зарцуулсан гэх бөгөөд үүнээс гадна киноны идэвхижүүлэлт буюу зар сурталчилгаанд 150 сая долларыг мөн зарцуулжээ.<ref name="www.nytimes.com">{{cite news|first=Brooks|last=Barnes|title='Avatar' Is No. 1 but Without a Record|work=The New York Times|publisher=The New York Times Company|date=December 20, 2009|accessdate=December 20, 2009|url=http://www.nytimes.com/2009/12/21/movies/21box.html}}</ref><ref name="latimes budget">{{cite news| url=http://latimesblogs.latimes.com/entertainmentnewsbuzz/2009/12/could-avatar-hit-1-billion.html|title= Could 'Avatar' hit $1&nbsp;billion?|work=Los Angeles Times|publisher=[[Tribune Company]]|author= Fritz, Ben| date=December 20, 2009|accessdate=December 20, 2009}}</ref> Кинонд уламжлалт [[2D технологи]] (''[[RealD 3D]]'', ''[[Dolby 3D]]'', ''[[XpanD 3D]]'', болон ''[[IMAX 3D]]'' форматуудыг ашиглан) болон шинэ тутам хөгжиж буй [[4D технологи]] дээр суурилжээ.<ref>{{cite web|url=http://newsblaze.com/story/2009102916560100002.pnw/topstory.html |title=James Cameron's 'Avatar' Film to Feature Vocals From Singer Lisbeth Scott |publisher=Newsblaze.com |accessdate=December 6, 2009}}</ref> Аватар [[2009]] оны арванхоёрдугаар сарын 10-нд [[Англи]]йн [[Лондон]] хотод, арванхоёрдугаар сарын 16-нд дэлхий даяар тус тус нээлтээ хийсэн бол арванхоёрдугаар сарын 18-нд Америкт нээлтээ хийж үнэмлэхүй ашгийг эхнээсээ авахуулан цуглуулж байлаа.<ref name='D'>{{cite news|first=Anthony|last=D'Alessandro|title='Avatar' takes $27 million in its first day|date=December 19, 2009|publisher=RBI, a division of Reed Elsevier Inc|url =http://www.variety.com/article/VR1118012989.html?categoryid=3762&cs=1 work=[[Variety (magazine)|Variety]]|publisher=[[Reed Business Information]]|accessdate = January 11, 2010}}</ref><ref name="www.comingsoon.net">{{cite web|first=Edward|last=Douglas|title=Avatar Soars Despite Heavy Snowstorms|work=ComingSoon.net|publisher=[[CraveOnline]]|date=December 21, 2009|accessdate=December 21, 2009|url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091223003750/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=61739|url-status=dead}}</ref><ref name="www.reuters.com">{{cite news|author=Reporting by Dean Goodman; editing by Anthony Boadle|title="Avatar" leads box office, despite blizzard|work=[[Reuters]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|date=December 20, 2009|accessdate=December 20, 2009|url=http://www.reuters.com/article/idUSN2021595320091220?type=marketsNews}}</ref> Аватар кино 2 тэрбум хол илүү долларын ашиг олж Америк болон [[Канад]]ын болон дэлхийн кино ертөнцийн хамгийн их ашиг олсон кино бүтээлүүдийн жагсаалтад 12 жилийн турш ноёрхсон алдарт «Титаник» киноны амжилтыг давсан юм.<ref name="boxofficemojoalltime">{{cite web|title=All Time Worldwide Box Office Grosses|publisher=Box Office Mojo|url=http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/|accessdate=January 27, 2010}}</ref> Найруулагч Жэймс Камероний найруулсан хоёр ч кино ийнхүү түүх өгүүлэн жагсаалтад бичигдсэн билээ.<ref name="sequel">{{cite news|first=Adam|last=Rosenberg|title='Avatar' Sequel Confirmed By James Cameron... And Here's What We'd Like To See|url=http://moviesblog.mtv.com/2010/01/08/avatar-sequel-confirmed-by-james-cameron-and-heres-what-wed-like-to-see/|work=MTV|date=January 8, 2010|accessdate=January 11, 2010|archive-date=Нэгдүгээр сар 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116070131/http://moviesblog.mtv.com/2010/01/08/avatar-sequel-confirmed-by-james-cameron-and-heres-what-wed-like-to-see/|url-status=dead}}</ref> Аватар кино [[Оскарын шагнал]]ын Шилдэг бүтээл, Шилдэг найруулагч гэх зэрэг есөн номинацид нэр дэвшиж,<ref name="List of Academy Award nominations">{{cite news|work=CNN|title=List of Academy Award nominations|url=http://www.cnn.com/2010/SHOWBIZ/Movies/02/02/academy.award.nominations.list/index.html?hpt=C1|date=February 2, 2010|accessdate=February 2, 2010}}</ref>, «Шилдэг зураг авалт», «Шилдэг визуаль эффект» болон «Шилдэг санаа» зэрэг номинациар Оскарын шагнал хүртсэн бүтээл билээ. ==Өрнөл== 2154 он, «RDA корпораци» нь «Пандора» гариг дээр «анобтаниум» хэмээх нэг кг нь 20 сая долларын үнэ хүрэх элементийн судалгааг хийн уурхай нээхийг зорих болно. «Альфа-центавр» од гаригсийн системд хамаарах<ref name='Horwitz2009'>{{cite news|first=Jane|last=Horwitz|title=Family Filmgoer|date=December 24, 2009|publisher=[[The New York Times Company]]|url =http://www.boston.com/lifestyle/family/articles/2009/10/29/family_filmgoer/?page=3|work =[[The Boston Globe]]|accessdate = January 9, 2010|language =}}</ref> дэлхийтэй төстэй энэ гаригийн оршин суугчид технологийн эрин зуунаас хол хөндий «Нави» хэмээх үндэстэн байх ба тэд 3 [[Метр|метр]] өндөртэй, цэнхэр арьстай, хүн дүрст<ref>Rottenberg, Josh. "James Cameron Talks ''Avatar'': Brave Blue World," ''[[Entertainment Weekly]]'' #1081 (December 18, 2009): 48.</ref> оюунлаг ажээ. Навичууд эх дэлхийн амин сүнсээ «Эйва» хэмээн дуудан байгалиа нэн их шүтэн дээдлэдэг уламжлалтай. Нави болон Пандорагийн биосферийг судлан шинжлэх зорилгоор хэсэг эрдэмтэд хүн болон Нави хоёрын ДНК-г нэгтгэн генетикчилж Нави-хүнийг бүтээсэн бөгөөд түүнийгээ «Аватар» хэмээн нэрийджээ.<ref name='Script25'>{{cite web |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archivedate=Хоёрдугаар сар 15, 2010 |title=Avatar |page=25 |accessdate=February 9, 2010 |last=Cameron |first=James |work=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |url-status=dead }}</ref> Жэйк Салли ([[Сэм Уортингтон]]) бол нуруу нугасны гэмтлээс болж хөл нь мэдээгүй болсон дайчин хүн байсан хүн. Аватар ажиллагааны туршигч эрдэмтэн болох түүний ихэр дээрэмчний гарт амиа алдсан тул Жэйкийг орны хүнээр томилоход Аватар төслийн удирдагч Грэйс Огустин дурамжхан байсан ч бие хамгаалагчаа аватар болгоно. Аватарын хэлбэр рүү шилжигч Грэйс, Норм Спеллман нарын хамт Жэйк аватар болон нисдэг тэргээр ойд газардан судалгаа хийх үед Жэйк дайралтад өртөн амь гарсан ч багийн нөхдөөсөө хоцорсон байх болно. Жэйкийг ойд эрсдэлтэй амь тэмцэн байхад Нейтири ([[Зои Салдана]]) нэртэй эмэгтэй Нави аварах хэдий ч Жэйкийг хүн гэдгийг мэдсэн тул таарамжгүй байдлаар харьцах хэдий ч Элейгээс дохио эерэг совинг төрүүлэн улмаар өөрийнхөө овгийнхон дээрээ хамт очно. Нейтиригийн эх овгийн оюун санааны манлайлагч Моат охиндоо дагуулж ирсэн аватардаа шилдэг дайчин болоход нь туслахыг даалгана. RDA-гийн хамгаалалтын албаны тэргүүн, хурандаа Майлз Куоритч<ref name='Script8and15'>{{cite web |url=http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215105628/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf |archivedate=Хоёрдугаар сар 15, 2010 |title=Avatar |pages=8 and 15 |accessdate=February 9, 2010 |last=Cameron |first=James |work=Avatar Screenings |publisher=Fox and its Related Entities |url-status=dead }}</ref> Навитай холбоотой нууц мэдээллээр хангаж байвал параплегиа өвчний мэс заслын төлбөрийг нь хариуцаж өгье хэмээн Жэйкт санал болгоно. Навичуудын амьдардаг Хометри буюу гэр модны доор анобтаниумын асар их нөөц байгааг илрүүлэн гурван сарын хугацаанд Жэйк болон Грэйс, Норм нарыг Хометриг илүү сайн судлах даалгаварыг RDA-ын захирал Паркер Селфриж өгнө. Жэйк, Грэйс, Норм нар Пандора гариг дээр лаборатортай буун Жэйк аватарын биеэр Нейтири болон түүний эргэн тойрныхон, амьдралын хэмнэлтэй нь илүү дотно танилцан Хометригийн мэдээллийг RDA руу явуулсаар байх болно. Овгийнхны байгалиа шүтэн хэрхэн зохицон амьдарч байгаа нь Жэйкийг нэг мөр өөрчлөн гурван сарын хугацаанд овгийн нэг хэсэг болсон мэт дасах болно. Хугацаа болсон тул бульдозерууд Пандора гариг дээр олборлолтоо хийхээр буух үед Жэйк-аватар эсэргүүцэн зогсоохыг оролдох ба энэ үед Куоритч Жэйкийг таних ба тэдний Навичууд Хометригээсээ хэзээ ч нүүхээргүй юм гэсэн тайлбарыг сонсон Паркер Селфриж, Куоритч нар Навичуудыг ятган нүүлгэхэд нэг цагийн хугацаа өгч Жэйк-аватар, Грэйс-аватар хоёр Навичуудтай ярилцан нүүхийг сануулахад тэр хоёрыг урвасан хэмээн үзэж модонд хүлнэ. Куоритч дайралтаа эхлүүлэн Хометри мод руу халдан дайрч олон Навичууд тэр дундаа Нейтиригийн эцэг, овгийн захирагч Эйтукан нар үрэгдэх ба модонд хүлээстэй Жэйк, Грэйс нарын аватар биеийг Моат чөлөөлдөг. Пандора дээрх гурван хүний лаборатор даалгавраа хангалтгүй биелүүлсэн гэж хорино. Нисгэгч эмэгтэй Труди Чэсин Навичуудад туслахын тулд Жэйк, Грэйс, Норм нарыг суллан лабораторын хамт Пандора руу нисэхэд Грэйс хурандаад суманд оногдон шархдана. [[Зураг:HuangShan.JPG|thumb|left|Пандора гаригийн нисдэг уул "Халлелуяа"-г [[Хятад]]ын нутагт орших «Хуаншань» хэмээх уулны төрх байдлаас санаа авчээ.<ref>{{fr}}[http://french.peopledaily.com.cn/Culture/6851396.html James Cameron en Chine pour faire la publicitй de son film « Avatar »]''People daily'', 24.12.2009</ref>|alt=A gray mountain in the middle of a forest.]] Навичууд зарим амьтадтай оюун ухаанаараа холбогддог. Түүн дотроос Торук хэмээх хүчирхэг жигүүртэнтэй холбогдсон тохиолдол Навичуудад таван удаа байсан тэдний итгэлийг олохын тулд Жэйк-аватар Торукийг удирдан Навичууд дээр очиж хамт тэмцэхийг уриалан сүнснүүдийн модноос Жэйк-аватар туслалцаа хүснэ. Моат Грэйсийн шархыг эдгээхийн тулд хүний биенээс аватарын бие рүү шилжүүлэхийг хичээсэн ч шарх нь хүнд байсан тул чаддаггүй. Оматикай овгийн шинэ удирдагч Цутэй, Жэйк нар хөрш овгийнхонтой нэгдэн мянга мянган Нави дайчдаар Паркер Селфриж, Куоритч нарын түрэмгий хүчийн эсрэг тэмцэх болно. Тулалдаанд Цутэй болон Труди нар амь эрсдэх ба хүч тэнцвэргүй байдалд автан хүчин мөхөсдөхийн үест Навичууд болон Жэйк тэргүүтэй аватаруудад Пандора гаригийн хүчирхэг араатан, ан амьтад тусладаг. Сүнснүүдийн модыг сүйтгэхээр авч явсан тэсрэх бөмбөгтэй Куоритчийн онгоцыг Жэйк зогсооно. Куоритч «AMP өмсгөлөөр» хуяглан Жэйкийн аватар биеийг зогсоохын тулд Пандора гариг дээр буун Жэйкийн биеийг лабораторын хайж олон устгах гэж байх үед нь Нейтири зогсооно. Ийнхүү Пандора гариг заналхийллээс ангижрах ба Жэйк хүн биенээсээ аватар бие рүү шилжин Оматикай овгийн ахлагч болох болно. ==Дүрүүдэд== ===Хүмүүс=== *[[Сэм Уортингтон]] — Жэйк Салли ({{lang-en|Jake Sully}}), Аватар төслийн гишүүн. *[[Сигурни Уивер]] — Грэйс Огустин ({{lang-en|Grace Augustine}}), Аватар төслийн ахлагч, биологич. *Мишель Родригес — Труди Чакон ({{lang-en|Trudy Chacуn}}), байлдааны нисдэг тэрэгний нисгэгч эмэгтэй. *Жованни Рибизи — Паркер Сельфриж ({{lang-en|Parker Selfridge}}), RDA-гийн тэргүүн *Стивен Лэнг — Майлз Куоритч ({{lang-en|Miles Quaritch}}), RDA-гийн хамгаалалтын албаны тэргүүн, хурандаа. *Жоэл Дэвид Мур — Норм Спеллман ({{lang-en|Norm Spellman}}), антропологич, Аватар төслийн гишүүн. *Дилип Рао — Макс Патэл ({{lang-en|Max Patel}}), Аватар төслийн ажилтан. *Мэтт Жеральд — Лайл Уайнфлит ({{lang-en|Lyle Wainfleet}}), ===Нави овгийнхон=== *Зои Салдана — Нейтири ({{lang-en|Neytiri}}), Оматикай овгийн ахлагчийн охин. *Уэс Стьюди — Эйтукан ({{lang-en|Eytucan}}), Оматикай овгийн ахлагч, Нейтиригийн эцэг. *Си Си Эйч Паундер — Мо’ат ({{lang-en|Mo'at}}), Оматикай овгийн сүсэг бишрэлийн тэргүүн, Нейтиригийн эх. *Лэз Алонсо — Цу’тэй ({{lang-en|Tsu'tey}}), Оматикай овгийн гишүүн. *Питер Менса — Аквей ({{lang-en|Akwey}}), Оматикай овгийн гишүүн. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commons category}} {{Portal|Film}} *[http://www.avatarmovie.com Албан ёсны вэбсайт] *[https://web.archive.org/web/20100525105437/http://www.foxscreenings.com/media/pdf/JamesCameronAVATAR.pdf Official shooting script] *[http://www.imdb.com/title/tt0499549/ ''Аватар''] Internet Movie Database вэбсайт дахь *[http://www.rottentomatoes.com/m/avatar/ ''Аватар''] Rotten Tomatoes вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20100620022059/http://www.metacritic.com/film/titles/avatar?q=Avatar ''Аватар''] Metacritic вэбсайт дахь *[http://boxofficemojo.com/movies/?id=avatar.htm ''Аватар''] Box Office Mojo вэбсайт дахь *[http://www.hd-report.com/2010/05/02/blurayreview-avatar2disc/ "''Аватар'' (2-Disc Set) Blu-ray Disc Review"] HD Report *[http://james-camerons-avatar.wikia.com/wiki/Avatar_Wiki James Cameron's Avatar Wiki] {{DEFAULTSORT:Аватар (2009 оны кино)}} [[Ангилал:2009 оны кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Шинжлэх ухаан уран зөгнөлт кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] [[Ангилал:3D кино]] [[Ангилал:4D кино]] 612oyyc4byclqqsqdmfg9om6ovg6px2 0 18243 864796 800648 2026-08-05T17:17:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864796 wikitext text/x-wiki {{Short description|Английн хөлбөмбөгчин (1985 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Эшли Янг | image = Ashley Young 2018-06-13 1.jpg | caption = Янг 2018 онд | full_name = Эшли Саймон Янг<ref>{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=2018 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ Орос: Тоглогчдын жагсаалт: Англи |publisher=FIFA |page=10 |date=15 July 2018 |access-date=23 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164139/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |archive-date=2018-06-19 |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1985|7|9|df=y}}<ref name=Hugman1011>{{cite book |editor-first=Барри Ж. |editor-last=Хугман |title=PFA хөлбөмбөгчдийн хэн бэ 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |location=Эдинбург |isbn=978-1-84596-601-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/449 449]}}</ref> | birth_place = [[Стивениж]], Англи | height = 1.75 м<ref name=Soccerway>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Ashley-Young.aspx?section=Quote |title=Эшли Янг |publisher=Манчэстэр Юнайтэд |access-date=2020-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121334/http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Ashley-Young.aspx?section=Quote |archive-date=2016-03-04}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Арын жигүүрийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = 1995–2003 | youthclubs1 = [[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] | years1 = 2003–2007 | clubs1 = [[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] | caps1 = 98 | goals1 = 19 | years2 = 2007–2011 | clubs2 = [[Астон Вилла]] | caps2 = 157 | goals2 = 30 | years3 = 2011–2020 | clubs3 = [[Манчэстэр Юнайтэд]] | caps3 = 192 | goals3 = 15 | years4 = 2020–2021 | clubs4 = [[Интер ХББ|Интер Милан]] | caps4 = 44 | goals4 = 5 | years5 = 2021–2023 | clubs5 = [[Астон Вилла]] | caps5 = 53 | goals5 = 1 | clubs6 = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] | years6 = 2023– | caps6 = 45 | goals6 = 1 | nationalyears1 = 2006–2007 | nationalteam1 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Англи U21]] | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2007–2018 | nationalteam2 = [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] | nationalcaps2 = 39 | nationalgoals2 = 7 | medaltemplates = {{Медаль|Баг|{{fb|ENG}}}} {{МедальТэмцээн|[[УЕФА-гийн 21 хүртэлх насны ЕАШТ]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2007 оны УЕФА-гийн 16 хүртэлх насны ЕАШТ|2007 Нидерланд]]|}} | club-update = 17:23, 2024 оны 12 сарын 14 (UTC) }} '''Эшли Саймон Янг''' ({{lang-en|Ashley Simon Young}}, ''1985 оны долоодугаар сарын 9-нд төрсөн'') нь [[Англи]]йн хөлбөмбөгчин юм. Тэр [[Манчестер Юнайтед]] багт жигүүрийн довтлогчийн байрлалд хоёрдугаар довтлогчоор тоглодог. Түүний ах Льюис Янг хөлбөмбөгийн «Бертон Альбион» багт мөн адил довтлогчоор тоглодог ажээ. Английн зүүн нутгийн [[Хартфордшир]] бүсэд өсч торнисон Янг [[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] багаас мэргэжлийн гараагаа [[2003]] онд эхлүүлсэн бөгөөд ''2005-06'' оны улиралд багийн түлхүүр тоглогчийн хувиар оролцож, Лигийн АШТ-ээс [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] дэвшиж байсан бөгөөд [[2007]] оны нэгдүгээр сард Астон Вилла багт 9,6 сая [[Фунт стерлинг|фунт стерлингээр]] худалдагдан очсон. «Вилла Парк» цэнгэлдэхдээ тоглохоос гадна [[Англи хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багт]] 15 удаа дуудагдан тоглож, 2 гоол оруулаад байна. 2011 оны 6 сарын 23-нд Янг Манчестер Юнайтед багтай гэрээ байгуулсан бөгөөд цалингийн хэмжээ нь нийтэд зарлагдаагүй.<ref name="manutdaysign">{{cite news |first=Nick |last=Coppack |title=Reds sign Ashley Young |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Jun/ashley-young-joins-manchester-united.aspx |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |date=23 June 2011 |accessdate=23 June 2011}}</ref> [[Зураг:AshleyYoung.JPG|thumb|200px|right|Янг «Вилла Парк» цэнгэлдэхдээ бэлтгэлээ хийж буй нь.]] ==Үзүүлэлтүүд== ===Клуб=== '''[[2011]] оны 6 сарын 23-ны байдлаар''' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|Европ !colspan="2"|Бусад<ref group="nb">[[Хөлбөмбөгийн Лигийн аварга шалгаруулах тэмцээний плэй-офф]], [[АХХ-ны Коммюнити Шилд]] зэрэг тэмцээнүүд.</ref> !colspan="2"|Нийт |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- |rowspan="5"|[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]] |2003–04 |5||3||0||0||1||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||6||3 |- |2004–05 |34||0||0||0||4||0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||38||0 |- |2005–06 |39||13||1||1||0||0|0||colspan="2"|–||3||1||43||15 |- |2006–07 |20||3||1||0||2||1||colspan="2"|–||colspan="2"|–||23||4 |- !Нийт !98!!19!!2!!1!!7!!1!!colspan="2"|–!!3!!1!!110!!22 |- |rowspan="6"|[[Астон Вилла]] |[[2006-07 оны Премьер лиг|2006–07]] |13||2||0||0||0||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||13||2 |- |[[2007-08 оны Премьер лиг|2007–08]] |37||8||1||0||1||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||39||8 |- |[[2008-09 оны Премьер лиг|2008–09]] |36||8||3||0||1||0||8||2||colspan="2"|–||48||10 |- |[[2009-10 оны Премьер лиг|2009–10]] |37||5||6||2||5||2||2||0||colspan="2"|–||49||9 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]] |34||7||2||0||3||2||1||0||colspan="2"|–||39||9 |- !Нийт !157!!30!!12!!2!!10!!4!!11!!2!!colspan="2"|–!!190!!38 |- |rowspan="2"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[2011-12 оны Премьер лиг|2011–12]] |0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- !Нийт !0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0 |- !colspan="2"|Карьерын нийт !255!!49!!14!!3!!17!!5!!11!!2!!3!!1!!300!!62 |} ===Шигшээ баг=== ''2011 оны 6 сарын 25-ны байдлаар'' {{col-start}}{{col-break|width=15%}} {{Football player national team statistics|ENG}} |- |2007||1||0 |- |2008||3||0 |- |2009||3||0 |- |2010||4||0 |- |2011||4||2 |- !Нийт||15||2 |} ==Шагналууд== ;Уотфорд *Лигийн АШТ-ий Плэй-офф: 2005–2006 оны улирлын түрүү ;Астон Вилла *Peace Cup: 2009 оны түрүү *Лигйин цом: 2009–2010 оны улирлын хоёрдугаар байр ;Хувийн *Уотфорд багийн Оны шилдэг тоглогч: 2004–2005 *Лигийн АШТ Оны шилдэг баг: 2005–2006 *Сарын онцлох тоглогч: (IV сар) 2008 *Сарын онцлох тоглогч: (IX сар) 2008 *Сарын онцлох тоглогч: (XII сар) 2008 *Премьер лигийн Оны шилдэг залуу тоглогч: 2009 *Премьер лигийн Оны шилдэг тоглогч: 2007–2008, 2008–2009 *Peace Cup: 2009 (Алтан бөмбөг шагнал) ==Эшлэл== {{Reflist}} <references group="nb"/> ==Холбоос== *[http://www.avfc.co.uk/page/PlayerProfiles/0,,10265~23776,00.html Эшли Янг] Астон Вилла багийн албан ёсны вэбсайт дахь профайл *[http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/Archive.aspx?p=315002 Эшли Янг] Английн хөлбөмбөгийн холбооны албан ёсны вэбсайт дахь профайл *{{soccerbase|36330|Ashley Young}} *[https://web.archive.org/web/20090114064047/http://www.givemefootball.com/premier-league/ashley-young---aston-villa-pfa-interview Interview] Мэргэжлийн хөлбөмбөгчидийн холбоо (PFA) (1) *[http://www.givemefootball.com/premier-league/ashley-young-aston-villa-pfa-interview-part-ii Interview]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Мэргэжлийн хөлбөмбөгчидийн холбоо (PFA) (2) {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Янг, Эшли}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Category:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Category:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Category:Уотфорд багийн тоглогч]] [[Category:Англичууд]] [[Category:1985 онд төрсөн]] 1w4yaa8gakwblr518v05d6do27njwqd 0 18509 864795 797177 2026-08-05T17:16:44Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864795 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Юрий Жирков | image = [[File:Yuri Zhirkov 2014.jpg|230px]] | image_size = 250 | caption = Жирков [[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Оросын шигшээд]] ([[2014]]) | fullname = Юрий Валентинович Жирков<ref name="Hugman2010-11">{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. (ed) |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |publisher=Mainstream |year=2010 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/452 452] |isbn=978-1-84596-601-0 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1983|8|20|df=y}} | birth_place = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗСБНХОУ]], [[Тамбов]] | height = 1.80 [[Метр|м]]<ref name="chelseafc.com">{{cite web|url=http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~30759,00.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110630065039/http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~30759,00.html|archivedate=30 Зургадугаар сар 2011|title=Yuri Zhirkov profile|publisher=Chelsea F.C.|accessdate=16 May 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://origin-www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~30759,00.html|title = Premier League Player Profile|accessdate =16 May 2014|publisher=Premier League}}</ref> | position =[[Хагас хамгаалагч|зүүн жигүүрийн тоглогч]]/[[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|зүүн хамгаалагч]] | currentclub =[[Зенит Санкт-Петербург]] | clubnumber = 18 | youthyears1 = 1997–2001 |youthclubs1 = [[Спартак Тамбов]] | years1 = 2001–2003 | clubs1 = [[Спартак Тамбов]] | caps1 = 74 | goals1 = 26 | years2 = 2004–2009 | clubs2 = [[ЦСКА Москва]] | caps2 = 139 | goals2 = 15 | years3 = 2009–2011 | clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps3 = 29 | goals3 = 1 | years4 = 2011–2013 | clubs4 = [[Анжи]] | caps4 = 46 | goals4 = 3 | years5 = 2013–2015 | clubs5 = [[Динамо Москва]] | caps5 = 14 | goals5 = 3 | years6 = 2016- | clubs6 = [[Зенит Санкт-Петербург]] | nationalyears1 = 2005– |nationalteam1 = [[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Орос]] |nationalcaps1 = 61 |nationalgoals1 = 1 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 11 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 6 }} '''Юрий Валентинович Жирков''' ({{lang-ru|Ю́рий Валенти́нович Жирко́в}}, ''[[1983]] оны [[8 сарын 20|наймдугаар сарын 20-нд]] [[Тамбов]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Динамо Москва]] болон [[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Оросын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Тамбов]] [[муж]]ийн [[Спартак Тамбов]]т довтлох чиглэлийн жигүүрийн хагас хамгаалагчаар гараагаа эхэлсэн Юрий Жирков ''2001-2003'' оны хооронд 74 тоглолтонд 26 гоолдон анхны багаа үдэн [[2004]] оны нэгдүгээр сард [[ЦСКА Москва (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Москвад]] элсэж байв. [[Файл:Y-Zhirkov.jpg|210px|left|thumb|Жирков [[ЦСКА Москва]]д.]] [[2009]] оны [[7 сарын 6|долоодугаар сарын 6-нд]] Жирковыг [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] Оросын түүхэнд байгаагүй 18 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] дөрвөн жилийн хугацаатай элсүүлэв.<ref>[http://www.chelseafc.com/page/LatestNews/0,,10268~1716204,00.html ZHIRKOV DEAL COMPLETED]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.101greatgoals.com/city-snub-greedy-samuel-etoo-demands-a-13-million-sign-on-fee-to-leave-barcelona/29909/ |title=City snub: Greedy Samuel Eto’o demands a £13 million sign-on fee to leave Barcelona |access-date=2010-09-11 |archive-date=2010-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430113140/http://www.101greatgoals.com/city-snub-greedy-samuel-etoo-demands-a-13-million-sign-on-fee-to-leave-barcelona/29909/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1197862/Manchester-United-cult-hero-Andrei-Kanchelskis-tips-Chelsea-new-boy-Yuri-Zhirkov-shine-brightly-Arsenal-star-Andrey-Arshavin.html United cult hero Kanchelskis tips Chelsea new boy Zhirkov to shine as brightly as Arshavin]</ref> Улмаар [[Итали]]йн [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милантай]] нөхөрсөг тоглоход анх гоолджээ. Жирков 13.2 сая фунтээр [[Анжи]]д [[2011]] оны [[8 сарын 14|наймдугаар сарын 14-нд]] дөрвөн жилээр элсэв.<ref>{{cite news| url=http://www.chelseafc.com/news-article/article/2412397 |work=Chelsea | title=Zhirkov Departs | date=6 August 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14432798.stm |work=BBC News | title=Chelsea agree deal to sign Anderlecht's Romelu Lukaku | date=6 August 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/8683726/Anzhi-Makhachkala-sign-Yuri-Zhirkov-from-Chelsea.html |location=London |work=The Daily Telegraph | title=Anzhi Makhachkala sign Yuri Zhirkov from Chelsea | date=5 August 2011}}</ref> [[2013]] оны [[8 сарын 6|наймдугаар сарын 6-нд]] [[Динамо Москва]]д ирсэн.<ref>{{cite news|last=Doyle|first=Mark|title=Dinamo Moscow swoop for Anzhi trio Denisov, Zhirkov & Kokorin|url=http://www.goal.com/en-gb/news/2892/transfer-zone/2013/08/15/4189708/dinamo-moscow-swoop-for-anzhi-trio-denisov-zhirkov-kokorin|newspaper=[[Goal.com]]|date=15 August 2013}}</ref> ==Шигшээ== Жирков [[Оросын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Оросын шигшээд]] анх [[2005]] оны [[2 сарын 9|хоёрдугаар сарын 5-нд]] [[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] эсрэг нөхөгсөг тоглолтонд гараалаад<ref>{{cite web|title=Italy v Russia|url=http://eu-football.info/_match.php?id=2499|publisher=EU-Football.info|accessdate=28 May 2014}}</ref> улмаар 61 дэх гараандаа [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Мароккогийн]] хаалганд анхны гоолоо оруулсан.<ref>{{cite news|title=Yuri Zhirkov rounds off Russia’s warm-ups in style against Morocco|url=http://www.theguardian.com/football/2014/jun/06/russia-morocco-world-cup-warm-up-match-report|accessdate=6 June 2014|work=[[The Guardian]]|agency=[[Associated Press]]|date=6 June 2014}}</ref> [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]], [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ]] болон [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]]<ref>{{cite web|publisher=[[Russian Football Union]]|url=http://rfs.ru/main/news/79322.html|title=Состав национальной сборной России на ЧМ-2014|date=2 June 2014|language=Russian}}</ref> оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] оролцсон бөгөөд ЕАШТ-ий хүрэл медальтай. ==Амжилт== ;ЦСКА Москва *[[УЕФА-гийн цом]]ын аварга: 2005 *[[Оросын Премьер лиг]]ийн аварга: 2005, 2006 *[[Оросын хөлбөмбөгийн цом|Оросын цомын]] аварга: 2005, 2006, 2008, 2009 *[[Оросын хөлбөмбөгийн супер цом|Оросын супер цомын]] аварга: 2004, 2006, 2007, 2009 ;Челси *[[Англий Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга: 2009–10 *[[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] аварга: 2009–10 *[[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] аварга: 2009 ;Орос *[[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] хүрэл медаль: [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] ;Хувийн *Евро-2008 тэмцээний бэлгэдлийн багт нэрлэгдсэн *Оросын шилдэг хөлбөмбөгчин: 2008 *2008 оны дэлхийн шилдэг хөлбөмбөгчинд нэр дэвшсэн *УЕФА-гийн цомыг дамжуулалтаар тэргүүлэгч: 2008–09<ref>[http://soccernet.espn.go.com/stats/assists/_/league/uefa.uefa/uefa-cup?cc=5739 UEFA Cup Assists Leaders – 2008/09 – ESPN Soccernet]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Soccernet.espn.go.com (14 May 2008). Retrieved 4 February 2011.</ref> *Оросын АШТ-ий шилдэг 33 тоглогчийн нэг: 2013/14 == Эшлэл == {{Reflist}} == Холбоос == {{commonscat}} *[http://www.uefa.com/teamsandplayers/players/player=94880/profile/index.html Профайл - УЕФА] *[https://web.archive.org/web/20121023190905/http://soccernet.espn.go.com/player/_/id/43733/yuri-zhirkov?cc=5739 Профайл - ESPN] *[http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=216432/index.html Профайл - ФИФА] *[http://origin-www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~30759,00.html Профайл - Английн Премьер лиг] *[http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/z/zhirkov_291667.stm Профайл - BBC Sport] * [https://web.archive.org/web/20140711123834/http://uk.soccerway.com/players/yuri-zhirkov/4584/ Профайл - Soccerway] {{Динамо Москва багийн бүрэлдэхүүн}} {{2008 оны ЕАШТ-д Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Оросын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Жирков, Юрий}} [[Ангилал:Оросын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Динамо Москва багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Анжи багийн тоглогч]] [[Ангилал:ЦСКА Москва багийн тоглогч]] [[Ангилал:Спартак Тамбов багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Оросын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] qb5qdzsg9mgl3vdau9ojbg4pfcgeael 0 18665 864986 800732 2026-08-05T20:13:54Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864986 wikitext text/x-wiki {{Short description|Исландын хөлбөмбөгчин}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Эйдур Гудъёнсен | image = Eiður Guðjohnsen 2018.jpg | image_size = | caption = Эйдур Смари 2018 онд | fullname = Эйдур Смари Гудъёнсен<ref name="Hugman2010–11">{{cite book | editor-first = Барри Ж. | editor-last = Хугман |title=PFA хөлбөмбөгчдийн хэн бэ 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |location=Эдинбург |isbn=978-1-84596-601-0 |page=179}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1978|9|15|df=y}}<ref name="Hugman2010–11" /> | birth_place = [[Рейкьявик]], Исланд | height = 1.85 м<ref name="Hugman2010–11" /> | position = [[Хөлбөмбөгийн довтлогч|Довтлогч]] / [[Хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = | youthclubs1 = | currentclub = | clubnumber = | years1 = 1994 | clubs1 = [[Валур|Валур Рейкьявик]] | caps1 = 17 | goals1 = 7 | years2 = 1995–1998 | clubs2 = [[ПСВ Эйндховен|ПСВ]] | caps2 = 13 | goals2 = 3 | years3 = 1998 | clubs3 = [[Кнаттспирнуфелаг Рейкьявикур|КР Рейкьявик]] | caps3 = 6 | goals3 = 0 | years4 = 1998–2000 | clubs4 = [[Болтон Уондерерс]] | caps4 = 55 | goals4 = 18 | years5 = 2000–2006 | clubs5 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps5 = 186 | goals5 = 54 | years6 = 2006–2009 | clubs6 = [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] | caps6 = 72 | goals6 = 10 | years7 = 2009–2010 | clubs7 = [[Монако ХББ|Монако]] | caps7 = 9 | goals7 = 0 | years8 = 2010 | clubs8 = → [[Тоттенхэм Хотспур]] (зээл) | caps8 = 11 | goals8 = 1 | years9 = 2010–2011 | clubs9 = [[Сток Сити]] | caps9 = 4 | goals9 = 0 | years10 = 2011 | clubs10 = → [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] (loan) | caps10 = 10 | goals10 = 0 | years11 = 2011–2012 | clubs11 = [[АЕК Афин]] | caps11 = 10 | goals11 = 1 | years12 = 2012–2013 | clubs12 = [[Серкль Брюгге]] | caps12 = 13 | goals12 = 6 | years13 = 2013–2014 | clubs13 = [[Брюгге (хөлбөмбөгийн баг)|Брюгге]] | caps13 = 46 | goals13 = 7 | years14 = 2014–2015 | clubs14 = [[Болтон Уондерерс]] | caps14 = 21 | goals14 = 5 | years15 = 2015–2016 | clubs15 = [[Шижяжуан Эвер Брайт]] | caps15 = 14 | goals15 = 1 | years16 = 2016 | clubs16 = [[Молде (хөлбөмбөгийн баг)|Молде]] | caps16 = 13 | goals16 = 1 | years17 = 2016 | clubs17 = [[Пуна Сити]] | caps17 = 0 | goals17 = 0 | totalcaps = 500 | totalgoals = 114 | nationalyears1 = 1992–1994 | nationalteam1 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-17)|Исланд U17]] | nationalcaps1 = 27 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 1994 | nationalteam2 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-19)|Исланд U19]] | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 1994–1998 | nationalteam3 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Исланд U21]] | nationalcaps3 = 11 | nationalgoals3 = 5 | nationalyears4 = 1996–2016 | nationalteam4 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исланд]] | nationalcaps4 = 88 | nationalgoals4 = 26 | manageryears1 = 2019–2020 | managerclubs1 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Исланд U21]] (assistant) | manageryears2 = 2020 | managerclubs2 = [[FH эрэгтэй хөлбөмбөг|FH]] | manageryears3 = 2020–2021 | managerclubs3 = [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исланд]] (туслах) | manageryears4 = 2022 | managerclubs4 = [[FH эрэгтэй хөлбөмбөг|FH]] }} '''Эйдур Смари Гудъёнсен''' ({{lang-is|Eiður Smári Guðjohnsen}}, 1978 оны 9 сарын 15-нд [[Рейкьявик]]т төрсөн) нь [[Исланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин, [[Сток Сити]] багийн [[Хагас хамгаалагч|довтлох чиглэлийн хагас хамгаалагч]], [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] юм. Өмнө нь [[Англи]]йн [[Английн Премьер лиг|Премьер Лигийн]] [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]], [[Испани]]йн [[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] зэрэг алдартай багуудад тоглож байсан тэрээр [[Болтон Уондерерс]] багт тоглож байх үеэсээ үзэгчдийн анхааралд өртөж эхэлжээ. Тэрээр [[Исландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Исландын шигшээ багийн]] менежерээр [[Олафур Ёханнессон]] ажиллаж эхлэх хүртэл багийн ахлагчийн үүргийг гүйцэтгэж байв. Түүний эцэг [[Арнор Гудъёнсен]] мөн мэргэжлийн хөлбөмбөгчин байв. [[Нидерланд]], Испани, Английн аварга цолоос гадна [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын Лигт]] багтайгаа түрүүлж явсан түүнийг Исландын түүхийн хамгийн шилдэг хөлбөмбөгчдийн нэг гэдэг. {{DEFAULTSORT:Гудъёнсен, Эйдур}} [[Ангилал:Исландын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Исландчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] 0zxwbiukr5g5rffcdlqcj05gc9bm86u 0 18803 864938 782519 2026-08-05T19:35:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864938 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 |name=Марк Шварцер |image=[[file:Mark Schwarzer.jpg|240px]] |image_size=250 |caption=Шварцер 2008 онд |fullname=Марк Шварцер<ref name="Hugman2010-11">{{cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 372 }}</ref> |birth_date={{birth date and age|1972|10|6|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> |birth_place = [[Австрали]], [[Сидней]] |height=1.94 [[Метр|м]] |position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] |currentclub = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |clubnumber = 23 |position=[[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] |clubs1=[[:en:Marconi Stallions FC|Маркони Сталлионс]] |caps1=58 |goals1=0 |years2=1994–1995 |clubs2=[[Динамо Дрезден]] |caps2=2 |goals2=0 |years3=1995–1996 |clubs3=[[Кайзерслаутерн (хөлбөмбөгийн баг)|Кайзерслаутерн]] |caps3=4 |goals3=0 |years4=1996–1997 |clubs4=[[Брэдфорд Сити]] |caps4=13 |goals4=0 |years5=1997–2008 |clubs5=[[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]] |caps5=367|goals5=0 |years6=2008–2013 |clubs6=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |caps6=172 |goals6=0 |years7=2013– |clubs7=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |caps7=4 |goals7=0 |nationalyears1=1989 |nationalteam1=Австрали (17-) |nationalcaps1=6 |nationalgoals1=0 |nationalyears2=1990–1991 |nationalteam2=Австрали (20-) |nationalcaps2=8 |nationalgoals2=0 |nationalyears3=1993–2013 |nationalteam3= [[Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Австрали]] |nationalcaps3=109 |nationalgoals3=0 |pcupdate=2014 оны 5 сарын 11 |ntupdate=2013 оны 9 сарын 26 }} '''Марк Шварцер''' ({{lang-en|Mark Schwarzer}}, ''[[1972]] оны [[10 сарын 6|аравдугаар сарын 6-нд]] [[Сидней]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Австрали]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] тоглодог. ==Замнал== [[Австрали]]йн [[:en:Marconi Stallions FC|Маркони Сталлионс]], [[герман]]ы [[Динамо Дрезден]], [[Кайзерслаутерн (хөлбөмбөгийн баг)|Кайзерслаутерн]], [[англи]]йн [[Брэдфорд Сити]], [[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэмд]] нийтдээ 742 тоглолтонд оролцсон 41 настай Шварцерийг [[2013]] оны [[7 сарын 9|долоодугаар сарын 9-нд]] [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] үнэгүй элсүүлсэн. ==Шигшээ== [[Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Австралийн шигшээн]] домогт хаалгач Шварцер анх [[1994 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1994]] оны [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-ий]] сонгонд [[Канадын хөлбөмбөгийн шигшээ|Канадтай]] тоглоход сэлгээнээс гараалж байжээ.<ref>{{cite web | url=http://www.ozfootball.net/ark/Socceroo/reports/vCAN93-1.html | title=Australia vs. Canada Match Report | work=ozfootball.net | accessdate=26 February 2007 }}</ref> Түүнээс хойш [[2001]], [[2005]] оны [[Холбоодын цом]], [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]], [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] оны ДАШТ, [[2007]], [[2011]] оны [[Азийн хөлбөмбөгийн цом|Азийн цом]], сонгон, нөхөрсөг гээд 109 тоглолтонд амжилттай оролцсон. ==Амжилт== ;Мидлсбро * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] эзэн ('''1'''): 2004 * '''Нийт: 1 цом''' ;Австрали * [[Далайн орнуудын цом]]ын эзэн ('''1'''): 2004 * '''Нийт: 1 цом''' ;Хувийн * Фулхэмийн шилдэг тоглогч ('''1'''): 2009 * Австралийн шилдэг хөлбөмбөгчин ('''2'''): 2009, 2010 * Премьер лигийн сарын шилдэг тоглогч ('''1'''): 2010 оны 2 сар * Австралийн одон ('''1'''): 2009 ==Үзүүлэлт== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:80%" |- !colspan=3|Баг !colspan=2|Лиг !colspan=2|Үндэсний цом !colspan=2|Лигийн цом !colspan=2|Тив !colspan=2|Бүгд |- !Баг!!Улирал!!Лиг !Гараа!!Гоол !Гараа!!Гоол !Гараа!!Гоол !Гараа!!Гоол !Гараа!!Гоол |- |rowspan=5|[[:en:Marconi Stallions FC|Маркони Сталлионс]]||1990–91||rowspan="4"|[[Үндэсний хөлбөмбөгийн лиг|ҮХЛ]]||1||0||||||||||||||1||0 |- |1991–92||9||0||||||||||||||9||0 |- |1992–93||23||0||||||||||||||23||0 |- |1993–94||25||0||||||||||||||25||0 |- !colspan=2|Бүгд !58!!0!!!!!!!!!!!!!!58!!0 |- |rowspan=2|[[Динамо Дрезден]]||1994–95||[[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслиг]]||2||0||0||0||0||0||0||0||2||0 |- !colspan=2|Бүгд !2!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!2!!0 |- |rowspan=3|[[Кайзерслаутерн (хөлбөмбөгийн баг)|Кайзерслаутерн]]||1995–96||[[Германы хөлбөмбөгийн лиг|Бундеслиг]]||4||0||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |1996–97||[[Германы хөлбөмбөгийн II лиг|II Бундеслиг]]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |- !colspan=2|Бүгд !4!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!4!!0 |- |- |rowspan=2|[[Брэдфорд Сити]]||1996–97||[[Английн хөлбөмбөгийн I лиг|I дивизион]]||13||0||3||0||0||0||0||0||16||0 |- !colspan=2|Бүгд !13!!0!!3!!0!!0!!0!!0!!0!!16!!0 |- |rowspan=13|[[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]]||1996–97||[[Premier League]]||7||0||0||0||3||0||0||0||10||0 |- |1997–98||[[Английн хөлбөмбөгийн I лиг|I дивизион]]||34||0||3||0||7||0||0||0||44||0 |- |1998–99||rowspan="10"|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||34||0||1||0||0||0||0||0||35||0 |- |1999–00||37||0||1||0||5||0||0||0||43||0 |- |2000–01||31||0||3||0||0||0||0||0||34||0 |- |2001–02||21||0||3||0||1||0||0||0||25||0 |- |2002–03||38||0||1||0||0||0||0||0||39||0 |- |2003–04||36||0||1||0||7||0||0||0||44||0 |- |2004–05||31||0||2||0||0||0||10||0||43||0 |- |2005–06||27||0||6||0||3||0||11||0||47||0 |- |2006–07||36||0||6||0||0||0||0||0||42||0 |- |2007–08||34||0||5||0||0||0||0||0||39||0 |- !colspan=2|Бүгд !366!!0!!32!!0!!26!!0!!21!!0!!445!!0 |- |rowspan=6|[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]||2008–09||rowspan="5"|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]|||38||0||5||0||1||0||0||0||44||0 |- |2009–10||37||0||5||0||0||0||18||0||60||0 |- |2010–11||31||0||0||0||1||0||0||0||32||0 |- |2011–12||30||0||0||0||1||0||12||0||43||0 |- |2012–13||36||0||2||0||1||0||0||0||39||0 |- !colspan=2|Бүгд !172!!0!!12!!0!!4!!0!!30!!0!!218!!0 |- |rowspan=2|[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]||2013–14||[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]]||4||0||2||0||3||0||3||0||12||0 |- !colspan=2|Бүгд !4!!0!!2!!0!!3!!0!!3!!0!!12!!0 |- ! colspan=3|Замнал !'''619'''||'''0'''||'''48'''||'''0'''||'''32'''||'''0'''||'''54'''||'''0'''||'''754'''||'''0''' |} == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * {{soccerbase|9923}} * [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/mark-schwarzer.html Профайл - ''Chelseafc.com''] {{ref-en}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=94497/index.html Профайл - ''Fifa.com''] {{ref-en}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/mark-schwarzer/ Профайл - ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/footballer/662/ Профайл - ''Football-lineups.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/en/mark-schwarzer/profil/spieler_3357.html Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{Челси багийн бүрэлдэхүүн}} {{2001 оны Холбоодын цомд Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2005 оны Холбоодын цомд Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2007 оны Азийн цомд Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2011 оны Азийн цомд Австралийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Шварцер, Марк}} [[Ангилал:Австралийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мидлсбро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Брэдфорд Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кайзерслаутерн багийн тоглогч]] [[Ангилал:Динамо Дресден багийн тоглогч]] [[Ангилал:Маркони Сталлионс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:Австралийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2005 оны Холбоодын цомд оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] akhy2zuyxvi7s6n9bnur83myg949umi 0 18817 864941 792120 2026-08-05T19:36:44Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864941 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = АББА | зураг = ABBA Member.jpg | зур_тайл = '''А'''гнета<br />'''Б'''ьорн<br />'''Б'''енни<br />'''А'''нни-Фрид | зур_хэм = | хүрээ = | хөгжим = | хоолой = | урсгал = [[Поп хөгжим|Поп]], [[Рок хөгжми|рок]], [[Диско]], европоп, глам рок, синтпоп | мэргэжил = | хугацаа = 1972–1983 | студи = [[Полар Мюзик|Полар]] (Швед)<br />[[Полидор Рекордс|Полидор]] (Герман)<br />Филипс<br />Атлантик (АНУ/Канад)<br />[[Универсал Мюзик Групп|Универсал]] (АНУ)<br />[[Эпик Рекордс|Эпик]] (Нэгдсэн Вант Улс)<br />Вогую (Франц)<br />Дискомэйт<br />RCA (Австрали/Өмнөд Америк)<br />[[ПолиГрам]]<br />Карнаби<br />Саншайн (Родес-Зимбабве)<br />Аристон/Диг Ит | вэб = [http://www.abbasite.com ABBAsite.com] | гишүүд_ө = [[Агнета Фельтског]]<br />[[Бьорн Ульвеус]]<br />[[Бенни Андерссон]]<br />[[Анни-Фрид Лингстад]] }} '''АББА''' ({{lang-en|ABBA}}) нь [[Швед]]ийн нийслэл [[Стокхольм]] хотноо [[1972]] онд байгуулагдсан [[Поп хөгжим|поп хөгжмийн]] хамтлаг юм. Хамтлаг [[Анни-Фрид Лингстад]], [[Бьорн Ульвеус]], [[Бенни Андерссон]], [[Агнета Фельтског]] нарын гишүүдээс бүрддэг байв. 1972-[[1983]] оны хооронд дэлхийн урлагт хайртай залуусыг өөрсдийн хоолой, өнгө төрхөөрөө дагуулахуйцаар идэвхитэй хөдөлмөрлөж байсан бөгөөд тэд өөрсдийн урын сандаа багтсан бүтээлүүдээ өөрсдөө зохиодог байсан юм. АББА хамтлаг дэлхий даяар 375 сая хувь хуурцаг борлуулсан<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/23673187/ Former ABBA drummer found dead in garden] Amol Rajan; ''[[msnbc]]''; accessed 18 July 2008; claims 400 million.</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2140612,00.html |wayback=20200606081203 |text=It's ABBA on the phone making a lot more money, money, money |archiv-bot=2024-09-29 01:33:51 InternetArchiveBot }} Sherwin, Adam; ''[[The Times]]''; 19 April 2006; accessed December 2006; claims over 750 million.</ref> гэх амжилтаараа шилдэг амжилтуудын нэгийг тогтоосон бөгөөд хоёр эмэгтэй, хоёр эрэгтэйгээс бүрдсэн тус хамтлагийн ''"Gimme Gimme Gimme A Man After Midnight"'', ''"Money Money Money"'', ''"Mamma Mia"'', ''"Dancing Queen"'', ''"Happy New Year"'' зэрэг маш олон сайхан уянгалаг дуунууд нь тэдний нэрийн хуудас болсон бүтээлүүд юм. == Намтар == === Хамтлаг байгуулагдахаас өмнө (1960-аад он) === [[Бенни Андерссон]]ий ([[1946]] оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд Шведийн [[Стокхольм|Стогхольм]] төрсөн) хувьд арван найман настай байхаасаа залуу рок хөгжмийн «The Hep Stars» хамтлагийн гишүүн байжээ. Тухайн үедээ Шведийн Битлз гэгдэж байсан хамтлагийн даралтат хөгжимчингөөр тоглодог байв. [[Бьорн Ульвеус]] ([[1945]] оны дөрөвдүгээр сарын 25-нд Шведийн [[Гётеборг]] хотод төрсөн) нь хөгжмийн урлагийн замналаа мөн л 18 настайгаасаа «The Hootenanny Singers» хэмээх ардын хөгжмийн хамтлагт дуучин, гитарчингаар эхлүүлж байсан байна. «The Hep Stars» хамтлагтай тус хамтлаг хэд хэдэн удаа хамтран аялан тоглолт хийж байсан ба тухайн үеэс Андерсен, Бьорн нар хамтран ''"Isn't It Easy to Say"'' дуунаас авахуулаад хэд хэдэн дууг зохиож, «The Hep Stars» хамтлаг сонсогчиддоо хүргэж байв. [[1969]] онд Бьорн Ульвеус хувийн амьдралдаа анхаарах болсоноор хамтлагийн бүрэлдэхүүнээс гарсан юм. Тэр Агнета Фельтскогтай гэр бүл болжээ. Андерссоны хувьд ч 60-аад оны сүүлээс бие даасан уран бүтээл гаргах болов. [[Агнета Фельтског]] ([[1950]] оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд Шведийн «Йёнчёпинг» хотод төрсөн) нь 17 настайгаасаа эхлэн авъяаслаг уран бүтээлч болохыгоо өөрийн зохиосон дуугаагаараа Шведийн ард түмэнд харуулсан бүсгүй бөгөөд бие даасан таван цомог гаргажээ. Фельтског [[1973]] онд «Jesus Christ Superstar» кинонд хэмээх тоглож чамгүй жүжигчний авъяастай болохоо харуулж байжээ. [[1968]] онд телевизийн нэвтрүүлэгт оролцох үедээ нөхөр Бьорн Ульвеустай танилцсан түүхтэй. Тэд [[1971]] онд гэрлэсэн ба тухайн үедээ хамтран дуулах болж, "''Som jag дr''" ''("As I Am")'' дуугаа Андерсен болон Лингстад нарын хамт дуулж үзжээ. [[Анни-Фрид Лингстад]] (1945 оны арваннэгдүгээр сарын 15-нд Норвегийн Бөйркесен хотод төрсөн) 13 настайгаасаа бүжгийн хамтлагт дуулж, бүжиглэж ирсэн бөгөөд хожмоо «Анни-Фридийн дөрвөл» хэмээх хамтлаг байгуулан олонд танигдаж байжээ. "''En ledig dag''" ("A Day Off") дуугаараа үндэсний дууны шалгаруулалтанд түрүүлж байсан тэрээр Шведийн алдартай дуу бичлэгийн «EMI» хэмээх студитэй гэрээ байгуулан хамтран ажиллах болсоноор төдийлөн олноо танил болж амжаагүй Лингстад телевизийн тоглолтын цаг булангаар эчнээ танил болж, улмаар АББА хамтлагийг [[1972]] онд байгуулагдахад арын вокалистаар орж байсан түүхтэй. Хамтлагийн анхны хоолойн бичлэг ''"Hej, gamle man"'' хэмээх хуучны дуу байжээ. Тэдний 15 долоо хоногийн турш хит дууны жагсаалтыг тэргүүлж байсан байх юм. Ингээд удалгүй ''"People Need Love"''<ref>Interview with ''Songwriter'' magazine, 6, 1981, pp.23–25.</ref> дууг дуулж, '''Бьорн ба Бенни, Агнета ба Анни-Фрид''' синглийг гаргажээ. Дараа нь буюу 1972 оны есдүгээр сарын 26-нд хамтлагийн хоёр эмэгтэй нь гоцлон "Nina, Pretty Ballerina" дууг дуулсанаар хамтлаг цаашдаа хоёр эрэгтэй нь вокал хийх шийдэлд хүрсэн гэдэг. ==== "Ring Ring" ==== 1973 он, хамтлагтай Стиг Андерсон гэх менежертэй болсон байсан ба түүний хичээл зүтгэлээр "Ring Ring" дууны нь нэрээр нэрлэгдсэн анхны цомгийг хэвлүүлжээ. Тус цомог хамтлагт хангалттай амжилтыг авчирсан юм. ==== Хамтлагийн нэр ==== Хамтлагийн менежер Стиг Андерсон хамтлагт нэр өгөхдөө "Алибаба," "ФАББ," болон "Баба" гэх хэд хэдэн саналыг гаргаж ирсэн ч "АББА" хэмээх нэрийг хамтлагийн гишүүдийн нэрний эхний үсгээс санаа авч хийсэн түүхтэй: Агнета, Бьорн, Бенни болон Анни-Фрид. Энэ хооронд Агнета, Ульвеус нар болон Лингстад, Бенни нар гэр бүл болсон юм. [[Зураг:Abba 28011977 15 200.jpg|left|upright|thumb|[[Осло]] хотод тоглож "Европ ба Австралиарх аялан тоглолтыг" [[Агнета Фельтског]] нээж буй нь, [[1977]] оны нэгдүгээр сарын 26-нд.]] [[Зураг:Schallplatte.jpg|thumbnail|1980 онд хэвлүүлсэн ''[[Super Trouper]]'' цомог нь.]] == The Rock and Roll Hall of Fame == [[2010]] оны гуравдугаар сарын 15-нд АББА хамтлагийн Рок болон Рок'н Роллын хүндэтгэлийн танхимд байршуулсан юм. Ёслолын арга хэмжээнд хамтлагаа төлөөлөн Анни-Фрид Лингстад болон Бенни Андерссон нар иржээ.<ref>{{cite news| url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8570059.stm| title = ABBA and Genesis join Rock and Roll Hall of Fame| accessdate = 17 March 2010 | work=BBC News | date=16 March 2010 | location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.worldasiderseeit.com/home/will-abba-reunite-for-rock-roll-hall-of-fame-i-have-the-answ.html|title=Will Abba Reunite For Rock & Roll Hall of Fame?|publisher=worldasiderseeit.com|date=12 February 2010|access-date=20 Есдүгээр сар 2010|archive-date=9 Дөрөвдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409074655/http://www.worldasiderseeit.com/home/will-abba-reunite-for-rock-roll-hall-of-fame-i-have-the-answ.html|url-status=dead}}</ref> == Цомог == {{Main|АББА хамтлагийн цомгууд}} * ''[[Ring Ring (цомог)|Ring Ring]]'' (1973) * ''[[waterloo (цомог)|Waterloo]]'' (1974) * ''[[ABBA (цомог)|ABBA]]'' (1975) * ''[[Arrival (АББА хамтлагийн цомог)|Arrival]]'' (1976) * ''[[The Album (АББА хамтлагийн цомог)|The Album]]'' (1977) * ''[[Voulez-Vous]]'' (1979) * ''[[Super Trouper (цомог)|Super Trouper]]'' (1980) * ''[[The Visitors (АББА хамтлагийн цомог)|The Visitors]]'' (1981) * ''Voyage'' (2021) == Шагналууд == ==Намтар== * Potiez, Jean-Marie (2000). ''ABBA – The Book'' ISBN 1-85410-928-6 * Palm, Carl Magnus (2002). ''Bright Lights Dark Shadows: The Real Story of ABBA'' ISBN 0-7119-9194-4 * Palm, Carl Joslin (2004). ''From "ABBA" to "Mamma Mia!"'' ISBN 1-85227-864-1 == АББА хамтлагтай холбоотой үйл ажиллагаа == * [[Мамма Миа (кино)|Мамма Миа! Кино]] – Хөгжимт кино == Түүнчлэн == {{Wikipedia-Books|ABBA}} == Эшлэл == * {{Cite book| last1 = Palm| first1 = Carl Magnus| title = Bright Lights, Dark Shadows: The Real Story of ABBA| url = https://archive.org/details/brightlightsdark0000palm| year = 2001| publisher = Omnibus| location = London| isbn = 0-7119-8389-5| ref = harv}} {{Reflist|2}} == Холбоос == {{Commons}} * [http://www.abbasite.com/ АББА хамтлагийн албан ёсны вэбсайт] - [[Универсал Мюзик Групп|Универсал]] * {{Discogs artist|artist=АББА}} * [http://www.rollingstone.com/news/story/31347781/abbas_benny_andersson_talks_hall_of_fame_induction_bands_reunion_prospects ABBA's Benny Andersson Talks Hall of Fame Induction, Band's Reunion Prospects], ''Rolling Stone'' * [https://web.archive.org/web/20100322205334/http://www.life.com/image/first/in-gallery/40612/abba-from-sweden-to-superstardom ABBA: From Sweden to Superstardom] - ''Life magazine'' сэтгүүлийн үзүүлэн * [http://www.a-b-b-a.es.tl/ АББА - Анни-Фрид Лингстад] {{S-start}} {{S-ach}} {{Succession box| before=[[Anne-Marie David]]<br />with ''"[[Tu te reconnaоtras]]"'' | title=[[Eurovision Song Contest|Winner of the Eurovision Song Contest]] | years=[[Eurovision Song Contest 1974|1974]] | after=[[Teach-In]]<br />with ''"[[Ding-A-Dong]]"'' }} {{Succession box| before=[[Nova (Swedish band)|Nova]] and [[The Dolls (band)|The Dolls]]<br />with ''"[[You're Summer]]"'' | title=[[Sweden in the Eurovision Song Contest]] | years=[[Eurovision Song Contest 1974|1974]] | after=[[Lars Berghagen]] and [[The Dolls (band)|The Dolls]]<br />with ''"[[Jennie, Jennie]]"'' }} {{S-end}} {{АББА}} {{DEFAULTSORT:АББА}} [[Ангилал:АББА| ]] [[Ангилал:Поп хамтлаг]] [[Ангилал:Шведийн хамтлаг]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] q3ibl8j1jfn4fpuyym9gnhac9cum2fk 0 18951 864958 800980 2026-08-05T19:48:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864958 wikitext text/x-wiki {{Short description|Францын хөлбөмбөгчин (1986 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Шарль Н’Зогбия | image = Charles N'Zogbia.png | image_size = 200 | caption = Н’Зогбия 2007 онд | fullname = Шарль Н’Зогбия<ref name="Hugman2010-11 311">{{Cite book | editor-first = Барри Ж. | editor-last = Хугман | title = PFA хөлбөмбөгчдийн хэн нь хэн бэ 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 311 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|5|28|df=y}}<ref name="Premier League">{{cite web |title=Шарль Н’Зогбиягийн танилцуулга |url=https://www.premierleague.com/players/2755/Charles-N'Zogbia/overview |website=Премьер лиг |access-date=2020-08-28 |language=en}}</ref> | birth_place = [[Арфлёр]], Франц | height = 1.70 м<ref name="Premier League"/> | position = [[Хагас хамгаалагч#Жигүүрийн|Жигүүрийн хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 1995–1998 | youthclubs1 = Фрилёз | youthyears2 = 1998–2004 | youthclubs2 = [[Гавр (хөлбөмбөгийн баг)|Гавр]] | years1 = 2004–2009 |clubs1 = [[Ньюкасл Юнайтед]] |caps1 = 118 |goals1 = 9 | years2 = 2009–2011 |clubs2 = [[Уиган Атлетик]] |caps2 = 83 |goals2 = 15 | years3 = 2011–2016 |clubs3 = [[Астон Вилла]] |caps3 = 80| goals3 = 4 | totalcaps = 281 | totalgoals = 28 | nationalyears1 = 2007–2009 |nationalteam1 = [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Франц U21]] |nationalcaps1 = 13 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2010–2011 |nationalteam2 = [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Франц]] |nationalcaps2 = 2 |nationalgoals2 =0 }} '''Шарль Н'Зогбия''' ({{lang-fr|Charles N'Zogbia}}; [[1986]] оны [[5 сарын 28|тавдугаар сарын 28-нд]] [[Арфлёр]] [[хот]]од төрсөн) — Францын хөлбөмбөгчин бөгөөд «[[Астон Вилла]]» багт хагас хамгаалагчаар тоглодог. == Замнал == [[2009]] оны [[1 сарын 30|нэгдүгээр сарын 30-нд]] 6 сая фунтээр «[[Уиган Атлетик|Уиган Атлетикт]]» эслэж, 3.5 жилээр гэрээлсэн. «Уиганы» 90 тоглолтонд 18 гоолдсон жигүүрээр довтолгоо дэмжин тоглодог Н’Зогбияг «[[Астон Вилла|Астон Вилла]]» [[2011]] оны [[7 сарын 15|долоодугаар сарын 15-нд]] 10 сая фунтээр элсүүлэв.<ref>{{cite web | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14165590.stm| title=Wigan reject Aston Villa bid for winger Charles N'Zogbia |publisher=BBC | date=18 July 2011}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{soccerbase|id=39512|name=Профайл}} * [http://www.wiganlatics.premiumtv.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10429~31129,00.html Профайл - Уиган Атлетик] * [http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/PlayerProfiles/0,,10278~31129,00.html Профайл - Ньюкасл Юнайтед] {{France-footy-bio-stub}} {{Астон Вилла багийн бүрэлдэхүүн}} {{Уиган Атлетик багийн шилдэг тоглогч}} [[Ангилал:Францын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 8duii7gudkekmpzdkltyor0a4bjwp8q 0 18961 864929 846538 2026-08-05T19:21:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864929 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = {{flagicon|ESP}}Реал Мадрид | image = [[Файл:РеалМадрид.png|160px|Реал Мадридын сүлд]] | fullname = Реал Мадрид Клуб де Футбол | nickname = {{nowrap begin}}''Los Blancos'' (Цагаанууд)<br />''Los Merengues'' (Цөцгийтнүүд){{nowrap end}}<br />''Los Galбcticos'' (Супер одод){{nowrap end}} | founded = 1902 оны гуравдугаар сарын 6<br />(''Мадридын хөлбөмбөгийн баг'' нэртэйгээр) | ground = [[Сантьяго Бернабеу]], [[Мадрид]] | capacity = 83,186 | chairman = {{flagicon|ESP}} [[Флорентино Перес]] | manager = {{flagicon|ESP}} [[Алваро Арбелао]] | ахлагч = {{flagicon|ESP}} [[Дани Карвахал]] | league = [[Испаний Ла Лиг]] | season = 2024/25 | position = 2-р байр |short name=Эзэн Хааны Баг|website=https://www.realmadrid.com/en-US}} '''Реал Мадрид''' ({{lang-es|Real Madrid Club de Fútbol}}) нь [[Испани]]йн нийслэл [[Мадрид]] хотоос гаралтай [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. Испанийн хөлбөмбөгийн лигийн хамгийн олон түрүүг авсан энэ багийг [[ФИФА|Олон Улсын хөлбөмбөгийн холбооноос]] «20 дугаар зууны хамгийн шилдэг клуб» тунхагласан нь бий. Тэд «Испаний Ла Лигийн» 36 түрүүтэй, «Испанийн цомын» 20 цомтой, «Испанийн Супер цомын» 13 цомтой бөгөөд «Лигийн цомын» 1, «Copa Eva Duarte» тэмцээний 1, «[[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн» 15, «[[УЕФА]]-гийн цомын» 3, «УЕФА Супер цомын» 6, «Тив хоорондын цомын» 9 тус тус цомыг хүртсэн энэ цагийн баялаг түүх, уламжлалтай баг билээ. == Шагналууд == Реал Мадрид баг нь Испанийн түүхэнд хамгийн шилдэг баг бөгөөд дотоодын 57, олон улсын 15 цом, хүртсэн баг юм. [[Ла Лиг]]т 36, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т 15 удаа тус тус түрүүлсэн 20-р зууны шилдэг клубүүдийн<ref name="106 years of history">{{Cite web|title = 106 years of history | url = http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/1202728273671/noticia/Noticia/106_years_of_history.htm | publisher = Realmadrid.com| date = 8 March 2008 | accessdate = 12 July 2008|author=Juan Josй Lуpez Soto}}</ref> нэг билээ. === Дотоодын === * '''[[Ла Лиг]]''' <ref>{{Cite web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4=|title=Evolution 1929–10 |publisher=[[Liga de Fъtbol Profesional]] |date= |accessdate=6 August 2010}}</ref> :''Түрүү (32):'' [[1931–32 оны Ла Лиг|1931–32]], [[1932–33 оны Ла Лиг|1932–33]], [[1953–54 оны Ла Лиг|1953–54]], [[1954–55 оны Ла Лиг|1954–55]], [[1956–57 оны Ла Лиг|1956–57]], [[1957–58 оны Ла Лиг|1957–58]], [[1960–61 оны Ла Лиг|1960–61]], [[1961–62 оны Ла Лиг|1961–62]], [[1962–63 оны Ла Лиг|1962–63]], [[1963–64 оны Ла Лиг|1963–64]], [[1964–65 оны Ла Лиг|1964–65]], [[1966–67 оны Ла Лиг|1966–67]], [[1967–68 оны Ла Лиг|1967–68]], [[1968–69 оны Ла Лиг|1968–69]], [[1971–72 оны Ла Лиг|1971–72]], [[1974–75 оны Ла Лиг|1974–75]], [[1975–76 оны Ла Лиг|1975–76]], [[1977–78 оны Ла Лиг|1977–78]], [[1978–79 оны Ла Лиг|1978–79]], [[1979–80 оны Ла Лиг|1979–80]], [[1985–86 оны Ла Лиг|1985–86]], [[1986–87 оны Ла Лиг|1986–87]], [[1987–88 оны Ла Лиг|1987–88]], [[1988–89 оны Ла Лиг|1988–89]], [[1989–90 оны Ла Лиг|1989–90]], [[1994–95 оны Ла Лиг|1994–95]], [[1996–97 оны Ла Лиг|1996–97]], [[2000–01 оны Ла Лиг|2000–01]], [[2002–03 оны Ла Лиг|2002–03]], [[2006–07 оны Ла Лиг|2006–07]], [[2007–08 оны Ла Лиг|2007–08]], 2011–12, :''Хоёрдугаар байр (19):'' [[1929 оны Ла Лиг|1928–29]], [[1933-34 оны Ла Лиг|1933–34]], [[1934-35 оны Ла Лиг|1934–35]], [[1935-36 оны Ла Лиг|1935–36]], [[1941-42 оны Ла Лиг|1941–42]], [[1944-45 оны Ла Лиг|1944–45]], [[1958-59 оны Ла Лиг|1958–59]], [[1959-60 оны Ла Лиг|1959–60]], [[1965-66 оны Ла Лиг|1965–66]], [[1980-81 оны Ла Лиг|1980–81]], [[1982-83 оны Ла Лиг|1982–83]], [[1983-84 оны Ла Лиг|1983–84]], [[1991-92 оны Ла Лиг|1991–92]], [[1992-93 оны Ла Лиг|1992–93]], [[1998-99 оны Ла Лиг|1998–99]], [[2004-05 оны Ла Лиг|2004–05]], [[2005-06 оны Ла Лиг|2005–06]], [[2008-09 оны Ла Лиг|2008–09]], [[2009-10 оны Ла Лиг|2009–10]], [[2010-11 оны Ла Лиг|2010-11]] * '''Испаний цом'''<ref>{{Cite web|language=Spanish|url=http://www.marca.com/deporte/futbol/copa-rey/palmares.html |title=Palmarйs en |publisher=[[MARCA]] |date= |accessdate=22 June 2010}}</ref> :''Түрүү (20):'' 1905, 1906, 1907, 1908, 1917, 1934, 1936, 1946, 1947, 1962, 1970, 1974, 1975, 1979–80, 1981–82, 1988–89, 1992–93, 2010-11, 2013-14, 2022-23 :''Хоёрдугаар байр (19):'' 1903, 1916, 1918, 1924, 1929, 1930, 1933, 1940, 1943, 1958, 1960, 1961, 1968, 1978–79, 1982–83, 1989–90, 1991–92, 2001–02, 2003–04 * '''Супер цом'''<ref name="rsssf2">{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |author=Carnicero, Josй; Torre, Raъl; Ferrer, Carles Lozano |title=Spain – List of Super Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=28 August 2009 |accessdate=22 June 2010}}</ref> :''Түрүү (8):'' 1988, 1989*, 1990, 1993, 1997, 2001, 2003, 2008 :''Хоёрдугаар байр (3):'' 1982, 1995, 2007 :<small>(* ''Won Copa del Rey and La Liga'')</small> * '''Лигийн цом'''<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |author=Torre, Raъl |title=Spain – List of League Cup Finals |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] (RSSSF) |date=29 January 2009 |accessdate=22 June 2010}}</ref> :''Түрүү (1):'' 1984–85 :''Хоёрдугаар байр (1):'' 1982–83 === Европын === * '''[[УЕФА Аваргуудын лиг|Европын цом/ УЕФА Аваргуудын Лиг]]''' <ref>{{Cite web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |title=Champions League history |publisher=[[Union of European Football Associations]] (UEFA) |date= |accessdate=22 June 2010}}</ref> :''Түрүү (9):'' [[1955–56 оны Европын цом|1955–56]]*, [[1956–57 оны Европын цом|1956–57]], [[1957–58 оны Европын цом|1957–58]], [[1958–59 оны Европын цом|1958–59]], [[1959–60 оны Европын цом|1959–60]], [[1965–66 оны Европын цом|1965–66]], [[1997–98 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1997–98]], [[1999–2000 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|1999–2000]], [[2001–02 оны УЕФА Аваргуудын Лиг|2001–02]], 2013-2014, 2015-2016, 2016-2017, 2017-2018, 2021-2022, 2023-2024 :''Хоёрдугаар байр (3):'' [[1961–62 оны 0вропын цом|1961–62]], [[1963–64 оны Европын цом|1963–64]], [[1980–81 оны Европын цом|1980–81]] :<small>(* ''Анх тэмцээний ялагчид'')</small> * '''[[УЕФА]]-гий цом/Европын лиг'''<ref>{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/uefaeuropaleague/history/index.html |title=UEFA Europa League |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> :''Түрүү (2):'' 1984–85, 1985–86 * '''УЕФА Цомтой багуудын цомын тэмцээн'''<ref>{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |title=UEFA Cup Winners' Cup |publisher=[[UEFA]] |date= |accessdate=22 June 2010 |archive-date=1 Тавдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |url-status=dead }}</ref> :''Хоёрдугаар байр (2):'' 1970–71, 1982–83 * '''УЕФА Супер цом'''<ref>{{Cite web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |title=UEFA Super Cup |publisher=[[UEFA]] |accessdate=22 June 2010 |archive-date=20 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |url-status=dead }}</ref> :''Түрүү (1):'' [[2002 UEFA Super Cup|2002]] :''Хоёрдугаар байр (2):'' [[1998 UEFA Super Cup|1998]], [[2000 UEFA Super Cup|2000]], 2014, 2016-2017, 2022, 2024 * '''[[Латин]]ы цом'''<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesl/latin.html |title=Latin Cup|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessdate=13 September 2010 |author=Karel Stokkerman, Osvaldo Josй Gorgazzi}}</ref> :''Хоёрдугаар байр (2):'' 1955, 1957 * '''Copa Iberoamericana'''<ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ibero.html |title=Copa Iberoamericana|publisher=RecSport.Soccer Statistics Foundation |date=23 November 2006 |accessadte=13 September 2010 |autor=Josй Luis Pierrend, Emilio Pla Diaz}}</ref> :''Түрүү (1):'' 1994 === Дэлхийн === * '''Тив хоорондын цом''' <ref>{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/tablest/toyota.html |title=Intercontinental Club Cup |publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=30 April 2005 |accessdate=9 August 2010 |author=Magnani, Loris ; Stokkermans, Karel}}</ref> :''Түрүү (3):'' 1960, 1998, 2002 :''Хоёрдугаар байр (2):'' 1966, 2000 == Холбоос == {{Commonscat|Real Madrid|Реал Мадрид}} {{Wikinews category|Реал Мадрид}} ;Албан ёсны вэбсайт * [http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/Home.htm Realmadrid.com] Official club website {{es}} / {{en}} / {{ja}} / {{ar}} * [http://www.youtube.com/realmadridcf Real Madrid, Canal Oficial] [[YouTube]]'s official Real Madrid channel * [http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=78&IDParam=15 Real Madrid Club de Fъtbol] at the [[La Liga|Liga de Fъtbol Profesional]] official website {{es}} * [http://www.uefa.com/uefachampionsleague/clubs/club=50051/profile/index.html Real Madrid CF] at the [[UEFA]] official website ;News sites * [http://www.marca.com/futbol/equipos/real_madrid.html Real Madrid news] from [[Diario Marca|Marca]] {{es}} * [http://www.as.com/futbol/equipo/Real-Madrid-1 Real Madrid news] from [[Diario AS|AS]] {{es}} * [http://www.skysports.com/football/teams/realmadrid Real Madrid news] from [[Sky Sports]] * [https://web.archive.org/web/20101205064217/http://soccernet.espn.go.com/team?id=86&cc=4716 ESPN Real Madrid page] == Эшлэл == ;Эх сурвалж * {{Cite book| author=Dйnes, Tamбs & Rochy, Zoltбn| title=Real Madrid | publisher=Arйna 2000| year=2002| id=ISBN 963-86167-5-X }} * {{Cite book| author=Ball, Phil | title=Morbo: The Story of Spanish Football | url=https://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball | publisher=WSC Books Limited| year=2003 New edition| isbn=0-954-01346-8 }} * {{Cite book| author=Ball, Phil | title=White Storm: The Story of Real Madrid | url=https://archive.org/details/whitestorm100yea0000ball | publisher=Mainstream | year=2003 | isbn=1-84018-763-8 }} * {{Cite book| author=McManaman, Steve & Edworthy, Sarah| title=El Macca: Four Years with Real Madrid | url=https://archive.org/details/elmaccafouryears0000mcma| publisher=Simon & Schuster| year=2003| isbn=0-743-48920-9 }} * {{Cite book| author=Luis Miguel Gonzбlez, Luis Gonzбlez Lуpez, Fundaciуn Real Madrid | title=Real Madrid: Cien aсos de leyenda, 1902–2002 | publisher=Everest| year=2002| id=ISBN 84-241-9215-X }} ;Тэмдэглэл {{Reflist|2}} {{Реал Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}} {{Ла Лиг}} [[Ангилал:Мадридын өөртөө засах нийгэмлэгийн хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:Реал Мадрид| ]] [[Ангилал:Мадридын байгууллага]] [[Ангилал:1902 онд байгуулагдсан]] buytqsmq1ufy5u9eze9o2breer0qvmn 0 19082 865017 800994 2026-08-05T20:44:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865017 wikitext text/x-wiki {{short description|Английн хөлбөмбөгчин}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Райан Шоукросс | image = Ryan Shawcross 2015.jpg | image_size = 175 | caption = Шоукросс 2015 онд | fullname = Райан Жеймс Шоукросс<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/612828 |title=Премьер лигийн 2017/18 оны шинэчлэгдсэн бүрэлдэхүүнийг баталлаа |publisher=Премьер лиг |date=2018-02-02 |access-date=2018-02-16}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|10|4|df=y}}<ref>{{cite book |editor-first=Барри Ж. |editor-last=Хугман |title=PFA хөлбөмбөгчдийн хэн нь хэн бэ 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |location=Эдинбург |isbn=978-1-84596-601-0 |page=375}}</ref> | birth_place = [[Честер]], Англи | height = 1.91 м<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/3158/Ryan-Shawcross/overview |title=Райан Шоукросс: Тойм |publisher=Премьер лиг |access-date=2018-02-16}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)#Төвийн|Төвийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Сток Сити]] (U21 менежер) | youthyears1 = |youthclubs1 = [[Бакли Таун]] | youthyears3 = 2002–2006 |youthclubs3 = [[Манчэстэр Юнайтэдын нөөц ба академи|Манчэстэр Юнайтэд]] | years1 = 2006–2008 |clubs1 = [[Манчэстэр Юнайтэд]] |caps1 = 0 |goals1 = 0 | years2 = 2007 |clubs2 = → [[Антверпен (хөлбөмбөгийн баг)|Антверпен]] (зээл) |caps2 = 22 |goals2 = 3 | years3 = 2007–2008 |clubs3 = → [[Сток Сити]] (зээл) |caps3 = 26 |goals3 = 6 | years4 = 2008–2021 |clubs4 = [[Сток Сити]] |caps4 = 375 |goals4 = 16 | years5 = 2021–2022 |clubs5 = [[Интер Майами]] |caps5 = 12 |goals5 = 0 | totalcaps = 435 | totalgoals = 25 | nationalyears1 = 2008 |nationalteam1 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Англи U21]] |nationalcaps1 = 2 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012 |nationalteam2 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 0 | manageryears1 = 2024 | managerclubs1 = [[Сток Сити]] (түр) }} '''Райан Жеймс Шоукросс''' ({{lang-en|Ryan James Shawcross}}; [[1987]] оны [[10 сарын 4|аравдугаар сарын 4-нд]] [[Честер]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Сток Сити]]» багт [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == «[[Бакли Таун]]» болон «Флинтшир Бойз» зэрэг өсвөр үеийн багуудад тоглож байгаад «[[Манчестер Юнайтед|Манчестер Юнайтедийн]]» өсвөрийн багт шилжиж ирэн хоёр жил тоглон [[2006]] оноос залуучуудын багийн бүрэлдэхүүнд дэвшиж тоглолт хийлгүй [[Бельги]]йн «[[Антверпен (хөлбөмбөгийн баг)|Антверпен]]» багт зээллэгээр очиж, 2007 оны туршид хоёрдугаар дивизэд 22 удаа гараанд гарч 3 гоол хийж байв. Түүний дараа «ток Сити» багт мөн зээллэгээр тоглож байгаад 2008 оны нэгдүгээр сарын 18-нд албан ёсны гэрээ байгуулан<ref>{{cite news |title=Shawcross ties up £1m Stoke move |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/stoke_city/7176695.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=18 January 2008 |accessdate=18 January 2008 }}</ref> тоглож буй. Шоукросс [[2010-11 оны Премьер лиг|2010-11]] оны улиралд багийн анд [[Сенегал]] хамгаалагч [[Абдулай Файе]]гаас ахлагчийн үүргийг хүлээн авч байв.<ref>Official Stoke City Matchday Magazine 21 August 2010 v Tottenham Hotspur</ref> Английн шигшээн 21-ээс доош насны багийн бүрэлдэхүүнд 2008 онд дуудагдаж Европын 21-ээс доош насныхны аварга шалгаруулах тэмцээний сонгон шалгаруулах тоглолтонд тоглож байсан. Харин залуучуудын шигшээ багт 2010 оны гуравдугаар сард [[Фабио Капелло]] Шоукроссийг [[Египетийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Египетийн шигшээ]] багийн эсрэг тоглох тоглолтондоо дуудагдаж<ref>{{cite news |title=Capello names squad |url=http://www.thefa.com/England/MensSeniorTeam/MatchCentre/2010/EnglandEgypt/MatchPreviews/CapelloNamesSquad.aspx |work=TheFA.com |publisher=The Football Association |date=27 February 2010 |accessdate=27 February 2010 }}</ref>, сэлгээний бүрэлдэхүүнд сууж байв.<ref>{{cite news |first=Phil |last=McNulty |title=England 3–1 Egypt |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/8545630.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=3 March 2010 |accessdate=4 March 2010 }}</ref> Тэр [[2015]] оны [[1 сарын 1|нэгдүгээр сарын 1-нд]] хуучин баг «Манчестер Юнайтедийнхаа» эсрэг (1:1) лигт гоолдов.<ref>{{cite web|title=Stoke 1-1 Man United|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/30600756|website=BBC Sport|accessdate=1 January 2015}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *[http://www.stokecityfc.com/page/ProfilesDetail/0,,10310~37690,00.html Профайл - Сток Сити] *{{soccerbase|id=45102|name=Райан Шоукросс}} {{Сток Сити багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Антверпен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] ihl457r6per6q7z4xsnc9kn1xfimvfy 0 19088 864936 800996 2026-08-05T19:34:15Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864936 wikitext text/x-wiki {{short description|Английн хөлбөмбөгчин (1984 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Стюарт Даунинг | image = Stewart Downing 2016.jpg | image_size = 200 | caption = Даунинг 2016 онд | full_name = Стюарт Даунинг<ref>{{cite web |url=https://www.efl.com/siteassets/image/201920/general-news/efl-squad-numbering-06.09.2019.pdf |title=Цамцны дугаарын мэдэгдэл: Блэкберн Роверс |publisher=Английн хөлбөмбөгийн лиг |page=5 |access-date=2019-10-18}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1984|7|22|df=y}}<ref name=Hugman1011>{{cite book |editor-first=Барри Ж. |editor-last=Хугман |title=PFA хөлбөмбөгчдийн хэн нь хэн бэ 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |location=Эдинбург |isbn=978-1-84596-601-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/124 124]}}</ref> | birth_place = [[Мидлсбро]], Англи | height = 1.80 м<ref>{{cite web |url=http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/stewart-downing |title=19. Стюарт Даунинг |publisher=Ливерпүүл |access-date=2019-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120822111420/http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/stewart-downing |archive-date=2012-08-22 |url-status=dead }}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч#Жигүүрийн|Жигүүрийн хагас хамгаалагч]], [[Хагас хамгаалагч#Довтолгооны хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = {{0|0000}}–2001 | youthclubs1 = [[Мидлсброгийн нөөц ба академи|Мидлсбро]] | years1 = 2001–2009 | clubs1 = [[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]] | caps1 = 181 | goals1 = 17 | years2 = 2003 | clubs2 = → [[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] (зээл) | caps2 = 7 | goals2 = 3 | years3 = 2009–2011 | clubs3 = [[Астон Вилла]] | caps3 = 63 | goals3 = 9 | years4 = 2011–2013 | clubs4 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн клуб)|Ливерпүүл]] | caps4 = 65 | goals4 = 3 | years5 = 2013–2015 | clubs5 = [[Вест Хэм Юнайтед]] | caps5 = 69 | goals5 = 7 | years6 = 2015–2019 | clubs6 = [[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]] | caps6 = 153 | goals6 = 9 | years7 = 2019–2021 | clubs7 = [[Блэкберн Роверс]] | caps7 = 59 | goals7 = 2 | totalcaps = 597 | totalgoals = 50 | nationalyears1 = 2001 | nationalteam1 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-16)|Англи U16]] | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2002 | nationalteam2 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-18)|Англи U18]] | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2002–2003 | nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-19)|Англи U19]] | nationalcaps3 = 7 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2004–2005 | nationalteam4 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Англи U21]] | nationalcaps4 = 8 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2007 | nationalteam5 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ B баг|Англи B]] | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 2 | nationalyears6 = 2005–2014 | nationalteam6 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] | nationalcaps6 = 35 | nationalgoals6 = 0 }} '''Стюарт Даунинг''' ({{lang-en|Stewart Downing}}; [[1984]] оны [[7 сарын 22|долоодугаар сраын 22-нд]] [[Мидлсбро]] [[хот]]од төрсөн) — Английн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]]» болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээн]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]. == Замнал == «[[Мидлсборо (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбород]]» [[2001]]-[[2009]] онд байхдаа «[[Хөлбөмбөгйин лигийн цом|Лигийн цомд]]» аваргалсан Даунингийг «[[Астон Вилла]]» [[2009]] оны [[7 сарын 20|долдугаар сарын 20-нд]] 12 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] элсүүлж, дөрвөн жилээр гэрээлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.gazettelive.co.uk/boro-fc/boro-fc-news/2009/07/20/boro-won-t-splash-downing-cash-84229-24195692/|title=Boro won't splash Downing cash|publisher=''The Evening Gazette''|date=2009-07-20|accessdate=2009-07-20}}</ref> Энд «Лигийн цомд» аман хүзүүдсэн. Стюарт Даунинг [[2011]] оны [[7 сарын 15|долдугаар сарын 15-нд]] «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлд]]» барагцаагаар 20 саяар ирж байв.<ref>{{cite web|url=http://www.liverpoolfc.tv/news/latest-news/reds-seal-downing-deal |title=Reds seal Downing deal&nbsp;– Liverpool FC |publisher=Liverpoolfc.tv |date=16 July 2011 |accessdate=2012-09-27}}</ref> [[2013]] оны [[8 сарын 13|наймдугаар сарын 13-нд]] «[[Вест Хэм Юнайтед]]» багт 5 саяар худалдаж, 4 жилийн гэрээ байгуулав.<ref>{{cite web | url=http://www.whufc.com/articles/20130813/hammers-capture-downing_2236884_3347140 | title=Hammers capture Downing | publisher=www.whufc.com | accessdate=14 August 2013}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23665483 | title=Stewart Downing: West Ham sign Liverpool's England winger | publisher=BBC Sport | accessdate=14 August 2013}}</ref> [[2015]] оны [[7 сарын 16|долдугаар сарын 16-нд]] «Мидлсбродоо» дөрвөн жилийн гэрээгээр эгэн ирсэн бөгөөд 7 сая фунтээр тохиролцжээ.<ref>{{cite news|url=http://www.mfc.co.uk/news/article/2014/middlesbrough-fc-boro-west-ham-stewart-downing-2552314.aspx |title=Stewart Downing Completes Boro Move From West Ham |publisher=Middlesbrough F.C. |date=16 July 2015 |accessdate=16 July 2015}}</ref> == Шигшээ == Даунинг Европын аварга шалгаруулах 19 болон 21 насны ангилалын тэмцээнд Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан бөгөөд [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|залуучуудын шигшээгийн]] бүрэлдэхүүн дэх анхны тоглолтоо одооны клубийн цэнгэлдэх «Вилла Парктаа» [[Нидерландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Голландын шигшээгийн]] эсрэг хийж байв.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/internationals/4246397.stm |title=England 0–0 Holland |publisher=BBC Sport |date=2005-02-09 |accessdate=2008-09-03}}</ref> Улмаар Даунинг [[2006]] оны тавдугаар сард [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн аваргын]] тэмцээнд оролцох Английн багийн 23 тоглогчид багтан,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/teams/england/4983618.stm |title=Walcott & Lennon in England squad |publisher=BBC Sport |date=2006-05-08 |accessdate=2008-09-03}}</ref> [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-ий]] эхний тоглолтонд багийн анд жигүүрийн довтлогч [[Жо Коул]]ыг дэмжин [[Парагвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Парагвайн]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4852606.stm |title=England 1–0 Paraguay |publisher=BBC Sport |date=2006-06-10 |accessdate=2008-09-03}}</ref> шигшээн эсрэг хийсэн бол Даунинг хоёр дахь тоглолтоо [[Тринидад ба Тобаго улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тринидад ба Тобагогийн]] эсрэг хийж баг нь 2-0 харьцаагаар хожиж байв.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/world_cup_2006/4853008.stm |title=England 2–0 Trinidad and Tobago |publisher=BBC Sport |date=2006-06-15 |accessdate=2008-09-03}}</ref> == Амжилт == [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын 2011/12 оны аварга]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.liverbird.ru/player/11845/stewart-downing Профайл] болон [http://www.liverbird.ru/category/personalii/styuart-dauning мэдээ] - LiverBird.ru {{ref-ru}} * [http://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/979 Профайл - LFCHistory.net] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20070615162005/http://www.mfc.premiumtv.co.uk/page/Squad/ProfilesDetail/0,,1~22343,00.html Профайл - «Мидлсбро»] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20061114084100/http://www.premierleague.com/fapl.rac?command=forwardOnly&nextPage=enPlayerProfile&playerId=245367 Профайл - Премьер лиг] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/Players/Postings/2005/02/EnglandProfile_StewartDowning Профайл - TheFA.com] {{ref-en}} * {{soccerbase|id=31018|name=Стюарт Даунинг}} {{england-footy-bio-stub}} {{Мидлсбро багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Астон Вилла багийн шилдэг тоглогч}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Мидлсбро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сандерленд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] j9h1xsyt6m76eys6qjlhsql6gtz5fw5 0 19131 865026 782535 2026-08-05T20:51:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865026 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Жүүд Лоу | зураг = Jude Law at TIFF2.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = 2007 оны «Торонто кино наадмын» үеэр. | төрсөн нэр = Дэвид Жүүд Хейворт Лоу | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|df=yes|1972|12|29}} | төрсөн_газар = [[Лондон]], [[Англи]], [[Их Британи]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1987–одоо | эхнэр = | дотнотүнш = | website = }} '''Дэвид Жүүд Хейворт Лоу''' ({{lang-en|David Jude Heyworth Law}}, ''1972 оны арванхоёрдугаар сарын 29-нд төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[театр]], [[кино]] урлагийн [[жүжиг]]чин, [[найруулагч]] юм.<ref name=Barratt>{{cite journal|last=Barratt|first=Nick|authorlink=Nick Barratt|date=9 September 2006|title= Family Detective: An investigation into our hidden histories. This week: actor Jude Law|url=https://archive.org/details/familydetectived0000barr|journal=[[Daily Telegraph]]|location=London|page=[https://archive.org/details/familydetectived0000barr/page/16 16]}}</ref><ref>{{cite book |title=[[Who's Who]] |year=2006 |page=1307 |publisher=[[A & C Black]] |location=London, England |accessdate=2009-08-03}}</ref> Тэрээр [[Оскарын шагнал]]д хоёр удаа нэр дэвшиж байв. Тухайлбал [[1999]] онд [[Энтони Мингелла]]гийн найруулсан ''[[Авъяаслаг ноёнтон Рипли]]'' киноны «Дикки Гринлиф» дүрээрээ "Шилдэг туслах эрэгтэй дүрийн" номинацид, [[2003]] онд мөн Энтони Мингеллагийн найруулсан ''[[Хүйтэн уул (кино)|Хүйтэн уул]]'' киноны «Инманы» дүрээрээ "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацид тус тус нэр дэвшиж байв. «[[Алтан бөмбөрцөг]]т» гурван удаа дэвшиж, «Английн кино, дэлгэцийн урлагийн дээд шагналыг» ({{lang-en|British Academy of Film and Television Arts}}) [[2000]] онд ''[[Авъяаслаг ноёнтон Рипли]]'' кинонд бүтээсэн дүрээрээ хүртэж байв. Жүүд Лоу ''[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Эх орны дайнд]]'' онцгой гавьяа байгуулсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын баатар «[[Василий Зайцев]]ын» дүрийг ''[[Хаалганы дэргэдэх дайсан]]'' (2001) кинонд бүтээсэн бөгөөд ''[[Алфи (2004 оны кино)|Алфи]]'' (2004) киноны «Алфи», ''[[Авиатор (кино)|Авиатор]]'' (2004) киноны «Эррол Флинн», ''[[Шерлок Холмс (кино)|Шерлок Холмс]]'' (2009) киноны «[[Доктор Уотсон|эмч Жон Уотсоны]]» дүрүүдээрээ эчнээ танил болсон билээ. == Цахим холбоос == {{Commons|Jude Law}} * {{Imdb|0000179}} * {{Ibdb|49073}} * {{Screenonline name|id=482080|name=Жүүд Лоу}} * [https://web.archive.org/web/20110804171048/http://ftvdb.bfi.org.uk/sift/individual/236081?view=credit Жүүд Лоугийн тоглосон кинонууд] ''Британы кино хүрээлэн'' (BFI). Accessed 25 May 2008. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Лоу, Жүүд}} [[Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Их Британийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Лондоны уран бүтээлч]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] mx2ina9mlmbic0nwq6w27qkg9xhpgts 0 19197 864770 813116 2026-08-05T16:36:56Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864770 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Европ дахь улс; Их Британийн нэг хэсэг}} {{About|улсын|хэрэглээг}} {{Инфобокс Их Британийн бүрдүүлэгч улс |native_name = {{native name|cy|Cymru}}</br>{{native name|en|Wales}} |image_flag = Flag of Wales 2.svg |flag_type = [[Уэльсийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] |image_coat = Royal Badge of Wales (2008-2024).svg |symbol_type = [[Уэльсийн хааны тэмдэг|Хааны тэмдэг]] |alt_flag = Доод ногоон, дээд цагаан талбар дээрх улаан лууны туг. |image_map = Wales in the UK and Europe.svg |national_anthem = "{{lang|cy|[[Уэльсийн төрийн дуулал|Hen Wlad Fy Nhadau]]}}"<br /> ("Эцэг өвгөдөөс өвлөсөн нутаг")<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Hen Wlad fy Nhadau piano.ogg]]}}</div> |status = [[Их Британийн харьяат улсууд|Улс]] |capital = [[Кардифф]]<br />{{coord|51|29|N|3|11|W|type:city|display=inline}} |coordinates ={{coord|52.3|N|3.6|W|display=title|scale:5000000}} |largest_city = capital |languages_type = Албан ёсны хэл |languages = {{Plainlist|*[[Англи хэл]] *[[Уэльс хэл]]}} |demonym = [[Уэльсчүүд]] |ethnic_groups_ref =<ref>{{Cite web |title=Ethnic group, national identity, language and religion in Wales (Census 2021) |url=https://gov.wales/ethnic-group-national-identity-language-and-religion-wales-census-2021-html |access-date=2022-11-30 |website=GOV.WALES |date=29 November 2022 |language=en}}</ref> |ethnic_groups_year = [[2021 оны Их Британийн хүн амын тооллого|2021]] |ethnic_groups = {{Plainlist| * 94.0% [[Цагаан арьстан|Цагаан]] * 2.9% [[Ази хүн|Ази]] * 1.6% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] * 0.9% [[Хар арьстан|Хар]] * 0.6% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]]}} |religion_ref =<ref>{{Cite web|url=https://statswales.gov.wales/Catalogue/Equality-and-Diversity/Religion/religion-by-regions|title=Religion by Region|publisher=StatsWales}}{{Dead link|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |title=Religion (2019)|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/ethnicity/datasets/populationestimatesbyreligionenglandandwales|publisher=ons.gov.uk |access-date=7 October 2022}}</ref> |religion_year = 2021 |religion = {{Plainlist| * 46.5% [[Уэльс дахь шашингүй хүмүүс|шашингүй]] * 43.6% [[Уэльс дахь христийн шашин|Христ]] * 2.2% [[Уэльс дахь ислам|Ислам]] * 0.4% [[Уэльс дахь хидү шашин|Хиндүизм]] * 0.3% [[Уэльс дахь буддизм|Буддизм]] * 0.7% [[Уэльс дахь шашин шүтлэг|бусад]] * 6.3% хариулаагүй }} <!--Government--> |legal_jurisdiction = [[Англи ба Уэльс]] |politics_link = Уэльсийн улс төр |government_type = [[Үндсэн хуульт хаант засаг|Үндсэн хуульт хаант засгийн]] нэг хэсэг, [[уэльсэд эрх мэдэл шилжүүлэх|шилжүүлсэн]] [[парламент|парламентын хууль тогтоох засаг]] |monarch = [[III Чарльз]] |first_minister = {{nowrap|[[Марк Дрейкфорд]]}} <!--- |deputy_first_minister = ---> |secretary_of_state = {{nowrap|[[Дэвид Дэвис]]}} |number_of_mps = 40 |legislature = [[Уэльсийн парламент|Сенедд]] |sovereignty_type = [[Уэльсийн түүх|Үүсэл]] |established_event1 = {{nowrap|[[Гриффидд ап Лливелин]] нэгтгэсэн}} |established_date1 = 1057<ref name="Wales Hist 100"/> |established_event2 = {{nowrap|[[Ридланы статут]]<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803100419253|title=Statute of Rhuddlan| publisher=Oxford Reference|access-date=26 July 2014}}</ref>}} |established_date2 = 3 сарын 3, 1284 он |established_event3 = {{nowrap|[[Уэльс дахь хуулийн тухай акт]]<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/aep/Hen8/27/26/contents|title=Laws in Wales Act 1535 (repealed 21.12.1993)|publisher=legislation.gov.uk|access-date=26 July 2014}}</ref>}} |established_date3 = 1543 |established_event4 = [[1967 оны Уэльс хэлний тухай акт]]<ref>{{cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1967/66/contents/enacted|title=Welsh Language Act| publisher=legislation.gov.uk|access-date=11 September 2022 }}</ref> |established_date4 = 7 сарын 27, 1967 он |area_rank = |area_km2 = 20,779 |area_sq_mi = 8,022 |percent_water = |population_estimate ={{IncreaseNeutral}} 3,267,501<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2020#the-uk-population-at-mid-2020|title=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2020|date=25 June 2021}}</ref> |population_estimate_rank = |population_estimate_year =2022 |population_census = {{IncreaseNeutral}} 3,107,500<ref>{{cite web |url=https://census.gov.uk/census-2021-results/phase-one-first-results |title=Phase one - Census 2021 first results |website=Census 2021}}</ref> |population_census_year = 2021 |population_density_km2 = 150 |population_density_sq_mi = 387 |population_density_rank = |GVA_rank = |GVA_year = 2020<ref>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents|title=Regional gross value added (balanced) per head and income components|first=Trevor |last=Fenton|website=www.ons.gov.uk}}</ref> |GVA = £67&nbsp;тэрбум |GVA_per_capita = £21,010<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossvalueaddedgva/datasets/nominalregionalgrossvalueaddedbalancedperheadandincomecomponents|title=Regional gross value added (balanced) per head and income components|publisher=Office for National Statistics|date=30 May 2022}}</ref> |HDI_year = 2019 |HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> |HDI = 0.901<!--number only--> |HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|access-date=21 July 2021}}</ref> | cctld = [[.wales]] [[.cymru]] {{ref label|footnote_a|a}} | footnote_a = {{note|footnote_a}} .wales ба .cymru хоёуулаа [[ccTLD]] биш, харин [[GeoTLD]] юм, Уэльс болон Уэльстэй холбоотой бүх хүмүүст ашиглах боломжтой. [[Их Британи]]йн нэг хэсэг тул [[.uk]]-г мөн ашигладаг. [[ISO 3166-1]] нь [[Great Britain|GB]], гэхдээ [[.gb]] хэрэглэгдэдгүй. |Gini_year = |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = <!--number only--> |Gini_ref = |Gini_rank = |currency_code=GBP |patron_saint = [[Saint David]] ({{lang|cy|Dewi&nbsp;Sant}}) |official_website = {{URL|wales.com/}} |patron_saints=[[Saint David]]|established_event5=[[1998 оны Уэльсийн засгийн газрын тухай акт|Шилжүүлэлт]]<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1998/38/contents|title=Government of Wales Act 1998| publisher=legislation.gov.uk|access-date=26 July 2014 }}</ref>|established_date5=31 July 1998|GDP_nominal=£75.7 тэрбум (2020)<ref name="Welsh Govermnment website">{{Cite web|url=https://gov.wales/regional-gross-domestic-product-and-gross-value-added-1998-2020|title=Regional gross domestic product and gross value added: 1998 to 2020 |date=31 May 2022 }}</ref>|currency=[[Фунт стерлинг]]|time_zone=[[GMT]]}} '''Уэльс''' ({{lang-cy|Cymru<!---* NOTE* : Standard Wiki style is that non-English alternative names for articles are in italics rather than bold. This doesn't change for country names — see the articles on Germany or Italy for example.--->}}, [[Англи хэл|англи.]] Wales) нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ын бүрэлдэхүүн орнуудын нэг<ref>{{cite web|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp |title=The Countries of the UK |publisher=statistics.gov.uk |date= |accessdate=10 October 2008|archiveurl=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20020329130655/http://www.statistics.gov.uk/geography/uk_countries.asp|archivedate=29 March 2002}}</ref> бөгөөд зүүн талаараа [[Англи]] улстай хиллэдэг бол баруун талаараа [[Атлантын далай]] болон [[Ирландын тэнгис]]ээр хүрээлэгдэнэ. Гурван сая гаруй хүн амын дийлэнх нь [[Уэльс хэл|Уэльс]] болон [[Англи хэл|Англи]] хэлээр ярьдаг. Уэльс хэлний тухайд дурдвал Уэльсийн соёл иргэншлийн хамгийн үнэт зүйл гэгддэг байх ба сүүлийн энэ хэлээрээ яригсадын тоо 20 хувь болон аажмаар буурч буй гэх дүгнэлт бий.<ref>{{cite web |url=http://www.byig-wlb.org.uk/English/welshlanguage/Pages/WhoaretheWelshspeakersWheredotheylive.aspx |title=Welsh Language Board - Number of speakers |publisher=Byig-wlb.org.uk |date= |accessdate=19 June 2010 |archive-date=24 Тавдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524010505/http://www.byig-wlb.org.uk/English/welshlanguage/Pages/WhoaretheWelshspeakersWheredotheylive.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.britannia.com/celtic/wales/language.html |title=Go Britannia! Guide to Wales - Welsh Language Guide |publisher=Britannia |date= |accessdate=19 June 2010 |archive-date=21 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100921104325/http://britannia.com/celtic/wales/language.html |url-status=dead }}</ref> [[Британийн төмөр зэвсгийн үе|Төмөр зэвсгийн үе]] болон дундад зууны он жилүүдэд Уэльсчүүд [[Селтик]], Бритоны нутаг дэвсгэр амьдардаг байсан байна. Уэльс бие даасан нэгдэл болох замналаа 5 дугаар зуунд буюу [[Ромын Эзэнт гүрэн]] харьяалалдаа байсан [[Британи]]йг чөлөөлсөн үеээс эхлэлтэй гэж үздэг.<ref name="Hist Wales 54">Davies (1994) p. 54</ref><ref name="WAG 1.1">{{cite web|url=http://new.wales.gov.uk/news/archivepress/enterprisepress/einpress2002/749669/?lang=en|title=Welsh Assembly Government: Minister promotes Wales’ status as a Celtic nation|accessdate=3 January 2010|publisher=[[Welsh Assembly Government]]|date=16 September 2002|work=Welsh Assembly Government website}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Amgueddfa DNA">{{cite web|title=Who were the Celts? ... Rhagor|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|accessdate=14 October 2009|publisher=[[National Museum Cardiff|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|date=4 May 2007|work=Amgueddfa Cymru – National Museum Wales website}}</ref> 13 дугаар зуунд [[I Эдуард]] хаан Лливелинд ялагдал хүлээсэний дараа [[Англо-Норман]]чууд эзлэгдсэн Уэлсийн нутаг дэвсгэр дээр бүтэн зууны туршид амьдарч байжээ. Хожим нь Уэльс Английн бүрэлдэхүүнд нэгдсэн бөгөөд 1535-1542 оны Уэльсийн Англитай байгуулсан санамж бичгийн хүрээнд Англи-Уэльсийн хуулийг баталж одоог хүртэл засвар хийгдсээр хүчин төгөлдөр мөрдөгдсөөр буй. Уэльсийн улс төрийн амьдрал 19 дүгээр зуунд эрчимтэй явагдаж байсан бөгөөд 1881 онд дээд Уэльсийн дээд эрх мэдэлтнүүд болох Английн парламентийн бүлгэм далд ухуулга гэгч нэрийн доор хүний эрх, эрх чөлөөнд халдсан хэд хэдэн хуулийн заалт, тогтоолыг баталж байсан нь түүхэнд тодоор бичигддэг ажээ. [[File:Cynhadledd i'r Wasg Press Conference 14.05.21.jpg|thumb|left|[[Уэльсийн парламент]] -ийн анхны сайд Марк Дрэйкфорд; 2021 оны 5-р сар]] 1955 онд нийслэл [[Кардифф]] хотыг зарлан тунхагласан бөгөөд 317,500 хүн амтай тус хот тухайн үеийн хамгийн их оршин суугчтай хот болж байжээ. Чулуун нүүрсний дэлхийд хамгийн их баялаг нөөцтэй гэгдэх Уэльсчүүд<ref name="BBC News">{{cite news|title= Coal Exchange to 'stock exchange'|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/6586105.stm|accessdate=11 October 2008|date=26 April 2007|work=BBC News Wales}}</ref> анхлан [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы үеүүдэд [[Лондон]], [[Ливерпүүл]] хотуудаар дамжуулан дэлхийн зах зээлд гаргаж байжээ.<ref name="Rhagor 1">{{cite web|title=Rhagor, Cardiff - Coal and Shipping Metropolis of the World|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1911/ |accessdate=11 October 2008|publisher=Amgueddfa Cymru - National Museum Wales|date=18 April 2007|work=Amgueddfa Cymru - National Museum Wales}}</ref> Суонси, Ньюпорт гэж том хотууд байдаг. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Cardiff tower.jpg|thumb|150px|Кардифф хот дахь «Цагтай цамхаг»]] {| border=0 |- |''* тэмдгээр тэмдэглэсэн нь хот болохыг нь илтгэх ба энэ нь гүнгийн хэргэмт (гүнлиг) нутаг дэвсгэр харьяалагдах юм. † тэмдгээр тэмдэглэсэн нь хот-гүнлиг буюу гүнлиг. {| class="wikitable" |- valign="top" |[[Файл:Wales Administrative Map 2009.png|thumb|600px]] || * [[Мертир-Тидвил]] (''Merthyr Tudful'') † * [[Кайрфилли]] (''Caerffili'') † * [[Блайнай-Гвент]] (''Blaenau Gwent'')† * [[Торвайн]] (''Tor-faen'') † * [[Монмутшир]] (''Sir Fynwy'') * [[Ньюпорт]] (''Casnewydd'') * * [[Кардифф]] (''Caerdydd'') * * [[Долина Гламорган]] (''Bro Morgannwg'') † * [[Бриженд (Уэльс)|Бриженд]] (''Pen-y-bont ar Ogwr'') † * [[Ронта-Кинон-Тав]] (''Rhondda Cynon Tвf'') † * [[Нит — Порт-Толбот]] (''Castell-nedd Port Talbot'') † * [[Суонси]] (''Abertawe'') * * [[Кармартеншир]] (''Sir Gaerfyrddin'') * [[Кередигион]] (''Ceredigion'') * [[Поуис]] (''Powys'') * [[Рексем]] (''Wrecsam'') † * [[Флинтшир]] (''Sir y Fflint'') * [[Денбишир]] (''Sir Ddinbych'') * [[Конуи]] (''Conwy'') † * [[Гвинед]] (''Gwynedd'') * [[Англсийн арал]] (''Ynys Mфn'') * [[Пембрукшир]] (''Sir Benfro'') |} [[Файл:Map of Wales.svg|thumb|300px|Уэльсийн «Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнгийн» зураглал.]] [[Файл:Port Talbot Steelworks - geograph.org.uk - 41552.jpg|thumb|right|240px|«Port Talbot Steelworks» хэмээх улсынхаа хамгийн ажиллагсадтай үйлдвэр.<ref>Davies (2008), p.697</ref>]] == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Намтар == * {{cite book|last=Davies|first=John|authorlink=John Davies (historian)|title=A History of Wales|url=https://archive.org/details/historyofwales0000davi_g1b0| publisher=Penguin| year=1994| location=London|isbn = 0-14-01-4581-8}} * {{cite book |last=Davies |first=John |coauthors=Jenkins, Nigel |title=The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales |url=https://archive.org/details/welshacademyency0000unse |year=2008 |publisher=University of Wales Press |location=Cardiff |isbn=978-0-7083-1953-6}} == Холбоос == <!--- NOTE: please do add links here, but add them to the Open Directory Project at DMOZ. If you have a website you want to promote, that will give you a backlink; here, all links are no follow. All SPAM links and non-official or commercial sites WILL be removed immediately ---> * [https://web.archive.org/web/20080820032137/http://www.wales.gov.uk/ Уэльсийн Үндэсний ассемблей] * [http://www.bbc.co.uk/wales/ BBC телевиз дэх Уэльс улсын мэдээлэл] * {{dmoz|Regional/Europe/United_Kingdom/Wales}} * [http://www.visitwales.com VisitWales.com] The official international guide to places to stay and things to do in Wales. * [http://www.visitwales.co.uk/ VisitWales.co.uk] The official UK guide to places to stay and things to do in Wales. * [http://www.wales.com Wales - Official Gateway to Wales] * [http://www.gtj.org.uk Gathering the Jewels - Welsh Heritage and Culture] {{Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын харъяа улс орон, нутаг дэвсгэр}} {{DEFAULTSORT:Уэльс}} <!--Interwikis--> [[Ангилал:Уэльс| ]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] [[Ангилал:Нэгдсэн Вант улсын бүрэлдэхүүн]] 65yw4pniyoktlq9ydp5j4lqloe3x0w1 0 19287 864918 732275 2026-08-05T19:08:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864918 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн |name = Жак Эрбран |image = Herbrand.jpg |image_size = 268px |caption = Сүүлчийн удаа ууланд авирсан аяллын нь үеэр авсан Жак Эрбраны зураг. |birth_date = {{birth date|1908|02|12|df=y}} |birth_place = [[Парис]], [[Франц]] |death_date = {{death date and age|1931|07|27|1908|02|12|df=y}} |death_place = [[Ла Берарде]], [[Исер]] |nationality = {{flag|FRA}} |fields = [[Математик]] |alma_mater = [[Экол Нормал Суперьеур]] |doctoral_advisor = [[Эрнест Вессьо]] |known_for = [[Эрбраны теорем]]<br>[[Эрбран-Рибэгийн теорем]]<br>[[Эрбраны коэффициент]] }} '''Жак Эрбран''' ({{lang-fr|Jacques Herbrand}}, 1908 оны 2 сарын 12 – 1931 оны 7 сарын 27) нь [[Франц]]ын [[математикч]] юм. Тэрээр [[Парис]]т төрж, [[Исер]] мужийн [[Ла Берарде]]д ууланд авирч байгаад унаж нас баржээ. Эрбран дөнгөж 23-хан насалсан боловч "залуу үеийн хамгийн агуу математикч" гэж түүнийг [[Хельмут Хассе]], [[Ричард Курант]] нарын проффессорууд нь үнэлдэг байв<ref>{{Cite book |last=Chevalley |first=Claude |last2=Lautman |first2=Albert |title=Logical Writings |url=https://archive.org/details/logicalwritingse0000jacq |chapter=Biographical Note on Jacques Herbrand |editor-last=Goldfarb |editor-first=Warren D. |editor2-last=Van Heijenoort |editor2-first=Jean |location=Berlin |publisher=Springer |year=1971 |pages=[https://archive.org/details/logicalwritingse0000jacq/page/21 21]–23 |isbn=9027701768 }}</ref>. [[Математик логик]], [[талбарын ангийн онол]]ын салбарт судалгаа хийдэг байсан тэрээр [[рекуррент функц]]ийн ойлголтыг анх оруулж ирсэн юм. ''[[Эрбраны теорем]]'' гэдэг нэртэй 2 янзын теорем байдаг. Нэг нь түүний докторын зэрэг горилсон бүтээлд бичигдсэн, [[баталгааны онол]]ын салбар дахь теорем бол нөгөө нь [[Эрбран-Рибэгийн теорем]]ын нэг хагас нь юм. Түүнчлэн математикт [[гомологи алгебр]]т хэрэглэгддэг [[Эйлерийн характеристик]]ийн нэг хэлбэрийг [[Эрбраны коэффициент]] гэж нэрлэдэг. ==Мөн үзэх== *[[Эрбраны огторгуй]] *[[Эрбраны суурь]] *[[Эрбраны структур]] *[[Эрбраны теорем]] *[[Эрбран-Рибэгийн теорем]] *[[Эрбраны коэффициент]] ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == * {{MacTutor Biography|id=Herbrand}} * {{MathGenealogy|id=46486}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Эрбран, Жак}} [[Ангилал:20-р зууны математикийн логик судлаач]] [[Ангилал:20-р зууны математикч]] [[Ангилал:Францын математикч]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1931 онд өнгөрсөн]] 08fnbwch3yec186x2qn6l95ou3g1l8z 0 19419 864760 331997 2026-08-05T16:30:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864760 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = ''Караурус'' |status = fossil |fossil_range = [[Хожуу Юрийн галав]] |image = |image_width = 250px |image_caption = ''Karaurus sharovi'' |regnum = [[Амьтан]] |phylum = [[Хөвчтөн]] |classis = [[Мөлхөгч]] |ordo = [[Саламандр]]тан |familia = [[Караур]]ынхан |genus = '''''Karaurus''''' }} '''''Караурус''''' ('''''Karaurus''''', ''толгой-сүүл'' гэсэн утгатай) нь одоогийн Казахстаны нутагт [[Юрийн галав]]ын үед амьдарч байсан, [[саламандр]]ын мөхсөн төрөл юм. Одоогоор мэдэгдээд буй хамгийн эртний саламандруудын нэг. ''Караурус'' нь 20 см урттай, анатомийн хувьд орчин үеийн саламандруудтай маш төстэй байв. Цэнгэг усанд сэлж, усны [[эмгэн хумс]], [[өт]], [[хавч]], [[шавьж]]аар хооллодог байсан байж магадгүй<ref name=EoDP>{{cite book |editor=Palmer, D.|year=1999 |title= The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7|publisher= Marshall Editions|location=London|page= [https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7/page/57 57]|isbn= 1-84028-152-9}}</ref>. ==Эшлэл== * Parker, Steve. Dinosaurus: the complete guide to dinosaurs. Firefly Books Inc, 2003. Pg. 87 {{reflist}} [[Ангилал:Саламандрууд]] 8snxomep3ufgsd2jdwdshskyjtwv71t 0 19574 864786 858896 2026-08-05T17:07:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 14 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864786 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан |Name = Боб Дилан |Img =Paparazzo_Presents_Bob_Dylan.jpg |Img_capt = Боб Дилан, 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд. |Img_size = |Landscape = |Background = solo_singer |Birth_name = Роберт Аллен Циммерман |Alias = Elston Gunnn, Zimmy,<ref>Kamp, D.; Daly, S. "The Rock Snob's Dictionary" (2005), p. 148</ref> Blind Boy Grunt,<ref name = "Grunt">{{cite web| url = http://www.answers.com/topic/blind-boy-grunt| title = Blind Boy Grunt| author = Unterberger, Richie| accessdate = June 24, 2010| publisher = Answers.com}}</ref> Bobby the Hobo,<ref>Williamson, N. ''The Rough Guide to Bob Dylan'' (1st ed, 2004), p. 35</ref> Bob Landy,<ref name = "Grunt"/> Robert Milkwood Thomas,<ref name = "Grunt"/> Lucky Wilbury/Boo Wilbury, Sergei Petrov,<ref>Dylan co-wrote the movie ''[[Masked & Anonymous]]'' under the pseudonym Seregei Petrov. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 453.</ref> Jack Frost<ref>Dylan produced the albums ''"[[Love and Theft]]"'' and ''[[Modern Times (Bob Dylan album)|Modern Times]]'' under the pseudonym Jack Frost. Gray, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', p. 556.</ref> |Origin = |Genre = [[Рок хөгжим|Рок]], [[фолк рок]], [[Фолк хөгжим|фолк]], [[блюз]], [[Каунтри хөгжим|каунтри]], [[Госпел хөгжим|госпел]] |Born = {{birth date and age|mf=yes|1941|5|24}}<br />[[Дулут]], [[Миннесота]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] |Instrument = [[Дуулах|Вокал]], [[гитар]], [[Басс гитар|басс]], [[аман хуур]], [[даралтат хөгжим]], [[төгөлдөр хуур]] |Occupation = Дуучин-дуу зохиогч |Years_active = 1959–одоо |Label = [[Columbia Records|Columbia]], Asylum |Associated_acts = [[The Band]]<br />[[Traveling Wilburys]]<br />[[Grateful Dead]]<br />[[Том Петти]]<br />[[Жоан Баэз]] |URL = [http://www.bobdylan.com/ bobdylan.com] }} '''Боб Дилан''' ({{langx|en|Robert «Bob» Dylan}}; жинхэнэ нэр нь '''Роберт Аллен Циммерман''' ({{langx|en|Robert Allen Zimmerman}}); 1941 оны 5-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Миннесота]] мужийн Дулут хотод төрсөн) - [[Америк]]ийн өөрөө дуугаа зохиож дуулдаг дуучин, зохиолч, хөгжимчин, найруулагч, кино жүжигчин юм. 2016 онд уран зохиолын салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн юм. Боб Дилан бол 1960-2020 оны хөгжмийн хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг бөгөөд [[1960]]-аад оны хөгжмийн ертөнцийг өөрийн уран бүтээлүүд болох "Blowin' in the Wind" болон "The Times They Are a-Changin'" зэрэг [[хүний эрх]]ийг тухайлсан магтуу дуунуудаараа<ref>Dylan sang "[[Blowin' in the Wind]]" at the Washington D.C. concert, January 20, 1986, which marked the inauguration of [[Martin Luther King Day]]. Gray, 2006, ''The Bob Dylan Encyclopedia'', pp. 63–64.</ref> чимж, нэг ёсондоо тухайн үеийнхээ нийгмийн түүчээ болж байсан эрхэм юм. Тэр [[Грэммийн шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]] болон [[Оскарын шагнал]]ыг удаа дараа хүртэж, [[Рок-н Роллын алдрын танхим]] зэрэг хэд хэдэн алдрын танхимд нэрээ мөнхөлсөн гэх олон олон амжилтаараа домогт [[Битлз]] хамтлагийн дараа орох дэлхийн урлагийн төлөөлөгч юм. Хамгийн сүүлд тэрээр [[2008]] онд [[Пулитцерын шагнал|Пулитцерын шагналыг]] хүртжээ. 2017 оны байдлаар түүний цомгууд 100 сая гаруй хувь борлогдоод байсан бөгөөд бүх цаг үеийн хамгийн амжилттай арилжааны хөгжимчдийн нэг юм. [[Файл:Bob Dylan 1996.jpg|thumb|1996 он. [[Стокхольм]]]] Дээр дурдсан [[1963]] оны бүтээл "[[Blowin' in the Wind]]" дуу нь [[Бүх цагийн үеийн шилдгийн шилдэг 500 дуу]]ны жагсаалтад 14-рт бичигддэг бол түүний [[1965]] онд бүтээсэн "Like a Rolling Stone" дуу нь уг жагсаалтыг тэргүүлдэг билээ. [[Зураг:Bob Dylan 1984.jpg|thumb|230px|right|Дилан [[Нидерланд]]ад аялан тоглолтоороо, 1984 он.]] == Цомог, дискүүд == === Студийн альбомууд === {| class="wikitable" | * 1. ''Bob Dylan'' — 1962 * 2. ''The Freewheelin’ Bob Dylan'' — 1963 * 3. ''The Times They Are A-Changin''' — 1964 * 4. ''Another Side of Bob Dylan'' — 1964 * 5. ''Bringing It All Back Home'' — 1965 * 6. ''Highway 61 Revisited'' — 1965 * 7. ''Blonde on Blonde'' — 1966 * 8. ''John Wesley Harding'' — 1967 * 9. ''Nashville Skyline'' — 1969 * 10. ''Self Portrait'' — 1970 * 11. ''New Morning'' — 1970 * 12. ''Pat Garrett & Billy the Kid'' — 1973 (саундтрек) * 13. ''Dylan'' — 1973 * 14. ''Planet Waves'' — 1974 | * 15. ''Blood on the Tracks'' — 1975 * 16. ''The Basement Tapes'' — 1975 * 17. ''Desire'' — 1976 * 18. ''Street Legal'' — 1978 * 19. ''Slow Train Coming'' — 1979 * 20. ''Saved'' — 1980 * 21. ''Shot of Love'' — 1981 * 22. ''Infidels'' — 1983 * 23. ''Empire Burlesque'' — 1985 * 24. ''Knocked Out Loaded'' — 1986 * 25. ''Down in the Groove'' — 1988 * 26. ''Oh Mercy'' — 1989 * 27. ''Under the Red Sky'' — 1990 * 28. ''Good as I Been to You'' — 1992 | * 29. ''World Gone Wrong'' — 1993 * 30. ''Time Out of Mind'' — 1997 * 31. ''Love and Theft'' — 2001 * 32. ''Modern Times'' — 2006 * 33. ''Together Through Life'' — 2009 * 34. ''Christmas in the Heart'' — 2009 * 35. ''Tempest'' — 2012 * 36. ''Shadows in the Night'' — 2015 * 37. ''Fallen Angels'' — 2016 * 38. ''Triplicate'' — 2017 * 39. ''Rough and Rowdy Ways'' — 2020 * 40. ''Shadow Kingdom'' — 2023 |} ==Эшлэл== {{Reflist}} * {{Cite book|first=Olof|last=Bjorner|title=Olof's Files: A Bob Dylan Performance Guide (Bob Dylan all alone on a shelf)|publisher=Hardinge Simpole|year=2002|isbn=1843820242}} * {{Cite book|first=John (ed.)|last=Bauldie|title=Wanted Man: In Search of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/wantedmaninsearc0000unse_p6l8|publisher=Penguin Books|year=1992|isbn= 0140153616}} * {{Cite book|first=The|last=Beatles|title=The Beatles Anthology|publisher=Cassell & Co.|year=2000|isbn= 0304356050}} * {{Cite book|first=Nik|last=Cohn|title=Awopbopaloobop Alopbamboom|publisher=Paladin|year=1970|isbn= 0586080147}} * {{Cite book|first=Jonathan (ed.)|last=Cott |title=Dylan on Dylan: The Essential Interviews|url=https://archive.org/details/dylanondylan0000jona|publisher=Hodder & Stoughton|year=2006|isbn= 0340923121}} * {{Cite book|first1=Steven|last1=Daly|first2=David|last2=Kamp|title=The Rock Snob's Dictionary: An Essential Lexicon of Rockological Knowledge|url=https://archive.org/details/rocksnobsdiction00kamp|publisher=Broadway Books|year=2005|isbn= 0-7679-1873-8}} * {{Cite book|first=Bob|last=Dylan|title=[[Chronicles: Volume One]]|publisher=Simon and Schuster|year=2004|isbn= 0-7432-2815-4}} * {{Cite book|first= Sue|last= Fishkoff |title= The Rebbe's Army: Inside the World of Chabad-Lubavitch|url= https://archive.org/details/rebbesarmyinside0000fish_p5e9|publisher= Schocken Books|year=2003|isbn= 0805211381}} * {{Cite book|first=Ben (ed.)|last=Fong-Torres |title=The Rolling Stone Interviews, Vol. 2|publisher=Warner Paperback Library|year=1973}} * {{Cite book|first=Andy|last=Gill|title=Classic Bob Dylan: My Back Pages|publisher=Carlton|year=1999|isbn= 1-85868-599-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=Song & Dance Man III: The Art of Bob Dylan|publisher=Continuum International|year=2000|isbn=0-8264-5150-0}} * {{Cite book|first=Michael|last=Gray|title=The Bob Dylan Encyclopedia|url=https://archive.org/details/bobdylanencyclop00graym|publisher=Continuum International|year=2006|isbn=0-8264-6933-7}} * Hajdu, David ''Positively 4th Street: The Lives and Times of Joan Baez, Bob Dylan, Mimi Baez Farina, and Richard Farina'' Farrar Straus Giroux, 2001, 328 pages. ISBN 0-374-28199-8 * {{Cite book|first=Todd|last=Harvey|title=The Formative Dylan: Transmission & Stylistic Influences, 1961–1963|url=https://archive.org/details/formativedylantr0000harv|publisher=The Scarecrow Press|year=2001|isbn= 0-8108-4115-0}} * {{Cite book|first=Benjamin (ed.)|last=Hedin|title=Studio A: The Bob Dylan Reader|url=https://archive.org/details/studiobobdylanre0000unse_n4i7|publisher=W.W.Norton & Co.|year=2004|isbn= 0-393-32742-6}} * {{Cite book |title= This Wheel's on Fire: Levon Helm and the Story of the Band|last= Helm|first= Levon|authorlink= Levon Helm|coauthors= Stephen Davis|year= 2000|publisher= a capella|isbn= 1-55652-405-6}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|authorlink=Clinton Heylin|title=Saved!: The Gospel Speeches of Bob Dylan |publisher=Hanuman Books|year=1990|isbn=0937815381}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: A Life In Stolen Moments |publisher=Book Sales|year=1996|isbn=0711956693}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Bob Dylan: Behind the Shades Revisited|url=https://archive.org/details/bobdylanbehindsh0000clin|publisher=Perennial Currents|year=2003|isbn=0-06-052569-X}} * {{Cite book|first=Clinton|last=Heylin|title=Revolution In The Air: The Songs of Bob Dylan, Volume One: 1957-73 |publisher=Constable|year=2009|isbn=9781849010511}} * {{Cite book|first=C. P.|last=Lee|title=Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan |url=https://archive.org/details/likebulletofligh00cple|publisher=Helter Skelter|year=2000|isbn=1900924064}} * {{Cite book|first=Greil|last=Marcus|title=[[Invisible Republic|The Old, Weird America: The World of Bob Dylan's Basement Tapes]]|publisher=Picador|year=2001|isbn=0-312-42043-9}} * {{Cite book|first=Mike|last=Marqusee|title=Wicked Messenger: Bob Dylan and the 1960s|url=https://archive.org/details/wickedmessengerb0000marq|publisher=Seven Stories Press|year=2005|isbn=1-58322-686-9}} * {{Cite book|first=Scott|last=Marshall|title=Restless Pilgrim: The Spiritual Journey of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/restlesspilgrims0000mars|publisher=Relevant Books|year=2002|isbn=0-9714576-2-X}} * {{Cite book|first=Andrew|last=Muir|title=Razor's Edge: Bob Dylan & the Never Ending Tour|url=https://archive.org/details/razorsedgebobdyl0000andr|publisher=Helter Skelter|year=2001|isbn=1-900924-13-7}} * {{Cite book|first=Christopher|last=Ricks|title=Dylan's Visions of Sin|url=https://archive.org/details/dylansvisionsofs0000rick_l6s4|publisher=Penguin/Viking|year=2003|isbn=0-670-80133-X}} * {{Cite book|first=Anthony|last=Scaduto|title=Bob Dylan|publisher=Helter Skelter, 2001 reprint of 1972 original|isbn=1-900924-23-4}} * [[Robert Shelton (critic)|Robert Shelton]], ''No Direction Home'', Da Capo Press, 2003 reprint of 1986 original, 576 pages. ISBN 0-306-81287-8 * [[Sam Shepard]], ''Rolling Thunder Logbook'', Da Capo, 2004 reissue, 176 pages. ISBN 0-306-81371-8 * {{Cite book|first=Howard|last=Sounes|title=Down The Highway: The Life Of Bob Dylan|url=https://archive.org/details/downhighwaylifeo0000soun_y3g5|publisher=Grove Press|year=2001|isbn=0-8021-1686-8}} * {{Cite book|first=Nigel|last=Williamson|title=The Rough Guide to Bob Dylan|publisher=Rough Guides|year=2004|isbn=1843-5313-99}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Bob Dylan|Боб Дилан}} * [https://web.archive.org/web/20091201105001/http://www.bobdylan.com/ BobDylan.com]&nbsp;— Албан ёсны вэбсайт * [http://www.expectingrain.com/ Expecting Rain]&nbsp;— Dylan news and events, updated daily * [http://www.boblinks.com/dates.html BobLinks]&nbsp;— Comprehensive log of concerts and set lists with categorized link collection * [https://web.archive.org/web/20120909040042/http://www.bjorner.com/still.htm Bjorner's Still on the Road]&nbsp;— Information on all known recording sessions and performances by Bob Dylan * {{IMDB name|id=0001168|name=Боб Дилан}} {{DEFAULTSORT:Дилан, Боб}} [[Ангилал:Боб Дилан| ]] [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дуучин-дуу зохиогч]] [[Ангилал:АНУ-ын яруу найрагч]] [[Ангилал:Рок дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Пулитцерын шагналтан]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Принстон их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] t67e05fejx9y0ksm2qg23ulxavvtjfu 0 19646 864954 848570 2026-08-05T19:45:37Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864954 wikitext text/x-wiki [[Зураг:NetworkTopologies.svg|right|350px|Компьютерын сүлжээний шийдлүүд]] '''Компьютерын сүлжээ''' гэдэг нь холболтын сувгуудыг ашиглан холбогдсон [[компьютер]], бусад мэдээллийн төхөөрөмжүүдийн (хэвлэгч, камер...) цогцолбор байгууламж кабелаар болон агаараар долгионоор холбогдож ажиллахыг хэлнэ. Компьютерын сүлжээний ачаар хоорондоо холбогдсон төхөөрөмжүүд нь мэдээллийн нөөц ба боломжуудыг хоорондоо хуваалцаж хүний бүтээмжийг өсгөж, мэдээллийг улам баяжуулж чанаржуулж өгдөг. 1960-аад оны үед Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлаг (''Defense'' ''Advanced Research Projects Agency'', [[DARPA|ARPA]]) нь [[АНУ]]-ын батлан хамгаалах яамны хэрэглэх зориулалтаар Дэвшилтэт судалгааны төслүүдийн агентлагийн сүлжээ (''Advanced Research Projects Agency Network'', [[ARPANET]])-г эхлүүлжээ. Энэ нь дэлхийн анхны компьютерын сүлжээ байв.<ref>{{citeweb |title=Internet Began 35 Years Ago at UCLA with First Message Ever Sent Between Two Computers |url=http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |author=Chris Sutton |publisher=''[[UCLA]]'' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080308120314/http://www.engineer.ucla.edu/stories/2004/Internet35.htm |archivedate=2008-03-08 |access-date=2010-10-14 |url-status=dead }}</ref> 1960-аад оны үед хөгжүүлсэн загваруудын дагуу сүлжээг 1969 оноос хөгжүүлж эхлэжээ. Сүлжээг төрөл бүрийн үзүүлэлтүүдээр ангилдаг. Сүлжээ нь дараах үүргүүдтэй: * ''Харилцаа холбоог бий болгох.'' Сүлжээг ашиглан хүмүүс нь [[и-мэйл]], [[Шуурхай зурвас|мессенжэр]], чаат өрөө, телефон, видео телефон яриа, видео хурал зэргийн хэрэгслүүдээр бие биентэйгээ үр ашигтайгаар, хялбараар харилцаж болно. * ''Техник хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд хамрагдах компьютер бүр нь тус сүлжээнд холбоотой техник хангамжийг хэрэглэх боломжтой. Жишээлбэл, хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан принтерээр документ хэвлэх. * ''Файл, өгөгдөл, мэдээллийг хамтарч хэрэглэх ([[шэйр]]).'' Сүлжээний орчинд баталгаажуулсан хэрэглэгч нь тус сүлжээний бусад компьютерүүд дахь өгөгдөл, мэдээлэлд хандах боломжтой. Хамт хэрэглэх байдлаар тохируулсан хадгалах төхөөрөмжүүд дээрх өгөгдөл, мэдээлэлд хандах явдал нь олон сүлжээний чухал онцлог болдог. * ''Програм хангамжийг хамтарч хэрэглэх.'' Сүлжээнд холбогдсон хэрэглэгчид нь холын зайд орших компьютерүүд дээр програм ажиллуулах боломжтой. * ''Мэдээллийг хадгалах.'' * ''Аюулгүй байдал.'' * ''Хурд.'' == Сүлжээний гүүр == === Холболтын арга === Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэсэн техник хангамж, програм хангамжийн технологиудаар нь компьютерын сүлжээг ангилж болно. Интернэт нь төхөөрөмжүүдийг физик холболтоор холбодог. Үүний тулд хаб, свич, бриж, рүүтэр зэрэг төхөөрөмжүүдийг өргөн хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гийн технологийг ашиглан төхөөрөмжүүдийг утасгүйгээр холбоно. Эдгээр төхөөрөмжүүд нь радио долгион буюу хэт улаан долгионы дохиог дамжууллын орчноо болгон ашигладаг. [[ITU-T]] [[G.hn]] технологи нь анхнаасаа суурилагдсан гэрийн холболтын утаснуудыг (коаксиаль кабель, телефон утасны шугам, цахилгааны шугам) ашиглан өндөр хурдны (1 гигабит/сек хүртэл) дотоод сүлжээг бүтээдэг. === Утасгүй холболтын технологи === * ''Газрын [[микро долгион]]''&nbsp;– Газрын (дэлхийн) микро долгион нь газар дахь дамжуулагч, хүлээн авагчийг хэрэглэнэ. Хэрэглэх төхөөрөмж нь хиймэл дагуулын тавагтай төсөөтэй харагддаг. Газрын микро долгион нь бага гигагерцийн цар хүрээг хэрэглэдэг тул харилцаа холбоонд дамжуулагч, хүлээн авагч хоёр нь зайлшгүй бие биенийгээ харж байх ёстой. Релейн станцууд хоорондын зай нь 50 орчим километр байна. Микродолгионы антеннуудыг барилга, цамхаг, толгой, уулын дээр байршуулдаг. * ''Холбооны [[хиймэл дагуул]]''&nbsp;– хиймэл дагуулууд нь дэлхийн агаар мандлын ойлгох боломжгүй микродолгионы радиог хэрэглэдэг. Геосинхрон хиймэл дагуулуудын хувьд (GEO) нь экватороос 35'500 километр орчим өндөрт, сансарт байрлана. Дэлхийг тойрон эргэх эдгээр системүүд нь дуу, өгөгдөл, телевизийн дохиог хүлээн авч дахин дамжуулах чадвартай. * ''Үүрэн ба PCS системүүд''&nbsp;– Энэ нь хэд хэдэн радио харилцаа холбооны технологийг хэрэглэдэг. Системүүдийг өөр өөр газарзүйн бүсүүдэд хуваадаг. Газарзүйн бүс бүрд нэг бүсээс нөгөө бүсэд ярианы дохиог дахин дамжуулах үүрэгтэй нам чадлын дамжуулагч эсвэл радио релэйн антенн төхөөрөмж байна. * ''Утасгүй LAN''&nbsp;– Утасгүй дотоод сүлжээ нь тоон үүрэн холбооны технологи, нам давтамжийн радио технологитой төстэй өндөр давтамжийн радио технологийг хэрэглэдэг. Утасгүй LAN-гууд нь хязгаартай газар нутагт төхөөрөмжүүдийн хоорондын холбоог бий болгохын тулд зурвас өргөжүүлэлтийн технологийг хэрэглэнэ. Утасгүй радио долгионы технологийн нээлттэй стандартын жишээ нь IEEE юм. * [[Хэт улаан долгионы харилцаа холбоо]] - 10 метр хүртэлх л зайнд, дундаа ямар нэг биет байхгүй тохиолдолд дохиог төхөөрөмжүүдийн хооронд дамжуулдаг. === Хэмжээ === Сүлжээг хэмжээ, цар хүрээ, үүргээр нь ихэнхдээ дотоод сүлжээ (local area network, LAN), [[wide area network]] (WAN), [[metropolitan area network]] (MAN), [[personal area network]] (PAN), [[virtual private network]] (VPN), campus area network (CAN), storage area network (SAN) гэх зэргээр ангилдаг. Эдгээр сүлжээний controller area network (CAN)-н хэрэглээ, итгэл найдварын түвшин, хандалтын эрх зэрэг зүйлс нь ялгаатай байна. Дотоод сүлжээ нь ямарваа албан байгууллагын дотоод систем, ямар нэг барилга дахь ажилчдын хэрэглээнд зориулагдсан байдаг бол WAN-гууд нь байгууллагын алслагдсан хэсгүүдийг холбосон, мөн гуравдагч байгууллагууд руу холболтуудыг оролцуулсан байж болно. === Функциональ холбоо хамаарал (сүлжээний архитектур) === Сүлжээний элемэнтүүдийн хоорондын функциональ холбоо хамаарлуудын дагуу компьютерын сүлжээг ангилж болно. Жишээлбэл, [[идэвхтэй сүлжээ]] (''active networking''), [[client–server]], [[peer-to-peer]] (workgroup) === Сүлжээний топологи === Сүлжээ Сүлжээний архитектур a. Сүлжээний архитектур бүтэц : Компьютерын сүлжээ нь шаардлагатай программ хангамжаас гадна, дараах гурван үндсэн хэсгээс бүрднэ: 1. Server (хэрэгцээтэй мэдээлэлийг хадгалж буй компьютер) 2. Client (хэрэглэгч буюу сервер дээрхи мэдээлэлд хандаж буй компьютер), 3. Circuit (хэлхээ, мэдээлэл дамжуулах шугам) юм. Энэ сервер клиент хоёрынхоо алинд нь их мэдээлэл хадгалуулах, сүлжээний үйл ажиллагаанд аль нь их үүрэгтэй байх вэ гэдгийг сүлжээний архитектур (бүтэц) тодорхойлж өгнө. b. Логик сүлжээ: Сүлжээний бүтэц нь сүлжээн дэх төхөөрөмжүүд бие биенээсээ хэрхэн хамааралтай ажиллах логик арга замыг тодорхойлдог. Логик гэдгийн нарийн учир гэвэл сүлжээний бүтэц нь бодит тавьсан сүлжээ, кабель, холболтоос ангид, хамааралгүй байх боломжтой юм. Сүлжээний РС-үүдийг цуваагаар байрлуулаад нэг Hub-д холбосон бол тэр нь цуваа сүлжээ биш харин од маягийн сүлжээ болдог нь сүлжээний эдгээр бүтэц нь ажил үүрэг, уялдаа холбоон дээрээ суурилдагтай холбоотой. c. Сүлжээний архитектурын төрөл: Гурван үндсэн архитектур байдаг. Host-based буюу төвлөрсөн майнфрэйм бүхий сүлжээнд энэ толгой компьютер нь ганцаараа хамаг ажлыг хийдэг, Client-based сүлжээнд клиент буюу хэрэглэгчийн компьютер нь голлох үүрэгтэй байдаг бол, Client-server сүлжээнд клиент, сервер аль аль нь ажлаа хувааж хийнэ. Дээр дурьдсан ёсоор өнөөдрийн байдлаар Client-serүer бүтэцтэй сүлжээ нь илүү их өргөнөөр хэрэглэгдэж байна. Харин ерөөсөө сервергүй, дан клиент компьютеруудыг хооронд нь холбож үүсгэсэн сүлжээг peer-to-peer сүлжээ гэж нэрлэдэг. Жижиг бизнес, гэр ахуйн хэмжээнд хэрэглэгдэж буй ихэнх сүлжээ peer-to-peer бүтэцтэй байна. 2. Сүлжээний топологи: Компьютерын сүлжээнүүдийг сүлжээг тулгуурлаж бүтээсэн топологийн дагуу ангилж болно, үүнд, шугаман топологи, одон топологи, цагираган топологи, торон топологи. Сүлжээний топологи гэдэг нь сүлжээн дахь төхөөрөмжүүд логик холбоо хамаарлынхаа хувьд, физик холболт хамааралгүйгээр, хэрхэн холбогдсон байдал юм. Сүлжээний компьютерүүд нь физик байршлаараа шугаман байдлаар тавигдан хабад холбогдсон байлаа ч гэсэн эдгээрийг шугаман бус одон топологитой байна гэнэ. Ийнхүү сүлжээний харагдац, ажиллагааны онцлог нь өөр байдаг юм. a. Цагираг: Төхөөрөмжүүд нь хоорондоо битүү цагираг үүсгэх маягаар холбогдож энэ топологийг үүсгэдэг. Терминатор шаардлагагүй. Өгөгдлийн дамжуулалт нь зөвхөн нэг чиглэлд хийгдэнэ. Зарим тохиолдолд хос кабель ашиглан хоёр чиглэлээр зохион байгуулагдсан байдаг. Энд өгөгдлийн дамжуулалт нь маркер гэгдэх тусгай багцыг ашиглаж явуулдаг, төхөөрөмжүүд нь бүгд тэгш эрхтэй оролцдог. Өмнөх хоёр топологиос ялгаатай нь идэвхтэй топологи юм. Кабельд холбоотой төхөөрөмж бүр репитерийн үүргийг гүйцэтгэнэ. Нэг төхөөрөмж ажиллахаа боливол сүлжээ ажиллахаа болино. Маркер нь нэг төхөөрөмжөөс нөгөө рүү нэг чиглэлд байнга дамжуулагдаж байдаг бөгөөд өгөгдөл дамжуулахыг хүссэн төхөөрөмж уг маркерт өөрийн болон хүлээн авагчийн хаяг, өгөгдлийг байрлуулаад цааш дамжуулдаг. Дараа дараагийн төхөөрөмж бүр хүлээн авагчийн хаягийг өөрийн хаягтай харьцуулан шалгах ба хэрэв хаягууд нь давхцаж байвал маркераас өгөгдлийг хуулан авч оронд нь хүлээж авсанаа мэдэгдсэн мэдээллийг байрлуулж хүлээн авагчийн хаягийг өөрчлөөд цааш нь дамжуулдаг. Ингээд анхны илгээгчдээ ирмэгцээ нэг бол чөлөөлөгдөнө эсвэл дахин өгөгдлийн дамжуулалтанд ашиглагдана. Харин хүлээн авагч олдохгүй байвал маркер анхны илгээгч төхөөрөмжөөр чөлөөлөгдөнө. b. Уялдсан сүлжээ: Mesh topology Mesh загвар. Mesh сүлжээний байрлал бусад сүлжээг бодвол тэсвэртэй, илүү өндөр өртөгтэй. Энэ байрлалын компьютерүүд өөрийн сүлжээний бусад бүх компьютертэй нэг бүрчлэн холбогддог. Төвөгтэй хэлбэр дүрстэй. Техник хангамжийн талаас кабель илүү ихийг шаарддаг учир үнэ өртөг ихтэй байдаг. Mesh байрлал сүлжээний аль ч хэсэгт шууд хандах боломжийг бүх компьютерт олгодог. c. Одон топологи Бүх төхөөрөмжүүд нь кабелийн сегментүүдийн тусламжтайгаар холболтын төхөөрөмжид холбогддог. Дурын хоёр төхөөрөмжийн хоорондох өгөгдөлийн дамжуулалт холболтын төхөөрөмж (switching)-ээр дамжуулагддаг. Тухайн агшинд зөвхөн хоёр төхөөрөмжийн хооронд холбоо тогтоох чадвартай. Онцлог нь өгөгдлийн дамжуулалтыг нэг цэг дээр төвлөрүүлж удирдах боломжтой болдог. Кабелийн сегментэд терминатор хэрэглэдэггүй. d. Салаа топологи Угсарч суурилуулахад хялбар энгийн. Салаа топологиор холбогдсон төхөөрөмжүүд нь өгөгдлийг дамжуулахдаа түгээгүүр гэж нэрлэгдэх гол кабелийг өрсөлдөж эзлэж авдаг. Ийм учраас энэ топологийг өрсөлдөх топологи гэж мөн нэрлэдэг. Өгөгдөл дамжуулалтыг амжилттай алдаагүй гүйцэтгэж байхын тулд төхөөрөмжүүд нь дамжуулалтыг эхлэхээс өмнө кабелийн төлөвийг, гүйцэтгэж дууссаны дараа кабелийн төлөвийг шалгаж байдаг. Хэрэв тухайн агшинд аль нэг төхөөрөмж түгээгүүр кабелийг эзэмшиж байвал бусад нь тодорхой хугацааны завсарлагаатайгаар хүлээж байдаг. Түгээгүүр кабелийн урт тодорхой хязгаарын урттай байдаг. Бусад бүх түгээгүүрийн системийн адил түгээгүүр кабелийн хоёр төгсгөлд терминаторыг холбож өгдөг. Салаа топологи нь идэвхгүй топологид хамаарна. e. Tree(мод)топологи Энэ топологи нь өөр хоорондоо Bus схемээр холбогдсон бүлэг Star схемээс тогтоно. Ө.х Trunk буюу суурь шугамыг бид модтой төсөөлж болно. Харин түүнээс салбарлаж гарсан Star топологиудыг түүний мөчрүүдтэй зүйрлэж болно. Хэрвээ суурь шугам гэмтвэл сүлжээ бүхэлдээ ажиллагаанаас гарна. Гэхдээ нэг мөчир нь ө.х нэг Star схем нь дотроо ажилласан хэвээр байна. Жижиг газар, байгууллагад ийм схем тохиромжгүй. Харин их дээд сургууль, коллеж гэх мэт газруудынтом хүрээтэй, олон салаатай сүлжээнд тохиромжтой. == Физик цар хүрээний хувьд сүлжээг ангилах == Компьютерын сүлжээний түгээмэл төрлүүдийг хэмжээгээр нь ангилж болно. === Local area network, Дотоод сүлжээ === [[Дотоод сүлжээ]] (local area network, LAN) нь гэр, сургууль, компьютерын лаборатори, оффисийн барилга, ойр ойр зайтай барилгуудын цогц гэх зэргийн жижиг хэмжээний газарзүйн бүсэд компьютер, бусад төхөөрөмжүүдийг холбодог сүлжээ юм. Сүлжээн дахь бүх компьютер, төхөөрөмж нь зангилаа байна. Өнөөгийн утастай LAN-гууд нь ихэнхдээ Интернэт технологиор хийгдсэн байдаг ч [[ITU-T]] [[G.hn]] гэх зэрэг шинэ стандартуудын тусламжтайгаар коаксиаль, телефон утасны шугам, цахилгаан шугам зэрэг гэрт аль хэдийнэ суурилагдсан утсуудаар утастай LAN бүтээж болно.<ref>[http://www.itu.int/ITU-T/newslog/New+Global+Standard+For+Fully+Networked+Home.aspx New global standard for fully networked home], ITU-T Press Release</ref> [[Файл:NETWORK-Library-LAN.png|thumb|Номын сангийн түгээмэл сүлжээний загвар, топологи нь мод хэлбэрийн байх ба хэрэглэгчдийн нөөц, мэдээлэлд хандах явдал нь хязгаарлагдсан байна.]] Холбогдсон бүх төхөөрөмж нь өөр өөр дэд сүлжээнд (subnet, зурагт өөр өөр өнгөөр харуулав) хандах тул бүгд сүлжээний түвшинд (3-р түвшин) ажиллах ёстой. Төхөөрөмжүүдтэй 10/100 Мбит/с-н Этернэт холболттой, төв рүүтэртэй Гигабит Этернэтийн холболттой номын сан дахь төхөөрөмжүүд нь зөвхөн Этернэтийн интерфэйстэй ба [[Интернэт протокол|IP]]-г ойлгох ёстой тул "3-р түвшний свич" гэж нэрлэх боломжтой. Гэхдээ эдгээрийг хандалтын рүүтэр гэх нь илүү оновчтой. Хамгийн дээр байгаа рүүтэр нь Интернэт болон сургуулийн сүлжээний хэрэглэгчдийн хандалтын рүүтэрүүд рүү холбодог түгээлтийн рүүтэр. WAN-гуудтай харьцуулахад, LAN-гуудын онцлог нь өгөгдөл дамжуулах өндөр хурд, газарзүйн жижиг цар хүрээ, телехолбооны түрээслэгдсэн шугам хэрэглэдэггүйд оршино. Өнөөгийн Этернэт буюу бусад [[IEEE 802.3]] LAN-гийн технологиуд нь 10 гигабит/сек хүртэлх хурдад ажилладаг. Үүнийг өгөгдөл дамжуулах хурд гэнэ. Өнөө үед IEEE нь 40, 100 гигабит/сек-н стандартчлал дээр ажиллаж байна.<ref>[http://www.ieee802.org/3/ba/ IEEE P802.3ba 40Gb/s and 100Gb/s Ethernet Task Force]</ref> ==== Personal area network, Хувийн сүлжээ ==== [[Personal area network]] буюу Хувийн сүлжээ (PAN) нь тодрхой хувь хүнд ойр байрлах компьютер, төхөөрөмжүүдийг холбосон сүлжээ. PAN-д персонал компьютер, принтер, факс, телефон утас, PDA, видео тоглоом тоглох төхөөрөмж гэх мэт нь орж болно. PAN-д утастайгаар, утасгүйгээр холбогдсон байж болно. PAN-гийн цар хүрээ нь ихэнх тохиолдолд 10 метр орчим л байдаг.<ref>{{Cite web |url=http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |title=Archive copy |access-date=2010-10-15 |archive-date=2009-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924120230/http://searchmobilecomputing.techtarget.com/sDefinition/0,,sid40_gci546288,00.html |url-status=dead }}</ref> Утастай PAN-ийн хувьд USB, Firewire зэргээр холбодог бол утасгүй PAN сүлжээнд Bluetooth, хэт улаан долгионы холбоог хэрэглэдэг. ==== Home area network, Гэрийн сүлжээ ==== [[Home area network]] буюу Гэрийн сүлжээг (HAN) гэрийн орчинд хэрэглэгдэх төхөөрөмжүүдийг холбоход хэрэглэнэ. Эдгээрт персонал компьютер, жижиг багаж төхөөрөмж, принтер зэрэг орж болдог. Ийм төрлийн сүлжээний нэг гол үүрэг нь Интернэтийг хувааж хэрэглэх (CATV эсвэл DSL гэх мэт бродбэнд) функц юм. HAN-г мөн Office area network буюу Оффисийн сүлжээ (OAN) гэдэг. === Wide area network, Өргөн бүсийн сүлжээ === [[Wide area network]] буюу Өргөн бүсийн сүлжээ (WAN) нь хот, улс, эсвэл бүр тив дамнан орших компьютерын маш өргөн хүрээтэй сүлжээ юм. Холболтын сувагт нь телефон утасны шугам, кабель, агаараар цацах долгион гээд маш олон төрлийн дамжууллын орчин нийлж багтаж болно. WAN нь ихэнх тохиолдолд түгээмэл үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллага (жишээ нь телефон компани), компаниудын сувгийг хэрэглэдэг. WAN-гийн технологи нь [[OSI загвар]]ын доод гурван түвшинд ажилладаг: [[физик түвшин]], [[өгөгдөл холболтын түвшин]], [[сүлжээний түвшин]]. === Metropolitan area network, Хотын сүлжээ === [[Metropolitan area network]] буюу Хотын сүлжээ (MAN) нь хот буюу томоохон цогцолборын цар хүрээтэй компьютерын сүлжээ. [[Файл:EPN Frame-Relay and Dial-up Network.svg|thumb|upright=1.5|[[Frame relay]] WAN холболт болон dialup remote access-с бүтсэн EPN-ий жишээ]] [[Файл:Virtual Private Network overview.svg|thumb|upright=1.5|3 оффис, холын хэрэглэгчдийг холбосон VPN-ий жишээ]] ==== Enterprise private network, Байгууллагын хувийн сүлжээ ==== [[Enterprise private network]] буюу Байгууллагын хувийн сүлжээ нь компаний өөр өөр барилга, цэгүүдийг холбон компьютерын нөөцийг хамт хэрэглэх зорилготой сүлжээ. ==== Virtual private network, Виртуаль хувийн сүлжээ ==== [[Virtual private network]] буюу Виртуаль хувийн сүлжээ (VPN) гэж төхөөрөмжүүд хоорондын холболтыг физик утсуудын оронд том сүлжээнд (жишээ нь Интэрнэтэд) байгаа чөлөөт холболт, виртуаль хэлхээ хангадаг сүлжээг хэлнэ. Ийм үед виртуаль сүлжээний өгөгдөл холболтын түвшний протоколууд нь том сүлжээний дундуур туннельдсан (tunnel) гэдэг. VPN-ий өргөн хэрэглээний жишээ гэвэл Интернэтийн дундуур аюулгүй байдал хангагдсан холбоог үүсгэх байдаг ч тус сүлжээнд баталгаажуулалт (authentication), агуулгын шифрлэлт (content encryption) гэх зэрэг аюулгүй байдлыг хангасан илэрхий шийдлүүд байх албагүй. Жишээлбэл VPN-ий тусламжтайгаар өндөр аюулгүй байдлыг ханган нэгэн сүлжээгээр явах өөр өөр хэрэглэгчдийн бүлгийн өгөгдлийн урсгалыг салгахад хэрэглэж болно. VPN нь хамгийн өндөр үйлчилгээг хангах гэсэн, эсвэл VPN хэрэглэгч, VPN үйлчилгээг хангагчийн хооронд тохиролцсон SLA (service level agreement, үйлчилгээний түвшний гэрээ)-гаар тохиролцсон үйлилгээний төлөвтэй байж болно. Ихэнх тохиолдолд VPN-үүд нь халз холболтоос илүү нарийн топологитой байдаг. ==== Internetwork, Сүлжээ хоорондын сүлжээ ==== [[Internetwork]] буюу сүлжээ хоорондын сүлжээ нь ижил замчлах/рүүтинг технологитой нэг буюу түүнээс олон хувийн сүлжээг рүүтэрийн тусламжтайгаар холбосон сүлжээ юм. Интернэт нь олон Internetwork-уудын нийлбэр байдгаас нэрийг нь товчилж Интернэт гэнэ. === Суурь сүлжээ === ==== Global area network, Дэлхийн сүлжээ ==== [[Global area network]] буюу Дэлхийн сүлжээ (GAN) нь хөдөлгөөнт харилцаа холбоог тодорхойгүй тооны утасгүй LAN, хиймэл дагуулын үйлчилгээ хамрах бүс гэх мэт цар хүрээтэй бүсэд олгох зориулалттай сүлжээ юм. Хөдөлгөөнт холбооны хамгийн чухал авч үзэх асуудал бол нэг хангалтын бүсээс нөгөө рүү хэрэглэгчийн харилцаа холбоог шилжүүлэх явдал юм. IEEE Project 802-т үүнийг дэлхий дээрх утасгүй LAN-гуудын дарааллаар гүйцэтгэнэ гэсэн байдаг.<ref>[http://grouper.ieee.org/groups/802/20/ Mobile Broadband Wireless connections (MBWA)]</ref> ==== Интернэт ==== [[Интернэт]] нь дэлхий даяарх засгийн газрийн, сургуулийн, компанийн, нийтийн, хувийн компьютерын сүлжээнүүдийг холбосон систем юм. [[TCP/IP]]-н сүлжээний технологиуд дээр тулгуурлагдсан байдаг. Интернэт нь АНУ-ын Батлан хамгаалах яамны DARPA-гийн бүтээн хөгжүүлсэн [[ARPANET]]-н залгамжлагч юм. Мөн World Wide Web (WWW)-н харилцаа холбооны суурь болж өгдөг. Интернэтэд оролцдог төхөөрөмж, хэрэглэгчид нь TCP/IP-тай нийцэжу ажиллах хэдэн зуун бичигдсэн, (ихэнхдээ стандартчлагдсан) төрөл бүрийн протоколууд болон [[IANA]] (''Internet Assigned Numbers Authority'', Интернэтийн оноогдсон тоонуудын захиргаа) ба хаягийн регистрүүдийн удирдан явуулсан, [[IP хаяг]]уудын хаяглалтийн системийг хэрэглэдэг. [[Border Gateway Protocol]] (BGP)-н тусламжтайгаар үйлчилгээ үзүүлэгч компаниуд болон томоохон байгууллага компаниуд нь өөрсдийн хаяглалтын зайнд хүрэх талаар ([[рүүтинг]]) мэдээлэл солилцдог ба дэлхий даяарх холболтын замын торыг бүтээдэг. ==== Интранэт ба экстранэт ==== Интранэт ба экстранэт нь компьютерын сүлжээний (ихэнхдээ дотоод сүлжээний) хэсэг буюу залгаа хэсгүүд юм. Интранэт гэдэг нь Интернэт протокол болон үүн дээр тулгуурласан вэб хөтөч, файл дамжуулах програм г.м. хэрэгслүүдийг ашигласан, ганц захиргааны нэгжийн удирдлага доорх сүлжээнүүдийн цогц. Тус захиргааны нэгж нь интранэтийг тодорхой зөвшөөрөлтэй хэрэглэгчдээс бусад бүх хэрэглэгчдээс хаана. Интранэт нь байгууллагын дотоод сүлжээ байх нь түгээмэл. Байгууллагын мэдээллийг хэрэглэгчдэд хангахын тулд интранэтүүд нь ихэнх үед ядаж ганц вэб сервэртэй байна. Экстранэт нь ганц байгууллага, нэгжийн цар хүрээтэй, мөн өөр байгууллага буюу нэгжийн (ихэнхдээ найдвартай) сүлжээтэй хязгаарлагдман холболттой сүлжээ юм. Жишээлбэл компанийн үйлчлүүлэгчидэд интранэтийн зарим хэсэгт хандах эрх олгож болох ч аюулгүй байдлын үүднээс харвал үйлчилүүлэгдийг ''найдвартай'' хэмээн үзэхгүй байж болно. Техник талаас авч үзвэл экстранэтийг CAN, MAN, WAN, эсвэл өөр сүлжээний төрөлд багтааж болно. Харин эксранэт нь гадаад сүлжээтэй ядаж ганц холболттой байх тул ганц LAN-гаас тогтож болохгүй. ==== Overlay network, Бүрхэх сүлжээ ==== [[Overlay network]] гэдэг нь өөр сүлжээний дээгүүр тавигдсан виртуаль компьютерын сүлжээ. Бүрхүүл сүлжээ дахь төхөөрөмжүүд нь виртуаль буюу логик холболтуудаар холбогдох ба эдгээр замууд нь доод талын сүлжээний хэд хэдэн физик холболтод харгалзаж болно. [[Файл:Network Overlay.svg|thumb|upright=1.5|Overlay network-н жишээ: Шилэн кабель дээгүүр SONET дээгүүр IP]] Жишээлбэл олон төрлийн [[P2P]] сүлжээнүүд нь Интернэт дээгүүр ажилладаг виртуаль холболтууд байдлаар зохиогдсон байдаг тул overlay сүлжээ юм. Интернэт нь анх телефон утасны сүлжээ дээгүүр ажилладаг overlay сүлжээ байдлаар хийгдсэн байна.<ref>D. Andersen, H. Balakrishnan, M. Kaashoek, and [[Robert Tappan Morris|R. Morris]]. {{Webarchiv|url=http://nms.csail.mit.edu/ron/ |wayback=20210225060024 |text=Resilient Overlay Networks |archiv-bot=2026-02-22 07:15:52 InternetArchiveBot }}. In Proc. ACM SOSP, Oct. 2001.</ref> Компьютерын сүлжээнүүд модем ашиглан телефон утасны шугам дээгүүр ажилладаг, өгөгдөл дамжуулах сүлжээ байхгүй үеийн сүлжээний эхлэл үеэс л overlay сүлжээ байсаар иржээ. Өнөө үед IP хаягаар тодорхойлоогүй цэгүүд рүү мессежийг замчлах боломжийг олгохын тулд Интернэт дээр тулгуурласан overlay сүлжээг байгуулдаг. Жишээлбэл [[DHT]]-үүд нь тодорхой логик хаягтай, IP хаяг нь урьдаас мэдэгдээгүй зангилаа руу мессежийг замчлахад хэрэглэгддэг. Интернэтийн замчилгааг сайжруулахад overlay сүлжээг ашиглах санал тавигдсан байна. Жишээ нь илүү өндөр чанартай стрийминг медиаг бий болгоход QoS (quality of service, үйлчилгээний чанар)-н баталгааг хэрэглэх боломжтой гэжээ. Нөгөө талаас, [[ISP]]-нүүдийн хамтын ажиллагаагүйгээр цэсийн зангилаануудад overlay протоколын програм хангамжийг ажлуулах замаар overlay сүлжээг нэмэгдүүлэн байгуулж болно. Overlay сүлжээ нь хоёр overlay зангилаа хооронд доод талын сүлжээгээр пакетуудыг хэрхэн замчлах талаар хянаж чадахгүй ч зорьсон газар руугаа хүрэх хүртлээ мессеж нь overlay зангилаануудын ямар дарааллаар дамжихыг удирдаж чадна. Жишээ гаргахад, Akamai Technologies нь агуулгын баталгаатай, ашигтай хүргэлтийг хангадаг ([[multicast]]-н төрөл) overlay сүлжээг эрхлэн явуулдаг. Академик судалгааны хувьд Multicast-д [http://esm.cs.cmu.edu/End system Multicast]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ба Overcast; хатуужил сайтай рүүтингд RON (Resilient Overlay Network, хатуужилтай overlay сүлжээ); үйлчилгээний чанарын баталгааг OverQoS-р хийж байна. == Техник хангамжийн үндсэн бүрэлдэхүүн == Сүлжээний зангилаануудыг хооронд нь холбохын зориулалттай үндсэн техник хангамж бүх сүлжээнд байдаг. Үүнд, Сүлжээний интерфэйсийн карт буюу Сүлжээний карт (''network interface card'', NIC), Бриж буюу Гүүр, Хаб, Свич, Рүүтэр буюу Замчлагч орно. Үүний зэрэгцээ тус үндсэн техник хангамжийг хооронд нь холбох арга хэрэгтэй (энэ нь ихэнх үед [[Категори 5 кабель|Категори 5 UTP кабель]] байна). Cat5-аас гадна микродолгионон холболт ([[IEEE 802.12]]), шилэн кабель хэрэглэж болно. === Сүлжээний интерфэйсийн карт === [[Сүлжээний карт]] (өөрөөр сүлжээний адаптэр, сүлжээний интерфэйсийн карт ч гэдэг) нь компьютерын сүлжээгээр компьютерүүд хоорондоо харилцах боломжийг олгодог техник хангамж юм. Энэ нь сүлжээний орчин руух физик хандалтыг олгодог ба [[MAC хаяг]]ыг хэрэглэн доод түвшний хаяглах системийг бүрдүүлнэ. === Рипийтэр/Давтагч === Рипийтэр нь дохиог хүлээн аваад хэрэггүй шуугианыг арилгаж, дахин генерацлаж, илүү өндөр чадлын түвшинд буюу саадын нөгөө тал руу дахин дамжуулдаг (ийнхүү дохио нь сулралгүйгээр илүү урт зайг туулах боломжтой болно) [[электроник]]ийн төхөөрөмж юм. Мушгиа кабелиар хийгдсэн Этернэт сүлжээний хувьд 100 метрээс хэтрэх кабельд рипийтэрийг ашиглах шаардлагатай. Рипийтэр нь OSI загварын физик түвшинд ажилладаг. === Хаб === [[Сүлжээний хаб]] нь олон порттой, ирсэн пакетийг бүх порт руугаа шууд цацдаг төхөөрөмж. Ингэх үед фрэймийн зорьсон хаяг нь broadcast хаяг руу солигдохгүй. Гантуяа<ref>{{Cite book | last = Pountain | first = Dick | authorlink = | coauthors = | title = The New Penguin Dictionary of Computing | publisher = Penguin Books | year= 2001 | location = New York | url =https://archive.org/details/newpenguindictio0000poun_w9c5 | doi = | isbn = 0-14-051-4376 }}</ref> Хаб нь OSI загварын физик түвшинд ажиллана. === Бриж/Гүүр === [[Сүлжээний бриж]] нь OSI загварын өгөгдөл холболтын түвшинд (2-р түвшин) сүлжээний сегментүүдийг холбодог. Бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу өгөгдлийг цацна. Гэхдээ хабаас ялгаатай нь [[MAC хаяг]]уудыг аль портод байгааг тогтоож авдаг. Иймд нэгэнт порт, хаягийг нийцүүлсэний дараа тэрхүү хаяг руу явуулсан өгөгдлийг зөвхөн тохирох портод дамжуулна. Портууд дээр ирсэн фрэймүүдийн эх үүсвэр хаягийг ажигласны үр дүнд брижүүд нь порт, хаягуудыг нийцүүлдэг. Портод фрэйм ирсний дараа эх үүсвэр хаяг нь хадгалагдан, бриж нь тус MAC хаягийг ирсэн порттой холбоотой гэж үзнэ. Мэдэгдэхгүй байсан зорьсон хаягтай фрэйм ирэхэд бриж нь ирсэн портоос бусад бүх порт руу фрэймийг цацдаг. Брижүүд гурван үндсэн төрөлд хуваагдана: * Local bridge: LAN-гуудыг шууд холбоно. * Remote bridge: LAN-гууд хооронд WAN-г бүтээхэд хэрэглэгддэг. Ийм төрлийн брижэд холболт нь эцсийн сүлжээнээс уда. === Свич === [[Свич]] нь OSI загварын хоёрдугаар түвшний фрэймүүдийг MAC хаягаар нь портууд хооронд урагш дамжуулж, шүүдэг төхөөрөмж юм.<ref>{{cite web |url=http://www.webopedia.com/TERM/s/switch.html |title=Define switch. |publisher=www.webopedia.com |accessdate=2012-04-08 |archive-date=2020-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200119100044/https://www.webopedia.com/TERM/S/switch.html |url-status=dead }}</ref> Свичийн хабаас ялгаатай нь холбоо явагдах ёстой портууд хооронд л фрэймүүдийг дамжуулдаг. Свич нь мөргөлдөөний талбарыг задалдаг ч өөрийгөө цацалтын талбар гэдэг. Тус төхөөрөмж нь фрэймүүдийг MAC хаягаар нь дамжуулдаг. Свичэд ихэвчлэн маш олон тооны порт байх бөгөөд төхөөрөмжүүдэд одон топологийг байгуулах ба нэмэлт свичүүдийг холбох боломжтой болгоно.<ref> {{cite web |url=http://networkbits.net/lan-components/local-area-network-lan-basic-components/ |title=Basic Components of a Local Area Network (LAN) |publisher=NetworkBits.net |accessdate=2008-04-08 }}</ref> Зарим свичүүд нь 3-р түвшний хаяглалт, эсвэл өөр логик түвшнүүдийн хувьд рүүтинг хийх чадвартай бөгөөд эдгээрийг олон түвшинт свич (multi-layer switch) гэнэ. Худалдаанд свич гэсэн үгийг хаяг, ачаалал, агуулгаар нь өгөгдлийг ангилж дамжуулдаг рүүтэр, бриж, URL заагч гэх мэт төхөөрөмжүүдийг илэрхийлэхэд ашиглах тохиолдол бий. === Рүүтэр/Замчлагч/Чиглүүлэгч === [[Рүүтэр]] буюу Замчлагч, Чиглүүлэгч нь OSI загварын 3-р түвшний мэдээллийг боловсруулж ашиглан пакетуудыг сүлжээ хооронд дамжуулдаг төхөөрөмж юм. Олон тохиолдолд энэхүү мэдээлэл нь рүүтинг (чиглүүлэх) хүснэгттэй (''routing table'', мөн ''forwarding table'') хамтаар боловсрогддог. Рүүтэрүүд нь тус хүснэгтийг ашиглан пакетийг цааш дамжуулах интерфэйсээ сонгодог. == Эшлэл == {{Reflist}}[https://web.archive.org/web/20200221205931/http://systemcarepro.net/ PC optimization software] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ| ]] [[Ангилал:Сүлжээ]] 69worfxsabn0i4z5e182wk7upcxdl24 0 19705 864819 750826 2026-08-05T17:35:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864819 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Фил Невилл | image = [[File:Phil Neville.jpg|200px|Фил Невилл]] | caption = | fullname = Филип Жон Невилл<ref name="PFA 454">{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. |title=The PFA Premier & Football League Players' Records 1946–2005 |publisher=Queen Anne Press |year=2005 |page=454 |isbn=1-85291-665-6 }}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|1977|1|21|df=y}} | cityofbirth = [[Бери]] | countryofbirth = Англи | currentclub = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] | clubnumber = 18 | height = {{convert|5|ft|11|in|m|2|abbr=on}}<ref>{{cite book |editor1-first=Barry J. |editor1-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2008–09 |year=2008 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-324-8 |page=310 }}</ref><ref>{{cite book |editor1-first=Glenda |editor1-last=Rollin |editor2-first=Jack |editor2-last=Rollin |title=Sky Sports Football Yearbook 2008–2009 |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse_2008 |year=2008 |publisher=Headline Publishing Group |location=London |isbn=978-0-7553-1820-9 |page=[https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse_2008/page/471 471] }}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)#Арын бүс|Арын бүсийн хамгаалагч]]<br />[[Хагас хамгаалагч#Хамгаалах чиглэлийн хагас хамгаалагч|Хамгаалах чиглэлийн<br> хагас хамгаалагч]] | youthyears1 = 1990–1994 |youthclubs1 = [[Манчестер Юнайтед]] | years1 = 1994–2005 |clubs1 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps1 = 263 |goals1 = 5 | years2 = 2005– |clubs2 = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] |caps2 = 166 |goals2 = 3<!-- LEAGUE ONLY --> | nationalyears1 = |nationalteam1 = Английн шигшээ баг<br/><small>(21-ээс доош нас)</small> |nationalcaps1 = 7 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2007 |nationalteam2 = Английн шигшээ баг<br/><small>(B баг)</small> |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 1996–2007 |nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps3 = 59 |nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 01:40, 2010 оны 5 сарын 2 (UTC) | ntupdate = 18:31, 2009 оны 1 сарын 18 (UTC) }} '''Филип Жон Невилл''' ({{lang-en|Philip John Neville}}, ''1977 оны нэгдүгээр сарын 21-нд төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд шигшээ багийнхаа бүрэлдэхүүнд тоглож байв. Фил одоо [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] багийн ахлагчаар [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)#Арын бүс|арын бүсийн хамгаалагч]]<br />[[Хагас хамгаалагч#Хамгаалах чиглэлийн хагас хамгаалагч|хамгаалах чиглэлийн хагас хамгаалагчын]] байрлалд тоглож байгаа ба түүний ах [[Гари Невилл]] нь [[Манчестер Юнайтед]] багийн ахлагчаар ихэр Трейси Невилл нь [[нетбол]]ын спортын үндэсний шигшээ багт тус тус тоглодог билээ. Ах Гари Невиллийн хамт Манчестер Юнайтед багт өсвөрийн багаас гараагаа эхлэсэн Невилл Манчестер Юнайтед багт тоглож байхдаа [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] зургаа, [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомд]] гурван тус тус түрүүлэхийн сацуу [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Европын цомыг]] хүртэж байв. [[2005]] оны наймдугаар сарын 4-нд Невилл одоогийн баг Эвертонтой таван жилийн гэрээг 3.5&nbsp;сая [[фунт стерлинг]]ээр байгуулан элсэж байв. Улмаар Эвертоны бүрэлдэхүүнд ахлагч болоод анхны тоглолтоо [[2006]] оны арваннэгдүгээр сарын 29-нд ахынхаа ахласан Манчестер Юнайтед багийн эсрэг хийж, Премьершипт онцлог үйл явдлын эзэд болж байв.<ref>[http://football.guardian.co.uk/Match_Report/0,,-70068,00html Ferguson gamble pays off on non-vintage night]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Харин анхны гоолоо 2006 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд [[Ньюкасл Юнайтед]] багийг 3–0 харьцаагаар хожсон тоглолтонд оруулж байсан байна.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/6205673.stm |title=Everton 3–0 Newcastle |publisher=[[BBC]] |date=30 December 2006 |accessdate=4 September 2009}}</ref> Невилл [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багт]] [[1996]] онд дуудагджээ. Шигшээ багаа төлөөлөн [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-1996]], [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2000]] болон [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро-2004]] тэмцээнүүдэд оролцож байсан ч [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн цомд]] гараанд гарч байгаагүй юм. Шигшээ багтаа ''59'' тоглолтонд оролцохдоо 23 удаад нь сэлгээгээр тогложээ. ==Үзүүлэлтүүд== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="2"|Бусад<ref>[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд, [[УЕФА-гий Супер цом]], [[Тив хоорондын цом (хөлбөмбөг)|Тив хоорондын цом]], [[Хөлбөмбөгийн клубүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Клубүүдийн ДАШТ]]</ref> !colspan="2"|Бүгд |- !Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол!!Гараа!!Гоол |- |rowspan="12"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[1994–95 оны Премьер лиг|1994–95]] |2||0||1||0||0||0||0||0||0||0||3||0 |- |[[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]] |24||0||7||0||2||0||1||0||0||0||34||0 |- |[[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]] |18||0||0||0||1||0||4||0||1||0||24||0 |- |[[1997–98 оны Премьер лиг|1997–98]] |30||1||3||0||1||0||7||0||1||0||42||1 |- |[[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]] |28||0||7||0||2||0||6||1||1||0||44||1 |- |[[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]] |29||0||colspan="2"|–||0||0||9||0||5||0||43||0 |- |[[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]] |29||1||1||0||2||0||6||0||0||0||38||1 |- |[[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]] |28||2||2||0||1||0||7||0||0||0||38||2 |- |[[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] |25||1||2||1||4||0||12||0||0||0||43||2 |- |[[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] |31||0||3||0||1||0||7||1||1||0||43||1 |- |[[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] |19||0||5||0||3||0||6||0||1||0||34||0 |- !Бүгд !263!!5!!31!!1!!17!!0!!65!!2!!10!!0!!386!!8 |- |rowspan="6"|[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] |[[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]] |34||0||4||0||1||0||4||0||0||0||43||0 |- |[[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]] |35||1||1||0||2||0||0||0||0||0||38||1 |- |[[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]] |37||2||0||0||5||0||6||0||0||0||48||2 |- |[[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] |37||0||7||0||1||0||2||0||0||0||47||0 |- |[[2009–10 оны Премьер лиг|2009–10]] |22||0||1||0||0||0||2||0||0||0||25||0 |- !Бүгд !165!!3!!13!!0!!9!!0!!14!!0!!0!!0!!187!!3 |- !colspan="2"|Нийт !428!!8!!44!!1!!26!!0!!79!!2!!10!!0!!576!!11 |} ''[[2010]] оны нэгдүгээр сарын 16-ны байдлаар.''<ref>{{cite web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/neville_p.html |title=Phil Neville |accessdate=26 January 2009 |last=Endlar |first=Andrew |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> ==Шагналууд== ===Манчестер Юнайтед === *[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] (6): [[1995-96 оны Премьер лиг|1995–96]], [[1996-97 оны Премьер лиг|1996–97]], [[1998-99 оны Премьер лиг|1998–99]], [[1999-2000 оны Премьер лиг|1999–2000]], [[2000-01 оны Премьер лиг|2000–01]], [[2002-03 оны Премьер лиг|2002–03]] *[[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цом]] (3): [[1996 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1995–96]], [[1999 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1998–99]], [[2004 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|2003–04]] *[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд (3): 1996, 1997, 2003 *[[УЕФА Аваргуудын Лиг]] (1): [[1999 оны УЕФА Аваргуудын Лигийн шигшээ тоглолт|1998–99]] *[[Тив хоорондын цом (хөлбөмбөг)|Тив хоорондын цом]] (1): 1999 ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== {{Commonscat|Phil Neville|Фил Невилл}} *[http://www.sportcartoons.co.uk/phil_neville_everton.html Фил Невиллийн шог зураг] *{{soccerbase|id=5827|name=Фил Невилл}} *[http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/Players/Postings/2004/03/Phil+Neville+Manchester+United.htm TheFA.com буюу Английн хөлбөмбөгийн холбооны вэбсайт дахь профайл] {{Эвертон багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Невилл, Фил}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:1996 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] lhr3vejqh6a50rukv8yjvf2l7xehaaq 0 19723 864971 805404 2026-08-05T20:02:55Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864971 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname ={{flagicon|ENG}}Эвертон | fullname =Хөлбөмбөгийн Эвертон баг | image = | current =2010-11 оны Премьер лиг | nickname = Зөөлөн чихрүүд (The Toffees), Цэнхэрүүд (The Blues), Шинжлэх Ухааны сургуулийнхан (The School of Science), Ардын баг (The People's Club) | motto =Nil Satis Nisi Optimum | founded =''St Domingo's F.C.'' нэртэйгээр 1878 онд<ref>{{cite web |url=http://evertonfc.com/history/everton-the-begining.html?page=0 |title=Everton FC website |publisher=Evertonfc.com |date= |accessdate=7 March 2010 |archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091203203826/http://www.evertonfc.com/history/everton-the-begining.html?page=0 |url-status=dead }}</ref> but officially registered in 1892 after Liverpool FC were refused the name by the FA<ref>{{cite web|url=http://www.liverpoolfc.tv/history/timeline/1892-1917/liverpool-football-club-is-formed|title=Liverpool FC is formed|accessdate=19 November 2008|publisher=LFC Online}}</ref> | ground =Гүүдисон Парк<br />[[Ливерпүүл]]<br />Англи | capacity =40,157 | chairman ={{flagicon|ENG}}Билл Кенрайт | ceo ={{flagicon|ENG}}Роберт Илстон | manager ={{flagicon|ESP}}[[Роберто Мартинез]] | ахлагч ={{flagicon|ENG}}[[Фил Жагиелка]] | league =Премьер лиг | season =[[2018-19 оны Премьер лиг|2018–19]] | position =Премьер лиг, 8 дугаар байр | pattern_la1 = _evertonfc2324h | pattern_b1 = _evertonfc2324h | pattern_ra1 = _evertonfc2324h | pattern_sh1 = _evertonfc2324h | pattern_so1 = _evertonfc2324hl | leftarm1 = 0000DE | body1 = 0000DE | rightarm1 = 0000DE | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_b2 = _evertonfc2324a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _evertonfc2324a | pattern_so2 = _evertonfc2324a | leftarm2 = fd5a51 | body2 = | rightarm2 = fd5a51 | shorts2 = | socks2 = | pattern_la3 = _evertonfc2324t | pattern_b3 = _evertonfc2324t | pattern_ra3 = _evertonfc2324t | pattern_sh3 = _evertonfc2324t | pattern_so3 = _evertonfc2324t | leftarm3 = 7E8588 | body3 = 7E8588 | rightarm3 = D1D6DA | shorts3 = 7E8588 | socks3 = 7E8588 | website = http://www.evertonfc.com/ }} '''Хөлбөмбөгийн Эвертон баг''' ({{lang-en|Everton Football Club}}) нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Ливерпүүл]] хотоос гаралтай. Английн хөлбөмбөгийн бүхий л цаг үеийн туршид дээд дивизэд ''108'' улирал тоглосон ([[1992]] оноос [[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] болсон) гэх шилдэг амжилтыг Эвертоныхон эзэмшдэг. Түүнчлэн [[Хөлбөмбөгийн Лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн аварга шалгаруулах тэмцээнд]] есөнтөө түрүүлэн дөрөв дэх амжилтыг эзэмшдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablese/engchamp.html|title=England - List of Champions|first=James M.|last=Ross|publisher=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |date=14 May 2010|accessdate=23 August 2010}}</ref> [[1954]] оноос хойш дээд дивизэд тасралтгүй тоглосоор 1992 онд Премьер лиг байгуулагдахад анхны гишүүдийн нэг болж байв. Эвертон баг [[1878]] онд байгуулагдаж, [[Хөлбөмбөгийн лиг]]ийг байгуулагдахад нь анхлан элсэж, лигийн анхны түрүүгээ хоёр жилийн дараа нь авч байлаа. Дараагийн лигийн дөрвөн түрүү болон [[Английн хөлбөмбөгийн холбооны цом|Английн цомын]] түрүүгээ багийн амжилтын тодорхой хоёр үеүүдэд авч байсаныг сийрүүлбэл, хоёр лигийн түрүү болон хоёр Английн цомыг «Эвертоны сэргэн мандалтын үеүүд гэгдэх [[1960]]-аад онд» хүртэж байлаа. [[1980]]-аад оны дундуур «Лигийн АШТ» болон Английн цомд тус бүр хоёр түрүүлж улмаар тив алгасан [[1985]] оны [[УЕФА Цомтой багуудын цом|Европын цомтой багуудын цомын]] тэмцээнд түрүүлж байлаа. [[1995]] оны [[1995 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|Английн цомд]] түрүүлсэнээр өдгөөг хүртэл уг тэмцээний хамгийн олон түрүүний эзэд болсоор буй. Эвертоны «хөгжөөн дэмжигчдийн бүлгэмийн» хэр өргөн цар хүрээтэйг болохыг нь «Гүүдисон Паркт» тоглолт бүрийг нь үзэхээр 36,000 үзэгч буюу 95 хувийн цэнгэлдэхийн дүүргэлттэй байдаг гэх үзүүлэлтээс харж болох юм.<ref>{{cite web |title=ToffeeWeb&nbsp;— Seasonal Comparisons, 2005–06 |publisher=Toffeeweb |url=http://www.toffeeweb.com/season/05-06/comparisons.asp |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209153538/http://www.toffeeweb.com/season/05-06/comparisons.asp |archivedate=9 Хоёрдугаар сар 2008 |accessdate=31 January 2008 |url-status=live }}</ref> Эвертон багийн нутаг нэгт өрсөлдөгч [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] баг байх ба «Мерсисаидын дербигээ» гэх 1892 оноос хойш уламжлал болгон хийсээр ирсэн нь буй. Багийн үндсэн өмсгөл нь хөх болон цагаан өнгө. Хамгийн алдартай түүхэн тоглогч нь лигийн түүхэнд ''60'' гоолыг [[1927-28 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1927-28]] оны улиралд оруулж байсан [[Дикси Дин]]. == Түүх == Эвертон нь «St. Domingo’s» нэртэйгээр [[1878]] онд [[Эвертон]] хотын «Гэгээн Доминго» сүмийн эзэмшил нутгийн уугуул иргэд [[крикет]]ийн спортоор дагнан байгуулж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.talkfootball.co.uk/guides/football_clubs_history_everton_fc.html|title=History of Everton FC|accessdate=19 November 2008|publisher=Talk Football}}</ref> Дараа жил нь спортын чиглэлээ өөрчилөн нэршилээ «Хөлбөмбөгийн Эвертон баг» болгосон байна.<ref>{{cite web |title=Club profile: Everton |publisher=Premier League |url=http://www.premierleague.com/page/everton |accessdate=23 August 2010 |archive-date=13 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100813085355/http://www.premierleague.com/page/everton |url-status=dead }}</ref> [[1888 он|1888]]-[[1889]] оны хооронд [[Хөлбөмбөгийн лиг]]ийг байгуулагдахад анхны [[Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз|Лигийн АШТ-д]] нь түрүүлж, дараа нь жил нь өнжөөд түүний дараа жил нь дахин түрүүлж байв. [[1906]] онд [[Английн хөлбөмбөгийн холбооны цом]]ын тэмцээнд анх удаагаа түрүүлсэн бол есөн жил завсарласаны эцэст [[1915]] онд хоёр дахь түрүүгээ авчээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] он жилүүдэд лигийн бүхий тоглолтуудад завсарласантай холбогдон Эвертоны амжилт нь [[1920]] оны эхэн хүртэл зогссон юм. [[1927]] он гэхэд багийн амжилт нь сэргэж эхэлсэн бөгөөд багийн бүрэлдэхүүнд шилдэг тоглогчид орж ирсэнтэй холбоотой. Тухайлбал [[1925]] онд гэрээ байгуулан эгнээнд нь элсэн орсон [[Дикси Дин]] гэх тоглогчийг онцлох нь зүйтэй. Тэрбээр [[1927-28 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1927-28]] оны улиралд лигийн 39 тоглолтонд ''60'' гоолыг оруулж тухайн үеийн түүхэн амжилтын эзэн болж байсан ба Эвертоныг лигийн гурав дахь түрүүгээ авахад нь үлэмж гавьяа байгуулсан гэдэг.<ref>{{cite web |url=http://www.evertonfc.com/history/everton-the-begining.html |title=The Everton Story – 1878 to 1930 |publisher=Everton F.C. |accessdate=16 November 2007 |archive-date=27 Есдүгээр сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927004513/http://www.evertonfc.com/history/everton-the-begining.html |url-status=dead }}</ref> Тийнхүү [[1927-28 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1927-28]] оны улирал түрүүлсэнээс хойшхи хоёр жилийн дараа Эвертон [[Хөлбөмбөгийн лигийн хоёрдугаар дивиз|Хоёрдугаар дивизэд]] унаж багийн дотоод бүтэц ганхаж эхлэв. Ийн явсаар [[1931-32 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1931-32]] оны улиралд тэргүүн дивизэд дэвшиж өөрсдийгөө тухайн үеийнхээ шилдэг баг болохыг батлан харуулж дээд лигийн дөрөв дэх түрүүг авч байлаа. Английн цомын хоёр дахь түрүүгээ [[1933]] онд [[Манчестер Сити]] багийг 3–0 харьцаагаар хожиж авч байв. [[1938–39 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1938–39 оны]] улиралд лигийн тав дахь түрүүг авчээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] он жилүүдэд хөлбөмбөгийн лигийн тэмцээн завсарласаар [[1946]] онд эхлэх үед дайны өмнөх үеийн лигийг бүрдүүлж байсан багууд хангалтгүй тоглолт үзүүлэх явдал гарч байсаны нэг илрэл нь Эвертон багийн амжилтын бууралт юм. [[1950–51 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1950–51]] оны улиралд хоёрдугаар дивиз рүү унасан Эвертон [[1953–54 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1953–54]] оны дивиздээ «Лестер Сити» багтай оноогоор тэнцсэн ч оруулсан бөмбөгний багахан зөрүүгээр хоёрдугаар байраар шалгаран сая нэг тэргүүн дивиздээ дэвшиж байлаа. Түүнээс хойш өдгөөг хүртэл Эвертон нэгээхэн ч удаа доод дивиз рүү унаагүй билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.evertonfc.com/history/the-dixie-years.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070214044221/http://www.evertonfc.com/history/the-dixie-years.html |archivedate=2007-02-14 |title=The Everton Story – 1931 to 1960 |publisher=Everton F.C. |accessdate=16 November 2007 |url-status=dead }}</ref> Эвертоны амжилтын хоёр дахь эрин үе нь [[1961]] онд Харри Кэттерик гэх англи мэргэжилтэн дасгалжуулагчаар томилгдсоноор эхэлсэн юм. [[1962–63 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1962–63]] оны улиралд 25 хожил, 11 тэнцээ, 6 хожигдол авч нийт 61 оноотойгоор лигийн зургаа дахь түрүүг авав. Түүний дараахь гурван улиралуудад 3, 4, 11 дүгээр байрыг эзэлсэн ба лигтээ эрин үе дэх тааруухан амжилтаа үзүүлсэн [[1966 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|1966]] онд Английн цомын тэмцээнд [[Шеффилд Уэнсдей]] багийг хожиж гурав дахь цомооо хүртсэн юм. Английн цомыг хүртэх дараагийн боломж нь [[1968]] онд бүрдсэн ч [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]]д болсон шигшээ тоглолтонд [[Вест Бромвич Альбион]] багт ялагдаж байв. [[1969–70 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1969–70]] оны улиралд лигийн хоёрдугаар байрт бичигдэж байсан «[[Лидс Юнайтед]]» багаас есөн онооны илүүгээр Лигийн АШТ-ий долоо дахь түрүүгээ авав. Амжилтын буухиа нь ийн үргэлжлэн байсан ч Харри Кэттерикийн багаас явсантай холбоотойгоор Эвертоныхны ээлжит амжилтын бууралт эхлэх нь үү гэх таамаглал арвандөрөв, арвантав, арвандолоо болон долоодугаар байр эзлэж байсан улирлуудад ажиглагдаж байв. Орны дасгалжуулагч Билли Бинхамын удирдлаган дор [[1974–75 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1974–75]], дараагийн дасгалжуулагч Гордор Лиг багаа [[1977–78 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1977–78]] оны улиралд гурав, түүний дараахь улиралд дөрөвдүгээр байр тус тус эзлүлж, [[1977]] оны [[Хөлбөмбөгийн Лигийн цом|Лигийн цомд]] аман хүзүүдүүлсэн зэрэг нь [[1970]]-аад оны сүүл үеүүдэд багийн үзүүлсэн боломжийн амжилтууд нь юм. [[1981]] онд Гордор Ли халагдаж байв.<ref>{{cite web |url=http://www.evertonfc.com/history/the-school-of-science.html |title=The Everton Story – 1961 to 1980 |publisher=Everton F.C. |accessdate=16 November 2007 |archive-date=26 Есдүгээр сар 2010 |archive-url=https://archive.wikiwix.com/cache/20100926170450/http://www.evertonfc.com/history/the-school-of-science.html |url-status=dead }}</ref> Ховард Кендаллын удирдлаган дор Эвертон багийнхан амжилт дүүрэн байлаа. Дотооддоо Английн цомд [[1984 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|1984]] онд, [[1984–85 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1984–85]] болон [[1986–87 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1986–87]] оны улирлуудад лигийн түрүүг тус тус авсан бол [[Европ]]тоо [[УЕФА Цомтой багуудын цом|Европын цомтой багуудын цомын]] тэмцээнд 1985 онд түрүүлж байлаа. Европын томоохон тэмцээнд анх удаагаа түрүүлсэн Эвертончууд шигшээ тоглолтуудад [[Ирланд]]ын «ЮСД», [[Чехословак]]ын [[Интер Братислава]] болон [[Нидерланд|Голландын]] «Фортуна Ситтард» багуудад хожсоох хагас шигшээд [[Герман]]ы хүчирхэг [[Бавари Мюнхен]] багийг 3–1 харьцаагаар (<small>Гүүдисон Парк дахь хамгийн шилдэг тоглолт</small>) буулган авч, [[Австри]]йн [[Рапид Вена]] багийг шигшээ тоглолтонд хожиж байлаа.<ref>{{cite web |title=Goodison's greatest night |publisher=Everton F.C. |url=http://www.evertonfc.com/history/goodison-s-greatest-night.html |accessdate=24 August 2006 |archive-date=18 Наймдугаар сар 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060818172619/http://www.evertonfc.com/history/goodison-s-greatest-night.html |url-status=dead }}</ref> Ийнхүү Эвертончууд [[1985]] оны лиг болон «Цомтой багуудын цом» зэрэг хоёр том тэмцээний түрүүг авч «трибльдэхээр» зорьж [[1985 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|Английн цомын шигшээ тоглолтонд]] [[Манчестер Юнайтед]] багтай тоглосон ч хожигдсон юм. [[1985–86 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1985–86]] оны улиралд Эвертончууд хөрш [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багт лигийн болон [[1986 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|Английн цомын түрүүгээ]] алдаж, [[1986–87 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1986–87]] оны улиралд лигийн түрүүгээ эгүүлэн авч байв. [[Эйзелийн цэнгэлдэх хүрээлэн дэх осол|Эйзелийн эмгэнэлт явдлын]] дараа Английн багуудыг Европын тэмцээнд оролцуулаагүйтэй холбоотойгоор Эвертончууд дотоодын тэмцээнүүдээс өөр тэмцээнд оролцож чадаагүй юм. Дасгалжуулагч Кендалл [[Атлетико Билбао]] багаа [[1987]] оны лигийн түрүүг авсаны дараахан явсанаар тэдний амжилтын буухиа ерөнхийдөө бага багаар удааширч эхэлсэн юм. Харви гэх дасгалжуулагчийн үүрэг гүйцэтгэгчийн удирдлаган дор Эвертон Английн цомын [[1989 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|1989 оны шигшээ]] тоглолтонд шалгарсан ч Ливерпүүлд 3–2 харьцаагаар хожигдож байлаа. Эвертон [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийг]] [[1992]] онд байгуулагдахад анхны гишүүнээр элссэн бөгөөд багийг цаашид авч явах дасгалжуулагчийн эрэлд удирдлагууд нь гарч Ховард Кендаллыгаа [[1990]] онд эгүүлэн авчирсан ч урьдны амжилтыг эс үзүүлсэн тул Майк Уокерийг томилсон юм. [[Жо Ройл]] [[1994]] онд багийн дасгалжуулагчаар ирсэн үед Эвертончууд Ливерпүүл багийг 2–0 харьцаагаар хожиж дербийн ээлжит ялалтаа авав. [[1995 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|Английн цомын тэмцээний]] тав дахь түрүүгээ [[1995]] онд [[Манчестер Юнайтед]] багийг 1–0 харьцаагаар хожиж авав. [[Файл:Goodisonview1.JPG|thumb|1892 онд нээгдсэн «Гүүдисон Парк»<ref>{{cite web|url=http://www.toffeeweb.com/club/goodison/gp-history.asp|title=History of Goodison Park|publisher=Toffeeweb|accessdate=16 July 2009}}</ref> хэмээх Эвертон багийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]] Эвертон Английн цомд түрүүлэн Цомтой багуудын цомын тэмцээнд оролцох эрх авч Эйзелийн үйл явдлаас хойшхи уг тэмцээнд оролцсон Английн анхны баг болов. Жо Ройлын удирдлаган дор үргэлжлүүлэн Эвертончууд [[1995–96 оны Премьер лиг|1995–96]] оны улиралд Премьершипт зургаадугаар байр эзлэв.<ref name=modernhistory>{{cite web|url=http://www.evertonfc.com/history/kendall-s-heroes.html|title=The Everton Story – 1981 to 2006|publisher=Everton F.C.|accessdate=16 November 2007|archive-date=27 Нэгдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127101338/http://www.evertonfc.com/history/kendall-s-heroes.html|url-status=dead}}</ref> Түүний дараагийн улиралд арвантавдугаар байр эзлэж дасгалжуулагч Жо Ройл гэрээгээ дуусгавар болгохоор болж оронд нь багийн тоглогч [[Дейв Уотсон]] томилогдож байлаа. [[1997]] онд Эвертоны дасгалжуулагчаар гурав дахь удаагаа томилогдож багийг Премьершипт арвандолоодугаарт бичүүлж золтой л [[Болтон Уондерерс]] багтай байраа солиод доод дивиз рүү уначихаагүй юм. [[Рейнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рейнжерс]] багийн дасгалжуулагч асан Уолтер Смит гэх мэргэжилтэн Эвертоны дасгалжуулагчийн дараагийн халааг [[1998]] оны зун авч гурван улирлын турш хүснэгтийн доод арван багуудын эгнээнд бичүүлсэн байна. [[Файл:David Moyes (201551591).jpg|left|thumb|[[Дэвид Мойес]], Эвертон багийн экс дасгалжуулагч.]] [[2002]] оны гуравдугаар сар гэхэд Эвертон Английн цомын тэмцээнд [[Миддлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Миддлсбро]] багт хожигдон хасагдаж, лиг өндөрлөхөд ойрхон үед хүснэгтийн сүүлийн байрт бичигдэж байсан зэрэг асуудал үүсч байх үед Смит халагдаж<ref>{{cite news |title=Everton sack boss Walter Smith |publisher=[[CBBC Newsround]] |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/sport/newsid_1870000/1870925.stm |date=2002-03-13 |accessdate=21 July 2007}}</ref> өдгөөгийн дасгалжуулагч [[Дэвид Мойес]] томилогдон ирж Эвертоныг лиг өндөрлөхөд арвантавдугаар байраар авч үлдэж байв.<ref>{{cite news |title=Can Moyes revive Everton? |publisher=[[BBC Sport]] |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/sports_talk/1868992.stm |date=14 March 2002 |accessdate=21 July 2007}}</ref><ref>{{cite web |title=Final 2001/2002 English Premier Table |publisher=[[Soccerbase]] |url=http://www.soccerbase.com/league2.sd?competitionid=7&seasonid=131&teamid=942 |accessdate=21 July 2007 |archive-date=2 Аравдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071002000812/http://www.soccerbase.com/league2.sd?competitionid=7&seasonid=131&teamid=942 |url-status=dead }}</ref> [[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] оны улиралд Эвертончууд долоодугаар байр эзлэж 1996 оноос хойш шилдэг амжилтаа үзүүлэв. [[2004–05 оны Премьер лиг|2004–05]] оны улиралд дөрөвдүгээр байраар шалгарч [[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лигийн]] сонгон шалгаруулалтад оролцох эрх авч улмаар хэсгийн тоглолтоос хасагдаж [[УЕФА-гийн цом]]д оролцов. [[2007-08 оны УЕФА-гийн цом|2007–08]]<ref>{{cite web |url=http://www.soccerbase.com/league2.sd?teamid=942&seasonid=136 |title=Final 2006–07 English Premier Table |publisher=[[Soccerbase]] |accessdate=16 November 2007 |archive-date=21 Арван хоёрдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221111650/http://www.soccerbase.com/league2.sd?teamid=942&seasonid=136 |url-status=dead }}</ref> болон [[2008-09 оны УЕФА-гийн цом|2008–09 оны улирлын УЕФА-гийн цомын]] тэмцээнүүдэд оролцож туршлага хуримтлуулан тоглож, [[2009 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээний шигшээ тоглолт|2009 оны Английн цомын шигшээд]] шалгарч байлаа. Мойес дасгалжуулагч болсоноосоо хойш багийн түүхэнд урьд өмнө хийгдэж байгаагүй өндөр үнээр дөрвөн наймааг хийсэн юм. Үүнд [[Жеймс Бийти]]г [[2005]] оны нэгдүгээр сард 6 сая,<ref name = "aj and beattie"/> [[Эндрю Жонсон]]ыг [[2006]] оны зун 8.6 сая<ref name = "aj and beattie">{{cite news |title=Everton complete Johnson capture |publisher=[[BBC Sport]] |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/5026130.stm |date=30 May 2006 |accessdate=23 August 2010}}</ref> [[Якубу Айегбени|Якубуг]] [[2007]] оны зун 11.25 сая,<ref>{{cite news |title= Everton agree record fee to sign Yakubu |work=[[The Independent]] |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/everton-agree-record-fee-to-sign-yakubu-462593.html |last=Hunter |first=Andy |date=23 August 2007 |accessdate=23 August 2010 | location=London}}</ref> [[Маруан Феллаини]]г [[2008]] оны есдүгээр сард 15 сая [[фунт стерлинг]]ээр тус тус худалдан авсан ажээ.<ref>{{cite news|title=Everton smash record for Fellaini |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/e/everton/7593190.stm |publisher=[[BBC Sport]] |date=2 September 2008 |accessdate=23 August 2010}}</ref> Мөн Мойес [[Уэйн Рүүни]]г Манчестер Юнайтедад 27 сая фунтээр зарж том наймаа хийж байлаа.<ref>{{cite news |title=Rooney deal explained|publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_utd/3616874.stm |accessdate=22 August 2006 |date=1 September 2004}}</ref> == Цэнгэлдэх хүрээлэн == {{Инфобокс цэнгэлдэх хүрээлэн | stadium_name = Гүүдисон Парк | nickname = ''The Grand Old Lady'' | image = [[Файл:Goodisonview1.JPG|alt=Goodison Park|300px]] | location = Гүүдисон рөүд, [[Ливерпүүл]], Англи | opened = 1892 оны наймдугаар сарын 24 | owner = Гүүдисон Парк цэнгэлдэх хүрээлэн, «Хөлбөмбөгийн Эвертон багийг» эзэмшигч компани) | coordinates = {{Coord|53|26|20|N|2|57|59|W|type:landmark|display=it}} | operator = Хөлбөмбөгийн Эвертон баг | surface = Зүлэг | construction_cost = [[Фунт стерлинг|£]]3000 | architect = Ах дүү Келли, Хенри Хэртли болон Арчибэлд Леч | former_names = Mere Green field | tenants = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] (1892 оноос одоог хүртэл) | seating_capacity = 40,157 | dimensions = {{convert|100.48|m|yd|0}} by {{convert|68|m|yd|0}}<ref>{{cite book |title=Premier League Handbook Season 2009/10 |format=PDF |year=2009 |publisher=[[Premier League]] |location=London |page=38 |chapter=Club Directory |chapterurl=http://www.premierleague.com/staticFiles/c3/3b/0,,12306~146371,00.pdf |accessdate=5 April 2010 |archive-date=6 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606073445/http://www.premierleague.com/staticFiles/c3/3b/0%2C%2C12306~146371%2C00.pdf |url-status=dead }}</ref> }} Эвертон анх «Стэнли-Паркад» тоглодог байв. 1882 оноос багийн тоглолтыг үзэгчдийн тоо олширсон тул «Прайори Роуд» цэнгэлдэхэд орсон ажээ. удалгүй [[Ливерпүүл]] хотын чимэг болсон «[[Энфилд (цэнгэлдэх хүрээлэн)|Энфилд]]» цэнгэлдэх хүрээлэнд тоглодог болов. 1892 онд багийн эзэн Жон Холдинг шинэ цэнгэлдэх хүрээлэнг "Everton F.C. and Athletic Grounds Ltd" гэх компанийхаа нэр дээр байгуулан өөрийн гэсэн гэртэй болж авсан түүхтэй.<ref name="«I: THE EARLY DAYS 1878-88»">[http://www.toffeeweb.com/history/concise/1878-1888.asp «I: THE EARLY DAYS (1878-88)»] {{ref-en}}</ref> «Гүүдисон Парк» нь Англидаа анхдагчдаа тооцогдох цэнгэлдэх хүрээлэн<ref>[http://www.toffeeweb.com/club/goodison/gp-history.asp «History of Goodison Park»] {{ref-en}}</ref> юм. [[1966]] онд Англид зохиогдсон [[1966 хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхий аваргын тэмцээний]] үеэр хэд хэдэн тоглолтыг «Гүүдисон Паркт» явуулж байв. == Алдартай хөгжөөн дэмжигчид == * [[Пол Маккартни]]<ref>{{cite web |url=http://www.evertonfc.com/news/archive/macca-s-a-blue.html |title=MACCA'S A BLUE! |author=Darren Griffiths |publisher=Everton F.C. |date=2008-02-20 |access-date=2010-10-17 |archive-date=2009-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310040634/http://www.evertonfc.com/news/archive/macca-s-a-blue.html |url-status=dead }}</ref> * [[Сильвестр Сталлоне]]<ref>{{cite news |first=Nathan |last=Mercer |title=Everton 1-1 Reading |date=2007-01-14 |publisher=BBC Sport |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6236759.stm}}</ref> * [[Женнифер Эллисон]]<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/features/article3988427.ece |title=On the move: Jennifer Ellison |date=2008-05-25 |publisher=Times Newspapers Ltd |work=Times Online |location=London |access-date=2010-10-17 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907032624/http://www.timesonline.co.uk/tol/driving/features/article3988427.ece |url-status=dead }}</ref> * [[Норман Уиздом]]<ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/sport/the-sweeper-my-teams-norman-wisdom-everton-and-newcastle-1087827.html |title=The Sweeper: My Teams Norman Wisdom Everton and Newcastle |author=Clive White |author2=Nick Harris |publisher=Independent News and Media Limited |work=[[The Independent]] |date=1999-04-17}}</ref> {{clear}} == Тоглогчид == === Одоогийн бүрэлдэхүүн === [[Файл:Phil Neville.jpg|thumb|Эвертон багийн экс ахлагч [[Фил Невилл]].]] :''[[2014]] оны наймдугаар сарын 13-ны байдлаар.''<ref>{{cite web |title=Squad profiles |publisher=Everton F.C. |url=http://www.evertonfc.com/match/everton-squad.html |accessdate=9 August 2011 |archive-date=18 Нэгдүгээр сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140118081502/http://www.evertonfc.com/match/everton-squad.html |url-status=dead }}</ref> {{fs start}} {{fs player|no= 1|nat=ESP|pos=GK|name=[[Joel Robles|Жойл Роблес]]}} {{fs player|no= 2|nat=ENG|pos=DF|name=[[Tony Hibbert|Тони Хиббэрт]]}} {{fs player|no= 3|nat=ENG|pos=DF|name=[[Leighton Baines|Лэйтон Бэйнес]]}} {{fs player|no= 4|nat=IRL|pos=MF|name=[[Darron Gibson|Даррон Гибсон]]}} {{fs player|no= 6|nat=ENG|pos=DF|name=[[Phil Jagielka|Фил Жагиелка]]|other=[[Captain (association football)|captain]]}} {{fs player|no= 7|nat=IRL|pos=MF|name=[[Aiden McGeady|Эйден МакГиди]]}} {{fs player|no= 8|nat=CRC|pos=MF|name=[[Bryan Oviedo|Брайн Овэйдо]]}} {{fs player|no= 9|nat=CIV|pos=FW|name=[[Arouna Koné|Аруна Коне]]}} {{fs player|no=10|nat=BEL|pos=FW|name=[[Romelu Lukaku|Ромелу Лукаку]]}} {{fs player|no=11|nat=BEL|pos=FW|name=[[Kevin Mirallas|Кэвин Мираллас]]}} {{fs player|no=14|nat=SCO|pos=FW|name=[[Steven Naismith|Стивен Нэйсмит]]}} {{fs player|no=15|nat=FRA|pos=DF|name=[[Sylvain Distin|Силвэйн Дистин]]}} {{fs player|no=16|nat=IRL|pos=MF|name=[[James McCarthy (footballer)|Жэймс МакКарти]]}} {{fs player|no=17|nat=BIH|pos=MF|name=[[Muhamed Bešić|Мухамед Бесич]]}} {{fs player|no=18|nat=ENG|pos=MF|name=[[Gareth Barry|Гарет Барри]]}} {{fs player|no=19|nat=GHA|pos=FW|name=[[Christian Atsu|Кристиан Ацу]]| other=[[Chelsea F.C.|Chelsea]] багаас зээлээр}} {{fs player|no=20|nat=ENG|pos=MF|name=[[Ross Barkley|Росс Барклей]]}} {{fs mid}} {{fs player|no=21|nat=ENG|pos=MF|name=[[Leon Osman|Лион Осман]]|other=[[Captain (association football)|vice-captain]]}} {{fs player|no=22|nat=RSA|pos=MF|name=[[Steven Pienaar|Стивен Пинаар]]}} {{fs player|no=23|nat=IRL|pos=DF|name=[[Séamus Coleman|Шеймус Коулман]]}} {{fs player|no=24|nat=USA|pos=GK|name=[[Tim Howard|Тим Ховард]]}} {{fs player|no=26|nat=ENG|pos=DF|name=[[John Stones|Жон Стоунес]]}} {{fs player|no=27|nat=ENG|pos=DF|name=[[Tyias Browning|Тияас Бровнинг]]}} {{fs player|no=29|nat=ENG|pos=DF|name=[[Luke Garbutt|Люкэ Гарбатт]]}} {{fs player|no=30|nat=PAR|pos=DF|name=[[Antolín Alcaraz|Энтолин Алкараз]]}} {{fs player|no=32|nat=ENG|pos=DF|name=[[Brendan Galloway|Брэндан Галловэй]]}} {{fs player|no=34|nat=IRE|pos=DF|name=[[Shane Duffy|Шейн Даффи]]}} {{fs player|no=35|nat=ENG|pos=FW|name=[[Conor McAleny|Коннор МакАлени]]}} {{fs player|no=36|nat=CZE|pos=GK|name=[[Jindřich Staněk|Жиндрик Станек]]}} {{fs player|no=37|nat=ENG|pos=FW|name=[[Hallam Hope|Халлам Хоуп]]}} {{fs player|no=38|nat=ENG|pos=DF|name=[[Matthew Pennington|Мэттью Пеннингтон]]}} {{fs player|no=39|nat=ENG|pos=MF|name=[[Conor Grant|Конор Грант]]}} {{fs player|no=40|nat=IRL|pos=FW|name=[[Sam Byrne|Сэм Бюрне]]}} {{fs player|no=41|nat=ENG|pos=FW|name=[[Chris Long (footballer)|Крис Лонг]]}} {{fs end}} === Зээллэгээр явсан === {{fs start}} {{fs player|no=31|nat=SCO|pos=MF|name=[[Matthew Kennedy (Scottish footballer)|Мэттью Кеннэди]]|other=at [[Hibernian F.C.|Hibernian]] until January 2015}} {{fs player|no=33|nat=ENG|pos=MF|name=[[John Lundstram|Жон Лундстрам]]|other=at [[Blackpool F.C.|Blackpool]] until May 2015}} {{fs player|no=—|nat=POR |pos=MF |name=[[Francisco Júnior|Франциско Хуниор]]|other=at [[Strømsgodset IF|Strømsgodset]] until 15 August 2014}} {{fs end}} == Алдартай тоглогчид == {| |valign="top"| * {{flagicon|ENG}} [[Фил Невилл]] * {{flagicon|ENG}} [[Уэйн Рүүни]] * {{flagicon|ENG}} [[Гари Линекер]] * {{flagicon|ENG}} [[Пол Гаскойн]] * {{flagicon|ENG}} [[Дикси Дин]] * {{flagicon|IRL}} [[Кевин Шиди]] * {{flagicon|IRL}} [[Ли Карсли]] * {{flagicon|DEN}} [[Томас Гравесен]] * {{flagicon|AUS}} [[Тим Кэхилл]] * {{flagicon|ITA}} [[Марко Матерацци]] |width="33"| |valign="top"| * {{flagicon|RUS}} [[Андрей Канчельскис]] * {{flagicon|USA}} [[Тим Ховард]] * {{flagicon|BRA}} [[Жо]] * {{flagicon|WAL}} [[Невилл Саутхолл]] * {{flagicon|WAL}} [[Кевин Рэтклифф]] * {{flagicon|WAL}} [[Марк Хьюз]] * {{flagicon|FRA}} [[Луи Саа]] * {{flagicon|FRA}} [[Давид Жинола]] * {{flagicon|FRA}} [[Оливье Дакур]] |width="34"| |valign="top"| * {{flagicon|ESP}} [[Микель Артета]] * {{flagicon|POR}} [[Нуно Валенте]] * {{flagicon|CRO}} [[Славен Билич]] * {{flagicon|RSA}} [[Стивен Пинаар]] * {{flagicon|SCO}} [[Алекс Янг]] * {{flagicon|SCO}} [[Данкан Фергюсон]] * {{flagicon|ENG}} [[Жек Шарп]] * {{flagicon|ENG}} [[Жонни Холт]] |} == Шагналууд == === Дотоодын === '''Нэгдүгээр дивиз * '''Түрүү: (9)'''&nbsp;– [[1890–91 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1890–91]], [[1914–15 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1914–15]], [[1927–28 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1927–28]], [[1931–32 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1931–32]], [[1938–39 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1938–39]], [[1962–63 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1962–63]], [[1969–70 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1969–70]], [[1984–85 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1984–85]], [[1986–87 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1986–87]] * '''Аман хүзүү: (7)'''&nbsp;– [[1889–90 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1889–90]], [[1894–95 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1894–95]], [[1901–02 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1901–02]], [[1904–05 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1904–05]], [[1908–09 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1908–09]], [[1911–12 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1911–12]], [[1985–86 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1985–86]] '''Хоёрдугаар дивиз''' * '''Түрүү: (1)'''&nbsp;– [[1930–31 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1930–31]] * '''Аман хүзүү: (1)'''&nbsp;– [[1953–54 онд Хөлбөмбөгийн лиг|1953–54]] '''[[Английн хөлбөмбөгийн цомын тэмцээн|Английн цом]]''' * '''Түрүү: (5)'''&nbsp;– [[1906 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1906]], [[1933 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1933]], [[1966 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1966]], [[1984 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1984]], [[1995 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1995]] * '''Аман хүзүү: (8)'''&nbsp;– [[1893 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1893]], [[1897 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1897]], [[1907 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1907]], [[1968 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1968]], [[1985 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1985]], [[1986 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1986]], [[1989 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|1989]], [[2009 оны Английн хөлбөмбөгийн цомын шигшээ тоглолт|2009]] '''[[Хөлбөмбөгийн лигийн цом]]''' * '''Аман хүзүү: (2)'''&nbsp;– [[1977 оны Хөлбөмбөгийн лигийн цомын шигшээ тоглолт|1977]], [[1984 оны Хөлбөмбөгийн лигийн цомын шигшээ тоглолт|1984]] '''[[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ-ны]] Коммунити Шиелд/Чарити Шиелд''' * '''Түрүү: (9)'''&nbsp;– 1928, 1932, 1963, 1970, 1984, 1985, 1986 ''(хамтран)'', 1987, 1995 * '''Аман хүзүү: (2)'''&nbsp;– 1933, 1966 '''Full Members Cup''' * ''' Аман хүзүү: (2)'''&nbsp;– 1989, 1991 '''[[World Soccer Magazine#Дэлхийн Оны шилдэг баг|Дэлхийн Оны шилдэг баг]]''' * '''Түрүү'''&nbsp;– 1985 ''' [[Английн хөлбөмбөгийн өсвөрийн цом]]''' * '''Түрүү: (3)'''&nbsp;– 1965, 1984, 1998 * '''Аман хүзүү: (4)'''&nbsp;– 1961, 1977, 1983, 2002 '''[[Ланкаширын Идэрчүүдийн цом]]''' * '''Түрүү: (6)'''&nbsp;– 1894, 1897, 1910, 1935, 1940, 1964 ''' [[Ливерпүүлийн Идэрчүүдийн цом]]''' * '''Түрүү: (45)'''&nbsp;– 1884, 1886, 1887, 1890, 1891, 1892, 1894, 1895, 1896, 1898, 1899, 1900, 1904, 1906, 1908, 1910 (хамтран), 1911, 1912 (хамтран), 1914, 1919, 1921, 1922, 1923, 1924, 1926, 1928, 1934 (хамтран), 1936 (хамтран), 1938, 1940, 1945, 1953, 1954, 1956, 1957, 1958 (хамтран), 1959, 1960, 1961, 1982 (хамтран), 1983, 1996, 2003, 2005, 2007 === Европын === '''[[УЕФА Цомтой багуудын цом|Европын цомтой багуудын цом]]''' * '''Түрүү: (1)'''&nbsp;– 1985 == Тэмдэглэл == {{Reflist|group=nb|2}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Эх сурвалж == * {{cite book | author=Ball, D. & Buckland, G. |title=Everton&nbsp;— The Ultimate Book of Stats & Facts. | url=https://archive.org/details/evertonultimateb0000ball | isbn=1-872568-79-3 |publisher=The Bluecoat Press | year=2001}} * {{cite book | author=Corbett, James |title=Everton: School of Science | url=https://archive.org/details/evertonschoolofs0000corb | isbn=0-330-42006-2 |publisher=Pan | year=2004}} * {{cite book | author=Tallentire, Becky |title=The Little Book of Everton | isbn=1-84442-652-1 |publisher=Carlton Books Ltd | year=2004}} == Холбоос == {{BBC football info|e/everton}} * [http://www.skysports.com/football/teams/everton Everton News – Sky Sports] * [https://web.archive.org/web/20100813085355/http://www.premierleague.com/page/everton Everton FC – Premierleague.com] * [https://web.archive.org/web/20170912172202/http://efpf.co.uk/ Everton Former Players' Foundation] {{Эвертон багийн бүрэлдэхүүн}} {{Английн Премьер лиг}} {{DEFAULTSORT:Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн баг]] [[Ангилал:Премьер лигийн баг]] kfaro7yonn6d9iql8qw5hz7xazht5c2 0 19747 864930 841619 2026-08-05T19:22:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864930 wikitext text/x-wiki {{short description|Английн хөлбөмбөгчин (1981 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хөлбөмбөгчин | name = Питер Крауч | image = Chelsea 3 Stoke 0 (13677350585) - Peter Crouch (cropped).jpg | caption = Крауч 2014 онд | full_name = Питер Жеймс Крауч<ref name=Hugman1011>{{cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-601-0 |page=101}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1981|1|30|df=y}}<ref name=Hugman1011/> | birth_place = [[Маклсфилд]], Англи | height = 2.01 м<ref name=Hugman1011/> | position = [[Хөлбөмбөгийн довтлогч|Довтлогч]] | youthyears1 = 1991–1993 | youthclubs1 = [[Брентфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Брентфорд]] | youthyears2 = 1994–1995 | youthclubs2 = [[Куинз Парк Рейнжерс]] | youthyears3 = 1995–1998 | youthclubs3 = [[Тоттенхэм Хотспур]] | years1 = 1998–2000 | clubs1 = [[Тоттенхэм Хотспур]] | caps1 = 0 | goals1 = 0 | years2 = 2000 | clubs2 = → [[Далич Хэмлет]] (зээл) | caps2 = 6 | goals2 = 1 | years3 = 2000 | clubs3 = → [[Хессельхольм (хөлбөмбөгийн баг)|Хессельхольм]] (зээл) | caps3 = 8 | goals3 = 3 | years4 = 2000–2001 | clubs4 = [[Куинз Парк Рейнжерс]] | caps4 = 42 | goals4 = 10 | years5 = 2001–2002 | clubs5 = [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]] | caps5 = 37 | goals5 = 18 | years6 = 2002–2004 | clubs6 = [[Астон Вилла]] | caps6 = 37 | goals6 = 6 | years7 = 2003 | clubs7 = → [[Норвич Сити]] (зээл) | caps7 = 15 | goals7 = 4 | years8 = 2004–2005 | clubs8 = [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] | caps8 = 27 | goals8 = 12 | years9 = 2005–2008 | clubs9 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps9 = 85 | goals9 = 22 | years10 = 2008–2009 | clubs10 = [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]] | caps10 = 38 | goals10 = 11 | years11 = 2009–2011 | clubs11 = [[Тоттенхэм Хотспур]] | caps11 = 73 | goals11 = 12 | years12 = 2011–2019 | clubs12 = [[Сток Сити]] | caps12 = 225 | goals12 = 46 | years13 = 2019 | clubs13 = [[Бернли (хөлбөмбөгийн баг)|Бернли]] | caps13 = 6 | goals13 = 0 | totalcaps = 599 |totalgoals = 145 | nationalyears1 = 2002–2003 | nationalteam1 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг (-21)|Англи U21]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2006 | nationalteam2 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ B баг|Англи B]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2005–2010 | nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] | nationalcaps3 = 42 | nationalgoals3 = 22 }} '''Питер Жеймс Крауч''' ({{lang-en|Peter James Crouch}}; [[1981]] оны [[1 сарын 30|нэгдүгээр сарын 30-нд]] [[Маклсфилд]] [[хот]]од төрсөн) — Английн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Сток Сити]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. Нуруулаг биеэ<ref>{{cite web|url=http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html|title=Statistics|publisher=Premier League|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111127233059/http://www.premierleague.com/page/Statistics/0,,12306,00.html|archivedate=2011-11-27|access-date=2014-08-30|url-status=dead}}</ref> овжиноор ашиглахдаа гаргуун. == Замнал == Крауч [[2008]] оны [[7 сарын 7|долоодугаар сарын 7-нд]] «[[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмутад]]» 11 сая фунтээр элсэв. [[2009]] оны [[7 сарын 27|долоодугаар сарын 27-нд]] «[[Тоттенхэм Хотспур]]» багтаа 10 сая фунтээр эргэн ирж, таван жилээр гэрээлэв.<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/8169170.stm | title=Tottenham complete Crouch signing |publisher=BBC Sport | date=27 July 2009| accessdate=27 July 2009 }}</ref> «[[Сток Сити|Сток Ситид]]» [[2011]] оны [[8 сарын 31|наймдугаар сарын 31-нд]] 12 сая фунтээр элсэж, дөрвөн жилээр гэрээлсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.stokecityfc.com/page/NewsDetail/0,,10310~2438170,00.html|title=Crouch Seals Club Record Transfer|publisher=Stoke City FC|date=31 August 2011|accessdate=31 August 2011|archive-date=27 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111027182236/http://www.stokecityfc.com/page/NewsDetail/0,,10310~2438170,00.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/14729457.stm|title=Stoke City sign Tottenham Hotspur's Peter Crouch in £12m deal|publisher=BBC News|date=31 August 2011|accessdate=31 August 2011}}</ref> == Амжилт == ;Багийн * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] эзэн: 1998 — 1999 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн АШТ|Лигийн АШТ-ий]] түрүү: 2003 — 2004 * [[Европын хөлбөмбөгийн супер цом|Европын супер цомын]] эзэн: 2005 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2005 — 2006 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] эзэн: 2006 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.liverpoolfc.tv/team/squad/crouch/ Профайл - «Ливерпүүл»] {{ref-en}} * [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2093-2025274,00.html Ярилцлага - «Таймс»]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20090803191759/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=21235 Үзүүлэлт - soccerbase.com] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080808121320/http://uk.sports.yahoo.com/fo/profiles/16153.html Профайл - Yahoo Sport] {{ref-en}} {{England-footy-bio-stub}} {{Сток Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Саутхемптон багийн улирлын шилдэг тоглогчид}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Портсмут багийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] fzwm7p32or9rcgibpz5ysudu3v3i4m4 0 19833 864746 824989 2026-08-05T16:15:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864746 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Роберт Корен | image = [[Image:Robert Koren 20070922.jpg|175px]] | fullname = Роберт Корен<ref name="Hugman2010-11">{{cite book | editor1-last = Hugman | editor1-first = Barry J. | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | publisher = Mainstream Publishing | year = 2010 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/240 240] | isbn = 9781845966010 }}</ref> | dateofbirth = {{Birth date and age|1980|9|20|df=y}} | cityofbirth = [[Радле об Драви]] | countryofbirth = [[Холбооны Бүгд Найрамдах Социалист Югослав Улс|ХБНС Югослав Улс]] | height = {{height|meter=1.75}} | position = [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хагас хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Халл Сити]] | clubnumber = 22 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{flagicon|SVN}}[[Дравоград (хөлбөмбөгийн баг)|Дравоград]] | years1 = 1996–2001 | clubs1 = {{flagicon|SVN}}[[Дравоград (хөлбөмбөгийн баг)|Дравоград]] | caps1 = 129 | goals1 = 17 | years2 = 2001–2004 | clubs2 = {{flagicon|SVN}}[[Целе (хөлбөмбөгийн баг)|Целе]] | caps2 = 78 | goals2 = 22 | years3 = 2004–2007 | clubs3 = {{flagicon|NOR}}[[Лиллестрём (хөлбөмбөгийн баг)|Лиллестрём]] | caps3 = 75 | goals3 = 19 | years4 = 2007–2010 | clubs4 = {{flagicon|ENG}}[[Вест Бромвич Альбион]] | caps4 = 126 | goals4 = 16 | years5 = 2010– | clubs5 = {{flagicon|ENG}}[[Халл Сити]] | caps5 = 11 | goals5 = 3 | nationalyears1 = 2001–2002 | nationalteam1 = {{flagicon|SVN}}Словенийн шигшээ баг<br> <small>(21-ээс доош нас)</small> | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2003– | nationalteam2 = {{flagicon|SVN}}[[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словени]] | nationalcaps2 = 54 | nationalgoals2 = 5 | medaltemplates = | pcupdate = 23:05, 2010 оны 10 сарын 19 (UTC) | ntupdate = 12:22, 2010 оны 10 сарын 13 (UTC) }} '''Роберт Корен''' ({{lang-sl|Robert Koren}}, ''1980 оны есдүгээр сарын 20-нд төрсөн'' 20) нь [[Словени]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Англи]]йн [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Халл Сити]] баг болон [[Словенийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словенийн шигшээ]] багт [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчийн]] байрлалд тоглодог. Корен шигшээ багийнхаа [[Ахлагч (хөлбөмбөг)|ахлагч]] нь юм. ==Клубийн замнал== Роберт мэргэжлийн замналаа нутгийнхаа [[Дравоград (хөлбөмбөгийн баг)|Дравоград]] багаас эхлүүлэн [[1996]]-аас [[2001]] оныг хүртэлх зургаан жилийн хугацаанд тогложээ. 2001 онд Словенийн хөлбөмбөгийн хоёрдугаар лигийн [[Целе (хөлбөмбөгийн баг)|Целе]] багт элсч, гурван жил тоглохдоо 78 тоглолтонд оролцож 22 гоол хийсэн амжилттайгаар [[Норвеги]]йн [[Норвегийн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Лиллестрём (хөлбөмбөгийн баг)|Лиллестрём]] багт шилжсэн байна. [[2004]]-[[2007]] оны хооронд тус багт ''75'' тоглолтонд оролцож ''19'' гоол хийсэн амжилтыг үзүүлсэн Роберт 2007 оны нэгдүгээр сарын 4-нд [[Англи]]йн [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Вест Бромвич Альбион]] багт ирж<ref>{{cite news |title=Slovenian Koren joins West Brom |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/w/west_bromwich_albion/6231543.stm |publisher=[[BBC Sport]] |date=4 January 2007 |accessdate=25 April 2007}}</ref>, анхны гараагаа [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] тэмцээний [[Лидс Юнайтед]] багийг 3-1 харьцаагаар хожсон тоглолт байв. 2007 оны тавдугаар сарын 6-нд Роберт шинэ баг дахь анхны гоолоо лигийн тоглолтонд [[Барнсли (хөлбөмбөгийн баг)|Барнсли]] хаалганд оруулжээ. Харин Премьер лигийн анхны гоолоо [[2009]] оны нэгдүгээр сарын 17-нд [[Мидлсборо (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсборо]] багийн хаалганд оруулсан гэдэг. Улмаар [[2010]] оны наймдугаар сарын 13-нд [[Халл Сити]] багт гурван жилийн үнэгүй гэрээгээр ирээд<ref>{{cite news |title=Tigers Bring In Koren |url=http://www.hullcityafc.net/page/NewsDetail/0,,10338~2120887,00.html |publisher=Hull City AFC |date=13 August 2010 |accessdate=13 August 2010 |archive-date=29 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329135014/http://www.hullcityafc.net/page/NewsDetail/0,,10338~2120887,00.html |url-status=dead }}</ref>, маргааш анхны тоглолтоо [[Миллуолл (хөлбөмбөгийн баг)|Миллуолл]] багийн эсрэг хийсэн ажээ. ==Шагналууд== === Баг === * [[Хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ]]: [[2008]] === Хувийн === * Норвегийн Премьер лигийн шагнал: 2006 оны Шилдэг хагас хамгаалагч == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090213220033/http://www.ofsajd.com/cgi-bin/Ofsajd?content=dokumenti&id=364&frame=content Шигшээ багийн үзүүлэлтүүд]{{dl|date=August 2010}} * [https://web.archive.org/web/20090213220117/http://www.ofsajd.com/cgi-bin/Ofsajd?content=nogopedija&id=Robert_Koren BIO on www.ofsajd.com] * [http://www.wba.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10366~38118,00.html Профайл] – Вест Бромвич Альбион вэбсайт дахь * [https://web.archive.org/web/20090406215146/http://www.nzs.si/index.php?t=reprezentancaPortret&id=20838 Player profile] – NZS * {{soccerbase|id=25134|name=Роберт Корен}} {{Халл Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{Словенийн шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Корен, Роберт}} [[Ангилал:Словенийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Словеничүүд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] g3i4i8bl4b2hiiqyr0zs9dwlbxcm5dw 0 19837 864877 829185 2026-08-05T18:28:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864877 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Улаан хулсны баавгай<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|id=14001690}}</ref> | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn"/> | image = Ailurus fulgens RoterPanda LesserPanda.jpg | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Араатан]] | familia = [[Улаан хулсны баавгайнхан]] | genus = '''''Ailurus''''' | genus_authority = Ф. Кувье, 1825 | species = '''''A. fulgens''''' | synonyms = '''''A. ochraceus''''' <small>[[Хожсон]], 1847</small> | binomial = ''Ailurus fulgens'' | binomial_authority = [[Фредерик Кувье|Ф. Кувье]], 1825 | range_map = Redpanda.svg | range_map_caption = Улаан хулсны баавгайн тархалт | subdivision_ranks = Дэд зүйлүүд | subdivision = ''A. f. fulgens''<br /> ''A. f. styani''<ref name="handbook_mammals">{{cite book |editor = Don E. Wilson, Russell A. Mittermeier |title = Handbook of the Mammals of the World, Volume 1: Carnivores |publisher = Lynx Edicions |page=503 |year = 2009 |isbn = 9788496553491}}</ref> }} [[File:Red panda eating bamboo at Symbio Wildlife Park.webm|thumb|Улаан хулсны баавгай]] '''Улаан хулсны баавгай''' (''Ailurus fulgens'', буюу "гялалзсан муур") нь жижиг биетэй модон дээр амьдардаг [[хөхтөн]] амьтан бөгөөд '''''Ailurus''''' төрөлд багтах цорын ганц зүйл болно. Гэрийн муурнаас бага зэрэг том биетэй, улаан хүрэн үс, урт, сэгсгэр сүүлтэй энэ амьтны урд хоёр хөл нь богино байдгаас алцагнаж явдаг. Ихэвчлэн [[хулс]]аар хооллох бөгөөд хааяа өндөг, шувуу, шавьж, жижиг хөхтөн амьтдаар хооллоно. Голдуу ганцаараа амьдарна. Үдшийн бүрийгээс үүр цайх хүртэл идэвхтэй байдаг. [[Хималайн нуруу]]ны ой модонд л амьдардаг улаан хулсны баавгай [[Балба]], [[Хятад]]ын нутагт тархжээ. Мөн [[Энэтхэг]], [[Бутан]], хойд [[Мьянмар]]т тааралдах нь бий<ref>{{cite book |last = Stone |first = David |title = Raccoons and their relatives |year = 1995 |url = https://archive.org/details/raccoonstheirrel0000ston |publisher = International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. Species Survival Commission |isbn = 2831700515}}</ref>. Байгаль дээр зэрлэгээрээ байгаа тоо толгойг олж тооцоолоход тун хэцүү бөгөөд 2,500<ref name="Nowak">{{cite book|last=R. M.|first=Nowak|title=Walker’s Mammals of the World|publisher=Johns Hopkins University Press|location=Baltimore|year=1999|edition=sixth|volume=2|pages=695–696|isbn=0-8018-5789-9|url=http://books.google.com/books/jhu?q=ailurus+fulgens&hl=en&vid=9780801857898&btnG=Go#v=snippet&q=ailurus%20fulgens&f=false|accessdate=2009-10-31}}</ref> - 16,000, эсвэл 20,000 орчим байна гэж үздэг<ref name="Choudhury">{{cite journal|last=Choudhury |first=A. |year=2001 |title=An overview of the status and conservation of the red panda Ailurus fulgens in India, with reference to its global status|journal=Oryx|publisher=Flora & Fauna International |volume=35 |issue=3 |pages=250–259}} [http://www3.interscience.wiley.com/journal/120097990/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 Abstract]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} retrieved on 2009-11-03</ref>. Тархсан улсуудад нь уг амьтныг хуулиар хамгаалсан байдаг хэдий ч амьдрах орчны хомсдол, хуваагдал, хулгайн ан зэргээс болж тоо толгой нь цөөрсөөр байгаа<ref name=iucn>{{IUCN2010.1|assessors=Wang, X., Choudhry, A., Yonzon, P., Wozencraft, C. & Than Zaw|year=2008|id=714|title=Ailurus fulgens|downloaded=26 June 2010}}</ref>. Улаан хулсны баавгайг 2009 оны 1 сард [[ОУБХХ-ны улаан ном|Олон Улсын Байгаль Хамгаалах Холбоо улаан номдоо]] багтаасан. Хуучин [[Илбэнх]]ийнхэн, [[Баавгай]]нхан овогт багтаадаг байсан ч сүүлийн үеийн судалгаагаар тусдаа овгийн амьтан болох нь тодорхой болжээ<ref name="Flynn_2000">{{cite journal|last=Flynn |first=J. J. |last2=Nedbal |first2 = M. A. |last3=Dragoo |first3=J. W. |last4=Honeycutt |first4=R. L. |url=http://www.msb.unm.edu/mammals/publications/Flynn2000.pdf |title=Whence the Red Panda? |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=17 |issue=2 |pages=190–199 |year=2000 |accessdate=2009-09-23|pmid=11083933|doi=10.1006/mpev.2000.0819}}</ref>. Уг амьтны 2 дэд зүйл олдоод байгаа. Улаан хулсны баавгай нь дасан зохицох чадвар сайтай бөгөөд дэлхийн өнцөг булан бүрийн амьтны хүрээлэнд байдаг. 2006 оны байдлаар дэлхий даяар 800 гаруй толгой улаан хулсны баавгай амьтны хүрээлэнд амьдарч байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Ailurus fulgens|Улаан хулсны баавгай}} {{wikispecies|Ailurus fulgens|Улаан хулсны баавгай}} [[Ангилал:Махчин амьтан]] p60q4exoyr8xk82zek10729aput3pc3 0 20060 864951 782554 2026-08-05T19:44:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864951 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Жо Харт | image = [[File:Joe Hart Euro 2012 vs Italy 01.jpg|230px]] | image_size = 230 | caption = Харт [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] ([[Евро-2012]]). | fullname = Чарльз Жозеф Жон Харт<ref>{{cite book |editor1-last=Hugman |editor1-first=Barry |title=The PFA Footballers' Who's Who 2005/2006 |url=https://archive.org/details/isbn_9781852916626 |publisher=Queen Anne Press |year=2005 |page=[https://archive.org/details/isbn_9781852916626/page/180 180] |isbn=978-1-85291-662-6}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1987|4|19|df=y}} | birth_place = [[Англи]], [[Шрусбери]] | currentclub = [[Манчестер Сити]] | clubnumber = 1 | height = 1.96 м<ref>{{cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/Players/Goalkeepers/Joe-Hart |title=Players: Goalkeepers: Joe Hart |publisher=Manchester City F.C |accessdate=20 November 2013 |archive-date=10 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140210013923/http://mcfc.co.uk/Players/Goalkeepers/Joe-Hart |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/joe-hart |title=Player profile: Joe Hart |publisher=Premier League |accessdate=20 November 2013 |archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131119122304/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/joe-hart |url-status=dead }}</ref> | position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] | youthyears1 = 2002–2003 |youthclubs1 = [[Шрусбери Таун]] | years1 = 2003–2006 |clubs1 = [[Шрусбери Таун]] |caps1 = 54 |goals1 = 0 | years2 = 2006– |clubs2 = [[Манчестер Сити]] |caps2 = 173 |goals2 = 0 | years3 = 2007 |clubs3 = → [[Транмир Роверс]]<br>(зээл) |caps3 = 6 |goals3 = 0 | years4 = 2007 |clubs4 = → [[Блэкпүүл]]<br>(зээл) |caps4 = 5 |goals4 = 0 | years5 = 2009–2010 |clubs5 = → [[Бирмингем Сити]]<br>(зээл) |caps5 = 36 |goals5 = 0 | club-update = 2013 оны 10 сарын 27 | nationalyears1 = 2005–2006 |nationalteam1 = Англи (19-) |nationalcaps1 = 6 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2007–2009 |nationalteam2 = Англи (21-)|nationalcaps2 = 21 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2008– |nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] |nationalcaps3 = 39 |nationalgoals3 = 0 | nationalteam-update = 2014 оны 3 сарын 5 }} '''Чарльз Жозеф Жон Харт'''<ref>{{cite book |editor1-last=Hugman |editor1-first=Barry |title=The PFA Footballers' Who's Who 2005/2006 |publisher=Queen Anne Press |year=2005 |page=180 |isbn=978-1-85291-662-1}}</ref> ({{lang-en|Charles Joseph John Hart}}, ''[[1987]] оны [[4 сарын 19|дөрөвдүгээр сарын 19-нд]] төрсөн'') буюу '''Жо Харт''' ({{lang-en|Joe Hart}}) — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Манчестер Сити]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээн]] [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгач]] юм. Харт [[2010]] оны есдүгээр сард шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд томоохон тэмцээний анхны гараагаа хийхдээ ''Английн тэргүүн хаалгач'' болохоо харуулсан гэх ба Английн хөгжөөн дэмжигчдийн талархалыг хүлээгээд буй. 2010 онд [[Мэргэжлийн хөлбөмбөгчдийн холбоо]]ны «Оны шилдэг залуу тоглогчийн» номинацид нэр дэвшиж Манчестер Сити багийн анд [[Жеймс Милнер]]т ялагдаж байв. Харин тэрээр [[2009-10 оны Премьер лиг]]ийн «Оны шилдэг хаалгачын» санал асуулгад ялалт байгуулж байсан нь бий. Дээр дурдсаны дагуу Хартыг шигшээ багийн түүхэнд цахиур хагалж болох хаалгач гэснийг тодотговол, өдгөө цагийн дэлхийн шилдэг залуу хаалгачдын нэг<ref>{{cite web |title=Top Ten: Young Goalkeepers |url=http://blog.sport.co.uk/Football/824/Top_Ten_Young_Goalkeepers.aspx |publisher=http://blog.sport.co.uk |date=23 July 2010 |accessdate=4 September 2010 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110812162242/http://blog.sport.co.uk/Football/824/Top_Ten_Young_Goalkeepers.aspx |url-status=dead }}</ref> хэмээн түүнийг [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн цомд]] түрүүлж байсан хаалгачид болох Английн [[Гордон Бэнкс]]<ref>{{cite web |title=JOE HART SHOULD BE KEEPER FOR NEXT 20 YEARS- GORDON BANKS |url=http://www.express.co.uk/posts/view/197634/Joe-Hart-should-be-keeper-for-next-20-years-Gordon-Banks |publisher=Daily Express |date=5 September 2010 |accessdate=5 September 2010}}</ref> [[Итали]]йн [[Жанлуижи Буффон]]<ref>{{cite web |title=Buffon backing Man City keeper Hart to become best in world |url=http://www.tribalfootball.com/buffon-backing-man-city-keeper-hart-become-best-world-1062051 |publisher=tribalfootball.com |date=22 August 2010 |accessdate=4 September 2010 |archive-date=25 Наймдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825131729/http://www.tribalfootball.com/buffon-backing-man-city-keeper-hart-become-best-world-1062051 |url-status=dead }}</ref> болон [[Испани]]йн [[Икер Касильяс]] нар дүгнэсэн нь бий.<ref>{{cite web |title=Real Madrid's Iker Casillas: Manchester City's Joe Hart Would Be Perfect For Manchester United |url=http://www.goal.com/en/news/9/england/2010/09/20/2127213/real-madrids-iker-casillas-manchester-citys-joe-hart-would |date=20 September 2010 |accessdate=20 September 2010}}</ref> == Замнал == Тэрээр төрсөн нутгийнхаа [[Шрусбери Таун]] багаас [[2003]] онд хөлбөмбөгчний замналаа эхлүүлэн [[2006]] оныг хүртэл тогложээ. Тус багт [[2005-06 онд Английн хөлбөмбөг|2005–06 оны улиралд]] ''46'' тоглолтонд оролцож ''55'' оновчтой довтолгоог тасалж байсан амжилтыг үзүүлсэн байна. 2006 онд [[Манчестер Сити]] багт элсчээ. Улмаар 2006 оны аравдугаар сарын 14-нд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Шеффилд Юнайтед]] багтай хийсэн тоглолтонд анхны гараагаа хийж, тус тоглолтонд үүргээ гүйцэтгэн гоолгүйгээр тэнцэж байв. [[Файл:JoeHart Augsburg.jpg|thumb|180px|left|Харт [[Бирмингем Сити]] багийн бүрэлдэхүүнд.]] [[2007]] оны нэгдүгээр сард Харт сарын хугацаатайгаар [[Хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лиг|Нэгдүгээр лигийн]] [[Транмир Роверс]] багт зээллэгээр очсон ба ''6'' тоглолтонд оролцож ''8'' гоолыг хаалгандаа алдсан байх юм. Улмаар [[Блэкпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Блэкпүүл]] багт 2007 оны дөрөвдүгээр сард зээллэгээр очин тогложээ. Зээллэгээр амжилттай тоглосон Хартыг Манчестер Ситид эргэн ирэхэд тухайн үеийн дасгалжуулагч [[Свен-Ёран Эрикссон]] багийн нэгдүгээр хаалгачаар тоглуулах болсон ба "авъяасаа" нээн таниулах болсон залуу хаалгачыг<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11679_3019958,00.html Sky Sports – Eriksson backing for Hart]</ref> [[2008]] оны зургаадугаар сарын 1-нд [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн]] шигшээ [[Тринадад ба Тобагогийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Тринадад ба Тобагогийн]] шигшээгийн эсрэг тоглолтонд дуудан тоглуулсан түүхтэй. Манчестер Сити багт [[2009]] оны нэгдүгээр сард ирсэн [[Шей Гивен]] нэгдүгээр хаалгач болсонтой холбогдон Хартын гараанд гарах боломж хязгаарлагдмал болж ирсэн байна. Энэ үед [[Бирмингем Сити]] багийн удирдлагууд хүнд байдалд ороод байсан багаа лиг өндөрлөхөөс өмнө тогтоож барихын тулд хаалгач авч тоглуулахаар Манчестер Ситид хандан Хаартыг зээллэгээр авч тоглуулах болсон байна.<ref>{{cite news |title=Brum to take Hart |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/football/2477255/Brum-to-take-Hart.html|publisher = The Sun | accessdate = 2009-07-05|date=12 June 2007}}</ref> Зээллэгээр ирсэнээс нь хойш Бирмингем 12 тоглолт дараалан хожигдол амсалгүй тоглосоор<ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11694_5850655,00.html |title=McLeish proud of Blues |publisher=[[Sky Sports]] |date=9 January 2010 |accessdate=2010-02-28}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/opinion/story/0,25212,12038_5854263,00.html |title=The cold rush |publisher=[[Sky Sports]] |first=Martin |last=Tyler |date=12 January 2010 |accessdate=2010-02-01}}</ref> дээд лигтээ тогтсон юм. == Шагналууд == ;Манчестер Сити * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга ('''2'''): [[2011-12 оны Премьер лиг|2011-12]], [[2013-14 оны Премьер лиг|2013-14]] * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн ('''1'''): 2011 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] эзэн ('''1:'''): 2012 * Лигийн цомын эзэн ('''1'''): 2014 * '''Нийт: 4 цом''' ;Хувийн * Премьер лигийн алтан бээлий (3): 2010-11 , '''2011-12''', 2012-13 * Премьер лигийн бэлгэдлийн баг (2): 2009-10 , 2011-12 * Бирмингем Ситигийн шилдэг тоглогч (1): 2009-10 * Манчестер Ситигийн шилдэг тоглогч (1): 2010-11 == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == *[https://web.archive.org/web/20140210013923/http://mcfc.co.uk/Players/Goalkeepers/Joe-Hart Жо Харт - Манчестер Сити] *[http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/H/Joe-Hart Жо Харт - TheFA.com] *{{soccerbase|34502|Joe Hart}} *[http://home.skysports.com/player.asp?plid=15749&clid=74&cpid=12 Жо Харт - skysports.com] {{Манчестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Харт, Жо}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] fjxw0o2mygi2i2jk2q6igj3w1cb4fqs 0 20291 864880 742567 2026-08-05T18:31:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864880 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Заламбдалестес'' | fossil_range = {{Fossil range|Late Cretaceous}} | image=Zalambdalestes lechei.jpg | image_caption= ''Zalambdalestes lechei''-ий доод эрүүний яс. [[Варшавын Эволюцийн Музей]]. | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | superordo = †[[Anagalida]]? | familia = †[[Zalambdalestidae]] | genus = '''''Zalambdalestes''''' | genus_authority = [[Виллиам Кинг Грегори|Грегори]] & [[Жорж Гэйлорд Симпсон|Симпсон]], 1926 | subdivision_ranks = [[Зүйл (биологи)|Зүйлүүд]] | subdivision = * '''''Z. lechei''''' <small>Грегори & Симпсон, 1926</small> }} '''Заламбдалестес''' (''Zalambdalestes'', ''ламбдатай төстэй хулгайч'') нь дээд [[Цэрдийн галав]]ын үед [[Монгол]]ын нутагт амьдарч байсан [[хөхтөн]] амьтан юм. Үлэг гүрвэлүүдтэй цуг амьдарч байсан тус амьтан нь одоо мэдэгдээд буй хамгийн эртний [[Эхэст хөхтөн|эхэст хөхтнүүдийн]] нэг билээ. [[Image:Zalambdalestes.jpg|thumb|225px|left|''Zalambdalestes lechei''-гийн сэргээн босгосон дүр]] ''Заламбдалестес'' нь [[сохор номин]]той төстэй, урт хоншоор, урт шүд, жижигхэн тархи, том нүдтэй амьтан байв. Ойролцоогоор 20 см урттай ч толгой нь дөнгөж 5 см урт байжээ. Урд мөчиндөө маш хүчтэй боловч сарвуу нь сул хөгжсөн байдаг тул модонд авирахад тохиромжгүй байсан гэж үздэг. Хурц, зөрсөн шүдээ ашиглан голдуу ойн шавьжаар хооллодог байсан байж магадгүй.<ref name=EoDP>{{cite book |editor=Palmer, D.|year=1999 |title= The Marshall Illustrated Encyclopedia of Dinosaurs and Prehistoric Animals|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7|publisher= Marshall Editions|location=London|page= [https://archive.org/details/illustratedencyc0000unse_y8e7/page/201 201]|isbn= 1-84028-152-9}}</ref> ==Эшлэл== * Parker, Steve. Dinosaurus: the complete guide to dinosaurs. Firefly Books Inc, 2003. Pg. 402 {{reflist}} ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20121014223627/http://home.arcor.de/ktdykes/zalambda.htm Zalambdalestidae] [[Ангилал:Хөхтөн амьтан]] 3h3ve9omg9xclul0ikyxx4cwym6rjey 0 20628 864830 843081 2026-08-05T17:43:39Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864830 wikitext text/x-wiki {{Location map-line|lat=0}} [[Зураг:Equator and Prime Meridian.svg|thumb|300px|Экватор (улаан) буюу [[Гринвичийн голдоц]] (хөх) дайран өнгөрдөг улс орнууд]] '''Экватор''' ({{lang-en|Equator}}), '''Улаан зам''' гэж ерөнхийдөө [[Бөмбөрцөг|бөмбөрцгийн]] [[хүндийн төв]]ийг агуулсан [[эргэлт|эргэлтийн тэнхлэгт]] перпендикуляр [[Хавтгай (математик)|хавтгайнууд]] болон бөмбөрцгийн гадаргуугийн огтлолцлыг хэлдэг. Гэхдээ Экватор гэвэл [[Дэлхий]]н экваторыг заах нь элбэг. Экватор орчмын бүс нутаг нь халуун уур амьсгалтай. Энгийнээр хэлбэл, Экватор гэдэг нь [[Дэлхий]]г [[умард туйл|умард]] болон [[өмнөд туйл]]аас нь харахад тэнцүүгээр [[хойд хагас бөмбөрцөг]], [[өмнөд хагас бөмбөрцөг]] болгон хуваадаг хийсвэр шугам юм. Бусад [[гараг]], одон орны биетүүдийн экваторыг мөн ижлээр тодорхойлдог. == Ном зүй == {{refbegin}} * {{cite journal |title=Geodetic Reference System 1980 |journal=Bulletin Géodésique |publisher=Springer-Verlag |location=[[Berlin]] |first=H |last=Moritz |pages=395–405 |volume=54 |issue=3 |date=September 1980 |doi=10.1007/BF02521480}} (IUGG/WGS-84 data) * {{cite book |title=Computational Spherical Astronomy |url=https://archive.org/details/computationalsph0000taff |publisher=Wiley |location=[[New York City|New York]] |first=Laurence G |last=Taff |year=1981 |isbn=047106257X |oclc=6532537}} (IAU data) {{refend}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Equator|Экватор}} * [http://armchairtravelogue.blogspot.com/2009/06/equatorial-monuments-around-world.html Дэлхий дээрх, Экваторын хөшөөнүүд] [[Ангилал:Математикийн газар зүй]] [[Ангилал:Геодези]] 3rnxd2q1kv55xhopwsr3ntj4xc159do 0 20815 864876 743053 2026-08-05T18:28:16Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864876 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Майкл Оуэн | image = [[Зураг:Michael Owen 072007 cropped.jpg|225px]] | fullname = Майкл Жэймс Оуэн | dateofbirth = {{birth date and age|1979|12|14|df=y}} | cityofbirth = [[Честер]] | countryofbirth = [[Англи]] | height = {{convert|5|ft|9|in|m|2|abbr=on}}<ref>{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. |title=The PFA Footballers Who's Who 2009–10 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 |year=2009 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-474-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/322 322] }}</ref> | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = [[Манчестер Юнайтед]] | clubnumber = 7 | youthyears1 = 1991–1996 |youthclubs1 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | years1 = 1996–2004 |clubs1 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |caps1 = 216 |goals1 = 118 | years2 = 2004–2005 |clubs2 = [[Реал Мадрид]] |caps2 = 35 |goals2 = 13 | years3 = 2005–2009 |clubs3 = [[Ньюкасл Юнайтед]] |caps3 = 71 |goals3 = 26 | years4 = 2009– |clubs4 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 24 |goals4 = 4 | nationalyears1 = 1997 |nationalteam1 = Англи U20 |nationalcaps1 = 4 |nationalgoals1 = 3 | nationalyears2 = 1997 |nationalteam2 = Англи U21 |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2006–2007 |nationalteam3 = Англи B |nationalcaps3 = 2 |nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 1998–2008 |nationalteam4 = [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Англи]] |nationalcaps4 = 89 |nationalgoals4 = 40 | pcupdate = 2011 оны 1 сарын 4 (UTC) | ntupdate = 2009 оны 7 сарын 3 (UTC) }} '''Майкл Жэймс Оуэн''' ({{lang-en|Michael James Owen}}, 1979 оны 12 сарын 14-нд [[Честер]]т төрсөн) нь [[Англи]]йн мэргэжлийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд өдгөө [[Манчестер Юнайтед]] багт [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор тоглодог]]. Хөлбөмбөгчин асан [[Терри Оуэн]]ий хүү тэрээр 1996 онд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багаас мэргэжлийн хөлбөмбөгчний замналаа эхэлжээ. Эхэндээ залуучуудын багт тоглодог байсан хүү үндсэн багт 1997 оны 5 сард анх тоглохдоо л гоол оруулжээ. Улмаар [[Английн Премьер Лиг|Премьер Лигт]] бүтэн тоглосон анхны улиралдаа мэргэн буучдын жагсаалтыг тэргүүлсэн юм. Уг амжилтаа дараагийн жил нь давтсан тэрээр гуяныхаа гэмтлийг үл хайхран 1997–2004 онд Ливерпүүл багийнхаа мэргэн бууч нь байж ирсэн билээ. 2001 онд Ливерпүүл баг [[УЕФА-гийн цом]], [[Английн Хөлбөмбөгийн Холбооны цом]], [[Хөлбөмбөгийн Лигийн цом]]ыг хүртэж, Оуэн өөрөө [[2001 оны Баллон д'Ор|Баллон д'Ор]] шагналыг хүртэн, анхны томоохон амжилтуудаа гаргажээ. Тэрээр Ливерпүүлийн бүрэлдэхүүнд Премьер Лигт 216 тоглолт хийхдээ 118 гоол оруулсан юм. Оуэн 2004 оны дундуур 8 сая фунт стерлингээр [[Реал Мадрид]] багт очсон боловч тоглолтонд ихэнхдээ сэлгээгээр орж ирдэг байлаа. Гэхдээ л [[Ла Лига]]д 13 гоол оруулсан нь тоглосон минуттай нь харьцуулахад улирлын хамгийн өндөр үзүүлэлт болж байсан юм. Тэрээр дараагийн улиралд нь Англидаа буцан ирж, 16 сая фунт стерлингээр [[Ньюкасл Юнайтед]] багт шилжжээ. 2005–06 оны улирлыг амжилттайгаар эхлүүлсэн ч дараагийн 18 сарын турш бэртэл гэмтлээс салсангүй. Хөлбөмбөгтөө буцаж ирсэн Оуэн багийн ахлагчаар сонгогдож, 2007–08 оны улиралд багийнхаа мэргэн буучаар тодорчээ. Түүний гэрээний 4 жилийн хугацааны сүүлийн улиралд Ньюкасл баг зиндаа уруудаж, [[чөлөөт агент]] болсон Оуэн Манчестер Юнайтед баг руу үнэгүй шилжиж иржээ. Олон улсын тавцанд анх 1998 онд насанд хүрэгчдийн шигшээ багтаа багтан тоглосон тэрээр тухайн үедээ Английн шигшээ багийн хамгийн залуу тоглогч, хамгийн залуудаа гоол оруулсан тоглогч болж байв. Түүний [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ]]-д үзүүлсэн гайхалтай тоглолт түүнийг од болгосон бөгөөд уг тэмцээнээс гадна [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2000 оны ЕАШТ]], [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]], [[2004 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2004 оны ЕАШТ]]-д оролцож, гоол оруулж явжээ. Тэрээр Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд 4 том тэмцээнд гоол оруулж байсан цорын ганц тоглогч нь юм. Мөн [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ]]-д оролцсон ч гэмтэл авч, бүрэн эдгэрэх хүртлээ бүтэн жил зарцуулсан билээ. Багийн ахлагчийн туузыг ч зүүж байсан удаатай Оуэн Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд хийсэн тоглолтынхоо тоогоор 7-рт бичигддэг. Тэрээр 89 тоглолтод 40 гоол оруулсны 26 нь тоглолтын хувь заяаг шийдвэрлэж байсан аж.<ref>{{cite news|first=Matthias|last=Arnhold|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/eng-recintlp.html|title=England – Record International Players|publisher=RSSSF|date=2009-01-29|accessdate=2009-02-11}}</ref> 2006 оны ДАШТ-д Оуэн гэмтэл авч, удаан хугацаагаар тоглоогүй нь [[ФИФА]], [[Английн Хөлбөмбөгийн Холбоо]], Ньюкасл Юнайтед багийн хооронд маргаан үүсгэж байсан бөгөөд Ньюкасл 10 сая фунт стерлингийн нөхөн төлбөр авч, урьд хожид үзэгдээгүй явдал гарч байсан. Улмаар тоглогчид шигшээ багтаа тоглож байгаад гэмтэл авбал харьяалагдах баг болон шигшээ багийн хоорондох харьцааг зохицуулах асуудалд өөрчлөлт орсон түүхтэй билээ. ==Статистик== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Баг !rowspan="2"|Улирал !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Лигийн цом !colspan="2"|[[УЕФА|Европ]] !colspan="2"|Бусад !colspan="2"|Нийт |- !Тоглолт!!Гоол!!Тоглолт!!Гоол!!Тоглолт!!Гоол!!Тоглолт!!Гоол!!Тоглолт!!Гоол!!Тоглолт!!Гоол |- |rowspan="9"|[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |[[1996–97 оны Премьер лиг|1996–97]] |2||1||0||0||0||0||0||0||0||0||2||1 |- |[[1997–98 оны Премьер лиг|1997–98]] |36||18||0||0||4||4||4||1||0||0||44||23 |- |[[1998–99 оны Премьер лиг|1998–99]] |30||18||2||2||2||1||6||2||0||0||40||23 |- |[[1999–2000 оны Премьер лиг|1999–2000]] |27||11||1||0||2||1||0||0||0||0||30||12 |- |[[2000–01 оны Премьер лиг|2000–01]] |28||16||5||3||2||1||11||4||0||0||46||24 |- |[[2001–02 оны Премьер лиг|2001–02]] |29||19||2||2||0||0||12||5||2||2||45||28 |- |[[2002–03 оны Премьер лиг|2002–03]] |35||19||2||0||4||2||13||7||1||0||55||28 |- |[[2003–04 оны Премьер лиг|2003–04]] |29||16||3||1||0||0||6||2||0||0||38||19 |- !Нийт !216!!118!!15!!8!!14!!9!!52!!21!!3!!2!!297!!158 |- |rowspan="2"|[[Реал Мадрид]] |[[2004–05 оны Ла Лига|2004–05]] |35||13||4||2||colspan="2"|–||4||1||0||0||43||16 |- !Нийт !35!!13!!4!!2!!colspan="2"|–!!4!!1!!0!!0!!43!!16 |- |rowspan="5"|[[Ньюкасл Юнайтед]] |[[2005–06 оны Премьер лиг|2005–06]] |11||7||0||0||0||0||0||0||0||0||11||7 |- |[[2006–07 оны Премьер лиг|2006–07]] |3||0||0||0||0||0||0||0||0||0||3||0 |- |[[2007–08 оны Премьер лиг|2007–08]] |29||11||3||1||1||1||0||0||0||0||33||13 |- |[[2008–09 оны Премьер лиг|2008–09]] |28||8||2||0||2||2||0||0||0||0||32||10 |- !Нийт !71!!26!!5!!1!!3!!3!!0!!0!!0!!0!!79!!30 |- |rowspan="3"|[[Манчестер Юнайтед]] |[[2009-10 оны Премьер лиг|2009–10]] |19||3||1||0||4||2||6||4||1||0||31||9 |- |[[2010-11 оны Премьер лиг|2010–11]] |5||1||0||0||1||2||1||0||1||0||8||3 |- !Нийт !24!!4!!1!!0!!5!!4!!7!!4!!2!!0!!39!!12 |- !colspan="2"|Бүгд !346!!161!!25!!11!!22!!16!!63!!26!!5!!2!!458!!216 |} ''2011 оны 1 сарын 4-ний байдлаар''<ref>{{cite web |url=http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/owen_m.html |title=Michael Owen |accessdate=2 October 2010 |last=Endlar |first=Andrew |publisher=StretfordEnd.co.uk }}</ref> <ref>http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=2190</ref> <ref>http://www.rsssf.com/miscellaneous/owen-intlg.html</ref> {{Football player national team statistics|ENG}} |- |1998||12||4 |- |1999||6||1 |- |2000||6||3 |- |2001||8||6 |- |2002||12||5 |- |2003||9||5 |- |2004||13||4 |- |2005||9||7 |- |2006||5||1 |- |2007||8||4 |- |2008||1||0 |- !Нийт ||89||40 |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гаднын холбоосууд== {{commonscat|Michael Owen|Майкл Оуэн}} *{{FIFA player|170722|Майкл Оуэн}} *{{soccerbase|id=10509|name=Майкл Оуэн}} *[https://web.archive.org/web/20100201180732/http://www.michaelowenofficial.com/ Албан ёсны вэбсайт] *[http://www.thefa.com/England/SeniorTeam/Players/Postings/2004/03/Michael+Owen+Liverpool.htm TheFA.com дахь профиль] *[http://www.nufc.premiumtv.co.uk/page/PlayerProfiles/0,,10278~5829,00.html Ньюкасл Юнайтед багийн вэбсайт дахь профиль] *[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/w/player/170722_OWEN_Michael.html ДАШТ-ий сайт дахь профиль] *[https://web.archive.org/web/20120306042012/http://www.michaelowenonline.com/ Албан ёсны фэнклуб] {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{Navboxes colour |title=Английн шигшээ багийн бүрэлдэхүүн |bg=white |fg=navy |list1= {{Английн шигшээ багийн 1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2000 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2004 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Английн шигшээ багийн 2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{Английн шилдэг залуу хөлбөмбөгчин}} {{DEFAULTSORT:Оуэн, Майкл}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Их Британийн оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] 5ieb2xqbpyym4toqtmby2sqt7t6hpca 0 21380 864783 771956 2026-08-05T17:01:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864783 wikitext text/x-wiki '''Европын алтан бөмбөг''' ({{lang-fr|Soulier d'Or}}, {{lang-en|European Golden Shoe}}, хуучнаар ''European Golden Boot'') нь Европын улсуудын үндэсний дээд лигийн тоглолтуудад хамгийн олон гоол оруулсан тамирчинд олгодог, [[хөлбөмбөг]]ийн шагнал юм. 1967–68 оны улирлаас Францын ''[[Лэкип]]'' сэтгүүл уг шагналыг олгож эхэлсэн. Киприйн Хөлбөмбөгийн Холбоо тус улсын лигт 40 гоол оруулсан тоглогч байсан гэж заргалдсаны дараа Лэкип сэтгүүл уг шагналаа 1996 оныг хүртэл албан ёсны бус гэж тооцох болсон бөгөөд тэр хоорондивээн тэтгэгч [[Адидас]] дангаараа шалгаруулж шагнал гардуулж байв.<ref name="unofficial">{{ cite book | first = Paul | last = Smith | title = Rangers' Cult Heroes | url = https://archive.org/details/rangerscultheroe0000smit | ISBN = 978-1-905449-07-1 | publisher = Know The Score Books | year = 2007 | location = United Kingdom }}</ref> Мөн 1990–91 оны улирлын мэргэн бууч [[Дарко Панчев]] 2006 оныг хүртэл шагналаа гардан авч чадаагүй түүхтэй.<ref>{{cite web |url=http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2006/08/15/feature-02 |title=Macedonia's Pancev gets his Golden Boot |publisher=setimes.com |accessdate=2008-02-23 }}</ref> 1996 оноос шинэ дүрмээр алтан шаахайн эзнийг тодруулдаг болсон байна. Тэр үеэс [[Европын Спортын Сэтгүүлүүд]] байгууллага Алтан бөмбөгийн эзнийг шалгаруулж шагнах болсон бөгөөд сул лигт олон гоол оруулсан тоглогчоос хүчтэй лигт цөөн гоол оруулсан тоглогч шагнал хүртэх магадлал өндөртэй системийг бий болгосон. == 1968 - 1991 == [[Файл:BOMBERGERDMUELLER.JPG|thumb|200px|Европын алтан бөмбөг шагналыг 2 удаа хүртсэн [[Герд Мюллер]]]] 1968 - 1991 онд Европын алтан шаахай шагналыг Европын аль нэгэн улсын лигт хамгийн олон гоол оруулсан тамирчин хүртдэг байв. Үүнийг шалгаруулахад тоглож буй лигийн хүчтэй эсэх, хэдэн тоглолт явагддаг эсэхийг харгалздаггүй байлаа. Тэр үед [[Эйсебио]], [[Герд Мюллер]], [[Дуду Георгеску]], [[Фернандо Гомеш]] нар 2 удаа хүртсэн.<ref name="soccerphile">{{cite web |url=http://www.soccerphile.com/soccerphile/news/golden-boot.html |title=Golden Boot: The Quotients Decide It All |publisher=soccerphile.com |accessdate=2008-02-20 }}</ref> {{legend|#cedff2|2 ялагч тодорсон жил|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !|Баг !|Лиг !|Гоол |- |1967–68 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |- |1968–69 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Петар|Жеков}} |[[ЦСКА Софи (хөлбөмбөгийн баг)|ЦСКА Софи]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|36}} |- |1969–70 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|38}} |- |1970–71 |{{sort|YUG|{{YUG}}}} |{{sortname|Иосип|Скоблар}} |[[Олимпик Марсель|Марсель]] |{{sort|FRA|{{flagicon|FRA}}}} [[Лиге 1|Францын Лиге 1]] |align=center|{{nts|44}} |- |1971–72 |{{sort|GER|{{GER}}}} |{{sortname|Герд|Мюллер}} |[[Бавари Мюнхен]] |{{sort|GER|{{flagicon|GER}}}} [[Германы Бундеслиг]] |align=center|{{nts|40}} |- |1972–73 |{{sort|POR|{{POR}}}} |[[Эйсебио]] |[[Бенфика (хөлбөмбөгийн баг)|Бенфика]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|40}} |- |1973–74 |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Хектор|Язалде}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|46}} |- |1974–75 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|33}} |- |1975–76 |{{sort|CYP|{{CYP}}}} |{{sortname|Сотирис|Кайафас}} |[[Омониа Никози]] |{{sort|CYP|{{flagicon|CYP}}}} [[Киприйн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|39}} |- |1976–77 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дуду|Георгеску}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны Дивизиа А]] |align=center|{{nts|47}} |- |1977–78 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |{{sortname|Ханс|Кранкль}} |[[Рапид Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундселиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|41}} |- |1978–79 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Кеес|Кист}} |[[АЗ (хөлбөмбөгийн баг)|АЗ Алкмаар]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |- |1979–80 |{{sort|BEL|{{BEL}}}} |{{sortname|Эрвин|Ванденберг}} |[[Льерс (хөлбөмбөгийн баг)|Льерс]] |{{sort|BEL|{{flagicon|BEL}}}} [[Бельгийн нэгдүгээр дивизион|Бельгийн лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1980–81 |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Георги|Славков}} |[[Ботев Пловдив]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|31}} |- |1981–82 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Вим|Кьефт}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|32}} |- |1982–83 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |- |1983–84 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Иан|Раш}} |[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |{{sort|ENG|{{flagicon|ENG}}}} [[Хөлбөмбөгийн Лигийн нэгдүгээр дивизион|Английн нэгдүгээр дивизион]] |align=center|{{nts|32}} |- |1984–85 |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Фернандо|Гомеш}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |{{sort|POR|{{flagicon|POR}}}} [[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|39}} |- |1985–86 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Марко|ван Бастен}} |[[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]] |{{sort|NED|{{flagicon|NED}}}} [[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|37}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |[[Родион Каматару]] |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|44}} |- |bgcolor=#cedff2|1986–87 |{{sort|AUT|{{AUT}}}} |[[Тони Польстер]] |[[Аустриа Вена]] |{{sort|AUT|{{flagicon|AUT}}}} [[Австрийн Хөлбөмбөгийн Бундеслиг|Австрийн Бундеслиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1987–88 |{{sort|TUR|{{TUR}}}} |{{sortname|Танжу|Чолак}} |[[Галатасарай (хөлбөмбөгийн баг)|Галатасарай]] |{{sort|TUR|{{flagicon|TUR}}}} [[Туркийн Супер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |- |1988–89 |{{sort|ROM|{{ROM}}}} |{{sortname|Дорин|Матеут}} |[[Динамо Бухарест]] |{{sort|ROM|{{flagicon|ROM}}}} [[Лига I|Румыны A дивизион]] |align=center|{{nts|43}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1">Сансес, Стойчков нар хувааж хүртсэн.</ref> |{{sort|MEX|{{MEX}}}} |{{sortname|Уго|Санчес}} |[[Реал Мадрид]] |{{sort|ESP|{{flagicon|ESP}}}} [[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|38}} |- |bgcolor=#cedff2|1989–90<ref name="Joint1"/> |{{sort|BUL|{{BUL}}}} |{{sortname|Христо|Стойчков}} |[[PFC CSKA Sofia|CSKA Sofia]] |{{sort|BUL|{{flagicon|BUL}}}} [[Болгарын хөлбөмбөгийн мэргэжлийн А групп|Болгарын А групп]] |align=center|{{nts|38}} |- |1990–91 |{{sort|MKD|{{MKD}}}} |{{sortname|Дарко|Панчев}} |[[Црвена Звезда]] |{{sort|YUG|{{flagicon|YUG}}}} [[Югославын Нэгдүгээр Лиг]] |align=center|{{nts|34}} |} == 1991 - 1996 == Завсрын үеийн, албан ёсны бус ялагчид: {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1991–92 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf">{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/gboot.html |title=Golden Boot ("Soulier d'Or") Awards |publisher=rsssf.com |accessdate=2008-02-23 }}</ref><ref name=McCoist>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/scotland/1342480.stm |title=Life and times of Ally McCoist |publisher=BBC Sport |date=2001-05-21 |accessdate=2008-02-23 }}</ref> |- |1992–93 |{{sort|SCO|{{SCO}}}} |{{sortname|Алли|Маккойст}} |[[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] |[[Шотландын Хөлбөмбөгийн Лигийн Премьер Дивизион|Шотландын Премьер дивизион]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|<ref name="rsssf"/><ref name=McCoist/> |- |1993–94 |{{sort|WAL|{{WAL}}}} |{{sortname|Дэвид|Тэйлор}} |[[Портмэдог (хөлбөмбөгийн баг)|Портмэдог]] |[[Уэльсийн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|43}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1994–95 |{{sort|ARM|{{ARM}}}} |{{sortname|Арсен|Аветисян}} |[[Киликиа Ереван|Хоменетмен]] |[[Армений Премьер лиг]] |align=center|{{nts|39}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1995–96 |{{sort|GEO|{{GEO}}}} |{{sortname|Звиад|Энделазе}} |[[Зестапони (хөлбөмбөгийн баг)|Маргвети]] |[[Умаглеси Лига|Гүржийн Умаглеси Лига]] |align=center|{{nts|40}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |} == 1996 оноос хойш == Европын тэмцээнүүдэд багуудын нь үзүүлсэн амжилтыг харгалзан тогтоодог [[УЕФА-гийн коэффициент]]ээр лигүүдийг байр эзлүүлж, шилдэг 5 лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 2-оор, 6-гаас 21-р байранд бичигдсэн лигийн тоглогчдын оруулсан гоолыг 1.5-аар үржүүлж тооцно. [[Марио Жардел]], [[Тьерри Анри]], [[Диего Форлан]] нар 2 удаа хүртээд байна. {| class="wikitable sortable" !Улирал !Улс !Тамирчин !Баг !Лиг !Гоол !Оноо ! class="unsortable"|Тэмдэглэл |- |1996–97 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |[[Рональдо]] |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1997–98 |{{sort|GRE|{{GRE}}}} |{{sortname|Никос|Маклас}} |[[Витессе|Витессе Арнхем]] |[[Эредивизие|Голландын Эредивиз]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1998–99 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Порто (хөлбөмбөгийн баг)|Порто]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|36}} |align=center|{{nts|72}} |align=center|<ref name="rsssf"/> |- |1999–2000 |{{sort|ENG|{{ENG}}}} |{{sortname|Кэвин|Филлипс}} |[[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/s/sunderland/856691.stm |title=Phillips nets Golden prize |publisher=BBC Sport |date=29 July 2000 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |2000–01 |{{sort|SWE|{{SWE}}}} |{{sortname|Хенрик|Ларссон}} |[[Селтик (хөлбөмбөгийн баг)|Селтик]] |[[Шотландын Премьер лиг]] |align=center|{{nts|35}} |align=center|{{nts|52.5}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/1393528.stm |title=Larsson wins Golden Shoe |publisher=BBC Sport |date=17 June 2001 |accessdate=27 February 2008 }}</ref> |- |2001–02 |{{sort|BRA|{{BRA}}}} |{{sortname|Марио|Жардел}} |[[Спортинг (хөлбөмбөгийн баг)|Спортинг]] |[[Португалын Премьер лиг|Примейра Лига]] |align=center|{{nts|42}} |align=center|{{nts|63}} |align=center|<ref name="ESM">{{cite web |url=http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |title=Golden Shoe award winners |publisher=European Sports Magazines |accessdate=7 March 2008 |archive-date=4 Есдүгээр сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904215705/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe_winners.htm |url-status=dead }}</ref> |- |2002–03 |{{sort|NED|{{NED}}}} |{{sortname|Рой|Макаай}} |[[Депортиво де ла Корунья]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|29}} |align=center|{{nts|58}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2003–04 |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|30}} |align=center|{{nts|60}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/arsenal/3743775.stm |title=Henry set for golden shoe |publisher=BBC Sport |date=24 May 2004 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2">Thierry Henry and Diego Forlán were joint winners</ref> |{{sort|FRA|{{FRA}}}} |{{sortname|Тьерри|Анри}} |[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |bgcolor=#cedff2|2004–05<ref name="Joint2" /> |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Вильяреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильяреал]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|25}} |align=center|{{nts|50}} |align=center|<ref name="ESM" /> |- |2005–06 |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Лука|Тони}} |[[Фиорентина (хөлбөмбөгийн баг)|Фиорентина]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |title=Luca Toni |publisher=World Soccer Magazine |date=28 February 2007 |accessdate=12 December 2010 |archive-date=29 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629154832/http://www.worldsoccer.com/interviews/luca_toni_interview_111336.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2006–07 оны Европын алтан шаахай|2006–07]] |{{sort|ITA|{{ITA}}}} |{{sortname|Франческо|Тотти}} |[[Рома (хөлбөмбөгийн баг)|Рома]] |[[Серие A|Италийн Серие A]] |align=center|{{nts|26}} |align=center|{{nts|52}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=552524.html |title=Totti crowned Europe's top scorer |publisher=UEFA |date=18 June 2007 |accessdate=23 February 2008 }}</ref> |- |[[2007–08 оны Европын алтан шаахай|2007–08]] |{{sort|POR|{{POR}}}} |{{sortname|Кристиано|Рональдо}} |[[Манчестер Юнайтед]] |[[Английн Премьер лиг]] |align=center|{{nts|31}} |align=center|{{nts|62}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=720667.html |title=Ronaldo scoops ESM Golden Shoe |publisher=UEFA |date=17 June 2008 |accessdate=17 June 2008 }}</ref> |- |[[2008–09 оны Европын алтан шаахай|2008–09]] |{{sort|URU|{{URU}}}} |{{sortname|Диего|Форлан}} |[[Атлетико Мадрид]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|32}} |align=center|{{nts|64}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=esp/news/newsid=835149.html |title=Forlán claims Golden Shoe and Pichichi awards |publisher=UEFA |date=1 June 2009 |accessdate=1 June 2009 }}</ref> |- |[[2009–10 оны Европын алтан шаахай|2009–10]] |{{sort|ARG|{{ARG}}}} |{{sortname|Лионель|Месси}} |[[Барселона (хөлбөмбөгийн баг)|Барселона]] |[[Ла Лига|Испанийн Ла Лига]] |align=center|{{nts|34}} |align=center|{{nts|68}} |align=center|<ref>{{cite web |url=http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |title=Messi wins ESM Golden Shoe |publisher=[[World Soccer Magazine]] |date=18 May 2010 |accessdate=12 November 2010 |archive-date=6 Аравдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006003900/http://www.worldsoccer.com/news/messi_wins_esm_golden_shoe_news_298118.html |url-status=dead }}</ref> |} == Эшлэл == {{refs|2}} == Гадны холбоос == {{commonscat|European Golden Shoe|Европын алтан шаахай}} * [https://web.archive.org/web/20070218143845/http://www.eusm.eu/item/goldenshoe.htm European Sports Magazine] * [https://web.archive.org/web/20100316181033/http://www.worldsoccer.com/esm/esmgoldenshoe.php 2009–10 standings] at [[World Soccer (magazine)|WorldSoccer.com]] * [https://web.archive.org/web/20080417051657/http://europeancups.altervista.org/rankings/country%20ranking%202007.htm UEFA coefficients list] * {{cite web |url=http://www.napit.co.uk/viewus/infobank/football/awards/european_golden_boot.php |title=European Golden Shoe winners from 1968 to 1991 |publisher=napit.co.uk |accessdate=2008-03-07 }} [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн шагналууд]] {{Link FL|pl}} dqefb66cldlun9hc1w6ik6tyf939235 0 22038 865048 848868 2026-08-05T21:10:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865048 wikitext text/x-wiki {{Short description|1970-1973 онд Чилийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = | name = Сальвадор Альенде | native_name = {{nobold|Salvador Allende}} | image = Salvador Allende Gossens-.jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1970 | order = 29 дэх | office = Чилийн ерөнхийлөгч | term_start = 1970 оны 11 сарын 3 | term_end = 1973 оны 9 сарын 11 | predecessor = [[Эдуардо Фрей Монтальва]] | successor = [[Аугусто Пиночет]] | order2 = 56 дахь | office2 = Чилийн Сенатын ерөнхийлөгч | term_start2 = 1966 оны 12 сарын 27 | term_end2 = 1969 оны 5 сарын 15 | predecessor2 = [[Томас Рейес Вичунья]] | successor2 = [[Томас Пабло Элорца]] | office3 = [[Сенат (Чили)|Сенатын]] гишүүн | term_start3 = 1969 оны 5 сарын 15 | term_end3 = 1970 оны 11 сарын 3 | predecessor3 = ''Тойрог байгуулагдсан'' | successor3 = [[Адонис Сепулведа]] | constituency3 = [[Чилоэ муж|Чилоэ]], [[Айсен муж|Айсен]] ба [[Магальянес муж|Магальянес]] | term_start4 = 1961 оны 5 сарын 15 | term_end4 = 1969 оны 5 сарын 15 | predecessor4 = Карлос Альберто Мартинес | successor4 = Хюго Баллестерос | constituency4 = [[Сан-Фелипе-де-Аконкагуа муж|Аконкагуа]] ба [[Вальпараисо муж|Вальпараисо]] | term_start5 = 1953 оны 5 сарын 15 | term_end5 = 1961 оны 5 сарын 15 | predecessor5 = [[Элиас Лаферте]] | successor5 = [[Рауль Ампуэро]] | constituency5 = [[Тарапака муж|Тарапака]] ба [[Антофагаста муж|Антофагаста]] | term_start6 = 1945 оны 5 сарын 15 | term_end6 = 1953 оны 5 сарын 15 | predecessor6 = [[Луис Конча Родригес]] | successor6 = [[Анисто Родригес]] | constituency6 = [[Вальдивиа муж|Вальдивия]], [[Осорно муж|Осорно]], [[Льянкиуэ муж|Льянкиуэ]], Чилоэ, Айсен ба Магальянес | office7 = [[Чилийн Социалист Нам]]ын нарийн бичгийн дарга | term_start7 = 1943 оны 1 сар | term_end7 = 1944 оны 7 сар | predecessor7 = [[Мармадуке Грове]] | successor7 = [[Бернардо Ибанез]] | office8 = [[Эрүүл мэндийн сайд (Чили)|Эрүүл мэнд, нийгмийн хамгааллын сайд]] | term_start8 = 1939 оны 9 сарын 28 | term_end8 = 1942 оны 4 сарын 2 | president8 = [[Педро Агирре Серда]] | predecessor8 = Мигель Этчебарне | successor8 = Эдуардо Эскудеро | office9 = [[Төлөөлөгчдийн танхим (Чили)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start9 = 1937 оны 5 сарын 15 | term_end9 = 1939 оны 9 сарын 28 | predecessor9 = [[Умберто Касали]] | successor9 = [[Васко Валдебенито]] | constituency9 = [[Кильота муж|Кильота]] ба Вальпараисо | birth_name = Сальвадор Гильермо Альенде Госсенс | birth_date = {{Birth date|1908|06|26}} | birth_place = [[Сантьяго]], Чили | death_date = {{Death date and age|1973|09|11|1908|06|26}} | death_place = Сантьяго, Чиди | death_cause = Амиа хорлолт | resting_place = [[Сантьяго Ерөнхий оршуулгын газар]] | spouse = {{marriage|[[Хортенсия Бусси]]|1940}} | children = 3 | relatives = [[Альендегийн гэр бүл]] | party = [[Чилийн Социалист Нам]] | otherparty = [[Ардын Эв Нэгдэл (Чили)|Ардын Эв Нэгдлийн Эвсэл]] <br> [[FRAP (Чиди)|Ардын үйл ажиллагааны фронт]] | alma_mater = [[Чилийн Их Сургууль]] | profession = {{hlist|Төрийн албан хаагч|[[эмч]]}} | signature = Salvador Allende signature.svg | website = {{official website|http://www.fundacionsalvadorallende.cl/|name=Сан}} }} '''Сальвадор Изабелино дель Саградо Корасон де Есүс Альенде Госсенс''' ({{lang-es|Salvador Isabelino del Sagrado Corazón de Jesús Allende Gossens}}; 1908 оны 6 сарын 26 – 1973 оны 9 сарын 11) нь [[Чили]]йн эмч бөгөөд [[Латин Америк]]ийн түүхэнд ардчилсан сонгуулиар төрийн тэргүүн болсон анхны [[Марксизм|марксист]] улс төрч юм<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/3089846.stm |publisher=[[BBC]] |title=Profile of Salvador Allende}}</ref>. Альенде Чилийн улс төрд 40 орчим жил оролцжээ. [[Чилийн Социалист Нам|Социалист Намын]] гишүүний хувиар тэрээр [[Чилийн сенат|сенатор]], төлөөлөгчдийн танхимын гишүүн, сайдын албан тушаал хашиж байв. [[1952 оны Чилийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1952]], [[1958 оны Чилийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1958]], [[1964 оны Чилийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1964]] оны Чилийн ерөнхийлөгчийн [[сонгууль]]д нэр дэвшээд сонгогдож чадаагүй ч [[1970 оны Чилийн ерөнхийлөгчийн сонгууль|1970]] онд дөрөв дэх оролдлогоороо сонгогдож чаджээ. Тэр аж үйлдвэрийн салбаруудыг [[Нийгэмчлэлт|нийгэмчлэх]], хөдөө аж ахуйг [[хамтралжуулалт|хамтралжуулах]] бодлого барьж байсан бөгөөд [[хэт баруун]]ы [[Патриа и Либертад]] (Эх орон, эрх чөлөө) бүлгийнхний ажил хаялт, [[Никсоны засаг захиргаа]]ны [[Америкийн Тагнуулын Төв Газар|Тагнуулын Төв Газрын]] эсэргүүцэлтэй тулгарч байлаа<ref>{{cite book |title= Communism: A History|last= Pipes|first= Richard|authorlink= |coauthors= |year= 2003|publisher= The Modern Library|location= |isbn= 0812968646|page= [https://archive.org/details/communismhistory00pipe/page/137 137]|pages= |url=https://archive.org/details/communismhistory00pipe|accessdate=}}</ref>. Дээд Шүүх Альендег шүүх засаглалыг өөрийн улс төрийн зорилгодоо ашиглаж байна хэмээн шүүмжилж байсан бөгөөд эцэстээ 1973 оны 8 сарын 22-нд Төлөөлөгчдийн танхим [[Чилийн арми|армиас]] хууль хэрэгжилтийг хангах, байдлыг зохицуулахад оролцох талаар албан ёсоор хүсэлт гаргасан. Түүнээс хойш сар хүрэхгүй хугацааны дараа буюу 9 сарын 11-нд цэргийнхэн [[1973 оны Чилийн төрийн эргэлт|Альендег төрийн эрхээс зайлуулж]]<ref>{{cite book |title= Communism: A History|last= Pipes|first= Richard|authorlink= |coauthors= |year= 2003|publisher= The Modern Library|location= |isbn= 0812968646|page= [https://archive.org/details/communismhistory00pipe/page/138 138]|pages= |url=https://archive.org/details/communismhistory00pipe|accessdate=}}</ref>, [[Юнидад Популар|Нийтийн Нэгдэл]] эвслийн засгийн газрыг түлхэн унагажээ<ref>{{cite web |url=http://www.csmonitor.com/2006/1211/p00s01-woam.html |title=The Christian Science monitor: Controversial legacy of former Chilean dictator Augusto Pinochet ....Gen. Augusto Pinochet, who overthrew Chile's democratically elected Communist government in a 1973 coup ... |access-date=2011-05-13 |archive-date=2008-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516194106/http://www.csmonitor.com/2006/1211/p00s01-woam.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |ulr=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,907929,00.html |journal=Time Magazine |title=Chile: The Bloody End of a Marxist Dream... Allende's downfall had implications that reached far beyond the borders of Chile. His had been the first democratically elected Marxist government in Latin America...}}</ref>. Зэвсэгт хүчин [[Ла Монеда Ордон]]г бүслээд байх үед Альенде огцрох бодолгүй байгаагаа зарласан<ref name="en.wikisource.org">[[s:Salvador Allende's Last Speech|Salvador Allende's Last Speech]]</ref> боловч мөн өдрийнхөө орой амиа хорлосон тухай мэдээ дэлхий дахинаа түгжээ<ref>Labarca, Eduardo (2007) ''Salvador Allende, biografía sentimental'', Catalonia, pp.339-405 ISBN 978-956-8303-68-6</ref>. Өөр нэг тайлбараар бол Альенде цэргийнхний бүслэлтээс зугтаж, гадаадын элчин сайдын яаманд хорогдохыг оролдсон боловч түүнд [[Фидель Кастро]]гийн бэлэглэсэн автомат буугаар цэргүүд түүнийг буудаж хороосон гэдэг<ref>Ammar, Alain (2005) ''Cuba Nostra - Les Secrets D'Etat de Fidel Castro,'' PLON; Acheve D'Imprimer edition, pp.198-202 ISBN-13 978-2259201155 </ref>. Альендег нас барсны дараа генерал [[Аугусто Пиночет]] Чилид цэргийн [[хунта|хунтын]] засаглалыг тогтоосон билээ. 2011 оны 1 сарын сүүлчээр Чилийн шүүх Альендегийн үхлийн талаар мөрдлөг явуулах шийдвэр гаргаад байна<ref name=inquiry>{{cite web | url = http://www.nytimes.com/2011/01/28/world/americas/28chile.html | title = Chilean Judge Orders Investigation Into Allende’s Death | publisher = ''New York Times'' | accessdate = 2011-01-28}}</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Гадны холбоос== {{Commons|Salvador Allende|Сальвадор Альенде}} {{DEFAULTSORT:Альенде, Сальвадор}} [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:Чиличүүд]] [[Ангилал:Чилийн эмч]] [[Ангилал:Чилийн улс төрч]] [[Ангилал:Чилийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] 6ozcmug59ghb1gp67ajw5xehjuemdhj 0 22093 864924 833598 2026-08-05T19:12:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864924 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|10 сарын}} '''10 сарын 18''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 291 дахь ([[өндөр жил]] бол 292 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 74 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == ===1600-с өмнө=== *{{0}}{{0}}[[AD 33|33]] &ndash; Түүний хөвгүүд Нерон, Друсус нарын үхлээс болж зүрх нь шархалч, Тиберий Пандатери арал руу хөөгдсөн Ахмад Агриппина өлсгөлөнгийн улмаас нас баржээ. <ref>{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the World|url=https://archive.org/details/chronicleofworld00jero|publisher=Ecam Publication|year=1989|page=210|ISBN=0-13-133463-8}}</ref> *{{0}}[[320]] &ndash; Грекийн гүн ухаантан Александрия Паппус нар хиртэлтийг ажиглаж, агуу одон орон судлаач (Алмагест) -д тайлбар бичжээ. *{{0}}[[614]] &ndash; II Хлотар хаан Франкийн язгууртнуудын эрхийг хамгаалдаг Франк Магна Картагийн нэг төрөл болох Парисын тогтоолыг (Edictum Chlotacharii) нийтлэв. *{{0}}[[629]] &ndash; Дагоберт I франкуудын хаанаар өргөмжлөгдөв. *[[1009]] &ndash; Иерусалим дахь Христэд итгэгч сүм болох Ариун булшны сүмийг Фатимидын халиф Аль-Хаким би-Амр Аллах бүрэн сүйтгэж, сүмийн суурийг хад чулуугаар цохив. *[[1016]] &ndash; Даничууд Ассандуны тулалдаанд англичуудыг ялав. *[[1081]] &ndash; Норманчууд Диррахиумын тулалдаанд Византийн эзэнт гүрнийг ялав. *[[1356]] &ndash; Альпийн нурууны хойд хэсэгт болсон Базелийн газар хөдлөлт нь Швейцарийн Базель хотыг сүйтгэв. *[[1540]] &ndash; Испанийн байлдан дагуулагч Эрнандо де Сотогийн цэргүүд өнөөгийн Алабама мужийн бэхжсэн Мабила хотыг устгаж, Тускалузаг хороов. *[[1561]] &ndash; Японд Каванакажимагийн дөрөв дэх тулаан Уэсүги Кеншин ба Такеда Шинген нарын хооронд тулалдав. *[[1565]] &ndash; Японы Мацура овогын хөлөг онгоцууд Япон ба Барууны хооронд болсон анхны тэнгисийн цэргийн тулаан болох Фукуда булан дахь тулалдаанд Португалийн худалдааны ачааг барьж чадсангүй. *[[1599]] &ndash; Валахийн хунтайж Зоригт Майкл Челимбарын тулалдаанд Эндрю Баторигийн армийг ялж, Румын ард түмнийг нэгтгэсэн анхны нэгдэл болов. ===1601–1900=== *[[1648]] &ndash; Бостоны гутал үйлдвэрлэгчид Америкийн анхны хөдөлмөрийн байгууллагыг байгуулав. *[[1748]] &ndash; Экс-ла-Чапеллийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Австрийн залгамжлалын дайн дуусав. *[[1775]] &ndash; Африк гаралтай америк яруу найрагч Филлис Уитли боолчлолоос чөлөөлөгдөв. * 1775 &ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Фалмутын шаталт (одоогийн Портланд, Мэн). *[[1779]] &ndash; Америкийн хувьсгалт дайн: Франц-Америкийн Саваннагийн бүслэлт цуцлагдлаа. *[[1797]] &ndash; Франц, Австрийн хооронд Кампо Формиогийн гэрээ байгуулав. *[[1851]] &ndash;Херман Мелвиллийн Моби-Дикийг Лондоны Ричард Бентли "Халим" нэртэйгээр анх хэвлүүлжээ. *[[1860]] &ndash; Опиумын хоёрдугаар дайн Бээжингийн конвенцоор эцэслэн дуусч, тэгш бус гэрээ болох Тиентиний гэрээг соёрхон батлав. *[[1867]] &ndash; АНУ [[Аляска|Аляскаг]] Оросоос 7.2 сая доллараар худалдаж авч албан ёсоор эзэмшилдээ шилжүүлж авсан өдөр. Тус мужид жил бүр Аляскагийн өдөр болгон тэмдэглэдэг. *[[1898]] &ndash; АНУ [[Пуэрто Рико|Пуэрто Риког]] Испаниас эзэмшиж авав. *[[1900]] &ndash; Граф Бернхард фон Булов Германы канцлер болжээ.<ref>{{cite book|first=Jacques|last=Legrand|title=Chronicle of the 20th Century|publisher=Ecam Publication|year=1987|page=20|ISBN=0-942191-01-3}}</ref> ===1901–present=== *[[1912]] &ndash; Балканы нэгдүгээр дайн: Сербийн хаан I Петр дайнд нэгдэж байхдаа "Сербийн ард түмэнд" тунхаглал гаргав. *[[1914]] &ndash; Германд Schoenstatt Apostolic Movement байгуулагджээ. *[[1921]] &ndash; Оросын Зөвлөлт Холбоот Социалист Бүгд Найрамдах Социалист Бүгд Найрамдах Улсын бүрэлдэхүүнд Крымийн Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. *[[1922]] &ndash; Британийн өргөн нэвтрүүлгийн компанийг (дараа нь Корпораци) үндэсний өргөн нэвтрүүлгийн үйлчилгээгээр хангах радио дамжуулагчийн үндэсний сүлжээг бий болгох зорилгоор [[BBC|"BBC"]] консорциум байгуулжээ. *[[1929]] &ndash; Нууцлалын зөвлөлийн Шүүхийн хороо Канадын Дээд шүүхийг Канадын хууль тогтоомжийн дагуу эмэгтэйчүүдийг "хүн" гэж үздэг гэж мэдэгдсэнийхээ дараа Эдвардсын эсрэг Канадын эсрэг Канадын Дээд шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгожээ. *[[1944]] &ndash; Дэлхийн 2 -р дайн: ЗХУ арми Чехословакийг нутагт орж нацист Германаас чөлөөлж эхлэв. *[[1944]] &ndash;Дэлхийн 2 -р дайн: Германы Улм хотод фельдмаршал Эрвин Роммелийг оршуулах ёслол болов. *[[1945]] &ndash; ЗХУ -ын цөмийн хөтөлбөр Лос Аламосын үндэсний лабораторид Клаус Фуксоос АНУ -ын плутонийн бөмбөг хийх төлөвлөгөөг хүлээн авав. * 1945 &ndash; Марио Варгас, Маркос Перез Жименез, Карлос Делгадо Чалбауд тэргүүтэй Венесуэлийн Зэвсэгт хүчний хэсэг бүлэг хүмүүс өдрийн эцэс гэхэд түлхэн унагасан Ерөнхийлөгч Исаиас Медина Ангарита руу төрийн эргэлт хийв. * 1945 &ndash; Аргентины цэргийн офицер, улс төрч Хуан Перон жүжигчин Эва Дуартетэй гэрлэжээ. * 1951 — ЗХУ цөмийн туршилт хийсэн. *[[1954]] &ndash; Texas Instruments анхны транзистор радиог гаргаж танилцуулав. *[[1963]] &ndash; Феликет гэдэг хар, цагаан өнгийн Парисын тэнэмэл муур сансарт хөөрсөн анхны муур болжээ. *[[1967]] &ndash; ЗХУ-ын Венера 4 датчик Сугар гаригт хүрч өөр гаригийн агаар мандлыг хэмжсэн анхны сансрын хөлөг болов. *[[1977]] &ndash; Германы намар: Ханнс Мартин Шлейерийг хулгайлах, Улаан армийн фракц (RAF) Lufthansa нисэх онгоцыг барьцаалахтай холбоотой олон үйл явдал Шлейерийг хөнөөж, RAF -ийн янз бүрийн гишүүд амиа хорлов. *[[1979]] &ndash; Холбооны Харилцаа Холбооны Комисс (FCC) хүмүүст холбооны засгийн газрын зөвшөөрөлгүйгээр хиймэл дагуулын дэлхийн станцтай байхыг зөвшөөрч эхлэв. *[[1991]] &ndash; [[Азербайжан|Азербайжаны]] Дээд зөвлөл ЗХУ -аас тусгаар тогтнож буйгаа зарлав. ** ЗХУ, Израил улс 1967 онд тасалсан дипломат харилцаагаа сэргээсэн байна. *[[2003]] &ndash; Боливийн хийн зөрчил: Боливийн Ерөнхийлөгч Гонзало Санчез де Лозада албан тушаалаасаа огцорч, Боливыг орхихоор болжээ. *[[2007]] &ndash; [[Карачи]] хотод болсон дэлбэрэлт: Пакистаны Ерөнхий сайд асан [[Беназир Бхутто|Беназир Бхуттогийн]] сууж явсан цуваа руу амиа золиослогч халдсаны улмаас 139 хүн амиа алдаж, 450 хүн шархаджээ. Бхутто өөрөө гэмтээгүй байна. *[[2019]] &ndash; [[NASA]]-гийн сансрын нисгэгчид Жессика Мейр, Кристина Кох нар олон улсын сансрын станцаас цахилгаан хянагчийг солихоор гарахад анхны эмэгтэй хүн бүрийн сансарт алхахад оролцов.<ref>{{Cite news|last=Zraick|first=Karen|date=2019-10-18|title=NASA Astronauts Complete the First All-Female Spacewalk|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/10/18/science/space/nasa-female-spacewalk.html|access-date=2020-08-25|issn=0362-4331}}</ref> * [[2019]] &ndash; Чилийн нийслэл [[Сантьяго]] хотод болсон үймээн самуун болж, хотын 164 метроны буудал бүрд халдлага гарчээ. Ерөнхийлөгч Себастьян Пинера дараа нь нийслэлд 15 хоногийн онц байдал зарлав.<ref name="Aljazeera191019051808789">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|title=Chile protests: State of emergency declared in Santiago |website=aljazeera.com |access-date=21 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191020062524/https://www.aljazeera.com/news/2019/10/chile-protests-state-emergency-declared-santiago-191019051808789.html|archive-date=20 October 2019|url-status=live}}</ref><ref name="BBC50113090">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|title=Three dead in Chile supermarket fire amid riots|date=20 October 2019|access-date=21 October 2019|newspaper=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20191021030406/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-50113090|archive-date=21 October 2019|url-status=live}}</ref> == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1979|1]]831 — III Фридрих (1888 онд нас барсан) Германы эзэнт улсын эзэн хаан (кайзер) болон Пруссын хаан. *1932 — [[Витаутас Ландсбергис]], литвын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн, нийтлэгч, урлаг судлаач. *1960 — [[Жан-Клод Ван Дамм]] (жинхэнэ нэр нь- ''Жан-Клод Камиль Франсуа Ван Варенберг'') бельги гаралтай америкийн кино жүжигчин, гар тулааны урлагийн мастер, кино найруулагч. *[[1979]] - Америкийн дуучин, дуу зохиогч, дуу бичлэгийн продюсер, бүжигчин, жүжигчин Ne-Yo *[[1987]] - Америкийн дуучин, жүжигчин Zac Efron == Тэмдэглэлт баярууд == *Дэлхийн цэвэршилтийн өдөр == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|18 October|10 сарын 18}} [[Ангилал:Өдөр|1018]] [[Ангилал:Аравдугаар сарын өдөр|#18]] 4k3ip579p3c2hpfrbt7ftxo51dgglw3 0 22326 865128 864412 2026-08-06T08:51:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865128 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] 5pyj00q6814qpoxzn4g7h56x53rq6j2 0 22652 864906 792142 2026-08-05T18:56:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864906 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Мухаммед Атта | зураг = Mohamed Atta.jpg | зураг_хэмжээ = 150px | image_caption = | төрсөн_огноо = {{Birth date|mf=yes|1968|9|1}} | нас_барсан_огноо = {{death date and age|mf=ues|2001|9|11|1968|9|1}} | нас_барсан_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Нью-Йорк]], [[Манхэттен]] | жинхэнэ_нэр = Мухаммед Атта <br /> ([[Араб хэл|Арабаар]]: محمد عطا) | төрсөн_газар = [[Египет]], [[Кафр-эш-Шейх]] | төгссөн_сургууль = [[Каирын их сургууль]] <br> [[Хамбургийн Техникийн их сургууль|Харбург]] }} '''Мухаммед Мухаммед эл-Саид Атта''' ({{lang-ar|محمد محمد الأمير عوض السيد عطا}}, ''Muḥammad Muḥammad al-Āmir ‘Awaḍ as-Sayyid ‘Aṭā'') <span dir="ltr">(''1968 оны есдүгээр сарын 1 – 2001 оны есдүгээр сарын 11'')</span> нь [[есдүгээр сарын 11-ний халдлага]]д толгойлон оролцогч байсан ба [[American Airlines Flight 11]] маршрутын [[Боинг 767#767-200ER|зорчигч тээврийн онгоцыг]] булаан-нисгэгч болж [[Дэлхийн худалдааны төв]]ийн [[Хойд цамхаг]]ийг мөргөн дэлхийг ''цочроосон халдлагын'' эхлэлийг тавьсан алан хядагч байв.<ref name="laughing">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article656683.ece |title=The laughing 9/11 bombers |last=Fouda |first=Yosri |work=The Sunday Times |date=2006-10-01 |accessdate=2010-09-04 |location=London |archive-date=2011-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524015512/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article656683.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |first=Richard |last=Bernstein |title=On Path to the U.S. Skies, Plot Leader Met bin Laden |url=http://www.nytimes.com/2002/09/10/national/10PLOT.html?ex=1221624000&en=30bc6f683535b59f&ei=5070 |work=The New York Times |date=September 10, 2002 |accessdate=September 16, 2008 |archive-date=Арван хоёрдугаар сар 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172401/https://www.nytimes.com/2002/09/10/world/threats-responses-pieces-puzzle-plotters-path-us-stop-bin-laden-camp.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Yosri">{{cite news |first=Yosri |last=Fouda |authorlink= |coauthors= |title=Chilling message of the 9/11 plots |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article656440.ece |work=[[The Sunday Times]] |date=October 1, 2006 |accessdate=September 24, 2008 |location=London |archive-date=Гуравдугаар сар 14, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020629/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article656440.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Video of 9/11 ringleader Mohammed Atta posted by British news site |url=http://www.usatoday.com/news/world/2006-10-01-sept11-video_x.htm |work=[[USA Today]] |date=October 1, 2006 |accessdate=September 24, 2008 }}</ref> == Халдлагад оролцсон нь == [[File:Atta in airport.jpg|right|thumb|Атта (цэнхэр цамцтай нь) болон [[Абдулазиз ал-Омарри|Омари]] нар 9 сарын 11-ний өглөө нисэх буудлын шалган нэвтрүүлэх дээр.]] <div style="float:right;"> {{Listen|filename=Mohamed Atta to ATC-1.ogg |title=Мухаммед Атта 08:23 цагт|description=Мухаммед Атта онгоц "бидний мэдэлд орсон" гэх анхны мэдэгдэл, 08:23 цагт|format=[[Ogg]]}} {{Listen|filename=Mohamed Atta to ATC-2.ogg |title=Мухаммед Атта 08:33 цагт|description=Мухаммед Аттагийн хоёр дахь мэдэгдэл, 08:33 цагт|format=[[Ogg]]}}</div> {{Main|American Airlines Flight 11}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} * {{cite book |last = Burke |first = Jason |year=2003 |title = Al-Qaeda: The True Story of Radical Islam |edition = 2006 revised |location = New York |publisher = IB Tauris |isbn = 9781850436669 |ref = Burke2005}} *{{Cite book |title=Al-Qaeda: In Search of the Terror Network that Threatens the World |author=Corbin, Jane |publisher=Nation Books |year=2003|isbn=1560255234}} *{{Cite book |author=Der Spiegel |title=Inside 9-11: What Really Happened |publisher=Diane Pub Co |year=2002|isbn=031298748X}} *{{Cite book |title=Masterminds of Terror |author=Fouda, Yosri and Nick Fielding |year=2004 |publisher=Arcade Publishing |isbn=1559707178 }} * Four Corners, Australian Broadcasting Corporation, broadcast November 12, 2001 *{{Cite book |title=Perfect Soldiers: The 9/11 Hijackers: Who They Were, Why They Did It |url=https://archive.org/details/perfectsoldiersh0000mcde_j5h0 |author=McDermott, Terry |publisher=HarperCollins |year=2005 |isbn=0060584696 }} * ''The 9/11 Commission Report'', (W.W. Norton & Company) ISBN 0-393-32671-3 == Холбоос == * [http://www.abc.net.au/4corners/atta/interviews/ Interviews with those who interacted with Atta prior to 9/11] from Australian [[ABC Television|ABC TV's]] "A Mission To Die For" TV programme * [http://www.abc.net.au/4corners/atta/interviews/machule.htm October 2001 interview with Dittmar Machule] – Machule was Atta's thesis supervisor at the University of Hamburg-Harburg * [http://www.abc.net.au/4corners/atta/resources/documents/will1.htm Atta's will, written in 1996] * [https://web.archive.org/web/20130602032602/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,176917,00.html Atta's Odyssey] – October 2001 biography of Atta printed in ''Time Magazine'' <!-- categories use article title --> <!-- The following categories contain articles about individuals who almost all have Arabic names. Arabic names don't have European style surnames that are inherited, father to son. So, there is no point changing the order in which they are sorted in the categories. Thanks! --> {{DEFAULTSORT:Атта}} [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Аль-Каидагийн гишүүн]] [[Ангилал:Нисэх онгоц барьцаалагч]] [[Ангилал:Хамбургийн алан хядагчдын үүр]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Салафист]] [[Ангилал:Египетчүүд]] [[Ангилал:1968 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] kmhz1ltxlz9im2kwrbhpeuza98hx3q7 0 22654 864837 797708 2026-08-05T17:48:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864837 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Зияд Жарра | зураг = Ziad Jarrah, 2001.jpg | зураг_хэмжээ = 150px | caption = | төрсөн_огноо = {{Birth date|1975|5|11}} | жинхэнэ_нэр = Зияд Жарра ({{lang-ar|زياد جراح}}) | төрсөн_газар = [[Ливан]], [[Мазраа]] | нас_барсан_огноо = {{death date and age|2001|9|11|1975|5|11}} | нас_барсан_газар = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Пеннсилвани|Пенсильвани]], [[Шанксвилл]] }} '''Зияд Самир Жарра''' ({{lang-ar|زياد سمير جراح}}, ''{{transl|ar|DIN|Ziyād Samīr Ǧarrāḥ}}'') (''1975 оны тавдугаар сарын 11 – 2001 оны есдүгээр сарын 11'') [[есдүгээр сарын 11-ний халдлага|есдүгээр сарын 11-ний халдлагын]] үеэр [[United Airlines Flight 93|Американ Эйрлайнсийн 93 дугаар нислэгийн]] [[Боинг 757#757-200|зорчигч тээврийн онгоцыг]] зорчигч-булаан нисгэгчээр жолоодон [[Пеннсилвани|Пенсильвани]] мужийн [[Шанксвилл]] хотын ойролцоо осолдуулсан алан хядагч юм. [[Image:Jarrah-2000-Flying-Florida.jpg|left|thumb|Жарра [[Флорида]]д нислэг хийж байх үеэрээ, [[2000]] он.]] {{clear}} ==Эшлэл== {{reflist|colwidth=30em}} ==Нэмэлтээр уншиж болох== *{{cite book | last=Baer | first=Robert | title=See No Evil: The True Story of a Ground Soldier in the CIA's War on Terrorism | url=https://archive.org/details/seenoeviltruesto00baer_0 | year=2002 | publisher=Three Rivers Press | location=New York}} *{{cite web | url=http://hsgac.senate.gov/public/index.cfm?FuseAction=Hearings.Hearing&Hearing_ID=4192bcd4-5412-432f-8619-703e09e0ce88 | title=Building an Agile Intelligence Community to Fight Terrorism and Emerging Threats | last=Collins | first=Susan M. | date=2004-09-08 | publisher=Senate Committee on Governmental Affairs | accessdate=2005-01-03 | archive-date=2009-08-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090813172129/http://hsgac.senate.gov/public/index.cfm?FuseAction=Hearings.Hearing&Hearing_ID=4192bcd4-5412-432f-8619-703e09e0ce88 | url-status=dead }} *{{cite press release | title=The FBI releases 19 photographs of individuals believed to be the hijackers of the four airliners that crashed on September 11, 01 | publisher=[[Federal Bureau of Investigation]] | date=2001-09-27 | url=http://www.fbi.gov/pressrel/pressrel01/092701hjpic.htm | accessdate=2005-01-03 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20011001123059/http://www.fbi.gov/pressrel/pressrel01/092701hjpic.htm | archivedate=2001-10-01 }} *{{cite web | url=http://notablecases.vaed.uscourts.gov/1:01-cr-00455/docs/67545/0.pdf | title=Government’s submission regarding relevance of cockpit voice recorders | publisher=United States district court for the eastern district of Virginia | date=2002-09-13 | format=PDF | accessdate=2004-01-23 | archive-date=2004-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20040531064708/http://notablecases.vaed.uscourts.gov/1:01-cr-00455/docs/67545/0.pdf | url-status=dead }} *{{cite book | last=McDermott | first=Terry | title=Perfect Soldiers: The Hijackers: Who They Were, Why They Did It | url=https://archive.org/details/perfectsoldiersh0000mcde_j5h0 | year=2005 | publisher=HarperCollins | isbn=978-0060584696}} {{DEFAULTSORT:Жарра, Зияд}} [[Ангилал:Нисэх онгоц барьцаалагч]] [[Ангилал:Аль-Каидагийн гишүүн]] [[Ангилал:Хамбургийн алан хядагчдын үүр]] [[Ангилал:Салафист]] [[Ангилал:Ливанчууд]] [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:2001 онд өнгөрсөн]] jsxngjthu2v281vsgn6gjes2ujibtt1 0 22777 864937 782604 2026-08-05T19:34:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864937 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Майкл Эссьен | image = [[File:Essien Real Madrid.JPG|210px]] | image_size = 200 | caption = Эссьен [[Реал Мадрид]] багт, [[2013]] он. | fullname = Майкл Кожо Эссьен<ref name="Hugman2010-11">{{cite book |editor1-last=Hugman |editor1-first=Barry J. |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |publisher=Mainstream Publishing |year=2010 |page=142 |isbn=978-1-84596-601-0 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1982|12|3|df=y}} | birth_place = [[Гана]], [[Аккра]] | height = 1.77<ref>http://www.chelseafc.com/first-team/player/27901/title/michael-essien</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] | clubnumber = 15 | youthyears1 = 1998–1999 |youthclubs1 = [[:en:Liberty Professionals F.C.|Либерти]] | years1 = 2000–2003 |clubs1 = [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]] |caps1 = 66 |goals1 = 11 | years2 = 2003–2005 |clubs2 = [[Олимпик Лион|Лион]] |caps2 = 71 |goals2 = 7 | years3 = 2005–2014 |clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |caps3 = 168 |goals3 = 17 | years4 = 2012–2013 |clubs4 = → [[Реал Мадрид]]<br>(зээл) |caps4 = 20 |goals4 = 2 | years5 = 2014– |clubs5 = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] |caps5 = 6 |goals5 = 0 | nationalyears1 = 2002– |nationalteam1 = [[Ганын хөлбөмбөгийн шигшээ|Гана]] |nationalcaps1 = 52 |nationalgoals1 = 9 | pcupdate = 2014 оны 3 сарын 30 | ntupdate = 2013 оны 1 сарын 25 }} '''Майкл Кожо Эссьен''' ({{lang-fr|Michael Kojo Essien}},''1982 оны арванхоёрдугаар сарын 3-нд төрсөн'') нь [[Гана|Ганын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] болон [[Ганын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ганын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Эссьен Ганын [[Либерти Профешионалс]] багаас хөлбөмбөгийн замналаа эхлүүлсэн ба [[2000]]-[[2003]] оны хооронд [[Франц]]ын [[Бастиа (хөлбөмбөгийн баг)|Бастиа]], 2003-[[2005]] оны хооронд [[Олимпик Лион|Лион]] багт тоглож байв. Лионд байхдаа [[2002-03 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2002-03]], [[2003-04 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2003-04]] болон [[2004-05 оны Францын хөлбөмбөгийн лиг|2004-05]] оны Францын [[Францын хөлбөмбөгийн лиг|дээд лигт]] түрүүлж улмаар [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]ийн анхны гараагаа хийж байсан<ref>[http://www.transfermarkt.de/de/michael-essien/profil/spieler_5588.html ''Michael Essien – Transfermarkt.de'']</ref> тэрээр [[2005]] онд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] 24.4 [[фунт стерлинг]]ээр [[Африк]] тоглогчдоос ''түүхэн наймааны эзэн'' болж ирж байв.<ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1351_afr_foot_vote/page4.shtml |title=Michael Essien |accessdate=24 May 2009 |year=2007 |work=BBC Sport:African Football |publisher=BBC}}</ref> Челси багт Эссьен [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[2005–06 оны Премьер лиг|2006]] болон [[2009–10 оны Премьер лиг|2010]] онд түрүү, [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цом]]ын гурав, [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] нэг түрүү авахад чухал гавъяа байгуулсан [[Челси багийн Оны шилдэг тоглогч|шилдэг тоглогч]] юм. Улмаар [[2008]] онд [[2008 оны УЕФА Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолт|Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтод]] оролцож байв. == Эшлэл == {{reflist|2}} == Холбоос == {{Commonscat|Michael Essien|Майкл Эссьен}} *[http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~27901,00.html Профайл] chelseafc.com буюу Челси багийн албан ёсны вэбсайт дахь *[https://web.archive.org/web/20090327111942/http://www.michaelessiengh.com/home.html Майкл Эссьений албан ёсны вэбсайт] *{{soccerbase|id=24066|name=Майкл Эссьен}} *[https://web.archive.org/web/20100330142152/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=9799&cc=5901 ESPN дэх профайл] *[https://web.archive.org/web/20110111005048/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=24066] *[https://web.archive.org/web/20110830162659/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~27901,00.html Премьер лиг дэх профайл] *[https://web.archive.org/web/20120813210844/http://news.bbc.co.uk/sport2/shared/bsp/hi/football/statistics/players/e/essien_211367.stm BBC Sport дахь профайл] {{Милан багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Ганын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Эссьен, Майкл}} [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Ганын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Францын хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Ганачууд]] o9rg5wh368fs8qc26yexxogzvypltjz 0 22840 864820 782617 2026-08-05T17:36:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864820 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Жолеон Лескотт | image = [[File:Joleon Lescott 20120611.jpg|240px]] | image_size = 250 | caption = Лескотт [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] ([[Евро-2012]]) | fullname = Жолеон Патрик Лескотт<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book|editor-first = Barry J.|editor-last = Hugman|title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11|url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9|year = 2010|publisher = Mainstream Publishing|isbn = 9781845966010|page = 250 }}</ref> |birth_date = {{Birth date and age|1982|8|16|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> |birth_place = [[Англи]], [[Бирмингем]] |height = 1.88 [[Метр|м]]<ref>{{cite web|url = http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/joleon-lescott|title = Player Profile: Joleon Lescott|accessdate = 19 April 2011|publisher = Premier League|archive-date = 4 Аравдугаар сар 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20151004003539/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/joleon-lescott|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcfc.co.uk/players/defenders/joleon-lescott |title=Joleon Lescott |publisher=Manchester City F.C |accessdate=24 December 2013 |archive-date=3 Аравдугаар сар 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003073406/http://www.mcfc.co.uk/players/defenders/joleon-lescott |url-status=dead }}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн арын хамгаалагч]] | currentclub = [[Вест Бромвич Альбион]] | clubnumber = | youthyears1 = 1999–2001 | youthclubs1 = [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхэмптон]] | years1 = 2000–2006 | clubs1 = [[Вулверхэмптон Уондерерс|Вулверхэмптон]] | caps1 = 212 | goals1 = 13 | years2 = 2006–2009 | clubs2 = [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]] | caps2 = 113 | goals2 = 14 | years3 = 2009–2014 | clubs3 = [[Манчестер Сити]] | caps3 = 105 | goals3 = 7 | years4 = 2014- | clubs4 = [[Вест Бромвич Альбион]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2000 | nationalteam1 = Англи (17-) | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = | nationalteam2 = Англи (18-) | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2002 | nationalteam3 = Англи (20-) | nationalcaps3 = 5 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2002–2003 | nationalteam4 = Англи (21-) | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2007 | nationalteam5 = Англи Б | nationalcaps5 = 1 | nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2007– | nationalteam6 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] | nationalcaps6 = 26 | nationalgoals6 = 1 | club-update = 2014 оны 1 сарын 20 | nationalteam-update = 2013 оны 3 сарын 26 }} '''Жолеон Патрик Лескотт''' ({{lang-en|Joleon Patrick Lescott}}, ''[[1982]] оны [[8 сарын 16|наймдугаар сарын 16-нд]] [[Бирмингем]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Англи хүмүүс|Английн]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Вест Бромвич Альбион]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээн]] багийн [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. Түүний ах [[Аарон Лескотт|Аарон]] хөлбөмбөгчин. ==Замнал== Түүнийг [[Манчестер Сити]] 22 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертоноос]] элсүүлэн<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/m/man_city/8216645.stm Lescott completes Man City move]</ref><ref>[http://www.mirrorfootball.co.uk/news/Manchester-City-defend-their-24million-purchase-of-Joleon-Lescott-article129357.html Manchester City defend their £24million purchase of Joleon Lescott]</ref> [[2009]] оны [[8 сарын 25|наймдугаар сарын 25-нд]] таван жилээр гэрээ байгуулжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2009/August/Lescott-completes-move-to-City|title=Lescott completes move to City|date=25 August 2009|accessdate=26 August 2009|publisher=Manchester City F.C.|archive-date=28 Наймдугаар сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828011325/http://www.mcfc.co.uk/News/Team-news/2009/August/Lescott-completes-move-to-City|url-status=dead}}</ref> [[2014]] оны [[6 сарын 20|зургаадугаар сарын 20-нд]] Жолеон Лескотт Манчестер Сититэй гэрээгээ цуцлан [[Вест Бромвич Альбион|Вест Бромвич]] нэгдсэн.<ref>{{Cite web |url=http://f-transfer.ru/novosti/oficialno/930-oficialno-leskott-igrok-vest-bromvich.html |title=Официально: Лескотт игрок "Вест Бромвича". |access-date=2014-07-18 |archive-date=2015-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620205805/http://f-transfer.ru/novosti/oficialno/930-oficialno-leskott-igrok-vest-bromvich.html |url-status=dead }}</ref> ==Сонирхолтой баримт== Лескоттын толгойн үсний халцархай болон духны сорви нь 5 настай байхдаа толгойдоо авсан хүнд бэртлийн ул мөр ажээ. == Амжилт == * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2011 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] эзэн: 2014 * [[Английн Премьер лиг|Английн аварга]]: [[2011-12 оны Премьер лиг|2012]], [[2013-14 оны Премьер лиг|2014]] * Английн аваргын гуравдугаар байр: [[2010-11 оны Премьер лиг|2010/11]] ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=19164|name=Жолеон Лескотт}} *[https://web.archive.org/web/20081211061707/http://www.evertonfc.com/match/squad.html?player_id=104 Эвертон - Профайл] *[https://web.archive.org/web/20121002135428/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~8346,00.html Премьер лиг - Профайл] {{Вест Бромвич Альбион багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Лескотт, Жолеон}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Вулверхэмптон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Эвертон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Бромвич Альбион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] d5np4i6z1g3efe27bprhelobabr53f4 0 22841 864806 812026 2026-08-05T17:28:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864806 wikitext text/x-wiki {{redirect|Ван Дамм}} {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жан-Клод Ван Дамм | зураг = Van Damme Cannes 2010.jpg | зураг_хэмжээ = 250px | тайлбар = Ван Дамм [[2010 оны Канны кино наадам|Канны кино наадам]] (2010) | жинхэнэ_нэр = Жан-Клод Камиль Франсуа Ван Варенберг | төрсөн_огноо = {{birth date and age|df=yes|1960|10|18}} | төрсөн_газар = [[Бельги]], [[Брюссель]], [[Беркем-Сент-Агат]] | идэвхитэй_жилүүд = 1984–одоо <small>(acting)</small> | ажил_мэргэжил = Жүжигчин, тулааны урлагйн жүжигчин, найруулагч | эхнэр_(нөхөр) = Мария Родригес (1980-1984)<br />Синтиа Дердериан (1985-1986)<br />Дарси ЛяПьер (1994-1997)<br />Глэдис Португез (1987-1992, 1992-одоо) }} '''Жан-Клод Ван Дамм''' ({{lang-en|Jean-Claude Van Damme}}, бүтэн нэр нь '''Жан-Клод Камиль Франсуа Ван Варенберг''' {{lang-fr|Jean-Claude Camille François Van Varenberg}}, ''1980 оны аравдугаар сарын 18-нд төрсөн'') нь [[Бельги]]йн [[Тулааны урлаг|тулааны урлагийн мастер]], [[жүжиг]]чин<ref>{{cite news|title= The Career Makeover of Jean-Claude Van Damme|work= [[Entertainment Weekly]]|date= |url= http://www.ew.com/ew/article/0,,305298,00.html|accessdate= 2010-11-25|archive-date= 2010-10-11|archive-url= https://web.archive.org/web/20101011193511/http://www.ew.com/ew/article/0,,305298,00.html|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite news|title= Will Van Damme Have Schwarzenegger's Kick? |publisher= The Los Angeles Times|date=20 August 1991|url= http://articles.latimes.com/1991-08-20/entertainment/ca-1454_1_van-damme/3|accessdate=2010-08-23 | first=David | last=Wallace}}</ref> юм. == Намтар == == Кино бүтээлүүд == == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * {{cite book | title=Martial arts : traditions, history, people | url=https://archive.org/details/martialartstradi00fark | first1=John | last1=Corcoran | first2=Emil | last2=Farkas | publisher=Gallery Books | location=New York City | isbn=9780831758059 | year=1988 | pages=[https://archive.org/details/martialartstradi00fark/page/62 60], 265 }} (Wako) * {{cite book | title=Martial arts : traditions, history, people | url=https://archive.org/details/martialartstradi00fark | first1=John | last1=Corcoran | first2=Emil | last2=Farkas | publisher=Gallery Books | location=New York City | isbn=9780831758059 | year=1988 | pages=[https://archive.org/details/martialartstradi00fark/page/289 285]–286 }} (PKA World Heavyweight Title) * {{cite book | title=Martial arts : traditions, history, people | url=https://archive.org/details/martialartstradi00fark | first1=John | last1=Corcoran | first2=Emil | last2=Farkas | publisher=Gallery Books | location=New York City | isbn=9780831758059 | year=1988 | pages=[https://archive.org/details/martialartstradi00fark/page/214 210], 393 }} (Eku) * {{cite news | newspaper=Inside Kung-Fu Presents: Martial Artists One on One | date=March 1990 | title=Jean-Claude Van Damme | pages=16–25 | first=John Steven | last=Soet }} * {{cite news | newspaper=Karate Kung-Fu Illustrated | date=April 1991 | title=Gunning for Van Damme | first=Tim | last=Vandehey }} * {{cite news | name=Xuat Tinh Som | newspaper=Tre Today News | date=31 December 2007 | title=Jean-Claude Van Damme}} == Холбоос == '''Сайтууд''' {{Commonscat|Jean-Claude Van Damme|Жан-Клод Ван Дамм}} * [https://web.archive.org/web/20101205125832/http://www.jeanclaudevandamme.be/ ЖКВД (JCVD) Албан ёсны вэбсайт] * [http://www.facebook.com/Muscles.from.Brussels Албан ёсны хуудас] [[Facebook]] дахь * [http://www.rodin-ent.com Rodin Entertainment] * [https://web.archive.org/web/20110223143937/http://www.vandamme.ru/ Фэнсайт] {{en icon}} {{ru icon}} * {{IMDb name|0000241}} '''Ярилцлагууд''' * [https://web.archive.org/web/20090310053755/http://www.patrickteugels.be/interviewwithpatrickteugels.php Interview with Patri(c)k Teugels] {{DEFAULTSORT:Ван Дамм, Жан-Клод}} [[Ангилал:Бельгийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Бельгийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Бельгийн каратэчин]] [[Ангилал:Бельгийн кикбоксчин]] [[Ангилал:Каратэгийн европын аварга]] [[Ангилал:Орлон тоглогч]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Бельгийн Титэм одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Лос-Анжелесын хүн]] [[Ангилал:Бельгичүүд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] 1j87sy0d2h88ml91tp5hedw612pxazf 0 22851 864974 549667 2026-08-05T20:04:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864974 wikitext text/x-wiki {{disambig|Жэймс Моррисон}} {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Жеймс Моррисон |уугуул нэр = Жеймс Кларк Моррисон<ref name="Hugman2010-11 296">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/296 296] }}</ref> |зураг = James Morrison 2.jpg |хэмжээ = |тайлбар = Жеймс Моррисон [[Шотландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Шотландын шигшээд]] (2011) |мэндэлсэн огноо = [[1986]] оны [[2 сарын 25]] |мэндэлсэн газар = [[Англи]], [[Дарлингтон]] |иргэншил = {{SCO}}<br />{{ENG}} |өндөр = 183 |жин = |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|вингер]] |одоогийн баг = [[Вест Бромвич Альбион]] |дугаар = 7 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1998—2003|{{Далбаа Англи|20px}} [[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбро]]}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2003—2007|{{Далбаа Англи|20px}} [[Мидлсбро (футбольный клуб)|Мидлсбро]]|66 (3) |2007—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Бромвич Альбион]]|198 (23)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—одоо|{{Далбаа Шотланд|20px}} [[Шотландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Шотланд]]|32 (3)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 2 сарын 5 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 5 сарын 29 }} '''Жеймс Кларк Моррисон''' ({{lang-en|James Clark Morrison}}; [[1986]] оны [[2 сарын 25|хоёрдугаар сарын 5-нд]]<ref name="Hugman2010-11 296"/> [[Дарлингтон]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]] гаралтай [[Шотланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Вест Бромвич Альбион]]» багт жигүүрийн [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.wba.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10366~29610,00.html Профайл - Вест Бромвич] {{ref-en}} * {{soccerbase|id=37536|name=Жеймс Моррисон}} {{Scotland-footy-bio-stub}} {{England-footy-bio-stub}} {{Вест Бромвич Альбион багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Шотландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Мидлсбро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Бромвич Альбион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 4cweq158uy8v42abuvn2rmdbjs0euxw 0 23446 865058 820501 2026-08-05T21:19:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865058 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Хятадын Тай хэлээр ярьдаг угсаатан}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Жуан үндэстэн | native_name = {{lang|zh-Hans-CN|壮族}}<br />{{lang|za|Bouxcuengh}} | image = Ethnic Zhuang Costumes Guangnan Yunnan China.jpg | caption = Жуан хүмүүс үндэсний хувцастайгаа, [[Гуаннань хошуу|Гуаннань]], 2008 | population = 18 сая | regions1 = {{flag|Хятад}} (голдуу [[Гуанши]]) | regions2 = {{flag|Япон}} | languages = [[Жуан хэлнүүд]], [[Кантон хэл]], [[Умард Хятад хэл]], [[Пинхуа]] | religions = [[Му (шашин)|Му]] (олонх)<br />[[Христийн шашин]], [[Буддизм]], болон [[Даосизм]] (цөөнх) | related = [[Буи ястан|Буи]], [[Дай ястан|Дай]], [[Нун ястан|Нун]], болон [[Таи ястан|Таи]] }} {{Инфобокс Хятад хэл | order = st | s = 壮族 {{lang|en|or}} 僮族 | t = 壯族 {{lang|en|or}} 僮族<ref>{{Cite web |script-title=zh:僮 |url=http://stroke-order.learningweb.moe.edu.tw/advExplain1.do?big5=B9AD |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612112941/http://stroke-order.learningweb.moe.edu.tw/advExplain1.do?big5=B9AD |archive-date=2018-06-12 |access-date=2025-05-30 |website=Chángyòng Guózì biāozhǔn zìtǐ bǐshùn xuéxí wǎng |language=zh-TW |script-website=zh:常用國字標準字體筆順學習網}}</ref> | p = Zhuàngzú | w = Chuang⁴-tsu² | bpmf = ㄓㄨㄤˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄗㄨˊ | gr = Juanqtzwu | myr = Jwàngdzú | mi = {{IPAc-cmn|zh|uang|4|.|z|u|2}} | showflag = p | wuu = zaon zoh | buc = Cáung-cŭk | poj = Chàng-cho̍k | j = Zong3 zuk6 | teo = Tsàng-tsôk | h = Tsong-tshu̍k | altname = [[Sawndip]] autonym | c2 = 佈僮 | p2 = Bùzhuàng | mi2 = {{IPAc-cmn|b|u|4|.|zh|uang|4}} | zha = Bouxcuengh {{small|(дуудлага /{{IPA|pou˦˨ ɕueŋ˧}}/)}} | rtgs = Chuang }} '''Жуан''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] ''жуванг''; [[хятадаар]] 壮族 - ''zhuàng zú''; [[Жуан хэл|жуангаар]] ''Bouxcuengh'') — Үндсэндээ [[БНХАУ]]-ын иргэн, тэр тусмаа [[Гуанши - Жуангийн ӨЗО]]-д 88% нь төвлөж, түүнтэй хаяа залгаа [[Юньнань]], [[Гуандун]]д бас таарах [[Тай|Тай]] хэл-угсааны [[ард түмэн]], 18 сая хүнтэй [[үндэстэн]]. Олон зуунд [[Хятад үндэстэн|Хятад үндэстний]] давамгайлалд явснаас цулайж нэгдсэн хэл яриа бүрэлдээгүй. Нутаг орныхоо бусад ард түмний хэлтэй их л найралдсан олон янз яриаг нь [[Жуан хэлний бүлэг]] гэнэ. Төрөл гарлаар ялгаснаар [[Тай-Кадай язгуур]]ын [[Тай салбарын]] Умард бүлэг, Төв бүлэгт хуваагдсан хориод хэл аялгууг багтаана. Жуан үндэстэн хэл соёлоороо [[Буи ястан]]тай арай дотно. 1980-аад оны судалгаанд Жуангуудын 42% нь гагц Жуан, 55% нь Жуан, [[Хятад хэл|Хятад]] хос хэлтэй гэж тайлбарлаж байсан.<ref name="Li&Huang">{{Cite book|title=Language Policy in the People's Republic of China: Theory and Practice Since 1949|url=https://archive.org/details/springer_10.1007-1-4020-8039-5|editor1-first=Minglang|editor1-last=Zhou|editor2-first=Hongkai|editor2-last=Sun|publisher=Springer|year=2004|chapter=The Introduction and Development of the Zhuang Writing System|first=Xulian|last=Li|first2=Quanxi|last2=Huang|page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-1-4020-8039-5/page/n246 240]}}</ref> 1957 оноос хойш [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг болсон. [[Мөрдвөл зохих Жуан хэл бичиг|Мөрдвөл зохих Жуан хэл бичгийг]] 2007 онд 2 сая хүн эзэмшиж байв. ==Жуан хүмүүс== * [[Нун Жигуа]] — цэргийн жанжин * [[Зен Шяньфу]] — эрдэмтэн * [[Шяо Чаогуй]] — Тайпин бослогын толгойлогч * [[Хуан Сянфан]] — Хятадын Жуанч эрдэмтэн, түүхч, угсаатны зүйч * [[Ли Нин]] — Хятадын уран дасгалч, үйлдвэрийн эзэн ==Мөн үзэх== * [[Хятадын ард түмэн]] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Жуан| ]] [[Ангилал:Гуанши дахь угсаатан]] [[Ангилал:Вьетнам дахь угсаатан]] [[Ангилал:Гуандун дахь угсаатан]] [[Ангилал:Юньнань дахь угсаатан]] [[Ангилал:Азийн уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Тай-Кадай угсаатан]] 7z9lylnig0lm1z3np6lp520589vtnsy 0 23517 864782 841280 2026-08-05T17:00:51Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864782 wikitext text/x-wiki {{Short description|552–603 khaganate founded by the Göktürks}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Түрэгийн Ханлиг | status = [[Ханлиг]] ([[Талын эзэнт гүрэн|Нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]]) | capital = {{plainlist| * [[Отюкен]] (зүүн) * [[Суяб]] (баруун)}} | common_languages = {{plainlist| * [[Эртний Түрэг хэл]] (албан ёсны, угсаатны болон нийтийн){{sfn|Sinor|1969|p=101}}<ref>{{cite book|author=Peter Roudik|year=2007|title=The History of the Central Asian Republics|url=https://archive.org/details/historyofcentral0000roud|page= [https://archive.org/details/historyofcentral0000roud/page/24 24]}}</ref><ref name="golden 2011">{{cite book|first1=Peter B. |last1=Golden|author-link=Peter Benjamin Golden |date=2011|title=Central Asia in World History|url=https://archive.org/details/centralasiainwor0000gold }}</ref>{{rp|37}} * [[Согд хэл]] (албан ёсны, дипломат ажиллагаа, зоос){{sfn|Roux|2000|p=79}}{{sfn|Smirnova |1952}} * [[Жужан хэл]] (албан ёсны){{sfn|Vovin|2019|p=133}}}} | year_start = 552 | year_end = 603 | image_map = Map of the First Turkic Khaganate.png | image_map_size = 300px | image_map_caption = | image_coat = Tamga of Ashina.png | symbol_type = [[Ашина|Ашина овгийн]] [[тамга]].<ref>"The tamga of the royal clan of the first Turkish empire was a neatly drawn lineal picture of an ibex", Kljastornyj, 1980, p. 93</ref> | currency = | title_leader = [[Түрэгийн ханлигуудын хаад|Хаан]] | leader1 = [[Буман хаан]] (анхны) | year_leader1 = 552 | leader2 = [[Тарду хаан]] (сүүлчийн) | year_leader2 = 599–603 | deputy1 = [[Истеми]] (анхны) | year_deputy1 = 552–575 | title_deputy = [[Ябгу]] | deputy2 = Тарду (сүүлчийн) | year_deputy2 = 575–599 | stat_year1 = 557 | stat_area1 = 6000000 | ref_area1 = <ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D. | title = East–West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=16 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4|page=129|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref> | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | p1 = Нирун улс | p2 = Цагаан хүннү | s1 = Зүүн Түрэгийн хаант улс | s2 = Баруун Түрэгийн хаант улс | event_pre = [[Нирун улс|Жужан улсын]] эсрэг [[Буман хаан]] бослого гаргав | date_pre = 542 | event_end = [[Баруун Түрэгийн хаант улс|Баруун]] болон [[Зүүн Түрэгийн хаант улс|Зүүн Түрэгийн хаант улсуудад]] хуваагдав | life_span = 552–603 | era = | demonym = Түрэгүүд<br/> | today = | event1 = [[Түрэгийн иргэний дайн]] | date_event1 = 581 | event_post = | event2 = Богино дахин нэгдэл | date_event2 = 603 }} {{Загвар:Монголын түүх}} [[File:GökturksAD551-572.png|thumb|Эхэн үеийн Түрэг улс, 552-572 он]] [[File:Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Суй улс (581–618).jpg|thumb|Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс, Төвд, Суй улс]] [[File:Түрэгийн хаант улс 2.jpg|thumb|Төв Ази дахь эрх мэдлээ алдаж эхэлсэн бөгөөд 630 он төрийн тусгаар тогтнолоо алдаж [[Тан улс]]ад харьяалагдсан<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/835 Түрэг улс]</ref>]] '''Түрэгийн хаант улс''' (551-744) нь 552 онд нүүдэлчин түрэг аймгууд [[Нирун улс]]ыг бут цохисны дараа Алтайн түрэгийн удирдагч [[Буман хаан|Буманы]] тэргүүлсэн Түрэгийн хаант улс байгуулагдсан нь удалгүй Баруун Түрэгийн хаант улс, Зүүн Түрэгийн хаант улс гэж хоёр хуваагджээ. Зүүн Түрэгийн хаант улс 745 онд [[Уйгур улс]]ад цохигдох хүртлээ Монголд оршин тогтнож байв. Түрэг аймгийн зонхилогч [[Буман хаан|Буман]] [[Нирун улс]]ын харьяанд байсан олон овог аймгийг нэгтгэж, биеэ "Эл" хаан хэмээн өргөмжилжээ. Tүрэг аймгууд нь эрт цагт [[Хүннү]] гүрний бүрэлдэхүүнд багтдаг байжээ. Түрэг улс нь зуу гаруй жил оршин тогтнож байгаад [[Тан улс]]ын эрхшээл нөлөөнд орж, 50 гаруй жил болжээ. VI зууны сүүлчээр Түрэгийн язгууртнууд [[Элтэрэс хаан|Кутулуг]], [[Тоньюкук]] нараар удирдуулсан том бослого гарч, Түрэгийн хант улсыг сэргээн байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Түрэгийн хант улс тусгаар тогтнолоо хамгаалж, Хятадын Тан улстай өрсөлдөн тэмцсээр байжээ. Гэвч 745 онд Түрэг улсын дотоод хямрал гүнзгийрсэн үеэр Уйгур аймгууд бослого гаргаж, Түрэг улсыг мөхөөжээ. ==Түрэгийн түрүү хаант улс== Анх 500 өрхөөс бүрдсэн [[Ашина]]чууд эрт үеийн түрэгүүдийн гол цөм байв. Түрэгүүд нь [[Нирун улс]]ад голдуу дархадын үүрэг гүйцэтгэж байжээ. Түрэгийн ахлагч [[Буман хаан|Буман]] өөрийн дээд эзэн болох хаанд бослогыг дарахад нь тусалсан боловч Нирунчууд түүний тусыг албатын гүйцэтгэх үүрэг хэмээн үзэж Нирунчууд тоомжиргүй хандсан байна. Ийнхүү Буман охинтой нь гэрлэж чадаагүйнхээ төлөө, Нируны дайснуудтай холбоо тогтоож 552 онд тэдний дарлалыг авч хаяж чаджээ. Түрэгийн холбоотнуудаас Хойд Хятадад оршиж байсан Тоба Вэй улс чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Буман хаан Хойд Хятадад тогтож байсан [[Баруун Вэй]] улсын [[Вэньди]] хааны [[Чанлэ гүнж|Чанлэ гүнжийг]] авч ургийн холбоо тогтоон гадаад байдлаа бэхжүүлж авсан нь Нирун улсыг эвдлэн бутаргах талаар Вэй улсын баримталж ирсэн бодлоготой яв цав нийцэн, дайнд амжилт олох таатай нөхцлийг бүрдүүлжээ. Ингээд 552 онд Буман, Нируны эсрэг аян дайнд мордож тэдний цэргийн хүчийг хиартал цохив. Нируны Анахуань хаан амиа хорлон, түүний хүү [[Яньлочен]], өөрийн холбоотон Умарт Хятадын [[Умард Ци|Ци улс]]ад зугтан гарснаар Төв Ази дахь Нируны ноёрхол төгсч, түрэгүүд, тэдний харьяанд байсан олон овог аймгийг захиргаандаа авч их улс байгуулах эхлэлийг тавьжээ. Буман, Нируны зонхилогчийн «хаан» цолыг авч биеэ «ил-хаан» хэмээн өргөмжилсөн нь, цаашид түрэгийн зонхилогчид хаан цол хэрэглэхийн эхлэл болжээ. Нируны улсыг ялан дарж эзэмшил нутгийг нь эрхэндээ оруулснаас хойш тун ч удалгүй Алтайн түрэгүүдийн байгуулсан хаант улсын төв нь Монголын төв нутаг [[Орхон гол]]ын савд шилжсэн байна. Төв Азид мандан хөгжсөн аливаа улс бүхэн Хангайн нуруу, Орхоны сав газраар төвлөн нутаглахыг эрмэлздэг байсан нь байгал-газарзүйн онцлог хийгээд эртний түүхэн уламжлалтай холбоотой тул алтайн түрэгүүд ч энэхүү зүй тогтлын дагуу анх тодрон гарсан газар нутгаасаа ихээхэн зүүншилж, нүүдлийн мал аж ахуйн зэрэгцээ газар тариалан, суурин амьдрал эрхлэх таатай нөхцөл бүрдсэн тэрхүү нутагт төвлөрөн суухыг эрмэлзсэн байна. Буман өөрийн ах [[Истесим]]д өрнөд хэсгийн газар нутгаас өгч түрэгийн эзэнт гүрнийг байгуулсан аж. Буман хаан 552 оны сүүлээр таалал төгсч түүний хүү Коло, хаан ширээг Исиги хаан цолтойгоор залгамжилсан боловч удалгүй нас нөгчжээ. Ингээд [[Иссик хаан|Кэло хааны]] дүү [[Мукан хаан|Кигинь]], '''Мукан''' цолтойгоор хаан ширээнд заларчээ. Энэ хааны үед Tүрэгүүд нэлээд амжилтай дайтаж гадаад байдлаа ихээхэн бэхжүүлсэн байна. Тухайлбал Хятадын цэрэгтэй хүч хавсран сяньбийн угсааны тогон тугухунь нарыг бут цохисноос гадна умар зүгт Татаби, Кидан, Гучин Татар зэрэг Монгол угсааны аймгуудыг эзлэн захирч хил хязгаараа тэлжээ. Түрэгүүдийн баруун зүгт хийсэн аян дайныг Буман хааны дүү Истеми толгойлж Баруун [[Арал тэнгис]]ийн умард биеэр нутаглах Хионит (Xionites), Вар, Огор, зэрэг аймгуудийг эзлэн Ижил мөрөнд тулж очсон ба Урал хавийн тал нутгийг эрхэндээ оруулжээ. Тэрвээр '''ябгу''' цолыг хүртэж хаант улсын баруун хэсгийг захирах болсон нь улмаар Түрэг улс баруун, зүүн хэмээн хоёр хуваагдахын эхлэл болсон юм. Энэ бүх байлдан дагуулалтын үр дүнд түрэгийн нутаг дорно зүг Кугүрёгоос Баруун тэнгис хүртэл 10000 ли, элсэн цөлөөс Умарт тэнгис [[Байгал нуур]] хүртэл 5000-6000 ли хүрэх болжээ. Ийнхүү Бүх Азийн тал нутгийг хамарсан хүчирхэг их улс бүрэлдэн буй болсон нь Хятад, [[Византи]], Иран зэрэг тэр үеийн томоохон гүрнүүдтэй өрсөлдөх хүчин болж, тэдний улс төрийн бодлогод бэрхшээл учруулах болов. Тухайн үед Хятад оронд тогтож байсан Бэй Ци, Бэй-жоу улсын аль аль нь түрэгийн цэрэг зэвсгийн хүчийг харгалзан үзэхээс өөр замгүй болж, ураг барилдан найрсаг харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байлаа. Тухайлбал [[Умард Жоу]] улс жил бүр 100 000 толгой торгоор алба барьдаг байжээ. 572 онд [[Мукан хаан]] нас барж түүний дүү [[Таспар хаан|Таспар]], хаан орыг залган авчээ. Энэ үед Түрэгүүд, цэрэг зэвсгийн хүчинд тулгуурлан Ци, Жоу улсын аль алинтай нь холбоо тогтоон жил бүр алба татвар авдаг байв. Удаа дараагийн байлдан дагуулалт, Хятадаас авах алба татварын хүчинд Түрэг улс ихэд хүчжиж бэхжсэн боловч феодалжиж буй язгууртан бэгүүдийн бие даан орших эрмэлзэл хүчтэй болж улс гүрэн дотроосоо задран бутрах аюул тулгарч, харин Хятад орон [[Сүй улс]]ын захиргаанд дахин нэгджээ. ==Түрэгийн хаант улсын задрал, мөхөл== [[File:Empire of the Göktürks.png|thumb|Зүүн, баруун Түрэгийн хаант улс]] === Зүүн Түрэгийн хаант улс === [[File:Tureg.png|thumb|Зүүн Түрэгийн хаант улс]] Харин [[Шиби хаан]]ы үед (609-619) Дорнод Түрэгийн хаант улс, [[Сүй улс]]ын дотоодод гарсан хямралыг ашиглан түр зуур сэргэж дайн байлдааны ажиллагаа өрнүүлэх болжээ. Тэр үеийн тухай нангиад сурвалжид, ''цэргийнх нь тоо сая хүрч байсан ба умар зүгийн нүүдэлчид хэзээ ч ийм хүчирхэг байсангүй'' гэж тэмдэглэсэн нь бий. Энэ нь маш их хэтрүүлсэн тоо бөгөөд Түрэгийн байлдааны амжилт нь цэргийн тооны олонд биш, Сүй улсад будлиан хямрал үүсч дотоод байдал нь доройтсонтой холбоотой юм. [[Сэли хаан]]ы үед (620-630) түрэгүүд цэрэглэн хятад лугаа олон удаа байлдсан билээ. Энэ хугацаанд Түрэгийн хаад, Хятадын дотоод тэмцэлд идэвхтэй оролцож Сүй улс мөхөж Тан улс 618-907 мандахад багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тан улс дөнгөж үүсч тогтосныхоо дараа хараахан бэхжиж амжаагүй байсан тул Түрэгийн довтолгооны эсрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч чадахгүй байсан тул бэлэг сэлтээр аргацаан тогтнож байв. Гэвч Тан улс удалгүй дотоод байдал нь бэхжиж хүчийг олмогц түрэгийн эсрэг хандаж эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг шургуу явуулж эхлэв. Тан улсыг үүсгэн байгуулагч [[Тан Тайзун|Ли Ши Минь]] хятад цэрэгт шинэтгэл хийж байлдааны хүч чадал, зохион байгуулалтыг ихэд сайжруулсан байна. 626 онд Ли Ши Минь Тайзун цолтойгоор Тан улсын хаан сууринд сууж, “гадаадын дайн байлдаанаар дотоодын амгалан тайван байдлыг хангах” бодлого явуулж эхэлжээ. Тан улс, Түрэгийн дотоод тэмцэл самууныг ашиглаж, ялангуяа Түрэгийн хаадын хүчээр нэгтгэн захирах бодлогод дургүйцсэн олон аймгийн зонхилогчийг өөгшүүлэн биедээ татаж, нэгдмэл улсын хүчин чадлыг дотроос нь сарниулахад голлон анхаарав. Түрэгийн харьяанд байсан олон аймаг бослого гарган харьяаллаас гарч Хятадад дагаар орох боллоо. Дотроосоо тарж бутран, гадны хүчинд эсэргүүцэл үзүүлэх чадалгүй болсон Түрэгийн үлдэгдэл хүчийг Тайзун хаан 630 онд цэрэг хөдөлгөн бут цохиж [[Сэли хаан]]ыг, үлдсэн хүн ард, мал сүргийнх нь хамт олзлон авч их говь хүртлэх нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. === Тан Улсын эрхшээл дэх Түрэг орон === Ийнхүү тусгаар улс гүрэн байгуулж оршин тогтносоор ирсэн түрэгийн ард түмнийг эрхэндээ оруулах гэсэн нангиад хаадын эзлэн түрэмгийлэх бодлогыг Тан улс гүйцэлдүүлж түрэгийн ард түмэн 50 орчим жил хятадын эрхшээлд орсон байна. Говиос хойш Байгал нуур, Алтай, Хинганы хоорондох нутаг Сеяньто аймгийнхны мэдэлд орж олон тооны түрэг нар Сеяньтог дагажээ. Гэвч Сеянтог хожим Тан улсын Уйгурууд устгасан. Тан улсын захирагчид, Түрэгийн цэргийг алс холын аян дайнд нэмэлт хүч болгон ашиглах, тайван цагт, хил хязгаарыг сахин хамгаалах алба гүйцэтгүүлэх болов. Түрэгийн ард түмэн Тан улсын ноёрхолыг хүлцэн тэсвэрлэхгүй тусгаар тогтнолыг мөрөөдөн аятай цагийг хүлээсээр байсан нь Орхоны хөшөөний бичээст тод тусгагджээ. ''Хамаг түрэгийн харц иргэн өгүүлрүүн:'' ''Эл улс бөлгөө би.'' ''Эл улс маань хаана байна.'' ''Хэн дор улсуудыг дагуулнам билээ би.'' ''Хаантай улс билээ би.'' ''Хаан маань хаана буй? Ямар хаанд сэтгэл хүчээ өгнөм билээ би. Тийн хэмээгээд нанхиад хаан дор дайсан болж хуучин нутагтаа хүчийг тэжээсүгэй хэмээн нүүж эчвэй''. Түрэгүүд харийн дарлалыг тэвчин сууж үл чадан бослого хөдөлгөөн гаргаж тэмцсээр байсны тодорхой жишээ нь 679 онд гарч хоёр жил үргэлжилсэн [[Ашина Фунан]] тэргүүтэй томхон бослого юм. Хятадын засгийн газар ихээхэн цэрэг зэвсгийн хүчээр 680 онд уг бослогыг дарсан байна. ==Түрэгийн хожуу хаант улс== {{Гол|Хожуу Түрэгийн хаант улс}} [[Файл:Bilge Khagan monument Mongolia.JPG|thumb|[[Билгэ хааны онгон]], Орхоны хөндийн соёлын дурсгал]] Түрэгчүүдийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв. Энэ бослогыг Түрэгийн язгууртны нэгэн төлөөлөгч Кyтyлyг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ. Сурвалжид тэмдэглэснээр [[Элтэрэс хаан| Кyтyлyг]] бол [[Сэли хаан]]ы холын садан бөгөөд Ханьли-Юаньи овгийн ноён, үе улирах Түдүн цолтой байжээ. Фуняний бослого дарагдсанаас хойш Цүньцай уулын дэргэд суурьшиж Хэйшя хотыг барьсан нь тэдний тоо 5000 хүрч байжээ хэмээн сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Кyтyлyгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино. Тэр эхлээд шууд Хятадын эзэн хааны цэрэгтэй тулалдахын оронд ямар ч ажиггүй байсан Есөн овгийн Уйгурыг гэнэдүүлэн дайрч, цаашдын дайнд зайлшгүй хэрэгтэй адуун сүрэг олзлон авчээ. Юуны өмнө их хэрмийн дагуух Ордосоос зүүнших нутгийн хилийг бэхэлсэн шугамуудыг гэнэтийн дайралтаар устгав. Энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гараад цаг төр тайван бус байснаас гадна Түвэдтэй хийж байсан дайнд ихээхэн цэргийн хүч оролцож, Түрэгийн бослогыг дарах сөхөөгүй байв. Ийм нөхцөлд Түрэгүүдийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэл амжилтыг олж, [[Тан улс|Нангиадын]] 50 гаруй жилийн дарлалаас гарч, Кyтyлyгийг [[Элтэрэс хаан]] буюу улсыг хураагч хаан цол өргөмжлөн төр улсаа байгуулсан байна. Кyтyлyгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутаг Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ. === Капаган хааны үе === 693 онд [[Элтэрэс хаан|Элтэрэс хааныг]] таалал төгсөхөд түүний дүү [[Капаган хаан|Можо]] (Капаган) хаан (691-716 он) орыг залгажээ. Түүний хаанчлалын үед Түрэгийн хоёрдахь хаант улсын цэрэг улс төрийн хүчин чадал туйлдаа хүрэхийн хамт бууран доройтохын эхлэл тавигджээ. Умард Хятадын цэргийн хүчин болон эргэн тойрны овог аймгууд лугаа олон удаа амжилттай дайн хийж, газар нутгаа тэлжээ. 693-706 онд [[Капаган хаан]]ы цэрэг Шар мөрнийг (Хуанхэ) зургаан удаа гатлан Умард Хятадын нутаг руу гүн нэвтэрч байжээ. Хятадын цэрэг Түрэгийн довтолгоог олигтой эсэргүүцэн тулалдаж чадахгүй байлаа. Хатан хаан [[У Зытянь|У Хоу]] [[Капаган хаан|Капаган хаанд]] их хэмжээний дайны төлбөр өгч байнга их бэлэг сэлт илгээдэг байсан нь үнэн чанартаа алба барьсан хэрэг байв. 696-697 онд Киданыг эрхэндээ оруулснаар Хятадын цэрэг зүүн хойт зүг Хянганы өмнөд биеэр давших явдлыг зогсоож, улсынхаа дорнод хил хязгаарыг төвшитгөлөө. Мөн баруун зүгт цэрэг зэвсгээ хандуулж 701 онд Тардушын шад [[Билгэ хаан|Могилян]] 16 настай дүү [[Күльтегин]]ий хамт цэрэг удирдан довтолж Чүйн овгуудыг эзлэн Түрэгийн захиргаанд авчээ. 703-706 оны үес Түрэг, Хятадын хооронд найрсаг харилцаа тогтоод байхад [[Уйгур]], Киби, Сыгэ, Хунь овгийнхон Хятадад даган орсон байна. Энэ үеэр Могилян, Күльтегин нар Байгаль орчмоор нутаглаж байсан Баыркү овгийн бослогыг даржээ. Үүгээр Хэрлэнгийн эх Байгаль нуур хүртлэх нутгийг эрхэндээ оруулав. Түрэг улсын умард болон өрнөд хил хязгаар нь 699-708 оны үед Тагнын уул Алтай, Тарвагатай орчмоор байжээ. 709 онд Түрэгийн цэрэг [[Енисей мөрөн|Енисейн]] эхийг зорьж, тэр нутгийн [[Чик]] Азуудыг эзлэн аваад улмаар мэргэн [[Тоньюкук]]ын удирдлагаар [[Енисейн киргиз|Киргизийг]] эрхэндээ оруулав. 710-711 онд Тюргеш нарыг ялан дийлж Долоон гол орчмын нутгийг эзлэв. Тоньюкук буруулан бүхий Тюргеш нарыг мөрдөн явсаар Сыр-Дарьяа мөрнийг гаталж Тохарын улсын хил хязгаарт тулж очсон байна. Гэвч [[Самарканд]]ын дэргэд [[Араб]]ын цэрэгтэй тулалдах үед ар талаасаа тасран салсан Түрэгийн цэрэг ихээхэн хэмжээний гарз хохирол амсаж дөнгөн данган буцаж Алтайд хүрч иржээ (713-714). Тэндээсээ Бэйтин буюу [[Бешбалык]] хотыг бүслэн байлдсан их цэрэгтэй нийлжээ. Гэвч энэ довтолгоо амжилтгүй болж Түрэгүүд зургаан удаагийн тулалдаанд ялагдан бүслэлтээ орхихоос өөр замгүйд хүрчээ. Энэ үес Төв Азийг эзэрхэн захирах гэсэн Хятадын бодлого ихээхэн хүчтэй болсноос гадна Түрэгийн захиргаанд орсон олон овог аймаг үймэн тэмцэх нь их байв. [[Долоон ус]], [[Тэнгэр уул]] хавийн баруун Түрэгүүд ч босч тэмцэв. Татаби, [[Кидан]] аймгийнхан Хятадад даган орж Токуз, Огузууд бослого гарган Түрэгүүдийн хувьд байдал тун хүнд болжээ. Гэвч авьяаслаг жанжин Күльтегиний цэргийн ур чадварын хүчинд босч тэмцсэн Уйгур, Карлук, Байркү аймгуудыг цэрэглэн дарж дахин эрхэндээ оруулсан байна. Түрэгийн цэрэг дайны бодлого ийн амжилттай болсон нь хэд хэдэн учир шалтгаантай юм. Капаган хааны удирдлагаар тэд хил хязгаарын асуудлаа ихэд анхаарч чухам энэ зүг хандуулсан бодлого баримталсан бөгөөд энэ нь өшөө хорслоо тайлахад чиглэж байв. Тэд 50 жил Нанхиадын эрхшээлд байхдаа Хятад гүрний дотоод бүтэц зохион байгуулалтыг дэндүү сайн мэдэх болжээ. Түрэгийн цэргийн гол удирдан захирагч Тоньюкук Хятад газар төрж, нанхиад ёс заншлын дагуу өсч хүмүүжин боловсрол мэдлэг олж авсан хүн байлаа. Түүнчлэн чухам ийнхүү Түрэгүүд хүчийг олж, тал нутгийг бүхэлд нь эзэмшин байх энэ үес Хятадад төрийн эргэлт гарч, Тан улсын төрийг хатан хаан У Хоу зүй бусаар булааж авсан үе байжээ. Капаган хаан нас өтөлж зан авир нь догширч, харьяат аймгуудаа харгислан дарлах нь нэн хэтэрснээс олон овог аймаг түүнд захирагдан дагахаа больж эхлэв. Түүнчлэн дайн байлдааны азгүй явдлуудаас үүдэн дагаж орсон олон овог аймаг босч тэмцэх болжээ. Кидан нар салан тусгаарлаж Карлукууд бослого гаргасан ба Токуз, Огузийн овгууд мөн тэднийг дагалдав. Токуз, Огуз нар 5 удаагийн тулалдаанд дарагдсан ч тэдний бослого үргэлжилсээр байжээ. 716 онд Баыркү аймаг босон тэмцэж Туулын хөвөөн дэх Капаган хааны орд өргөөг дайрсан ба довтолгоог няцаасан ч хаан өөрөө отолтонд орж алагдсан байна. Түүний толгойг Хятадын элчид дамжуулан өгч нийслэлд хүргүүлжээ. === Билгэ хааны үе === Капаган хааныг үхвэл залгамжлах хүн нь 698 оноос '''Тардушын шад''' цол зүүсэн Эльтерес хааны ууган хүү Могилян, түүнийг дүү нь болох Күльтегин залгамжлах ёстой байжээ. 716 он гэхэд тэд хоёул алдар цуутай цэргийн эрхтэн болсон байлаа. Гэвч Капаган хааны шадар туслагчдийн дэмжлэгтэйгээр түүний хүү Бегю хаан орыг залгажээ. Ийнхүү хууль ёс зөрчсөнд хилэгнэсэн цэрэг дайны нэрт баатар [[Күльтегин]] Түрэгийн бүх овог аймгийн дэмжлэгтэйгээр орд өргөөг дайрч [[Бегю хаан]]ыг алж өөрийн ах Билгэг (716-734) хаан ширээнд залсан байна. Күльтегин зүүн жигүүрийн ноён, бүх цэргийн жанжин болжээ. [[Билгэ хаан]], эцгийнх нь байгуулсан төр улс мөхлийн ирмэгт тулаад байсан хүнд хэцүү цаг үед хаан ширээнд суусан ажээ. Харьяанд нь байсан аймгууд бослого гарган тэмцэж байлаа. Түрэгийн үндсэн аймгууд ч үймээн хямралд оров. Билгэ хаан энэ бүх байдлаас бэрхшээж хаан ширээнд дүү Күльтегинийг суулгахыг санал болгосон ч тэрээр хаан ор залгах уламжлалт ёсыг зөрчихийг бодсонгүй. Ингээд Билгэ хаан шийдвэртэй арга хэмжээ авч эхлэв. Билгэ хаан суусан боловч үнэн хэрэгтээ бүх эрх мэдэл Күльтегиний гарт байжээ. Күльтегиний тушаалаар өмнөх [[Капаган хаан]]ы ураг төрлийнхөн түүний ойр шадар хүмүүсийг албан тушаалаас нь огцруулж, хүйс тэмтрэн устгав. Эдний дундаас гагцхүү Тоньюкукыг хөндсөнгүй. Учир нь Тоньюкук Билгэ хааны хадам эцэг байснаас гадна ард нийтээр түүнийг хүндэтгэн эмээдэг байсныг харгалзсан ба хэсэг хугацааны дараа Тоньюкукыг мөн төрийн зөвлөх болгожээ. Ингээд Билгэ хаан, Күльтегин нар [[Уйгур]]ыг довтолж бут цохисноор Токуз, Огузын аймгийн эсэргүүцлийг зогсоож, их хэмжээний олз омгийг олсон байна. 718 оны зун Киданыг бут цохиж, Хянган хавийг дахин эзэллээ. 716 оны өөр хоорондын дайн хямралын үед Хятад руу дүрвэж гарсан Түрэгийн овог аймгууд 718 онд дахин Билгэ хааны захиргаанд эргэж ирлээ. Цэргийн хүчин зузаадан бэхэжсэнээр Билгэ хаан өмнө зүг Хятад руу дайлахыг эрмэлзсэн боловч Тоньюкукын чармайн зөвлөснөөр үүнээсээ татгалзаж харин найрамдлын гэрээ байгуулах элчийг илгээжээ. Энэ үед Түвэдтэй найрамдлыг олоод байсан эзэн хаан [[Тан Сюаньзун|Сюаньзун]] Түрэгийн бэхжиж амжаагүй сул дорой байдлыг ашиглан хялбархан ялж болно хэмээн найдаж энэхүү саналыг эрс няцаасан байна. 720 онд Басмыл, Кидан зэрэг холбоотны морин цэргээр цохилтын гол хүч нь бүрдсэн Хятадын их цэрэг Өтүкений уулсын зүг хоёр замаар довтолжээ. Түрэгүүд Тоньюкук сайдын зөвлөснөөр байлдааны уран нарийн арга хэрэглэж эдгээрийг ээлж дараалан бут цохисон байна. Тоньюкукын толгойлсон цэрэг Басмылыг бут цохиод үлдэн хөөх замдаа Бешбалыкыг эзлэн авчээ. Улмаар Ганьсуд нэвтрэн орж Лянчжоу тойрог дахь Хятадын цэргийг устгажээ. Билгэ хааны толгойлсон хэсэг тэндээс дорно зүг эргэж Кидан нарыг бут цохив. Найрамдал байгуулах тухай Билгэ хааны саналыг Сюаньцзун хаан дуртай хүлээн авчээ. Энэхүү 720-721 оны дайн нь Түрэгийн хаант улсаас Хятад гүрэнтэй хийсэн сүүлчийн дайн байлаа. Хятадын эзэн хаан найрамдалт харилцаагаа эвдэхийг хүсээгүйгээс гадна Билгэ хаан өмнөх Капаган хааны чиг бодлогоос татгалзсан байжээ. Билгэ хаан Хятадтай худалдааны харилцааг аажмаар өргөтгөж эзэн хааны гэр бүлтэй ургийн харилцаа тогтоон хэн хэнийхээ дотоод хэрэгт оролцохгүй байхыг чухалчилж байв. Сюанцзун хаан ч умарт хилээ тайван намжуу байлгасныхаа төлөө их хэмжээний шан харамж хүртээж байжээ. Зөвхөн 727 онд гэхэд л Хятадын эзэн хаан Билгэ хаанд уламжлал ёсоор 30 агт барьсных нь хариуд 100 000 толгой торго бэлэглэж байв. Зөвхөн 724 онд Хятадын цэрэг Кидан Татаби нарын зөрчилдөөнд Татабийн талд тусалсных нь хариуд дорнод хилийнхээ аюулгүй байдлыг сэргийлэх зорилгоор Татабийн эсрэг дайтаж ялсан юм. Харин Хятад, Түрэг цэргийн шууд мөргөлдөөн гарч байсангүй. 723-724 оны өвөл цаг Түрэгүүдийн хувьд тун хүнд хэцүү байсан бөгөөд зудаас болж олон малаа алджээ. Хавар нь Огуз ба Татартай дахин байлдаж эхэлсэн нь өмнөх жилүүдийн ололт амжилтыг алдах аюулд хүргэв. Асар их хүчин чармайлт гаргасны хүчинд босогчдыг дарж дотоод байдлаа төвшитгөж чадлаа. 727 онд Билгэ хаан Түвэдээс дэвшүүлсэн цэргийн холбоо байгуулах явдлаас татгалзсаныхаа шанд Хятадтай хилийн худалдаа өргөтгөх боломж бүрдүүлжээ. Энэ үеэс эхлэн Түрэгийн хаанд жил бүхэн их хэмжээний торго бэлэглэх болжээ. 731 онд Күльтегин нас нөгчив. Билгэ хаан ихэд гашуудан түүний дурсгалд сүр төгөлдөр тахилын онгон байгуулсан ба энэ явдалд Хятадын хаанаас тусгай элч томилон илгээж гашуудлын үг хүргүүлэхийн хамт чулууч урчууд гарган тахилын сүм цогцолж үзэмжтэй сайхнаар чимэглэн хөшөөний үг сийлүүлжээ. Билгэ хаан ч төдий л удаан насласангүй, 734 онд шадар хүмүүсийнх нь нэг болох Мэйлучжо гэгч хорлон алжээ. Хаан амьсгал хураахын өмнө хорлогчийг цаазаар авч ураг төрлийнхнийг нь бүгдийг хүйс тэмтрэн устгаж амжжээ1. Хятадын эзэн хаанаас энэ явдалд мөн л дээрхийн адил хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Түрэгийн түүхийн энэхүү догшин ширүүн дуулиант он цагийн түүхийг бүтээлцэж явсан ах дүү хоёрын тахилын онгон эдүгээ [[Орхон-Руни бичиг|Орхоны Хөшөө Цайдам]]ын хөндийд он жилийн уртыг давж хадгалагдан үлдсэн нь өөрсдийн түүхээ өөрсдийн гараар туурвин үлдээсний биет дурсгал болон мөнхөрчээ. ===Түрэгийн хожуу хаант улсын мөхөл=== Билгэ хааны орыг залгасан түүний хөвгүүд [[Ижань хаан]] (734-739) ба [[Тэнгри хаан]] (740-741) эцгийнхээ бодлогыг үргэлжлүүлэхийг зорив. Гэвч 741 онд хаант улсын задрал эхэлсэн бөгөөд харьяат нутгуудыг захиран суусан Ашина овгийн засаг ноёд төв засгийн газартаа захирагдахаа больж эхлэв. Насан балчир Тэнгэри хааныг түүний авга ах Кутлук ябгу хороож хааны эрхийг булаан авсан байна. Уйгур, Басмыл, Карлукын холбоотой дайн эхлэж энэ дайнд [[Кутлук ябгу хаан|Кутлук ябгу]] амиа алджээ. Ийнхүү 745 онд Түрэгийн хаант улс эцэслэн мөхөв. Газар нутгийнхаа зарим хэсгийг хадгалан үлдсэн Түрэгийн аймаг овгууд хожмын түүхэн үйл явдалд мэдэгдэхүйц үүрэг гүйцэтгэж чадсангүй. Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэргээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм. Энэ үеийн төрийн бодлогод Түрэг улсын гурван хааны төрийн зөвлөх асан мэргэн Тоньюкук их үүрэгтэй байжээ. Тоньюкукын дурсгалд зориулан бүтээсэн хоёр том гэрэлт хөшөө бүхий онгон тахилын сүм Төв аймгийн Эрдэнэ сумын нутагт өнөөг хүртэл хадгалагдан үлджээ.Тоньюкук нь тухайн үед Түрэг улс Хятадаас Буддын болон Бомбын шашин авч Түрэгийн хүн ам номхрон зөөлөрч хятадчилагдахаас тун их сэргийлж байсны зэрэгцээ тэдний цэрэг зэвсгийн хүчийг бодитой зөв үнэлж шууд халдан довтлохоос зайлсхийн найрамдлын гэрээ байгуулахыг зөвлөж байлаа. Тухайн үед Түрэг улс хүчирхэг байсныг Билгэ хааны үнэнч шударга эевэргүү сэтгэл, Күльтегиний цэргийн ур чадвар, Тоньюкукын эр зориг, туршлага ухаантай холбон үздэг байна. Улс төрийн эдгээр мэргэн бодлоготнуудын үйл ажиллагааны дүнд Түрэг улс нэгэн үе сэргэн эдийн засаг, улс төрийн хүнд байдлаас гарч чадсан авч цаашид удаан насалсангүй. Зэвсгийн хүчээр нэгтгэн авсан овог аймгуудад эдийн засгийн холбоо тогтоож чадаагүй, язгууртан ноёд дайны хөлөөр улс төрийн эрх, хүчин чадлаа эрс нэмэгдүүлсэн нь тэднийг тусгаар тогтнох бодлого явуулахад хүргэсэн, тэрчлэн эзлэгдсэн аймаг ястнуудын эрх чөлөөний хөдөлгөөн зэрэг нь Түрэг улс унахын гол шалтгаан болжээ. == Нийгэм == === Түрэгийн аж ахуй === [[Файл:Gokturk cav.jpg|thumb|280px|Монгол Улс, [[Төв аймаг]] дахь Шороон бумбагарын дурсгал, Хөх Түрэг, МЭ 7-р зуун<ref>[http://touristinfocenter.mn/cate1_more.aspx?ItemID=172 ШОРООН БУМБАГАРЫН ДУРСГАЛ]</ref>]] Түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлдэг байжээ. Хятад сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж өвс усны аяыг даган нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, мал аж ахуй, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Түүнчлэн эртний түрэгийн хөшөөний бичээсэнд түрэгийн баян язгууртан хүн хэд хичнээн адуутай байсан тухай ч бичсэн зүйл бий. Үүнээс үзэхэд нүүдлийн мал аж ахуй тэдний эрхлэх гол ажил байсан ба энэ нь эртний судлалын олдвороор ч нотлогддог юм. Үүнд, эртний түрэгийн үеийн булшинд, унаж явсан морийг нь эмээл, хазаар, тоног хэрэгслийн хамт дагалдуулан тавьдаг нийтлэг заншил харагддаг билээ. Түрэгүүд Алтайгаас анх гарах үес газар тариалан эрхэлж байсан ба хожим Орхонд төвлөн суухдаа энэхүү уламжлалаа үргэлжлүүлэн бүр өргөн хэмжээгээр тариалах оролдлого ч гарч байжээ. Тухайлбал, Можо хаан Хятадаас 100 000 ху үр, 3000 тариалангийн багаж зэвсэг шаардаж байсан мэдээ бий. Түрэгийн дурсгал малтан судлахад тарианы ажлын багаж, сав суулгын зүйлс олддог. Гэвч нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхэлж үргэлж нүүж байдаг, цаг үргэлжийн дайн тулаан хийгээд орон нутгийн байгал, газар зүйн онцлогоос шалтгаалан газар тариалан нь мал аж ахуй шиг нийтийг хамран өргөн хэмжээгээр хөгжиж чадаагүй байна. Түрэгийн аж ахуйн туслах чанарын нэг салбар нь ан гөрөөний ажил байв. Тэр үеийн булшнаас буга, янгир, хандгайн эврээр хийсэн эдлэл хэрэглэлийн зүйл олддог нь хүнс тэжээлийн зарим хэрэгцээг ан гөрөөгөөр хангаж байсныг гэрчилдэг. Гөрөөлсөн ан амьтныхаа махыг нь идэж арьс ширийг нь хувцас хийх, гэр орноо бүрэхэд хэрэглэдэг байжээ. Түүний хамт үнэт үслэг ангийн арьсыг хувцсанд хэрэглэх, алба татвар авах, худалдаа арилжаанд гаргах зэргээр ашигладаг байв. Нийт Төв Азийн нүүдэлчин аймгуудын нэгэн адил ав гөрөө нь аж ахуйн ач холбогдолтойгоос гадна дайн байлдааны бэлтгэл сургууль болдог байжээ. Манай оронд буй хадны зургийн дотор нум сумаар гөрөөс авлаж байгааг дүрсэлсэн зүйл байхын хамт булшнаас ан амьтны яс элбэг олддог билээ. Түрэгүүд Y зууны үед Алтайгаар нутаглан Нируны харьяанд байх үеэсээ төмрийн хүдэр малтан боловсруулж, төмөр эдлэлээр алба барьдаг байсан ба эртний булш оршуулгаас, төмрийн дархны ажил хийж байсныг гэрчлэх биет хэрэглэгдэхүүн их олддог. Түрэгийн төмөр хайлах ажлын чанар, төвшинг, тэр үеийн булшнаас олдсон төмөр эдлэл, зэр зэвсгийн зүйлсээс тоймлон мэдэж болох юм. Байлдааны зориулалттай олон төрөл зэвсэг үйлдвэрлэж байснаас, зөвхөн сумын зэв гэхэд л хорь гаруй төрөл, түүнчлэн илд, сэлэм, жад, чичлүүр хутга, байлдааны сүх гэх мэт олон төрөл зэвсэг, мөн ялтсан хуяг, бамбай, морины хуяг, шөрөг төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадмаг хийдэг байв. Тухайлбал, Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутагт буй Өнгөтийн хөшөө хэмээх дурсгалаас, дайсан довтлох үед тараан хаяж саатуулах зорилготой, газарт хаяхад дөрвөн үзүүрийн нэг нь заавал дээш харж унадаг, шөрөг хэмээх хамгаалалтын зэвсэг олон гарсан нь тэр үед төмөр хайлах ажил эрчимтэй хөгжиж, дайн байлдааны зэр зэвсэг хийхэд голлон чиглэж байсныг харуулдаг. === Түрэгийн соёл, Худалдаа === Түрэгийн холбогдолт эртний дурсгалт зүйлсийн дотор исгэрэх зэв, нарийн хийцэт нум, төмөр дөрөө, хазаарын амгай зуузай, эмээлийн гох дэгээ, бүсний үнэт товруун чимэглэл, унжлага зэрэг зүйлс элбэг тохиолддог нь зөвхөн төмрийн дарх төдийгүй мөн уран дархны ажил бузгай сайн хөгжсөнийг гэрчилж байна. Сурвалж бичгийн мэдээнээс үзэхэд, түрэгүүд нүүдлийн мал аж ахуй голлон эрхлэх боловч тодорхой хэмжээгээр хот орон байгуулж байсан нь мэдэгддэг. Тухайлбал, түрэгийн хөшөөний бичээсэнд «миний эцэг хаан анх 7 эрийн хамт мордлоо. Түүний зах нутагт явсныг хотуудад суугсад сонсоод хотоос угтан гарч, ууланд суугсад уулнаас угтан бууж, бүгд нийлэн 70 эр болов» хэмээн өгүүлдэг. Тэрчлэн Дундад улсын түүхэнд, «Түрэгийн ханьли юаньи овгийн ноён Гудулу/Күтүлүг-ийн харьяат түрэгүүд Цун Цай уулын дэргэд суурьшиж, Хэй-Ша хотыг барьсан байна. Тэдний тоо 5 000 хүн болж байсан» гэж 682 онд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр, эртний судлалын шинжилгээгээр одоо хир Түрэгийн гэгдэх хот суурингийн дурсгалыг илрүүлэн судалсан зүйл үгүй боловч дээрх мэдээ баримтаас үзэхэд түрэгүүдийн дунд хот суурин барьж байгуулах ажил хөгжиж байсан нь илэрхий байна. Үүнийг нотлох биет баримт бол тэдний бүтээсэн тахил шүтээний барилга байгууламж болно. Эдгээрийг, тоосгоор барьж дээврийг тосгуур, нүүр ваараар чимэглэн, гаднах хэрмийг тойруулж усан татаал хийдэг байснаас гадна ус гүйлгэх тусгай шатаасан шавар хоолой ашиглаж байсан нь хот орон барих арга ухаан хөгжиж дэлгэрснийг харуулдаг билээ. Мөн чулууны ур дарх сайтар хөгжсөн нь тэдний бүтээсэн хүн чулуу, арслан, хонь зэрэг цоолбор дүрс, гэрэлт хөшөө урлан хийж байсан баримтаас тодорхой мэдэгддэг. Түрэгүүдийн дунд дотоодын арилжаа өрнөж овог аймгууд хоорондоо худалдаа солилцоо хийж байснаас гадна Хятад, Дундад Азийн улсуудтай ч харьцаж байжээ. Нангиад сурвалж бичигт түрэг, хятадын хооронд хилийн худалдаа хөгжүүлж зах зээл нээж байсан мэдээ бий. Монгол нутгаас, түрэгийн үед холбогдох Тан улсын зоос элбэг олдохоос гадна тухайн үеийн булшнаас хятадын торго зэрэг эдийн үлдэгдэл гардаг байна. Эдгээр нь зөвхөн дайн тулааны олз төдий бус мөн арилжаа худалдаагаар орж ирсэн зүйлс болно. Түрэгийн хаант улс нь төв азийн бусад нүүдэлчдийн нэгэн адилаар нүүдлийн мал аж ахуйг тэр дундаа адууг эрхэмлэн өсгөдөг байжээ.Нэгэн язгууртан Уюк Тураны хөшөөнд “Би зургаан мянган адуунаасаа салж одов” гэсэн байдаг бол өөд бологсдоо унаж явсан морь, эмээл хазаартай нь хамт оршуулдаг ёс заншилтай байжээ.Эмэгтэй хүн оршуулсан булшнаас гар тээрмийн чулуу, хүн чулуут булшнаас анжисны төмөр хошуу гарсан нь түргүүд газар тариалан эрхэлдэг байсныг гэрчилнэ. Хятадын сурвалжид тэднийг майхан, эсгий гэрт сууж, өвс усны аяыг дагаж нэг газраас нөгөө газарт нүүдэллэдэг, МАА, ан гөрөө эрхлэн махаар хооллож, айраг уух ба арьс ноосон хувцас өмсдөг хэмээн өгүүлжээ. Алтай хавийн нутаг,долоон усны сав газрын Түрэгүүд газар тариалан эрхэлдэг байсан. Тариалангийн ажил Можо хааны үед нилээд хөгжсөн бөгөөд тэрээр хятадаас 10000 ху будааны үр, 3000 гаруй багаж хэрэгслийг худалдан авч байсан баримт бий. Ойн бүсээр суудаг иргэд нь цаа буга маллаж, ачлага уналгадаа ашиглах, мах сүүгий нь хүнсэндээ хэрэглэх, арьс ширээр нь хувцас хунар хийх, гэр орноо бүрэх зэргээр амьдардаг байв. Ан гөрөө туслах аж ахуйн хэлбэрээр хөгжиж хар булга, хэрэм зэрэг ангын арьсаар алба авдаг байв. Түрэгүүд байлдааны зориулалттай олон зэвсэг үйлдвэрлэдэгээс зөвхөн сумны зэв гэхэд л 20 гаруй төрөл түүнчлэн илд, сэлэм, жад чичлүүр хутга, байлдааны сүх зэрэг олон төрөлийн зэвсэг мөн ялтас хуяг, бамбай, морины хуяг, шорог, төмөр зэрэг хамгаалалтын чанартай зэвсгийг уран чадамгай хийдэг байв. Тэд төмрөөр төдийгүй алт, мөнгө, зэс, туглагаар эд, эдлэл,гоёл чимэглэлийн зүйлсийг чадварлаг хийдэг байжээ. Түрэгүүд дотооддоо арилжаа наймаа хийхийн зэрэгцээ Хятад, Дундад Азийн улс орнуудтай худалдаа хийж байсан тухай мэдээ байдаг. Түрэгийн хаант улс нь торгоны замд ноёрхлоо тогтоож байсан. Түрэгийн гол шүтлэг нь бөө байсан бөгөөд тэд галыг тахиж, дөлөөр нь жилийнхээ өнгийг шинждэг байсан гэдэг. Түрэгүүд YII зууны дунд хүртэл талийгаачдаа шатааж, тэднийхээ сүнсийг галын дөл, утаагаар дамжуулан тэнгэрт илгээж байв. Чандарыг шавар саванд хийж газар булан морь, зэр зэмсэг, эдэлж байсан бусад зүйлийн хамт оршуулж дээр нь дөрвөн чулуу тавьж гортиг татдаг байжээ. Энэ бүхэн урлагийн бүтээлд бүрэн тусгалаа олсон байдаг. Гэвч тэд 7-р зуунаам хойш шаоилыг чандарлалгүй оршуулах болсон байна. Энэ тухай хятад сурвалжид тэд эцэг өвгөдийнхөө ёс заншлыг гээж тэднийг доромжилж байна гэж бичжээ. ===Нийгмийн давхрага=== [[Файл:Niri Qaghan.jpg|thumb|120px|[[Шинжаан]] дахь Түрэгийн үеийн барималууд]] Түрэгүүд төр улсаа байгуулан түүхийн тавцанд мандан гарсан үеэсээ өөрийн улсыг '''Эл улс''' хэмээн нэрлэж ирсэн байна. Энэхүү '''Эл''' хэмээх үгийн утгын талаар тайлбарласан олонхи эрдэмтдийн саналыг үзэхүл энэ нь гарал угсаа нэгтэй олон аймгийн зохион байгуулалттай нэгдэл гэж үзүүштэй байна. Түрэг улсын анхны хаан [[Буман хаан|'''Буман''']] өөрийн биеийг '''Эл хаан''' хэмээн цоллосон нь улсын хаан гэсэн утгыг агуулжээ. Тэрчлэн Орхон-Енисейн бичээст олонт гардаг '''Бүдүн''' хэмээх үг бол нийт ард түмэн, иргэн гэсэн утгыг илтгэсэн бололтой. Түрэгийн төр улсын толгойлогч нь '''[[хаан]]''' (каган) байв. Үүний зэрэгцээ мөн '''[[хан]]''' хэмээх цолыг ч хэрэглэдэг байжээ. Энэхүү хаан, хан цолыг түрэгүүд өмнө оршиж байсан [[Нирун улс|'''Нирун улсаас''']] уламжлан авсан гэх бөгөөд хожим нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]] угсааны бүх нүүдэлчдийн дунд өргөн тархан хэрэглэгдэх болжээ. Төр улсын дотор хааны дараа орох албан тушаал бол '''ябгу''' байв. Энэ цолыг Баруун Түрэгийн хаант улсын захирагчид хүртэж, угсаа залгамжлан эдэлж байжээ. Ябгу нь хаан төрийн залгамжлагч биш, харин угсаа залгамжлагч хунтайз нь эрхлэх албан тушаалаас үл хамааран '''[[тегин]]''' цол авдаг байжээ. Хаан угсааны засаг ноёдод [[Шад|'''шад''']] цол олгодог. Эдгээрээс дооших тушаалыг [[Ашина]] овогт үл хамаарах язгууртнууд авдаг, гэхдээ бүх албан тушаал нь үе залгамжилдаг байв. '''[[Буюрук]]''' хэмээх мөн нэгэн томоохон албан тушаал байсан бөгөөд түүнийг зарим эрдэмтэн тушаал олгогч, шийдвэр өгөгч гэсэн утгатай хэмээн тайлбарладаг. Түүнчлэн '''[[Дархан цол|тархан]]''' хэмээх цол байсан нь алба татвар хураагч түшмэдийн нэр гэдэг. Мөн үүнийг алба гувчуураас чөлөөлөгдсөн тусгай эрхтэй хүмүүст өгөх цол гэх зэргээр тайлбарладаг. Түрэгийн нийгмийн доторхи сурвалжит язгууртан нарыг нийтэд нь '''[[бег]]''' хэмээн нэрлэж байв. Дээр дурдсан ябгу, шад болон буюрук, тархан хэмээх цолтонгууд нь бегүүдийн дундаас гавьяа зүтгэл буюу угсаа гарлаараа тодрон гарсан том сурвалжтанууд болно. Эд цөм бегүүдийн давхаргад багтаж байсныг батлах зүйл гэвэл, Күльтегиний хөшөөний бичээст буюрук, тархан нарын цолыг тавихдаа бег гэдгийг нь хамт бичсэн байдаг. Сурвалж бичигт өгүүлснээр Түрэгийн нийгэмд цэрэг иргэний 28 зэрэг дэв байсан гэдэг. Ямарваа зэрэг хэргэм, өндөр угсаа сурвалжгүй эгэл жирийн чөлөөт иргэнийг '''кара бүдүн''' гэж нэрлэдэг байжээ. Түрэгийн нийгэм нь зүүн, баруун жигүүр болон хуваагддаг байсан нь цэрэг дайны зохион байгуулалттай холбоотой юм. Зүүн жигүүрийг төлөс, баруун жигүүрийг тардуш гэдэг байжээ. Эзлэгдсэн орны язгууртан сурвалжтаныг устган үгүй хийж, тэнд захиран суух албан тушаалтныг Түрэгийн бегүүдийн дундаас сонгодог байсан. ==Эшлэл == {{reflist}} ==Нэмж унших== *[[Түрэгийн түүх]] *[[Эртний Түрэг улс, Руни үсэг]] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Нирун улс]] |он=552-582 |албан_тушаал=Хөх Түрэгийн хаант улс |дараа=[[Түрэг улс|Зүүн Түрэг]] <br/>[[Түрэг улс|Баруун Түрэг]]<br/> }} {{Залгамжлал |өмнө=[[Түрэг улс|Хөх Түрэгийн хаант улс]]<br/> |он=590-630 |албан_тушаал= Зүүн Түрэг улс |дараа=[[Тан улс]] <br/>Сеяньто }} {{Залгамжлал |өмнө=Зүүн Түрэг улс |он=630-682 |албан_тушаал= Хятадын ноёрхолын үе |дараа=[[Түрэг улс|Хожуу Түрэгийн хаант улс]] <br/> }} {{Залгамжлал |өмнө=[[Тан улс]]<br/>[[Уйгур]] |он=682-745 |албан_тушаал= [[Хожуу Түрэгийн хаант улс]] |дараа=[[Уйгурын хаант улс]] }} {{end}} [[Ангилал:Эртний Монгол|05]] [[Ангилал:Төв Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Түүхэн Түрэг улс]] [[Ангилал:Хөх Түрэг улс| ]] aybd7l1g92ep9qihoyhpgr4j0fvddey 0 23568 864991 790119 2026-08-05T20:26:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864991 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | зураг = KeanuReevesLakehouse.jpg | тайлбар = Ривз ''[[Нуурын дэргэдэх байшин (кино)|Нуурын дэргэдэх байшин]]'' киноны [[Лондон]] дахь нээлтийн ажиллагааны үеэр, [[2006]] оны есдүгээр сар. | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1964|09|02}} | жинхэнэ_нэр = Киану Чарльз Ривз | төрсөн_газар = [[Ливан]], [[Бейрут]] | үндэстэн = [[Канад угсаатан|Канад]] | ажил_мэргэжил = Жүжигчин | идэвхитэй_жилүүд = 1985–одоо }} '''Киану Чарльз Ривз''' ({{lang-en|Keanu Charles Reeves}}, ''[[1964]] оны есдүгээр сарын 2-нд төрсөн'') нь [[Канад]]ын [[жүжиг]]чин юм. Ривзийг дэлгэцийн урлаг сонирхогчид детектив төрлийн ''[[Билл ба Тедийн содон адал явдал]]'', ''[[Хурд (1994 оны кино)|Хурд]]'', ''[[Амь өрссөн тоглоом]]'' болон шинжлэх ухааны уран зөгнөлт цуврал [[Матрикс (кино)|''Матрикс'']], триллер төрлийн ''[[Константин (кино)|Константин]]'', драмын ''[[Нуурын дэргэдэх байшин (кино)|Нуурын дэргэдэх байшин]]'' зэрэг кинонуудад тоглосоноор нь сайн мэдэх билээ. Тэрээр [[Стивен Фрирз]] ([[1988]] оны ''[[Аюултай харилцаа]]'' бүтээл дээр нь), [[Гас Ван Сент]] ([[1991]] оны [[Индие төрөл|индие төрлийн]] ''[[Миний Айдахо]]''), [[Бернардо Бертолуччи]] ([[1993]] оны ''[[Бяцхан Будда]]'') нарын шилдэг найруулагч нарын нэрийн хуудас болсон бүтээлүүдэд тоглосон байдаг. Түүнчлэн Ривз [[театр]]ын урлагт Канадын алдарт [[Манитобагийн төв театр]]т удаа дараа тавигдсан [[Гамлет]] жүжгийн үзэгдэлд [[Хунтайж Гамлет|гол дүрийг]] бүтээж судлаач шүүмжлэгчидээс өндөр үнэлгээ авч байв. == Намтар == Ривз [[Ливан]] улсын нийслэл [[Бейрут]] хотноо [[Англи]] гаралтай, хувцасны загвар зохион бүтээгч мэргэжилтэй Патрисии Тэйлор, Англи, [[Ирланд]], [[Португал]], [[Хавай үндэстэн|Хавай]], [[Хятад угсааны Америк хүн|Хятад]] гаралтай, [[геологи]]ч мэргэжилтэй Сэмюэль Ноулин Ривз нарын хүү болон мэндэлжээ.<ref>{{cite web|accessdate=May 10, 2008|url=http://www.filmreference.com/film/25/Keanu-Reeves.html|title=Keanu Reeves Film Reference biography|publisher=Film Reference}}</ref><ref name=reulu>{{Cite news|last=Hoover|first=Will|title=Rooted in Kuli'ou'ou Valley|publisher=Honolulu Advertiser|date=August 18, 2002|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2002/Aug/18/ln/ln07a.html|accessdate=December 8, 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newenglandancestors.org/research/services/articles_gbr77.asp|title=NEHGS – Articles|publisher=Newenglandancestors.org |accessdate=May 5, 2010}}</ref> == Хувийн амьдрал == [[Файл:Keanu Reeves Star.jpg|thumb|left|Ривзийн од [[Холливудын алдрын танхим]]д]] Ривзийн хувьд кинонд тоглох урилгыг аваад зураг авалт болох тухайн газраа орон сууц юмуу аль эсвэл зочид буудал хөлслөн амьдардаг байсан бөгөөд [[Холливуд]] дахь [[Шато Мармон]] [[зочид буудал]]д удаан хугацаагаар амьдарчээ. Анхны байшингаа [[Лос-Анжелес]]т [[Холливуд Хилз]]ийн ойролцоо [[2003]] онд худалдан авчээ. Түүнчлэн [[Нью-Йорк]]ын төв цэцэрлэгийн дунд орон сууцтай гэдэг. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын харъяат тэрээр давхар Канад, Английн иргэншилтэй юм. Ривз гэрлэж байгаагүй бөгөөд<ref>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2002803/Keanu-Reeves-mystery-woman-dinner-date-London.html |title=Has Keanu finally found love? |publisher=Dailymail.co.uk |date= |accessdate=2011-07-20}}</ref> Ава Арчер Сайм-Ривз нэртэй охин нь [[1999]] оны арванхоёрдугаар сард найз бүсгүй [[Женнифер Сайм]]аас нь төржээ. [[2001]] онд Сайм нь [[Мэрилин Мэнсон]]ы гэрт болсон үдэшлэгийн үеэр нас баржээ. Ривз [[2008]] онд Лос-Анжелесийн шүүхээс 711,974 [[Америк доллар|долларын]] албадан нөхөн төлбөрийг<ref>{{cite news|first=Derrik J.|last=Lang|title=Keanu Reeves Wins Court Case, Photographer Gets Nothing|url=http://www.huffingtonpost.com/2008/11/03/keanu-reeves-wins-court-c_n_140566.html|publisher=The Huffington Post|date=November 3, 2008}}</ref> [[папарацци]] Алисон Силвад [[Порше]]гоор мөргөж гэмтээсэн гэх хэргийнхээ үндэслэлээр өгч байв.<ref name="New York Daily News">{{cite news|title=Keanu courts humor against paparazzo|url=http://www.nydailynews.com/gossip/2008/10/29/2008-10-29_keanu_courts_humor_against_paparazzo.html|work=New York Daily News|date=October 29, 2008}}</ref><ref name="New York Daily News"/> <ref name="USA Today">{{cite news|title=Paparazzo says Reeves hit him with car|url=http://www.usatoday.com/life/movies/2007-11-05-1886701108_x.htm|work=USA Today|date=November 5, 2007}}</ref><ref name="USA Today"/> ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * {{cite web |accessdate=January 9, 2010 |url=http://www.whoaisnotme.net/articles/articles.htm |title=Keanu Reeves Articles & Interviews Archive, 1987 – 2010}} * {{cite web |accessdate=May 13, 2008 |url=http://la2day.com/talk/tempest_in_tibet |last=Papp |first=Adrienne |title=Tempest in Tibet |publisher=LA2DAY |date=April 18, 2008 |archive-date=Тавдугаар сар 11, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511004059/http://www.la2day.com/talk/tempest_in_tibet |url-status=dead }} * {{Cite news |accessdate=May 10, 2008 |url=http://www.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Movies/11/05/sprj.caf03.film.keanureeves.ap/ |title=Pondering the mysterious Keanu Reeves |publisher=CNN |date=November 5, 2003 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080430121543/http://www.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Movies/11/05/sprj.caf03.film.keanureeves.ap/ |archivedate=Дөрөвдүгээр сар 30, 2008 |url-status=live }} * {{cite web |accessdate=May 10, 2008 |url=http://www.se7enmagazine.org/film/film_27.htm |title=Seven magazine interview with Keanu Reeves |publisher=Seven magazine |archive-date=Нэгдүгээр сар 8, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108154406/http://se7enmagazine.org/film/film_27.htm |url-status=dead }} * {{Cite book |title=The New Breed: Actors Coming of Age |url=https://archive.org/details/newbreedactorsco0000byst |publisher=[[Henry Holt and Company]] |month=September |year=1988 |isbn=978-0-8050-0774-9 |author=Bystedt, Karen Hardy}} * {{Cite news |title=A Man of Many Faces |work=Straits Times |location=Singapore |date=May 15, 2003 |author=Chin, Ong Song}} * {{cite journal |title=Playboy Interview: Keanu Reeves |journal=[[Playboy]] |author=Fleming, Michael |pages=49–52, 140–141 |date=April 2006}} * {{Cite news |title=Reeves Reloaded |work=Toronto Star |date=May 4, 2003 |author=Howell, Peter}} * {{cite web |accessdate=May 10, 2008 |url=http://www.usaweekend.com/00_issues/000806/000806keanu.html |author=Makela, Bob |title=Keanu Reeves: All the right moves |publisher=[[USA Weekend]] |date=August 5, 2000 |archive-date=Нэгдүгээр сар 17, 2010 |archive-url=https://archive.ph/20100117134135/http://www.usaweekend.com/00_issues/000806/000806keanu.html |url-status=dead }} * {{Cite journal |title=Keanu Reeves – Hawaiian Punk |work=[[Details (magazine)|Details]] |date=February 1, 1988 |author=[[Shari Roman|Roman, Shari]]}} * {{Cite journal |title=The Wild One |work=Vanity Fair |month=August |year=1995 |author=[[Michael Shnayerson|Shnayerson, Michael]]}} == Холбоос == {{Commonscat|Keanu Reeves|Киану Ривз}} * {{IMDb name|206}} * {{people.com}} {{Use mdy dates|date=July 2011}} {{Template group |title = Киану Ривзийн хүртсэн шагналууд |list = {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best Performance}} }} {{DEFAULTSORT:Ривз, Киану}} [[Ангилал:Канадын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Канадын хөгжимчин]] [[Ангилал:Бейрутын хүн]] [[Ангилал:Канадчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] 4m1y4qpkcd5cwxrd6j7lkaf7j8diwso 0 23962 865147 864245 2026-08-06T11:05:23Z ~2026-43295-37 106569 865147 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 70dkfh49x6zejsddab2ahvndf6e5ngv 865149 865147 2026-08-06T11:08:28Z ~2026-43295-37 106569 865149 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|8|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 44crbbn11y9ghkl7nx45zwe3ymc6ien 865150 865149 2026-08-06T11:10:56Z ~2026-43295-37 106569 865150 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Намсрайжавын Батсуурь<br/>{{MongolUnicode|ᠨᠠᠮᠰᠠᠷᠠᠢᠵᠠᠪ ᠤ᠋ᠨ<br/>ᠪᠠᠲᠤᠰᠠᠭᠤᠷᠢ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1987|8|18}} | birth_place = [[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height =182 см | weight = | father = [[Гэлэгийн Намсрайжав]] | spouse = | children = | wrestling_title = [[Дархан аварга]] | title1 = [[Дархан аварга]] | title_year1 = 2024 | title2 = [[Даян аварга]] | title_year2 = 2021 | title3 = [[Улсын аварга]] | title_year3 = 2018 | title4 = [[Улсын арслан]] | title_year4 = 2014 | title5 = [[Улсын харцага]] | title_year5 = 2013 | title6 = [[Аймгийн арслан]] | title_year6 = 2011 | title7 = [[Аймгийн начин]] | title_year7 = 2007 | түрүүлсэн = '''4''' ([[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]]) | шөвгөрсөн = '''11''' ([[2013 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2013]], [[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2014]], [[2015 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2015]], [[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2016]], [[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2018]], [[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]], [[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2022]], [[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2023]], [[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2024]], [[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2025]], [[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2026]]) | updated = 2026-07-31 |headercolor=gold|дуурьсгасан=[[Ховд сум (Увс)|Ховд сум]], [[Увс аймаг]]|nationality={{MGL}}|medaltemplates={{Медаль|Спорт | [[Үндэсний бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Наадам| Үндэсний Их Баяр Наадам]]}} {{Медаль|Алт |[[2014 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2014 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2018 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2018 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2019 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Алт |[[2024 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2024 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2016 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2016 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2022 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2023 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2023 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2025 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2025 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2026 оны улсын наадмын бөх барилдаан |2026 Улаанбаатар]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Цагаан сарын барилдаан |Цагаан сар]]}} {{Медаль|Мөнгө|2023 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2026 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Ерөнхийлөгчийн цомын барилдаан|Ерөнхийлөгчийн цом]]}} {{Медаль|Мөнгө|2018 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2015 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|}} {{Медаль|Тэмцээн|Аймгийн баяр наадам}} {{Медаль|Алт|2011 Дархан}}}}'''Намсрайжавын Батсуурь''' ([[1987 он]]ы [[8 сарын 11|наймдугаар сарын 18]]<ref>[https://koo.mn/p/athletic/%D0%BC%D1%8F%D0%B3%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD-%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%87/ koo.mn]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) нь [[Увс аймаг|Увс]] аймгийн [[Ховд сум|Ховд]] сумын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[Дархан аварга]] цолтой бөх. Ардын хувьсгалын баяр наадамд төрөн гарсан 23 дахь аварга юм. ==Жүдо бөхийн амжилт== 2011 оны жүдо бөхийн насанд хүрэгчдийн улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлж "Спортын мастер", 2011 оны дэлхийн цомын аваргаас хүрэл медаль хүртэж "ОУХМ" цол хүртсэн, 2013 онд мөн жүдо бөхийн улсын аварга болсон, 2012 оны дэлхийн цомоос хүрэл, 2012 оны Азийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс хүрэл медаль хүртсэн жүдоч. == Аймаг, Цэргийн наадмын дэвжээнд == 2007 онд Ховд аймгийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн " Аймгийн начин " цол хүртсэн. Бөхийн өргөөнд болдог барилдаануудад аварга, арслан, гарьд, заан цолтнуудыг өвдөг шороодуулж үзэгчдийг шуугиулдаг дайчин, шуурхай, хийцтэй барилдаантай бөх бөгөөд 2011 оны цагаан сарын барилдааны үеэр Даян аварга [[Агваансамдангийн Сүхбат|А.Сүхбат]] түүнд "Ирээдүйн аварга" шагналаа гардуулсан.<ref>{{Cite news |last=Г |first=Баярсайхан |date=2011-02-11 |title=Н.Батсуурь: Өсөхөө аваргыг анх удаа давж үзлээ |url=https://news.mn/r/549693/ |access-date=2025-07-19 |work=news.mn |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2011 онд Дархан-Уул аймгийн 50 жилийн ойн наадамд улсын харцага Ө.Даваабаатараар найм даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. 2012 Бүх цэргийн баяр наадамд тав давж шөвгөрөн чимэг нэмсэн. == Улсын наадмын дэвжээнд == 2013 оны АХ-ын 92 жилийн ойн баяр наадамд улсын арслан П.Бүрэнтөгсөөр дөрөв, улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүйгээр тав, зургаагийн даваанд аймгийн хурц арслан Л.Цэрэнтогтохтой тунан барилдаж даван "Улсын харцага" цол хүртсэн. 2014 оны АХ-ын 93 жилийн ойн баяр наадамд улсын начин Б.Сангисүрэнгээр дөрөв, улсын үнэн зоригт харцага Ө.Бат-Оршихоор тав, улсын начин Р.Пүрэвдагваар зургаа, улсын гарьд Д.Рагчаагаар долоо, улсын заан Ч.Санжаадамбаар найм, улсын өсөх идэр начин Ш.Жаргалсайханаар ес даван түрүүлж "Улсын арслан" цол хүртсэн. 2015 оны АХ-ын 94 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан У.Батгэрэлээр дөрөв, улсын гарьд И.Доржсамбуугаар тав даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2016 оны АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн заан Ч.Эрдэнэсайханаар дөрөв, аймгийн заан Д.Буянтаар тав, аймгийн арслан Б.Дэлгэрсайханаар зургаа, аймгийн заан Д.Бат-Эрдэнээр долоо, улсын харцага Б.Пүрэвсайханаар найм даван шөвгөрч чимэг нэмсэн. 2018 оны АХ-ын 97 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Ц.Сандагдоржоор дөрөв, улсын начин Д.Амарсайханаар тав, аймгийн хурц арслан Ц.Бямба-Очироор зургаа, аймгийн хурц бадрангуй арслан Н.Золбоогоор долоо, улсын заан Н.Жаргалбаяраар найм, улсын аварга [[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба|Ч.Санжаадамбаар]] 9 давж түрүүлэн "Улсын аварга" цол хүртсэн. 2019 оны АХ-ын 98 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан О.Цэцэнцэнгэлээр дөрөв, улсын начин Б.Ганхуягаар тав, аймгийн арслан Ж.Ням-Эрдэнээр зургаа, улсын аварга С.Мөнхбатаар долоо, улсын гарьд [[Батнасангийн Гончигдамба|Б.Гончигдамбаар]] 8 давж үзүүрлэсэн. 2020 оны АХ-ын 99 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Д.Пүрэвдоржоор дөрөв, аймгийн хурц арслан Б.Суманчулуунаар тав, аймгийн арслан Ц.Мөнхбаяраар зургаа, улсын начин Ц.Одбаяраар долоо, улсын харцага [[Мягмарын Бадарч|М.Бадарчаар]] 8 давж үзүүрлэсэн ч сэргээшийн шинжилгээнд бүдэрсэн. 2019 онд улсын арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн байсан тул 2021 онд давааг нь нөхөн олгож "Даян аварга" цолыг хүртсэн. 2022 оны АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Э.Батсууриар дөрөв, аймгийн арслан Б.Мөнх-Эрдэнээр тав, аймгийн хурц арслан Б.Мижидсүрэнгээр зургаа, аймгийн арслан Г.Бадрахаар долоо, улсын начин [[Бередмуратын Серик|Б.Серикээр]] 8 давж чимэг нэмсэн. 2023 оны АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн арслан Н.Баяржаргалаар дөрөв, улсын начин Г.Ганжадаар тав, аймгийн хурц арслан Э.Ууганбаяраар зургаа, улсын арслан [[Цэдэвийн Содномдорж|Ц.Содномдоржоор]] 7 давж чимэг нэмсэн. 2024 оны АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн начин Г.Цоггэрэлээр дөрөв, улсын аварга Г.Эрхэмбаяраар тав, улсын заан Б.Пүрэвсайханаар зургаа, аймгийн арслан Т.Сайханжаргалаар долоо, улсын начин Д.Хүдэрбулгаар найм, улсын арслан [[Баярсайханы Орхонбаяр|Б.Орхонбаяраар]] ес давж түрүүлэн "Дархан аварга" цол хүртсэн. 2025 оны АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадмаар аймгийн харцага Г.Гантулгаар дөрөв, улсын начин Б.Чимэдвандангаар тав, аймгийн арслан М.Бямбадоржоор зургаа, аймгийн хурц арслан О.Наранбаатараар долоо давж чимэг нэмсэн. 2026 оны АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадмаар сумын заан Б.Бат-Эрдэнээр дөрөв, улсын гарьд Ө.Бат-Оршихоор тав, аймгийн хурц арслан Б.Өсөхбаяраар зургаа, улсын харцага Э.Дашаар долоо, улсын начин Л.Энхсаруулаар найм давж чимэг нэмсэн. == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start|Намсрайжавын Батсуурь<ref>{{cite web | title=Намсрайжавын Батсуурийн амжилт | url=https://www.devjee.mn/w/-KhX-tfmwZBYTtzSoRYk | publisher=Дэвжээ.мн - Үндэсний бөхийн мэдээллийн сан}}</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2026|N|1024|NGC|8|BZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2025|N|512|NGC|7|HS2|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2024|N|512|NWC|9|NGC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NWC|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NWC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R|13|NC||NWC|1|2019 онд Улсын Арслан Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Улсын Даян Аварга цолыг олгосон.<ref>[https://gogo.mn/r/q0e6y Э.Оюунболдын аварга цолыг хурааж, түүнд өвдөг шороодсон бөхчүүдийн давааг ахиулах зарлиг гарчээ]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|R||NC|||?|2020 онд сэргээш хэрэглэсэн нь тогтоогдсон тул Тод сонин чимгийг хураасан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NC|||0|Ковидоос болж тэмцээн цуцлагдсан.}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NC|8|TS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NC|8|BH|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|9|NC|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NL|3||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NL|8|UuB|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NL|5|OoI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|AL|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|M|256|AL|5||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|A|256|AF|8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} ==Бөхийн удам== Өвөө [[Жотойн Гэлэг|Ж.Гэлэг]] нь улсын начин, аав [[Гэлэгийн Намсрайжав|Г.Намсрайжав]] нь улсын харцага, авга ах химийн ухааны доктор,профессор, самбын ОУХМ [[Гэлэгийн Даваасамбуу|Г.Даваасамбуу]] нь улсын начин, Г.Дансран нь аймгийн заан, [[Норжингийн Баярмагнай|Н.Баярмагнай]] нь чөлөөт бөхийн Ази тивийн аварга, улсын 5 удаагийн аварга, ОУХМ, аймгийн арслан цолтой. Мөн олимпын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Равдангийн Даваадалай|Р.Даваадалай]], чөлөөт бөхийн дэлхийн аваргын хүрэл медальт, МУГТ, улсын начин [[Лодойн Энхбаяр|Ло.Энхбаяр]], улсын начин [[Лодойн Эрхбаяр|Ло.Эрхбаяр]] нар ээжийнх нь хамаатан. Өөрөөр хэлбэл 2 талдаа бөхийн удамтай. ==Эшлэл== {{reflist}} {{Үндэсний бөхийн аварга}} {{DEFAULTSORT:Батсуурь, Намсрайжавын}} [[Ангилал:Дархан аварга]] [[Ангилал:Монголын жүдоч]] [[Ангилал:Монголын жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Ховдын (Увс) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 70dkfh49x6zejsddab2ahvndf6e5ngv 0 24031 865091 782202 2026-08-06T05:21:19Z Enkhsaihan2005 64429 865091 wikitext text/x-wiki [[Их Монгол Улс|Монголчууд]] гурван удаа [[Польш]] [[Монголын эзэгнэл|руу довтолжээ]]: * 1240–1241 онд: Монголчуудын Польш руу хийсэн анхны довтолгоо ** [[Легницийн тулалдаан]]аас дэлгэрэнгүй * 1259–1260: Монголчуудын Польш руу хийсэн хоёрдугаар довтолгоо * 1287–1288: Монголчуудын Польш руу хийсэн гуравдугаар довтолгоо == Анхны довтолгоо == Монголчууд Оросыг эзэлсний дараа 1241 онд Польш, Унгар руу 3 хэсэг хуваагдаж довтолсон байна. Монголчууд [[Куман|кумануудыг]] өөрт нь дагаар орсон гэж үзэж байсан боловч куманууд умард руу зугтаж Унгарын Вант Улсад орогносон байв. Унгарын [[IV Бела]] хаан нь куманчуудыг өгөхийг шаардсан [[Бат хаан|Бат хааны]] шаардлагыг эсэргүүцэн, хүлээж аваагүй учир [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй]] жанжин Европ руу довтлох төлөвлөгөөгөө боловсруулж эхэлжээ. Улмаар Бат, Сүбээдэй нар Унгар руу довтлох хоёр армийг удирдах, харин [[Байдар]], [[Орда хан|Орд]], [[Хадан]] нарын гурав дахь арми нь Польш руу довтлохоор болов. [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] цэргийн хүчин Польшийн хойд хэсэг, Литвын баруун өмнөд хилээр дайлж, Байдар, [[Хадан]] нар нь Польшийн өмнөд хэсгээр дайлж, [[Сандомеж]] хотыг тонож; дараа нь 1241 оны 2-р сарын 13-нд Польшийн армийг Турскийн ойролцоо ялжээ. 3-р сарын 18-нд Польшийн өөр нэгэн армийг Хмелникт ялж, 3-р сарын 24-нд [[Краков|Краковыг]] эзэлж галдан шатааж, түүнээс хэдэн хоногийн дараа Силезийн нийслэлийг эзэлж авахыг оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. [[Вроцлав|Вроцлавыг]] бүслэх эсэхээ шийдэх гэж байтал Бохемын хаан I Венцеслав хоёр хоногийн зайтай газарт 50 000 цэрэг бүхий армитай байна гэсэн мэдээ авчээ. Монголчууд Европын армиудыг нийлэхээс нь өмнө Генрихийн цэргийг тасалж авахаар Вроцлаваас тойрчээ. Монголчууд Генрихтэй [[Легницийн тулалдаан|Легницийн]] ойролцоо тулалдан ялжээ. == Хоёр дахь довтолгоо == 1259-1260 оны өвөл Байдарын удирдлага дор хоёр дахь довтолгоо болов. [[Бэрх|Бэрх хан]] Даниил Галицкийн үйлдлээс маш их айж, түүний эсрэг асар их арми илгээв. Үүний үр дүнд Даниил Байдар, Василько Романович нартай хамт Литвын эсрэг 1258 оны кампанит ажилд оролцохоор болжээ. Даниилын байр суурийг улам сулруулахын тулд монголчууд түүний холбоотнуудыг сулруулахаар шийдсэн бөгөөд үүнд Унгарын хаан IV Бела, Польшийн V Болеслав Башфул нар багтжээ. Монголчуудын төлөвлөгөө ёсоор [[Люблин]], Завихвостоос үйл ажиллагаагаа эхлүүлж, хоёр баганад Сандомежийн нутгаар дайран өнгөрч, Щечин нутагт нэгдэж, дараа нь Краков руу давшихаар төлөвлөж байжээ. Монгол цэргийн нийт тоо тодорхойгүй ч 30 мянгаас хэтрэхгүй гэсэн тооцоо бий. Монголын арми Хелмээс Польш руу довтлон Люблин, цаашлаад Завичост руу хөдөлжээ. Тэнд тэд [[Висла мөрөн|Висла мөрнийг]] гатлан ​​1259 оны 12-р сарын эхний хагаст Сандомежийг бүслэв. Монголын олон нэгтгэлүүд хөдөлж, энэ хооронд бүслэлтийн зэвсгийг идэвхтэй ашигласнаар хотыг бүслэх ажиллагаа үргэлжилсээр байв. 1260 оны 2-р сарын 2-нд Сандомежийг эзлэн авсны дараа түүний бүх оршин суугчийг хөнөөсөн бөгөөд олзлож, хотыг дээрэмдэж сүйтгэв. 1260 оны 2-р сарын 5-нд монголчууд өмнөд энгэрээр баруун тийш явж, дараа нь төлөвлөгөөний дагуу Хэнчин нутагт хойд энгэрийн дагуу урагшилж, хоёрдугаар бүлэгт нэгдсэн байна. 2-р сарын 10-12-нд Краков руу чиглэсэн хөдөлгөөн эхэлсэн. Монголчууд хүн ам шигүү суурьшсан бүс нутгуудаар давшиж ирсэн тул энгийн ард иргэд ихээхэн хохирол амссан. Хэд хэдэн сүм хийдийг дээрэмдсэн. Хоёрдугаар сарын хоёрдугаар хагаст монголчууд Краковын ойролцоо очсон бөгөөд түүнийг хурдан авав. Дараа нь монголчууд [[Силези муж|Силези]] руу мордож, 1260 оны 3-р сарын сүүлчээр Польшоос гарчээ. Үүний үр дүнд 10 мянга орчим польшуудыг олзолжээ. == Гурав дахь довтолгоо == Гурав дахь довтолгоо нь 1287-1288 онд [[Ногай]], [[Зүчи|Зүчи хааны]] ач хүү Тула [[Бувал]] нарын удирдлага дор болжээ. Унгарт 10 настай Владислав хаан болж, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл өрнөж байв. Тиймээс шинэ хаан куман, монголчуудтай эвсэх замаар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийг хүсчээ. 1285 онд тэрээр монголчуудаас тусламж хүсэв. Гэсэн хэдий ч тэр үед Масовийн хунтайж Болеслав Оросын хилийн нутгийг дайрчээ. Монголчуудыг эргүүцэхээс өөр аргагүйд хүрсэн. Унгарт хийсэн довтолгоо амжилтгүй болсон. 1287 оны 12-р сарын 7-нд Польш руу довтолж эхлэв. Тула Бугын удирдлага дор 20 мянга хүртэлх монгол цэргүүдийн хойд хэсэг Сандомежийн нутаг руу явав; 10 мянга хүртэлх Ногайн хэсэг [[Краков]] руу явжээ. Ханхүү "Хар" Лешек 15 мянга орчим хүнтэй арми, түүний дотор 5 мянган морьт цэрэг урагшлах боломжтой байв. Хойд Монголын арми Люблин хотыг дайран Завичост руу явж, Висла мөрнийг гатлах гэж оролдсон боловч мөс нимгэн байв. Тэд өмнө зүг рүү явах ёстой байсан бөгөөд хүйтэн жавар ороход нөгөө тал руу гатлан Сандомежийн газар руу дайрч чадсан. Энэ хооронд нэг монгол анги Мазовын Болеславын ноёдыг сүйрүүлжээ. Монголчууд Сандомеж болон бусад бэхлэгдсэн том хотуудын аль алиныг нь авах бодолгүй байсан бөгөөд энэ хооронд Лаговойн ойролцоо Польшийн Лешекийн арми довтолж, ялалт байгуулж чаджээ. == Цаашид үзэх == * [[Легницийн тулалдаан]] [[Ангилал:Дэлхийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Дайнууд]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] 4n6cozq8euettskqpf8mzpsqc25yslq 0 24136 864748 860750 2026-08-05T16:17:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864748 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = Илья Репин | Img = REPIN portret REPIN.jpg | imagesize = 150px | caption = Өөрийн зурсан хөрөг, 1878 он ([[Санкт-Петербург]] дахь [[Оросын Үндэсний музей]]н сангаас). | Birth_name = Илья Ефимович Репин | Born = [[1844]] оны [[8 сарын 5]] (хуучин тооллоор [[7 сарын 24]] | birth_place = [[Оросын Хаант Улс]], [[Чугуев]]<br>(одоогийн [[Украйн]]) | Died = {{death date and age|1930|9|29|1844|8|5}} | death_place = [[Финланд]], [[Куоккала]]<br>(одоогийн [[Орос]]) | nationality = [[Оросын Хаант Улс]] | Occupation = [[Уран зураг|уран зураач]], [[Уран баримал|барималч]] | training = | movement = [[Реализм (урлаг)|Реализм]] | works = | patrons = | awards = }} '''Илья Ефимович Репин''' ({{lang-uk|Ілля Юхимович Рєпін}}, ''[[1844]] оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5]] (<small>хуучин тооллоор</small> [[7 сарын 24|долоодугаар сарын 24]] – [[1930]] оны [[9 сарын 29|есдүгээр сарын 29]]'') нь [[Орос]]ын<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9063225/Ilya-Yefimovich-Repin Ilya Yefimovich Repin – Britannica Online Encyclopedia]</ref> нэрт [[Уран зураг|уран зураач]], цээж зурагчин бөгөөд [[Передвижники]] буюу [[Реализм|реалист]] зураачдын бүлгэмийн гишүүн байв. == Намтар == И.Репин Украины [[Харьков муж|Харьков мужийн]] Чугуев хотод төржээ. Эцэг Ефим Васильевич (1804—1894) цэргийн албан хаагч байсан. Эх Татьяна Степановна бичиг үсэг тайлагдсан, идэвхтэй эмэгтэй байсан тул хүүхдүүдийнхээ боловсролд анхаарал тавьж, сурган хүмүүжүүлж, А.Пушкин, Ю.Лермонтов, Жуковский нарын бүтээлүүдийг уншиж өгөөд зогсохгүй тариачдын хүүхдүүд, насанд хүрэгчдийн сурдаг жижиг сургууль зохион байгуулж байжээ. Илья хүү эртнээс зураг зурах дур сонирхолтой болсон, 1855 онд түүнийг газарзүйн хэвлэлийн сургуульд явуулсан боловч 1857 онд сургууль нь хаагдаж Илья Репин бурхан зурдаг И.М.Бунаковын урланд оржээ. Репин тэндээ хурдан шилдэг нь болж, 16 настайдаа сүм хийд барих, сэргээн засварлах чиглэлээр ажилладаг артельд уригдан орж сүүлдээ бие даан ажиллаж эхэлсэн байна. 1863 онд И.Репин Санкт -Петербург хотод очиж Урлагийн академид элсэхээр шийджээ. "Би шууд ороогүй, харин оройн урлагийн сургуульд сурсны дараа шийдсэн" гэж дурсаж байжээ. Гэхдээ 1863 оноос тэрээр Академийн оюутан болсон (1871 он хүртэл). И.Крамской, В.Поленов нар түүнтэй ойртон нөхөрлөсөн байна. 8 жилийн турш тэрээр Академийн том алтан медаль зэрэг хэд хэдэн шагнал хүртэсэн ажээ. 1873-1876 онуудад Илья Репин гадаадад амьдарч [[Испани]], [[Итали]] орноор аялж, Францын [[Парис]]<nowiki/>т суурьшиж, нутгийн импрессионистуудтай уулзаж, ялангуяа [[Клод Моне]]-д дурлажээ. Чухамдаа Парис хотод тэрээр академич цол хүртсэн, мөн шүүмжлэлд өртөж байсан "Садко" зургаа зуржээ. 1877-1882 онуудад зураач Москвад амьдарч, аялагчдын холбооны идэвхтэй гишүүн байжээ. Яг энэ үед тэрээр "Царевна София" зургийг зурж, хамгийн сайн сурагч [[Валентин Серов]]<nowiki/>той хамтран ажиллаж эхэлсэн юм. Үүний зэрэгцээ зураач хэдхэн хоногийн дараа нас барсан хөгжмийн зохиолч [[Модест Мусоргский|М.Мусоргский]]<nowiki/>н хөргийг зуржээ. Энэхүү бүтээл нь шүүмжлэгчдийг гайхшруулсан байдаг. 1883-1900 онуудад зураач [[Санкт-Петербург]] хотод амьдарсан. Энэ үеэр тэрээр хамгийн гайхалтай бүтээлүүдээ бичжээ: "Аймшигтай Иван ба түүний хүү Иван", "Тэд хүлээж байсангүй", "Казакууд ...", "Төрийн зөвлөлийн ойн уулзалт" ([[III Александр]] хааны захиалгаар). Хэсэг хугацаанд [[Александр Бенуа|А.Бенуа]], [[Сергей Дягилев|С.Дягилев]] нарын нөлөөнд автсан И.Репин "Урлагийн ертөнц" -ийн гишүүн болжээ. 1894 оноос хойш тэрээр Урлагийн академид багшилж байв. Зураачийн анхны эхнэр нь түүний найзын дүү Вера Шевцова байв. Гэрлэлт амжилтгүй болж 15 жилийн дараа хосууд салж, хүүхдүүдийг "хувааж": томчуудыг аав нь авч, бага нь ээжтэйгээ үлджээ. И.Репин хүүхдүүдэд маш их хайртай байсан бөгөөд ихэвчлэн гэр бүлийн хөрөг зурдаг байв. Зураачийн хоёр дахь эхнэр нь Финляндын Пената (Куоккала) өнөөгийн оросын "Репино" тосгонд амьдарч байсан зохиолч Наталья Борисовна Нордман байв. Нордманыг "сонин ааштай" гэдгээрээ алдартай байсан ч гэрлэлт их сайхан байсан. Зохиолч К.Чуковский түүний талаар тийм ч таатай ханддаггүй байв (зохиолч нь зураачийн сайн найз байсан бөгөөд 1925 онд ЗХУ руу нүүхийг зөвлөсөн байв). 1914 онд Илья Репин ганцаараа үлдэж дахиж хэзээ ч гэрлээгүй ажээ. 1918 онд [[Финланд]] тусгаар тогтнож [[Куоккала]] оросын нутаг биш болж Репин Орос нутгаас тусгаарлагдсан байна. Орос руу буцаах гэж найз нөхөд хүүхдүүд нь оролдсон боловч тэрээр өөрөө нас өндөр болсон гээд буцах сонирхолгүй байжээ. Зураач 1930 оны 9-р сарын 29-нд Пенаты (Куоккала буюу 1948 оноос хойш оросын "Репино" ) тосгонд нас баржээ. Тэнд нь оршуулсан байна. Тэрээр амьдралынхаа эцэс хүртэл оюун санаагаа цэвэр байлгаж, ажиллахыг хичээж ирсэн гэдэг. ==Амьдрал ба уран бүтээл== [[File:Kurskaya korennaya.jpg|thumb|right|300px|''Курскт Гэлэн айчилж буй нь'', 1880–83 ([[Москва]], [[Третьяковын уран зургийн галерей]]).]] [[File:Repin Cossacks.jpg|thumb|left|300px|''[[Туркийн Султан хаанд илгээх захидал]]'', 1880–91 (Оросын Үндэсний музей).]] {{clear}} ==Зургийн цомог== <gallery perrow="4" widths="160" heights="190"> Файл:REPIN Ivan Terrible&Ivan.jpg|''[[IV Иван|Догшин Иван]] хүү Ивантайгаа [[1581]] оны [[11 сарын 16|арваннэгдүгээр сарын 16-ны]] Баасан гаригт'', 1870–1873 ([[Москва]], [[Третьяковын уран зургийн галерей]]) Файл:Ilia Efimovich Repin (1844-1930) - Volga Boatmen (1870-1873).jpg|''[[Ижил мөрний барлагууд]]'', 1870–73 ([[Санкт-Петербург]], [[Оросын Үндэсний музей]]) Файл:Sadko.jpg|''[[Садко]] усан доорхи хаант улсад зочилсон нь'', 1876 (Оросын Үндэсний музей) Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 002.jpg|''Алим ба навчис'', 1879 (Оросын Үндэсний музей) Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 001.jpg|Үдэшлэг, 1883 Файл:Grand Duke's bride by Repin.jpg|Гүнгийн сүйт бүсгүй, 1885 Файл:Ilya Efimovich Repin (1844-1930) - Portrait of Leo Tolstoy (1887).jpg|[[Лев Толстой]]н хөрөг, 1887 Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Saint Nicholas of Myra saves three innocents from death.jpg|[[Мира]]гийн [[Гэгээн Николай]] [[Ликия]]д 1889 Файл:Medeleeff by repin.jpg|[[Дмитрий Менделеев]]ийн хөрөг Файл:Ilja Jefimowitsch Repin 004.jpg|[[Лев Толстой]]н хөрөг, 1893 Файл:Zhirkiewicz1894.jpg|Зохиолч [[Александр Жиркевич]]ийн хөрөг, 1894 Файл:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Ilja Repin (1894, Russian museum).jpg|[[Николай II|Николай]] болон [[Александра Фёдоровна]] нарын хурим, 1894 Файл:Repin state council2.jpg|1900 оны Төрийн зөвлөлийн ёслол хүндэтгэлийн хурал Файл:Modest Músorgski, por Iliá Repin.jpg|Хөгжимийн зохиолч [[Модест Мусоргский]] Файл:Rubinstein repin.jpg|[[Антон Рубинштейн]] Файл:RepinPaintersDaughter.jpg|Зураачийн охин Файл:Pobedonostsev by repin.jpg|[[Константин Победоносцев]] (эскиз) Файл:Sophia Alekseyevna, by Ilya Repin.jpg|[[Софья Алексеевна]] Файл:Fet by Repin.jpg|[[Афанасий Фет]] Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Portrait of Vladimir Stasov.jpg|[[Владимир Стасов]] Файл:Ilja Jefimowitsch Repin - Portrait of Pavel Mikhaïlovitch Trétiakov.jpg|[[Павел Михайлович Третьяков]] Файл:Pisemsky by Repin.jpg|[[Алексей Писемский]] Файл:Pushkin derzhavin.jpg|[[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] [[Гавриил Державин|Державины]] өмнө шүлгээ уншиж буй нь (1911) Файл:Repin 17October.jpg|''[[Аравдугаар сарын тунхаг бичиг|1905 оны 10 сарын 17]]'', 1906–1911 Файл:Nicolas II of Russia by Iliya Repin.jpg|alt=II Николай|Эзэн хаан [[II Николай]] (эскиз) Файл:Archdeacon by Repin.jpg|''[[Протодиакон]]'', 1877 (Третьяковын уран зургийн галерей) Файл:Ilya Repin - Portrait of Mykola Murashko.jpg|Профессор Ивановын хөрөг, 1882 Файл:Tolstoy by Repin 1901.jpg|[[Лев Толстой|Толстойн]] тариачин хувцастай хөрөг, 1901 Файл:Radov by Repin.jpg|"[[Мужик]]ийн харц" (1877), И.Ф. Радовын хөрөг — уран бүтээлчийн өвөг эцэг. </gallery> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Нэмэлтээр уншиж болох== *[https://web.archive.org/web/20120105140744/http://smallbay.ru/repin.html Илья Репин. Уран зураг болон намтар] *[https://web.archive.org/web/20120102023302/http://www.ilyarepin.org.ru/ Репин Илья Ефимович] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ Репиний ажил амьдралын талаар В.А. К. Шишановын туурвиснаар] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ В.А. К. Шишанов: РЕПИН ба БЕЛАРУСЬ] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ И.Е. Репиний нэрэмжит уран зургийн музей (Чугуев хотын)] *[https://web.archive.org/web/20090111181252/http://oiru.archeologia.ru/phorum/read.php?15,5626,5626 Валерий Шишанов ЗДРАВНЁВО: 1917 оны аравдугаар сарын дараа] *[http://sttp.ru/master33.html Волга мөрний онгоц чирэгчид (1870–1873)] *[http://the100.ru/en/painter/page1196.html Агуу уран зураач – Илья Репин] ==Намтар== *{{cite book|title=Russia on Canvas: Ilya Repin|url=https://archive.org/details/russiaoncanvasil0000park|last=Parker|first=Fan|coauthors=Stephen Jan Parker|year=1980|publisher=Pennsylvania State University Press|location=|isbn=0271002522}} Repeats the standard Soviet interpretation of Repin's life and work. *{{cite book|title=Ilya Repin: Painting Graphic Arts|last=Sternin|first=Grigory|year=1985|publisher=[[Auroras]]|location=[[Saint Petersburg|Leningrad]]}} Standard Soviet treatment, but well illustrated. *{{cite book|title=Ilya Repin and the World of Russian Art|url=https://archive.org/details/ilyarepinworldof0000uval|last=Valkenier|first=Elizabeth Kridl|year=1990|publisher=[[Columbia University Press]]|location=[[New York City|New York]]|isbn=0231069642}} Critical non-Soviet treatment with much fresh information, but geared primarily toward academics. *{{cite book|title=Art d'Ukraine|last=Marcadé|first=Valentine|year=1990|publisher=L'Age d'Homme|location=[[Lausanne]]|isbn=978-2825100318}} *Jackson, David, ''The Russian Vision: The Art of Ilya Repin'' (Schoten, Belgium, 2006?). *Karageorgevich, Prince Bojidar, "Professor Repin," in the Magazine of Art, xxiii. p.&nbsp;783 (1899) ==Холбоос== {{Commonscat|Ilya Yefimovich Repin|Илья Ефимович Репин}} {{Commonscat|Paintings by Ilya Yefimovich Repin|Илья Ефимович Репиний зурсан уран зургууд}} *[https://web.archive.org/web/20200218185529/http://www.ilyarepin.org/ IlyaRepin.org] Илья Репин 102 уран бүтээл *[https://web.archive.org/web/20150502142446/http://www.abcgallery.com/R/repin/repin.html Ольгагийн уран зургийн галерейд Илья Репин] *[http://www.russianartgallery.org/famous/repin.htm Оросын уран зургийн галерей дахь Репиний бүтээлүүд] *[[:ru:Музей-усадьба И. Е. Репина "Здравнево"|Repin "Zdrawneva" Manor House-Museum in Ruba, Bielarus.]] *[https://web.archive.org/web/20070927014550/http://www.russianmuseums.info/M267 Repin "Penaty" Estate in Repino/Kuokkala, Russia, currently a museum] *[https://web.archive.org/web/20080929081748/http://repin.chuguev.net/ Украйны Чугуев хот дахь Репиний гэр музей] *[https://web.archive.org/web/20060826174727/http://arthistory.heindorffhus.dk/frame-Repin.htm Илья Ефимович Репиний зурагтай шуудангийн марк] *{{Find a Grave|2989}} {{DEFAULTSORT:Репин, Илья Ефимович}} [[Ангилал:Оросын уран зураач]] [[Ангилал:Украины уран зураач]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Реализмын уран зураач]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1844 онд төрсөн]] [[Ангилал:1930 онд өнгөрсөн]] 9eaj9prqa8zqbtrosjx1au9bbpxd45w 0 24173 864993 864407 2026-08-05T20:27:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864993 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-08-03 00:48:48 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] 2eq9ooh3x27acw474y2u979ard07h1s 865099 864993 2026-08-06T06:27:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865099 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] mgbjs0yls8ijs0xq8ibw4p2lzfoz1nh 0 24546 865092 853721 2026-08-06T05:21:31Z Enkhsaihan2005 64429 865092 wikitext text/x-wiki {{хянах}} {{Инфобокс дайн | conflict = Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт | partof = [[Монголын эзэгнэл]] | image = [[File:Genghis Khan empire-ru.svg|250px]] | caption = Монголчуудын аян дайныг үзүүлсэн зураг | HbMimage = [[File:Battle of Mohi.svg|200px]] | HbMcaption = | HbMdate = 1241 [[4 сарын 11]] | HbMplace = [[Сайо гол]], Hungary | date = a) 1223, 1236–1240<br/>b) 1240–1241<br/>c) 1241<br/>d) 1242 | place = <br/>a) Орчин үеийн [[Орос]], [[Украин]], [[Беларус]]<br/>b) Өмнөд ба зүүн зүгийн хэсгүүд [[Польш]]<br/>c) [[Дундад зууны Унгар]]<br/>d) хойд зүг [[Болгар]] | газар нутаг = <br/>a) [[Kievan Rus']] Их Монгол улсад ноёдууд нэмэгдсэн <br/>b) [[Польшийн хаант улс (1025–1385)|Польшийн хаант улс]] Монголын дайралтад өртсөн<br/>c) Хэсэг [[Унгарын хаант улс]] Их Монгол улсаар удирдуулсан<br/>d) [[Second Bulgarian Empire]]<br/>e) [[Cuman-Kipchak Confederation|Cumania]] | HbMcasus = | HbMterritory = | HbMresult = Mongol victory | result = <br/>1) [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] харъяаны [[Алтан Орд|Зүчийн Улс]] [[Киевийн Русь|Киевийн Русийг]] дайнд ялж, хараат улсаа болгосон. <br/>2) [[Кипчак|Кипчакын]] үлдэгдэлийг бүрмөсөн устгаж, Русь, Зүүн Европын холбоотон улсуудыг нь ялж, хараат улсаа болгов.<br/>3) Монголчуудын ялалт нь Орос дахь Их Монгол Улсын эзэн эрхийг бусад улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэв.<br/>4) [[Өгэдэй хаан]] тэнгэр болсон тул, монголын армийг буцаан татав. | combatant1 = <br/><br/><br/>[[File:Flag of the Mongol Empire.svg|border|23px]] [[Их Монгол Улс]] | combatant2 = <br/>a) [[Владимир-Суздалийн Вант Улс]]<br>{{Coat of arms|Kingdom of Galicia–Volhynia}}<br>[[File:Nowogród.svg|20px]] [[Бүгд Найрамдах Новгород Улс]] <br> [[Рязанийн вант улс]]<br> [[Волга Болгар]]<br>[[Аланчууд]]<br>[[File:CumaniaCoA.png|20px]] [[Кипчак]]<br>[[Черкез|Черкезүүд]]<br>Хойд Кавказын орнууд<hr />b) [[File:Coat of Arms of the Polish Crown.svg|20px]] [[Польшийн Вант Улс (1025-1385)]] болон холбоотнууд<hr/>c) [[File:Coa Hungary Country History Bela III (1172-1196).svg|20px]] [[Унгарын Вант Улс]] <br>[[Хорватын Вант Улс]]<br>{{Coat of arms|Teutonic Knights}}<br> {{Coat of arms|Knights Templar}}<hr />d)[[File:Coat of arms of the Second Bulgarian Empire.svg|20px]] [[Болгарын Хоёр дахь Эзэнт Гүрэн]] | HbMcombatant2 = {{Coat of arms|Kingdom of Hungary}} <br>{{Coat of arms|Teutonic Knights}}<br> {{Coat of arms|Knights Templar}} | HbMcombatant1 = [[Их Монгол Улс]] | commander1 = a) [[Бат хаан]]<br>[[Мөнх хаан]]<br/>[[Сүбэдэй баатар]]<br>[[Зэв]]<br/>[[Боролдой жанжин]]<br>[[Бэрх]]<br/>[[Орда хан]]<br>[[Гүюг хаан]]<hr />b) [[Байдар]] (<small>?</small> {{KIA}})<br>[[Хадан]]<br> [[Орда хан]]<hr />c) [[Бат хаан]]<br />[[Сүбэдэй баатар]]<br />[[Шибан]]<br />[[Бэрх]] <br />[[Боролдой жанжин]]<hr />d) [[Бат хаан]] <br>[[Хадан]] | strength1 = a) 1223 онд 20000 цэрэг<br>1236 онд 35,000 монголчууд+40,000 гаруй түрэг цэргүүд<hr/>b) 10,000 (1 [[түмэн]])<ref name="Sourcesvary">Sources vary, with estimates of Mongol forces from 10,000 to 50,000.</ref><hr />c) '''Хуучны судлагаа:'''<br/>70,000<ref name="ReferenceB">Carey states on p. 128 that Batu had 40,000 in the main body and ordered Subutai to take 30,000 troops in an encircling maneuver. Batu commanded the central prong of the Mongols' three-pronged assault on Europe. This number seems correct when compared with the numbers reported at the Battles of [[Battle of Legnica|Leignitz]] to the north and [[Battle of Hermannstadt|Hermannstadt]] ([[Sibiu]]) to the south. All three victories occurred in the same week.</ref><br/>'''Орчин үеийн судлагаа:'''<br>30,000<ref name="Markó 2000"/><ref name="Liptai 1985"/> | commander2 = a) [[File:Alex K Halych-Volhynia.svg|20px]] [[Мстислав Мстиславич]]<br/> [[Юрий Всеволодович]] {{KIA}}<br/>[[File:Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century; variant).svg|20px]][[Мстислав Романович]] {{POW}},<br/> Дмитрo<br/> хаан [[Котян Сутоевич]]<hr />b) [[File:Alex K Halych-Volhynia.svg|20px]] [[Даниил Романович Галицкий]] <br/> [[File:Wappen Schlesiens.png|20px]] [[II Хенрих]] {{KIA}}<hr />c) [[File:Coa Hungary Country History Béla IV (1235-1270).svg|20px]] [[IV Бела]] <br>[[File:Alex K Kingdom of Hungary.svg|20px]] [[Коломан]] {{DOW}}<br> [[Угрин III Чак]] {{KIA}}<br> [[Матьяш Ратот]] {{KIA}}<br>Палатин Денис Томай {{KIA}}<hr />d) [[II Иван Асень]] | HbMpartof = the [[Mongol]] invasion of Hungary | HbMcommander2 = [[File:Coa Hungary Country History Béla IV (1235-1270).svg|20px]] King [[Béla IV]] <br>[[File:Alex K Kingdom of Hungary.svg|20px]] [[Coloman of Galicia-Lodomeria|Prince Coloman]] <br> Archbishop [[Ugrin Csák (bishop)|Ugrin Csák]] {{KIA}}<br> Archbishop [[Matthias Rátót]] {{KIA}}<br>Palatine Denis Tomaj {{KIA}} | HbMcommander1 = [[Batu Khan]]<br />[[Subutai]]<br />[[Shiban]]<br />[[Berke]] | strength2 = a) 1223 онд 80,000 орчим<hr />b) 10,000-30,000<ref>René Grousset ''The Empire of Steppes''</ref>+[[Темпларын орден]]ы 500 гаруй хүнд морин цэрэг.<hr />c) '''Хуучны судлагаа:'''<br/>80,000<ref name="Carey, Brian Todd, p. 124">Carey, Brian Todd, p. 124</ref><br/>'''Орчин үеийн судлагаа:'''<br/>25,000<ref name="Markó 2000">{{Cite book |last=Markó |first=László |title=Great Honours of the Hungarian State |year=2000 |publisher=Magyar Könyvklub |location=Budapest |isbn=963-547-085-1 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}</ref><ref name="Liptai 1985">{{Cite book |last=Liptai |first=Ervin |title=Military history of Hungary |year=1985 |publisher=Zrínyi Katonai Kiadó |location=Budapest |isbn=963-326-337-9 |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}} }}</ref><br/> | HbMstrength2 = '''Former estimation:'''<br/>80,000<ref name="Carey, Brian Todd, p. 124"/><br/>'''New estimation:'''<br/>25,000<ref name="Markó 2000"/><ref name="Liptai 1985"/><br/>including Hungarian heavy cavalry, [[Knights Templar]], nomadic light cavalry mercenaries and Serbian valiants | HbMstrength1 = '''Former estimation:'''<br/>70,000<ref name="ReferenceB"/><br/>'''New estimation:'''<br>30,000<ref name="Markó 2000"/><ref name="Liptai 1985"/> | casualties1 = a) 7,000<hr />b) Маш бага<hr />c) Хэдхэн мянга<ref name="Liptai 1985"/> | casualties2 = a) 500,000 (Русийн хүн амын 6-7%)<ref name="Mongol Conquests">[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Mongol Colin McEvedy, Atlas of World Population History (1978)]</ref> <hr />b) Хүнд хохирол<hr />c) 10,000 алагдсан<ref name="Liptai 1985"/> | HbMcasualties1 = Хэдхэн мянга алагдсан<ref name="Liptai 1985"/> | HbMcasualties2 = Хэдхэн мянга алагдсан<ref name="Liptai 1985"/> }} [[Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg|thumb|Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь]] Монголын эзэнт гүрний Европд явуулсан байлдан дагуулалт 1220-иод оноос [[Зэв]], [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй]] нарын удирдсан довтолгооноор эхэлж, 1237-1242 оны хооронд, [[Русь]], [[Польш]], [[Унгар]] улс руу хэд хэдэн шаттай, тус бүртээ өөр зорилго шалтгаантай явагдаж, Зүүн Европт Монголын ноёрхолыг 100 гаруй жилийн хугацаатай тогтоосон аян дайн болсон. Европыг эзлэх анхны том тулалдаан 1223 онд [[Калка голын тулалдаан|Калка гол]] орчимд Монголын цэргийн жанжин Сүбээдэй, Зэв нарын удирдсан 20000 цэрэг, Орос-Кипчакийн 80000 цэрэгтэй байлдаж, монголчууд хиартал цохисон нь анхных болсон. ==Ерөнхий тойм== Монголын Европ дахь булаан эзлэлт Сүбээдэйгээр удирдуулан дорнод Слав болон түүний Ханлиг вант улсууд Киев, Владимирт сүйтгэл учруулсан юм. Монголчууд Унгарын вант улсыг эзэлж, Мохийн тулаанд Польш улсыг Легницад тус тус байлдан эзэлжээ. Уг булаан эзлэх байлдаан Бат хаанаар удирдуулсан бөгөөд Чингис хааны ач хүү Хадан болон Сүбээдэй, Зэв жанжин нар булаан эзлэлтийг төлөвлөн хэрэгжүүлжээ. Түүхчид 13-р зуунаас хойш Монголчууд Европыг нэгтгэн эзэлсэн гэж дүгнэдэг. Ихэнх армиуд Баруун Европчууд болон Оросууд Монголчуудын байлдан дагуулалт түүний хүчнээс айдаг байсан гэдэгт итгэдэг байсан. Монголчуудын Европыг байлдан дагуулсан тухай Хятадын дундад зууны театрт дуугаар өгүүлсэн байдаг. ==Оросын газар нутгийг байлдан дагуулсан нь== {{Гол|Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо}} [[Өгөдэй хаан|Өгөдэй хааны]] зарлигаар [[Бат хаан]], Сүбэдэй ноён тэргүүтэй монголын ханхүү, ноёд Кипчак, Ижил мөрний Булгар, Оросын вант улсуудыг эзлэх шийдвэр 1235 оны хуралдайгаар гарч, энэ дайнд бүх монголын ахмад хөвүүд дайнд явахаар болж, 1235-1236 онд Оросын зүг хөдөлсөн. 1236-1237 онд монголын цэргүүд Кипчак, Булгар, Башкиртай байлдан ялалт байгуулж, эзлэсээр 1237 оны 12 сард Рязаньд ирсэн. Рязанийхан бууж өгөхөөс татгалзсан ч монголчууд байлдан эзэлсэн. Монголчууд [[Суздаль|Суздалийг]] цөлмөн дээрэмдсэн. Олон Оросын армиуд ялагдал хүлээж [[Юри]] хан (гүн) Сит голд 1238 оны 3 сарын 4-нд алагдсан. Гол гол хотууд жишээлбэл [[Владимир]], [[Торццок]], [[Козелск]] эзлэгджээ. Хожим нь Монголчууд Курект, анхаарлаа төвлөрүүлж Крымыг бүслэн цөлмөжээ. [[Бат хаан]] 1239 онд Орост дахиж ирж Прислав, Черновыг эзэлсэн. Ихэнх Оросын вангууд эсэргүүцэл үзүүлсэн боловч Монголчууд 1240 оны 12 сарын 6-нд Киев, Галич, Володимир-Волунскиг байлдан дагуулав. ==Польштой дайтсан нь== {{Гол|Монголчуудын Польш руу хийсэн анхны довтолгоо}} Киевийг эзэлсний дараа Бат хаан цөөн тооны цэргүүдийг илгээн [[Польш]], [[Люблин]] болон [[Польшийн арми]]йг сүйрүүлсэн. Бусад багууд Монголын хүчийг нэгтгэн [[Польш]] [[Галици]]йн хилд байв. Монголчууд хохирогч олонтой ч Оломок, Моровагийн тоо томшгүй олон Европын армитай тэмцэж байлаа. Монголын морин цэргийн хувьд [[Европ|Европын]] газрын байрлал, цэрэг арми бусад талууд ч ашиггүй хохиролтой байлаа. [[Польш]]ид Монголчууд Монгол цэргийн бодлого сайтар төлөвлөгөөтэй стратегийн дагуу хаан Венселастай тулалдсан юм. ==Унгартай хийсэн дайн== {{Гол|Монголчуудын Унгар руу хийсэн анхны довтолгоо}} 1239 оноос монголын цэргээс зугтсан Кипчакийн дүрвэгсэд, Оросын ноёдыг Унгарын 4-р Бела ван орогнуулж эхлэв. 1240 оноос монголын цэрэгт ялагдсан Польш, Оросын ноёд Унгараас цэргийн тусламж хүсч улс төрийн орогнол гуйж очсоныг хүлээн авсан нь монголын армийн дараагийн бай болоход хүргэсэн. 1241 оны хавраас Бат хаан, Сүбэдэй жанжны удирдсан 60000 орчим монголын арми Унгарт нэвтэрч орсон. Энэ дайны үндсэн шалтгаан нь Кипчак, Польш, Оросын ноёд цэргүүдийг орогнуулсан учраас тус улсад довтлон орсон. === Мохийн тулалдаан === {{Гол|Мохийн тулалдаан}} Унгарын арми Хэрнид голын эрэг дээр 1241 оны 4 сарын 10-нд буудалласан бөгөөд Монголын талд энэ нь ашигтай байв. Тулаанд хаан болон түүний хүүхдүүд зугтааснаар Унгар эзлэгдэв. Агуу уудам Унгарын тал нутаг [[Карпатын нуруу]] Трансилваниа монголчуудын гарт оржээ. Монголын арми асар хурдацтайгаар амжилтаа давтсаар байсан бөгөөд ноёрхолоо тогтоож байв. Нэлээд газар нутгийг эзэлсэн хэдий ч хамгаалалтаа бэхжүүлж чадаагүй бөгөөд хүмүүс туслахгүй байв. Тэд ард түмний асар их эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан бөгөөд Панноны баруун Европд зун намар эсэргүүцэж тулалдсаар байв. Данивт тулааныг үргэлжлүүлсэн Австрийн хил болон [[Адриатын тэнгис]] хүртэл булаан эзлэлтийг хийсэн бөгөөд Унгарчууд эзлэгдэх хүртлээ тэмцсээр л байсан. ==Монголын довтолгооны төгсгөл== Монголчуудын Европоос цэргээ татаж, ухран гарсаныг түүхчид олон янзаар таамагладгаас хамгийн баталгаатай нь Өгөөдэй хаан тэнгэрт хальж, монголын их засаг хуулиар дараагийн хаан сонгогдох хүртэл аян дайныг зогсоох болсон гэж үздэг. Монголын цэргийн удирдлагаас дайнаа зогсооход хааны таалал төгссөн мэдээнээс гадна цэргийн багагүй хэмжээний хохирол, европын уур амьсгал, Унгарын ван [[IV Бела]] Адриатын тэнгисийн нэгэн арал руу гарч орогносон нь тэнгисийн цэрэггүй монголчуудад цэргийн хүчээ буцаан татахад нөлөөлжээ. Бат хан Их далай руу ([[Атлантын далай]]) очих өөрийн төлөвлөгөөгөөг монголын улс төрд Бат ханы өрсөлдөгчид 1241-1251 он хүртэл Өгөөдэй хааны хатан [[Дөргөнэ]], [[Гүюг хаан]], [[Огул Каймиш|Огул Хаймиш]] хатан нарын язгууртнууд [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрнийг]] захирч байсан нь 1251 онд [[Мөнх хаан|Мөнх хааныг]] өргөмжлөх хүртэл хойшлуулж, өөрийн эзэмшил улсын дотоод байдлаа бэхжүүлж, шинээр эзэлсэн Оросын вангуудыг захирахаа батжуулахыг зорьсон. 1255 онд Бат хаан таалал төгссөнөөр энэ дайны төлөвлөгөөг орхиход хүрсэн. ==Польшийн эсрэг довтолгоонууд (1259-1260, 1287-1288)== {{Гол|Монголчуудын Польш руу хийсэн хоёрдугаар довтолгоо|Монголчуудын Польш руу хийсэн гуравдугаар довтолгоо}} 1255 онд [[Бат хаан]] өөд болж 1255-1257 оны хооронд [[Алтан Орд|Зүчийн Улсад]] 3 хаан солигдсноор Оросын Галицийн ван Даниил нь Литва, Польшийн вант улстай харилцаж, монголын ноёрхолын эсрэг бослого гаргахаар зэхэж байсныг 1259 онд [[Бэрх|Бэрх хан]] Бурундай ноёнд 20000 цэрэг өгч Литва, Польшийг дайрч [[Люблин]], [[Сандомеж]], Серадз, Завихост, [[Краков]], Битом зэрэг хотууд хоосорч дээрэмдүүлэн сүйрсэн. Ингээд буцах замдаа Галицийн вант улсын хотуудыг довтлон түймэрдэж, шинээр бариулсан цайз бэхлэлтийг нь нураалгав. Энэ дайралтийн дараа 4-р Александр пап лам Татарын эсрэг аян дайн нь амжилтгүй оролдлого болсон. 1287 онд гуравдахь удаа хийсэн [[Тулабуга|Тулабуга хаан]], [[Ногай|Ногай хаанаар]] удирдуулсан дайралт амжилтгүй болсон. [[Люблин]], [[Мазови|Мазовиа]], [[Сандомеж]], Серадз руу хийсэн дайралтууд амжилттай болсон боловч тэд [[Краков|Краковд]] ялагдал хүлээсэн. ==Литвын эсрэг дайралт (1259, 1275, 1277)== {{Гол|Монголчуудын Литвын эсрэг довтолгоо}} 1259 онд [[Бэрх]] ханы зарлигаар [[Бурундай]] жанжны удирдсан 60000 цэргүүд Литва, Польшийн вант улсын эсрэг довтолж, [[Люблин]], [[Сандомеж]], [[Холм]], [[Краков]] хотуудыг эзлэн түйвээж, буцах замдаа Галицийн вант улсын бослогыг дарсан. 1275, 1277 онуудад Литвын эсрэг хоёр удаа бага хэмжээний хүчээр довтолсон. ==Bизантын эсрэг дайн (1265, 1324, 1337)== {{Гол|Византын Фрак руу хийсэн Монголчуудын довтолгоонууд}} 1265 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] хаан VIII Михайл монголын худалдаачдыг алснаар Бэрх хааны үед энэхүү тулаан болсон. 1265 оны өвөл [[Ногай|Ногай ноёны]] удирдлаганд 2 түмэн хүн (20000 цэрэг) [[Булгарын хаант улс|Болгар]] ба Византын Зүүн [[Фрак|Фракийн]] газар нутгийн эсрэг дайралт хийсэн. 1265 оны хавар тэр VIII Михайл хаан Палеологусийн арми, монголын цэрэгтэй байлдаж ялагдсан. Ихэнхи Византын цэргүүд тулалдахын оронд зугтсан. Ногайн арми Фракын нутгийг дээрэмдсэний дараа Bизантын хаан охин Евфросиньяг Ногайтай гэрлүүлж [[Алтан Орд|Алтан Ордтой]] ураг төрлийн холбоотой болсон. Мөн Өзбег хаан суух үед 1324, 1337 онд Фрак муж руу довтолж байсан. ==Булгарын эсрэг дайн (1241, 1242, 1271, 1274, 1280, 1285)== Өгөөдэй хааныг таалал төгссөний дараа Бат хааны удирдсан арми Унгараас Монгол руу буцахаар шийдсэн. Түүний армийн зарим хэсэг нь Болгарыг булаан эзэлсэн боловч Болгарын [[царь]] 1-р Калман Асен, 2-р Иван Асен нарын хаад монголын ноёрхолыг зөвшөөрч, алба төлдөг хараат улс болсон. 1271 онд Ногай хан 14-р зууны эхэн үе хүртэл Алтан ордын эзэмшилд байсан нутгуудын эсрэг амжилттай дайлаар морьдсон. 1278, 1279 онуудад Болгарын царь Ивалогийн арми монголын армид маш олон удаа ялагдаж байсан. 1299 онд Ногай ханы Визант хатнаас төрсөн хүү [[Ногайн Чака|Чака]] нь цэргийн хүчээр Болгарын хаан болсон ч, 1300 онд ордны хуйвалдаанд алуулсан. Энэ үеэс хойш Болгар дахь монголчуудын шууд нөлөө багассан. ==Унгарын эсрэг гуравдугаар довтолгоо (1285-1286)== {{Гол|Монголчуудын Унгар руу хийсэн хоёрдугаар довтолгоо}} 1285 оны өвөл [[Ногай|Ногай хан]], [[Тулабуга|Тулабуга ноён]] нар 30000 цэргээр Унгарыг хоёр дахь удаа довтолсон. Ногай ханы удирдсан анги [[Трансилван|Трансилваны]] чиглэлээр, Тулабуга ноёны удирдсан анги [[Карпатын нуруу]], [[Морави|Моравийн]] чиглэлээр довтолжээ. Тулабуга ноёны цэргийн анги Карпатын нуруунд цасанд боогдож, нилээн хохирол амсаж, Унгарт нэвтрэн Буда, Пешт хотуудыг удаан хугацаагаар бүслэн байлдсан ч, хотыг эзлэж чадаагүй олон цэргээ алдсан. Ингээд монголын арми дайнд ялагдаж, цэргээ эгүүлэн татав. ==Сербийн эсрэг дайн (1293)== {{Гол|Ногай ханы Сербийн эсрэг довтолгоо}} 1291-1293 онд Сербийн дотоод улс төрд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл хурцаар өрнөж, Шишман зэрэг вангууд Ногайн орд өргөө рүү дүрвэж, тэндээс цэргийн тусламж хүсчээ. 1293 онд Ногай ханаас илгээсэн цэргийн хүчээр Сербийн хаан 2-р Милутинийг сүрдүүлсэн. Ингээд 2-р Милутин бууж өгч, монголын хараат гэдгээ хүлээн зөвшөөрч, Шишман зэрэг монголын талын серб ноёдыг нутагтаа буцаж ирэхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн. 1293 онд Сербийн ханхүү 3-р Стефан Уросыг Ногай хан руу барьцааны хүнээр илгээсэн. == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Туршуулын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улсын байлдан дагуулал]] [[Ангилал:Европ дахь байлдан дагуулал]] [[Ангилал:Германы рыцарийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Европын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Дундад зууны дайн]] [[Ангилал:Дундад зууны Молдавын түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:13-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:13-р зууны Монголын түүх]] [[Ангилал:13-р зууны Польшийн түүx]] ljbad6c8be2pmy5s5ihhcyi7h9ee8os 0 24650 864881 782646 2026-08-05T18:31:55Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864881 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Фабрисио Колоччини | image = [[File:Fabricio Coloccini v Ipswich.jpg|200px]] | image_size = 200 | caption = Колоччини [[Ньюкасл Юнайтед]]эд, 2010 он. | fullname = Фабрисио Колоччини<ref name="Hugman2010-11 92">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 92 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1982|1|22|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 92"/> | birth_place = [[Кордова]] | height = 1.84 м | currentclub = [[Ньюкасл Юнайтед]] | youthyears1 = 1997–1998 | youthclubs1 = [[Архентинос Хуниорс]] | years1 = 1998–1999 | clubs1 = [[Бока Хуниорс]] | caps1 = 2 | goals1 = 1 | years2 = 1999–2004 | clubs2 = [[Милан]] | caps2 = 1 | goals2 = 0 | years3 = 2000–2001 | clubs3 = → [[Сан Лоренсо де Альмагро|Сан Лоренсо]]<br>(зээл) | caps3 = 19 | goals3 = 3 | years4 = 2001–2002 | clubs4 = → [[Депортиво Алавес]]<br>(зээл) | caps4 = 33 | goals4 = 6 | years5 = 2002–2003 | clubs5 = → [[Атлетико Мадрид]]<br>(зээл) | caps5 = 27 | goals5 = 0 | years6 = 2003–2004 | clubs6 = → [[Вильярреал]]<br>(зээл) | caps6 = 32 | goals6 = 1 | years7 = 2004–2008 | clubs7 = [[Депортиво Ла Корунья]] | caps7 = 105 | goals7 = 5 | years8 = 2008– | clubs8 = [[Ньюкасл Юнайтед]] | caps8 = 190 | goals8 = 4<!--Update table below when updating --><!-- LEAGUE GAMES ONLY - When you update this parameter, please update the club-update parameter! --> | nationalyears1 = 2003– | nationalteam1 = [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентин]] | nationalcaps1 = 38 | nationalgoals1 = 1<!-- When you update this parameter, please update the nationalteam-update parameter! --> | club-update = 2014 оны 5 сарын 11 | nationalteam-update = 2013 оны 9 сарын 14 }} '''Фабрисио Колоччини''' ({{lang-es|Fabricio Coloccini}}, ''[[1982]] оны [[1 сарын 22|нэгдүгээр сарын 22-нд]] төрсөн'') — [[Аргентин]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ньюкасл Юнайтед]] болон [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентины шигшээд]] тоглодог. Хамгийн олон багт тоглож байсан болон цэвэрлэгчийн байрлалын тэргүүн тоглогч гэдгээрээ зартай Колоччини Аргентины [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]], [[Испани]]й [[Депортиво Алавес|Алавес]], [[Атлетико Мадрид]], [[Вильярреал (хөлбөмбөгийн баг)|Вильярреал]], [[Депортиво Ла-Корунья]] багуудад зээллэгээр тоглож байв. ==Товчхон== Тэрээр Ньюкасл Юнайтед багтай [[2008]] оны наймдугаар сард 10.3 сая [[фунт стерлинг]]ээр таван жилийн урт хугацааны гэрээг байгуулж<ref name="Newcastle seal Coloccini transfer ">{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/n/newcastle_united/7546685.stm |title=Newcastle seal Coloccini transfer |date=15 August 2008|publisher=BBC Sport|accessdate=15 August 2008}}</ref> байсан ба анхны гараагаа [[2007-08 оны Премьер лиг|өмнөх жилийн нь аварга]] [[Манчестер Юнайтед]] багийн эсрэг 1-1 харьцаагаар тэнцсэн тоглолтонд хийж байв. Тэр [[Итали]]йн гаралтай. ==Эшлэл== {{reflist}} == Холбоос == {{Commonscat|Fabricio Coloccini|Фабрисио Колоччини}} *{{soccerbase|26276|Фабрисио Колоччини}} *[http://www.lfp.es/historico/primera/plantillas/historial.asp?jug=7005 Испаний хөлбөмбөгийн холбоон дахь үзүүлэлт нь] {{es icon}} *[http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=8391 NationalFootballTeams дахь үзүүлэлт] *[https://web.archive.org/web/20130313205532/http://www.nufc.co.uk/page/Teams/PlayerProfile/0,,10278~28619,00.html Ньюкасл Юнайтед баг дахь профайл] *[https://web.archive.org/web/20121002140030/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0%2C%2C12306~28619%2C00.html Премьер лиг дэх профайл] {{Ньюкасл Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{2004 оны Америкийн цомд Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2004 оны зуны олимпт Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Колоччини, Фабрисио}} [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Архентинос Хуниорс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бока Хуниорс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сан-Лоренсо багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Алавес багийн тоглогч]] [[Ангилал:Атлетико Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вильярреал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Депортиво Ла Корунья багийн тоглогч]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Ла Лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Ньюкасл Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Аргентины олимпын аварга]] [[Ангилал:Аргентинчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] g3zuhtn66tl64ug1er8fexxtb1culvz 0 24694 864754 726929 2026-08-05T16:24:33Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864754 wikitext text/x-wiki [[Image:Single Polymer Chains AFM.jpg|thumb|175px|Шингэн орчинд [[цөмийн хүчний микроскоп]]оор авсан шугаман полимерийн хэлхээ. Энэ полимерийн [[гадгуун урт]] нь ~204&nbsp;nm; өргөн нь гэх мэт багтана~0.4&nbsp;nm.<ref>{{cite journal|first1=Y.|last1=Roiter |first2=S.|last2=Minko|doi=10.1021/ja0558239|title= AFM Single Molecule Experiments at the Solid-Liquid Interface: In Situ Conformation of Adsorbed Flexible Polyelectrolyte Chains|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=127|issue=45|pages=15688–15689|year=2005|pmid=16277495}}</ref>]] '''Полимер''' (Грек ''[[wikt:poly-|poly-]]'', "олон" + ''[[wikt:-mer|-mer]]'', "хэсэг"), олон тооны дэд нэгжүүдээс тогтох том [[молекул]] эсвэл [[макромолекул]]. Полимерүүд нь маш өргөн хүрээний шинж чанаруудыг агуулдаг тул,<ref name="PC1">{{Cite book | last1 = Painter | first1 = Paul C. | last2 = Coleman | first2 = Michael M. | title = Fundamentals of polymer science : an introductory text | url = https://archive.org/details/isbn_2901566765595 | year = 1997 | publisher = Technomic Pub. Co. | location = Lancaster, Pa. | isbn = 1-56676-559-5 | page = [https://archive.org/details/isbn_2901566765595/page/1 1] }}</ref> зохиомол ба байгалийн полимерүүдийн аль аль нь өдөр тутмын амьдралын бүхий л зүйлд маш чухал үүргүүдийг гүйцэтгэдэг.<ref name="MBB1">{{Cite book | last1 = McCrum | first1 = N. G. | last2 = Buckley | first2 = C. P. | last3 = Bucknall | first3 = C. B. | title = Principles of polymer engineering | url = https://archive.org/details/principlesofpoly0000mccr_2edi | year = 1997 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford ; New York | isbn = 0-19-856526-7 | page = [https://archive.org/details/principlesofpoly0000mccr_2edi/page/1 1] }}</ref> Олны танил нийлэг ([[Синтез|синтетик]]) хуванцар болох [[полистирол]]оос (хөөсөнцөр) эхлээд, биологийн бүтэц ба үүргүүдийн үндэс болох [[ДНХ]], [[Уураг (молекул)|уураг]] гэх мэт байгалийн [[биополимер]]ууд бүгд полимер нэгдлүүд юм. Нийлэг ба байгалийн бүхий л полимерууд нь [[мономер]] гэж нэрлэгдэх олон жижиг молекулуудаас [[полимеризац]] гэдэг процессийн үр дүнд үүсдэг. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Полимер| ]] [[Ангилал:Хуванцар]] [[Ангилал:Зөөлөн бодис]] opjyi0lwkwj8tb83wvm0r8tqylr2cor 0 24813 864793 859540 2026-08-05T17:15:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864793 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | official_name = Сабха | other_name = Себха | native_name = {{lang|ar|سبها}} | nickname = | settlement_type = [[Ливийн хотын жагсаалт|Хот]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = Sebha Bank from Kazem hotel 2010-02-08.jpg | imagesize = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Ливи | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = [[Ливи]] дэх байршил | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Ливи}} | subdivision_type1 = Муж | subdivision_name1 = [[Феззан]] | subdivision_type2 = [[Ливийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Сахба тойрог|Сабха]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | area_total_km2 = | population_as_of = 2012 | population_footnotes = <ref name="gazeteer">{{cite web |last=World Gazetteer |author-link=World Gazetteer | url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1273372850&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=dpnn&col=abcdefghimoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pdnn |title=Ливи: хамгийн том хот, суурингууд, хүн амын статистик |access-date=2024-11-17 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20121204173451/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1273372850&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=dpnn&col=abcdefghimoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pdnn |archive-date=2012-12-04}}</ref> | population_note = | population_total = 99028 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_blank1_title = Угсаатны бүлгүүд | population_blank1 = | population_blank2_title = Шашин шүтлэг | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|27|02|20|N|14|25|35|E|region:LY|display=inline}} | elevation_footnotes = | elevation_m = 420 | elevation_ft = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | registration_plate_type = [[Ливийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | registration_plate = 1 }} '''Себха''' ({{lang-ar|سبها}} ''Sabhā'') нь [[Ливи]]йн баруун өмнөд хэсэгт орших хот юм. Хуучин [[Феззан]] мужийн төв байсан бөгөөд одоо [[Себха тойрог|Себха тойргийн]] төв болно<ref>{{cite book|title=Libya in Pictures|url=https://archive.org/details/libyainpictures0000dipi|author=Francesca Davis DiPiazza|year=2006|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=0822525496}}</ref>. Себха нь [[Триполи, Ливи|Триполи]]гоос өмнө зүгт 640 км зайд оршдог<ref>Walt, Vivienne. "{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2099890,00.html?hpt=hp_t1 |wayback=20111122015652 |text=The Capture of Gaddafi's Son: The Reformer Who Refused to Reform |archiv-bot=2023-09-26 18:00:43 InternetArchiveBot }}." ''[[TIME (magazine)|TIME]]''. November 19, 2011. Retrieved on November 19, 2011.</ref>. == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Себха (1962–1990) | single line = Yes | metric first = Yes | Jan high C = 18.9 | Feb high C = 22.0 | Mar high C = 26.1 | Apr high C = 31.8 | May high C = 35.7 | Jun high C = 39.2 | Jul high C = 38.3 | Aug high C = 37.8 | Sep high C = 35.9 | Oct high C = 31.3 | Nov high C = 24.9 | Dec high C = 20.0 | year high C = 30.2 | Jan mean C = 11.7 | Feb mean C = 14.4 | Mar mean C = 18.4 | Apr mean C = 23.9 | May mean C = 27.9 | Jun mean C = 31.4 | Jul mean C = 30.7 | Aug mean C = 30.4 | Sep mean C = 28.6 | Oct mean C = 24.1 | Nov mean C = 17.8 | Dec mean C = 12.9 | year mean C = 22.7 | Jan low C = 4.5 | Feb low C = 6.8 | Mar low C = 10.6 | Apr low C = 15.9 | May low C = 20.1 | Jun low C = 23.6 | Jul low C = 23.0 | Aug low C = 22.9 | Sep low C = 21.3 | Oct low C = 16.9 | Nov low C = 10.7 | Dec low C = 5.7 | year low C = 15.2 | Jan precipitation mm = 1.1 | Feb precipitation mm = 0.8 | Mar precipitation mm = 0.5 | Apr precipitation mm = 0.5 | May precipitation mm = 0.3 | Jun precipitation mm = 0.5 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.4 | Oct precipitation mm = 2.1 | Nov precipitation mm = 0.9 | Dec precipitation mm = 1.1 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 0.3 | Feb precipitation days = 0.3 | Mar precipitation days = 0.3 | Apr precipitation days = 0.2 | May precipitation days = 0.2 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.2 | Oct precipitation days = 0.6 | Nov precipitation days = 0.4 | Dec precipitation days = 0.3 | year precipitation days = | Jan humidity = 42 | Feb humidity = 37 | Mar humidity = 31 | Apr humidity = 22 | May humidity = 27 | Jun humidity = 27 | Jul humidity = 32 | Aug humidity = 30 | Sep humidity = 27 | Oct humidity = 29 | Nov humidity = 38 | Dec humidity = 40 | year humidity = 32 | Jan sun = 260 | Feb sun = 252 | Mar sun = 269 | Apr sun = 275 | May sun = 304 | Jun sun = 341 | Jul sun = 375 | Aug sun = 361 | Sep sun = 295 | Oct sun = 284 | Nov sun = 258 | Dec sun = 252 | year sun = | source 1 = [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]]<ref name="WMO">{{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1195 |title=World Weather Information Service–Sebha |publisher=Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага |access-date=2026-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160321111310/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1195 |archive-date=2016-03-21 |url-status=live }}</ref> | source 2 = [[Deutscher Wetterdienst]] (чийгшил ба нар 1961–1990)<ref name="DWD">{{cite web |url=http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_621240_kt.pdf |title=Klimatafel von Sebha / Libyen |work=Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world |publisher=Deutscher Wetterdienst |language=de |access-date=2026-05-28}}</ref><ref name="DWDsun">{{cite web |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=Station 62124 Sebha |work=Global station data 1961–1990—Sunshine Duration |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195327/ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |archive-date=2017-10-17 |url-status=dead |access-date=2026-05-28 }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{commonscat|Sabha (city)|Себха}} *[[ВикиМапиа]] дахь [http://wikimapia.org/#lat=27.07&lon=14.42&z=13&l=4&m=b&search=Sabha Себхагийн газрын зураг] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Ливийн суурин]] [[Ангилал:Ливийн тойргийн төв]] [[Ангилал:Себха тойрог]] fp3nxt7rj8cd9zfygvh5nx6hmkw4z3v 0 24925 864926 782663 2026-08-05T19:14:07Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864926 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Иоан Журу | image = [[File:Djourou061115.jpg|250px]] | image_size = 200px | caption = Журу [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн]] бүрэлдэхүүнд, 2006 он. | fullname = Иоан Агвавандре Журу<ref name="Hugman2010-11 121">{{Cite book| editor-first = Barry J.| editor-last = Hugman| title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11| url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9| year = 2010| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84596-601-0| page = 121 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1987|1|18}} | birth_place = [[Кот-д'Ивуар]], [[Абижан]] | height = 1.92 [[Метр|м]]<!--the cited uefa.com source says 1.92: the Swiss FA also say 1.92: DON'T change it without supplying a source that's EVEN MORE reliable than those, if you can think of one--><ref name=height>{{cite web |url=http://www1.en.uefa.com/teamsandplayers/players/player=67173/profile/index.html |title=Player Profile: Johan Djourou |publisher=UEFA |accessdate=30 September 2010 |archive-date=25 Зургадугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625235506/http://en.uefa.com/teamsandplayers/players/player%3D67173/profile/index.html |url-status=dead }}</ref> | currentclub = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] | clubnumber = 5 | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | youthyears1 = 1998–2002 |youthclubs1 = [[Этуаль Каруж]] | youthyears2 = 2002–2004 |youthclubs2 = Арсенал Академи | years1 = 2004–2014 |clubs1 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps1 = 86 |goals1 = 1 | years2 = 2007–2008 |clubs2 = → [[Бирмингем Сити|Бирмингем]] <br>(зээл) |caps2 = 13 |goals2 = 0 | years3 = 2013 |clubs3 = → [[Ханновер 96]] <br>(зээл) |caps3 = 14 |goals3 = 0 | years4 = 2013–2014 |clubs4 = → [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]]<br>(зээл) |caps4 = 17 |goals4 = 0 | years5 = 2014– |clubs5 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] |caps5 = 22 |goals5 = 0 | nationalyears1 = 2005 |nationalteam1 = Швейцари (20-) | nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2005–2006 |nationalteam2 = Швейцари (21-) | nationalcaps2 = 2 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2006– |nationalteam3 = [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцари]] <ref>{{cite web |url=http://www.football.ch/de/SFV/Nationalteams/A-Team/Das-A-Team.aspx/p-55956/|title=Kader A-Team: Johannes Djourou|language=German |trans_title=A Team Squad: Johan Djourou|publisher=Swiss Football Federation|accessdate=20 March 2013}}</ref> | nationalcaps3 = 44 |nationalgoals3 = 1 | club-update = 2014 оны 3 сарын 16 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 11 }} '''Иохан Дэнон Журу-Агвавадре''' ({{lang-fr|Johan Danon Djourou-Gbadjere}}, ''[[1987]] оны [[1 сарын 18|нэгдүгээр сарын 18-нд]] төрсөн'') буюу '''Иохан Журу''' ({{lang-fr|Johan Djourou}}) — [[Швейцари]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] болон [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн шигшээд]] тоглодог. Тэрээр [[Этуаль Каруж]] багт байхдаа [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчийн]] байрлалд тоглодог байсан бол Арсеналын бүрэлдэхүүнд орсоноос хойш [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчийн]] байрлалд тоглодог билээ. ==Замнал== Түүний аав, ээж нь [[Кот-д'Ивуар]] хүмүүс ба Журу [[Абижан]]д төрсөн [[Швейцари]] гаралтай хүн юм.<ref>{{cite news | title=The Premiership Interview: Teenager going places fast | first=Glenn | last=Moore | work=The Independent | url=http://sport.independent.co.uk/football/comment/article1603881.ece | accessdate=17 September 2006 | location=London | date=16 September 2006 | archive-date=24 Хоёрдугаар сар 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070224054148/http://sport.independent.co.uk/football/comment/article1603881.ece | url-status=dead }}</ref> 13 настайдаа хөлбөмбөгтэй амьдралаа холбосон Журу [[2002]] онд Швейцарийн [[Этуаль Каруж]] багт 15 настайдаа хагас хамгаалагчаар элсчээ. Энэ үедээ тэрээр [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналын]] академитай холбогдож<ref>{{cite web |title=Johan Djourou: "Playing Is a Relief" |first=Heinz |last=Deubelbeiss |work=In Focus |publisher=Credit Suisse |url=https://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=154799&coid=97&lang=EN |date=16 June 2006 |accessdate=3 September 2010 |archive-date=6 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306023225/https://emagazine.credit-suisse.com/app/article/index.cfm?fuseaction=OpenArticle&aoid=154799&coid=97&lang=EN |url-status=dead }}</ref> удалгүй [[2003]] оны [[8 сарын 1|наймдугаар сарын 1-нд]] залуучуудын багийн бүрэлдэхүүнд багтаж байв. Журу Арсеналын бүрэлдэхүүн дэх анхны гараагаа [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертоны]] эсрэг 3–1 харьцаагаар хожсон [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] тэмцээнд хийж байв. [[2007]] оны [[8 сарын 10|наймдугаар сарын 10-нд]] [[Бирмингем Сити]] багтай таван сарын зээллэгийн гэрээ байгуулсан<ref>{{cite news | title=Djourou completes Birmingham move | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/b/birmingham_city/6940347.stm | publisher=BBC Sport |date=10 August 2007 |accessdate=30 September 2010}}</ref> бөгөөд [[2008]] оныг хүртэл тогложээ. [[File:080603 djourou01.jpg|thumb|left|Журу [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-д]]]] [[2008]] оны тавдугаар сард [[Матьё Фламини]]г [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] руу явсаны дараа Журу [[Сеск Фабрегас]]тай хослон тоглодог болж улмаар Филипп Сендеросыг мөн л Милан руу явсан, [[Коло Туре]]г [[Манчестер Сити]] рүү явахтай<ref>{{cite web |url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/djourou-ruled-out-for-six-to-eight-months- |title=Djourou ruled out for 'six to eight months' |first=Richard |last=Clarke |publisher=Arsenal F.C |date=10 September 2009 |accessdate=30 September 2010}}</ref> нь холбогдон гарааны үндсэн бүрэлдэхүүнд багтах нь тодорхой болсон Журу есдүгээр сард урт хугацааны гэрээ байгуулж байв.<ref>{{cite web |url=http://www.arsenal.com/news/news-archive/johan-djourou-signs-new-long-term-contract |accessdate=22 September 2008 |date=22 September 2008 |title=Johan Djourou signs new long-term contract |publisher=Arsenal F.C}}</ref> [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарийн]] шигшээ багийн бүрэлдэхүүний анхны гараагаа [[2006]] оны [[3 сарын 1|гуравдугаар сарын 1-нд]] [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын]] эсрэг [[Филипп Сендерос]]ын оронд сэлгээгээр хийж байв. Журу 30 удаа гараанд гарчээ.<ref>{{cite news |url=http://www.football.ch/nm/de/A_Team-portrait.aspx |title=A-Team Kader: Portrait: Johannes Djourou |language=German |trans_title=A Team Squad: Portrait: Johan Djourou |publisher=Swiss Football Federation |date=4 June 2011 |accessdate=4 June 2011}}</ref> ==Шагналууд== ;Арсенал Дэд байр *[[УЕФА Аваргуудын Лиг|Аваргуудын лиг]]: [[2005–06 оны Аваргуудын лиг|2005–06]] *[[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цом]]: 2007, 2011 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *[http://www.arsenal.com/first-team/players/johan-djourou Профайл] Arsenal.com буюу Арсенал багийн албан ёсны вэбсайт дахь *{{soccerbase|39954}} *[https://web.archive.org/web/20080810225837/http://www.4thegame.com/club/arsenal-fc/player-profile/27584/johandjourou.html Профайл] 4thegame.com вэбсайт дахь *{{Twitter|JohanDjourou}} {{Хамбург багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Журу, Иохан}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Хамбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] b0e4o9lgb7wykjuppfe8pqijfge4ah7 0 25008 864814 830250 2026-08-05T17:31:51Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864814 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан |Image = |Name = Танита Тикарам |Background = solo_singer |Born = {{birth date and age|df=y|1969|8|12}} |Origin = Герман, [[Мюнстер]] |Genre = [[Поп хөгжим|поп]], [[Фолк хөгжим|фолк]] |Occupation = [[дуучин-дуу зохиогч]] |Instrument = [[Гитар]], [[төгөлдөр хуур]] |Years_active = 1988&ndash;одоо |Label = [[Репрайс Рекордс|Репрайс]], Нэив |URL = [http://www.tanita-tikaram.com/ Tanita-Tikaram.com] }} '''Танита Тикарам''' (1969 оны 8-р сарын 12 нд [[Герман]] улсын [[Мюнстер]] хотод төрсөн) [[Поп хөгжим|поп]]/[[Фолк хөгжим|фолк]] дуучин, дуу зохиогч юм. 1988 онд гарсан анхны ''Ancient Heart'' цомгийн "Good Tradition", "Twist in My Sobriety" зэрэг хит дуунуудаараа нэрд гарчээ<ref name="The Great Rock Discography">{{cite book | first= Martin C. | last= Strong | year= 2000 | title= The Great Rock Discography | url= https://archive.org/details/greatrockdiscogr0000stro | edition= 5th | publisher= Mojo Books | location= Edinburgh | pages= [https://archive.org/details/greatrockdiscogr0000stro/page/993 993]–994 | isbn= 1-84195-017-3}}</ref>. == Бага нас, алдарт хүрэхээс өмнө == Тикарам Герман улсын Мюнстерт төрсөн. Ээж Фатима Рохани нь [[Малайз]], Түүний эцэг Прамонд Тайкарм нь [[Фижи дэх энэтхэгчүүд|Энэтхэг гаралтай Фижи]] хүн юм. Тэрээр бага насаа Германд өнгөрүүлж, сүүлд гэр бүлээрээ Английн [[Хэмпшир]] дэх [[Бэзингсток]]т шилжин суурьшсан. Тэр жүжигчин [[Рамон Тикарам]]ын дүү бөгөөд мөн хүний эрхийг хамгаалах талаар дэлхий дахинд алдаршсан, Фиджийн Лордын Шүүхийн анхны тэргүүн [[Моти Тикарам|Сэр Моти Тикарамын]] удмын хүн болно. Тэрээр Бэзингстокийн [[Хатан Хаан Мэрийн Коллеж]]ид улс төр, нийгмийн ухаан, англи хэлийг судалсан ба түүний төсгөлтийн үнэлгээ ААВ байжээ. Танита Тикарам [[Манчестер Их Сургууль|Манчестерийн Их Сургуулийн]] Англи, Америкийн уран зохиол судлалын ангид элсэн орсон боловч хөгжмийн замнал, уран бүтээлээ илүүд үзэж сургуулиа орхижээ. == Алдарт хүрсэн нь == Тэрээр өсвөр наснаасаа шөнийн клубүүдэд дуулж эхэлсэн нь [[Варнер Брос Рекордс]]ын анхааралд өртжээ. 1988 оны 9-р сард, 19 настайдаа анхны ''Ancient Heart'' (Эртний зүрх сэтгэл) цомгоо гаргажээ<ref name="The Great Rock Discography"/>. Тэрхүү цомгийг нь [[Род Аргент]], [[Питер Ван Хүүк]] нар продюсерлсэн бөгөөд уг цомог Их Британийн чартад 3-р байрт орж, давхар платинум цомгоор тодорч байсан. Мөн энэхүү цомог нь дэлхий даяар алдаршиж, улмаар дэлхийг тойрон аялах тоглолтоо хийжээ. "Twist In My Sobriety", "Good Tradition" синглүүд нь Европын Топ 10 хит дуунд орж, удалгүй найруулагч Жерар де Тамын хийсэн, [[Боливи]]йн [[Альтиплано]] дахь хөдөөгийн тосгонд зургийг нь авсан, бор-шаргал өнгөтэй видеоклип нь шагнал хүртжээ. "Twist In My Sobriety" дууг [[Лайза Миннелли]] 1989 онд гаргасан ''Results'' цомогтоо [[Пет Шоп Бойз]]ын найруулгаар шинээр дуулж оруулсан юм. Танита Тикарамын дараа дараагийн цомгууд анхных шигээ амжилт олж чадаагүй тул 1998 онд ''The Cappuccino Songs'' цомгийнхоо дараа нэлээд хэдэн жилийн хугацаагаар тайзаа орхижээ. 2005 онд Танита Тикарам ''Sentimental'' нэртэй сүүлчийн цомгоо гаргасан. 2010 онд өөрийн найм дахь цомгийн бичлэгээ [[Калифорни]]йн [[Лос-Анжелес]] хотод эхэлжээ. Тэр 10 жил завсарласны дараагаар, 2011 оны 9-өөс 11-р саруудад Европт аялан тоглолт хийсэн байна. == Бүтээлүүд == === Цомгууд === * ''Ancient Heart'' (1988) НВУ #3, АНУ #59 * ''The Sweet Keeper'' (1990) НВУ #3, АНУ #124 * ''Everybody's Angel'' (1991) НВУ #19, АНУ #142 * ''Eleven Kinds of Loneliness'' (1992) * ''Lovers in the City'' (1995) НВУ #75 * ''The Best of Tanita Tikaram'' (1996) - цуглуулга * ''The Cappuccino Songs'' (1998) НВУ #69 * ''Sentimental'' (2005) * ''Can't Go Back'' (2012) * ''Closer to the People'' (2016) * ''To Drink the Rainbow (An Anthology 1988–2019)'' (2019) * ''LIAR (Love Isn't A Right)'' (2025) ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.tanita-tikaram.com/ Албан ёсны вэбсайт] *{{imdb name|1138373}} {{DEFAULTSORT:Тикарам, Танита}} [[Ангилал:Английн дуучин]] [[Ангилал:Ардын дуучин]] [[Ангилал:Дуучин-дуу зохиогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] cygh828d1jf7srab9cqm88s7i40307t 0 25025 865015 784298 2026-08-05T20:42:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865015 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Цомог | Нэр = Parachutes | Төрөл = [[Coldplay]]-н студи цомог | Урт нэр = | Дуучин/хамтлаг = [[Coldplay]] | Хавтас = Coldplayparachutesalbumcover.jpg | Хавтасны хэмжээ = | Тайлбар = | Худалдаанд гарсан = [[2000]] оны [[7 сарын 10]] | Бичүүлсэн = 1999 оны 11-р сараас 2000 оны 5-р сар хүртэл | Жанр = [[альтернатив рок]] | Нийт хугацаа = 41:44 | Хэл = [[Англи хэл|Англи]] | Шошго = [[Parlophone]],[[Capitol]] | Найруулагч = | Продюсер = [[Кэн Нэлсон]], [[Колдплей]], Крис Алисон (зөвхөн 8 дахь дууг)<br /> | Эхтгэгч = | Шүүмж = | Хронологи = [[Coldplay]] | Өмнөх цомог = ''[[The Blue Room (EP)|The Blue Room'']]<br />(1999) | Энэ цомог = '''''Parachutes'''''<br />(2002) | Дараачийн цомог = ''[[A Rush of Blood to the Head]]''<br />(2002) | Бусад = {{Singles | Name = Parachutes | Type = Studio | single 1 = [[Shiver]] | single 1 date = 2000 оны 3-р сарын 6 | single 2 = [[Yellow]] | single 2 date = 2000 оны 6-р сарын 26 | single 3 = [[Trouble]] | single 3 date = 2000 оны 10-р сарын 26 | single 4 = [[Don't Panic]] | single 4 date = 2001 оны 3-р сарын 19 }} }} '''''Parachutes''''' цомог нь [[Англи]]йн [[алтернатив рок]] чиглэлээр тоглодог [[Coldplay]] хамтлагийн анхны цомог юм. [[Parlophone]] бичлэгийн студиэр 2000 оны 7 сарын 10-нд Их Британид цацагдсан. Тус цомгийн продюсероор хамтлагийнхан болон Британы хөгжмийн продюсер [[Кэн Нэлсон]] , 1 дуун дээр нь Крис Аллисон ажиллажээ. Parachutes цомгоос "[[Shiver]]", "[[Yellow]]", "[[Trouble]]", "[[Don't Panic]]" гэсэн хит синглүүд гаргасан. Цомог олон амжилтыг анх гарсан цагаасаа олсон бөгөөд өндөр үнэлгээ авчээ. Анх цацагдсаны дараа төд удалгүй Их Британы цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж, 7x платинум гэрчилгээг авчээ. [[АНУ]]-д борлуулалтаараа [[Биллбоард 200]] жагсаалтын 51-д орсон ба 2x платинум гэрчилгээг авсан. 2002 онд Грэмми Авард-аас "Шилдэг алтернатив цомог" гэсэн шагналыг хүртсэн. Parachutes цомог 21-р зууны Их Британий шилдэг борлуулалттай цомгийн 12-д жагсдаг. Мөн 2001 оны Brit award-аас Шилдэг Британий цомог шагналыг хүртсэн. 2011 оны байдлаар дэлхий дахинд 8.5 сая хувь борлогдоод байна. ==Зохиол болон бичлэг== Хамтлаг дебют цомгийн ажлыг 1999 оны сүүлээр Blue Room EP худалдаанд гарсны дараа Британы хөгжмийн продюсер Крис Аллисонтой хамтран эхлүүлсэн. Аллисон тухайн үед хамтлагийн хөгжмийн чиг хандлага, продюсерлэлт, болон хамтлагийн цаашдийн судалгааны хэлтэст томилогдон ажилсан.<ref>Coldplay, Look at the Stars by Phil O'Brien. p35</ref> Ингээд цомгийн ажил 'High Speed' дуугаар эхлэв, энэ дуу нь тэдний өмнөх EP-д багтсан ба дараа нь дахин ''Parachutes'' цомгийн нэг хэсэг болж дахин багтав. Аллисон 'High Speed'-г тайлбарлахдаа: 'Та нар энэ дууг цомгийн бусад дуунаас арай өөр, учир нь энэ дуун дээр арай өөр аянууд багтсан байгаа. Бид энэ дууг сонгодог рок аялгуутай хослуулсан нэг онцгой дуу бүтээхийг хүссэн. Би бодохдоо 'High Speed' нь сонгодог рок болон шинэ аяны төгс зохицол болсон гэж үздэг. Хүнд илүү их сэтгэгдэл төрүүлэх'.<ref>Coldplay, Look at the Stars by Phil O'Brien. p36</ref> Цомгийн 7 дуу бүгд Лондон хотын Orinoco студид бүтээгдсэн. Тэдний 3 дуу нь ''The Blue Room EP''-д багтсан. Хамтлаг улмаар ''Parachutes'' цомогтоо илүү олон дуу бүтээхээр урт хугацааны завсарлага авсан. Хэдэн сарын дараа, хамтлаг болон Аллисон нар бэлтгэлийн өрөөнд эцэст нь уулзан хамтлагийн дебют цомгийн ажлыг эхлүүлсэн. "Тэд бэлтгэлийн өрөөндөө тоглож эхэлсэн ба тэд үнэхээр нэгдэж өгөхгүй байсан. Би тэр үед тэдэнд үнэн байдлыг хэлсэн, Би ингэж хэлсэн 'Энэ зүгээр л байдаг л зүйл хангалтай сайн биш'". Аллисон нэмж хэлэхдээ, "Сонирхолтой нь гэвэл, бид цомгоо бүтээж байх явцад тохиолдсон хамгийн чухал зүйл гэвэл [[Крис Мартин]] бэлтгэл хийж эхэлсэн өдөр Yellow дуугаа бичигдээгүй байсан."<ref>Coldplay, Look at the Stars by Phil O'Brien. p43</ref> Ингээд хэдэн сарын дараа Британы хөгжмийн продюсер Кэн Нэлсон Parachutes цомгийн продюсерээр сонгогджээ. Тэрээр цомгийн нэгээс бусад дууг продюсерлэжээ. Түүний менежер Пет (түүнд мөн Coldplay хамтлагийн Fierce Panda-гаас гаргасан синглийг 1999 онд өгж байсан) түүнийг Coldplay хамтлагтай танилцуулжээ. Нэлсон анх [[Крис Мартин]]ы "Bigger Stronger" дууг дуулсан хэсгийг сонсоод "ямар нэгэн онцгой зүйлийг мэдэрсэн" гэжээ. Нэлсон анх Coldplay-г Ливэрпүүлд Английн индий рок урсгалаар тоглодог Гомез хамтлагтай цуг тоглож байх үеэс тус хамтлагтай хамтран ажиллаж эхэлжээ. Тэд илүү чанартай цомог бүтээхийг хүссэн ба Нэлсоны "Хамтлаг сайн дуу бүтээхийг хүсвэл өөрсдөд нь дуу нь ямар сонсогдож байгааг илүүд үзэх ёстой" гэж хэлснээс үүдэн түүнийг Аллисоны оронд авчээ. Coldplay хамтлаг ''Parachutes'' цомгийг 2 долоо хоногийн хугацаанд гүйцээхийг хүссэн ч аялан тоглолт болон бусад тоглолтын шахуу хуваариас 1999 оны 9 сараас 2000 оны 4 сар хүртэл цомгоо бичжээ. Хамтлаг цомгийн ажлыг анх Уэльсийн Рокфилд студид эхэлсэн ба мөн Матрикс студи, Вессес студид бичүүлсэн. Гэхдээ цомгийн ихэнхи хэсгийг [[Ливэрпүүл]] хотын Parr Street студид бичүүлжээ. Parr Street-д тэд 3 студийн өрөөнд ажиллаж байсан ба Кэн Нэлсоны бичлэгийн өрөөнд ихэнхи дуугаа бичсэн юм. Крис Аллисон "High Speed" дууг нь продюсерлэсэн бөгөөд Лондоны Ориноко студид анх бичүүлсэн байна. Цомгийг АНУ-н [[Нью-Йорк]] хотод Майкл Бравер нэгтгэжээ. Coldplay хамтлагийн бичлэгийн суваг Parlophone нь анх бүх дууг нэгтгэж цомог болгох байсан боловч сүүлд Браверт энэ ажлыг өгчээ. Цомгийн нүүр зургийг нь Kodak камераар авсан дэлхийн бөмбөрцгийн зураг байдаг. Энэ бөмбөрцгийг тэд В.Смитээс 10 еврогоор авсан ба "Shiver","Don't Panic" дуунуудын клип блон аялан тоглолтынх нь үеэр харагддаг. Энэхүү цомгоо тэд 2000 онд хорт хавраас болж нас барсан хамтлагийн бөмбөрчин [[Вилл Чэмпион]]ы ээж Сара Чэмпионы дурсгалд зориулжээ. ==Нээлт болон сурталчилгаа== ''Parachutes'' 2000 оны 7-р сарын 10нд тэдний Parlophone лабэлээр дамжуулан худалдаанд гарсан. АНУ-д 2000 оны 11-р сарын 7нд Nettwerk лабэлаар дамжуулан худалдаанд гарсан.<ref>{{cite news|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=874414|title=Nettwerk To Release Coldplay Album|last=Cohen|first=Jonathan|date=2 August 2000|work=Billboard|publisher=Nielsen Business Media, Inc|accessdate=15 September 2008}}</ref> Цомог худалдаанд гарахдаа төрөл бүрийн хэлбэрээр цацагдсан бөгөөд 2000 онд Parlophone болон Nettwerk нар СД хувилбарыг худалдаанд гаргасан. 2001 онд шинэ байгуулагдсан Capitol Records цомгийн кассет хувилбарыг гаргасан. Тухайн жилдээ цомог пянз хэлбэрээр борлуулагдаж эхэлсэн.<ref>{{cite web|url={{BillboardURLbyName|artist=coldplay|chart=all}} |title=Discography – Coldplay: Parachutes |work=Billboard |publisher=Nielsen Business Media, Inc |accessdate=30 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100106020206/http://{{billboardURLbyName|artist=coldplay|chart=all}} |archivedate=6 January 2010 |df= }}</ref> Үндсэн цомгийн хувилбар нь өөртөө 10 дуу багтаасан ба цомгийн 10 дах дуу "Everything's Not Lost" өөртөө "Life Is for Living" хэмээх дууг далд хэлбэрээр агуулсан байдаг. Япон улсад худалдаанд гарахдаа Parachutes цомог нэмэлт нэг дуу "Careful Where You Stand" болон "For You"-г цомгийн 11, 12 дах дуу болгон багтаасан байдаг. Цомгоос эдгээр 4 сингл гарсан байдаг. Үүнд: "Shiver", "[[Yellow]]", "[[Trouble]]" болон "Don't Panic". "Shiver" нь цомгийн тэргүүн сингл болж Их Британид худалдаанд гарсан бол "Yellow" сингл АНУ-д Parachutes-н тэргүүн сингл болж гарсан. "Trouble" сингл болж гарсны дараа Coldplay "Don't Panic"-г цомгийн 4дэх сингл болгож гаргах төлөвлөгөөгөө цуцалсан. Учир нь тэд Parachutes цомогтоо 3 сингл хангалттай гэж үзсэн. Гэсэн хэдий боловч "Don't Panic" сингл Европийн зарим улсуудад сингл хэлбэрээр худалдаанд гарсан байдаг. <ref name="Roach54">Roach, p. 54</ref> Худалдаанд гарсан цагаасаа хойш ''Parachutes'' нь хамтлагт олон шагнал авчирсан. Цомог 2000 оны Q Awards-с шилдэг цомог шагналыг хүртсэн, тухайн жилийнхээ Mercury Music Prize-д нэр дэвшсэн. Дараа жил тэд Грэмми шагналаас шилдэг алтернатив цомог шагнал 2001 оны BRIT Awards-с шилдэг британи цомог шагналуудыг хүртжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&winner=Coldplay&year=0&genreID=0&hp=1 |title=Grammy Awards Winners |publisher=The Recording Academy |accessdate=15 September 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080525233829/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&winner=Coldplay&year=0&genreID=0&hp=1 |archivedate=25 May 2008 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.mtv.com/news/articles/1440978/20010226/williams_robbie.jhtml|title=Robbie Williams, U2, Coldplay Dominate Brit Awards|last=Kemp|first=Rob|date=26 February 2001|publisher=MTV|accessdate=15 September 2008|archive-date=1 Нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090101025357/http://www.mtv.com/news/articles/1440978/20010226/williams_robbie.jhtml|url-status=dead}}</ref> ==Шүүмжлэгчдийн үнэлгээ== ''Parachutes'' нь хөгжмийн шүүмжлэгчдийн дийлэнх олонхоос нь сайшаал хүртсэн байдаг.<ref name="Roach">{{cite book |title=Viva Coldplay: A Biography |url=https://archive.org/details/vivacoldplaybiog0000roac |year=2010 |publisher=[[Omnibus Press]] |page=[https://archive.org/details/vivacoldplaybiog0000roac/page/62 62] |isbn=1-84938-546-7 |last=Roach |first=Martin}}</ref> Metacritic цахим хуудсанд боломжит 100 онооноос мэргэжлийн 20 шүүмжлэгч нарын оноог нэгтгэн 72 гэсэн оноог авсан.<ref name="Meta">{{cite web |url=http://www.metacritic.com/music/parachutes/coldplay |title=Reviews for Parachutes by Coldplay |publisher=[[Metacritic]] |accessdate=15 September 2008}}</ref> Цомгийг товчоор үнэлэхдээ, musicOMH-н Майкэл Хаббард энэхүү цомгийг "тод дурсамж үлдээхээр,тэр тусмаа хамтлагийн гишүүдийн залуу насыг" хэмээн тайлбарласан байдаг.<ref>{{cite web |url=http://www.musicomh.com/albums/coldplay.htm |title=Coldplay – Parachutes (Parlophone) |publisher=[[musicOMH]] |accessdate=15 September 2008 |last=Hubbard |first=Michael |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050127094736/http://www.musicomh.com/albums/coldplay.htm |archivedate=27 January 2005}}</ref> ''NME''-н Сиобхан Гроган хэлэхдээ, энэ үнэхээр гайхамшигтай дебют цомог хэмээгээд үүнийгээ "зорилгодоо хүрсэн, нарийн, бүх талаараа төгс дэлхийн продакшний ямар чадвар үүнийг орлож чадахгүй." гэж дүгнэсэн байдаг."<ref name="nme" /> ''Melody Maker'' Parachutes цомгийг "Урлагын төгс бүтээл" гэснээс гадна "2000 оны хөгжмийн тодорхойлолт болсон" гэсэн байдаг. Uncut сэтгүүлийн Жамес Олдхам энэ цомгийг "Хамтлаг долоо хоног тутмын нийтлэл дээр гардагаас илүүтэйгээр зөвтгөх шалтгаан" гэдгийг мэдэрсэн хэмээсэн байдаг. The Guardian энэ цомгийг "Энэ жилийн хамгийн өөдрөг цомгуудын нэг" гэсэн ба үүндээ "дэгжин дуунууд, классик гитар болон гоёмсог дуулалт"-г багтаасан гэж онцолсон байдаг.<ref name="Mercury">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2000/jul/25/10 |title=Ashcroft and Coldplay nominated for Mercury Music Prize |work=[[The Guardian]] |date=25 July 2000 |accessdate=15 September 2008}}</ref> ==Борлуулалтын амжилтууд== ''Parachutes'' нь Их Британид амжилт олсон цомгуудын нэг.Цомог гарсны дараахан Их Британы клуб болон пабд мөн спортын үйл ажилгаануудаар дамжуулан алдартай болж улмаар Их Брианты цомгийн чартыг тэргүүлсэн.Энэ цомог нь Их Британы урлагийн холбооноос 9 удаа Платиниум гэрчилгээ авсан буюу 2,700,000(2 сая 700 мянган) борлуулалт хийжээ.2011 оны 7-р сард Parachutes цомог нь 184-р байрнаас 48-р хүртэл дээшлэн 318дах долоо хоногтоо чартад бичигджээ.2012 оны 2-р сарын байдлаар энэ цомог нь Их Британид 2,559,678 хувь худалдаалагджээ.Энэ нь [[Coldplay]] хамтлагийн [[A Rush of Blood to The Head]](2,8 сая) , [[X&Y]](2,6 сая) цомгуудын дараа орох хамгийн их борлуулалттай цомог болж чадсан. ==Баримт== [[File:Coldplay Yellow.jpg|thumb|right|Coldplay ''Parachutes'' цомгийн дуу Yellow-г аялан тоглолтондоо дуулж буй нь]] Их Британы гадаад худалдааны сонин болох [[Music Week]]-н мэдээлсэнээр,Parachutes нь сэтгэл хөдөлгөсөн дебют цомгуудын нэг болж , [[Shiver]],[[Trouble]],[[Yellow]] гэх мэт хит дуунуудыг гаргаж ирсэн.Мөн Их Британид дангаараа 2,4 сая хувь борлуулагдаж 21-р зуунд Их Британид хамгийн их борлуулагдсан цомгуудын 12т бичигджээ.Мөн энэ цомог нь [[Channel 4]]-н бүх цаг үеийн шилдэг 100 цомгийн 25дугаар байранд, [[NME]]-н шилдэг 100 Британи цомгийн 33д нэрлэсэн байдаг. Энэ цомгийн шүүмжлэл болон борлуулалтын амжилтаас шалтгаалан дуучин [[Chris Martin]] [[Coldplay]] энэ цомогт тийм ч дуртай биш хэмээн онцолсон байдаг.Үүнийгээ тэрээр цааш тайлбарлахдаа: "Энэ үнэхээр аймшигтай хөгжим гэдгийг мэднэ тиймээс бид цаашид юу хийж чадахаа бодох хэрэгтэй." хэмээн хэлсэн байдаг. ==Дуунууд== {{Track listing | headline = | all_writing = [[Гай Бэрримэн]], [[Жонни Баклэнд]], [[Вилл Чэмпион]] болон [[Крис Мартин]] | all_music = | writing_credits = no | title1 = [[Don't Panic]] | writer1 = | length1 = 2:17 | title2 = [[Shiver]] | length2 = 4:59 | title3 = Spies | writer3 = | length3 = 5:18 | title4 = [[Sparks]] | writer4 = | length4 = 3:47 | title5 = [[Yellow]] | writer5 = | length5 = 4:29 | title6 = [[Trouble]] | writer6 = | length6 = 4:30 | title7 = Parachutes | writer7 = | length7 = 0:46 | title8 = High Speed | writer8 = | length8 = 4:14 | title9 = We Never Change | writer9 = | length9 = 4:09 | title10 = Everything's Not Lost | writer10 = | note10 = 5:28 дуусч , нуугдмал дуу "Life Is for Living" 5:39-д эхэлдэг | length10 = 7:15 | total_length = 41:44 }} {{Track listing | headline = Японд борлогдсон нэмэлт дуунууд | collapsed = yes | title11 = Careful Where You Stand | length11 = 4:45 | title12 = For You | length12 = 5:42 | total_length =52:11 }} =Цомгийг бүтээсэн хүмүүс= {{col-begin}} {{col-break}} ;Coldplay *[[Крис Мартин]] – Дуучин,гитарчин,даралтад хөгжимчин *[[Жонни Баклэнд]] – Гоцлол гитарчин *[[Гай Бэрримэн]] – Басс гитарчин *[[Вилл Чэмпион]] – Бөмбөрчин {{col-break}} ;Техникийн хүмүүс<ref name="credits">Credits adapted from CD liner notes.</ref> *Кэн Нэлсон – найруулагчаар {{small|(8-р дуунаас бусдыг нь)}}, инжинер *[[Coldplay]] – найруулагчаар {{small|(8-р дуунаас бусдыг нь)}} *Крис Аллисон – найруулагчаар {{small|(8-р дууны)}}, инжинер {{small|(track 8)}}, засварлагч {{small|(8-р дууны)}} *Andrea Wright – туслах инжинер *Жон Колэс – туслах инжинер *[[Paul Read (music producer)|Paul Read]] – туслах инжинер *Саймин Барникот – туслах инжинер *Mark Phythian – компьютер *[[Michael H. Brauer]] – засварлагч *Жож Марино – мэргэжлийн засвар {{small|(at [[Sterling Sound]])}} {{col-break}} ;Бусад хүмүүс<ref name="credits"/> *[[Phil Harvey]] – Mенежер *Dan Keeling – A&R *[[Coldplay]] – Дизайн , цомгийн нүүрний загвар *[[Mark Tappin]] – design assistant {{small|(at Blue Source)}} *Tom Sheehan – зургийг *Сара Ли – зургийг {{col-end}} ==Чартад үзүүлсэн амжилтууд== {{col-start}} {{col-2}} ===Долоон хоногийн чарт=== {|class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- !Чарт (2000-2010) !Эзэлсэн<br/>байр |- !scope="row"|[[Australian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Australian-charts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Australian Charts - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |2 |- !scope="row"|[[Austrian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Austriancharts.at. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Austria Top 40 - Coldplay - Parachutes (album) | language = German}}</ref> |41 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Flanders)<ref>{{Cite web | url = http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = [[Ultratop]]. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Charts Vlaanderen - Coldplay - Parachutes (album) | language = Dutch}}</ref> |24 |- !scope="row"|[[Belgian Albums Chart]] (Wallonia)<ref>{{Cite web | url = http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = [[Ultratop]]. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Charts Belgique Francophone - Coldplay - Parachutes (album) | language = French}}</ref> |44 |- !scope="row"|[[Canadian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://www.billboard.com/#/artist/coldplay/chart-history/401639?f=309&g=Albums | work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 27 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History - Canadian Albums}}</ref> |19 |- !scope="row"|[[IFPI|Czech Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://ifpicr.cz/hitparada/index.php?a=titul&hitparada=14&titul=146351&sec=834c110a088a84d4b6d362e94b4eda69 | publisher = [[International Federation of the Phonographic Industry]] of the Czech Republic | language = Czech | title = TOP 50 Prodejní: Coldplay - Parachutes (EMI)}}</ref> |36 |- !scope="row"|[[Danish Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Danishcharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Danish Charts - Coldplay - Parachutes (album) | archive-date = 31 Тавдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120531052835/http://danishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | url-status = dead }}</ref> |29 |- !scope="row"|[[Dutch Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Dutchcharts.nl. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Dutch Charts - Coldplay - Parachutes (album) | language = Dutch}}</ref> |29 |- !scope="row"|[[Finnish Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Finnishcharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Finnish Charts - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |29 |- !scope="row"|[[French Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Lescharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Classements - Coldplay - Parachutes (album) | language = French}}</ref> |31 |- !scope="row"|[[German Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://www.charts.de/album.asp?artist=Coldplay&title=Parachutes&country=de | publisher = Charts.de | accessdate = 27 June 2012 | title = Album - Coldplay, Parachutes | language = German | archive-date = 25 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140325085108/http://www.charts.de/album.asp?artist=Coldplay&title=Parachutes&country=de | url-status = dead }}</ref> |54 |- !scope="row"|[[Italian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Italiancharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Italian Charts - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |11 |- !scope="row"|[[Irish Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2001&year=2001&week=1 | publisher = Chart-track.co.uk | accessdate = 27 June 2012 | title = Irish Music Chart Archive - Top 75 Artist Album, Week Ending 4 January 2001 | archive-date = 20 Арван хоёрдугаар сар 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161220072501/http://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fmusicvideo%2Fmusic%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=240002&arch=t&lyr=2001&year=2001&week=1 | url-status = dead }}</ref> |2 |- !scope="row"|[[Mexican Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Mexicancharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Mexican Charts - Coldplay - Parachutes (album) | archive-date = 22 Аравдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121022035437/http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | url-status = dead }}</ref> |66 |- !scope="row"|[[New Zealand Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Charts.org.nz. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = New Zealand Charts - Coldplay - Parachutes (album) | archive-date = 20 Зургадугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120620112659/http://charts.org.nz/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | url-status = dead }}</ref> |2 |- !scope="row"|[[Norwegian Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Norwegiancharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = VG-Lista - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |1 |- !scope="row"|[[Spanish Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Spanishcharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Spanish Charts - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |47 |- !scope="row"|[[Swedish Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Swedishcharts.com. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Swedish Charts - Coldplay - Parachutes (album)}}</ref> |20 |- !scope="row"|[[Swiss Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=Coldplay&titel=Parachutes&cat=a | publisher = Hitparade.ch. Hung Medien | accessdate = 27 June 2012 | title = Swiss Charts - Coldplay - Parachutes (album) | language = German}}</ref> |38 |- !scope="row"|[[UK Albums Chart]]<ref>{{Cite web | url = http://www.officialcharts.com/archive-chart/_/3/2000-07-22/ | publisher = [[Official Charts Company]] | accessdate = 27 June 2012 | title = 2000 Top 40 Official UK Albums Archive - 22nd July 2000}}</ref> |1 |- !scope="row"|US [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]<ref>{{Cite web | url = http://www.billboard.com/#/artist/coldplay/chart-history/401639?f=305&g=Albums | work=[[Billboard (magazine)|Billboard]] | accessdate = 27 June 2012 | title = Coldplay Album & Song Chart History - Billboard 200}}</ref> |51 |- |} == Нэмэлт холбоосууд == * [http://www.coldplay.com/ Албан ёсны вэб хуудас] * [http://www.coldplaying.com/ Фэн клубийн вэб хуудас] * [http://www.coldplaymongolian.blogspot.com/ монголын Фэн клубийн вэб хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.facebook.com/groups/Coldplaymongolia Монголын Фэйсбүүк дэх Coldplay хамтлагийн фэн групп] * [http://coldplaymongolian.blogspot.com/ Coldplay Хамтлагийн монгол дах цахим хуудас]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==References== {{Reflist|30em}} ===Literature=== * {{cite book|last=Roach|first=Martin|title=Coldplay: Nobody Said it was Easy|publisher=Omnibus Press|year=2003|isbn=0-7119-9810-8|url=http://books.google.com/?id=wObCJcLREWoC|accessdate=2008-09-09}} {{Coldplay}} [[Ангилал:Coldplay]] lmd63zzz1pzy2e3zcolxem820nstwcx 0 25028 865057 782677 2026-08-05T21:18:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865057 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Леонардо Ди Каприо<br>''<small>Leonardo DiCaprio</small>'' | bild = LeonardoDiCaprioNov08.jpg | bildbeschreibung = Ди Каприо [[Body of Lies (film)|Body of Lies]] киноны нээлт дээр Лондон, 2008 он | langname = Леонардо Вильгельм Ди Каприо | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1974 он]]ы [[11 сарын 11]] | geburtsort = [[Лос-Анжелес]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1989—одоо | beruf = [[Жүжигчин]], кино найруулагч | preis = [[Оскарын шагнал|Оскар]] <small>(2016)</small><br />[[Алтан бөмбөрцөг]] <small>(2005, 2014, 2016)</small><br />[[Гильд]] <small>(2016)</small> | website = [http://www.leonardodicaprio.com leonardodicaprio.com] }} '''Леонардо Вильгельм Ди Каприо''' {{lang-en|Leonardo Wilhelm DiCaprio}}, ''[[1974]] оны [[11 сарын 11|арваннэгдүгээр сарын 11-нд]] төрсөн'')<ref name="DiCaprio1">{{cite book|last=Catalano|first=Grace|title=Leonardo DiCaprio: Modern-Day Romeo|url=https://archive.org/details/leonardodicaprio0000cata|publisher=Dell Publishing Group|year=1997|location=New York, New York|pages=[https://archive.org/details/leonardodicaprio0000cata/page/7 7]–15|month=February|isbn=0-440-22701-1}}</ref> нь [[Америк]]йн жүжигчин, продюсер юм. [[Алтан бөмбөрцөг]]т найман удаа нэр дэвшиж байсанаас ''[[Нисгэгч (2004 оны кино)|Нисгэгч]]'' (2004) кинонд [[Нисэх онгоц|онгоцны]] нэрт загвар зохион бүтээгч [[Ховард Хьюз]]ийн дүрийг бүтээж хүртэж байв. Мөн [[Оскарын шагнал]] болон [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|БАФТА-д]] нэр дэвшиж байв. 2016 онд Ревенант кинонд бүтээсэн дүрээрээ анхны Оскарын шагналаа хүртсэн. Ди Каприо [[1984]]-[[1993]] оны хооронд Америкчуудыг байлдан дагуулж байсан ''[[Санта Барбара (телесериал)|Санта Барбара]]'' болон ''[[Өсөлтийн өвчин]]'' телесериалуудад тоглож жүжигчиний замналаа эхлүүлсэн бөгөөд ''[[Хүүгийн амьдрал (кино)|Хүүгийн амьдрал]]'' (1993) киногоороо нилээд алдаршсан байдаг байна. Түүний дараа туслах дүрийг ''[[Гилберт Грэйпийнхэн]]'' (1993) болон ''[[Марвины өрөө (кино)|Марвины өрөө]]'' (1996), гол дүрийг ''[[Сагсан бөмбөгийн өврийн дэвтэр]]'' (1995) болон ''[[Ромео + Жульетта]]'' (1996) кинонуудад тус тус бүтээж улмаар [[Жэймс Камерон]]ы ''[[Титаник (1997 оны кино)|Титаник]]'' (1997) кинонд тоглож дэлхий дахинд нэр алдар нь түгсэн юм. [[2000]] оноос хойшхи жилүүдэд Ди Каприо ''[[Чаддаг юм бол намайг бариарай|Чаддаг юм бол бариарай]]'' (2002), ''[[Нью-Йоркийн дээрэмчид]]'' (2002), ''[[Нисгэгч (2004 оны кино)|Нисгэгч]]'', ''[[Цуст алмааз (кино)|Цуст алмааз]]'' (2006), ''[[Тэрсүүд үзэлтэн (2006 оны кино)|Тэрсүүд үзэлтэн]]'' (2006) болон ''[[Өөрчлөлтийн зам (кино)|Өөрчлөлтийн зам]]'' (2008) кинонуудын гол дүрд тогложээ. Сүүлд тэрээр ''[[Хараагдсан арал]]'' (2010) болон ''[[Оршил (2010 оны кино)|Оршил]]'' (2010) зэрэг тайлагдашгүй нууцад нэвтэрсэн сэтгэхүйн аймшгийн кинонуудад тоглосон билээ.<ref>{{cite web |url=http://www.listal.com/list/most-successful-movies-of-leonardo |title=Most Successful Movies of Leonardo DiCaprio |publisher=User schwatzerabt with information from Boxofficemojo.com |date=2011-01-01 |accessdate=2011-10-01 |archive-date=2012-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308145801/http://www.listal.com/list/most-successful-movies-of-leonardo |url-status=dead }}</ref> [[Тоби Магуайр]], [[Кевин Коннолли]], [[Лукас Хаас]] зэрэг жүжигчид нь балчир наснаасаа уран бүтээлээрээ Ди Каприотой холбогдож байсан дотны найзууд нь гэдэг.<ref>{{cite web|first=Mary|last=Margaret|url=http://www.people.com/people/article/0,,20241586,00.html|title=Leo Focuses on Director Pal During Gisele's New Video|publisher=People.com|date=2008-11-20|accessdate=2010-08-13}}</ref> ''Титаник'' болон ''Өөрчлөлтийн зам'' кинонуудад хамтран тоглож байсан гэдгээрээ [[Кэйт Уинслет]] мөн түүний найз. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Leonardo DiCaprio|Леонардо Ди Каприо}} * {{Official website|http://www.leonardodicaprio.com}} * {{IMDb name|138}} * {{people.com}} == Эшлэл == <references /> {{DEFAULTSORT:Ди Каприо, Леонардо}} [[Ангилал:1974 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:SАG-Award шагналтан]] [[Ангилал:Лос-Анжелесын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] 8ii7pevex7pmohszs6yfl1uic1hhmuv 0 25194 864999 782683 2026-08-05T20:31:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864999 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Крэйг Гордон | image = [[File:Craig S Gordon.jpg|200px]] | fullname = Крэйг Энтони Гордон<ref name="Hugman2010-11 171">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 9781845966010 | page = 171 }}</ref> | height = {{convert|1.93|m|abbr=on}}<ref>{{cite web| url = http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~22729,00.html| title = Player Profile| accessdate = 21 March 2011| publisher = Premier League| archive-date = 1 Аравдугаар сар 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121001061803/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~22729,00.html| url-status = dead}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1982|12|31}} | cityofbirth = [[Эдинбург]] | countryofbirth = {{flagicon|SCO}}[[Шотланд]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] | clubnumber = 1 | position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] | years1 = 2000–2007 |clubs1 = {{flagicon|SCO}}[[Харт оф Мидлотиан]] |caps1 = 139 |goals1 = 0 | years2 = 2001–2002 |clubs2 = → {{flagicon|SCO}}[[Коуденбит (хөлбөмбөгийн баг)|Коуденбит]] (зээллэг) |caps2 = 12 |goals2 = 0 | years3 = 2007– |clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] |caps3 = 87<!--Update table below when updating --><!-- LEAGUE GAMES ONLY - When you update this parameter, please update the pcupdate parameter! --> |goals3 = 0 | nationalyears1 = 2003–2005 |nationalteam1 = {{flagicon|SCO}}Шотланд B |nationalcaps1 = 2 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2004– |nationalteam2 = {{flagicon|SCO}}[[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотланд]] |nationalcaps2 = 40<!-- When you update this parameter, please update the ntupdate parameter! --> |nationalgoals2 = 0 | pcupdate = 2011 оны 2 сарын 13 | ntupdate = 2010 оны 11 сарын 18 }} '''Крэйг Энтони Гордон''' ({{lang-en|Craig Anthony Gordon}}, ''[[1982]] оны [[12 сарын 31|арванхоёрдугаар сарын 31-нд]] төрсөн'') нь [[Шотланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Сандерлэнд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерлэнд]] болон [[Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Шотландын шигшээ багийн]] [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгач]] юм. [[Шотландын Премьер лиг]]ийн [[Харт оф Мидлотиан]] багаас хөлбөмбөгийн замналаа эхлүүлсэн Гордон нь [[2007]] оны [[8 сарын 8|наймдугаар сарын 8-нд]] Сандерлэнд багтай таван жилийн гэрээг 9 сая [[фунт стерлинг]]ээр байгуулан<ref>{{cite news|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11661_2647682,00.html|title=Black Cats Sign Craig Gordon|accessdate=2007-08-08|date= 2007-08-08|publisher= [[Sky Sports]]}}</ref> анхны гараагаа [[Тоттенхэм Хотспур]] багийн эсрэг [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] тоглолтонд хийж хаалгандаа гоол алдалгүй 1–0 харьцаагаар ялалт байгуулж байв. Уг тоглолтонд [[Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] нэгдүгээр хаалгач [[Пол Робинсон]] Гордоны эсрэг тоглож байв. ==Шагнал== *'''[[Шотландын хөлбөмбөгийн цом|Шотландын цом]]: 1''' :: 2006 ==Эшлэл== {{reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=24322|name=Крэйг Гордон}} *{{SFA Profile|id=27947|name=Крэйг Гордон}} *[https://web.archive.org/web/20121001061803/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~22729,00.html Премьер лиг дэх профайл] {{Сандерлэнд багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Гордон, Крэйг}} [[Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Харт оф Мидлотиан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Сандерленд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Эдинбургийн хүн]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] nv4s6c841xj7dslgyl565kutyevpzn7 0 25249 864912 782685 2026-08-05T19:00:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864912 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Лука Модрич | image = [[File:Luka Modric - Croatia vs. Portugal, 10th June 2013.jpg|230px]] | image_size = 220px | caption = Модрич [[Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ|Хорватын шигшээд]] ([[2012]]) | fullname = Лука Модрич<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book| editor-first = Barry J.| editor-last = Hugman| title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11| url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9| year = 2010| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84596-601-0| page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/290 290] }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1985|9|9|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> | birth_place = [[Югослав]], [[Задар]] | height = 1.74 [[метр]]<ref>{{cite web|url=http://www.realmadrid.com/en/football/squad/luka-modric| title=Player Profile|date=|publisher=realmadrid.com|accessdate=2012-11-27}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Реал Мадрид]] | clubnumber = 19 | youthyears1 = 1996–2001 | youthyears2 = 2002–2003 | youthclubs1 = [[Задар (хөлбөмбөгийн баг)|Задар]] | youthclubs2 = [[Динамо Загреб]] | years1 = 2003–2008 | clubs1 = [[Динамо Загреб]] | caps1 = 94 | goals1 = 27 | years2 = 2003–2004 | clubs2 = → [[Зриньски]]<br>(зээл) | caps2 = 22 | goals2 = 8 | years3 = 2004–2005 | clubs3 = → [[Интер Запрешич]]<br>(зээл) | caps3 = 18 | goals3 = 4 | years4 = 2008–2012 | clubs4 = [[Тоттенхэм Хотспур]] | caps4 = 127 | goals4 = 13 | years5 = 2012– | clubs5 = [[Реал Мадрид]] | caps5 = 67 | goals5 = 4 | nationalyears1 = 2001 | nationalyears2 = 2001 | nationalyears3 = 2003 | nationalyears4 = 2003–2004 | nationalyears5 = 2004–2005 | nationalyears6 = 2006– | nationalteam1 = Хорват (15-) | nationalteam2 = Хорват (17-) | nationalteam3 = Хорват (18-) | nationalteam4 = Хорват (19-) | nationalteam5 = Хорват (21-) | nationalteam6 = [[Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ|Хорват]] | nationalcaps1 = 2 | nationalcaps2 = 2 | nationalcaps3 = 7 | nationalcaps4 = 11 | nationalcaps5 = 15 | nationalcaps6 = 77 | nationalgoals1 = 0 | nationalgoals2 = 0 | nationalgoals3 = 0 | nationalgoals4 = 2 | nationalgoals5 = 2 | nationalgoals6 = 8 | club-update = 2014 оны 5 сарын 17 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 18 }} '''Лука Модрич''' ({{lang-hr|Luka Modrić}}, ''[[1985]] оны [[9 сарын 9|есдүгээр сарын 9-нд]] [[Югослав]]ын [[Задар]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Хорват]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Реал Мадрид]] болон [[Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ|Хорватын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Модрич [[Тоттенхэм Хотспур]] багт [[2008]] оны [[4 сарын 26|дөрөвдүгээр сарын 26-нд]] [[2007]]-2008 оны хооронд Хотон шувуунуудыг дасгалжуулж байсан [[Испани]] мэргэжилтэн [[Хуанде Рамос]]ын санаачлагаар<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/t/tottenham_hotspur/7368463.stm|title=Spurs sign Croatian star Modric|publisher=''BBC Sport''|date=2008-04-26|accessdate=2008-04-26}}</ref> зургаан жилийн гэрээг<ref>{{cite web |url=http://www.tottenhamhotspur.com/news/articles/playertransferlukamodric290408.html |publisher=''TottenhamHotspur.com'' |author=| title=Player Transfer – Luka Modric |date=2008-04-29 |accessdate=2008-06-12 }}</ref> 16.5 сая [[фунт стерлинг]]ээр байгуулж байв.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/t/tottenham_hotspur/7373163.stm|title=Spurs equal record fee for Modric|publisher=''BBC Sport''|date=2008-04-29|accessdate=2008-04-29}}</ref> [[2012]] оны [[8 сарын 27|наймдугаар сарын 27-нд]] [[Реал Мадрид|Реал]] Модричтой таван жилээр гэрээлсэн. Тэд Тоттенхэмд 33 сая фунт төлсөн байдаг. ==Амжилт== [[Image:Luka Modrić spurs.jpg|thumb|left|Модрич [[Тоттенхэм Хотспур]]д]] ;Шигшээ * [[2008 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|2008]] оны [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|ЕАШТ-ий]] бэлгэдлийн багт ([[ФИФА]]) нэрлэгдсэн. ;Динамо Загреб * [[Хорватын хөлбөмбөгийн лиг|Хорватын аварга]]: 2006, 2007 * [[Хорватын хөлбөмбөгийн супер цом|Хорватын супер цомын]] түрүү: 2006 * [[Хорватын хөлбөмбөгийн цом|Хорватын цомын]] түрүү: 2007 ;Реал Мадрид * [[Испанийн хөлбөмбөгийн цом|Испанийн цомын]] түрүү: 2014 * [[Испанийн хөлбөмбөгийн супер цом|Испанийн супер цомын]] түрүү: 2012 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү: 2013/2014 ;Хувийн *Хорватын шилдэг хөлбөмбөгчин: 2013, 2014<ref>[http://www.sports.ru/football/1021075397.html Модрич признан футболистом года в Хорватии]</ref> ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Luka Modrić|Лука Модрич}} *{{FIFA player|241559|Лука Модрич}} *{{soccerbase|43862}} *{{nfteams|13686}} *{{CFF player|19328}} *[https://web.archive.org/web/20111204005358/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~37034,00.html Профайл - Премьер лиг] {{Реал Мадрид багийн бүрэлдэхүүн}} {{2006 оны ДАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2008 оны ЕАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Хорватын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Модрич, Лука}} [[Ангилал:Хорватын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Динамо Загреб багийн тоглогч]] [[Ангилал:Интер Запрешич багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Зриньски багийн тоглогч]] [[Ангилал:Реал Мадрид багийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Испанийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Хорватын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Хорватчууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] jtw33lxubhs1aozll61u3agaentfynm 0 25501 864842 856639 2026-08-05T17:53:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864842 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Николас Кэйж<br>''<small>Nicolas Cage</small>'' | bild = Nicolas Cage 2011 CC.jpg | bildbeschreibung = Николас Кэйж [[2011 он]]д | langname = Николас Ким Коппола | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1964 он]]ы [[1 сарын 7]] | geburtsort = [[Лонг-Бич]], [[Калифорни]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1980—одоо | beruf = [[жүжигчин]], [[киноны продюсер]], [[найруулагч]] | preis = | website = }} '''Николас Ким Коппола''' ({{lang-en|Nicolas Kim Coppola}}, ''[[1964]] оны [[1 сарын 7|нэгдүгээр сарын 7-нд]] төрсөн'') буюу '''Николас Кэйж''' ({{lang-en|Nicolas Cage}}) нь [[Оскарын шагнал]]т [[Америк]]ийн жүжигчин, продюсер, найруулагч юм. Тэрээр ''[[Аризонагийн хүмүүжил]]'' (1987), ''[[Хад чулуу (кино)|Хад чулуу]]'' (1996), ''[[Нүүргүй]]'' (1997), ''[[60 секундэд (2000 оны кино)|60 секундэд]]'' (2000), ''[[Хялбаршуулсан зохиол (кино)|Хялбаршуулсан зохиол]]'' (2002), ''[[Үндэсний баялаг (кино)|Үндэсний баялаг]]'' (2004), ''[[Дайны эзэн]]'' (2005), ''[[Сүнс хөлөглөгч (кино)|Сүнс хөлөглөгч]]'' (2007), ''[[Муу дэслэгч (2009 оны кино)|Муу дэслэгч]]'' (2009), ''[[Өгзөг өшиглөгч (кино)|Өгзөг өшиглөгч]]'' (2010) болон ''[[Сүнс хөлөглөгч: Чөтгөрийн өш хонзон]]'' (2012) зэрэг 60 гаруй кинонд тоглосон билээ. Кэйж [[Оскарын шагнал]]д хоёр удаа нэр дэвшсэн бөгөөд [[Англи]]йн найруулагч [[Майк Фиггис]]ийн [[1995]] оны уянгын драмын ''[[Лас-Вегасыг орхин одсон нь]]'' кинонд архинд толгойгоо мэдүүлсэн эрийн дүрийг бүтээж [[1995]] онд [[Оскарын Шилдэг эрэгтэй жүжигчин шагнал|Шилдэг эрэгтэй жүжигчин]] номинацид хүртэж байв. Николас Кэйжийг алдрын тавцанд хүргэсэн дүр бол ''Лас Вегасаас явахуй'' киноны архинд орсон зохиолчийн дүр юм. Тэрээр энэ дүрээрээ Академийн наадам буюу "Оскар", "Алтан бөмбөрцөг" наадмын шилдэг гол дүрийн шагналыг хүртээд зогсохгүй, дэлгэцийн жүжигчдийн холбооны шилдэг дүрийн шагнал хүртжээ. Чухамдаа үүнээс хойш түүний тоглосон кино бүр үзэгчдийнхээ тоогоор тэргүүлж, олонд амархан түгдэг болсон гэхэд хилс болохгүй. Үүний тод жишээ нь ''Хад'' (The Rock, 1996), ''Хувирал'' (Face/Off, 1997), ''Агаарын шорон'' (Con Air, 1997), ''Сахиусан тэнгэрүүдийн хот'' (City of Angels, 1998) зэрэг кинонууд юм. Николас Кэйж удалгүй 2002 онд дэлгэцнээ гарсан ''Зохицол'' (Adaptation) кинонд бүтээсэн дүрээрээ Академийн наадамд дахин дэвшсэн билээ. Энэ ондоо тэрээр анх удаагаа кино найруулсан нь ''Сонни'' (Sonny, 2002) байлаа. Дювилийн наадамд түүний найруулсан анхны кино тусгай шагналын төрөлд нэр дэвшсэн ч ялалт байгуулж чадаагүй юм. Кэйж "Сатурн Филмс" гэх хувийн студитэй бөгөөд тус студи ''Цус сорогчийн сүүдэр'' (Shadow of the Vampire, 2000), ''Девид Гейлийн амьдрал'' (The Life of David Gale, 2003) кинонуудыг дэлгэцнээ гаргасан байна. Түүний тоглосон адал явдалт кинонууд кино зах зээлээс багагүй хэмжээний ашиг олсоор байлаа. Тухайлбал ''Үндэстний баялаг''(National Treasure, 2004), ''Дайны эзэн'' (Lord of War, 2005), ''Муу цэрэг: Шинэ Орлеан дуудаж байна'' (Bad lieutenant: Port of Call New Orleans, 2009), ''Өгзөг өшиглөгч'' (Kick-Ass, 2010) кинонуудыг нэрлэж болно. Үүнээс гадна ''Сүнс хөлөглөгч'' (Ghost Rider, 2007), ''Зөгнөл'' (Knowing, 2009) кинонууд маш их хэмжээний ашигтай байсан юм. Сүүлийн жилүүдэд түүний тоглосон кино, бүтээсэн дүрийг шүүмжлэх хүмүүс олон бий. Урлаг судлаачид түүнийг "биеийн амрыг харж, мөнгөний хойноос хөөцөлдсөн" гэж дүгнэж байгаа бол олон нийт түүнийг "их амжилтдаа бардлаа" гэж шүүмжлэх болсон. Гэсэн ч түүний тоглолтын өвөрмөц арга барил, дүр бүтээх ур чадвартай нь хэн ч маргаж чадахгүй билээ.<ref>{{cite news|title=Will 'Season of the Witch' Hurt Nicolas Cage's Quote?|url=http://www.forbes.com/sites/dorothypomerantz/2011/01/07/will-season-of-the-witch-hurt-nicolas-cages-quote/|work=[[Forbes]]|accessdate=September 9, 2013|first=Dorothy|last=Pomerantz}}</ref><ref>{{cite web |last=Rabin |first=Nathan |url=http://www.avclub.com/articles/stolen,84872/ |title=Stolen Preview |publisher=AV Club |date=September 13, 2012 |accessdate=May 14, 2014 |archive-date=Аравдугаар сар 29, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202603/http://www.avclub.com/articles/stolen,84872/ |url-status=dead }}</ref> ==Кэйж хорвоод мэндэлсэн нь== Ирээдүйн алдартай жүжигчин Николас Ким Коппола нь 1964 оны өвлийн дунд сард Август Коппола, Жой Вогелсанг нарын отгон хүү болон мэндэлжээ. Түүний аав болох Август Коппола нь уран зохиолн багш мэргэжилтэй бол ээж нь бүжигчин, бүжиг дэглээч байсан гэдэг. Кэйж католик шашны гүнзгий нөлөөнд автсан гэр бүлд өсөж торнижээ. Аав нь итали гаралтай бол ээж нь Герман, Польш цустай хүн байлаа.<ref>{{cite news|title=Nicholas{{sic|hide=y}} Cage is back with digit-al thriller 'Knowing' |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2009/03/15/2009-03-15_nicholas_cage_is_back_with_digital_thril.html |publisher=Daily News |accessdate=July 27, 2011 |location=New York |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120730074525/http://www.nydailynews.com/entertainment/movies/2009/03/15/2009-03-15_nicholas_cage_is_back_with_digital_thril.html |archivedate=July 30, 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite web|title=This much I know: Karen Koster|url=http://www.irishexaminer.com/weekend/features/this-much-i-know-karen-koster-155089.html|publisher=Irish Examiner|accessdate=July 27, 2011|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 30, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130145824/http://www.irishexaminer.com/weekend/features/this-much-i-know-karen-koster-155089.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,,20269400,00.html|title=Nicolas Cage Sells His Castle|publisher=}}</ref> Николас Кэйжийн өвөг эцэг нь Кармин Коппола гэх хөгжмийн зохиолч байсан гэдэг.<ref name="cowie">{{cite book|last=Cowie |first=Peter |title=Coppola: a biography |url=https://archive.org/details/coppola0000unse |publisher=Da Capo Press |date=August 22, 1994 |page=[https://archive.org/details/coppola0000unse/page/2 2] | isbn=978-0306805981}}</ref> Үзэгчдийн сайн мэдэх найруулагч Френцис Форд Коппола нь түүний аавын үеэл байсан бол Роман Коппола, Софио Коппола, Жиан-Карло Коппола нар түүний хаяалууд юм.<ref>{{cite news|title=Coppola Family Flow|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20166108,00.html|accessdate=October 20, 2014|publisher=Entertainment Weekly|date=December 14, 2007|first=Adam|last=Markovitz|archive-date=Хоёрдугаар сар 27, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110227024936/http://www.ew.com/ew/article/0,,20166108,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Francis Ford Coppola's Hollywood family tree|url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/07/15/coppola.hollywood.family.tree/index.html?eref=rss_latest|accessdate=21 October 2014|publisher=cnn|date=July 15, 2009}}</ref> Тэрээр Беверли Хиллсийн ахлах сургуульд суралцаж байхдаа сургуулиас зохиогддог театрчилсан тоглолт, урлагийн үзлэгт идэвхтэй оролцдог байсан нь жүжигчин болох их замын эхлэлийг тавьжээ. Кэйж дөнгөж дунд ангид байхдаа л Калифорниагийн их сургуулийн харьяа Театр, Телевиз, Киноны салбар сургуульд элсэн суралцах зорилго тавьсан байжээ.<ref>{{cite news|title=Nicolas Cage Full Biography|url=https://www.nytimes.com/movies/person/10155/Nicolas-Cage/biography|publisher=New York Times|accessdate=21 October 2014}}</ref> Их сургуульд суралцаж байхдаа ''Алтан жаал'' (Golden Boy) кинонд дүр бүтээж байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage - Details|url=http://cinema.com/people/000/677/nicolas-cage/|publisher=cinema.com|accessdate=21 October 2014}}</ref> Хэдийгээр энэ кино нь сургуулийн улирлын даалгавар байсан ч гэсэн цаашид дэлгэцийн жүжигчин болох хүслийг улам бадраасан гэдэг. Кэйжийн тухайд хадаг бариагүй багш нь Жеймс Дийн юм. Түүний тоглосон кинонуудыг үзэж өссөн Кэйж хүү яг л түүн шиг алдартай жүжигчин болохыг мөрөөдөж, жүжигчний арга ажиллагаандаа тусгаж байсан гэдэг. {{Эшлэл|Би жүжигчнийхээ эхний жилүүдэд Жеймс Дийнийг дуурайх гэж оролддог байлаа. Учир нь түүн шиг болохыг л хичээж байсан хэрэг л дээ. Миний насны хүүхдүүд рок хөгжим, бүр зарим нь сонгодог хөгжим сонсож байхад би Дийний тоглосон Зүүн зүгийн диваажин киног үзэж, бүр дотор нь орох шахаж шимтэн үздэг байлаа. Би түүнд дуртай, кинонууд нь гайхалтай гэж боддог}} гэж тэрээр сүүлд өгсөн ярилцлагадаа дурдсан нь бий.<ref>{{cite news |title=Nicolas Cage on the rise of the celebutard|url=http://www.independent.co.uk/news/people/news/nicholas-cage-on-the-rise-of-the-celebutard-it-sucks-to-be-famous-right-now-9184901.html|work=The Independent|accessdate=March 14, 2014|location=London|first=Jenn|last=Selby|date=March 11, 2014}}</ref> Жүжигчин болохоор эргэлт буцалтгүй шийдээд байх үед нь Кэйжийн үеэл болох Френцис Форд Коппола нэрээ өөрчлөх зөвлөгөө өгөв. Удалгүй тэрээр өөрийн хүүхэд насны баатар Марвелийн комиксийн Люк Кэйж супер баатраас сэдэвлэн Николас Кэйж гэж нэрээ сольсон юм. ==Замнал== ===Олонд танигдсан жүжигчин=== Николас Кэйжийн жүжигчний их амжилтын замнал 1982 онд ''Риджмонт Хай дахь богино хугацаа'' (Fast Times at Ridgemont High) кинонд эсрэг дүрийг бүтээснээр эхэлсэн байдаг. Уг киноны гол дүрд Шон Пенн тоглосон бөгөөд Кэйжийн бүтээсэн дүр нь эсрэг дүр байжээ. Ихэнх урлаг судлаачид түүнийг эсрэг дүрээ гарамгай бүтээж, гол дүрээсээ давж гарсан гэж дүгнэдэг. Удалгүй тэрээр ''Гадныхан'' (Outsiders) киноны сонгон шалгаруулалтад оролцсон ч Метт Диллион сонгогдож, Кэйжийг гонсойлгосон байдаг.<ref>{{cite book|title=Casting Might-Have-Beens|url=https://books.google.com/books?id=1SqXAAAAQBAJ&pg=PT500&lpg=PT500&dq=dallas+winston+nicolas+cage&source=bl&ots=7Fu_OPppjx&sig=2QtTUOHnNtOV0kB_OyblCKZj8T4&hl=en&sa=X&ei=erNFVJ6HFPeQsQSgoYGwDg&ved=0CDgQ6AEwBg#v=onepage&q=dallas%20winston%20nicolas%20cage&f=false|accessdate=21 October 2014}}</ref> Хэдийгээр дээрх киног түүнийг авга ах найруулж байсан ч Кэйжийг сонгосонгүй. Гэвч авга ах нь түүнийг ''Нижигнэсэн загас'' (Rumble Fish)<ref>{{cite news|title=The view: The lost pleasures of Rumble Fish|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2009/jan/02/mickey-rourke-rumble-fish|accessdate=October 20, 2014|publisher=The Guardian|date=January 2, 2009}}</ref> ''Мегги Сүе хадамд гарсан нь'' (Peggy Sue got Married)<ref>{{cite news|title=The wonderfully mad world of Nicolas Cage|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/10155965/The-wonderfully-mad-world-of-Nicolas-Cage.html|publisher=The Daily Telegraph|accessdate=October 20, 2014|location=London|first=Anne|last=Billson|date=July 3, 2013}}</ref> кинонд сонгогдон Холливудын өрсөлдөөнт зах зээлд олонд танигдаж эхэлсэн юм. 1987 онд Кэйжийн тоглосон романтик инээдмийн төрлийн ''Солиорол'' кинонд алдарт дуучин Шертэй хамтран тоглосон нь шүүмжлэгч төдийгүй олон нийтээс талархлын үг сонссон юм. Үүнээс хойш түүний тоглосон кино бүр олон нийтээс магтаалын үг сонсдог байлаа. Коены ах дүүсийн бүтээсэн сонгодог инээдмийн төрлийн ''Төрөлх Аризона'', алдарт найруулагч Девид Линчийн 1990 онд дэлгэцнээ гаргасан ''Хангал зүрх'', 1999 онд Мартин Скорсезийн найруулсан ''Үхээд сэрсэн нь''(Bringing Out the Dead), 2003 онд Ридли Скотын найруулсан ''Дүрэлзсэн эрс'' (Matchstick Men) зэрэг кинонуудад бүтээсэн дүрээрээ шүүмжлэл, магтаалын аль, алиныг зэрэг сонсож, жүжигчнийхээ ур чадварыг тодорхой хэмжээнд олон нийтэд таниулж чадсан юм.<ref>{{cite web|last1=Egbert|first1=Roger|title=Matchstick Men|url=http://www.rogerebert.com/reviews/matchstick-men-2003|accessdate=20 October 2014}}</ref> [[File:Nicolas Cage - 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg|thumb|2009 оны 9-р сард 66 дахь удаагийн Венецийн кино наадмын үеэр]] Жүжигчин бүрийн оройн дээд мөрөөдөл болсон "Оскар авга"-ын алтан баримал түүнд очиход ердөө 20-иодхон жил шаардлагатай байжээ. Энэ хугацаа зарим жүжигчдийн хувьд өөрийгөө ч таниулахад бэрх хугацаа. ''Лас Вегасаас явахуй'' кинонд архинд толгойгоо мэдүүлж, амиа хорлохоос ч буцахгүй зохиолчийн дүрийг бүтээсэн нь Оскарын наадмын гол дүрийн шилдэг эрэгтэй жүжигчин төрөлд ялалт байгуулах хувьтай байжээ. {{Эшлэл|Би энэ кинонд дүр бүтээснийхээ дараа амьдралдаа эргэн орох гэж багагүй хугацаа зарцуулсан. Бүр сэтгэл зүйчид хүртэл хандаж байлаа. Надаас хамаг байдгыг минь шавхсан дүр гэвэл үүнийг л хэлнэ}} гэж Холливуд Репорт сэтгүүлд ярилцлага өгч байхдаа дурсаж байсан гэдэг. Амжилт ялалтыг зэрэг авчирч, өөрийн гэсэн "тамга"-тай болсон Кэйжийг киноны студи бүр шинэ кинондоо тоглуулах гэж хичээж байжээ. Удалгүй тэрээр Оскарын наадамд дахин нэг удаа нэр дэвшив. Энэ удаад тэрээр кино зохиолч Чарли Кауфманны бодит амьдралаас сэдэвлэж, өөрөө зохиолыг нь бичсэн ''Зохицол'' киноны гол дүрээр нэр дэвшсэн ч ялалт байгуулж чадсангүй.<ref>{{cite news|title=Adaptation|url=http://www.cbsnews.com/pictures/nicolas-cage-2014/24/|publisher=cbs|accessdate=20 October 2014}}</ref> Киноны хувьд чамбай хийгдсэн гэж мэргэжилтнүүд дүгнэж байсан ч зах зээл дээр энэ кино амжилт ололгүй зардалаа л арай чамай гэж олжээ. Учир нь тухайн үед кино зах зээл дээр адал явдалт кино давамгайлж, үзэгчид "ухааны", юм бодуулсан кинонуудыг таалахгүй байсан цаг үе. Энэ цаг үеэ мэдэрсэн аймшгийн мөртөө адал явдалт ''8мм'' (8mm, 1999) кинонд тоглосон нь зах зээл дээр амжилт олж, алдарт жүжигчний халаасыг багагүй хэмжээгээр дүүргэжээ.<ref>{{cite news|title=FILM REVIEW; A Straight-Arrow on Mean and Twisted Streets|url=https://www.nytimes.com/movie/review?res=9405E3DB163CF935A15751C0A96F958260|accessdate=20 October 2014|publisher=new york times|date=February 26, 1999|first=Janet|last=Maslin}}</ref> Адал явдалт кинонд тоглосныхоо дараа тэрээр ''Ахмад Кореллийн мандолин'' (Captain Corelli's Mandolin) киноны гол дүрийг бүтээсэн юм. 2001 онд үзэгчдийн хүртээл болсон энэ кинонд тоглохын тулд тэрээр мандолин тоглож сурсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Captain Corelli's Mandolin : Interview With Nicolas Cage|url=http://cinema.com/articles/359/captain-corellis-mandolin-interview-with-nicolas-cage.phtml|publisher=cinema.com|accessdate=20 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Captain Corelli's Mandolin|url=https://www.theguardian.com/film/2001/may/04/louisdebernieres|publisher=the guardian|accessdate=20 October 2014}}</ref> Жүжигчний мэргэжлийнхээ хувьд өсөн дэвжиж, олон нийтээс өндөр үнэлгээ авч байсан Кэйж өөрөө бие даан кино найруулахаар шийдсэн нь ''Сонни'' гэх дэлгэцийн бүтээл байлаа. Кино найруулаад амжсан Кэйж 2005 онд ''Дайны эзэн'', ''Цаг уурч'' (Weather Man)<ref>{{cite web|title='The Weather Man': Nicolas Cage's Last Good Movie|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2011/03/the-weather-man-nicolas-cages-last-good-movie/72026/|publisher=theatlantic.com|accessdate=20 October 2014}}</ref> гэсэн хоёр ч томоохон дэлгэцийн бүтээлд гол дүрийг бүтээв. ''Цаг уурч'' кинонд тэрээр ур чадваргүй атлаа олон нийтэд таалагдах хүсэлтэй цаг уурын нэвтрүүлгийн хөтлөгчийн дүрийг тун чиг гарамгай бүтээж ашиг орлогын хувьд ч, ур чадварын хувьд ч өсөн дэвжсэн юм. Гэвч түүний дараагийн кино олон нийтийн хараалыг барсан гэхэд болно. Хараал барсан энэ киног ''Шалиг эр'' (The Wicker Man) гэдэг бөгөөд кино бүтээсэн зардлаа ч нөхөж чадаагүй гэдэг.<ref>{{cite web|title=50 years, 50 films: The Wicker Man (1973)|url=http://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2013/09/09/50-years-50-films-the-wicker-man-1973/|publisher=irishtimes.com|accessdate=20 October 2014}}</ref> Кино бүтээсэн студи Николас Кэйжид өгөх ёстой мөнгөө хоёр жил сунжруулж байж сая нэг юм өгчээ. {{Эшлэл|Энэ кино миний ч хараалыг барсан. Би ер нь яах гэж тэр саналыг нь зөвшөөрсөн юм бэ гэж хааяа боддог шүү}} гэж Кэйж хожим нь дурсжээ. Санхүүгийн төдийгүй, жүжиглэх уран чадварынхаа хувьд олон нийтийн хараалыг барсан киноныхоо дараа Марвелын супер баатрын дүрд тоглох саналыг хүлээн авсан юм. 2007 онд дэлгэцнээ гарсан ''Сүнс хөлөглөгч'' кино шүүмжлэгчдийн хүлээлтээс давсан ч мэргэжлийн төвшинд хүрээгүй гэж ихэнх нь дүгнэдэг. Өмнө нь 1982 онд дэлгэцнээ гарч гавьтай амжилт гараагүй тул Колумбиа Пикчерсийн саналд нэлээд дурамжхан хандаж байсан юм. Удаан хэлэлцсэний эцэст дээрх кинонд тоглох саналыг Кэйж хүлээн авчээ. Кино дэлгэцэд гарсан эхний долоо хоногтоо 45 сая ам.доллар олсон нь тухайн долоо хоногтоо бокс-оффисыг тэргүүлэхэд хангалттай байж. ''Сүнс хөлөглөгч'' кино нийтдээ 208 сая ам.долларын ашиг олж чадсан билээ.<ref>{{cite web|title=Ghost Rider|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?page=main&id=ghostrider.htm|publisher=boxofficemojo.com|accessdate=20 October 2014}}</ref> Их амжилттай киноны дараа тэрээр "Дараагийнх нь" кинонд оролцон тогложээ. Энэ киноны санааг 2000 онд дэлгэцэнд гарч, Кэйжийн өөрийнх нь тоглосон ''Гэрсэг эр'' киноноос ургуулж, улмаар үргэлжлэл хэлбэрээр гаргасан байна.<ref>{{cite news|title=Glimpsing the Future (and a Babe)|url=https://www.nytimes.com/2007/04/27/movies/27next.html?_r=0|accessdate=20 October 2014|publisher=new york times|date=April 27, 2007|first=Manohla|last=Dargis}}</ref> Кэйжийн тоглосон төрөл жанруудаас адал явдалт төрлийн кинонууд санхүүгийн амжилтад хүрсэн байдаг. Үүнийг гэрчлэх мэт түүний тоглосон ''Үндэстний баялаг'' кино түүний хувьд ашигтай ажилласан хоёр дахь уран бүтээл байлаа. АНУ-ыг бүтээсэн нэрт улстөрчдийн ард нуугдах сонирхолтой нууцыг ээдрээд адал явдалтай уялдуулсан энэ кино зохиолын хувьд ч, оролцсон жүжигчдийн хувьд ч олон нийтийн анхаарлын төвд байсан гэдэг. Нийт 358.5 сая ам.долларын ашиг олсон энэ киноноос Николас Кэйж 50 гаруй сая ам.долларыг халаасласан юм.<ref>{{cite web|title=Cage Uncaged: A Nicolas Cage Retrospective|url=http://docfilms.uchicago.edu/dev/calendar/2014/winter/2014-winter-thursday-02.shtml|accessdate=20 October 2014}}</ref> Николас Кэйж санхүүгийн амжилтаа бодож улмаар үүнээс хойш дандаа адал явдалт төрлийн кинонд тоглох саналыг хүлээн авдаг болжээ. Үүнийг гэрчлэх мэт Алькатраз арал дээр террорист халдлага үйлдэх гэж байхыг мэдсэн холбооны мөрдөх товчооны химийн мэргэжилтний дүрийг бүтээсэн ''Хад'' кинонд тоглож, чамгүй хэмжээний ашиг хүртсэн байдаг.<ref>{{cite news|title=The Rock|url=http://www.rollingstone.com/movies/reviews/the-rock-19960607|accessdate=21 October 2014|publisher=rolling stone|date=June 7, 1996}}</ref> ''Хад'' кино төслийн дараа ''Хувирал'' (Face/Off) кинонд эсрэг талын дүрийг гайхалтай бүтээж<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage: 'Ghost Rider' star's top 10 insane movie roles|url=http://www.digitalspy.com/movies/i396237-8/nicolas-cages-top-10-craziest-movie-roles-7-face-off.html#~oTheA2Zrw2W3pc|publisher=digital spy|accessdate=21 October 2014}}</ref>, удалгүй 9-р сарын 11-ний эмгэнэлт үйл явдлыг дүрсэлсэн ''Дэлхийн худалдааны төв'' (World Trade Center) кинонд барилгын нурангид дарагдсан гал сөнөөгчийн дүрийг тун чиг чадамгай бүтээсэн нь шүүмжлэгчдээс магтаал хүртсэн юм.<ref>{{cite news|title=World Trade Center|url=https://www.theguardian.com/film/2006/sep/29/actionandadventure|accessdate=20 October 2014|publisher=Guardian|date=28 September 2006}}</ref> Николас Кэйж 2007 оны 11-р сараас шинэ кино төслийн дүр судалгааны ажилдаа ороод байлаа. Алдартай мэргэжлийн бөхийн тулаанчийн дүрийг бүтээх байсан Николас Кэйж судалгаагаа үргэлжлүүлээд байхад киноны шинэ баг түүнийг төслөөс хасчээ. Үүнд ихэд ундууцсан тэрээр төслийн зүгээс мөнгө нэхэмжилж, 1.5 сая ам.долларыг өөрийн болгосон гэсэн мэдээлэл байдаг. Гэсэн ч тэрээр болон кино бүтээсэн багийнхан үүнийг баталсан ямар нэгэн тайлбар хийгээгүй билээ. ''Бөх'' (The Wrestler) нэртэй уг кинонд Мики Рурк тоглож, киног Даррен Аранофски найруулсан юм. "Ник бол төрөлхийн жентелмэн хүн. Би түүнд үүнийг маш нухацтай тайлбарласан. Чухамдаа киноны амин сүнсийг тэр ойлгож чадсан учраас Мики Руркэд зайгаа тавьж өгсөн юм" гэж Аранофски ярьж байжээ. Кино төслөөс харамсалтайгаар хасагдсан түүнд ''Аюултай Бангкок'' кино төслийнхөн санал тавьлаа. Тэдний саналыг уриалгахан хүлээж авсан тэрээр Зүүн өмнөд азид ихээхэн алдаршиж, кино төслийн нийт ашгийн гурван хувь буюу 30-50 сая ам.долларыг халааслажээ.<ref>{{cite news|title=Bangkok Dangerous|url=https://www.theguardian.com/film/2008/sep/05/thriller1|accessdate=21 October 2014|publisher=Guardian|date=4 September 2008}}</ref> 2009 онд шашны болон шинжлэх ухааны уран зөгнөлт ''Зөгнөл'' (Knowing) киног найруулах Алекс Прояс киноныхоо гол дүрийн сонголтыг шалгаруулалт зохиохгүйгээр шууд Николас Кэйжэд санал тавьж, Кэйж ч татгалзалгүй зөвшөөрөв. Кэйжийн бүтээсэн дүр нь Массачусетсын технологийн их сургуулийн профессорын хүүхэд элдэв янзын тоо дүрсэлсэн нь дэлхийд болж байсан дараа нь болох аюулуудын огноог дүрсэлсэн байх бөгөөд түүний хүүг сонгож, өөр гарагт байрлуулах олон зуун хүүхдийн нэг байсан юм.<ref>{{cite web|last1=Ebert|first1=Roger|title=Knowing|url=http://www.rogerebert.com/reviews/knowing-2009|accessdate=21 October 2014}}</ref> Шүүмжлэгчдээс сайн, муу бүхий л дүгнэлтийг сонссон уг кино зах зээлээс 187.9 сая ам.долларын ашиг олсон байна.<ref>{{cite web|title="Knowing" and Other Nicolas Cage Box-Office Winners That Don't Deserve to Be Hits|url=http://www.rollingstone.com/movies/videos/knowing-and-other-nicolas-cage-box-office-winners-that-dont-deserve-to-be-hits-20090323|publisher=rolling stone|accessdate=21 October 2014}}</ref> Мөн энэ ондоо тэрээр ''Муу цэрэг: Шинэ Орлиан дуудаж байна'' кинонд авлига авдаг, архинд донтож, хар тамхи хэрэглэдэг муу цагдаагийн дүрийг бүтээсэн нь шүүмжлэгчдээс багагүй магтаал сонссон юм. Киноны хувьд ч амжилттай болж Rotten Tomatoes цахим хуудаснаас 87 хувийн үнэлгээг авчээ. Тус киноны найруулагч Вернер Херцог түүнийг {{Эшлэл|Дүр бүтээхдээ түүн шиг өвөрмөц арга ажиллагаатай хүнтэй өмнө нь таарч байгаагүй. Магадгүй би муу цагдааг түүний тоглосон дүрээр төсөөлдөг ч байж болох юм гэж|Вернер Херцог}} хожим нь дурсчээ. Төсөөлж байснаас илүү амжилт дагуулсан уг кинонд өмнө нь "Сүнс хөлөглөгч" кинонд хамтран тоглосон Эва Мендестэй хоршин тоглосон юм.<ref>{{cite web|title=Ghost Rider Movie Blog: Casting Eva Mendes|url=http://marvel.com/videos/watch/69/ghost_rider_movie_blog_casting_eva_mendes|publisher=marvel.com|accessdate=21 October 2014}}</ref> 2010 онд илбэ шидтэний дүрийг хоёр ч кинонд бүтээсэн Кэйжийг судлаачид болон олон нийт тийм ч сайнаар хүлээж авсангүй. ''Чөтгөрийн улирал'' (Season of the Witch), ''Шидтэний багш'' (The Sorcerer's Apprentice) кинонд илбэ шидтэн болсон Кэйж уг кинонуудыг сайн эсвэл муу гэж өөрөө дүгнэж байгаагүй бөгөөд зарим сэтгүүлчид түүнийг зөвхөн ашиг орлогоо боддог жүжигчин гэж дүгнэсэн нь бий. 2012 онд өмнө нь төсөөлөшгүй их ашиг олж, амжилтад хүрсэн "Сүнс хөлөглөгч" киноны хоёрдугаар анги болох ''Сүнс хөлөглөгч: Сүнсний хонзон'' (Ghost Rider: Spirit of Vengeance) киног хийхээр болж, Николас Кэйж ч уг кинонд тоглохоор болов.<ref>{{cite web|title=‘Ghost Rider: Spirit of Vengeance’ Review|url=http://screenrant.com/ghost-rider-2-spirit-vengeance-reviews-kofi-155425/|publisher=screenrant.com|accessdate=21 October 2014}}</ref> Кино төсөл эхлэхээс өмнө Николас Кэйжийг киноны багт багтаагүй гэж шуугиж байсан ч тэр анхнаасаа уг киноны хоёрдугаар анги хийгдэнэ гэдгийг мэдэж байсан гэж Опрагийн ярилцлагад орохдоо хэлж байсан удаатай. Хоёрдугаар анги нь кино судлаачдын хувьд ёстой л гамшиг байсан бөгөөд их хэмжээний ашиг олж чадсан ч Кэйжийн нэр хүндийг унагаасан гэж үздэг. 2003 онд хүүхэлдэйн кинонд дуу оруулах завшаан Николас Кэйжд тохиов. Тэрээр ''Агуйнхан'' (The Croods) хүүхэлдэйн кинонд Граг Крүүдийн дүрд дуу оруулжээ. Түүний оролцсон хүүхэлдэйн кино төсөл зах зээлээс 585 сая ам.доллар олж, Кэйж өөрөө 30 саяыг халаасласан байна.<ref>{{cite web|title=The Croods|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=croods.htm|publisher=Box Office Mojo|accessdate=October 4, 2013}}</ref> === "Хос морьтон" === Кэйж зөвхөн жүжиглэхээс гадна кинонд продюсер хийх, найруулга хийх авьяастай юм. Найруулагчийн хувьд түүний анхны кино 2002 онд дэлгэцэнд гарсан ''Сонни'' гэх уран бүтээл байлаа. Маш бага төсөвтэй уг кинонд Жеймс Франко болон Бренда Блетин нар хамтран тогложээ. Биеэ үнэлэлт, хар тамхины тухай өгүүлэх тус киног шүүмжлэгчид огт ойшоож үзээгүй юм. Үүнээс гадна америкийн кино театруудаар ч хоёр хүрэхгүй долоо хоног гараад дэлгэцнээс буужээ.<ref>{{cite news|title=Nic Cage's unfortunate Sonny incident.|url=http://www.slate.com/articles/arts/movies/2002/12/big_queasy.html|accessdate=20 October 2014|publisher=slate.com|date=December 23, 2002}}</ref> Бүтэлгүйтсэн анхны кинондоо тэрээр жижиг дүрийг бүтээж амжсан байдаг. Түүнээс гадна анх удаагаа продюсер хийх боломж олдсон бөгөөд түүний продюсер хийсэн анхны киног ''Цус сорогчийн сүүдэр'' гэдэг байлаа.<ref>{{cite news|title=FILM; Again, Nosferatu, the Vampire Who Will Not Die|url=https://www.nytimes.com/2000/09/10/movies/film-again-nosferatu-the-vampire-who-will-not-die.html|accessdate=20 October 2014|publisher=New York Times|date=September 10, 2000|first=Jim|last=Shepard}}</ref> Энэ кино Сатурн кино наадмаас шүүгчдийн нэрэмжит шагнал хүртсэн юм. 2006 оны 12-р сарын эхээр тэрээр шинжлэх ухааны уран зөгнөлт кинонд оролцох, найруулга, продюсерын багт ажиллах туйлын хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлжээ. Түүний хүсэл удалгүй биелэж шинжлэх ухааны уран зөгнөлт ''Дресдений баримтууд'' (The Dresden Files) баримтат кинонд гүйцэтгэх продюсероор ажилласан байна.<ref>{{cite web|title=The Dresden Files|url=http://www.tvguide.com/tvshows/the-dresden-files/cast/285265|publisher=TV Guide|accessdate=20 October 2014}}</ref> === Бусад ажлууд === Кэйж зурагт ном буюу комик цуврал номны хорхойтон бөгөөд 2002 онд "Херитейж" дуудлага худалдаанаас дээр үед хийгдсэн 400 комик номны цуглуулгыг 1.6 сая ам.доллароор худалдан авсан байдаг.<ref name="susman">{{cite journal|last=Susman|first=Gary|title=Book Value|journal=Entertainment Weekly|date=October 1, 2002|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,364626,00.html|accessdate=August 4, 2010|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 29, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034353/http://www.ew.com/ew/article/0,,364626,00.html|url-status=dead}}</ref> Ном цуглуулах сонирхол нь комик ном хийх болтлоо лавширсан байдаг. Тэрээр 2007 онд хүү Вестонтойгоо хамтран ''Вүүдүү жаал'' (Voodoo Child) нэртэй комик номыг хэвлүүлжээ.<ref>{{cite news|title=Cage and son work comic 'Voodoo'|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2007-07-02-nicolas-cage-comics_N.htm|accessdate=20 October 2014|publisher=USA Today|first=Scott|last=Bowles|date=July 3, 2007}}</ref> == Жүжиглэх ур маяг == Урлаг судлаач болон кино шүүмжлэгчид түүний жүжиглэх ур маягийг "театрынх" гэж дүгнэсээр ирсэн. Ялангуяа нэрт кино шүүмжлэгч Рожер Эберт түүнийг хэтэрхий театрчилсан жүжигчин гэж дүгнэсэн нь бий.<ref>{{cite web|last1=Ebert|first1=Roger|title=CAGE RELISHES OPERATIC ROLE IN TRAGIC 'LEAVING LAS VEGAS'|url=http://www.rogerebert.com/interviews/cage-relishes-operatic-role-in-tragic-leaving-las-vegas|website=RogerEbert.com|accessdate=25 May 2015}}</ref> Хэдийгээр энэ нь муу гэсэн үг биш ч адал явдалт төрлийн кинонд түүний энэ байдал, жүжиглэлтийн онцлог нь тааруу уран бүтээл болоход нөлөөлдөг гэж урлаг судлаачид үздэг юм. Тэрээр нэгэн удаа энэ талаар дурсахдаа {{Эшлэл|Би өөртэйгөө өдөр бүр ярилцдаг. Дотор хүнээ сонсож, түүнийгээ заримдаа ил гаргахыг хичээдэг. Энэ нь заримдаа онодог ч алддаг тал бас бий}} гэж ярьжээ. == Хувийн амьдрал == === Дурлалын романс, гэр бүл === 1988 онд тэрээр жүжигчин Кристина Фултонтой болзож эхэлсэн бөгөөд 1990 оны 12-р сарын 26-нд анхны хүүхэд болох Вестон Коппола Кэйжийгээ өлгийдөн авсан юм. Кэйж амьдралын туршид гурван удаа гэрлэж байсан. Түүний анхны гэргий нь жүжигчин Патрисиа Аргетте юм. Тэд 1995 оны дөрөвдүгээр сард хуримлаж, 2001 онд албан ёсоор гэрлэлтээ цуцлуулжээ.<ref>{{cite news|title=Nicolas Cage’s divorce from Patricia Arquette|url=http://www.hellomagazine.com/film/2001/08/30/nickcage/|accessdate=October 20, 2014|publisher=Hello magazine}}</ref> Түүний ууган хүү болох Вестон нь одоо Eyes of Noctum гэх блек-метал хамтлагийн гоцлол дуучин юм. Вестоны гэр бүл 2014 оны долоодугаар сарын 1-нд хүүхэдтэй болж Кэйжийг өвөө болгожээ. Бүтэлгүй гэрлэлтийнхээ дараа рок'н роллын домог Элвис Преслигийн охин дуучин Лиза Мэри Преслитэй 2002 оны наймдугаар сарын 10-нд гэрлэсэн юм. гэвч ердөө гуравхан сарын дараа буюу тэр оныхоо 11-р сарын 25-ны өдөр салах тухайгаа олон нийтэд зарлаж, 2004 оны тавдугаар сарын 16-ны өдөр албан ёсоор хоёр тийш болжээ. Кэйжийн тухайд Преслигийн үнэнч шүтэн бишрэгч бөгөөд үүнийгээ ''Хангал зүрх'' кинонд тоглож байхдаа мэдрүүлж, гол дүрдээ ашиглаж байсан удаатай. Гэсэн ч шүтээнийхээ охинтой тийм ч удаан хамтран амьдарч чадаагүй билээ. Түүний гурав дахь гэргий буюу одоогийн ханийг Алис Ким гэдэг. 1983 онд төрсөн ази гаралтай энэ эмэгтэйтэй 2004 оны эхнээс болзож эхэлжээ. Улмаар 2004 оны долоодугаар сарын 30-ны өдөр гэр бүлийнхнийхээ хүрээнд цомхон гэрлэсэн байна. Удалгүй нэг жилийн дараа 2005 оны аравдугаар сарын 3-ны өдөр Кал-Эл нэртэйгээ хүүг тэд өлгийдөн авчээ. Түүний одоогийн гэргий болох Ким нь Лос-Анжелесд төвтэй солонгосын шөнийн клубт зөөгч байсан гэдэг. Хосуудын дунд багахан үл ойлголцол үүссэний улмаас 2006 оны нэгдүгээр сараас эхлэн тусдаа амьдарч байгаа гэж Кэйжийн гэр бүлийн хэвлэлийн төлөөлөгч олон нийтэд зарлаад байгаа юм. Одоогоор хосууд албан ёсоор гэрлэлтээ цуцлуулаагүй байна.<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage and Wife Alice Kim Are Separated, Rep Confirms|url=http://www.people.com/article/nicolas-cage-wife-alice-kim-separated|work=People.com|accessdate=June 24, 2016}}</ref> === Улстөр болон шашны үзэл баримтлал === Николас Кэйж хэдийгээр Католик шашны хатуу дэг журамтай айлд өсөж торнисон ч аль нэг шашныг дэмжсэн эсвэл үгүйсгэсэн хандлагатай ямар ч үг хэлж байгаагүй. Энэ талаар ярилцлагад асуудаг ч өөрөө хариулахгүй татгалзсаар иржээ.<ref>{{cite web|title=This much I know: Karen Koster|url=http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/this-much-i-know-karen-koster-155089.html|work=[[Irish Examiner]]|accessdate=August 25, 2013}}</ref> Шашны талаар тодорхой байр суурь илэрхийлдэггүй түүнийг ''Зөгнөл'' кинонд тоглосных нь дараа сэтгүүлчид дүрээрээ өөрийн шашны үзлээ ил гаргасан гэж дүгнэцгээж байв. Гэтэл тэрээр энэ талаар "Ямар ч хүн өөрийн гэсэн үзэл баримтлал, шүтлэгтэй байдаг. Гэхдээ би хэзээ ч киногоороо өөрийн үзэл бодлоо тулгахгүй. Би аливаа кинонд чин сэтгэлээсээ, өөрийн бүх хүч хөдөлмөрөө зарцуулдаг болохоор олон нийт, сэтгүүлч та нар тэгж хүлээн авсан байж болох талтай" гэж мэдэгдсэн юм.<ref>{{cite web |url=http://www.everyjoe.com/2009/03/29/entertainment/nicolas-cage-talks-knowing-religion-video/ |title=Nicolas Cage talks "Knowing", religion |publisher=Everyjoe.com |date=March 29, 2009 |accessdate=May 14, 2014 |archive-date=Гуравдугаар сар 3, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303005417/http://www.everyjoe.com/2009/03/29/entertainment/nicolas-cage-talks-knowing-religion-video/ |url-status=dead }}</ref> Тэрээр улс төрийн үзэл баримтлалын тухайд их сургууль төгстлөө ямар нэгэн улс төрийн нам хүчнийг дэмжиж байгаагүй аж. Харин ''Хятад маягийн хийрхэл'' (The China Syndrome) нэртэй кинонд тоглохдоо улс төрийн талаар судалж, улмаар өөрийн чиг баримжаагаа тодорхойлсон гэдэг.<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage visits UCSC|url=http://www1.ucsc.edu/currents/02-03/05-26/cage.html|work=[[University of California, Santa Cruz]]|accessdate=August 25, 2013}}</ref> Николас Кэйж 2004 оноос эхлэн Ардчилсан намыг дэмжих болж улмаар 5,000 ам.долларын хандив өргөж байжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.newsmeat.com/celebrity_political_donations/Nicolas_Cage.php |title=Celebrity donations - Nicolas Cage |publisher= |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130403001141/http://www.newsmeat.com/celebrity_political_donations/Nicolas_Cage.php |archivedate=April 3, 2013 |df= }}</ref> === Буяны үйлс === Николас Кэйжийн тухайд Холливудын ертөнцөд буяны үйлсэд гар татдаггүй өглөгч нэгэн.<ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/2006/05/04/cx_me_0505featslide.html |title=Generous Celebs - Forbes Magazine |publisher=Forbes.com |date= |accessdate=May 14, 2014}}</ref> Тэрээр улстөр, шашны сөргөлдөөнтэй байгаа улс орнуудад амьдарч буй хүүхдүүдэд эмнэлгийн тоног төхөөрөмж, шаардлагатай хүнсийг цуглуулах зорилгоор "Эмнести Интернэшнл" олон улсын байгууллагад 2 сая ам.долларын хандив өргөж байсан гэдэг.<ref>{{cite web|title=Nicolas Cage Donate $2 million to Amnesty|url=http://www.hollywood.com/news/celebrities/3526442/nicolas-cage-donates-2-million-to-amnesty?page=all|work=[[Hollywood.com]]|accessdate=August 25, 2013}}</ref> Үүнээс гадна АНУ-д дэгдсэн Катрина хар салхины хохирогсдод хувийнхаа зүгээс нэг сая ам.доллар хандивлаж байв.<ref>{{cite web|url=http://news.softpedia.com/news/Nicolas-Cage-Donates-1-Million-To-Katrina-s-Victims-7496.shtml |title=Cage donates 1 Million to Katrina's Victims |publisher=News.softpedia.com |date= |accessdate=May 14, 2014 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021032333/http://news.softpedia.com/news/Nicolas-Cage-Donates-1-Million-To-Katrina-s-Victims-7496.shtml |archivedate=October 21, 2013 |df= }}</ref> Өглөг буяны үйлсэд гар татдаггүй занг нь харгалзан НҮБ-аас түүнд "Хүмүүнлэгийн үйлстэн" цолоор шагнасан юм.<ref>{{cite news|title=Nicolas Cage wins United Nations humanitarian award|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8396880.stm|work=[[BBC News]]|accessdate=August 25, 2013|date=December 5, 2009}}</ref> === Үл хөдлөх хөрөнгө, татварын асуудлууд === Санхүүгийн судалгааны алдарт "Форбес" сэтгүүлээс түүнийг Холливудын хамгийн их ашиг орлоготой жүжигчний нэгээр нэрлэжээ. Одоогоор тэрээр карьерынхаа туршид тэрээр тоглосон кинонуудаасаа 40 сая ам.долларын ашиг олоод байна.<ref name=autogenerated1>{{cite news |url=http://www.latimes.com/business/la-fi-cage-foreclosure8-2010apr08,0,2028352.story?track=rss |title=Foreclosure auction of Nicolas Cage's mansion is a flop |work=Los Angeles Times |date=April 8, 2010 |first=Lauren|last=Beale |accessdate=April 11, 2010 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.forbes.com/pictures/mfl45ekhem/the-highest-paid-actors/|title=The Highest Paid Actors - 2014|publisher=Forbes.com|year=2014|accessdate=July 13, 2015|first=Dorothy|last=Pomerantz}}</ref> Тэрээр 2005 онд Малибуд өөрийн гэсэн харшийг 10 сая ам.доллароор худалдан авсан гэдэг. 2004 онд тэрээр Бахамын арлуудад Парадиз арлыг худалдан авчээ. Николас Кэйж үүнээс гадна Германы Оберфалц мужид орших "Найдштайн" гэх дундад зууны үеийн шилтгээнийг 2006 онд 2.5 сая ам.доллароор худалдан авсан байдаг. [[Image:Neidstein Schloss1.jpg|thumb|Баварид байдаг "Найдштайн шилтгээнийг Николас Кэйж 2007-2009 оны хооронд эзэмшиж байжээ]] Улмаар тэрээр яг авсан үнээрээ 2009 онд Германы нэгэн бизнесменд эргүүлэн заржээ. Кэйжийн тансаглал үүгээр дуусахгүй. 2007 оны наймдугаар сард Рөүд-Айленд мужид байх Миддлтаун хотод бүхэл чулуугаар хийсэн "Грей Крейг" нэртэй шилтгээнийг өөрийн болгосон байна. Атлантын далайн эрэгт орших уг орд харш нь нийт 110,000 м.кв бөгөөд 12 унтлагын өрөө, 10 унтлагын өрөөтэй том ордон юм. Үл хөдлөх хөрөнгийн газрын үнэлгээгээр уг байгууламжийн үнийг 17.15 сая ам.доллар гэж тогтоожээ.<ref>{{cite web|title=Actor Nicolas Cage reportedly buys a 24,664-square-foot mansion in Middletown, Rhode Island for $15.7M|url=http://www.bergproperties.com/blog/actor-nicolas-cage-reportedly-buys-a-24664-square-foot-mansion-in-middletown-rhode-island-for-157m/|accessdate=21 October 2014|archive-date=16 Арван нэгдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116091301/http://www.bergproperties.com/blog/actor-nicolas-cage-reportedly-buys-a-24664-square-foot-mansion-in-middletown-rhode-island-for-157m/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Nicolas Cage Sells Gray Craig Estate – SOLD|url=http://www.priceypads.com/nicholas-cage-price-cuts-gray-craig-estate-7750000/|accessdate=21 October 2014|archive-date=24 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924103816/http://www.priceypads.com/nicholas-cage-price-cuts-gray-craig-estate-7750000/|url-status=dead}}</ref> Английн Сомерсет мужийн Мидфорд шилтгээнийг тэрээр мөн өөрийн болгосон ч одоог хэр нь хэдэн доллароор авсан нь тодорхой болоогүй байна.<ref name="chittenden">{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article2159358.ece |title=Another day, another castle: Cage adds to his empire |accessdate=January 15, 2008 |work=The Times |location=London |first=Maurice |last=Chittenden |date=July 29, 2007 |archive-date=Тавдугаар сар 7, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090507160203/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article2159358.ece |url-status=dead }}</ref> Германд байх шилтгээнээ зарсныхаа дараахан тэрбээр [[Рөүд-Айленд]], [[Луизиана]], [[Невада]], [[Калифорни]]д байх хувийн сууцнуудаа болон Бахам дахь 7 сая долларын үнэтэй сууцаа хүртэл зарах зар тавьжээ.<ref>{{cite news|title=WHO IN HOLLYWOOD OWNS A PRIVATE ISLAND|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/private-islands-real-estate-johnny-depp-leonardo-dicaprio-353610|accessdate=20 October 2014|publisher=hollywoodreporter.com|first=Daniel|last=Miller}}</ref> 2007 онд тэрээр өөрийн худалдан авсан шилтгээн болон Бахамын арлуудад авсан тусгай арлыг нийтэд нь 20 гаруй сая ам.доллароор эргүүлэн зарсан байдаг. АНУ-ын Татварын хяналт шалгалтын хэлтэс 2009 оны долоодугаар сарын 14-ний өдөр Николас Кэйжийг Луизиана мужид төлөх ёстой татвараас бултсан, мөнгө угаасан гэх үндэслэлээр яллажээ. Жил гаруй хугацаанд мөрдөн шалгасны эцэст түүнийг төлөх ёстой 6.2 сая ам.доллароос бултсан гэж үзсэн юм. Мөрдөн шалгалтын явцад түүнийг 2002-2004 оны хооронд 350 мянган ам.долларыг төлөөгүй болохыг олж тогтоожээ. Татварын хяналт шалгалтын хороо 2009 оны аравдугаар сарын 16-ны өдөр Николас Кэйж болон түүний үйлчлүүлдэг санхүүгийн байгууллага АНУ-д төлөх ёстой 20 гаруй сая ам.долларын татварын асуудал сөхөгдөв. Мөрдөн шалгалтын явцад энэ тоо нэлээд багассан ч олон нийт түүнийг өөр нүдээр харж эхэлжээ. Шалгалтын явцад алдарт жүжигчин маань 15 хувийн үл хөдлөх хөрөнгөтэй, хувийн хөлөг онгоц, тансаг зэрэглэлийн завьтай, 22 автомашин түүний дотор 9 Роллс Ройс, 12 тусгай захиалгаар хийсэн эрдэнийн чулуу, 47 эртний эдлэл, ховор зургуудтай болохыг олж тогтоосон юм.<ref name="money.cnn.com">{{cite news | url=http://money.cnn.com/2009/11/17/pf/Nicolas_Cage_lawsuit_manager.cnnw/index.htm | publisher=CNN | title=Nic Cage spent too much: Ex-manager says | date=November 17, 2009 | accessdate=May 20, 2010 | archive-date=Гуравдугаар сар 2, 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100302025937/http://money.cnn.com/2009/11/17/pf/Nicolas_Cage_lawsuit_manager.cnnw/index.htm | url-status=dead }}</ref> Үүнээс Николас Кэйж Холбооны татварын газарт 19.5 сая ам.долларын татварыг эргүүлэн төлсөн гэх мэдээ бий. Алдарт жүжигчин Леонардо ДиКаприо нэгэн дуудлага худалдаагаас аваад байсан Тарбозавр Батаарын араг ясыг Николас Кэйж 276,000 ам.доллароор худалдан авсан байдаг. Гэтэл Монгол улсын хилээр хууль бусаар АНУ-д орж ирсэн Батаарын хэрэг дэгдэж, улмаар Николас Кэйж Монгол улсын засгийн газарт хулгайлагдсан гавлын ясыг эргүүлэн өгчээ.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-people-nicolascage-dinosaur-idUSKBN0U42MS20151222|title=Actor Nicolas Cage returns stolen dinosaur skull he bought|date=December 22, 2015|publisher=|via=Reuters}}</ref> Николас Кэйж АНУ-ын хамгийн аймшигтай, сүнстэй гэх барилгыг эзэмшдэг байсан. АНУ-ын барилгыг мужийн Нью-Орлеан хотод байрлах Францын тойрогт орших "ЛаЛори"-гийн барилгыг тэрээр 2007 онд энэ барилгыг 4 гаруй сая доллароор өөрийн болгож, улмаар 2009 онд Нью Орлианы засаг захиргаанд 5.5 сая ам.доллароор зарсан юм.<ref name="foreclose">{{cite news |title=Nicolas Cage: Movie star, foreclosure victim |first=Hibah |last=Yousuf |url=http://money.cnn.com/2009/11/13/real_estate/Nicolas_Cage/index.htm?cnn=yes |publisher=CNN |date=November 13, 2009 |accessdate=November 14, 2009 |archive-date=Арван нэгдүгээр сар 17, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091117053150/http://money.cnn.com/2009/11/13/real_estate/Nicolas_Cage/index.htm?cnn=yes |url-status=dead }}</ref> Санхүүгийн хүндрэл, татварын байдлаас шалтгаалан түүний хөрөнгө нэлээд буурч одоогийн байдлаар 25 сая ам.доллараар хэмжигдэж байна. === Гэмт хэрэгт холбогдов === 2009 оны 12-р сард түүнтэй хамтран амьдарч байсан Кристина Фултон түүнийг хамтран амьдарч байх үедээ олсон 13 сая ам.долларын хөрөнгөнөөсөө талыг хуваалцах ёстой гэж нэхэмжлэл гаргав. Хоёр жилийн турш энэ хэргийг хэлэлцсэний эцэст 2011 оны зургаадугаар сард шүүхээс энэ хэргийг хэрэгсэхгүй болгожээ.<ref>{{Cite news|url=http://www.cnn.com/2011/SHOWBIZ/celebrity.news.gossip/06/14/nicolas.cage.lawsuit/|title=Nicolas Cage settles lawsuit with his son's mother|agency=CNN|date=June 14, 2011}}</ref> Гэсэн ч шүүх түүнийг хүүхдээ 18 хүртэлх төлөх ёстой асран хамгаалагчийн мөнгийг бүрэн төлөх ёстой гэсэн шийдвэр гаргаж энэ хэргийг хаасан байдаг. Николас Кэйж 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр архидан согтуурсан үедээ танхайрч хорт бодис цацахыг оролдсон хэргээр баривчлав.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/2011/04/16/us-cage-arrest-idUSTRE73F24J20110416|title=Actor Nicolas Cage arrested in New Orleans|agency=Reuters | date=April 16, 2011}}</ref> Тэрээр эхнэрээ олон нийтийн нүдэн дээр зодохыг завдсан нь нэрмээс болж, хэдэн цагийн турш саатуулагджээ. Цагдаагийн газар түүнийг гурван хоног хорьсны эцэст 11 мянган доллароор торгоод сулласан юм.<ref>{{cite web|url=http://nymag.com/daily/entertainment/2011/04/niccage.html?imw=Y&f=most-viewed-24h5|title=Nicolas Cage Arrested in New Orleans (Updated)|first=Mike|last=Vilensky|publisher=Vulture}}</ref> == Шагнал урамшуулал == [[File:Nicolas Cage Walk of Fame.jpg|thumb|Холливудын алдрын гудамжин дахь Кэйжийн од]] Николас Кэйжийг 2001 оны тавдугаар сард Калифорнийн их сургуулийн урлагийн ухааны хүндэт докторын зэргээр шагнаж, тусгай хүндэтгэлийн ёслол зохион байгуулсан байдаг. Мөн өгүүллэгийн эхэнд дурдсанчлан 1995 оны Академийн шагнал гардуулах ёслолд ''Лас Вегасаас буцахуй'' кинонд бүтээсэн дүрийг нь хүндэтгэн шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагналыг хүртсэн юм. Энэ киногоороо тэрээр Оскарын шагналаас гадна "Алтан бөмбөрцөг", "Телевизийн жүжигчдийн холбооны" шилдэг жүжигчний шагнал зэрэг олон арван шагнал, алдрыг авчирсан юм. == Онцлох уран бүтээл (сонголтоор) == [[File:Nicolas Cage Deauville 2013.jpg|thumb|right|Николас Кэйж америкийн кино наадам дээр [[2013 он]]]] '''Жүжигчин''' {{Олон баганатай хүснэгт |breite=25em |anzahl=2 |liste= * 1981: Best of Times (телевизийн кино) * 1983: [[Valley Girl]] * 1984: [[Шувуухай (кино)|Шувуухай]] * 1984: [[Коттон клуб (кино)|Коттон клуб]] ''(The Cotton Club)'' * 1986: [[Пегги Сью гэрлэв]] ''(Peggy Sue Got Married)'' * 1987: [[Саранд донтогч]] ''(Moonstruck)'' * 1988: Хурдны замын гурвал ''(Never on Tuesday)'' * 1988: [[Vampire’s Kiss]] * 1990: [[Airborne – Ган далавч]] ''(Fire Birds)'' * 1990: [[Wild at Heart – Сэйлор ба Лулагийн түүх]] ''(Wild at Heart)'' * 1993: [[Red Rock West]] * 1993: [[Deadfall]] * 1994: [[Тесс ба түүний бие хамгаалагч]] ''(Guarding Tess)'' * 1995: [[Kiss of Death]] * 1995: [[Leaving Las Vegas]] * 1996: [[The Rock – Шийдвэрийн хадан хясаа]] ''(The Rock)'' * 1997: [[Con Air]] * 1998: [[Хугацаат тоглоом]] ''(Snake Eyes)'' * 1998: [[Сахиусан тэнгэрийн хот (кино)|Сахиусан тэнгэрийн хот]] ''(City of Angels)'' * 1999: [[8мм - Найман Миллиметр]] ''(8MM)'' * 2000: [[Family Man]] ''(The Family Man)'' * 2001: [[Зул сарын үлгэр (2001)|Зул сарын үлгэр]] ''(Christmas Carol: The Movie)'' * 2002: [[Windtalkers]] * 2002: Sonny * 2003: [[Tricks]] ''(Matchstick Men)'' * 2004: [[Сүмийн рыцарийн өв]] ''(National Treasure)'' * 2005: [[Lord of War – Үхлийн худалдаач]] ''(Lord of War)'' * 2005: [[The Weather Man]] * 2006: [[The Wicker Man (2006)|Wicker Man]] * 2006: [[World Trade Center (кино)|World Trade Center]] * 2007: [[Ghost Rider (кино)|Ghost Rider]] * 2007: [[Grindhouse (кино)|Grindhouse]] * 2007: [[Next (кино)|Next]] * 2008: [[Bangkok Dangerous (2008)|Bangkok Dangerous]] * 2009: [[Knowing – Ирээдүй одоо төгсгөнө]] ''(Knowing)'' * 2010: [[Kick-Ass (кино)|Kick-Ass]] * 2010: [[Илбэчингүүдийн тэмцэл]] ''(The Sorcerer’s Apprentice)'' * 2011: [[Drive Angry]] * 2011: [[Сүүлчийн сүмийн рыцарь]] ''(Season of the Witch)'' * 2011: [[Trespass (2011)|Trespass]] * 2012: [[Сүнс хөлөглөгч: Чөтгөрийн өш хонзон]] * 2013: [[Frozen Ground]] ''(The Frozen Ground)'' * 2014: [[Tokarev – Өнгөрсөн үе хэзээ ч үхдэггүй]] ''(Rage)'' * 2014: [[Left Behind (2014)|Left Behind]] * 2014: Outcast – Сүүлчийн сүмийн рыцарь ''(Outcast)'' * 2014: Dying of the Light – Минут бүр үнэтэй ''(Dying of the Light)'' * 2015: Pay the Ghost * 2016: [[The Trust]] * 2016: Dog Eat Dog * 2016: Army of One * 2016: [[Snowden (кино)|Snowden]] * 2017: Vengeance: A Love Story * 2017: Arsenal * 2017: Inconceivable }} '''Продюсер''' * 2000: [[Shadow of the Vampire]] * 2002: Sonny (мөн найруулагчаар) * 2003: [[Дэвид Гейлийн амьдрал]] ''(The Life of David Gale)'' * 2005: [[Lord of War – Үхлийн худалдаач]] ''(Lord of War)'' * 2006: [[The Wicker Man (2006)|Wicker Man – Хар санаатны мөргөл]] ''(The Wicker Man)'' * 2007: [[Next (кино)|Next]] * 2008: [[Bangkok Dangerous (2008)|Bangkok Dangerous]] * 2009: [[Bad Lieutenant – Ухамсаргүй цагдаа]] ''(Bad Lieutenant: Port of Call New Orleans)'' * 2010: [[Илбэчингүүдийн тэмцэл]] ''(The Sorcerer’s Apprentice)'' * 2012: [[Ахиад мянган үг]] ''(A Thousand Words)'' * 2017: Vengeance: A Love Story == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nicolas Cage|Николас Кэйж}} * {{IMDb name|115}} * {{Amg name|10155}} * [http://filmforce.ign.com/articles/724/724189p1.html Николас Кэйжийн ярилцлага] FilmForce вэбсайт дахь == Эшлэл == <references responsive /> {{DEFAULTSORT:Кэйж, Николас}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:SАG-Award шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1964 онд төрсөн]] nd94kxx0j76awmn2xy2w5wve7lxwda4 0 26124 865002 779207 2026-08-05T20:33:50Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865002 wikitext text/x-wiki <div class="tleft">[[Зураг:Croquet pictogram.svg|100px|border|Крокет]]</div> '''[[Парисын олимп (1900 он)|1900 оны зуны олимпод]]''' '''[[крокет]]ын''' гурван багц медалийн төлөө 7 эрэгтэй, 3 эмэгтэй тамирчин өрсөлджээ. [[Зураг:Croquet1900.jpg|thumb|right|1900 оны олимпын крокетын тэмцээн]] ==Медалийн хүснэгт== {| {{Медалийн жагсаалт}} |- align=center | 1 ||align=left| {{FRA}} || 3 || 2 || 2 || 7 |} [[Бельги улс 1900 оны зуны олимпод|Бельгийн]] тамирчид тус тэмцээнд оролцсон ч медаль хүртэж чадаагүй. ==Медальтнууд== {| class=wikitable ! Төрөл |align=center bgcolor=gold| '''Алт''' |align=center bgcolor=silver| '''Мөнгө''' |align=center bgcolor=cc9966| '''Хүрэл''' |- | Ганцаарчилсан, нэг бөмбөг | {{flagicon|Франц}} [[Гастон Омуатт]] (FRA) | {{flagicon|Франц}} [[Жорж Жохин]] (FRA) | {{flagicon|Франц}} [[Хретьен Вэйделих]] (FRA) |- | Ганцаарчилсан, хоёр бөмбөг | {{flagicon|Франц}} [[Хретьен Вэйделих]] (FRA) | {{flagicon|Франц}} [[Морис Виньеро]] (FRA) | {{flagicon|Франц}} [[Жак Саутереау]] (FRA) |- | Хос | {{FRA}}<hr/>[[Гастон Омуатт]]<br/>[[Жорж Жохин]] |align=center| ''Байхгүй'' |align=center| ''Байхгүй'' |} ==Оролцогч орнууд== Парисын олимпын наадамд 2 орны 10 тамирчин оролцжээ: * {{BEL}} (1) * {{FRA}} (9) ==Эшлэл== * De Wael, Herman. ''Herman's Full Olympians'': "Croquet 1900". Accessed 10 January 2006. Available electronically at [https://web.archive.org/web/20051126211952/http://users.skynet.be/hermandw/olymp/spcros1.html#1900 ]. * Mallon, Bill. "The First Two Women Olympians" in ''Citius, Altius, Fortius'', Autumn 1995, No. 3, p. 38. Available in pdf format from the AAFLA [http://www.aafla.org/SportsLibrary/JOH/JOHv3n3/JOHv3n3j.pdf ]. * {{cite book | author = Mallon, Bill | year = 1998 | title = The 1900 Olympic Games, Results for All Competitors in All Events, with Commentary | url = https://archive.org/details/1900olympicgames00mall | publisher = McFarland & Company, Inc., Publishers | location = Jefferson, North Carolina | isbn = 0-7864-0378-0}} {{Олимпын спортууд}} [[Ангилал:1900 оны зуны олимпын тэмцээн|Крокет]] [[Ангилал:Крокет|олимпын тэмцээн]] [[Ангилал:Парисын спортын арга хэмжээ|олимпын крокетын тэмцээн]] [[Ангилал:16-р арондисман (Парис)|олимпын крокетын тэмцээн]] kgds1fsnf09qzrbswwa3u4evokhcg97 0 26748 864902 859005 2026-08-05T18:54:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864902 wikitext text/x-wiki {{Short description|Арменийн уугуул угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Арменичууд | native_name = {{lang|hy|Հայեր|italic=no}} <small>([[Армени хэл|Армени]])</small><br/>{{lang|hy-latn|Hayer|italic=no}} <small>([[Армени хэлний латинчлал|Латинчлал]])</small> | image = Map of the Armenian Diaspora in the World.svg | image_caption = Дэлхий даяарх [[Арменийн диаспора]]гийн газрын зураг | population = {{circa}} '''8&nbsp;сая'''<ref>Өөр өөр эх сурвалжууд: * {{Cite book|author1=Деннис Ж.Д.Сандол|title=Peace and Security in the Postmodern World: The OSCE and Conflict Resolution|date=2007-01-24|publisher=Routledge|isbn=9781134145713|page=182|quote=Армени дахь 3 сая шахам арменичууд (мөн дэлхий даяарх арменийн диаспора дахь 3-4 сая хүн) Азербайжан дахь 8 сая орчим азербайжанчуудыг 'түркүүд' гэж 'үздэг'.}} * {{Cite book|editor1-last=Макголдрик|editor1-first=Моника|editor2-last=Жордано|editor2-first=Жо|editor3-last=Гарсиа-Прето|editor3-first=Нидиа|title=Ethnicity and Family Therapy, Third Edition|date=2005-08-18 |publisher=Guilford Press|isbn=9781606237946|page=439|edition=3|quote=Одоогийн байдлаар дэлхий даяар 6 сая орчим хүнтэй бүлэгт ийм аймшигт үзэгдлийн нөлөөллийг тооцох аргагүй юм.}} * {{Cite book|first1=Геворг|last1=Саркисян|first2=Ани|last2=Балабанян|first3=Дензел|last3=Хэнкинсон |title=From Crisis to Stability in the Armenian Power Sector: Lessons Learned from Armenia's Energy Reform Experience|date=2006|publisher=Дэлхийн банкны хэвлэлүүд|isbn=9780821365908|page=18|edition=illustrated |quote=Тус улсын ойролцоогоор 3-6 сая диаспора нь тус улсын гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын гол эх үүсвэр болдог. |url=https://archive.org/details/fromcrisistostab00sarg/page/18}} * {{Cite book|author1=Артур Г. Шарп|title=The Everything Guide to the Middle East: Understand the people, the politics, and the culture of this conflicted region|date=2011-09-15|publisher=Adams Media |isbn=9781440529122|page=137|quote=1991 онд шинээр тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Армени Улс тунхаглагдсанаас хойш дэлхийн 6 сая гаруй арменичуудын 4 сая орчим нь Ойрх Дорнодын эх орны зүүн хязгаарт амьдарч байна.}}</ref> – '''11–16&nbsp;сая'''<ref>өөр өөр эх сурвалж: * {{Cite book|last=Фон Восс|first=Хуберта|title=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse|year=2007|publisher=Berghahn Books|location=Нью-Йорк|isbn=9781845452575|page=xxv|quote=...дэлхий дээр 8 сая орчим арменичууд байдаг... }} * {{Cite book |last=Фридман|first=Жери|title=The Armenian genocide|url=https://archive.org/details/armeniangenocide0000free|year=2008|publisher=Rosen Publishing Group|location=Нью-Йорк|isbn=9781404218253|page=52|quote=3.2 сая хүн амтайгаас ялгаатай нь 8 сая орчим арменичууд дэлхийн бусад орнуудад, тэр дундаа Америк, Оросын томоохон нийгэмлэгүүдийг тооцон.}} * {{Cite book|title=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview|year=2008|publisher=ABC-CLIO|location=Санта-Барбара, Калиф. |isbn=9781851099085|author=Гунтрам Х. Херб, Дэвид Х. Каплан |page=1705|quote=8 сая орчим хүн амтай, тэдний 3 сая орчим нь Зөвлөлт Холбоот Улсаас хойш тусгаар тогтносон улсад амьдардаг арменичууд өөрсдийн өвөрмөц соёл, өвөрмөц байдал, шинээр байгуулагдсан төрт улсаа алдахгүйн төлөө байнга тэмцсээр байна.}} * {{Cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press |location=Ланхам, МД|isbn=9780810854758|author1=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=50}} * {{Cite book|last=Филандр|first=С. Жорж|title=Encyclopedia of global warming and climate change|year=2008|publisher=SAGE|location=Los Angeles|isbn=9781412958783|page=77|quote=Дэлхий дээрх нийт 8 сая арменичуудын 60 орчим хувь нь гадаадад амьдардаг...}} * {{Cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press |location=Ланхам, МД|isbn=9780810874602|author=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=51 |quote=Дэлхий даяар 8 сая гаруй арменичууд байдаг; Бүгд Найрамдах Армени Улсад 3.2 сая хүн оршин суудаг.}} </ref> | popplace = {{flag|Армени}}{{nbsp|5}}2,961,514<ref>[http://armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181121025510/https://www.armstat.am/file/article/sv_03_13a_520.pdf |date=2018-11-21 }} հոկտեմբերի 12-21-ը Հայաստանի Հանրապետությունում անցկացված մարդահամարի արդյունքները (Бүгд Найрамдах Армени Улсад 2011 оны 10 сард явуулсан хүн амын тооллогын үр дүн). х. 6–7. {{In lang|hy}}</ref><ref>Арменийн Соёлын яам {{Webarchiv|url=http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |wayback=20171010143439 |text="The ethnic minorities in Armenia. Brief information" |archiv-bot=2025-06-06 03:28:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010143439/http://mincult.am/datas/media/azg.poqr.%20ev%20xorhurd%20mshak.nax.%20(1).doc |date=2017-10-10 }}. As per the most recent census in 2011. {{Webarchiv|url=http://mincult.am/national_minority.html |wayback=20170216082403 |text="National minority" |archiv-bot=2026-06-16 03:40:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216082403/http://mincult.am/national_minority.html |date=2017-02-16 }}.</ref> | region1 = {{flag|Орос}} | pop1 = 1,182,388<ref>{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |title=Национальный состав населения Российской Федерации |trans-title=ОХУ-ын хүн амын үндэсний бүтэц |format=Excel|publisher=[[ОХУ-ын Холбооны улсын статистикийн алба]]|access-date=2025-06-04|language=ru|archive-date=2016-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105043245/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls|url-status=live}}</ref>–2,900,000<ref>{{cite book|title=Historical dictionary of the Russian Federation|year=2010|publisher=Scarecrow Press|location=Ланхам, МД. |isbn=978-0-8108-5475-8|author=Роберт А. Сондерс |author2=Влад Струков|page=50}}</ref> | region2 = {{flag|АНУ}} | pop2 = 1,000,366<ref>{{cite book|title=Total ancestry categories tallied for people with one or more ancestry categories reported 2011 American Community Survey 1-Year Estimates|url=https://archive.org/details/2011AmericanCommunitySurveyAncestry|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|access-date=2025-06-04}}</ref>–1,500,000<ref> * {{cite news |last=Милликен|first=Мэри|title=Armenian-American clout buys genocide breakthrough |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|access-date=2025-06-04|date=2007-10-12|work=[[Ройтерс агентлаг]]|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105223335/http://www.reuters.com/article/2007/10/12/us-usa-armenians-idUSN1144509820071012|url-status=live}} * {{Cite web |url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365 |title=Barack Obama on the Importance of US-Armenia Relations|date=2008-01-19|publisher=[[Америкийн Армений үндэсний хороо]]|access-date=2025-06-04|archive-date=2013-01-06|archive-url=https://www.webcitation.org/6DSOLhXIG?url=http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php?prid=1365|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flag|Турк}} | pop3 = 60,000<ref>{{cite news|title=Foreign Ministry: 89,000 minorities live in Turkey|url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|newspaper=[[Today's Zaman]]|date=2008-12-15|access-date=2025-06-04|archive-date=2011-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291|url-status=live}}</ref><br/>300,000–5,000,000 <small>([[Крипто Арменичууд]])</small><ref name="Basyurt Aksiyon">{{cite news|last=Басюрт |first=Эрхан |title=Anneannem bir Ermeni'ymiş! [Миний эмээ Армени хүн] |url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |access-date=2025-06-04 |newspaper=[[Aksiyon]] |date=2005-12-26 |language=tr |quote=300 bin rakamının abartılı olduğunu düşünmüyorum. Bence daha da fazladır. Ama, bu konu maalesef akademik bir çabaya dönüşmemiş. Keşke akademisyen olsaydım ve sırf bu konu üzerinde bir çalışma yapsaydım. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110052648/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12945-26-anneannem-bir-ermeniymis.html |archive-date=2013-11-10 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|last=Даниелян|first=Диана|title="Azg": Is the awakening of Islamized Armenians in Turkey possible?|url=http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|access-date=2025-06-04|newspaper=Hayern Aysor|date=2011-07-01|quote=Дагч хэлэхдээ, янз бүрийн тооцоогоор Туркэд 3-5 сая лалжсан армени байдаг|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110053116/http://hayernaysor.am/en/%D5%A1%D5%A6%D5%A3-%D5%B0%D5%B6%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D5%9E%D6%80-%D5%A7-%D5%A1%D6%80%D5%A9%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC-%D5%A9%D5%B8%D6%82%D6%80%D6%84%D5%AB%D5%A1%D5%B5/|archive-date=2013-11-10|df=dmy-all}}</ref> | region4 = {{flag|Франц}} | pop4 = 250,000<ref name="Thon">{{cite book|last=Тон|first=Каролин|title=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success|url=https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon|url-access=registration|year=2012|publisher=LIT Verlag Münster|location=Берлин|isbn=978-3-643-90226-9|page=[https://archive.org/details/armeniansinhambu0000thon/page/25 25]}}</ref>–750,000<ref name="Taylor">{{cite book|last=Тейлор|first=Тони|title=Denial: history betrayed|url=https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl|year=2008|publisher=Мельбурны их сургуулийн хэвлэлийн газар|location=Карлтон, Викториа|isbn=978-0-522-85482-4|page=[https://archive.org/details/denialhistorybet0000tayl/page/4 4]}}</ref> | region5 = {{flag|Гүрж}} | pop5 = 168,191<ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |title=Гүржийн Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2025-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170205175903/http://geostat.ge/cms/site_images/_files/english/population/Census_release_ENG_2016.pdf |archive-date=2017-02-05 |url-status=dead }}</ref> | region6 = {{nbsp|2}}∟ {{flag|Абхаз}} | pop6 = 41,907<ref name="2011 Census">{{cite web|website=www.ethno-kavkaz.narod.ru|title=Абхазын хүн ам|access-date=2025-06-04|url=https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|language=Орос|archive-date=2021-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211026171156/https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|url-status=dead}}</ref> | region7 = {{flag|Ливан}} | pop7 = 150,000<ref name="Gibney">{{cite book|last=Гибни|first=Мэттью Ж.|title=Immigration and asylum: from 1900 to the present|year=2005|publisher=ABC-CLIO|location=Санта Барбара, Калифорни|isbn=978-1-57607-796-2|page=[https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13 13]|url=https://archive.org/details/immigrationasylu00matt/page/13}}</ref> | region8 = {{flag|Иран}} | pop8 = 120,000<ref>{{cite web|url=http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|script-title=hy:Իրանահայ համայնք. ճամպրուկային տրամադրություններ|trans-title=Иран-Армени нийгэмлэг|last=Варданян|first=Тамара|date=2007-06-21|publisher=[[Noravank Foundation]]|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2020-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519010713/http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376|url-status=live}}</ref> | region9 = {{flag|Украин}}{{Efn|[[Украин дахь арменичууд|Украины арменичуудын]] тоо дайнаас өмнөх үеийнх тул [[Оросын Украин руу хийсэн довтолгоо]]той холбоотойгоор үүнээс хамаагүй бага гэсэн тооцоо бий.}} | pop9 = 100,000 (2001)<ref name="Ukraine 2001 Census">{{citation |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315192333/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1+&n_page=2 |url-status=dead |archive-date=2007-03-15 |title=The distribution of the population by nationality and mother tongue |year=2001 |publisher=Украины Улсын статистикийн хороо |location=Киев |access-date=2025-06-04 }}</ref> | region10 = {{flag|Бразил}} | pop10 = 100,000<ref>[http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 Comunidade armênia prospera no Brasil, mas não abandona luta pela memória do massacre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160610033244/http://oglobo.globo.com/mundo/comunidade-armenia-prospera-no-brasil-mas-nao-abandona-luta-pela-memoria-do-massacre-15908325 |date=2016-06-10 }}. By Breno Salvador. ''[[O Globo]]'', 2015-04-24</ref><ref>{{cite news|title=Federal Senate of Brazil Recognizes Armenian Genocide|url=http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|agency=Armenian Weekly|date=2015-06-03|access-date=2025-06-04|archive-date=2015-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714132430/http://armenianweekly.com/2015/06/03/federal-senate-of-brazil-recognizes-armenian-genocide/|url-status=live}}</ref> | region11 = {{flag|Герман}} | pop11 = 90,000–110,000<ref>{{cite news|title=Գերմանիաիի հայ համայնքը [Германы Арменийн нийгэмлэг]|first=Бабкен|last=Саргсян|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|date=2012-12-08|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}</ref> | region12 = {{flag|Грек}} | pop12 = 80,000<ref>{{cite news|title=Հունաստանի հայ համայնքը պատրաստվում է Հայաստանի նախագահի հետ հանդիպմանը [Грекийн Арменийн нийгэмлэг Арменийн ерөнхийлөгчтэй уулзахаар бэлтгэж байна]|first=Астгик|last=Бедевян|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|agency=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service|date=2011-01-18|access-date=2025-06-04|language=hy|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303220846/http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html|url-status=live}}</ref> | region13 = {{flag|Аргентин}} | pop13 = 70,000{{sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | region14 = {{flag|Канад}} | pop14 = 68,855<ref>{{citation |title=Canada National Household Survey |publisher=Канадын статистикийн газар |year=2021 |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |access-date=2025-06-04 |archive-date=2022-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221221045015/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810033701 |url-status=live }}. Тэдгээрийн 38,010 нь цор ганц, 30,835 нь холимог армени гаралтай гэж мэдээлсэн.</ref> | region15 = {{flag|Узбекистан}} | pop15 = 50,000–70,000<ref>{{cite book|first1=Гагик|last1=Харутюнян|title=ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ԵՐԿՐՆԵՐՈՒՄ|date=2009|isbn=9789939900070|page=117|publisher=Noravankʻ|url=http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|access-date=2025-06-04|archive-date=2019-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818055417/http://www.noravank.am/upload/pdf/1.book.pdf|url-status=live}}</ref> | region16 = {{flag|Польш}} | pop16 = 40,000–80,000<ref>{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|title=Diaspora – Poland|website=diaspora.gov.am|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421160615/http://diaspora.gov.am/en/pages/77/poland|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|title=About Community|website=poland.mfa.am|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20230424165945/https://poland.mfa.am/en/community-overview/#:~:text=It+is+estimated+that+there,-called+%27old+emigration%27.|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|title=Poland is going to establish trilateral business contacts with Armenia and Iran. – Free Online Library|website=www.thefreelibrary.com|access-date=2025-06-04|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425160944/https://www.thefreelibrary.com/Poland+is+going+to+establish+trilateral+business+contacts+with...-a0377154717|url-status=live}}</ref> | region17 = {{flag|Бельги}} | pop17 = 40,000<ref>{{cite web|title=Բելգիայում հայերի ներկայությունն անփոխարինելի է. Բրյուսելի քաղաքապետ|url=https://www.1lurer.am/hy/2020/02/22/|work=1lurer|date=2020-02-22|access-date=2025-06-05}}{{Dead link|date=2023 оны 9 сар|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | region18 = {{flag|Испани}} | pop18 = 40,000<ref>{{Cite web|url=http://spain.mfa.am/en/community-overview/|title=Armenian Diaspora in Spain|website=Армениас Испанид суугаа элчин сайдын яам|publisher=Арменийн Гадаад хэргийн яам|access-date=2025-06-05|archive-date=2016-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331221826/http://spain.mfa.am/en/community-overview/|url-status=dead}}</ref> | region19 = {{flag|Болгар}} | pop19 = 30,000<ref>{{cite web |title=Bulgaria |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/http://diaspora.gov.am/en/pages/54/bulgaria |url-status=live }}</ref> | region20 = {{flag|Сири}}{{Efn|[[Сирийн иргэний дайн]]ы улмаас [[Сири дэх арменичууд|Сирийн Арменичуудын]] тоог тооцоолоход хэцүү. Олонх нь [[Ливан]], [[Армени]], Барууны улсууд руу дүрвэсэн.}} | pop20 = 25,000–30,000<ref>{{cite news |last1=Налбандян |first1=Найра |title=Սիրիայում մոտ 25–28 հազար հայ է մնացել, առաջնահերթ են սոցիալական խնդիրները․ դեսպան |url=https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |newspaper=«Ազատ Եվրոպա/Ազատություն» Ռադիոկայան |access-date=2025-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829121517/https://www.azatutyun.am/a/30130087.html |archive-date=2019-08-29 |language=Армени |date=2019-08-26}}</ref><ref>{{cite web |title=Сири |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022153/http://diaspora.gov.am/en/pages/51/syria |url-status=live }}</ref> | region21 = {{flag|Казахстан}} | pop21 = 25,000<ref name="etno2020">{{Cite web|url=https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|title=Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на начало 2020 года|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|access-date=2025-06-05|archive-date=2020-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200527204929/https://www.stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT355258|url-status=dead}}</ref> | region22 = {{flag|Австрали}} | pop22 = 22,526<ref>{{Cite web |title=Ancestry {{!}} Australia {{!}} Community profile |url=https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&BMID=20 |access-date=2025-06-05 |website=profile.id.com.au |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032219/https://profile.id.com.au/australia/ancestry?WebID=10&BMID=20 |url-status=live }}</ref> | region23 = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}} | pop23 = 18,000–20,000<ref>{{cite web |title=Нийгэмлэг / Համայնքի |url=https://www.accc.org.uk/the-community/ |website=НХУ-ын Арменчуудын нийгэмлэгийн зөвлөл |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.accc.org.uk/the-community/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ahmed Iqbal Ullah Education Trust supports Armenian exhibition |url=https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |website=Манчестерийн их сургууль |access-date=2025-06-05 |date=2019-05-20 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022151/https://www.manchester.ac.uk/discover/news/ahmed-iqbal-ullah-education-trust-supports-armenian-exhibition/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Нэгдсэн Хаант УЛс |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230621022150/http://diaspora.gov.am/en/pages/92/greatbritain |url-status=live }}</ref> | region24 = {{flag|Уругвай}} | pop24 = 15,000–20,000<ref name="agbu.org">{{Webarchiv|url=http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 |wayback=20101205093003 |text=AGBU – AGBU XVIII World Games Takes Montevideo by Storm, 1,000 People Participate |archiv-bot=2025-06-06 03:28:51 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101205093003/http://www.agbu.org/pressoffice/article.asp?id=510 |date=2010-12-05 }}</ref> | region25 = {{flag|Ирак}} | pop25 = 10,000 (2011) | region26 = {{flag|АНЭУ}} | pop26 = 8,000–10,000<ref>{{Cite web|url=http://diaspora.gov.am/en/pages/41/uae| title=Diaspora – United Arab Emirates }}</ref> | region27 = {{flag|Нидерланд}} | pop27 = 5,689–8,374 (2021)<ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|title=CBS Statline|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T#/CBS/en/dataset/37325eng/table?ts=1570590894624|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Bevolking; geslacht, leeftijd, generatie en migratieachtergrond, 1 januari|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|publisher=Статистикийн төв товчоо (CBS)|language=nl|date=2021-07-22|access-date=2025-06-05|archive-date=2019-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528100807/https://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T#/CBS/nl/dataset/37325/table?ts=1584306247468|url-status=live}}</ref> | region28 = {{flag|Израил}} | pop28 = 2,000–10,000<ref name="Jewish Virtual Library" /><ref>{{cite web |title=Israel |url=http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |website=Диаспорын асуудал эрхэлсэн дээд комиссарын газар |access-date=2025-06-05 |archive-date=2023-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230505065029/http://diaspora.gov.am/en/pages/45/israel |url-status=live }}</ref> | region29 = {{flag|Румын}} | pop29 = 1,361–10,000 (2011) | region30 = {{flag|Азербайжан}} | pop30 = 50-1,000 | languages = [[Армени хэл]] | religions = Голдуу [[Христийн шашин]]<br>([[Арменийн Апостолын сүм|Апостол]]{{·}}[[Арменийн католик сүм|Католик]]{{·}}[[Арменийн Евангелийн сүм|Евангелийн]]{{·}}[[Хайхурум|Ортодокс]]) <br>Цөөнх:<br>[[Шашингүйн үзэл|Шашингүй]]{{·}}[[Хемшинчууд|Суннит Ислам]]{{·}}[[Арменийн домог зүй|Арменийн паганизм]] ([[Хетанизм|неопаганизм]]) | related = [[Хайхурум]]{{·}}[[Хемшинчууд]]{{·}}[[Армени-Татууд]]{{·}}[[Черкесогай]]{{·}}[[Зокууд]] | footnotes = {{Cnote|n|хууль ёсны харьяалалаар}}{{Cnote|m|харъяалал, нутагшуулсан, удам угсаагаар}} }} '''Арменичууд''' ({{langx|hy|հայեր|hayer}}, {{IPA|hy|hɑˈjɛɾ|}}) Армений өндөрлөгт түүхэн явцдаа бүрэлдсэн [[угсаатны нийтлэг|угсаатаны нийтлэг]] ард түмэн юм. Тэд армени хэлээр ({{lang-hy|հայեր}}, [hɑˈjɛɾ] гэж дуудагдана) ярьж бичдэг байна. Угсаатны зүйн хувьд арменичууд аугаа Кавказын арьсны өмнөд салбар дахь арменоид төрөлд багтдаг бөгөөд голчлон хэлээ өөрчилсөн Урартичуудын үр удам, мөн Хурри, Луви, прото-армен хэлээр ярьдаг хүмүүсийн удам юм. Арменийн шашинтнуудын дийлэнх нь Христийн шашныг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд Арменийн Апостолын Сүмийн дагалдагчид юм. Христийн шашин 1-р зуунаас арменчуудын дунд тархаж эхэлсэн бөгөөд 4-р зууны эхэн үеэс Их Арменийн албан ёсны шашин болжээ. [[File:Armenia between russian and ottoman empires.png|thumb|20-р зууны эхэн үеийн арменичууд: - улбар шар-Оросын захиргаан дахь Армени буюу Зүүн Армени, ногоон-[[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харъяаны Армени буюу Баруун Армени]] 2001 онд [[Армени]] улсын хүн амын 97.9% = 3,145,354 нь өгүүлэн буй '''Армени [[угсаатан]]''' байсан. Энэ нь бараг (95%-с их) нэгэн төрлийн хүн амаас бүрдсэн улсын тод жишээ юм.<ref name="daa1">{{Webarchiv|url=http://docs.armstat.am/census/pdfs/51.pdf |wayback=20120205224405 |text=2001 Official Armenian Census statistics. |archiv-bot=2023-09-26 06:33:31 InternetArchiveBot }} {{WebCite|url=http://www.webcitation.org/5nAoWfeZT|date =2010-01-30}}</ref> Ямартаа ч тэр 3 сая гаран хүн '''Армени [[үндэстэн]]''' гэж нэрлэгдэх бүрэн эрхтэй. Арменичууд европ гаралтай. Арменийн хилийн чанадад Армени угсаа, гарвалт 3 саяаас олон хүн амьдарч байна. Энэ нь түүхэн шалтгаантай. Армены өндөрлөгийг түүхэнд зүүн, баруунаар хуваан үздэг. Өнөөгийн [[Армени]] нь түүхэн дэх XVI зуунаас [[Сефевийн улс|Перс]]эд, XIX зуунаас [[Оросын эзэнт гүрэн|Орос]]т, XX зуунаас [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад харьяалагдаж явсан [[Зүүн Армени]]йн үргэлжлэл юм. Харин XVI зуунаас [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] мэдэлд байсан [[Баруун Армени]] нь өнөөгийн [[Турк]]ийн нутгийн дорнод хэсгийг хамарч байв. 1915 онд Османы төрөөс [[Арменичуудыг аймаглан устгасан явдал]] (1.5 сая хүн гэж тооцоолдог) баруун арменичууд бүрмөсөн устжээ. Баруун Армениас амьд үлдсэн нь дайжсан бол Зүүн Армениас хуучин ЗХУ-ын улс орнуудад олноор тархан сууцгаажээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Armenians|Арменичууд}} {{Wiktionary}} == Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Арменичууд| ]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Европ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Кавказ дахь угсаатан]] [[Ангилал:Ирак дахь угсаатан]] bg84e5pn2aud88nzr8wzqf5rprzr7ti 0 26948 864839 832039 2026-08-05T17:52:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864839 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс иттри}} '''Иттри''' ({{Lang-la|Yttrium}}) нь '''Y''' гэж тэмдэглэгддэг, 39 гэсэн [[атомын дугаар]] бүхий [[химийн элемент]] юм. Мөнгөлөг-металлаг [[шилжих металл]] болох тус элемент нь химийн шинж чанарынхаа хувьд [[лантанид]]уудтай төстэй бөгөөд "[[газрын ховор элемент|газрын ховор элементүүдийн]]" нэгд тооцогддог<ref name="IUPAC">{{cite book|author = IUPAC contributors|title = Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|editor = Н.Г.Коннелли, Т.Дамхус (Р.М.Хартсхорн, А.Т.Хаттон)|pages = 51|year = 2005 |isbn = 0-85404-438-8|url = http://www.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf |format=PDF| accessdate = 2007-12-17|publisher = RSC Publishing}}</ref>. Иттри нь бараг бүх тохиолдолд [[газрын ховор эрдэс]] дэх лантанидуудтай хослосон хэлбэрээр олддог бөгөөд чөлөөт элемент хэлбэрээр байгальд тохиолдохгүй. Түүний цорын ганц тогтвортой [[изотопи]] болох ⁸⁹Y нь мөн байгальд орших цорын ганц изотопи юм. 1787 онд [[Карл Аксель Аррхениус]] Шведийн [[Иттерби]]гийн ойролцоо шинэ эрдэс олж, түүнийгээ уг тосгоны нэрээр ''[[Гадолинит|иттербит]]'' хэмээн нэрлэжээ. [[Ёхан Гадолин]] 1789 онд Аррхениусын олсон дээжээс иттрийн хүчлийг нээн илрүүлсэн<ref name="Krogt">[[#Krogt|Ван дер Крогт 2005]]</ref> бөгөөд [[Андерс Густаф Экеберг]] шинэ нээгдсэн хүчлийг ''[[иттриа]]'' гэж нэрлэжээ. Харин иттри элементийг 1828 онд [[Фридрих Вёлер]] ялган авч чадсан байна<ref name="CRC2008">{{Cite book|author = CRC contributors|editor = Лайд, Дэвид Р.|chapter = Yttrium |year = 2007–2008|title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|volume = 4 |page = 41|location = Нью-Йорк|publisher = [[CRC Press]]|isbn = 978-0-8493-0488-0}}</ref>. Зурагтын [[катодын туяат хоолой]] (CRT) дэлгэц болон [[шингэн кристал дэлгэц]]ний улаан өнгийг гаргадаг [[люминофор]]ыг хийхэд ашиглах нь иттрийн хамгийн чухал хэрэглээ юм<ref name="Cotton">{{cite journal|title=Scandium, Yttrium & the Lanthanides: Inorganic & Coordination Chemistry|first=Саймон А. |last=Коттон| doi= 10.1002/0470862106.ia211 |date= 2006-03-15}}</ref>. Түүнчлэн [[электрод]], [[электролит]], [[электрон шүүлтүүр]], [[лазер]] болон [[хэт дамжуулагч]]дыг үйлдвэрлэхэд ашиглагдахаас гадна төрөл бүрийн анагаах ухааны хэрэглээ, мөн янз бүрийн материалын шинж чанарыг тодруулахад хэрэглэдэг. Иттрийн биологийн үүрэг мэдэгдээгүй байгаа бөгөөд иттрийн нэгдэлд өртөх нь хүнд уушигны өвчлөл үүсгэнэ<ref name="osha">{{cite web|author = OSHA contributors|url = http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/yttriumandcompounds/recognition.html|title = Occupational Safety and Health Guideline for Yttrium and Compounds|accessdate = 2008-08-03|publisher = United States Occupational Safety and Health Administration|date = 2007-01-11}} (public domain text)</ref>. ==Номзүй== *<!-- Da --><cite id=Daane1968>{{cite book |last = Daane |first = A. H. |title = The Encyclopedia of the Chemical Elements |url = https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp |publisher = Reinhold Book Corporation |location = New York |year = 1968 |editor = Hampel, Clifford A. |chapter = Yttrium |pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp/page/810 810]–821 |lccn = 68-29938}} *<!-- Em --><cite id=Emsley2001>{{cite book |title = Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |url = https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_z4q6 |last = Emsley |first=John |publisher = [[Oxford University Press]] |year = 2001 |location = Oxford, England, UK |isbn = 0-19-850340-7 |chapter = Yttrium |pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_z4q6/page/495 495]–498 }}</cite> *<!-- Ga --><cite id=Gadolin1794>{{cite journal |first= Johan |last = Gadolin |authorlink = Johan Gadolin |title = Undersökning af en svart tung Stenart ifrån Ytterby Stenbrott i Roslagen |journal = Kongl. Vetenskaps Academiens Nya Handlingar |volume = 15 |year= 1794 |pages= 137–155 }}</cite> *<!-- Gr -->{{cite book |last = Greenwood |first = N. N. |coauthors = Earnshaw, A. |title = Chemistry of the Elements |edition = 2nd |publisher = Butterworth-Heinemann |location = Oxford |year = 1997 |isbn = 0-7506-3365-4 |ref = CITEREFGreenwood1997 }} *<!-- Sw --><cite id=Stwertka1998>{{cite book |title = Guide to the Elements |url = https://archive.org/details/guidetoelements00stwe |edition = Revised |first = Albert |last = Stwertka |publisher = Oxford University Press |year = 1998 |chapter = Yttrium |pages = [https://archive.org/details/guidetoelements00stwe/page/115 115]–116 |isbn = 0-19-508083-1 }}</cite> *<!-- Va --><cite id=Krogt>{{cite web |last = van der Krogt |first = Peter |title = 39 Yttrium |url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Y |date = 2005-05-05 |accessdate = 2008-08-06 |work = Elementymology & Elements Multidict }}</cite> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Yttrium|Иттри}} == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:5-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Гексагональ талст систем]] h2frzibt2nd1uql0zkaaqeibgnytzjr 0 26982 865012 334435 2026-08-05T20:40:48Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865012 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Шатрын гараа |openingname = Хоёр морины хамгаалалт |image = {{Шатрын хөлөг|= | | |= |rd| |bd|qd|kd|bd| |rd|= |pd|pd|pd|pd| |pd|pd|pd|= | | |nd| | |nd| | |= | | | | |pd| | | |= | | |bl| |pl| | | |= | | | | | |nl| | |= |pl|pl|pl|pl| |pl|pl|pl|= |rl|nl|bl|ql|kl| | |rl|= | }} |moves=1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Nf6 |ECO=C55–C59 |birth= 16-р зууны сүүлч |nameorigin = |parentopening = [[Итали өрөг]] |AKA= |chessgid=24146&move=4&moves=e4.e5.Nf3.Nc6.Bc4.Nf6 }} '''Хоёр морины хамгаалалт''' ({{lang-en|Two Knights Defense}}) нь дараах нүүдлээр эхэлдэг [[шатрын гараа]] юм: :1. [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4|e4]] [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5|e5]] :2. [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5/2. Nf3|Nf3]] [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5/2. Nf3/2...Nc6|Nc6]] :3. [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5/2. Nf3/2...Nc6/3. Bc4|Bc4]] [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5/2. Nf3/2...Nc6/3. Bc4/3...Nf6|Nf6]] Анх 16-р зууны сүүлчээр [[Жулио Полерио|Полерио]] тэмдэглэн үлдээжээ<ref>{{cite book | author=Y.Estrin | title=The Two Knight's Defence | url=https://archive.org/details/twoknightsdefenc0000yako | publisher=Batsford | year=1983 | isbn=0-7134-3991-2 }}</ref>. Улмаар [[Итали өрөг|Итали өргийн]] нэг хувилбар болон 19-р зуунд хөгжсөн байна. Хар талын гурав дахь нүүдэл нь [[Жуоко Пиано]]гийн хувилбар болох [[b:Шатрын гарааны онол/1. e4/1...e5/2. Nf3/2...Nc6/3. Bc4/3...Bc5|3...Bc5]]-аас илүү идэвхтэй хамгаалалт болдог. Иймээс [[Давид Бронштейн|Бронштейн]] энэхүү ойлголтыг "хамгаалалт" гэж нэрлэх нь тохиромжгүй гээд "Чигорины сөрөг довтолгоо" гэж нэрлэхийг санал болгож байсан удаатай<ref name="Bronstein">{{cite book | last=Бронштейн| first=Давид | authorlink=Давид Бронштейн | origyear=1973 | title=200 Open Games | year=1991 | publisher=Dover | isbn=0-486-26857-8 | pages=60–61}}</ref>. Хоёр морины хамгаалалтыг [[Михаил Таль]], [[Борис Спасский]] нарын [[Шатрын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|дэлхийн аваргууд]], мөн [[Михаил Чигорин|Чигорин]], [[Пауль Керес|Керес]] нар хараар тоглохдоо олонтаа хэрэглэдэг байв. ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Шатрын гараанууд]] gy34bd6nu8j7qhj3vdafyzxsebskag7 0 27132 864773 794281 2026-08-05T16:42:20Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864773 wikitext text/x-wiki [[File:Mollah imamzadeh tabriz.jpg|thumb|right|[[Табриз]] дахь [[Имамзадех]] Сэйед Хамзад залбирч буй мулла.]] '''Мулла''' ({{lang-ar|ملا}}) гэдэг нь [[Исламын номлол]], [[Шариа|ариун хуульд]] боловсорсон [[Муслим]] эрэгтэйг нэрлэдэг нэр юм. Мөн [[Ислам]]ын [[санваартан|санваартны]] цол бөгөөд [[араб хэл]]ний {{lang|ar|مَوْلَى}} ''mawlā'' хэмээх үгээс гаралтай. [[Исламын ертөнц]], тодруулбал [[Иран]], [[Азербайжан]], [[Босни]], [[Афганистан]], [[Турк]], [[Төв Ази]], [[Сомали]] болон [[Өмнөд Ази]]д орон нутгийн [[мечет]]ийн удирдагч ламыг нэрлэх нь элбэг.<ref name="Roy">{{cite book | title=The Failure of Political Islam| url=https://archive.org/details/failureofpolitic00royo| last=Roy| first=Olivier| authorlink=Olivier Roy (professor)| year=1994| pages=[https://archive.org/details/failureofpolitic00royo/page/28 28]–9| publisher=Harvard University Press| location=Cambridge, Massachusetts| isbn=0-674-29140-9}}</ref> Мөн [[Сефард Еврей]]н зарим бүлэгт удирдагчаа, ялангуяа шашны удирдагчаа ийн нэрлэх нь бий.<ref>See for example: [http://www.jewishgen.org/Rabbinic/journal/bukhara.htm Rabbinic Succession in Bukhara 1790-1930],</ref> Ерөнхийдөө Исламын ертөнцөд боловсролтой эрэгтэй хүнийг хүндэтгэж дууддаг хэллэг гэж хэлж болно.<ref name="Taheri">{{cite book | title=The spirit of Allah : Khomeini and the Islamic revolution| url=https://archive.org/details/spiritofallah00amir| last=Taheri| first=Amir| authorlink=Amir Taheri| year=1985| pages=[https://archive.org/details/spiritofallah00amir/page/53 53]| publisher=Adler & Adler| location=Bethesda, Md.| isbn=0-917561-04-X}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Ислам]] {{Islam-stub}} e3wf651vhcd34p57q92l0sor4d466js 0 27352 865013 830068 2026-08-05T20:41:10Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865013 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Африкад хэрэглэгддэг Банту хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Свахили хэл | nativename = {{lang|sw|Kiswahili}}<br/>{{lang|sw|كِسوَحِيلِ}} | pronunciation = {{IPA|sw|kiswɑˈhili|lang|Kiswahili.ogg|lang}} | ethnicity = [[Свахиличууд]] | history = | states = [[Танзани]], [[Кени]], [[Мозамбик]], [[Коморос]], [[Майотт]], [[Уганда]], [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]]ын дорнод хэсэг, [[Бажуни арлууд]] ([[Сомали]]йн нэг хэсэг), өмнөд [[Сомали]] ([[Браван аялга]]),<ref>Thomas J. Hinnebusch, 1992, "Swahili", ''International Encyclopedia of Linguistics'', Oxford, pp. 99–106<br />David Dalby, 1999/2000, ''The Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities'', Linguasphere Press, Volume Two, pp. 733–735<br />Benji Wald, 1994, "Sub-Saharan Africa", ''Atlas of the World's Languages'', Routledge, pp. 289–346, maps 80, 81, 85</ref> [[Малави]], [[Мадагаскар]], болон [[Оман]] | speakers = [[төрөлх хэл|Төрөлх]]: {{sigfig|5.265080|2}} сая (2019–2023)<ref name=e27/><br /> [[хоёрдогч хэл|Хоёрдогч]]: {{sigfig|92.393400|2}} сая | date = 2019–2021 | ref = e27 | speakers_label = Ярилцагчид | familycolor = Нигер-Конго | fam1 = [[Нигер-Конго хэлний язгуур|Нигер-Конго]] | fam2 = [[Атлант–Конго хэлнүүд|Атлант–Конго]] | fam3 = [[Вольта–Конго хэлнүүд|Вольта–Конго]] | fam4 = [[Бенуэ–Конго хэлнүүд|Бенуэ–Конго]] | fam5 = [[Бантойд хэлнүүд|Бантойд]] | fam6 = [[Өмнөд Бантойд хэлнүүд|Өмнөд Бантойд]] | fam7 = [[Банту хэлнүүд|Банту]] | fam8 = [[Зүүн хойд Банту хэлнүүд|Зүүн хойд Банту]] | fam9 = [[Зүүн хойд эргийн Банту хэлнүүд|Зүүн хойд эргийн Банту]] | fam10 = [[Сабаки хэлнүүд|Сабаки]] |dia1 = [[Браван аялга|Браван]] |dia2 = [[Бажуни аялга|Бажуни]] |dia3 = [[Конго Свахили хэл|Конго Свахили]] |dia4 = [[Макве хэл|Макве]] |dia5 = [[Мвани хэл|Мвани]] |dia6 = [[Сиди хэл|Сиди]] |dia7 = [[Сокотра Свахили хэл|Сокотра]] {{Extinct}} | protoname = '''Прото-Свахили'''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lGwnDwAAQBAJ |title = Свахили: Африкийн нийгэмлэгийн түүх, хэлийг сэргээн босгох нь, 800–1500|isbn = 9781512821666|last1 = Nurse|first1 = Derek|last2 = Spear|first2 = Thomas|date = 10 June 2017|page=[https://books.google.com/books?id=lGwnDwAAQBAJ&pg=PA50 50]| publisher=Пеннсилванийн их сургуулийн хэвлэл }}</ref> | script = {{Plainlist}} * [[Латин бичиг|Латин]] ([[#Зөв бичих дүрэм|Латин Свахили цагаан толгой]]) * [[Араб бичиг|Араб]] ([[Араб Свахили цагаа толгой]]) * [[Свахили брайл үсэг]] {{Endplainlist}} | nation = {{Collapsible list | expand = yes | titlestyle = font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title = 4 улс | {{flag|Танзани}} | {{flag|Руанда}} | {{flag|Кени}} | {{flag|Уганда}} }} {{Collapsible list | expand = yes | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=Байгууллагууд | {{flagdeco|Африкийн Холбоо}} [[Африкийн Холбоо]] | {{flagdeco|Дорнод Африкийн нийгэмлэг}} [[Дорнод Африкийн нийгэмлэг]] | {{flagdeco|Өмнөд Африкийн хөгжлийн нийгэмлэг}} [[Өмнөд Африкийн хөгжлийн нийгэмлэг]]<ref>{{Cite web |date=2019-08-30 |title=ӨАХН Кисвахили хэлийг 4 дэх ажлын хэл болгон батлав |url=https://ec.europa.eu/education/knowledge-centre-interpretation/news/sadc-adopts-kiswahili-4th-working-language_en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018082045/https://ec.europa.eu/education/knowledge-centre-interpretation/news/sadc-adopts-kiswahili-4th-working-language_en |archive-date=2020-10-18 |access-date=2024-10-07 |website=Европын Комисс}}</ref> }} | minority = {{Plainlist}} * {{flag|Ангол}} * {{flag|Бурунди}} * {{flag|БНАКУ|name=БНА Конго Улс}} * {{flag|Замби}} * {{flag|Мозамбик}} {{Endplainlist}} | agency = {{Plainlist}} * {{lang|sw|[[Бараза ла Кисвахили ла Тайфа]]|italic=no}} (Танзани) * {{lang|sw|[[Чама ча Кисвахили ча Тайфа]]|italic=no}} (Кени) * {{lang|sw|[[Бараза ла Кисвахили ла Африка Машарики]]|italic=no}} (Уганда) {{Endplainlist}} | iso1 = sw | iso2 = swa | iso3 = swa | lc1 = swc | ld1 = [[Конго Свахили хэл|Конгын Свахили]] | lc2 = swh | ld2 = Эргийн Свахили | lc3 = ymk | ld3 = [[Макве хэл|Макве]] (?) | lc4 = wmw | ld4 = [[Мвани хэл|Мвани]] (?) | lingua = 99-AUS-m | guthrie = {{Plainlist}} * G.42–43; * G.40.A–H (pidgins & creoles) {{Endplainlist}} | glotto = swah1254 | glottorefname = Swahili (G.40) | map = Maeneo penye wasemaji wa Kiswahili.png | mapcaption = {{legend|#055B00|Уугуул иргэдийн ярилцдаг хэл нь Свахили буюу Комор байдаг, далайн эргийн нутаг}} {{legend|#1A841A|Албан ёсны буюу үндэсний хэл}} {{legend|#5CD65C|Арилжааны хэл}} | notice = IPA }} '''Свахили хэл''' буюу '''Кисвахили'''<ref>[[Oxford English Dictionary]]</ref> (''Kiswahili'') нь [[Банту хэлнүүд|Банту хэлний]] нэг төрөл бөгөөд [[Мозамбикийн суваг|Мозамбикийн сувгийн]] эргийн дагуу, хойд [[Кени]]эс хойд [[Мозамбик]] хүртэл, мөн [[Комор|Коморын арлуудад]] оршин суугч янз бүрийн угсаатны ярилцдаг хэл юм.<ref>Prins 1961</ref> Түүнчлэн [[Сомали]]йн угсаатны цөөнх уг хэлээр ярилцана. 5 сая хүний л [[төрөлх хэл]]<ref>{{cite book |title=African folklore: an encyclopedia |url=https://archive.org/details/africanfolkloree0000unse |last=Peek |first=Philip M. |authorlink= |coauthors=Kwesi Yankah |year=2004 |publisher=Taylor & Francis |isbn=0-415-93933-X |page=699}}</ref> боловч [[зүүн Африк]]ийн ихэнх нутагт уг хэлээр нэвтрэлцэх боломжтой бөгөөд ярилцагчдын тоо 60 саяд хүрнэ.<ref>Irele 2010</ref> Свахили хэл нь дараах 5 улсын [[үндэсний хэл|үндэсний]] буюу [[албан ёсны хэл]] болдог: [[Танзани]], [[Кени]], [[Уганда]], [[Комор]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс]]. 1200 гаруй жилийн турш [[Араб]] хэлтнүүд [[Свахили эрэг|зүүн өмнөд Африкийн эрэг]] хавьд нутаглагчидтай харилцаатай байж ирсэн тул свахили хэлэнд [[араб хэл]]нээс зээлдсэн үг олон бий. Мөн сүүлийн таван зууны туршид [[Перс хэл|перс]], [[Герман хэл|герман]], [[Португал хэл|португал]], [[Англи хэл|англи]], [[Франц хэл|франц]] үгнүүд тодорхой хэмжээгээр орж иржээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Свахили хэл| ]] [[Ангилал:Свахили соёл|хэл]] [[Ангилал:Кенийн хэл]] [[Ангилал:Бурундийн хэл]] [[Ангилал:Угандын хэл]] [[Ангилал:Танзанийн хэл]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конгогийн хэл]] [[Ангилал:Руандагийн хэл]] [[Ангилал:Мозамбикийн хэл]] [[Ангилал:Малавийн хэл]] mz9ecynte1ylsdgamd4zurz2zfkn5hy 0 28125 864729 862543 2026-08-05T13:13:15Z Egzs 88168 АИХ 864729 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Sodnom_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sodnom_(cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[File:Gungadorj_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gungadorj_(cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | {{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | {{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | {{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | {{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | {{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | {{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}} | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | {{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | {{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | {{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | {{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}} | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | {{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}} | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}} | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}} | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | {{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}} | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | {{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |{{Age in years and days|2026|3|30}} | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] d5lje52qypec6rnzz2opcvbu7n38r6a 0 28152 864776 797273 2026-08-05T16:54:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 10 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864776 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | name= Бага Мартин Лютер Кинг | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Martin Luther King Jr NYWTS.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = Бага Майкл Кинг | төрсөн_огноо = {{birth date|1929|1|15|mf=y}} | төрсөн_газар = {{nowrap|АНУ, [[Жоржиа]], [[Атланта]]}} | нас_барсан_огноо = {{death date and age|mf=yes|1968|4|4|1929|1|15}} | нас_барсан_газар = {{nowrap|АНУ, [[Теннесси]], [[Мемфис]]}} | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = [[Бага Мартин Лютер Кингийн дурсгалын цогцолбор]] | амьдарч_байсан_газар = | яс_үндэс = [[Америк үндэстэн|Америк]] | үндэстэн = | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль =[[Морхаус Коллеж]] ([[Бакалавр]])<br> [[Крозер Шашин Судлалын Семинар]] ([[Бурхан судлалын бакалавр|Бакалавр]])<br> [[Бостон Их Сургууль]] ([[Гүн ухааны доктор|Доктор]]) | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = [[Өмнөдийн Христийн Манлайллын Чуулган]] | алдартай_бүтээлүүд = | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн =[[Есүс Христ]], [[Абрахам Линкольн]], [[Махатма Ганди]], [[Бенжамин Мэйс]], [[Хосеа Виллиамс]], [[Баярд Рустин]], [[Хенри Дэвид Тореу]], [[Ховард Турман]], [[Лев Толстой]] | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = [[Африк-Америкчуудын иргэний эрхийн хөдөлгөөн (1955–1968)|Африк-Америкчуудын иргэний эрхийн хөдөлгөөн]], [[Энхтайвны хөдөлгөөн]] | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = [[Баптист]] ([[Үндэсний Дэвшилт Баптист Цуглаан]]) | шашны_бүлэг = | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = [[Коретта Скотт Кинг]] (1953–68) | хамтрагч = | хүүхэд = [[Ёланда Кинг|Ёланда Дениз-Кинг]] (нас барсан)<br>[[III Мартин Лютер Кинг]]<br>[[Декстер Скотт Кинг]]<br />[[Бернис Кинг|Бернис Альбертин Кинг]] | эцэг_эх = [[Том Мартин Лютер Кинг]]<br>[[Альберта Виллиамс Кинг]] | хамаатан = | callsign = | шагнал = [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] (1964), [[Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль]] (1977, нэхэн), [[Конгрессийн алтан медаль]] (2004, нэхэн) | гарын_үсэг = Martin Luther King Jr Signature2.svg | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = | тэмдэглэл = }} '''Бага Мартин Лютер Кинг''' ({{lang-en|Martin Luther King, Jr.}}, 1929 оны 1 сарын 15 - 1968 оны 4 сарын 4) бол Америкийн санваартан, идэвхтэн, мөн [[Африк-Америкчуудын иргэний эрхийн хөдөлгөөн (1955–1968)|Африк-Америкчуудын иргэний эрхийн хөдөлгөөн]]ий гарамгай удирдагч юм<ref>{{citation | last = Schlesinger | first = Arthur M. | origyear = 1965 | year = 2002 | title = A Thousand Days: John F. Kennedy in the White House | page = xiv}}.</ref>. Тэрээр хүчирхийллийн бус, [[иргэний үл дагах арга]] ашиглаж, [[иргэний ба улс төрийн эрх|иргэний эрхийг]] дээшлүүлэх талаар амжилт олсон алдартан билээ<ref>{{cite news | url=http://articles.sfgate.com/2003-01-20/opinion/17474454_1_nonviolence-philosophy-king | first=Placido P. | last=D'Souza | title=Commemorating Martin Luther King Jr.: [[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]]'s influence on King | work=San Francisco Chronicle | date=January 20, 2003 | access-date=2012-11-06 | archive-date=2011-09-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110901031805/http://articles.sfgate.com/2003-01-20/opinion/17474454_1_nonviolence-philosophy-king | url-status=dead }}</ref>. Ийнхүү Кинг [[Америкийн орчин үеийн либерализм]]ын түүхэнд билэг тэмдэг нь болон үлджээ<ref>{{citation | first = Paul R. | last = Krugman | title = The Conscience of a Liberal | year = 2009 | page = 84}}.</ref>. Баптист үүрэг гүйцэтгэгч Кинг нь үйл хэргээ иргэний эрхийн төлөөх идэвхтэн болсноор эхэлсэн<ref>Lischer, Richard. (2001). [http://books.google.com/books?id=xFt5f9MsuMoC&pg=PP14&dq=martin+luther+king+sermon&client=firefox-a#PPA3,M1 ''The Preacher King,'' p. 3].</ref>. Тэр 1955 онд [[Монтгомерийн автобусын хориг]]ийг удирдан, 1957 онд [[Өмнөдийн Христийн Манлайллын Чуулган]]ыг (SCLC) байгуулахад туслалцан, анхны ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байсан. Кингийн удирдлагаар 1963 оны 3 сард [[Вашингтоны марш]] болж, тэр үеэр алдарт "[[Надад мөрөөдөл бий]]" хэмээх илтгэлээ тавьжээ. Ийнхүү тэр Америкийн түүхэн дэх агуу уран илтгэгчдийн нэг гэгдэх болсон юм. Түүнийг тулгуур үзэлтэн хэмээн тодорхойлсон [[Холбооны Мөрдөх Товчоо]]ны [[Сөрөг Тагнуулын Хөтөлбөр]]ийнхөн үлдсэн амьдралынх нь туршид мөшгисөн билээ. 1964 оны 10 сарын 14-нд, Кинг арьс өнгийн хоорондын тэгш бус байдлын эсрэг [[хүчирхийллийн бус арга]]ар тэмцсэнийхээ төлөө [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртжээ. Дараагийн жилүүдэд нь тэрээр үйл ажиллагаагаа [[ядуурал]] ба [[Вьетнамын дайн]]ы эсрэг асуудлаар өргөжүүлж, 1967 онд "Вьетнамаас чанагш" хэмээх илтгэл тавьсан нь либерал үзэлтэй хуучны хамтрагчаас нь түүнийг хөндийрүүлж орхисон төдийгүй түүнийг үхэл рүү түлхсэн билээ. Кинг [[ядуу ардуудын кампани]] гэх суултыг Вашингтон хотноо зохиохоор төлөвлөөд байв. Кинг 1968 оны 4 сарын 4-нд [[Теннесси]] муж улсын [[Мемфис]] хотноо алагджээ. Түүнд 1977 онд [[Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль]], 2004 онд [[Конгрессийн алтан медаль]] нэхэн олгосон бөгөөд 1986 оноос [[Мартин Лютер Кингийн өдөр|Мартин Лютер Кингийн өдрийг]] АНУ даяар [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Холбооны амралтын өдрүүд|Холбооны амралтын өдөр]] болгон тэмдэглэх болжээ. Мөн тус улсад түүний нэрээр нэрлэгдсэн хэдэн зуун гудамж бий. ==Эхэн үеийн амьдрал ба боловсрол== Бага Мартин Лютер Кинг 1929 оны 1 сарын 15нд [[Жоржиа]] мужийн [[Атланта]] д санваартан [[том Мартин Лютер Кинг]] ба [[Алберта Виллиамс Кинг]]ийнд мэндэлсэн.<ref>{{cite book|title=All Deliberate Speed: Reflections on the First Half Century of Brown v. Board of Education|url=https://archive.org/details/alldeliberatespe00ogle| publisher= W W Norton & Co | page = [https://archive.org/details/alldeliberatespe00ogle/page/138 138]| last = Ogletree | first = Charles J. |isbn=0-393-05897-2|year=2004}}</ref> Түүний хуулин дахь нэр нь “Майкл Кинг”<ref name="The King Center">{{cite web | url=http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies | title=Upbringing & Studies | work=The King Center | accessdate=2012-09-02 | archive-date=2013-01-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130122161058/http://www.thekingcenter.org/upbringing-studies | url-status=dead }}</ref> байсныг түүний эцэг нь өөрийнхөө нэрээр Майклийг Мартин Лютер болгон өөрчилсөн ба түүний хойно Майкл нэрээр нь мөн дууддаг байсан.<ref>Barbara & David P. Mikkelson, "[http://www.snopes.com/history/american/mlking.asp Four Things About King]", [[snopes.com]], 17 January 2010.</ref> Бага Мартин айлын дунд хүүхэд ба эгч нь [[Виллие Кристине Кинг]], эрэгтэй дүү нь [[Альфред Даниел Виллиамс Кинг]]юм.<ref name = "King 1992">{{cite book | last = King, Jr. | first = Martin Luther | first2=Clayborne|last2=Carson|first3=Peter|last3=Holloran|first4=Ralph|last4=Luker|first5=Penny A.|last5=Russell| title = The papers of Martin Luther King, Jr | url = https://archive.org/details/papersofmartinlu00king_1 | publisher = University of California Press|year= 1992| isbn= 0-520-07950-7}}</ref>{{rp |76}} Кинг 1939 онд Атлантад [[Салхитай цуг явна]] кинонд сүмийн найрал дууныхантай дуулсан байна.<ref>{{cite book | last = Katznelson| first = Ira| page = [https://archive.org/details/whenaffirmativea00katz/page/5 5]| title= When Affirmative Action was White: An Untold History of Racial Inequality in Twentieth-Century America| url = https://archive.org/details/whenaffirmativea00katz|isbn= 0-393-05213-3|year= 2005|publisher= WW Norton & Co}}</ref> Кинг эхэндээ Христийн шашны олон шаардлагад эргэлзээтэй ханддаг байсан.<ref name="tikkun.org">{{cite web | url = http://www.tikkun.org/article.php/nov_dec_09_scofield | title = King’s God: The Unknown Faith of Dr. Martin Luther King Jr | work = Tikkun | date = 2001-11–2 | accessdate = 2010-02-08 | archive-date = 2012-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120215073431/http://www.tikkun.org/article.php/nov_dec_09_scofield | url-status = dead }}</ref> Тэр 13 насандаа [[Ням гарагын сургуульд]] \цуглаанд\ байх үед [[Есүсийн бодитой дахин сэргэлтэд]] \эргэн ирэх\ эргэлзээтэй ханддаг байжээ. Уг асуудлаар тэр “хойшид өршөөлгүй зүйлийн үндэсд түдгэлзэлтэй хандаж эхлэнэ” гэж тэмдэглэж байжээ.<ref name = "King 1998">{{cite book| title = Autobiography | first = Martin Luther | last = King, Jr. | editor-last = Carson | editor-first = Clayborne | page = 6 | publisher = Warner Books | year = 1998| isbn = 0-446-52412-3}}</ref> Хэдий тийм боловч, тэр сүүлд Библийн агуулга бүхий “ үлэмж төгс үнэн бол хэзээд буурашгүй” гэсэн санаанд итгэн [[шашны сургуульд]] элсэхээр шийдсэн байна.<ref name="tikkun.org"/> Кинг Атлантад [[Нягтлон бодох Т.Вашингтоны ахлах сургуульд]] хүмүүжин өссөн байна. Оюутан болохоос өмнө 9-с 11-р ангидаа харайлтаар хичээллэдэг байсан ба ахлах сургуулиа 15 насандаа төгсөхдөө [[МореХаусын Коллеж]]д элссэн.<ref>{{cite book|title=The Assassination of Martin Luther King, Jr|url=https://archive.org/details/assassinationofm0000chin| last = Ching|first=Jacqueline|page=[https://archive.org/details/assassinationofm0000chin/page/n21 18] |isbn= 0-8239-3543-4|publisher= Rosen Publishing |year= 2002}}</ref> 1948 онд, тэр МореХаусыг [[Социологи]]йн чиглэлд Урлагын Бакалаврын зэргээр төгсөж, Пеннсилваниагын [[Честер]]д [[Крозерийн Шашны Семинар]]т элсэн, улмаар 1951 онд [[Бурханыг шүтэх үзлээр Бакалавр]]ын зэрэгтэй төгссөн.<ref>{{cite book|title=To See the Promised Land: The Faith Pilgrimage of Martin Luther King, Jr |url=https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down |page= [https://archive.org/details/toseepromisedlan0000down/page/150 150]|last = Downing | first = Frederick L.|publisher= Mercer University Press|year= 1986| isbn= 0-86554-207-4}}</ref><ref>{{cite book | title = Gandhi and King: The Power of Nonviolent Resistance| url = https://archive.org/details/gandhikingpowero0000noje|last=Nojeim|first=Michael J.|page= [https://archive.org/details/gandhikingpowero0000noje/page/179 179]|isbn= 0-275-96574-0| publisher = Greenwood Publishing Group|year=2004}}</ref> Кинг 1953 оны 6 сарын 18нд [[Корелла Скот]]той өөрийн уугуул нутаг [[Алабамагын Хейбергер]] дэх эцэг эхийнхээ ногоон зүлгэн дээрхи байшинд гэрлэсэн байна.<ref>{{cite news | url = http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1509338/Coretta-Scott-King.html | title= Coretta Scott King| work= Daily Telegraph | location = UK |accessdate=2008-09-08 | date=2006-02-01}}</ref> Тэд 4 хүүхдийн эцэг эх болсон: [[Иоланда Кинг]], [[Мартин Лютер Кинг 3дахь]], [[Декстер Скотт Кинг]], ба [[Бернайс Кинг]] нар юм.<ref name= fam>{{cite book|title=King Came Preaching: The Pulpit Power of Dr. Martin Luther King, Jr |url=https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr |page=[https://archive.org/details/kingcamepreachin0000warr/page/35 35]|last= Warren|first= Mervyn A. |isbn= 0-8308-2658-0 |year= 2001 | publisher=InterVarsity Press}}</ref> Кинг 1954 онд 25 насандаа Алабамагын [[Монтгомери]] дахь [[Баруун өргөн чөлөөний Баптист Сүм]]д санваартан болсон байна.<ref>{{cite book| last = Fuller | first = Linda K.| page = [https://archive.org/details/nationaldaysnati0000unse/page/314 314]|publisher=Greenwood Publishing |year=2004|isbn=0-275-97270-4 |title=National Days, National Ways: Historical, Political, And Religious Celebrations around the World| url = https://archive.org/details/nationaldaysnati0000unse }}</ref> Кинг улмаар [[Бостоны Их сургууль]]д [[шашны системлэг]] байдлын талаар докторын судалгаагаа хийж эхлэн, тэрээр 1955 оны 6 сарын 5нд “[[Паул Тиллич]] ба [[Хенри Нелсон Виеман]] нарын сэтгэлгээндэх Бурханы үзэл баримтлалыг харьцуулах нь” сэдэвт диссертациар Философийн Доктор хамгаалсан. [[1980 оны судалгаа шинжилгээ]]гээр түүний [[диссертаци]] нь [[хүний санааг хулгайлсан]] болж “эрдэмд оюунлаг хувь нэмэр оруулах” хүртлээ буруутай болж байсан .<ref>{{cite book| last= Baldwin | first= Lewis V.| page= [https://archive.org/details/tomakewoundedwho0000bald_r9j1/page/298 298]| title = To Make the Wounded Whole: The Cultural Legacy of Martin Luther King, Jr | url= https://archive.org/details/tomakewoundedwho0000bald_r9j1 | isbn = 0-8006-2543-9|publisher=Fortress Press|year=1992}}</ref><ref>{{cite news | title= Boston U. Panel Finds Plagiarism by Dr. King | date= 1991-10-11|accessdate=2008-06-14|work=The New York Times|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CEFD61030F932A25753C1A967958260}}</ref><ref>{{cite book|title= Citizen Designer: Perspectives on Design Responsibility|url= https://archive.org/details/isbn_2901581152653|last=Heller|first=Steven|first2=Veronique|last2=Vienne|page=[https://archive.org/details/isbn_2901581152653/page/156 156]|isbn=1-58115-265-5 | publisher=Allworth Communications |year=2003}}</ref> Мартин Лютер Кинг нь алуулах хүртлээ бурхны үнэнч шүтэн бишрэгч байсан бөгөөд энэ түүний дагачдад ихээхэн нөлөөлсөн байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Martin Luther King, Jr.|Мартин Лютер Кинг}} * {{DNB-Portal|118562215}} * {{DDB|Person|118562215}} ==Эх сурвалж== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Кинг, Мартин Лютер}} [[Ангилал:Мартин Лютер Кинг| ]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:20-р зууны баптизмын гэгээнтэн]] [[Ангилал:20-р зууны баптизмын теологич]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:АНУ-ын христийн шашны түүх]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Расизмын хохирогч]] [[Ангилал:Тамлагдагч]] [[Ангилал:Хүчирхийллийн эрх чөлөө]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:1968 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:АНУ дахь эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Харрисбургийн хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] 8nhhwc3auk702josncq3z77cb1j2q4g 0 28462 865018 820961 2026-08-05T20:44:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865018 wikitext text/x-wiki [[Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Kinderen dragen verschillende traditionele klederdrachten om de eenheid van Indonesië te symboliseren TMnr 20000148.jpg|thumb|right|Гоёж чимсэн олон ястны багачууд]] [[Индонез]]ийн 242 сая хүн нэгэн төрлийнх биш, харин 300 гаруй төрлийн [[ард түмэн]] юм.<ref>Kuoni - Far East, A world of difference. Page 88. Published 1999 by Kuoni Travel & JPM Publications</ref> Бүх хүн амыг 95%-ийг [[Индонезийн уугуул ард түмэн|угаасаа Индонезийнх]] гэгдэх ард түмэн, 5%-ийг нь Хятад, Араб гэх мэт цагаач, гадаадын гэж хэлэгддэг ард түмэн эзэлнэ.<ref>{{cite web | last = | first = | authorlink = | coauthors = | title = Pribumi | work = Encyclopedia of Modern Asia | publisher = Macmillan Reference USA | date = | url = http://www.bookrags.com/research/pribumi-ema-05/ | format = | doi = | accessdate = 2006-10-05 | archive-date = 2011-07-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110708083059/http://www.bookrags.com/research/pribumi-ema-05/ | url-status = dead }}</ref> Хүн амын олноор тэргүүлэх Индонезийн хүн амын 41%-тай тэнцэх 86 сая хүнт [[Жава үндэстэн]] гэж байдаг.<ref name="ReferenceA">{{cite book | last = | first = | publisher=Institute of Southeast Asian Studies| title =Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape| date = | year =2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury| accessdate = }}</ref> Түүний араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]], [[Батак ястан|Батак]] гэх мэт хэдэн сая хүнтэй нь ч байдаг бол [[Калимантан]] арал, [[Папуа]] нутагт хэдхэн зуун хүнтэй овог отог ч бий.<ref name="ReferenceA"/> Уугуул Индонезийнханы хэл яриа үндсэндээ [[Австронез хэлний язгуур|Австронез хэлний язгуурт]] хамаардаг. Харин Папуад дээрхээс ялгаатай буюу [[Папуа төрлийн хэлнүүд|Папуа төрлийнхөөр]] ярилцдаг ард түмэн олон. Нэг ястныг нөгөөхөөс нь шууд ялгах бас хэцүү. Өөр хоорондоо хутгалдан найралдсан соёл түүхээс шалтгаалаад [[Бантен ястан]], [[Чиребон ястан|Чиребон ястныг]] Жава үндэстэн гэх, [[Бадуй ястан|Бадуй ястныг]] Сунда үндэстэнтэй адил гэх мэт үзэл ойлголт байдаг. Олон яс үндэстний холимог болцорсон [[Бетави ястан]] ч гэж бий. Ард түмэн нь [[Жава]], [[Суматра]] гэх мэт өрнөд арлуудад харьцангуй нэгдэж томорсон нь үнэн бол [[Сулавеси]], [[Шинэ Гвиней]] гэх мэт дорно зүгийн арлуудад үйрмэг тархай бутархай цөөн тооны байдаг нь бас үнэн. Индонезэд гадаадаас ирсэн нь тодорхой [[Хятад үндэстэн|Хятад]], [[Араб үндэстэн|Араб]], [[Индо ястан|Индо]] (Индонезийн уугуул Европын эрлийз хурлийз өвөг дээдэстэй), [[Япон үндэстэн|Япон]] гэх мэт ард түмэн байна. Хятадууд XV зуунаас эхлэн ирсэн, XVIII-XIX зуунд бүр ихээр нүүдэллэн ирсэн байдаг. Ихэвчлэн хот газар амьдардаг. Одоо Индонезийн хүн амын 3.7% (7.7 сая)-ийг эзлэдэг. Араб хүмүүс бас олон тоотой байна. Бас л ихэвчлэн хот газар амьдардаг. Урьдын түүхэнд Араб худалдаачид Индонезэд [[Ислам]] шашныг түгээж дэлгэрүүлж байлаа. 2000 оны хүн амын тооллогийн дүнгээр доорх ард түмэн хүн амын олонхийг бүрдүүлж байна. {| class="wikitable" style="text-align:right; margin-right:60px" |- !align=center |Ард түмэн ! Хүний тоо ! Эзлэх хувь ! Төвлөсөн нутаг |- | align=left | [[Жава үндэстэн]] || 86.012 сая|| 41.7% || align=left | [[Төв Жава]], [[Дорнод Жава]], [[Иогякарта]], [[Жакарта]], [[Лампунг]] |- | align=left | [[Сунда үндэстэн]] || 31.765 сая|| 15.4% || align=left | [[Өрнөд Жава]], [[Бантен]], [[Жакарта]], [[Лампунг]] |- | align=left | [[Малай үндэстэн]] || 8.789 сая|| 4.1% || align=left | Суматрын дорнод эрэг ([[Умард Суматра]], [[Риау]], [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]],<br/>[[Жамби]], [[Өмнөд Суматра]]), [[Өрнөд Калимантан]] |- | align=left | [[Хятад үндэстэн]] || 7.776 сая|| 3.7% || align=left | [[Жакарта]], [[Өрнөд Калимантан]], [[Дорнод Жава]] |- | align=left | [[Мадура ястан]] || 6.807 сая|| 3.3% || align=left | [[Мадура]] арал, [[Дорнод Жава]] |- | align=left | [[Батак ястан]] || 6.188 сая|| 3.0% || align=left | [[Умард Суматра]] |- | align=left | [[Буги ястан]] || 6.000 сая|| 2.9% || align=left | [[Өмнөд Сулавеси]], [[Дорнод Калимантан]] |- | align=left | [[Минанкабуа ястан]] || 5.569 сая|| 2.7% || align=left | [[Өрнөд Суматра]], [[Риау]] |- | align=left | [[Бетави ястан]] || 5.157 сая|| 2.5% || align=left | [[Жакарта]], [[Бантен]], [[Өрнөд Жава]] |- | align=left | [[Араб угсаатан]] || 5.000 сая|| 2.4% || align=left | [[Жакарта]], [[Өрнөд Жава]], [[Төв Жава]] |- | align=left | [[Банжар ястан]] || 4.800 сая|| 2.3% || align=left | [[Өмнөд Калимантан]], [[Дорнод Калимантан]] |- | align=left | [[Бантен ястан]] || 4.331 сая|| 2.1% || align=left | [[Бантен]], [[Өрнөд Жава]] |- | align=left | [[Аче ястан]] || 4.000 сая|| 1.9% || align=left | [[Аче]] |- | align=left | [[Бали ястан]] || 3.094 сая|| 1.5% || align=left | [[Бали]], [[Өрнөд Тэнгара]] |- | align=left | [[Сасак ястан]] || 3.000 сая|| 1.4% || align=left | [[Өрнөд Нуса Тэнгара]] |- | align=left | [[Макассар ястан]] || 2.063 сая|| 1.0% || align=left | [[Өмнөд Сулавеси]] |- | align=left | [[Чиребон ястан]] || 1.856 сая|| 0.9% || align=left | [[Өрнөд Жава]], [[Төв Жава]] |} [[File:Indonesia Ethnic Groups Map - EN.svg|thumb|750px|left|Индонезийн уугуул ард түмний газрын зураг. Хятад, Араб гэх мэтэд хотод голчлон суудаг цагаач ард түмнийг зурагт дүрслээгүй.]] {{clear}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Индонез дахь угсаатан| ]] [[Ангилал:Ард түмний жагсаалт]] q1eky4fw93pfh9xla650h9u2r13m3qi 0 28533 865056 863832 2026-08-05T21:18:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865056 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaCentralJava.png|thumb|Ногоон нь Төв Жава]] '''Өрнө Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Tengah'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 30.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Семаран]] ( ''Semarang'') хот. Хүн амын 98% нь [[Жава үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commonscat|Central Java|Төв Жава}} [[Ангилал:Төв Жава| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] ghivw40oeqixf3ti6wl3bs8wivvax17 0 28536 864828 863823 2026-08-05T17:42:00Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864828 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaBanten.png|thumb|Ногоон нь Бантен]] '''Бантен''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Banten'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 10.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Серан]] ( ''Serang'') хот. Хүн амын 47% нь [[Бантен ястан]], 23% нь [[Сунда үндэстэн]], 12% нь [[Жава үндэстэн]], 11% нь [[Бетави ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} [[Ангилал:Бантен| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жавагийн газар зүй]] [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] 5zuv09x9i9y3h21m9r5udbuamacur89 0 28538 864757 863827 2026-08-05T16:28:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864757 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaEastJava.png|thumb|Ногоон нь Дорнод Жава]] '''Дорнод Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Timur'', [[Жава хэл|жавагаар]] ''Jawa Wétan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 37.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Сурабая]] ( ''Surabaya'') хот. Хүн амын 79% нь [[Жава үндэстэн]], 18% нь [[Мадура ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жава (арал)]] [[Ангилал:Зүүн Жава| ]] rwqje6jg876vpcucfqx81n2jq4jphy8 0 28539 864788 863800 2026-08-05T17:08:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864788 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestKalimantan.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Калимантан]] '''Өрнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Barat'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Калимантан]] аралд байрладаг, 4.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Понтианак]] ( ''Pontianak''). Хүн амын 34% нь [[Даяк ястан]], 34% нь [[Малай үндэстэн]], 10% нь [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 9% нь [[Жава үндэстэн|Жава]] үндэстэн.<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Баруун Калимантан| ]] dum11i1z96mazs4ifos7pzwyefmueuq 0 28540 864979 863828 2026-08-05T20:09:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864979 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthKalimantan.png|thumb|Ногоон нь Өмнөд Калимантан]] '''Өмнөд Калимантан''' ([[индонез хэл|индонезээр]] ''Kalimantan Selatan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Калимантан]] аралд байрладаг, 3.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Банжармасин]] ( ''Banjarmasin'') хот. Хүн амын 76% нь [[Банжар ястан]], 13% нь [[Жава үндэстэн]], 12% нь [[Буги ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Калимантан, Өмнөд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Өмнөд Калимантан| ]] t674lv0myx47bfwkt0nk2qzfac2e75n 0 28541 864869 863829 2026-08-05T18:23:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864869 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaLampung.png|thumb|Ногоон нь Лампунг]] '''Лампунг''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Lampung'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 7.6 сая хүнтэй. Төв нь [[Бандар Лампунг]] ( ''Bandar Lampung'') хот. Хүн амын 62% нь [[Жава үндэстэн]], 10% нь [[Лампунг (ястан)|Лампунг ястан]], 9% нь [[Сунда үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Лампунг| ]] 2614z8beiy0wbbbdqwsw0fsv540xve4 0 28542 864817 863835 2026-08-05T17:34:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864817 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaSouthSumatra.png|thumb|Ногоон нь Өмнөд Суматра]] '''Өмнөд Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Selatan'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 7.4 сая хүнтэй. Төв нь [[Палембан]] ( ''Palembang'') хот. Хүн амын 31% нь [[Малай үндэстэн]], 27% нь [[Жава үндэстэн]], 6% нь [[Комерин ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Өмнөд Суматра| ]] 84bnnm16f9co00lidw5101y1t5r0ah9 0 28543 864781 863825 2026-08-05T16:59:41Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864781 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaJambi.png|thumb|Ногоон нь Жамби]] '''Жамби''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jambi'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 3.1 сая хүнтэй. Төв нь [[Жамби хот]]. Хүн амын 38% нь [[Малай үндэстэн]], 28% нь [[Жава үндэстэн]], 10% нь [[Керинчи ястан]], 5% [[Минанкабау ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Жамби| ]] bautdb7kyjo5t3gint9e2n45dteyasr 0 28544 864959 863830 2026-08-05T19:49:23Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864959 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaRiau.png|thumb|Ногоон нь Риау]] '''Риау''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Riau'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 5.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Пеканбару]] (''Pekanbaru'') хот. Хүн амын 38% нь [[Малай үндэстэн]], 25% нь [[Жава үндэстэн]], 11% нь [[Минанкабау ястан]], 7% [[Батак ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Риау| ]] il6zpmxg7yam99o8ued1s9lpsshylgf 0 28545 865059 863814 2026-08-05T21:19:45Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865059 wikitext text/x-wiki [[File:Indonesia, North Sumatra.png|thumb|Ногоон нь Умард Суматра]] '''Умард Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Utara'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 13.0 сая хүнтэй. Төв нь [[Медан]] ( ''Medan'') хот. Хүн амын 42% нь [[Батак ястан]], 33% нь [[Жава үндэстэн]], 6% нь [[Ниас ястан]].<ref>{{cite book| last =| first =| publisher = Institute of Southeast Asian Studies| title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape| date =| year = 2003| url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury| accessdate =}}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Хойд Суматра| ]] chlbdojss37lpqe8e2y8kwoj7agoh7z 0 28546 864825 863818 2026-08-05T17:40:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864825 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestSumatra.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Суматра]] '''Өрнөд Суматра''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Sumatera Barat'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 4.8 сая хүнтэй. Төв нь [[Падан]] ( ''Padang'') [[хот]]. Хүн амын 88% нь [[Минанкабау ястан]], 4% нь [[Батак ястан]], 4% нь [[Жава үндэстэн]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} {{DEFAULTSORT:Суматра, Өрнөд}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Баруун Суматра| ]] oa4iaguch9abw1t0o1rkdp0g64tamk6 0 28547 865014 863821 2026-08-05T20:41:52Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865014 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaAceh.png|thumb|Ногоон нь Аче]] [[File:Aceh Sultanate-ru.svg|thumb|Ачегийн султант улс]] '''Аче''' (Ачех; [[Индонез хэл|индонезээр]] ''Aceh'', ачегаар ''Acèh'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонезийн засаг захиргааны хуваарь|муж]]ийн нэг. [[Суматра]] аралд байрладаг, 4.5 сая хүнтэй. Төв нь [[Банда Аче]] ( ''Banda Aceh''). Хүн амын 79% нь [[Аче ястан]], 12% нь [[Гайо ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> 18 [[хошуу]] (''кабубатен''), 5 [[хот]] (''кота'') болж хуваагддаг. ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} {{stub}} [[Ангилал:Аче| ]] [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Суматра]] [[Ангилал:Өөртөө засах захиргааны нэгж]] qzw6h2453tyoackk20ust2qvoaq84b0 0 29479 864895 852874 2026-08-05T18:44:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864895 wikitext text/x-wiki {{Short description|1964-1985 онд Танзанийн Ерөнхийлөгч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific-prefix = Мвалиму | name = Жулиус Ньерере | image = President Nyerere van Tanzania, koppen, Bestanddeelnr 928-2879.jpg | caption = Ньерере 1975 онд | office = Танзанийн ерөнхийлөгч | order = 1 дэх | term_start = 1964 оны 10 сарын 29 | term_end = 1985 оны 11 сарын 5 | vicepresident = '''Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч'''<BR>[[Абейд Амани Каруме]]<BR>[[Абуд Жумбе]]<bR>[[Али Хассан Мвиньи]]<BR>'''Хоёрдугаар дэд ерөнхийлөгч'''<BR>[[Рашиди Кавава]] | primeminister = {{ubl|[[Рашиди Кавава]]|[[Эдвард Сокойне]]|[[Клеопа Мсуя]]|[[Эдвард Сокойне]]|[[Салим Ахмед Салим]]}} | predecessor = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | successor = [[Али Хассан Мвиньи]] | office2 = [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]] | term_start2 = 1964 оны 4 сарын 26 | term_end2 = 1964 оны 10 сарын 29 | vicepresident2 = {{ubl|[[Абейд Каруме]] (Анхны)|[[Рашиди Кавава]] (Хоёрдугаар)}} | predecessor2 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьикагийн ерөнхийлөгч]]|[[Абейд Каруме]] [[Занзибарын ерөнхийлөгч|Бүгд Найрамдах Занзибар ба Пемба Ард Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | successor2 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танзанийн ерөнхийлөгч]]}} | office3 = [[Танганьикагийн ерөнхийлөгч]] | term_start3 = 1962 оны 12 сарын 9 | term_end3 = 1964 оны 4 сарын 26 | primeminister3 = [[Рашиди Кавава]] | predecessor3 = {{ubli|[[II Элизабет]] [[Танганьикагийн хатан]]}} | successor3 = {{ubli|''Өөрөө'' [[Танганьика ба Занзибарын Нэгдсэн Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгч]]}} | office4 = [[Танганьикагийн ерөнхий сайд]] | term_start4 = 1961 оны 5 сарын 1 | term_end4 = 1962 оны 1 сарын 22 | monarch4 = II Элизабет | governor-general4 = [[Ричард Төрнбулл (колонийн захирагч)|Ричард Төрнбулл]] | predecessor4 = ''Өөрөө'' (Амбан сайд) | successor4 = [[Рашиди Кавава]] | office5 = [[Танганьикагийн амбан сайд]] | term_start5 = 1960 оны 9 сарын 2 | term_end5 = 1961 оны 5 сарын 1 | monarch5 = II Элизабет | governor5 = [[Ричард Төрнбулл]] | predecessor5 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor5 = ''Өөрөө'' (Ерөнхий Сайд) | birth_date = {{Birth date|1922|4|13}} | birth_place = [[Бутиама]], Мара муж, Танганьика нутаг дэвсгэр | birthname = Камбараге Ньерере | death_date = {{death date and age|1999|10|14|1922|4|13}} | death_place = [[Лондон]], Англи | restingplace = Бутиама, Мара муж, Танзани | party = {{ubl|[[Чама Ча Мапиндузи|CCM]] (1977–1999)|[[Танганьикагийн Африкийн Үндэсний Эвсэл|TANU]] (1954–1977)}} | spouse = {{marriage|[[Мариа Ньерере|Мариа Магиге]]|1953}}<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8041150/Julius-Nyerere.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014083944/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/8041150/Julius-Nyerere.html|url-status=dead|archive-date=2010-10-14|title=Obituary: Julius Nyerere|date=1999-10-15|work=[[The Daily Telegraph]] |location=Лондон|access-date=2026-03-30}}</ref> | relations = | children = {{Collapsible list|titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title= 8||Эндрью|Анна|Магиж|Жон|Маконгоро|Мадарака|Рөүзмари|Паулета}} | residence = <!-- [[Бутиама]], [[Мара муж]] --> | alma_mater = {{ubl|[[Форт Хэйрийн Их Сургууль]]| [[Макерере Их Сургууль]] (DipEd)|[[Эдинбургийн Их Сургууль]] (MA)}} | profession = Багш | signature = | signature_alt = | footnotes = | awards = {{ubl|[[Лениний нэрэмжит олон улсын энх тайвны шагнал|Лениний энхтайвны шагнал]]|[[Гандигийн энхтайвны шагнал]]|[[Дэлхийн энх тайвны шагнал]]}} }} '''Жулиус Камбараге Ньерере''' (''Julius Kambarage Nyerere'', 1922 оны 4 сарын 13 – 1999 оны 10 сарын 14) нь [[Танзани]]йн улс төрч, тус улсын анхны [[Танзанийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]]өөр 1961 онд [[Танганьика]] нэрээр байгуулагдсанаас нь хойш 1985 онд улс төрийг орхих хүртлээ ажилласан хүн юм. Занакигийн захирагч Ньерере Буритогийн<ref name=burito /> хүү болж төрсөн түүнийг улс төрд орохын өмнөх мэргэжлээр нь [[Свахили хэл|свахилигаар]] "багш" гэсэн утгатай ''Мвалиму'' хэмээн авгайлдаг байв.<ref name=Blumberg /> Түүнийг мөн ''Баба ва Тайфа'' ([[Үндэсний эцэг]]) гэх нь бий.<ref name=Hopkins /> Ньерере [[Кампала]] дахь [[Макерере Их Сургууль]] болон [[Эдинбургийн Их Сургууль]]д суралцаж, дээд боловсрол олжээ. Тэрээр Танганьикадаа буцаж ирээд багшаар ажиллаж байгаад 1954 онд [[Танганьикагийн Африкийн Үндэсний Эвлэл]]ийг үүсгэн байгуулалцжээ. 1961 онд шинэ тулгар Танганьика улсын анхны ерөнхий сайдаар сонгогдсон Ньерере 1962 онд бүгд найрамдах засаглалтай болоход анхны ерөнхийлөгчийн албан тушаалд суужээ. 1964 онд Танганьика [[Занзибар]]тай нэгдэж, Танзани гэгдэх болсон юм. 1965 онд ганц намын оролцсон сонгуулиар Ньерере засгийн бүх эрхийг олж авчээ. Ньерере засаглалын эхний жилүүддээ [[нэг намын систем]]ийг бий болгож, үйлдвэрчний эвлэл болон сөрөг хүчнийхнийг "урьдчилан сэргийлэх баривчилгаа"-гаар дарж авдаг байв. Ньерере өөрийн бодлогын тулгуур болсон, ''[[Ужамаа]]'' гэгдэх [[Социализм|нийгэм журамт]] үзлээ тусгасан [[Арушагийн тунхаглал]] гээчийг гаргаж, энэ замаараа улс орноо удирдсан нь эцэстээ эдийн засгийн уналт, зохион байгуулалттай болсон [[улс төрийн авлига|авлига]], эд барааны хомсдлыг Танзанид авчирчээ. 1970-д оны эхээр Ньерере хөдөө аж ахуйг хамтралжуулах тушаал гарган, эсэргүүцсэн тосгоныг шатааж байсан түүхтэй. Уг аяны үр дүнд Танзани улс [[өлсгөлөн]]гийн далайд нэрвэгдэж, гадаадын хүнсний тусламжаас хараат орон болон хувирсан юм. Хоёр арваны турш засгийн эрхийг барьсан тэрээр 1985 онд өөрийн сонгосон залгамжлагчдаа суудлаа шилжүүлэн, албан тушаалаа орхижээ. Ньерере Танзанийг дэлхийн хамгийн ядуу, хоцрогдсон, гадаадын тусламжаас хамааралтай орнуудын нэг болгон үлдээсэн<ref name=Skinner19/> хэдий ч эрүүл мэнд, боловсролын салбарт тодорхой амжилт олж чадсан юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.policyforum-tz.org/files/LeeKyongKoo.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-01-02 |archive-date=2012-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030090905/http://www.policyforum-tz.org/files/LeeKyongKoo.pdf |url-status=dead }}</ref> Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа орхисон Ньерере [[Чама Ча Мапиндузи]] намын дарга хэвээрээ үлдсэн. Тэрээр 1999 онд цус багадалтын улмаас Лондон хотноо нас нөгчжээ. ==Эшлэл== {{Reflist|2|refs= <ref name=burito>{{Citation | last = | first = | author-link = | last2 = | first2 = | author2-link = | title = | newspaper = [[The Crisis]] | publisher = [[National Association for the Advancement of Colored People]] | pages = 35 | year = 1996 | date = | url = | accessdate = }}</ref> <ref name=Blumberg>{{Cite book | last = Blumberg | first = Arnold | authorlink = | title = Great Leaders, Great Tyrants?: Contemporary Views of World Rulers who Made History | publisher = [[Greenwood Publishing Group]] | year = 1995 | pages = 221–222 |url =http://books.google.co.uk/books?id=nofUu5tvJ18C&pg=PA221| isbn =0-313-28751-1 }}</ref> <ref name=Hopkins>{{Cite book | last = Hopkins | first = Raymond F. | authorlink = Raymond F. Hopkins | title =Political Roles In A New State: Tanzania's First Decade | url = https://archive.org/details/politicalrolesin0000hopk | publisher = [[Yale University Press]] | year = 1971 | pages = [https://archive.org/details/politicalrolesin0000hopk/page/204 204] | isbn =0-300-01410-4 }}</ref> <ref name=Skinner19>{{Cite book | last = Skinner | first = Annabel | authorlink = | title = Tanzania & Zanzibar | url = https://archive.org/details/tanzaniazanzibar0000skin_f6v7 | publisher = [[New Holland Publishers]] | year = 2005 | pages = [https://archive.org/details/tanzaniazanzibar0000skin_f6v7/page/19 19] | isbn = 1-86011-216-1}}</ref> }} {{DEFAULTSORT:Ньерере, Жулиус}} [[Ангилал:Танзанийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Танзанийн орчуулагч]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Свахили хэлээрх утга зохиол‎]] [[Ангилал:Белградын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Танзаничууд]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1999 онд өнгөрсөн]] 47bwyza47cq6v58x33znqxmafm86jce 0 29903 864800 791861 2026-08-05T17:22:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864800 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |birthname = Wernher Magnus Maximilian, Freiherr von Braun | image = Wernher von Braun crop.jpg | caption = фон Браун ажлын ширээнийхээ дэргэд [[Маршал Сансрын нислэгийн төв]] 1964 оны 5 сард Сатурн пуужингийн загваруудтай хамт | birth_date = {{birth date|1912|3|23}} | birth_place = [[Wyrzysk|Wirsitz хот]], [[Позен пуж]], [[Германы Эзэнт улс]]<br>(одоогийн [[Wyrzysk]], [[Piła County]], [[Польш]]) | death_date = {{death date and age|1977|6|16|1912|3|23}} | death_place = [[Александрия, Виржиния муж]], АНУ | death_cause = [[нойр булчирхайн хорт хавдар]] | resting_place = [[Александрия хот]], Виржиния муж, АНУ | nationality = Герман болон Америк | occupation = [[Пуужингийн шинжлэх ухаан|Пуужингийн инженер]] болон дизайнер | alma_mater = [[Берлины Техникийн их сургууль]] [[ETH Цюрих]] | spouse = [[Мария Луис фон Квисторп]] 1947 - 1977 | parents = Магнус фон Браун (senior) (1877–1972)<br />Эмми фон Кюсторп (1886–1959) | children = Iris Careen von Braun<br />Margrit Cecile von Braun<br />Peter Constantine von Braun | module = {{Infobox military person|embed=yes | allegiance = [[Нацист Герман]] | branch = [[Schutzstaffel|SS]] | serviceyears = 1937–1945 | rank = [[Sturmbannführer]], [[Schutzstaffel|SS]] | Alma mater = [[Берлиний Техникийн их сургууль]] | battles = Дэлхийн хоёрдугаар дайн | awards = [[War Merit Cross|Knights Cross of the War Merit Cross]] (1944) <br> [[War Merit Cross]], First Class with Swords (1943) | laterwork = Пуужингийн инженер, NASA, Саран дээр буусан Аполло хөлгийн Сатурн V пуужинг бүтээсэн }} }} '''Вернер Магнус Максимилиан Фрайхерр фон Браун''' ({{lang-de|Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun}}; [[1912]] оны [[3 сарын 23]]-нд [[Германы Хаант Улс|Германы Эзэнт Улсын]] [[Позен муж]]ийн [[Выжиск|Вирзиц]] хотод төрж, [[1977]] оны [[6 сарын 16]]-нд [[АНУ]]-ын [[Виржини]] мужийн [[Александриа (Виржини)|Александриа хот]]од нас барсан) — Герман болон 1940 оны эцсээс Америкийн пуужингийн инженер, [[баллистик пуужин]] зохион бүтээгч, орчин цагийн пуужинт зэвсгийн загварыг гаргасан. АНУ-д сансрын хөтөлбөрийн "эцэг" хэмээн нэрлэгддэг. == Түүх == [[Файл:Wernher von Braun with a model of a V2 rocket 9401908.jpg|thumb|left|Вернер фон Браун гартаа Фау-2 загварыг барьж байна]] Вернер фон Браун тухайн үеийн [[Германы эзэнт улс]]ад Позен мужийн Вирзиц хэмээх хотод мэндэлсэн (одоогийн [[Польш|Польш]]ийн [[Выжиск]] хот). Тэрээр язгууртан гаралтай 3 хүүтэй айлын дундах нь байсан ба [[фрайхер]] хэмээх хэргэм өвлөж авсан ([[барон]]той адилхан цол хэргэм). Түүний эцэг [[Магнус Фрайхерр фон Браун]] (1878—1972) нь [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ын засгийн газарт хүнс хөдөө аж ахуйн сайд байсан. Түүний эх Эмми фон Куисторп (1886—1959) нь хааны гэр бүлээс угсаатай байжээ. Вернерийн бага дүү эцэгтэйгээ ижил Магнус нэртэй байв. [[Конфирмац (эвангелик)|Конфирмац]] шашны ёслолын баяраар эх нь ирээдүйн пуужин бүтээгч хүүд [[телескоп]] бэлэглэжээ. Энэ нь түүнийг [[одон орон]] судлахад түлхэц өгсөн байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайны]] дараа Вирзиц хот Польшид шилжиж, харин түүний гэр бүл бусад германчуудын адилаар Герман руу нүүсэн байна. Фон Брауныхан Берлинд суурьшиж, 12 настай Вернер нь [[Макс Валье]] болон [[Фриедрих Опел|Фритц Опел]] нарын пуужингийн хөдөлгүүртэй машинаар тогтоосон хурдны дээд амжилтыг гайхан биширдэг байв. Фон Браун нь багын хөгжим болон байгалийн шинжлэх ухаан сонирхогч байсан ба хүссэн боловсролоо ч эзэмшсэн. [[Иоганн Себастьян Бах|Бах]] болон [[Людвиг ван Бетховен|Бетховены]] хөгжмүүдийг санах ойныхоо тусламжтай тоглож чаддаг байв. Бага наснаасаа эхлэн [[хийл]] болон [[төгөлдөр хуур]]аар тоглож сурсан ба хөгжмийн зохиолч болохыг мөрөөддөг байжээ. Тэрээр Германы алдарт хөгжмийн зохиолч [[Хиндемит Пауль|Хиндемит Паулиар]] хичээл заалгаж байв. Бага насандаа бичсэн хөгжмийн зохиолууд нь хадгалагдсан хэдий ч тэдгээр нь багшийнх нь зохиосон хөгжмийг санагдуулдаг. [[1919]]—[[1920 он]]уудад [[Гумбиннен]] хотын [[Фридрихшуле]]д суралцсан (түүний эцэг, [[Магнус фон Браун]], Гумбинненийн засгийн газарт ерөнхийлөгч). 1925 он хүртэл [[Берлиний франц гимнази]]д суралцаж байгаад дараа нь эчнээгээр [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймараас]] холгүй [[Эттерсбург]] цайз дахь сургуульд суралцаж эхэлсэн. Энд тэрээр [[физик]] болон [[Математик|математикт]] муу үнэлгээ авдаг байжээ. 1928 онд түүний эцэг, эх Зүүн Фризийн хойд далай дахь [[Шпикерог]] арал дээрх [[Герман Литц|Герман Литцийн]] нэрэмжит интернатад шилжүүлэн сургасан байна. Энд тэрээр [[Герман Оберт|Герман Обертын]] "Гараг хоорондын пуужин" хэмээх бүтээлийн хуулбарыг олж авсан бөгөөд өмнө нь ийм санаа үнэхээр сонирхолтой байсан бол харин үүнээс хойш тэрээр пуужин зохиохын тулд физик болон математикаар зорилготой мөн тууштай хичээллэх болов. 1930 онд Браун [[Берлиний техникийн их сургууль]] элсэж, тэндээ «Verein für Raumschiffahrt» («VfR», «Сансрын аялалын нийгэмлэг») гэдэгт орсон, энэ нийгэмлэгт [[Вилли Лей]], Герман Оберттой хамт пуужингийн хөдөлгүүр шингэн түлшээр ажиллуулах туршилтад тусалж байсан юм. Түүнчлэн тэрээр Цюрих дэхь Швейцарын их сургуульд давхар сурч байв. Хэдийгээр үлдсэн амьдралынхаа турш байлдааны пуужин дээр ажилласан боловч сансрын аялал нь түүний үндсэн сонирхол хэвээр үлдсэн юм. 1930-аад оны эхэн үед Браунд нэгэн чухал үйл явдал тохиожээ. Браун [[Стратосфер|Стратосферт]] нислэг хийсэн анхны пионеруудын нэг [[Огюст Пикар|Огюст Пикарын]] тавьсан илтгэл дээр очжээ. Илтгэл дууссаны дараа залуу оюутан Пикар дээр очиж "Би хэзээ нэгэн цагт саран дээр очих төлөвлөгөөтэй байгаа" гэжээ. Түүнийг дараа нь Пикар сайшаан дэмжсэн үг хэлсэн ажээ. Брауны амьдралд [[Герман Оберт]] маш их нөлөөлсөн, тэр хүний талаар дурсахдаа: <blockquote> «Герман Оберт бол хамгийн анх сансрын хөлгийг бий болгох боломжийн талаар бодож, гартаа логарифм шугам бариад математикт суурилсан санаа болон загварыг бий болгосон... Хувьдаа би түүнийг миний амьдралын зүг чигийг заасан одтой зүйрлэдэг, мөн түүнд өөрт тохиосон анхны сансрын нислэг болон пуужин бүтээх онолын болон практикийн асуудлуудтай хамт өртэй юм. Шинжлэх ухааны болон технологийн түүхэнд түүний сансар судлалд оруулсан хувь нэмэр нь хүндтэй байр суурь эзлэх ёстой»<ref>{{Cite web |url=http://www.oberth-museum.org/index_e.html |title=Oberth-museum.org |access-date=2013-02-01 |archive-date=2011-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526061405/http://www.oberth-museum.org/index_e.html |url-status=dead }}</ref> </blockquote> гэжээ. [[1930]] онд Германд тэрээр шингэн түлштэй пуужингууд дээр ажиллаж эхэлсэн. [[1932]] онд [[Дорнбергер, Вальтер|Дорнбергер]]ийн цэргийн пуужин судлалын багт оров. [[1932]]—[[1933 он]]уудад [[Куммерсдорф]]той ойр полигон дээр хэд хэдэн пуужин хөөргөлтийн туршилт хийж 2000-2500 метрийн өндөрт нисгэж чаджээ. == Нацист Германы Фау-2 төсөл дээрх ажил == [[Файл:Bundesarchiv Bild 146-1978-Anh.024-03, Peenemünde, Dornberger, Olbricht, Brandt, v. Braun.jpg|thumb|300px|Вернер фон Браун Вермахтын генералын баруун гар талд, зүүнээс [[Вальтер Дорнбергер|Дорнбергер]], Олбрихт, [[Эмиль Лееб|Лееб]]. Пенемюнде, 1941 оны 2 сар]] 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч байх үед Вернер фон Браун өөрийн диссертац дээр ажиллаж байв. Пуужин зохион бүтээх ажил тэр дороо гол асуудал болсон байна. Тухайн үед пуужингийн хөгжүүлэлтийг хянаж байсан артиллерын ахмад [[Вальтер Дорнбергер]] нь фон Браунд зориулж өөрийн албанаас судалгаанд зориулж тэтгэлэг өгжээ. Энэ үеэс эхлэн Браун хүнд түлшит пуужинд зориулж Дорнбергерийн дэргэдэх [[Куммерсдорфийн полигон]]д ажиллажээ. Түүнд 1934 оны 7-р сарын 25 нд физикийн шинжлэх ухааны доктор цолыг <ref>[http://www.astronautix.com/astros/vonbraun.htm Astronautix.com]</ref> (пуужин бүтээх) [[Берлиний Хумбольдтын нэрэмжит их сургууль]] «Шаталтын туршлагын талаар» гэсэн сэдэвтэй ажилд зориулж олгосон ба түүний удирдагч багш нь Германы физикч [[Эрих Шуман]] байв.<ref>Neufeld, Michael J. ''Von Braun: Dreamer of Space, Engineer of War'' (Knopf, 2007) p. 61.</ref> Гэхдээ энэ бол зөвхөн түүний ажлын ил нээлттэй хэсэг нь байв. Бүтэн диссертац нь 1934 оны 4-р сарын 16-нд хамгаалсан «Шингэн түлшинд зориулсан пуужин зохиоход тулгардаг асуудлуудын байгуулалтын, онолын болон туршилтын арга замууд» гэсэн сэдэв байв. Энэ ажил нь армийн шаардлагаар нууцлагдмал байсан ба 1960 он хүртэл нийтийн хүрээл болоогүй байна.<ref> Konstruktive, theoretische und experimentelle Beiträge zu dem Problem der Flüssigkeitsrakete. "Raketentechnik und Raumfahrtforschung", Sonderheft 1 (1960), Stuttgart, Germany.</ref> 1934 оны төгсгөл гэхэд түүний баг 2 пуужинг амжилттай хөөргөсөн ба нэг нь 2.2 км, нөгөө нь 3.5 км-ийн өндөрт хөөрчээ. Тэр үед германчууд Америкийн физикч-пуужин зохион бүтээгч [[Роберт Годдард]]ын ажлыг ихэд сонирхож байв. 1939 он хүртэл Германы эрдэмтэд Годдардтай холбогдож техникийн талын асуудлуудыг тандаж асууж байв. Вернер фон Браун нь Годдардын янз бүрийн сэтгүүлд гарсан схемийг ашигласан ба [[Аггрегат]] А серийн пуужин хийхэд схемүүдээ нийлүүлж ашиглажээ. Пуужин A-4 нь [[Фау-2]] гэсэн өөр нэртэй байв.<ref> {{ScienceWorldBiography|title=Robert Goddard|urlname=Goddard}}</ref> 1963 онд Браун пуужингийн техникийн түүхийг судлахын зэрэгцээ Годдардын ажлын талаар: «Түүний пуужингууд… өнөөгийн байдлаар ашиглахад тохиромжгүй мэт боловч тэдгээр пуужингууд нь пуужингийн хөгжилд өөрийн ул мөрөө үлдээсэн, олон элементүүд нь орчин үеийн пуужингийн болон сансрын хөлөгт одоо болтол ашиглагдаж байгаа билээ» гэжээ. [[Файл:Project Paperclip Team at Fort Bliss.jpg|thumb|400px|left|Ялагдсан 3-р Райхаас АНУ-д Германы эрдэмтэд болон зохион бүтээгчдийг авчрах [[«Цаасны хавчаар» ажиллагаа]]ны оролцогчид. Вернер фон Браун нэгдүгээр эгнээнд баруун гараас 7 дахь нь.]] 1944 онд Английг нацистууд [[Фау-2]]ийн тусламжтай бөмбөгдөхөөс өмнө [[Роберт Годдард|Годдард]] фон Браун түүний ажлыг үүндээ ашигласан гэж баталсан. Туршилтын хувилбар Фау-2 Шведр үү нисэж тэндээ унасан. Зарим нэг хэсгүүдийг нь АНУ-ын [[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]] лабораторид шинжилгээнд илгээсэн ба тэнд Годдард тэнгисийн хүчинд судалгааны ажил хийж байжээ. Эндээс харахад 1944 оны 6-р сарын 13 нд техникийн алдааны улмаас буруу чиглэлд нисэж Шведийн [[Беккебу]] хотхоны ойролцоо унасан пуужингийн эд ангийг Годдард судалсан байж болох юм. Шведийн засгийн газар пуужингийн хэсгийг англичуудад сөнөөгч [[Спитфайр]]аар солих санал тавьсан. Аннаполист зөвхөн салсан эд ангийн хэсэг л очсон ба Годдард пуужингийн эд ангийг судалсны дараа өөрийнх нь бүтээлийг зэвсэг болгон ашигласан байна хэмээн мэдэгджээ.<ref>{{cite web|url=http://blog.modernmechanix.com/2007/04/28/the-man-who-opened-the-door-to-space/|title=The Man Who Opened the Door to Space|work=Popular Science May, 1959|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121005193605/http://blog.modernmechanix.com/the-man-who-opened-the-door-to-space/|archivedate=2012-10-05|access-date=2013-02-01|url-status=dead}}</ref> Сансрын аяллын нийгэмлэг VFT 1933 онд өөрийн үйл ажиллагаагаа зогсоосноос болж пуужинчингуудыг нэгтгэх зүйл үгүй болсон, харин шинэ нацистын дэглэм нь иргэдийг пуужингийн туршилт хийхийг хориглосон байна. Пуужинг зөвхөн цэргийн албаныханд зөвшөөрсөн ба тэдний хэрэгцээнд зориулж маш том [[Полигон Пенемюнде|пуужингийн төв]] байгуулагджээ. ({{lang-de|Heeresversuchsanstalt Peenemünde}}). Энэ газрыг фон Брауны эх санал болгосон ба түүний эцэг нь энэ газарт нугас агнах дуртай байжээ. [[Вальтер Дорнбергер|Дорнбергер]] туршилтын талбайн удирдагч болсон ба харин Браун техникийн албаны дарга болжээ. Агаарын хүчинтэй хамтарч ажилласны үр дүнд Пенемюндегийн пуужингийн төвд [[шингэн түлшт пуужингийн хөдөлгүүр]] бий болсон ба түүнчлэн онгоцны нислэгт зориулсан тийрэлтэт хурдасгуур бүтээгджээ. Мөн тэнд холын зайн [[Баллистик пуужин]] [[Фау-2|A-4]] ба дуунаас хурдан пуужин [[Вассерфаль|«Вассерфаль»]] бий болжээ. [[1937 он]]ы 11-р сард (зарим мэдээгээр 1932 оны [[12 сарын 1]]) фон Браун NSDAP буюу Германы Нацист намд элсжээ. Герман дахь Америкийн эзэлсэн бүс нутгийн Цэргийн удирдлагын 1947 оны 4-р сарын 23-ны баримтад ({{lang-en|[[:en:Office of Military Government, United States|Office of Military Government, United States]]}}) бичихдээ фон Браун нь морь унах СС-ын сургуульд 1933 онд элссэн ба дараа нь 1937 оны 5-р сарын 1-нд [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]]<nowiki/>д элсэж 1940 оны 5-р сараас эхлэн дайн дуустал СС-ын [[офицер]] байсан байна. Дайны дараа яагаад ГҮАСН-ын гишүүн болсон талаараа тайлбарлахдаа: <blockquote>«Надаас энэ намд орох талаар албан ёсоор шаардаж эхэлсэн. Тэр үед (1937 он) би Пенемюнде дахь пуужингийн төвийн техникийн албаны дарга байсан… Хэрэв би намд орохоос татгалзвал энэ нь бүхий л амьдралын турш ажлаас татгалзсантай адил байлаа. Тийм болохоор би элсэхээр шийдсэн. Энэ элсэлт нь миний хувьд ямар нэгэн улс төрийн ажилд оролцож буй гэсэн үг биш байлаа… 1940 оны хавар Пенемюндэд над дээр штандартенфюрэр СС Миллер ирж мэдэгдэхдээ рейхсфюрэр СС [[Хайнрих Химмлер]]ээс түүнийг намд элсэхийг ятгах тушаалтай ирсэн гэдгээ хэлжээ. Би шууд өөрийн цэргийн дарга [[генерал-майор]] [[Вальтер Дорнбергер|В.&nbsp;Дорнбергер]] луу утасдсан. Тэр надад хэлэхдээ… хэрэв намайг хамтарсан ажиллагаагаа үргэлжлүүлэхийг хүсэж байгаа бол надад намд орохоос өөр сонголт байхгүй гэдгийг хэлсэн»<ref>The Nazi Rocketeers, From Dreams of Space to Crimes of War pp 58. (See extensive bibliography)</ref></blockquote> Энэ Брауны хэлсэн үг нь ихэнхдээ үгүйсгэгддэг ба яагаад гэвэл 1940 онд СС-н цэргийн албаныхан Пенемюндед болж буй процесст ямар ч анхаарлаа хандуулдаггүй байсан.<ref name="Mr. Space">Dr. Space, the Life of Wernher von Braun pp 35</ref> Мөн түүнчлэн фон Браун шиг хүнийг НСДАП орохыг ятгахын зэрэгцээ СС-т элсэх талаар яриагүй байна гэдэг эргэлзээтэйн шинж.<ref>Dr. Space, the Life of Wernher von Braun pp 36</ref> Браунд Гиммлерийн хажууд зогсох СС-н хувцастай зургийг харуулахад тэрээр хэлэхдээ зөвхөн тэр үед л өмссөн гэж хариулсан боловч 2002 онд Пенемюндед байсан СС-н офицерээс Би-би-Си тэр зургийн талаар асуухад фон Браун албан ёсны арга хэмжээн дээр СС-н хувцастай байнга ирдэг байсан, энэ нь албан ёсны шаардлага байсан гэжээ.<ref>Mr. Space pp 35. {{cite web|url=http://www.reformation.org/wernher-von-braun.html|title=Wernher von Braun in SS uniform|work=The Reformation Online|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190923153153/http://www.reformation.org/wernher-von-braun.html|archivedate=2019-09-23|access-date=2013-02-01|url-status=dead}}</ref> Эхлээд түүнд [[унтерштурмфюрер]] гэдэг цол олгосон ба дараа нь Химмлер 3 удаа түүний цолыг ахиулсан, сүүлийн удаа 1943 онд СС-н [[штурмбаннфюрер]] болсон. Браун хэлэхдээ энэ бол автоматаар жил болгон шуудангаар авдаг цолны эрэмбэ дээшлүүлэх захианы нэг хэсэг байсан гэжээ.<ref name="Mr. Space" /> 1942 оны 12 сарын 22 нд [[Адольф Хитлер]] А-4 пуужинг үйлдвэрлэх "өшөө авалтын зэвсэг" нэртэй тушаал гаргасан. 1943 оны 7 сарын 7-ны өдөр гаргасан А-4-ийг хөөргөж буй өнгөт фильмийн дараа Гитлер маш өндөр сэтгэгдэлтэйгээр ирсэн ба түүнд өөрийн гараар профессор цол олгосон байна.<ref>Speer, Albert (1969). ''Erinnerungen'' (p. 377). Verlag Ullstein GmbH, Frankfurt a.M. and Berlin, [ISBN 3-550-06074-2].</ref> Герман орны хувьд, тухайн цаг байдлын хувьд энэ нь дөнгөж 31 насалж буй инженерт хосгүй бэлэг байлаа. [[1937 он]]оос Браун [[Пенемюнде]] дэхь пуужингийн судалгааны төвийн техникийн удирдагч ({{lang-de|Heeresversuchsanstalt Peenemünde}}), мөн A-4 ([[Фау-2]]) пуужингийн ерөнхий зохион бүтээгч болж энэхүү зэвсгийг 2-р дайны үед Франц, Их Британи, Голланд болон Белгийн хотуудыг бөмбөгдөхөд ашиглажээ. 1937 онд тэрээр [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]]<nowiki/>д элссэн байна. «Өшөө авалтын зэвсэг» тушаалын хүрээнд [[баллистик пуужин]] Фау-2 нь Лондон хүртэл 6 минут л ниссэн. 1943 оны 6 сард СС-ээс [[штурмбаннфюрер]] цол авсан. Тэр үед Английн болон Зөвлөлтийн тагнуулын албанд пуужингийн программын талаар олон Пенемюнде дэх багийн ажилтнуудын талаарх мэдээлэл байж байв. 1943 оны 8 сарын 17 ноос 18-ны шөнө Хидра (hydra) хэмээх ажиллагаа явуулсан ба 596 онгоц Пенемюндегийн дээрээс 1800 тонн бөмбөг хаясан байна. Тухайн төв болон хөгжүүлэгчдийн ихэнх нь амьд үлдсэн боловч ажиллагаанд хөдөлгүүрийн зохион бүтээгч [[Вальтер Тиль]] (Walter Thiel) болон ерөнхий инженер (Walther) амь насаа алдсан нь Германы пуужингийн программыг саатуулахад хүргэсэн байна.<ref>{{cite book |last=Middlebrook|first=Martin|authorlink=|title=The Peenemünde Raid: The Night of 17–18 August 1943|url=https://archive.org/details/peenemunderaidni0000midd|year=1982|publisher=Bobs-Merrill|location=New York|page=[https://archive.org/details/peenemunderaidni0000midd/page/222 222] |isbn=0672527596}}</ref><ref name=Dornberger>{{cite book |last=Dornberger|first=Walter|authorlink=Walter Dornberger|title=V2--Der Schuss ins Weltall|year=1952 -- US translation ''V-2'' Viking Press:New York, 1954|publisher=Bechtle Verlag|location=Esslingan|page=164}}</ref> Анхны A-4 пуужин нь пропагандагийн улмаас V-2 (Vergeltungswaffe 2 — «Өшөө авалтын зэвсэг 2») болсон ба үүнийг Их Британи руу 1944 оны 9 сарын 7-д буюу яг тушаал гарснаас буюу төсөл батлагдсанаас 21 сарын дараа нисгэсэн юм. == Тийрэлтэт онгоцнууд дээрх туршилтууд == [[Файл:He112FARR.jpg|thumb|right|300px|Ердийн сөнөөгч [[Heinkel He 112]]]] 1936 онд фон Брауны Куммерсдорф дахь полигоны баг шингэн түлш тийрэлтэт хөдөлгүүр онгоцонд суулгах боломжийг судалж байв. [[Эрнст Хейнкель]] энэ үйлийг маш их дэмжиж байсан ба эхлээд {{нп3|Heinkel He 72 Kadett|He 72||Heinkel He 72}}, харин дараа нь 2 сөнөөгч [[He 112]] туршилтад зориулж өгөв. 1936 оны сүүлчээр [[Райхын агаарын хүчний яам]] Вернер фон Браун болон Эрнст Хейнкел нарт тусламж болгож нисгэгч-туршигч Эрих Варзицыг илгээв. Нэгдүгээрт Варзиц нь тухайн үеийн хамгийн туршлагатай нисгэгчдийн нэг байсан ба хоёрдугаарт маш сайн техникийн талын мэдлэгтэй байв.<ref>Warsitz, 2009, p. 30.</ref> Браун Варзицад үзмэр болгож тавьсан онгоцонд суулгасан хөдөлгүүрийн загварыг (дуураймал) үзүүлж танилцуулсны дараа: <blockquote> «Та бидэнтэй хамт ажиллаж бас тийрэлтэт хөдөлгүүр агаарт яаж ажилладгийг туршиж үзмээр байна уу? Тэгвэл Варзиц та маш алдартай болно. Дараа нь бид сар луу хөлгийн залуурын дэргэд тантай хамт нисэх болно!»<ref>Warsitz, Lutz: ''THE FIRST JET PILOT — The Story of German Test Pilot Erich Warsitz'' (p. 35), Pen and Sword Books Ltd., England, 2009, [ISBN 978-1-84415-818-8].</ref> </blockquote> гэжээ. 1937 онд [[Нойхарденберг|Нойхарденбергт]] ([[Берлин]] хотоос зүүн тийш 70 км-т байрлах дайны үед ашиглах нөөц аэродромын том талбай) туршилтын нислэгт He 112 онгоц гарсан. Нислэг [[дотоод шаталтат хөдөлгүүр]]ээр явагдсан ба агаарт Эрих Варзиц моторыг унтрааж фон Брауны пуужингийн хөдөлгүүрээр нислэгээ үргэлжлүүлсэн. Хэдийгээр онгоц хэвлийгээрээ газардаж их бие шатсан ч гэсэн энэ нь албан ёсоор онгоцонд тийрэлтэт хөдөлгүүр ард нь байрлуулж ашиглаж болно гэдгийг баталсан юм.<ref>Warsitz, 2009, p. 51.</ref> Тухайн үед [[Гельмут Вальтер]]ын пуужин дээр туршиж байсан [[устөрөгчийн хэт исэл]] нь хөнгөн бас энгийн тийрэлтэт [[Вальтерын хөдөлгүүр]] бий болоход нөлөөлсөн бөгөөд энэ нь онгоцонд суулгахад хялбар байжээ. Киль хот дахь Гельмутийн үйлдвэрт Райхын агаарын хүчний яам Не 112-т зориулж тийрэлтэт хөдөлгүүр зохиох даалгавар өгсөн. Тэгээд [[Нойхарденберг]]т 2 янзын хөдөлгүүр дээр туршилт явагдсан байна: нэг нь фон Брауны этилийн спирт болон шингэн хүчилтөрөгчөөр ажилладаг хөдөлгүүр ба нөгөө нь Вальтерын устөрөгчийн хэт исэл болон [[кальцийн марганц хүчлийн давс]]аар (перманганат кальция) ажилладаг хөдөлгүүр (энд кальц нь [[катализатор]]ийн үүрэг гүйцэтгэсэн байна). Фон Брауны хөдөлгүүрт тийрэлтэт үйл нь түлш шатаахад гарч байсан ба харин Вальтерын хөдөлгүүрт химийн реакцийн улмаас гарч байсан улайссан уурны хүчинд гарч байжээ. Хоёр хөдөлгүүр хоёулаа зүтгэх хүч болон өндөр хурдыг бий болгож байв.<ref>Warsitz, 2009, p. 41.</ref> Дараагийн He 112 дээрх нислэгүүд нь Вальтерын хөдөлгүүр дээр явагдсан байна. Учир нь энэ хөдөлгүүр илүү найдвартай, амархан удирдам, нисгэгчид болон онгоцонд бага аюул учруулахаар байжээ.<ref>Warsitz, 2009, p. 55.</ref> == Боолын хөдөлмөр ашигласан нь == [[СС]]-ийн генерал [[Ханс Каммлер]] нь [[инженер]]ийн хувьд [[Бөөнөөр хорих лагерь|бөөнөөр хорих лагерийн]] төсөлд оролцож (үүн дотор [[Освенцим]]ын лагерь ч гэсэн багтсан) явсан ба өөрийн зэрлэг араншингаар алдартай хүн билээ. Тэрээр хоригдогчдын хүчээр пуужингийн байгууламжийг барих санал гаргасан. 1943 оны 4 сард Пенемюнд дэхь Фау-2ийн ерөнхий инженер [[Артур Рудольф]] энэ санааг дэмжсэн. Тэр үед үнэхээр ажиллах хүч дутагдаж байсан бөгөөд Фау-2-ын барилгын үед үхсэн хүмүүсийн тоо энэ зэвсгийг хэрэглэхэд үхсэн хүний тооноос давсан.<ref>[http://www.v2rocket.com/start/chapters/mittel.html Mittelbau Overview]</ref> Фон Браун газар доорх нууц үйлдвэр болох [[Миттельверк]]д олон удаа очиж байснаа болон ажиллах орчин нөхцөл аймшигтай хэмээн ярьсан боловч хэзээ ч ямар нэгэн үхэл эсвэл тамлалын гэрч болоогүй гэжээ. Гэвч 1944 оны үед иймэрхүү үхэл түүнд мэдэгдсэн баймаар.<ref name="power2">{{cite web|url=http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/excerpts.html|title=Excerpts from "Power to Explore"|work=MSFC History Office|publisher=NASA Marshall Space Flight Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120605193049/http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/excerpts.html|archivedate=2012-06-05|access-date=2013-02-01|url-status=dead}}</ref> Браун хэлэхдээ тэр хэзээ ч [[концлагерь Дора-Миттельбау]]д очиж байгаагүй бөгөөд тэр лагерьт ямар нэг өвчин, зодуур, хүнд ажлын улмаас үхсэн 20 000 хүний талаар юу ч мэдээгүй гэжээ.<ref name='TimeD'>{{cite news |date=2002-03-26 |url=http://www.time.com/time/columnist/jaroff/article/0,9565,220201,00.html |work =[[Time (magazine)|Time]] |title=The Rocket Man's Dark Side |first=Leon |last=Jaroff |accessdate=2008-06-29|archiveurl=https://archive.is/pft7|archivedate=2012-05-27}}</ref> 1944 оны 8 сарын 15 нд Браун V-2-ны үйлдвэрлэлийн дарга Альбин Саватцки (Albin Sawatzki)-д захиа бичихдээ концлагерь [[Бухенвальд]]аас хоригдол өөрийн биеээр сонгох талаар тохиролцжээ. Тэгээд 25 жилийн дараа нэгэн ярилцлагад энэ талаар хэлэхдээ хоригдлууд "маш хүнд нөхцөлтэй" байсан талаар дурджээ. «Вернер фон Браун: сансрын хүлэг баатар (загалмайтан)» ({{lang-en|Wernher von Braun: Crusader for Space}}) номд Браун дурдахдаа хоригдлуудын ажиллаж буй нөхцөлийн талаар мэдэж байсан боловч үүнийг өөрчлөх ямар ч боломжгүй гэдгээ мэдэж байсан хэмээв. Миттельверкт очсон айлчлалын талаар фон Брауны үгийг түүний найз дамжуулахдаа: <blockquote> Энэ үнэхээр аймар байсан. Би эхлээд СС-ийн хэн нэгэн хамгаалагчтай ярихыг хүсэхэд тэр шууд эсэргүүцсэн ба өөрийн ажлаа хийхгүй иймэрхүү зүйлд хошуу дүрвэл бас яг л хоригдлууд шиг хувцастай зогсож болох талаар анхааруулсан... Би эндээс хүмүүнлэгийн зарчмын талаар тэмцэх нь ямар ч ач холбогдолгүй гэдгийг ойлгосон. </blockquote> Брауны багийн нэгэн гишүүн байсан [[Конрад Данненберг]]ээс «The Huntsville Times» ярилцлагад асуухдаа фон Браун хоригдлуудын хүнд хэцүү ажлын нөхцөлийн талаар эсэргүүцсэн бол яах байсан бол гэхэд: "Хэрэв тэр үүнийг хийвэл би бодохдоо газар дээр нь түүнийг нам буудах байсан" гэжээ.<ref>{{cite news |work=The Huntsville Times |title=Aide says von Braun wasn't able to stop slave horrors; Objection would have gotten rocket pioneer shot, Dannenberg says |date=2002-10-04 |first=Lee |last=Roop |quote=}}</ref> Зарим нэг нь фон Брауныг хүмүүнлэг бусаар хоригдлуудад хандахад болон тийм хандлага гаргахад гар бие оролцсон хэмээн буруутгаж байв. Францын эсэргүүцлийн оролцогч, Дора дахь концлагерийн хоригдол байсан Ги Моран (Guy Morand) 1995 онд гарцаагүй болсон явдлын талаар ярихдаа: <blockquote> Миний тайлбарыг сонсолгүй (фон Браун) Майстерт (Meister) намайг 25 цохихыг тушаасан… Дараа нь цохилтууд хангалттай хүчтэй байгаагүй гэж үзээд хүнд ташуурдахыг тушаасан… фон Браун намайг үүнээс илүү хүнд шийтгэл авах ёстой хэмээн шийтгэсэн үнэндээ бол намайг дүүжлэх хэрэгтэй гэж үзэж байсан… Би бодохдоо түүний харгис байдлын гэрч би өөрийн биеээр болсон тул түүнийг нацист үзэл сурталтай байсан талаарх баталгаа болж буй юм. <ref>Biddle, Wayne. ''Dark Side of the Moon'' (W.W. Norton, 2009) pp. 124-125.</ref> </blockquote> Өөр францын хоригдол Робер Казабон (Robert Cazabonne) ярихдаа фон Браун хоригдлуудыг хэрхэн өргөгчийн гинжнээс дүүжилж буй талаар хараад зогсож байсан гэжээ. <ref>Biddle, p. 125.</ref> Гэхдээ Браун өөрөө болохоор "хэзээ ч биеэр тиймэрхүү харгис хандлага болон аллагын гэрч болж байгаагүй" хэмээсэн бөгөөд заримдаа түүнд хэн нэгэн хоригдлыг дүүжилсэн талаар л мэдээ ирдэг байсан гэжээ.<ref>Biddle, pp. 123—124.</ref> == Нацистуудын үеийн баривчилгаа болон суллагдал == Францын түүхч [[Андре Селье]]гийн мэдээлж буйгаар хорих лагерь [[Дора-Миттельбау (концлагерь)|Дора-Миттельбау]]гаар явсан [[Хайнрих Химмлер]] 1944 оны 2 сард өөрийн [[Зүүн Прусс]]т байрлах [[Гохвальд]] дахь төв штаб дээрээ фон Брауныг хүлээн авч уулзжээ. Нацист ЗГазар дэх өөрийн байр сууриа бэхжүүлэхийн тулд Химмлер нь Ханс Каммлерын тусламжтай бүх Германы зэвсгийн программыг удирдах нууц хуйвалдаан зохиожээ. <ref name="Ward_p38-40">Ward 2005, pp. 38-40.</ref> Иймээс Химмлер Брауныг Фау-2-т гарсан асуудлыг шийдэхэд Каммлертай сайн нягт ажиллахыг зөвлөсөн байна. Гэвч фон Браун гарсан асуудал бол зөвхөн техникийн талынх учраас Дорнбергерийн тусламжтай шийдэж чадна гэдэгтээ итгэлтэй байгаа талаар хэлжээ. 1943 оны 10 сараас эхлэн фон Брауныг ажиглалтад оруулсан ба нэг удаа хэрхэн Браун болон түүний хамтрагч Клаус Ридель болон [[Хельмут Греттруп]] орой нэгэн инженерийн гэрт тэд сансрын хөлөг дээр ажиллахгүй байгаа талаар болон дайн сайн явж өгөхгүй байгаа талаар ярилцсан мэдээлэл очив. Энэ нь "ялагдлын уур амьсгал"-тай хэмээн сэжиглэгджээ. Энэ харилцан ярианы талаар СС-н хуучин агент байсан шүдний эмч эмэгтэй мэдээлсэн байна.<ref name="Ward_p38-40"/> Химмлерийн худал гүтгэлгээр фон Брауныг коммунистад дуртай хэмээн буруутгаж, нисгэгчийн үнэмлэхтэй, ийш тийш улсын онгоц хөлөглөж явдаг түүнийг Англи руу оргож магадгүй хэмээн сэжиглэж баривчлав.<ref name="Ward_p38-40"/> 1944 оны 3 сарын 14 эсвэл 15-нд фон Брауныг баривчилжээ.<ref name="grdev">{{cite web|title=Highlights in German Rocket Development from 1927-1945|url=http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/highlights.html|work=MSFC History Office|publisher=NASA Marshall Space Flight Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120320195333/http://history.msfc.nasa.gov/vonbraun/highlights.html|archivedate=2012-03-20|access-date=2013-02-01|url-status=dead}}</ref> Түүнийг [[Штеттин]] дэх шоронд хорив.<ref name="Ward_p38-40"/> Тэнд тэрээр юунд буруутгагдаад буйгаа мэдэлгүй 2 долоо хоног болжээ. Зөвхөн [[Берлин]] дэхь Дорнбергерийн тусламжтай тусгай нөхцөлийн дор суллагдсан байна. Харин зэвсгийн болон цэргийн үйлдвэрлэлийн сайд [[Альберт Шпеер]] [[Адольф Хитлер|Хитлер]]ийг ятгаж, Фау-2-г цааш хөгжүүлэхийн тулд Брауныг дахин ажилд нь оруулсан байна.<ref name="Ward_p38-40"/> Шпеер өөрийн дуртгалд 1944 оны 5 сарын 3-ны «Führerprotokoll» (Хитлер хурлын протокол)д Хитлер ярианы төгсгөлд хэлэхдээ: «Б.-д хамааралтай асуудалд би танд баталж байна, хэдийгээр хэрэг явдлын дараа ерөнхий хүндрэл, асуудлууд гарах боловч тэр танд хэрэг болсон үед мөрдлөгөөс чөлөөгдөнө». гэжээ == Америкчуудад олзлогдсон нь == [[Улаан арми]] 1945 оны хавар Пенемюндегээс 160 км зайтай байхад фон Браун өөрийн командаа цуглуулж хэнд хэрхэн олзлогдох талаар шийдвэрийг гаргахыг хүссэн байна. Улаан армийнхны олзлогдогсдод гаргадаг дарамтаас зугтаж фон Браун болон түүний ажилчид америкчуудад олзлогдохыг эрмэлзжээ. Каммлер фон Брауны командад Германы төвд ирэхийг тушаасан ба тэр мөчид армийн удирдлагаас энэ тушаалаас тэс ондоо армийн хэсэгт хамаарагдаж байлдах тушаал бас иржээ. Каммлерын тушаал нь америк цэргүүдэд олзлогдоход дөхөм болох учраас фон Браун тушаалыг [[Миттельверк]] дэх өөрийн багийн 500 гишүүнд илгээсэн байна. СС-нхэн бүх бичиг баримт, зураг төсөл зэргийг устгахаас хамгаалж [[Гарц]] уулан дахь орхигдсон уурхайд хуулбаруудыг нуухыг тушаажээ.<ref name="Cadbury">{{cite book|last=Cadbury|first=Deborah|authorlink=Deborah Cadbury|title=Space Race|year=2005|publisher=[[BBC Worldwide Limited]]|isbn=0-00-721299-2}}</ref> 3 сард фон Браун ажил хэргээр явах үедээ жолооч жолооны ард зүүрмэглэснээс болж осолд орж зүүн гараа хугалжээ. Гэмтэл хүнд байсан боловч фон Браун түүнд гипс тавихыг хүсээд эмнэлгийг орхин явжээ. Зохион бүтээгч маань гэмтлийг гайгүй гэж бодсон уу, удалгүй яс нь буруу бороолж эхэлсэн тул сарын дараа дахин гараа хугалуулж эмнэлэгт хэвтэхэд хүрчээ.<ref name="Cadbury"/> 4 сард холбоотны дайчид Германы гүнд орсон ба Каммлер шинжлэх ухааны багт галт тэргэнд суугаад Баварын Альп дахь [[Обераммергау]] хүрэхийг тушаав. Энд тэд нар СС-н сайн хамгаалалтад байсан ба дайсан довтолбол бүх пуужингийн нөхдийг устгах тушаалтай байв. Гэвч фон Браун СС-н Куммер майорыг ятгаж Америкийн бөмбөгдөгчдийн хялбар бай болохгүйн тулд хамгаалалтын бүлгийг ойр орших тосгонд тарааж байрлуулав.<ref name="Cadbury"/> 1945 оны 5 сарын 2-нд Америкийн 44-р явган цэргийн нэгэн цэргийг харж Вернерийн дүү Магнус дугуйгаар араас нь дагаж муухан англи хэлээр "Намайг Магнус фон Браун гэдэг. Миний ах Фау-2 зохиосон. Бид бууж өгөх гэсэн юм" гэжээ.<ref name="mag8">{{cite news |work=The Huntsville Times |title=Von Braun's brother dies; aided surrender |date=2003-06-27 |page=1A |first=Shelby G. |last=Spires |quote=Magnus von Braun, the brother of rocket pioneer Wernher von Braun who worked in Huntsville from 1950-1955, died Saturday in Phoenix, Ariz. He was 84. Though not as famous as his older brother, who died in 1977, Magnus von Braun made the first contact with U.S. Army troops to arrange the German rocket team's surrender at the end of World War II.}}</ref><ref>{{cite book |last=McDougall |first=Walter A. |title=...The Heavens and the Earth: A Political History of the Space Age |url=https://archive.org/details/heavensearth00walt_0 |publisher=Basic Books |location=New York |year=1985 |page=[https://archive.org/details/heavensearth00walt_0/page/45 44] |isbn=0-465-02887-X}}</ref> Олзлогдсоны дараа Браун хэвлэлд хэлэхдээ:<blockquote> "Бид дайн хийх шинэ зэвсэг бүтээснээ мэдэж байгаа - ямар үндэстэн, ямар ялсан ард түмэнд өөрсдийн хүүхдүүдийн хувь заяаг даатгах вэ гэдэг шийдвэр бидний өмнө маш хурцаар тулгараад байна. Бид дэлхий дахиныг саяхан Германд болсон ямар нэг конфликт дахин өртөөсэй гэж хүсэхгүй байна. Бид бодохдоо хэрэв энэ зэвсгийг Библийн замналаар явагч хүмүүст өгч чадвал дэлхий хамгийн сайн аргаар хамгаалагдаж чадна гэдэгт итгэлтэй байна" гэжээ.<ref>Arts & Entertainment, Biography (1959—1961 series). Mike Wallace, television biography of Wernher von Braun, video clip of the press statement.</ref> </blockquote> АНУ-ын дээд удирдлага ямар үнэтэй олз олсноо гадарлаж байв: фон Брауны овог "Хар жагсаалт"-ын эхний мөрөнд байдаг байв. Энэ бол Германы эрдэмтэд болон инженерүүдийг хамгийн түрүүнд байцаалтанд оруулах нууц кодлогдсон нэр юм. 1945 оны 7 сарын 19-нд ЗХУыын мэдэлд эзлэгдсэн газар нутгийг өгөхөөс 2 хоногийн өмнө Америкийн армийн хурандаа Роберт Б. Стэвер болон дэд хурандаа Р. Л. Вилльямс фон Браун болон түүний хэсгүүдийн удирдагчдыг жип машинд суулган [[Гармиш-Партенкирхен|Гармиш]]аас [[Мюнхен]]д аваачив. Дараа нь агаараар [[Нордхаузен]]д, харин дараагийн өдөр нь 60 км-т баруун өмнөд хэсэг дэх Америкийн эзлэгдсэн газар болох [[Витценхаузен]] хотхонд аваачжээ.<ref name=McGovern>{{cite book |last=McGovern|first=J|title=Crossbow and Overcast|url=https://archive.org/details/crossbowovercast0000jame|year=1964|publisher=W. Morrow|location=New York|page=[https://archive.org/details/crossbowovercast0000jame/page/182 182]}}</ref> Фон Брауныг "Дастбин" ({{lang-en|Dustbin}}, «Хогийн сав») дэх 3-р Райхын эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн элитүүдийг байцаах Америк, Английн тагнуулынхны газар байцаалтад удаан байлгаагүй суллажээ.<ref>{{cite book|last=Speer|first=Albert|editor=Schlie, Ulrich|year=2001|title=Alles, was ich weiß|publisher=F.A. Herbig Verlagsbuchhandlung|isbn=3-7766-2092-7}}p. 12</ref> Анхандаа тэрээр Америкийн тусгай ажиллагаа "Нэвтрэшгүй"-д ашиглагдаж байсан ба энэ програм нь дараа нь "Цаасны хавчаар" нэртэй болсон билээ. == АНУ дахь амьдрал == === АНУ-ын арми === 1945 оны 6 сарын 20 нд [[АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга|АНУ-гийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] фон Браун болон түүний ажилчдыг ирэхийг зөвшөөрсөн боловч 1945 оны 10-р сарын 1 хүртэл олонд мэдэгдээгүй байна.<ref name="paper">{{cite web|url=http://www.v2rocket.com/start/chapters/paperclip.gif|title=Outstanding German Scientists Being Brought to U.S.|work=War Department press release|date=1945-10-01|publisher=V2Rocket.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100301144423/http://www.v2rocket.com/start/chapters/paperclip.gif|archivedate=2010-03-01|access-date=2013-02-01|url-status=dead}}</ref> Браун "Тагнуулын зорилготой нэгдсэн товчоо"-ны ({{lang-en|Joint Intelligence Objectives Agency}}, JIOA) эрдэмтдийн нэрст орсон ба тэдний талаар АНУ хиймэл намтар зохиож байв. Тэдгээр намтруудад НСГАНамын гишүүн болон нацистуудтай хамтарч байсан талаарх мэдээллийг устгасан байжээ. Ийм маягаар АНУ эрдэмтдэд аюулгүй ажиллах боломжийг бүрдүүлж өгсөн байна. "Цаасны хавчаар" ({{lang-en|Paperclip}}) ажиллагааны нэр нь тэдний "АНУ-гийн шинжлэх ухааны ажилтнуудын" хувийн хэрэгт зориулсан шинэ намтрыг хавчиж байсан хавчаараас үүсэлтэй юм байна. [[Файл:Maria von Braun 6330121 edited.jpg|thumb|right|156px|Мария фон Браун, Вернер фон Брауны эхнэр]] Анхны 7 мэргэжилтэн АНУ-ын цэргийн нисэх буудал болох [[Делавэр]] мужийн [[Ньюкасл (Делавэр)|Ньюкасл]]д 1945 оны 9-р сарын 20-нд ирцгээжээ. Дараа нь тэд [[Бостон]] руу нисэж, бас завиар Бостоны булан дахь АНУ-гийн цэргийн тагнуулын корпуст хүргэгдэв. Үүний дараа фон Браунаас бусад нь Пенемюндед өгсөн баримтуудаа авах гэж Мэриленд муж дахь Абердины туршилтын талбай дээр ирцгээсэн ба энэ баримтууд нь эрдэмтдэд пуужинтай холбоотой туршилтаа үргэлжлүүлэхэд тус болох зорилготой байжээ. Эцэст нь фон Браун болон түүний үлдсэн команд Пенемюндээс өөрсдийн шинэ гэр [[Техас]] мужийн Форт Блисс хэмээх Америкийн цэргийн том баз дээр ирцгээв. Фон Браун сүүлд бичихдээ, түүнд өөрийн шинэ орчиндоо дасахад хүнд байсан гэсэн байна.<ref name="RM">[http://books.google.com/books?id=sfzMcwF5DC4C «Red Moon Rising: Sputnik and the Hidden Rivalries That Ignited the Space Age»], Matthew Brzezinski. Macmillan, 2008. ISBN 080508858X, 9780805088588. p. 84, 85, 87, 91, 92</ref> Түүний ерөнхий инженер Вальтер Ридель 1946 оны 12 сард хэвлүүлсэн "Герман эрдэмтэн америк хоол амтгүй, тахиан мах нь резин шиг" гэсэн нийтлэлээрээ алдартай болсон. Тус материал фон Браун болон түүний команд АНУ-д байгаа талаар анх олон нийтэд мэдээлсэн ба [[Альберт Эйнштейн]] болон Жон Дингелл зэрэг эрдэмтэд энэ явдлыг шүүмжилж байв. Шинэ очсон газар герман эрдэмтдийн амьдрах орчноо дээшлүүлэх саналыг огт хүлээж авахгүй байв. Фон Браун тэмдэглэлдээ: "...Пенемюндед биднийг эрхлүүлж байсан харин энд бид пенни болгоноо тоолж байна..." гэжээ. Тэрээр 26 насандаа 1000 гаран инженерийг удирдаж байсан бол харин тэрээр Америкт 26 настай "батгатай" хурандаа Жим Хемилл гэгч инженерийн хагас боловсролтой залуугийн доор ажиллаж байв. Фон Брауны ажилчид түүнд "херр профессор" гэж хандаж байхад Хемилл түүнийг зүгээр л "Вернер" гэж дууддаг байсан ба тэр хурандаа фон Брауны гаргаж байсан пуужинтай холбоотой шинэ санаа болгоныг эсэргүүцэж байв. == Дайны дараа == [[Файл:S-IC engines and Von Braun.jpg|thumb|left|upright|150px|Вернер фон Браун бүтээлийнхээ дэргэд — сансрын зөөгч «[[Сатурн-5]]».]] [[Файл:Kennedy vonbraun 19may63 02.jpg|thumb|left|200px|thumb|Фон Браун ба [[Кеннеди, Жон Фицджеральд|ерөнхийлөгч Жон Кеннеди]]. 1963 оны 5 сарын 19]] [[1945 он]] [[5 сарын 3]]-нд Вернер фон Браун Америкийн армид өөрийн судалгааны бичиг баримтуудтай, Германы хэсэг пуужингийн мэргэжилтнүүдийн хамт бууж өгсөн, хэдийгээр түүний пуужингууд нь дэлбэрсэн боловч энэ нь ЗХУ-ын инженерүүдэд үлдсэн эд ангиудаар нь бүтэн зураг бий болгоход нэг их саад болоогүй. [[Полигон Пенемюнде|Пенемюнде]] дэхь пуужингийн хөдөлгүүр нь ЗХУ-ын Р-1, Р-2, Р-5 зэрэг пуужингуудын эх суурь болсон. 1945 оны 9-р сараас АНУ Техас мужийн Форт-Блисс дэхь армийн зэвсгийн хөгжүүлэлт ба зохион бүтээх албыг тэргүүлж байв. [[1950 он]]оос [[Хантсвилл (Алабама)|Хантсвилл]]д (Алабама муж) байрлах Рэдстоуны зэвсгийн газар ажилласан. Тэрээр [[1955 он]]ы [[9 сарын 11|9-р сарын 11-]]нд Америкийн иргэн болсон байна. Америкчууд түүний ажлыг зөвхөн ойрын зайн пуужингийн хөгжүүлэлтээр хязгаарласан. Хиймэл дагуул байгуулах гэрээг түүний өрсөлдөгч АНУ-ын далайн цэргийн флот авчээ.<br /> [[1956]] оноос [[тив хоорондын баллистик пуужин]] "Рэдстоун" төслийн удирдагч (түүний суурин дээр "Юпитер-C" ба "Юнона" болон хиймэл дагуул "Экплорер-1" зэрэг бий болжээ) болов. ЗХУ-ын хиймэл дагуулын дараа түүнд өөрийн "Юнона"-г хөөргөх зөвшөөрөл олгожээ. Гэхдээ зөвхөн Усан цэргийн флотын туршилтын хөөргөлтийн дараа. Ийм байдлаар фон Брауны хиймэл дагуул нэг жилийн дараа хөөрсөн юм. [[1960 он]]оос АНУ-ын аэронавтикийн болон сансрын орон зай судлалын үндэсний удирдлагын гишүүн ([[NASA]]) ба [[NASA|НАСА]]-гийн сансрын нислэгийн дарга. Сатурн болон Аполлон хөлгийн удирдагч болсон юм. [[1969 он]]ы [[7 сарын 16]]-нд пуужин-зөөгч Сатурн-5 нь сансрын хөлөг онгоц Аполлон-11-ыг тойрог замд аваачсан юм. 1969 оны [[7 сарын 20]]-нд «Аполлон-11» хөлгийн ахлагч [[Нил Армстронг]] сарны гадарга дээр буусан дэлхийн анхны хүн болсон юм. Энэ нислэгийн дараа Брауныг 1969 онд [[НАСА]]гийн хүндэт медалиар шагнажээ. «Аполлон-11»-ийн дараа фон Браун сар луу дахин 5 амжилттай нислэг хийжээ. [[1970 он]]оос НАСА-гийн сансрын хүнтэй нислэгийн захирлын орлогч, [[1972 оноос]] [[Мэрилэнд]] мужийн Жермантаун дахь «Фэрчайлд спэйс индастрис» үйлдвэрт дэд ерөнхийлөгч болжээ. Түүний саран дээр хэрэгжүүлсэн төслүүд нь ЗХУ болон АНУ хоорондын сансарт болсон тэмцэлд ялахын тулд бус харин цаашдын олон төслүүдийн ерөнхий суурь болж өгсөн юм. == Үхэл == [[Файл:Von Braun Wernher grave.jpg|thumb|180px|Вернер фон Брауны шарил дээр, Виржини муж Александриа хот Айви-Хилл.]] Вернер фон Браун 1972 онд [[NASA|НАСА]]-аас явсны дараа ердөө 5 жил болоод [[Хорт хавдар|хорт хавдрын]] улмаас 1977 оны 6-р сарын 16-нд нас барсан байна. ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Браун, Вернер фон}} [[Ангилал:Вернер фон Браун| ]] [[Ангилал:Германы сансрын тээврийн анхдагч]] [[Ангилал:АНУ-ын сансрын тээврийн анхдагч]] [[Ангилал:Сансрын тээврийн инженер]] [[Ангилал:Сансрын тээврийн тэргүүн]] [[Ангилал:Сансрын нислэгийн түүх]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Үндэсний агаарын тээвэр ба сансрын нислэгийн албаны хүн]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн]] [[Ангилал:СС-гишүүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Физикийн ном зохиогч]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (одтой)]] [[Ангилал:Вернер фон Сименсийн бөгж шагналтан]] [[Ангилал:Вилхелм Экснер Медаль шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Шинжлэх Ухааны Үндэсний Медаль шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Инженерийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Берлиний техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Чөлөөт ноён]] [[Ангилал:Хантсвиллийн (Алабама) хүн]] [[Ангилал:АНУ дахь Германы цагаач]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1912 онд төрсөн]] [[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]] f0pjqraiz5frt2egm6wpjdccwe8oil3 0 30006 864761 864013 2026-08-05T16:30:41Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864761 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын хунтайж дараа нь хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name = Цэвээнравдан | title = Цэвээнравдан [[хаан]]<br>Эрдэнэзоригт [[хунтайж]] | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж мөн хаан]] | reign = 1697–1727 | coronation =1697 | predecessor = [[Галдан бошигт хаан]] | successor = [[Галданцэрэн хаан]] | queen =Гүнгэравдан <small>(Их [[Хатан]])</small><br>Сэтэржав <small>(Бага [[Хатан]])</small> | issue = {{tree list}} *'''Түүний их Хатанаас:''' **[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] **Ботлог *'''Түүний бага Хатанаас:''' **Лувсансүр **Шунудаваа **Тодорхойгүй охин {{tree list/end}} | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father = [[Сэнгэ хунтайж]] | birth_date =Тодорхойгүй | death_date = 1727|image=Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|caption=Цэвээнравдан хааны орчин үеийн дүрслэл|regnal name=Цэвээнравдан эрдэнэзоригт [[хунтайж]]<br>Цэвээнравдан [[хаан]]|religion=[[Төвөдийн Буддын шашин]]|full name=Сэнгийн Цэвээнравдан}} '''Сэнгийн Цэвээнравдан''', (Төрсөн он, сар, өдөр тодорхойгүй–1727) эсвэл '''Цэвээнравдан хаан''' (1697–1727) нь [[Сэнгэ хунтайж]]ийн хүү бөгөөд 1697 онд авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хаанаас]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан ширээг булаан авч, ''"Эрдэнэзоригт [[хунтайж]]"''{{Sfn|Perdue|2005|p=210}} ба ''"[[хаан]]"''{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Baabar|1999|p=87}} цолтойгоор Зүүнгарын Хаант Улсын хунтайж мөн хаан болсон. Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Зүүнгарын Хаант Улсыг оргил үедээ хүргэсэн хүн гэж үздэг.{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} Тэрээр [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] оросуудыг ялж, Манжийн эсрэг Зүүнгарын [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн|тусгаар тогтнолыг хадгалсан]]. Тэр бас [[Казахын ханлиг]] эсрэг [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|дайныг]] үргэлжлүүлж байв. == Бага нас == == Хаанчлал ба дайн == === Түүний цолын талаарх үзэл бодлын зөрчилдөөн === === Казахуудын эсрэг хийсэн дайнууд === == Нийгэм–эдийн засгийн бодлого == == Гэр бүл == == Түүхэнд == == Эх сурвалж == === Эшлэл === [[Ангилал:17-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1727 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:Цорос]] <references /> === Ном зүй === * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} gaciwpy6qnpxx3y5t222rcojrqvxly6 0 30041 864843 858456 2026-08-05T17:54:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864843 wikitext text/x-wiki {{Short description|Вьетнамын нэгдсэн цэргийн хүчин}} {{Инфобокс зэвсэгт хүчин | name = Вьетнамын Ардын Арми | native_name = {{lang|vi|Quân đội nhân dân Việt Nam}} | image = Emblem VPA.svg | alt = | caption = Сүлд | image2 = Flag of the People's Army of Vietnam.svg | alt2 = | caption2 = "Ялахаар шийдсэн" цэргийн далбаа | motto = {{lang|vi|Quân đội ta trung với Đảng, hiếu với dân, sẵn sàng chiến đấu hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội. Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng}} ("Манай арми намд үнэнч, ард түмэнд үнэнч, Эх орны тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, социализмын төлөө тэмцэж, золиослоход бэлэн. Ямар ч даалгаврыг биелүүлж, ямар ч бэрхшээлийг даван туулж, ямар ч дайсныг ялна.") | founded = {{Start date and age|1944|12|22}} | current_form = {{Start date and age|1976|7|7}} (УВА болон [[Өмнөд Вьетнамын Чөлөөлөх Арми|ӨВЧА-ийн]] албан ёсны нэгдэл)<ref>{{Cite web |title=KỶ NIỆM 50 NĂM NGÀY THÀNH LẬP QUÂN GIẢI PHÓNG MIỀN NAM VIỆT NAM (15-2-1961 – 15-2-2011):Trang sử vàng của Quân Giải phóng miền Nam |url=http://baodanang.vn/channel/5399/201102/ky-niem-50-nam-ngay-thanh-lap-quan-giai-phong-mien-nam-viet-nam-15-2-1961-15-2-2011-trang-su-vang-cua-quan-giai-phong-mien-nam-2032771/ |access-date=2026-03-22 |website=[[Báo Đà Nẵng]] |language=vi}}</ref> | disbanded = | branches = {{tree list}} *{{color box|#ce000c|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Хуурай Газрын Хүчин|Зэвсгийн нэгдсэн анги]] {{small|(''де-факто'' хуурай замын хүчин; албан ёсоор тусгаарлагдсан цэргийн нэгж биш)}} *{{color box|black|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Тэнгисийн Цэргийн Хүчин|Тэнгисийн цэргийн алба]] *{{color box|#3b83b5|border=#f1ad23}} [[Вьетнамын Ардын Нисэх Хүчин|Агаарын хамгаалах - Агаарын цэргийн алба]]<hr> *{{color box|#028661|border=#ce000c}} [[Вьетнамын Хилийн Цэргийн Хүрээлэн|Хилийн Цэргийн Командлал]] *{{color box striped|#2957a4|#f16138|border=#034ea2}} {{nowrap|[[Вьетнамын эргийн харуул|Эргийн харуулын командлал]]}} {{small|(бүтцийн хувьд [[Вьетнамын Засгийн газар|Вьетнамын Засгийн газрын]] ''[[де-юре]]'' захиргааны дор)}}<ref>{{cite web |title=Scope of operation, working measures and international cooperation of the Vietnam Coast Guard |url=http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801184000/http://tapchiqptd.vn/en/research-and-discussion/regulations-on-organisation-and-operation-of-the-vietnam-coast-guard/19048.html |url-status=dead |archive-date=2022-08-01 |website=National Defence Journal |publisher=[[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)]] }}</ref><hr> *{{nowrap|[[Их буу - Пуужингийн командлал]]}} *{{nowrap|[[Кибер үйл ажиллагааны командлал]]}} *{{nowrap|[[Ерөнхийлөгч Хо Ши Миний бунханыг хамгаалах хүчин|ХШМ бунханыг хамгаалах командлал]]}}{{Tree list/end}} | headquarters = [[Батлан ​​​​хамгаалах яам (Вьетнам)|Үндэсний Батлан ​​​​хамгаалах яам]], 7 дугаар Нгуен Чи Фонгийн зам, Динь Бинь [[Ба Динь дүүрэг|Ба Динь]], [[Ханой]] | website = {{Official website|http://mod.gov.vn/en/vpa}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{flagicon image|Flag of the Communist Party of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[То Лам]] | commander-in-chief_title = [[Вьетнамын Коммунист Намын Төв Цэргийн Комиссын нарийн бичгийн дарга|Цэргийн Төв Комиссын нарийн бичгийн дарга]] | chief minister = {{flagicon image|Flag of Vietnam.svg|size=25px}} [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Лыонг Кыонг]] | chief minister_title = [[Вьетнамын Ерөнхийлөгч|Ерөнхий командлагч]] | minister = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] [[Фан Ван Зянг]] | minister_title = [[Батлан ​​​​хамгаалахын сайд (Вьетнам)|Үндэсний батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | chief_of_staff = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Генерал]] [[Нгуен Тан Кыонг]] | chief_of_staff_title = [[Жанжин штабын дарга (Вьетнам)|Жанжин штабын дарга]] | commander = [[File:Vietnam People's Army OF-10.svg|25px]] [[Армийн генерал|Генерал]] {{ill|Нгуен Чонг Нгиа|vi|Nguyễn Trọng Nghĩa}} | commander_title = [[Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газар|Улс төрийн асуудал эрхэлсэн ерөнхий газрын дарга]] <!-- Manpower -->| age = 18–25 нас (коллеж эсвэл их сургуульд сурдаг хүмүүст 18–27) | conscription = 2 жил | manpower_data = | manpower_age = | available = | available_f = | fit = | fit_f = | reaching = | reaching_f = | active = 450,000<ref name=IISSSRV08>{{cite book| title=The Military Balance 2014| url=https://archive.org/details/militarybalance20000unse_q0u0| author1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| author-link1=Стратегийн судалгааны олон улсын хүрээлэн| date=3 February 2014| publisher=[[Routledge]]| location=[[Лондон]]| isbn=9781857437225| pages=[https://archive.org/details/militarybalance20000unse_q0u0/page/287 287]–289}}</ref> | ranked = 7-д | reserve = 5,000,000<ref name=IISSSRV08/> | deployed = <!-- Financial --> | amount = 273 их наял [[Вьетнам донг|донг]] = [[америк доллар|$]] 10.4 тэрбум (2025)<ref name="Budget2025">{{cite web |title=5 bộ 'ngốn' ngân sách nhiều nhất trong giai đoạn 2021 – 2025 |url=https://luatkhoa.com/2025/03/top-5-bo-ngon-ngan-sach-nhieu-nhat-giai-doan-2021-2025/ |publisher=luatkhoa.com |access-date=2025-07-07 |date=25 March 2025 | language=vi }}</ref> | percent_GDP = ~1.6% (2023; ''төсөөлсөн'')<ref name="National Assembly's 2023 state budget projection">{{cite web |title=Resolution no. 70/2022/QH15 of the National Assembly on the Distribution of Central Budget of 2023 |url=https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |publisher=[[Вьетнамын Үндэсний Ассемблей]] |access-date=2026-03-22 |date=2022-11-30 |archive-date=2024-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241004124713/https://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=71086 |url-status=dead }}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = *[[Viettel]] *[[Z111]] *Z113 *Z153<ref>{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/landwarfareintl/vietnam-domestically-upgrades-t-54b-tanks/|title=D&S 2019: Vietnam domestically upgrades T-54B tanks &#124; Shephard|website=shephardmedia.com|access-date=2026-03-22}}</ref> *[[Shipbuilding Industry Corporation]] *[[Z173 Shipyard|Hong Ha Shipbuilding Company (Z173)]] *Z176 *[[Z189]] *Ba Son Corporation *Song Thu Shipyard<ref>{{Cite web|url = https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|title = Song Thu Corporation Launches Third Vietnam People's Navy Roro 5612 Landing Ship|date = 2020-07-02|access-date = 2026-03-22|archive-date = 2025-12-09|archive-url = https://web.archive.org/web/20251209174234/https://militaryleak.com/2020/07/02/song-thu-corporation-launches-third-vietnam-peoples-navy-roro-5612-landing-ship/|url-status = dead}}</ref> *[[Vietnam Helicopter Corporation]]{{citation needed|date=2023 оны 4 сар}} *Vietnam Aerospace Association (VASA)<ref name=kobus>{{cite web|last=Kobus|title=Vietnam to make unmanned aircraft|url=http://www.zimbio.com/Aircraft/articles/UWk8XplPNqr/Vietnam+make+unmanned+aircraft|publisher=zimbio.com|access-date=20 March 2013}}</ref> *A32<ref>{{Cite web|url=https://en.qdnd.vn/military/news/defense-mission-works-with-factory-a32-527844|title=Defense mission works with Factory A32|website=en.qdnd.vn|access-date=2026-03-22}}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | foreign_suppliers = {{collapsible list|title=Түүхэн: |''{{flag|Бүгд Найрамдах Унгар Ард Улс}}''|''{{flag|ЗХУ}}''|''{{flag|Зүүн Герман}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс|name=Румын}}''|''{{flagu|Хятад|1949}}''|''{{flag|Хойд Солонгос}}''|''{{flag|Бүгд Найрамдах Социалист Чехословак Улс|name=Чехословак}}''}} {{collapsible list|title=Одоогийн: |{{flag|Австрали}}|{{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}|{{flag|Беларусь}}|{{flag|Бельги}}|{{flag|Болгар}}|{{flag|Бразил}}|{{flag|Герман}}|{{flag|Израил}}|{{flag|Индонез}}|{{flag|Итали}}<ref>{{Cite web|last=Wozniak|first=Jakub|title=Japan and Vietnam Reach Agreement on Arms Exports to Vietnam|url=https://www.overtdefense.com/2020/10/20/japan-and-vietnam-reach-agreement-on-arms-exports-to-vietnam/|website=Overt Defense|date=2020-10-20}}</ref>|{{flag|Канад}}|{{flag|Куба}}|{{flag|Монтенегро}}|{{flag|Нидерланд}}|{{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}|{{flag|Орос}}|{{flag|Өмнөд Африк}}|{{flag|Өмнөд Солонгос}}|{{flag|Польш}}|{{flag|Сингапур}}|{{flag|Тайвань}}|{{flag|Турк}}|{{flag|Украин}}|{{flag|Франц}}|{{flag|Хятад}}|{{flag|Чех}}|{{flag|Швейцар}}|{{flag|Энэтхэг}}|{{flag|Япон}}}} | imports = | exports = <!-- Related articles --> | history = [[Вьетнамын цэргийн түүх]] | ranks = [[Вьетнамын цэргийн цол, тэмдэг|Вьетнамын цэргийн цол]] | image_size = 180px | image_size2 = | country = {{VNM}} }} == Чадавхи == [[Файл:Mikoyan-Gurevich MiG-21PF USAF.jpg|right|thumb|200px|Вьетнам улсын [[Миг-21]] сөнөөгч онгоц]] [[Файл:Vietnamese BMP IFVs, November 2010.JPG|right|thumb|200px|Вьетнам улсын БМП хуягт тээвэрлэгч]] [[File:Soldiers of Vietnam People's Army.jpg|thumb|right|200px|Вьетнам улсын цэргүүд]] {| class="wikitable" ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Техник хэрэгсэл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Үйлдвэрлэсэн улс ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Төрөл ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Ашиглаж байгаа ! style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тайлбар |----- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танк |- |[[Т-34]] |{{USSR}} |[[Танк]] |45<ref name=militarybalance2010>[↑ The International Institute For Strategic Studies IISS The Military Balance 2010. — Nuffield Press, 2010. — С. 196. — 433 с. — ISBN 978-1-85743-557-3.]</ref> | |- |[[Т-54]]/[[Т-55]] |{{USSR}} |[[Танк]] |850<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 59]] |{{PRC}} |[[Танк]] |350<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Т-62]] |{{USSR}} |[[Танк]] |70<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[Тип 62]]/[[Тип 63]] |{{PRC}} |[[Танк]] |320<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[ПТ-76]] |{{USSR}} |[[Танк]] |300<ref name=militarybalance2010/> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Хуягт тээвэрлэгч |- ||[[БМП-1]]/[[БМП-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |300<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БРДМ-1]]/[[БРДМ-2]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |100<ref name=militarybalance2010/> | |- |[[БТР-40]]/[[БТР-50]]/[[БТР-60]]/[[БТР-152]] |{{USSR}} |Хуягт тээвэрлэгч |1100<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[M113|M113A3]] |{{USA}} |Хуягт тээвэрлэгч |200<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Тип-63 (Хуягт тээвэрлэгч)|Тип-63]] |{{PRC}} |Хуягт тээвэрлэгч |80<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Тийрэлтэт пуужингийн систем |- |[[Р-17|Р-300]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- |[[Тип 63 (РСЗО)]] |{{PRC}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |360<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-21 «Град»]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем |350<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[БМ-14]] |{{USSR}} |Тийрэлтэт пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Өөрөө явагч их буу |- |[[2С3|2С3 «Акация»]] |{{USSR}} |152 мм Өөрөө явагч их буу |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[2С9|2С9 «Нона-C»]] |{{USSR}} |120 мм Өөрөө явагч их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Их буу |- |[[100-мм полевая пушка образца 1944 года (БС-3)|М-1944]] |{{USSR}} |100 мм их буу | | |- |[[105 mm Howitzer M101|M101]] |{{USA}} |105 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица Д-30|Д-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм гаубица образца 1938 года (М-30)|М-30]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[122-мм пушка Д-74|Д-74]] |{{USSR}} |122 мм их буу | | |- |[[130-мм пушка М46|М46]] |{{USSR}} |130 мм их буу | | |- |[[152-мм пушка-гаубица Д-20|Д-20]] |{{USSR}} |152-мм их буу | | |- |[[155 mm Howitzer M114|М-114]] |{{USA}} |155-мм их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Миномёт |- |[[Миномёт 82 мм|БМ-37]] |{{USSR}} |82 мм миномёт | | |- |[[120-мм полковой миномёт обр. 1943 г.|М-43]] |{{USSR}} |120 мм миномёт | | |- |[[160-мм миномёт образца 1943 года|М-43]] |{{USSR}} |160 мм миномёт | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Танкны эсрэг ашиглах их буу |- |[[СУ-100]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[СУ-122]] |{{USSR}} |122 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- |[[100-мм Танкны эсрэг ашиглах их буу Т-12|Т-12]] |{{USSR}} |100 мм танкны эсрэг ашиглах их буу | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл |- |[[Шилка гол|ЗСУ-23-4 «Шилка»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах хэрэгсэл | | |- |[[Игла (Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем)|9К38 «Игла»]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах зөөврийн пуужингийн систем | | |- |[[C-300 ПМУ-1 (Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем)|C-300]] |{{USSR}} |Агаарын довтолгооноос хамгаалах пуужингийн систем | | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Нисдэг тэрэг |- |[[Ми-24]] |{{USSR}} |Байлдааны нисдэг тэрэг |26<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-25]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |3<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-28]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ка-32]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |2<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-6]] |{{USSR}} |Тээврийн нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ми-17]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |30<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Bell UH-1 Iroquois]] |{{USA}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[PZL W-3 Sokol]] |{{POL}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой нисдэг тэрэг |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="5" |Онгоцнууд |- |[[Миг-21]] |{{USSR}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |140<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-22|Су-22М4]] |{{USSR}} |сөнөөгч онгоц/бөмбөгдөгч |53<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27СК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |7<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-30|Су-30МКК]] |{{RUS}} |Олон төрлийн ач холбогдолтой сөнөөгч онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Бе-12]] |{{USSR}} |Шумбагч завины эсрэг онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-2]] |{{USSR}} |Давхар далавчтай тээврийн онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Ан-26]] |{{USSR}} |тээвэрлэгч онгоц |12<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-40]] |{{USSR}} |Тусгай тээврийн онгоц |4<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Як-18]] |{{USSR}} |Сургалтын онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Aero L-39 Albatros]] |{{CZE}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |18<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[МиГ-21|МиГ-21УМ]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |10<ref name=militarybalance2010 /> | |- |[[Су-27|Су-27УБК]] |{{USSR}} |Сургалтын/байлдааны онгоц |5<ref name=militarybalance2010 /> | |- |} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Вьетнамын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:Азийн зэвсэгт хүчин]] [[Ангилал:Вьетнамын байгууллага]] 630tphys5ed83higt9m0dojk1wydvuw 0 30155 864960 841177 2026-08-05T19:49:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864960 wikitext text/x-wiki {{stack|{{Инфобокс эрдэс | name = Галенит<br>({{lang-en|Galena, lead glance}}) | category = [[Сульфидийн эсдэс]], октагедрал дэд бүлэг | image = Galena - Huallanca, Bologesi, Ancash, Peru.jpg | caption = Галенит | formula = PbS | molweight = | strunz = 2.CD.10 | dana = 2.8.1.1 | system = [[Кум талс систем|Куб]] | class = Хексоктагедрал (m{{overline|3}}m) <br/>[[Герман - Могены тэмдэг|H-M тэмдэг]]: ({{sfrac|4|m}} {{overline|3}} {{sfrac|2|m}}) | symmetry = ''Fm''{{overline|3}}m | unit cell = ''a'' = 5.936&nbsp;Å; ''Z''&nbsp;=&nbsp;4 | color = Тугалган саарал ба мөнгөлөг | habit = Куб ба октагедрал, салангид ({{lang-en|blocky}}), хүснэгтэн | twinning = Шүлгэлцсэн, нэвчисэн, ялтсан | cleavage = [001] дээр төгс куб, [111] дээр салдаг | fracture = Дэд конхоидал | tenacity = Хэврэг, бутрамхай | mohs = 2.5–2.75 | luster = Налуу тал дээр металлын | refractive = | opticalprop = Изотоп ба тунгалаг бус | birefringence = | pleochroism = | streak = Тугалган саарал | gravity = 7.2–7.6 | density = | melt = | fusibility = 2 | diagnostic = | solubility = | diaphaneity = Тунгалаг бус | other = Байгалийн хагас дамжуулагч | references = <ref name=HBM>{{cite book |editor1-last=Anthony |editor1-first=John W. |editor2-last=Bideaux |editor2-first=Richard A. |editor3-last=Bladh |editor3-first=Kenneth W. |editor4-last=Nichols |editor4-first=Monte C. |title=Handbook of Mineralogy |publisher=Mineralogical Society of America |place=Chantilly, VA |url=http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/galena.pdf |format=PDF |chapter=Galena |isbn=0962209708 |volume=1 |year=1990 |access-date=2017-02-06 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917222141/http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/galena.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name=Webmineral>[http://www.webmineral.com/data/Galena.shtml Galena]. Webmineral</ref><ref name=Mindat>[http://www.mindat.org/min-1641.html Galena]. Mindat.org</ref> }} [[File:Baryte-Galena-Pyrite-203072.jpg|thumb|alt=Galena with baryte and pyrite|[[Барит]] ба [[пирит]]ийг агуулсан галенит, [[Серро-де-Паско]], [[Перу]]; {{convert|5.8|×|4.8|×|4.4|cm|in|abbr=on}}]] [[File:Galena-unit-cell-3D-ionic.png|thumb|Галенитын [[талст бүтэц]]]] [[Image:NaCl polyhedra.svg|200px|thumb|right|Эрдсийн давсан (куб) талст бүтэц. [[Октагедрал геометр]]т атом бүр зургаан хөрштэй.]] }} '''Галенит''' ({{lang-la|galena – хар тугалга}}) буюу '''хар тугалганы гялтгана''' нь [[хар тугалга|хар тугалганы]] сульфидээс ([[Хар тугалга|Pb]][[Хүхэр|S]]) тогтох [[эрдэс|галены бүлгийн эрдэс]]. Галенит нь хамгийн өргөн ашиглагддаг хар тугалганы [[хүдэр]] бөгөөд [[Мөнгө (химийн элемент)|мөнгөний]] чухал эх үүсвэр юм.<ref>{{Cite book | publisher = SME | isbn = 9780873352666 | last = Young | first = Courtney A. |first2=Patrick R.|last2= Taylor |first3=Corby G.|last3= Anderson | title = Hydrometallurgy 2008: Proceedings of the Sixth International Symposium | date = 2008}}</ref> Галенит нь хамгийн өргөн тархсан [[сульфидийн эрдэс]] юм. Ихэвчлэн, октагедрал хэлбэртэй [[Куб талс систем|куб талс системээр]] талстжина. Галенит нь [[сфалерит]], [[кальцит]] ба [[флюорит]]тэй ихэвчлэн хослодог. == Хар тугалганы орд == [[Image:Calcite-Fluorite-Galena-rom31c.jpg|left|thumb|Кальциттай нийлж ургасан ({{lang-de|druse}}) галенит]] Галенит нь эрт дээр үеээс ашиглагдсаар ирсэн хар тугалганы үндсэн хүдэр. Нам [[Хайлах температур|температурт хайлдаг]] тул түүнийг хялбар [[хайлах|хайлуулан]] ялгадаг байсан. Зарим ордууд 1-2% [[Мөнгө (химийн элемент)|мөнгийг]] агуулдаг ба энэ дайвар бүтээгдэхүүнээс орох орлого нь үндсэн бүтээгдэхүүн болох хар тугалганы орлогоос хол илүү байдаг. Галенитийн ордууд ихэвчлэн, мэдэгдэхүйц хэмжээний мөнгийг, эрдсийн фазад багтах [[мөнгөний сульфид]] байдлаар эсвэл галенитийн бүтэцэд хатуу уусмал байдалтай агуулдаг. == Эх сурвалж == {{reflist}} == Унших == * {{cite book|last1=Klein |first1=Cornelis |last2=Hurlbut |first2=Cornelius S., Jr. |date=1985 |title=Manual of Mineralogy |url=https://archive.org/details/manualofmineralo00klei |publisher=Wiley |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/manualofmineralo00klei/page/274 274]–276 |isbn=0-471-80580-7}} * [http://franklin-sterlinghill.com/dunn/ch21/galena.stm Franklin and Sterling Hill] mineral deposits. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Galena|Галенит}} * [https://web.archive.org/web/20090605154039/http://www.atsdr.cdc.gov/HEC/CSEM/lead/ Case Studies in Environmental Medicine (CSEM): Lead Toxicity.] * [https://web.archive.org/web/19991005234440/http://www.atsdr.cdc.gov/tfacts13.html ToxFAQs: Lead.] * [https://web.archive.org/web/20070415151632/http://www.mii.org/Minerals/photolead.html Mineral Information Institute] entry for lead. {{ores}} {{portalbar|Geology|Crystallography|Earth sciences}} [[Ангилал:Эрдэс]] [[Ангилал:Хүдэр]] [[Ангилал:Хар тугалганы эрдэс]] [[Ангилал:Хүхрийн эрдэс]] [[Ангилал:Кубын талст систем]] sxndqq8f30nrcqytqvrxaff0s546q39 0 30205 865054 823576 2026-08-05T21:17:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865054 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = | verifiedrevid = 464364488 | ImageFile3 = Ammonia-dimensions-from-Greenwood&Earnshaw-2D.svg | ImageName3 = Stereo structural formula of the ammonia molecule | ImageFileL1 = Ammonia-3D-balls-A.png | ImageNameL1 = Ball-and-stick model of the ammonia molecule | ImageFileR1 = Ammonia-3D-vdW.png | ImageNameR1 = Space-filling model of the ammonia molecule | IUPACName = Azane | OtherNames = Hydrogen nitride<br /> Trihydrogen nitride<br /> Nitro-Sil<br /> Nitrogen trihydride |Section1={{Chembox Identifiers | InChI = 1/H3N/h1H3 | InChIKey = QGZKDVFQNNGYKY-UHFFFAOYAF | CASNo = 7664-41-7 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 222 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1160819 | ChemSpiderID = 217 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 5138Q19F1X | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 231-635-3 | UNNumber = 1005 | KEGG = D02916 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName = Ammonia | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 16134 | RTECS = BO0875000 | SMILES = N | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/H3N/h1H3 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = QGZKDVFQNNGYKY-UHFFFAOYSA-N | Beilstein = 3587154 | Gmelin = 79 | 3DMet = B00004}} |Section2={{Chembox Properties | Formula = NH₃ | MolarMass = 17.031 g/mol | Appearance = Өнгөгүй хий | Odour = Хүчтэй идэмхий үнэртэй | Density = 0.86&nbsp;kg/m³ (буцлах температурт 1.013 бар)<br /> 0.769 &nbsp;kg/m³ (STP)<ref>http://www.engineeringtoolbox.com/gas-density-d_158.html</ref><br /> 0.73&nbsp;kg/m³ (1.013 bar at 15&nbsp;°C)<br /> 681.9&nbsp;kg/m³ at −33.3&nbsp;°C (liquid)<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=qPGzhL3Y50YC&pg=PA132|page=132|title=Systematic Inorganic Chemistry|author=Yost, Don M.|chapter=Ammonia and Liquid Ammonia Solutions|publisher=READ BOOKS|year=2007|isbn=1-4067-7302-6}}</ref><br /> 817&nbsp;kg/m³ at −80&nbsp;°C (тунгалаг хуурай)<ref>{{cite journal|doi=10.1080/00337577508240819|title=On crystalline character of transparent solid ammonia|year=1975|author=Blum, Alexander|journal=Radiation Effects and Defects in Solids|volume=24|issue=4|page=277}}</ref> | MeltingPtC = −77.73 | BoilingPtC = −33.34 | Solubility = 47% w/w (0&nbsp;°C)<br />31% w/w (25&nbsp;°C)<br />18% w/w (50&nbsp;°C)<ref>{{cite book|title=The Merck Index: An Encyclopedia of Chemicals, Drugs, and Biologicals|url=https://archive.org/details/merckindexencycl0000unse|edition=12th|editor-last=Budavari|editor-first=Susan|publisher=Merck|year=1996|isbn=0-911910-12-3}}</ref> | SolubleOther = [[хлороформ]], [[эфир]], [[этанол]], [[метанол]] | Solvent = | pKa = 32.5 (−33&nbsp;°C),<ref>Perrin, D. D., ''Ionisation Constants of Inorganic Acids and Bases in Aqueous Solution''; 2nd Ed., Pergamon Press: Oxford, '''1982'''.</ref> 10.5 (DMSO) | pKb = 4.75 | RefractIndex = 1.3327 | Viscosity = 0.276 cP (&minus;40 °C) | VaporPressure = 8573 h Pa }} |Section3={{Chembox Structure | MolShape = [[Тригонал пирамид (молекуляр геометр)|Тригонал пирамид]] | Dipole = 1.42 [[Debye|D]] | PointGroup = C_3v }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −46&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A22}}</ref> | Entropy = 193&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> }} |Section7={{Chembox Hazards | GHSPictograms = {{GHSp|GHS04}}{{GHSp|GHS05}}{{GHSp|GHS06}}{{GHSp|GHS09}}<ref name="sigma">{{Sigma-Aldrich|id=294993|name=Ammonia|accessdate=20 July 2013}}</ref> | HPhrases = {{H-phrases|221|280|314|331|400}}<ref name="sigma" /> | PPhrases = {{P-phrases|210|261|273|280|305+351+338|310}}<ref name="sigma" /> | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0414.htm ICSC 0414] (anhydrous) | EUClass = {{Hazchem T}} {{Hazchem C}} {{Hazchem N}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 | NFPA-S = | RPhrases = {{R10}}, {{R23}}, {{R34}}, {{R50}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S9}}, {{S16}}, {{S26}}, {{S36/37/39}}, {{S45}}, {{S61}} | FlashPt = шатдаг хий | AutoignitionPtC = 651 | ExploLimits = 15–28% | NIOSH_ref=<ref name=NIOSH>{{PGCH|0028}}</ref> | PEL = 50 ppm (25 ppm [[ACGIH]]- TLV; 35 ppm [[STEL]]) | LD50 = 0.015 mL/kg (хүн, амаар) | REL = TWA 25 ppm (18 mg/m³) ST 35 ppm (27 mg/m³) | IDLH = 300 ppm | LC50 = 40,300 ppm (харх, 10 min)<br/>28595 ppm (харх, 20 min)<br/>20300 ppm (харх, 40 min)<br/>11590 ppm (харх, 1 hr)<br/>7338 ppm (харх, 1 hr)<br/>4837 ppm (хулгана, 1 hr)<br/>9859 ppm (туулай, 1 hr)<br/>9859 ppm (муур, 1 hr)<br/>2000 ppm (харх, 4 hr)<br/>4230 ppm (хулгана, 1 hr)<ref name=IDLH>{{IDLH|7664417|Ammonia}}</ref> | LCLo = 5000 ppm (сүүн тэжээлтэн, 5 min)<br/>5000 ppm (хүн, 5 min)<ref name=IDLH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = | OtherCations = [[Phosphine]]<br />[[Arsine]]<br />[[Stibine]] | OtherFunction = [[Гидразин]]<br />[[Гидразиний хүчил]] | OtherFunction_label = азотын гидрид | OtherCompounds = [[Аммонийн гидроксид]] }} }} '''Аммиак''' NH₃ - өнгөгүй, амьсгал боогдуулам хурц үнэртэй [[хий]]. Агаарын даралтанд -33,19°C-д буцалдаг, -77,75°C-д хатуурдаг. Аммиак болон агаарын холимог нь тодорхой нөхцөлд тэсрэх боломжтой. Усанд сайн уусдаг. 20°C-д нэг эзлэхүүн усанд ойролцоогоор 700 дахин их аммиак уусдаг. Ийм уусмлыг усан аммиак гэж нэрлэнэ. Ердийн температурт аммиак нь тогтвортой, 1200°C-с дээш температурт задарч, [[устөрөгч]] ба [[азот]]ыг үүсгэдэг. [[Катализатор]]ын орчинд аммиакийн задрал 300°C-с эхэлдэг. Аммиак нь урвалын идэвхтэй, [[хүчил]]тэй урвалд орж [[давс]], [[нүүрсхүчлийн давхар исэл|нүүрсхүчлийн давхар исэлтэй]] урвалд орж [[шүвтэр]] зэргийг үүсгэдэг бол [[цагаан алт]]ан болон бусад зарим нэг катализаторын орчинд [[азотын исэл|азотын ислийг]] үүсгэн исэлддэг. ==Хэрэглээ== Аммиак нь [[азотын хүчил]] болон [[Бордоо|азотын бордооны]] ([[аммонийн нитрат]], [[шүвтэр]], [[аммонийн сульфат]], [[нийлмэл бордоо]] г.м.) түүхий эд. Шингэн аммиак нь өөрөө маш өндөр концентрацитай [[бордоо]] юм. Аммиакийг [[капролактам]], [[синилийн хүчил]], [[шүү]], [[тэсрэх бодис]], техникийн давсууд зэргийг үйлдвэрлэхэд, мөн хөргөлтийн техникт [[хөргөгч бодис]] болгон ашигладаг. Аммиак нь [[органик синтез]]д өргөн ашиглагддаг. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холболт == {{Commons category|Ammonia}} *[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0414.htm International Chemical Safety Card 0414] (anhydrous ammonia), ilo.org. *[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0215.htm International Chemical Safety Card 0215] (aqueous solutions), ilo.org. *{{PubChemLink|222}} *{{cite web|url=http://www.inrs.fr/fichetox/ft16.html|title=Ammoniac et solutions aqueuses|publisher=Institut National de Recherche et de Sécurité|language=fr|access-date=2015-12-20|archive-date=2010-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20101211115518/http://www.inrs.fr/fichetox/ft16.html|url-status=dead}} *[http://www.ammoniaspills.org/ Emergency Response to Ammonia Fertilizer Releases (Spills)] for the Minnesota Department of Agriculture.ammoniaspills.org *[http://www.cdc.gov/niosh/topics/ammonia National Institute for Occupational Safety and Health – Ammonia Page], cdc.gov *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0028.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards - Ammonia], cdc.gov *[https://web.archive.org/web/20151030194722/http://www.mozalearn.com/Extra-Videos-Ammonia_NH3-210353 Ammonia, video] {{азотын нэгдлүүд}} [[Ангилал:Хорт бодис]] [[Ангилал:Азотын нэгдэл]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Ангилал:Галын аюултай бодис]] [[Ангилал:Устөрөгчийн нэгдэл]] [[Ангилал:Хөргөгч бодис]] hi3i14uqj2grx4um4mfk3o3iy9q4wmj 0 30355 864838 791581 2026-08-05T17:49:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864838 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = | verifiedrevid = 476996354 | ImageFile1 = Nitric-acid-2D-dimensions.png | ImageName1 = Structural formula of nitric acid with assorted dimensions | ImageFileL2 = Nitric-acid-3D-balls-B.png | ImageNameL2 = Ball-and-stick model of nitric acid | ImageFileR2 = Nitric-acid-3D-vdW-A.png | ImageNameR2 = Resonance space-filling model of nitric acid | IUPACName = Nitric acid | OtherNames = ''Aqua fortis'', Spirit of niter, Hydrogen nitrate, ''Acidum nitricum'' | SystematicName= |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 7697-37-2 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 944 | ChemSpiderID = 919 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 411VRN1TV4 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 231-714-2 | UNNumber = 2031 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D02313 | MeSHName = Nitric+acid | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 48107 | RTECS = QU5775000 | Gmelin = 1576 | 3DMet = B00068 | SMILES = [N+](=O)(O)[O-] | SMILES1 = ON(=O)=O | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1352 | StdInChI = 1S/HNO3/c2-1(3)4/h(H,2,3,4) | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/HNO3/c2-1(3)4/h(H,2,3,4) | StdInChIKey = GRYLNZFGIOXLOG-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = GRYLNZFGIOXLOG-UHFFFAOYAO}} |Section2={{Chembox Properties | H=1 | N=1 | O=3 | Appearance = Өнгөгүй, агаарт шар эсвэл улаан өнгөтэй манан (утаа) ялгаруулдаг шингэн<ref name=PGCH/> | Odor = Идэмхий, амьсгал боогдуулам<ref name=PGCH/> | Density = 1.5129 g cm⁻³ | Solubility = Бүрэн уусна | MeltingPtC = -42 | BoilingPtC = 83 | BoilingPt_notes = 68%-тай уусмал {{convert|121|C|F K}}-д буцлана | pKa = -1.4<ref>{{Citation |last=Bell |first=R. P. |title=The Proton in Chemistry |edition=2nd |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, NY |year=1973 |isbn=}}</ref> | RefractIndex = 1.397 (16.5&nbsp;°C) | Dipole = 2.17 ± 0.02 D | VaporPressure = 48 mmHg (20&nbsp;°C)<ref name=PGCH/> }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −207&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A22}}</ref> | Entropy = 146&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0183.htm ICSC 0183]<br/>[http://msds.chem.ox.ac.uk/NI/nitric_acid.html PCTL Safety Website] | EUClass = {{Hazchem C}} {{Hazchem O}} {{Hazchem T+}} | RPhrases = {{R8}} {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}} {{S23}} {{S26}} {{S36}} {{S45}} | NFPA-H = 4 | NFPA-R = 0 | NFPA-F = 0 | NFPA-S = OX | FlashPt = Шатдаггүй | PEL = TWA 2 ppm (5 mg/m³)<ref name=PGCH>{{PGCH|0447}}</ref> | IDLH = 25 ppm<ref name=PGCH/> | LC50 = 138 ppm (харх, 30 min)<ref name=PGCH/> | REL = TWA 2 ppm (5 mg/m³) ST 4 ppm (10 mg/m³)<ref name=PGCH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Азотлог хүчил]] | OtherCations = [[Натрийн нитрат]]<br/>[[Калийн нитрат]]<br/>[[Аммоний нитрат]] | OtherCompounds = [[Азотын исэл (V)]] }} }} '''Азотын хүчил''' ([[Устөрөгч|H]][[нитрат|NO₃]]) нь маш [[Идэмхий (хими)|идэмхий]], хүчтэй, дан суурьт, [[эрдэс хүчил]]. Химийн цэвэр азотын хүчил нь хурц эхүүн үнэртэй, өнгөгүй шингэн. == Шинж чанар == Азотын хүчил нь [[гидрат]]уудыг үүсгэдэг. Тэдгээрийн хоёр нь [[хатуу]]: [[гидрат|моногидрат]] (HNO₃•H₂O) болон [[гидрат|тригидрат]] (HNO₃•3H₂O). Хатуу азотын хүчил нь [[моноклин]] ба [[ромбо]] хэлбэртэй хоёр төрлийн таст [[модификаци]]йг үүсгэдэг. Устай ямар ч харьцаагаар дулаан ялгаруулан холигддог. Усан уусмалдаа бараг 100% [[ион]] болон задардаг. Устай 68,4% агууламжтай, 120⁰С буцлах температуртай [[азеотроп холимог]]ийг үүсгэдэг. Агаарт концентрацжуулсан азотын хүчил нь утаа гаргаж байгаа мэт сэтгэгдлийг төрүүлдэг. Учир нь ууршсан азотын хүчил нь агаарын чийгтэй нэгдэн маш жижиг ширхэгтэй мананг үүсгэдэг. Цэвэр азотын хүчил нь тогтворгүй ба дараах урвалын дагуу задардаг: :: <math>\mathsf{4HNO_3 \rightarrow 4NO_+4H_2O+2O_2}</math> Хүчлийг халаахад N₂O₃-г ялгаруулан задрах ба 260⁰С орчим температурт бүрэн задарч дуусдаг: :: <math>\mathsf{2HNO_3 \rightarrow N_2O_2+H_2O+O_2}</math> Азотын хүчлийн задрах хурд концентрац өсөх тутам нэмэгддэг. Жишээ нь 99% агууламжтай азотын хүчлийн задралын хурд өндөр ба түүний температурыг маш бага (5⁰C) нэмэгдүүлэхэд л задралын хурд 2 дахин нэмэгддэг. Энэ нь өндөр концентрацтай азотын хүчил задрах эрмэлзэл ихтэй байдгийг харуулж байна. Азотын хүчил нь хүчтэй исэлдүүлэгч учир ихэнх [[Органик нэгдэл|органик нэгдлүүдийг]] задалдаг ба зарим нь азотын хүчлийн нөлөөгөөр шатдаг. Азотын хүчил нь [[алт]], [[цагаан алт]], [[титан]], [[тантал]], [[роди]] ба [[ириди]]гээс бусад металлуудыг уусгадаг. Концентрацжуулсан азотын хүчлийг [[Устөрөгчийн хэт исэл|устөрөгчийн хэт ислээр]] үйлчлэхэд [[азотын хэт хүчил]] үүсдэг ба тэр нь задрахдаа тэсэрдэг: :: <math>\mathsf{HNO_3+H_2O_2 \rightarrow HNO_4+H_2O}</math> Азотын хүчилд [[Азотын давхар исэл|азотын диоксидыг]] шингээхэд нитролеум (HNO₃•NO₂ ) үүсдэг. Нитролеум нь шаргал өнгөтэй, утаат (манан үүсгэдэг) шингэн, хүчтэй исэлдүүлэгч. == Түүхий эд == Азотын хүчлийн түүхий эд нь [[аммиак]], [[агаар мандал|агаар]], [[ус]] гурав юм. Бүх гурван бүрдүүлэгчийг сайтар цэвэрлэнэ. [[Аммиак]]ийг [[катализатор]]ын тоосноос салгана. [[Аммиакийн синтез]]эд ашиглагддаг [[катализатор]]ын элэгдлээс үүссэн тоос [[аммиак]]тай хамт гадагшилдаг. Энэ тоос нь азотын хүчлийн үйлдвэрлэлд ашигладаг [[катализаторын хор|катализаторыг хордуулдаг]]. == Хэрэглээ == Азотын хүчил нь үйлдвэрлэлийн ач холбогдлоороо [[хүхрийн хүчил|хүхрийн хүчлийн]] дараа ордог. Үйлдвэрлэлд янз бүрийн конценрацтайгаар үйлдвэрлэдэг. Эрдэс бордооны үйлдвэрлэлд 45-60% концентрацитай азотын хүчлийг ашигладаг бол концентрацижуулсан (98%) азотын хүчлийг [[хиймэл торго]] үйлдвэрлэхэд ашиглана. [[Органик нэгдэл|Органик нэгдлүүд]] болох [[ароматик нүүрсустөрөгч|ароматик нүүрсустөрөгчдийг]] [[нитрожуулах]] замаар [[пикриний хүчил]], [[нитробензол]], [[нитротолуол]] зэргийг гарган авдаг ба эдгээр дээр үндэслэн [[органик будаг]] ба бусад бүтээгдэхүүнүүдийг үйлдвэрлэдэг. Азотын хүчлээс гарган авсан бүтээгдэхүүнүүд [[тэсрэх бодис]]ын, [[фармацевтик]]ийн салбарт өргөн ашиглагддаг. == Хадгалалт ба тээвэрлэлт == Концентрацжуулаагүй азотын хүчлийг зэвэрдэггүй гангаар хийсэн агуулахад хадгалдаг ба тээвэрлэхгүйгээр үйлдвэрлэсэн газраа ашиглагддаг. Концентрацжуулсан (98%) азотын хүчлийг хадгалах ба тээвэрлэхэд хөнгөн цагаан [[цистерн]]ийг ашигладаг. Өндөр концентрацтай азотын хүчлийг ердийн гангаар хийсэн [[циснерн]]д тээвэрлэхэд меланж байдалд оруулдаг. Меланж нь 89% HNO₃, 7,5% H₂SO₄ (92%), 3,5% H₂O агуулсан холимог юм. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0447.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] * [http://www.npi.gov.au/substances/nitric-acid/index.html National Pollutant Inventory – Nitric Acid Fact Sheet] *Calculators: [https://web.archive.org/web/20200222134012/http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/surftens/surftens.php surface tensions], and [https://web.archive.org/web/20200222134007/http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/density/density_electrolyte.php densities, molarities and molalities] of aqueous nitric acid [[Ангилал:Азотын нэгдэл]] [[Ангилал:Галыг өдөөгч бодис]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Органик бус хүчил]] [[Ангилал:Хорт бодис]] [[Ангилал:Хүчилтөрөгчийн нэгдэл]] tciup8a79pvd64b3im13ntx8t9x7wvz 0 33440 864888 847832 2026-08-05T18:40:26Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864888 wikitext text/x-wiki [[File:Estructura-suelo.jpg|thumb|right|alt=This is a diagram and related photograph of soil layers from bedrock to soil.|А өнгөн хөрс; B дунд хөрс, [[латерит]], [[реголит]]; C ул хөрс [[сапролит]], элэгдэлд бага өртсөн реголит; доод хэсэг нь [[ул хад]].]] '''Хөрс''' нь [[эрдэс]], [[органик матери]], хий, шингэн ба тоологдошгүй олон организмуудын нийлмэл бөгөөд, тэд хамтдаа дэлхий дээрхи амьдралыг тэтгэж байдаг. Хөрс нь [[педосфер]] гэж нэрлэгдэх байгалийн биет ба дөрвөн чухал үүргийг гүйцэтгэдэг: ургамал ургах орчин; ус хадгалах, нийлүүлэх, цэвэршүүлэх хэрэгсэл; [[Дэлхийн агаар мандал|дэлхийн агаар мандл]]ыг сайжруулагч; организмуудын амьдрах нутаг; эсрэгээр эдгээр нь буцаад хөрсийг сайжруулан нөлөөлж байдаг. Хөрсийг, "дэлхийн арьс" гэж үздэг ба хөрс нь [[литосфер]], [[гидросфер]], [[Дэлхийн агаар мандал|атмосфер]], [[биосфертэй]] шүргэлцэнэ.<ref name=Chesworth2008>{{cite book |editor-last=Chesworth |editor-first=Ward |date=2008 |title=Encyclopedia of soil science |page=xxiv |isbn=1-4020-3994-8 |publisher=Springer |location=Dordrecht, Netherlands |nopp=true}}</ref> Хөрс нь [[хатуу]] фаз (эрдэс ба органик матери) болон хийн төлөвт байх усыг агуулах сүвэрхэг хэсгээс тогтоно.<ref>{{cite book |last=Voroney |first=R. P. |date=2006 |chapter=The Soil Habitat |title=Soil Microbiology, Ecology and Biochemistry |editor-first=Eldor A. |editor-last=Paul |isbn=0-12-546807-5}}</ref><ref>{{cite web |first=James A. |last=Danoff-Burg |publisher=Columbia University |url=http://www.columbia.edu/itc/cerc/seeu/atlantic/restrict/modules/module10_content.html |title=The Terrestrial Influence: Geology and Soils |website=[[Earth Institute Center for Environmental Sustainability]] |accessdate=27 July 2014 |archive-date=17 Хоёрдугаар сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217132023/http://www.columbia.edu/itc/cerc/seeu/atlantic/restrict/modules/module10_content.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |last=Taylor |first=S. A. |first2=G. L. |last2=Ashcroft |date=1972 |title=Physical Edaphology|url=https://archive.org/details/physicaledapholo0000tayl }}</ref> Иймд хөрсийг ихэвчлэн гурван [[Бодисийн төлөв|төлөв]]т систем гэж үздэг.<ref>{{cite book |last=McCarthy |first=David F. |date=1982 |title=Essentials of Soil Mechanics and Foundations: Basic Geotechnics |url=https://archive.org/details/essentialsofsoil0000mcca_z4j4 |edition=2nd |location=Reston, Virginia |publisher=Reston Publishing |isbn=9780835917810}}</ref> == Хөрсний физик шинж чанарууд == Хөрсний физик шинж чанаруудыг ач холбогдол нь буурах дарааллаар нэрлэвэл, текстур (бүрдэл), бүтэц, сүвшил, консистенц, температур, өнгө, эсэргүүцэл зэрэг юм. Хөрсний текстур (бүрдэл) нь хөрсийг бүрдүүлэгчид болох [[элс]], [[лаг]], [[шавар]] 3-ийн харьцаагаар тодорхойлогдоно. Ач холбогдолоороо хоёрт орох шинж чанар бол бүтэц бөгөөд хөрс нь, [[Төмрийн исэл|төмрийн ислүүд]], [[карбонат]]ууд, [[шавар]], [[цахиурын давхар исэл]], [[гумус]] зэргээс тогтох ба тэд нийлэн харьцангуй тогтвортой хоёрдогч бүтэц үүсгэх зэрэг нь үүнд багтана. Хөрсний нягт, ялангуяа эзэлхүүн нягт нь хөрсний суултыг (нягтралыг) хэмжих хэмжүүр болдог. Хөрсний сүвшил нь хөрсний эзэлхүүний нэгэн хэсэг бөгөөд хий ба усаар дүүргэгдсэн байдаг. Хөрсний консистенц нь хөрсний хэсгүүдийн хоорондоо наалдах чадварыг илтгэдэг. Температур ба өнгийн хувьд өөрийн шинж чанаруудыг илтгэнэ. Хувийн эсэргүүцэл нь цахилгаан гүйдлийг эсэргүүцэх чанар ба энэ чанар нь металл, төмөрбетон байгууламжуудын зэврэх зэрэгт нөлөөлдөг. Хөрсний шинж чанарууд нь гүнээс хамааран өөрчлөгдөнө. Эдгээр шинж чанарууд нь хөрсний агааржилт ба ус шингээлт, ус хадгалах чадварыг тодорхойлж байдаг. {| class="wikitable" style="border-spacing: 5px; margin:auto;" |+ '''Хөрсний бүрдүүлэгчүүдийн ерөнхий үзүүлэлтүүд'''<ref name="brady">{{cite book|author=Nyle C. Brady & Ray R. Weil|title =Elements of the Nature and Properties of Soils (3rd Edition)|publisher =Prentice Hall|year =2009|page=|isbn =9780135014332}}</ref> |- ! scope="col" style="width:200px;"| Үзүүлэлт ! scope="col" style="width:200px;"| Элс ! scope="col" style="width:200px;"| Лаг ! scope="col" style="width:200px;"| Шавар |- |- | Ус агуулах багтаамж || Муу || Дундаас их хүртэл || Их |- | Агааржилт || Сайн || Дунд || Ядмаг |- | Ус нэвчүүлэлт || Өндөр || Муугаас дунд хүртэл || Маш муу |- | Органик бодисийн агуулалт || Муу || Дундаас их хүртэл || Ихээс дунд хүртэл |- | Органик бодисийн задрал || Хурдан || Дунд || Удаан |- | Хавар гэсэх || Хурдан || Дунд || Удаан |- | Нягтрал/суулт || Бага || Дунд || Өндөр |- | Салхины элэгдэлд өртөмтгий || Дунд (Нарийн элс бол өндөр) || Өндөр || Бага |- | Усны элэгдэлд өртөмтгий || Бага (Нарийн элс биш бол)|| Өндөр || Агрегатлагдсан бол бага, үгүй бол өндөр |- | Хотойх/товойх боломж || Маш бага || Бага || Дундаас маш өндөр |- | Нуур далангийн ус тусгаарлалт || Ядмаг || Ядмаг || Сайн |- | Борооны дараа боловсруулалт хийх боломж || Сайн || Дунд || Муу |- | Бохирдлоос шүлтжих || Өндөр || Дунд || Бага (хагараагүй бол) |- | Ургамалын тэжээлийн бодисийг агуулах || Ядмаг || Дундаас их хүртэл || Их |- | рН өөрчлөлтийг эсэргүйцэх || Муу || Дунд || Өндөр |} === Текстур === [[File:Хөрсний текстур, АНУ-ын ХАА-ны ангилал.jpg|300px|thumb|right|[[Хөрсний төрөл|Хөрсний төрлүүд]] дэх шавар, лаг ба элсний харьцаа, [[АНУ]]-ын ХАА яамны ангилал]] [[File:Kootenay National Park - Paint Pots 1.jpg|thumb|[[Өнгөт тогоо]]ны дэргэдэх төмрөөр баялаг хөрс, [[Кутенейн Үндэсний Хүрээлэн]], [[Канад]]]] Хөрсний бүрдүүлэгчид болох элс, лаг, шавар ба тэдгээрийн янз бүрийн харьцаа нь хөрсний текстурыг тодорхойлно. Сүвшил, нэвчилт, шингээлт, суух-хөөх зэрэг, ус агуулах багтаамж, элэгдэлд өртөмтгий эсэх зэрэг шинж чанаруудад хөрсний текстур нөлөөлдөг. [[АНУ]]-ын ХАА яамны, хөрсний текстурын ангилалын гурвалжинг үзүүлэв. Дан элс, лаг, шавар зэргийг хөрс мөн гэж үзэх ч, хүнс үйлдвэрлэх талаас нь авч үзвэл, зохих хэмжээний органик матери агуулсан холимог (loam) хөрсийг сонгодог гэж үздэг. Холимог хөрсний эрдэс бүрдүүлэгчийн харьцаа, 40жин.% элс, 40жин.% лаг үлдэгдэл 20жин.% шавар байдаг. Хөрсний текстур нь, хөрсний тэжээллэг бодис ба ус агуулах багтаамжид нөлөө үзүүлдэг.<ref>{{cite web | author = R. B. Brown | date = September 2003 | url = http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/SS/SS16900.pdf | title = Soil Texture | work = Fact Sheet SL-29 | publisher = University of Florida, Institute of Food and Agricultural Sciences | accessdate = 8 July 2008 | archive-date = 4 Нэгдүгээр сар 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110104114718/http://edis.ifas.ufl.edu/pdffiles/SS/SS16900.pdf | url-status = dead }}</ref> Элс ба лаг нь, эх чулуулагийн физикийн ба химийн элэгдлийн улмаас үүссэн бол, шавар нь өөрөөр, эх чулуулаг уусаж үүсгэсэн хоёрдогч эрдсийн тунадасаас гаралтай. Хөрсний ширхэгүүдийн [[хувийн гадаргуу]]гийн нийлбэр нь маш том талбайг үүсгэх ба түүн доторхи тогтворгүй [[ион]]ы цэнэгүүд нь хөрсний [[катион солилцооны чадавх]]ийг, цаашилбал үржил шимийг тодорхойлдог. Элс нь идэвхи багатай, дараа нь лаг, шавар хамгийн идэвхи өндөртэй нь. Элс нь хөрсийг нягтрахаас хамгаалж, хөрсний сүвшилийг нэмэгдүүлдэг нь элсний хамгийн том давуу тал юм. Лаг нь [[минералоги]]йн хувьд элстэй төстэй боловч, хувийн гадаргуу ихтэй тул химийн хувьд илүү идэвхитэй. Гэсэн хэдий ч, шавар нь хувийн гадаргуу маш өндөртэй бөгөөд, их хэмжээний сөрөг цэнэгийг агуулж байдаг учир, хөрсөн дэх шаварын агууламж нь түүний ус ба тэжээлийн бодисуудыг агуулах чадварыг тодорхойлдог. Шаварлаг хөрсүүд нь мөн, салхиний ба усны элэгдлийг эсэргүүцэх чадвар, лагархаг ба элсэрхэг хөрсүүдтэй харьцуулахад өндөртэй байдаг. Учир нь, шаврын жижиг хэсгүүд хоорондоо илүү нягт холбогддогт оршино. Элс нь хөрсний хамгийн тогтвортой эрдэс, тэрээр, {{convert|2.0|-|0.05|mm|in|abbr=on}} диаметртэй, ихэвчлэн кварцын хэсгүүдээс тогтдог, жижиг хайргыг агуулдаг (багтаадаг). Лагийн хэсгүүд 0.05 - 0.002&nbsp;mm (0.002 - 0.00008 in) хэмжээтэй. Шаварын хэсгүүд нь [[оптик]] [[микроскоп]]оор харагддаггүй {{convert|0.002|mm|in|abbr=on}} буюу түүнээс бага диаметртэй хэмжээтэй.{{sfn|Russell|1957|pp=32–33}}{{sfn|Flemming|1957|p=331}} Дундаж текстуртай хөрсүүдийн шавар хэсгүүд угаагдан доошилж дэд хөрсөнд хуримтлагдсан байдаг. Чулуу ба хайрга болох {{convert|2.0|mm|in|abbr=on}}-с дээш хэсгүүдийг хөрсний текстурыг тодорхойлохоос өмнө ялгадаг ч, нэрлэхдээ оруулан бичдэг. Жишээ нь, 20%-ийн хайргатай элсэрхэг хөрсийг хайргархаг элсэрхэг хөрс гэж нэрлэдэг. Хэрвээ хөрсний органик материйн агууламж мэдэгдэхүйц их бол тийм хөрсийг органик хөрс гэж нэрлэдэг. Дараах тохиолдолд хөрсийг органик хөрс гэдэг: # Эрдэс фракцийн шавар 0% ба [[органик матери]] 20% эсвэл дээш # Эрдэс фракцийн шавар 0% - 50% ба органик матери 20 - 30% # Эрдэс фракцийн шавар 50% эсвэл дээш ба органик матери 30% эсвэл түүнээс их.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|p=53}} === Бүтэц === Хөрсний текстурын хэсгүүд болох элс, лаг, шавар хоорондоо нийлэн '''агрегатуудыг''' үүсгэдэг ба агрегатууд нь нийлэн хөрсний бүтцийн илүү том нэгж болох '''педолитүүдийг''' үүсгэнэ. Хөрсний текстурын хэсгүүд ба органик бодис, төмрийн ислүүд, карбонатууд, шавар, цахиур хоорондын адгезээр үүссэн агрегатууд, эдгээр агрегатуудын, хөлдөлт-хайлалтаас үүсэлтэй тэлэлт-агшилтын [[цикл]]ээс шалтгаалсан эвдрэл нь хөрсний ялгаатай геометр хэлбэрүүдийг үүсгэнэ. Педолитүүд нь хөрсний нэгж болон хөгжихдөө, янз бүрийн '''хэлбэр''', '''хэмжээ''', '''хөгжлийн зэрэгтэй''' болдог.<ref>{{cite web | author= Soil Survey Division Staff|year=1993 | url= http://soils.usda.gov/technical/manual/contents/chapter3g.html#60 | title = Soil Structure | work= Handbook 18. Soil survey manual | publisher= Soil Conservation Service. U.S. Department of Agriculture | accessdate= 8 July 2008 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080316163814/http://soils.usda.gov/technical/manual/contents/chapter3g.html#60 <!-- Bot retrieved archive --> |archivedate = 16 March 2008}}</ref> Хөрсний бүтэц нь, агааржилт, усны хөдөлгөөн, дулаан дамжуулалт, ургамлын үндэсийн ургалт, элэгдлийг эсэргүүцэх чадвар зэрэгт нөлөөлдөг. Ус нь эргээд, хөрсний бүтцэд хүчтэй нөлөөлдөг нь, түүний эрдсийг уусгах ба тунгаах, ургамлын ургалтад нөлөөлдөг зэрэгт оршдог. Хөрсний текстур нь хөрсний эрдсийн бүрдэлээр тодорхойлогддог ба түүний төрөлхийн шинж чанар бөгөөд газар тариалангийн оролцоогоор өөрчлөгдөх боломжгүй бол, хөрсний бүтэц нь газар тариалан эрхэлж буй арга сонголт ба хугацаанаас хамааран сайжирч эсвэл мууддаг. Өөрөөр хэлбэл өөрчилж/өөрчлөгдөж болох шинж чанар юм. Хөрсний бүтцийн ангилал:{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=55–56}} # Төрөл: '''Хэлбэр''' ба педолитын зохион байгуулалт ## Ялтсан: Педолитүүд нь хавтгай ялтсан, нэг нь нөгөө дээрээ давхарлагдсан, 1–10&nbsp;mm зузаан. Ойн хөрсний А давхрага ба нуурын тунадасаас илэрсэн. ## [[Призм]]эн ба баганан: Призм хэлбэрийн, босоо хэмжээ нь урт педолитүүд, 10–100&nbsp;mm өргөн. Призмэн педолитүүд тэгш оройтой бол, баганан педолитүүд нь бөмбөгөр оройтой. Натрийн өндөр агууламжтай, шаварын хэсгүүд нь хуримтлагдсан В давхаргад үүсэх хандлагатай. ## Өнцөгт ба мөлгөр: Тэгш хэмт бус [[куб]]эн блокон педолитүүд, 5–50&nbsp;mm, өнцөгт нь хурц өнцөгүүдтэй, мөлгөр нь дугуй мөлгөр өнцөгүүдтэй. Ус нэвчүүлэлт багатай, шаварын хэсгүүд нь хуримтлагдсан В давхаргад үүсэх хандлагатай. ## Үрлэн ба үйрмэг: [[Сфер]] хэлбэртэй педолитүүд, 1–10&nbsp;mm, органик материтай А давхрагаас ихэвчлэн олддог. Үйрмэг педолитүүдийг илүү сийрэг ба тохиромжтой гэж үздэг. # Ангилал: Педолитүүдийн '''хэмжээ''', утга нь дээрх төрлүүдээс хамаарна ## Маш нарийн: <1&nbsp;mm ялтсан ба сфер; <5&nbsp;mm блокон; <10&nbsp;mm призмэн. ## Нарийн: 1–2&nbsp;mm ялтсан ба сфер; 5–10&nbsp;mm блокон; 10–20&nbsp;mm призмэн. ## Дундаж: 2–5&nbsp;mm ялтсан, үрлэн; 10–20&nbsp;mm блокон; 20-50 призмэн. ## Том: 5–10&nbsp;mm ялтсан, үрлэн; 20–50&nbsp;mm блокон; 50–100&nbsp;mm призмэн. ## Маш том: >10&nbsp;mm ялтсан, үрлэн; >50&nbsp;mm блокон; >100&nbsp;mm призмэн. # Зэрэглэл: Педолитүүдийн '''хөгжлийн''' зэрэг, өөрөөр хэлбэл педолитүүдийн бөх бат ба тогтвортой байдлыг тодорхойлох, түүнийг бүрдүүлэгчүүдийн хоорондын наалдалт. ## Хэврэг: Хэврэг наалдалттай педолитүүд нь элс, лаг, шавар болон салдаг. ## Хэвийн: Хөндөгдөөгүй хөрсөндөө тогтвортой ч, хөндөж салгавал агрегатууд болон задарна. Тохиромжтой зэрэг гэж үздэг.. ## Хүчтэй: Педолитүүд нь хөндөөгүй байхад хоорондоо салангид, хялбар задардаггүй. ## Бүтэцгүй: Нэгэн том масс болон наалдсан хөрс, шавран үеүүд шиг, эсвэл, ямарч наалдалтгүй, элс шиг. Өргөн (том) түвшинд авч үзвэл, хөрсний бүтцийн хэлбэрийг бий болгодог [[хүч]]үүд нь хөрсний хөөлт ба суултын үр дүн юм. Хөөлт ба суулт нь хэвтээ тэнхлэгт явагддагаас, босоо хандлагатай педолитүүд үүсдэг. Шаварлаг хөрсүүдийн өнгөн хэсгийн хаталт, арай гүн хэсгийнхээс ялгаатай байдгаас, хэвтээ хагарлууд үүсч, босоо (призмэн ба баганан) педолитүүдийг блокон болгон хуваадаг. Ургамлын үндэс, мэрэгчид, өт хорхой ба хөлдөлт-хайлалтын циклийн нөлөөгөөр педолитүүд [[сфер]] хэлбэрийг үүсгэдэг. Дунд түвшинд авч үзвэл, ургамлын үндэс нь нүх сүвийг эзлэн усыг шахан зайлуулдаг ба ингэснээр сүвшил нэмэгдэж, микрохагаралууд үүсэн, агрегатуудын физик хэмжээ багасдаг. Нэгэн зэрэг, үндэс, мөөгний гиф, чийгийн улаан зэрэг нь микротунелиудыг үүсгэдэг ба энэ нь педолитүүдийг хагалан эвддэг. Бага (жижиг) түвшинд авч үзвэл, агрегатын үүсэлт нь [[бактер]] ба [[мөөг|мөөгөнцөрийн]] тусламжтай явагдах ба тэдгээр нь наалдамхай [[полисахарид]]уудыг ялгаруулдаг бөгөөд сүүлийнх нь хөрсний хэсгүүдийг жижиг педолитүүд болгон холбодог. [[Органик матери|Органик түүхий эдийг]] хөрсөнд нэмснээр, бактер ба мөөгөнцөрүүдийг хооллож, шаардлагатай хөрсний бүтцийг бий болгоно. Хамгийн бага (жижиг) түвшинд авч үзвэл, хөрсний хэсгүүдийн нийлэх (агрегат үүсгэх) эсвэл салах процессд хөрсний хими нөлөөлнө. Шаврын хэсгүүд нь поливалент катионуудыг агуулах ба тэдгээр нь шаврын үеүүдийн нүүрэн хэсэгт сөрөг цэнэгийг бий болгодог. Нэгэн зэрэг шаврын ялтасын ирмэгт эерэг цэнэг үүсэх ба энэ хэсгээрээ өөр шаврын ялтасын нүүртэй холбогдоно, эсвэл [[флокуляц]]ад орно. Нөгөө талаас, натри мэт нэг валенттай ионууд, поливаленттай катионыг зайлуулан байрыг нь эзэлвэл, тэд ирмэг дэх эерэг цэнэгийг сулруулж, нүүрний сөрөг цэнэгийг харьцангуй нэмэгдүүлдэг. Ингэснээр, шаврын сөрөг цэнэгтэй хэсгүүд хоорондоо түлхэлцэн, флокуляцад орон том хэсгүүдийг үүсгэхгүй. Шаврын жижиг хэсгүүд педолитүүдийн хоорондох завсруудаар орж битүүлнэ. Ингэж эвдэрсэн агрегаттай хөрс ус ба агаарын нэвчилтгүй болдог. Ийм [[давслаг хөрс]] нь гадаргуудаа баганан бүтцийг үүсгэх хандлагатай байдаг.<ref>{{cite web |url=http://soils.missouri.edu/tutorial/page9.asp |title=Soil Structure - Physical Properties |publisher=The Cooperative Soil Survey |accessdate=19 October 2012 |archive-date=16 Хоёрдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216231052/http://soils.missouri.edu/tutorial/page9.asp |url-status=dead }}</ref> === Нягт === Хөрсний [[нэгжийн нягт]] ихэвчлэн 2.60 - 2.75 gr/cm³ бөгөөд хөрс бүрийнх ойролцоо байдаг. Хөрсний нэгжийн нягт нь, органик материйн агууламж нэмэгдэх тусам буурч, [[төмрийн исэл|төмрийн исл]]үүд ихтэй хөрснийх өндөр байдаг. Хөрсний [[эзлэхүүн нягт]] нь, түүний хуурай жинг, түүний эзлэхүүнд харьцуулсантай тэнцэнэ. Хөрсний эзлэхүүн нягтад агаар ба органик материуд бүгд багтана. Боловсруулсан холимог хөрсний эзлэхүүн нягт нь 1.1 - 1.4&nbsp;g/cm³ байдаг.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=59–61}} Хөрсний эзлэхүүн нягт нь хөрсний төрлөөс хамааран маш их өөрчлөгдөнө. Эзлэхүүн нягт багатай байх нь ургамал сайн ургана гэсэн үг биш. Эзлэхүүн нягт өндөр байвал, хөрс нягтарсан эсвэл элсний агууламж өндөртэй байгааг гэрчилнэ. Мэдээж хэрэг хөрсний эзлэхүүн нягт нь нэгжийн нягаас ямагт бага байдаг. {| class="wikitable" style="margin:auto;" |- |+ '''Хөрсүүдийн эзлэхүүн нягт. Сүвшилийн хувийг, нэгжийн нягтыг 2.7&nbsp;g/cm³ гэж үзэн тооцоолсон (занарынхаас бусдыг). '''{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|p=60}} |- ! Хөрс !! Эзлэхүүн нягт g/cm³ !! Сүвшил % |- | Хөвөнгийн талбайн боловсруулсан хөрс || 1.3 || 51 |- | Замын дугуй явдаг хэсэг || 1.67 || 37 |- | Зам 25&nbsp;cm гүнд || 1.7 || 36 |- | Замын доорх хөндөгдөөгүй шаварлаг хөрс || 1.5 || 43 |- | Навчит ойн хайргархаг лаганцар хөрс || 1.62 || 40 |- | Элсэрхэг өнгөн хөрс || 1.5 || 43 |- | Задарсан занар || 0.55 || 65 |} === Сүвшил === Нүх сүвүүд нь хөрсний эзлэхүүний, эрдэс ба органик материар эзлэгдээгүй харин, хий ба усаар дүүргэгдсэн орон зай. Хөрсний эзлэхүүний 50 хувь нь нүх сүв байх нь хамгийн тохиромжтой гэж үздэг. Хөрсний нүх сүв нь, органик материйг задлагч организмуудыг, гумусыг, ургамлын үндсийг хүчилтөрөгчөөр хангахад шаардагдахаас гадна, ус болон ууссан тэжээлийг хадгалах ба тээвэрлэх боломжийг олгодог. Хөрсний энэ шинж чанар нь, олон организмууд хоорондоо өрсөлдөхгүйгээр хүчилтөрөгчөөр хангагдахаар зохион байгуулагдсан байдаг нь, зөвхөн олон организм тухайн хөрсөнд байгааг тайлбарлаад зогсохгүй, мөн, үүргийн хувьд илүүдэлтэй организмууд зэрэгцэн оршдогийн шалтгаан болдог.<ref>Johnson, T.A., T.R. Ellsworth, R.J.M. Hudson, and G.K. Sims. 2013. Diffusion Limitation for Atrazine Biodegradation in Soil. Advances in Microbiology. 3(5): 412-420.</ref> Хөрсний сүвшлийг дөрвөн янзаар ангилдаг: # Маш нарийн нүх сүв: < 2&nbsp;[[микрометр|µm]] # Нарийн нүх сүв: 2-20&nbsp;µm # Дунд нүх сүв: 20-200&nbsp;µm # Том нүх сүв: 200&nbsp;µm-0.2&nbsp;[[миллиметр|mm]] Харьцуулан хэлэхэд, ургамлын үндэсний нарийн үсний диаметр 8 -12 µm байдаг. Нүх сүвний хэмжээ 30&nbsp;µm-с бага үед усыг барьж буй таталцалын хүч нь, усыг доош урсгах гравитацийн хүчээс их болдог. Энэ тохиолдолд хөрс намгархаг болж, амьсгалж чадахгүй. Ургамлын ургалтад нүх сүвийн хэмжээ (диаметр) нь нийт нүх сүвийн эзлэх хувиас илүү чухал. Дундаж текстуртэй холимог хөрсийг, нүх сүвийн хэмжээний хувьд сонгодог гэж үздэг. Их сүвэрхэг хөрс нь ус ба хийг хурдан тээвэрлэгдэх (хөдлөх) боломжийг олгодгоороо бага сүвэрхэг хөрсөөс давуу байдаг. Доод (жижиг) түвшинд, хөрсний текстур нь сүвшлийг тодорхойлж байдаг бол, дээд (том) түвшинд хөрсний бүтэц нь, хөрсний агааржилт, ус шингээлт ба нэвчилтэд хүчтэй нөлөөлдөг.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=62–63}} Хөрсний боловсруулалт нь, сүвшлийг нэмэгдүүлэх богино хугацааны арга бөгөөд, ингэснээр маш том хэмжээтэй нүх сүвийн эзлэх хувь нэмэгддэг ч, эцэст нь эсрэгээр, хөндөлтөөс үүсэлтэй хөрсний агрегатуудын эвдрэлийн нөлөөгөөр мууддаг.<ref>{{cite web |url=http://passel.unl.edu/pages/informationmodule.php?idinformationmodule=1130447039&topicorder=8&maxto=10 |title=Soils - Part 2: Physical Properties of Soil and Soil Water |publisher= |accessdate=19 October 2012}}</ref> Шаварлаг хөрсийн нүх сүвийн хэмжээ жижиг ч, нийт сүвшлийн хэмжээ нь элсэрхэг хөрснийхөөс илүү байдаг. == Хөрсний ус == {{Further|Ус агуулалт|Усны потенциал}} Ус нь хөрсний үүсэл, бүтэц, тогтворжил, элэгдэл, хамгийн гол нь ургамлын ургалтад нөлөөлдөг. Ус нь дараах дөрвөн чухал үүргийг ургамалд гүйцэтгэдэг: # Ургамлын [[протоплазм]]ын 80%-95% бүрдүүлнэ. # [[Фотосинтез]]д оролцоно. # Тэжээлийг ургамалд шингэх, ургамал даяар тээвэрлэгдэх боломжийг олгодог уусгагч болно. # Ургамалд биелэг (тургид) чанарыг олгодог ба энэ нь ургамлыг биеэ зөв байрлалд барих боломжийг олгодог.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|p=72}} Холимог хөрсний эзэлхүүний тал хувийг хатуу бодис, дөрөвний нэгийг хий, дөрөвний нэгийг ус эзлэх ба энэ усны дөнгөж тал нь л дийлэнх ургамлуудад хүртээмжтэй ('''боломжит ус''') байдаг. Усанд автсан талбайн ус нь, '''гравитацийн ус''' байдлаар доош нэвчих ба энэ нь, усны [[адгези]]йн ба [[когези]]йн хүчүүд [[гравитаци]]йн хүчийг эсэргүүцэх хүртэл үргэлжлэнэ. Гравитацийн хүчийг эсэргүүцэж эхэлсэн цэгийг хөрсний эсвэл талбайн '''ус агуулах чадвар''' гэдэг.{{sfn|Wadleigh|1957|p=48}} Энэ үед ургамал нь хөрснөөс усыг '''сорж'''{{sfn|Wadleigh|1957|p=48}}{{sfn|Richards|Richards|1957|p=50}} байх ёстой. Хөрс хэт хатаж эхэлмэгц, '''боломжит ус'''{{sfn|Wadleigh|1957|p=48}}{{sfn|Richards|Richards|1957|p=56}} ашиглагдаж дуусан, '''боломжгүй ус''' үлдэх ба ургамал энэ усыг авах хэмжээний сорох хүчийг бий болгож чаддаггүй. Ургамалын сорох [[даралт]] ус ихтэй үед 0 байснаа, хуурай хөрсөнд 1/3&nbsp;[[Бар (нэгж)|bar]] болж өсдөг. 15&nbsp;бар сорох даралтад, '''wilting percent''', үр соёолдоггүй,{{sfn|Wadleigh|1957|p=39}}{{sfn|Wadleigh|1957|p=48}}{{sfn|Richards|Richards|1957|p=52}} ургамал умайж хатан үхдэг. Хөрсөн дэх ус нь, гравитацийн, [[осмос]]ын ба [[капилляр чанар|капилляр]]ын хүчүүдийн нөлөөгөөр шилжиж хөдөлдөг. Ус хөрсөнд ормогц агаарыг зарим нүх сүвээс хөөж гаргадаг ба хөрсний агаар ба усны агуулалт эсрэг хамааралтай байдаг. === Усыг агуулж барих хүч === {{Further|Хөрсний ус хадгалалт|Ус хадгалах муруй}} Усны устөрөгчийн атомын хөрсний хэсэгийн хүчилтөрөгчид үзүүлэх '''адгезийн''' хүч нь, усны устөрөгчийн атомын өөр усны молекулын хүчилтөрөгчид үзүүлэх '''когезийн''' хүчээс их тохиолдолд ус нь хөрсөнд хадгалагдана.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=72-74}} Талбай усанд автахад, хөрсний бүх нүх сүвүүд усаар дүүрнэ. Ус нь гравитацийн хүчний нөлөөгөөр, талбайн '''ус агуулах чадвар''' (УАЧ) гэдэг цэг хүртэл нэвчинэ. УАЧ цэгийн үед хамгийн жижиг нүх сүвүүд усаар, хамгийн томууд нь ус ба хийгээр дүүргэгдсэн байна.<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/r4082e/r4082e03.htm |title=CHAPTER 2 - SOIL AND WATER |publisher=Fao.org |accessdate=7 November 2012}}</ref> УАЧ цэгт хүрэх үеийн хөрсний барин үлдэх нийт усны хэмжээ нь, хөрсний хэсгүүдийн хувийн гадаргуугийн үүрэгтэй холбоотой. Иймд, шаврын ба органикийн өндөр агууламжтай хөрсүүд УАЧ өндөртэй байдаг. Хөрснөөс усыг түлхэн эсвэл татан авах хүчийг '''соролт''' гэж нэрлээд байгаа ба энэ нь даралтын нэгж болох '''бар'''-р хэмжигддэг (10⁵ паскаль буюу ойролцоогоор 1 ат). Адил утгыг илэрхийлэх ''чийгийн потенциал'' гэдэг нэршил мөн ашиглагддаг.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=72–75}} === Ус чийгийн ангилал === Усыг хөрсөнд бариж байгаа хүчүүд нь, усыг ургамал авах боломжийг тодорхойлж байдаг. Адгезийн хүч нь усыг эрдсийн эсвэл гумусын гадаргуутай хүчтэй холбодог бол, арай сул когезийн хүчээр өөрөө өөртэйгээ холбогдоно. Эхэндээ, ургамлын үндэс нь когезийн хүчээр сул холбогдсон хялбар авч болох усыг хэрэглээд, хөрсний хэсгүүдтэй адгезиэр холбогдсон усыг бага хэрэглэж болно. Гэвч, хөрсний ус багасах тусам, ус ба хөрсний хэсгүүдйиг холбож байгаа адгезийн хүчүүд нь усныг багасгасар, ургамлыг соролт нь дийлэхгүй хэмжээнд хүргэдэг.{{sfn|Wadleigh|1957|p=47}} Ингэж үлдсэн усыг '''боломжгүй ус''' гэж нэрлэдэг. Ургамал авч болох '''боломжтой ус''' ны хэмжээ нь, хөрсний текстур, гумусын агууламж болон усыг шингээх гэж оролдож буй ургамлын төрлөөс хамаарна. Кактус нь, жишээлхэд, газар тариалангийн ургамлуудаас илүү их сорох хүчийг гаргах чадвартай. Дараах тайлбар нь холимог хөрс ба газар тариалангийн ургамлуудад хамааралтай. Талбай усанд автахад, '''ханасан''' гэх ба энэ үед бүх нүх сүвүүд усаар дүүрсэн байна. Ургамлын үндэс рүү усыг нэвчүүлэх сорох хүч тэгтэй тэнцэнэ. Ус гравитацийн нөлөөгөөр нэвчиж (нэвчсэн/нэвчиж буй усыг '''гравитацийн ус''' гэнэ), ургамлын усыг сорох хүч нэмэгдсээр 1/3&nbsp;bar-т хүрнэ. Энэ цэгийг талбайн '''ус агуулах чадвар''' гэж нэрлэх ба энэ цэгээс хойш ургамлын сорох хүч нэмэгдсээр, эцэстээ 15&nbsp;bar-т хүрнэ. 15&nbsp;bar соролттой үеийн хөрсөн дэх усны агууламжийг '''wilting percent''' гэнэ. Энэ үед ургамал өөрийн усны хэрэгцээг хангаж чадахаа болих (нэгэн зэрэг ус нь ургамлаас ууршсаар л байна) ба ургамлын биелэг (тургид) чанар алдагдаж, умайж хатана. Дараагийн шатыг '''агаарын хатаалт''', 1000&nbsp;bar соролт, эцсийнхийг '''зуухны хатаалт''' 10,000&nbsp;bar соролт тус тус харгалзана. '''Wilting percent''' цэгийн дараах хөрсөнд агуулагдах усыг '''боломжгүй ус''' гэдэг.{{sfn|Donahue|Miller|Shickluna|1977|pp=75–76}} == Хөрсний хими == Хөрсний хими нь, [[Ургамлын тэжээл|ургамлыг тэжээлээр]] хангах боломжыг, хөрсний физик шинж чанаруудыг, хөрсний микробиологи өвчлөлгүй эрүүл байх зэргийг тодорхойлдог. Нэмж хэлэхэд, хөрсний хими нь зэврүүлэх чанар, тогтворжил болон бохирдлыг шингээж, усыг шүүх зэрэг багтана. Хөрсний хими нь эрдэс ба органик [[коллоид]]уудын гадаргуун хими ба энэ нь хөрсний хими шинж чанаруудыг тодорхойлдог. "Коллоидууд нь уусдаггүй, хуваагддаггүй, молекулаас арай том, шингэн орчинд гадны нөлөөгүйгээр туналгүйгээр тогтох, хангалттай жижиг хэсэг. Дийлэнх хөрсүүд органик коллоид хэсэг болох [[гумус]], мөн органик бус шаварын коллоид хэсгүүдийг агуулдаг." Коллоидууд нь маш өндөр хөгжилтэй [[хувийн гадаргуу]]тай ба тэдгээрийн цэнэгийн нийлбэр нь, ионуудыг холбон татах, суллан чөлөөлөх өндөр чадварыг хөрсөнд олгодог. Коллоидуудын сөрөг цэнэгтэй тал нь катионуудыг холбон татах, суллан чөлөөлөх ба үүнийг '''катион солилцоо''' гэж нэрлэдэг. '''[[Катион солилцооны чадавхи]]''' (КСЧ) нь, хөрсний нэгж хуурай жинд ноогдох (орших) солилцох катионы тоо бөгөөд, 100 гр хуурай хөрсөн дэх эерэг цэнэгтэй ионы миллиэквивалентээр, эсвэл, нэг килограмм хөрсөн дэх эерэг цэнэгийн сантимолиор (cmol_c/kg) илэрхийлнэ. Үүнтэй нэгэн адилаар, коллоидуудын эерэг цэнэгтэй тал нь анионуудыг холбон татах, суллан чөлөөлөх ба хөрсөнд '''[[Катион солилцооны чадавхи|анион солилцооны чадавхи]]йг''' (АСЧ) олгодог. == Тэжээл == {{Гол өгүүллэг|Ургамлын тэжээл}} Ургамал ургах ба нөхөн үржихэд арван зургаан элемент шаардлагатай. Үүнд, [[нүүрстөрөгч]] '''C''', [[устөрөгч]] '''H''', [[хүчилтөрөгч]] '''O''', [[азот]] '''N''', [[фосфор]] '''P''', [[кали]] '''K''', [[хүхэр]] '''S''', [[кальци]] '''Ca''', [[магни]] '''Mg''', [[төмөр]] '''Fe''', [[бор (химийн элемент)|бор]] '''B''', [[манган]] '''Mn''', [[зэс]] '''Cu''', [[цайр]] '''Zn''', [[молибден]] '''Mo''', [[хлор]] '''Cl''' зэрэг багтана.{{sfn|Dean|1957|p=80}}{{sfn|Russel|1957|pp=123–125}} Ургамлын амьдралын цикл бүрэн явагдахад шаардлагатай тэжээлийг '''шаардлагатай тэжээл''', ургамлын ургалтад оролцдог боловч, амьдралын цикл бүрэн явагдахад гарцаагүй шаардлагатай бус тэжээлийг '''шаардлагатай бус тэжээл''' гэж нэрлэдэг. Ус ба нүүрсхүчлийн хийгээр нийлүүлэгддэг нүүрстөрөгч, устөрөгч, хүчилтөрөгчийг эс тооцвол, тэжээл нь хөрсний эрдэс бодисуудаас үүсдэг. Хэдийгээр, эрдсүүд нь тэжээлийн эх үүсвэр ч, хөрсний органик нэгдлүүд нь ургамалд хялбар шингэх дийлэнх тэжээлийн агуулах нь болдог. Тэжээл нь ургамалд шингэхийн тулд зохих [[ион]]ы хэлбэртэй байх ёстой (ус ба CO₂ эс тооцвол). Жишээ нь, сайтар нунтаглан цацсан [[хээрийн жонш]] болон [[апатит]] нь, ургамлыг сайн ургахад шаардлагатай кали болон фосфороор хангаж чаддаггүй.{{sfn|Dean|1957|pp=80, 81}} == Эх сурвалж == ;Ишлэл {{reflist|33em}} ;Эх үүсвэр {{refbegin}} * {{cite book |title=Soils: An Introduction to Soils and Plant Growth |url=https://archive.org/details/soilsintroductio00dona |last1=Donahue |first1=Roy Luther |last2=Miller |first2=Raymond W. |last3=Shickluna |first3=John C. |year=1977 |publisher=Prentice-Hall |isbn=0-13-821918-4 |ref=harv}} * {{cite web|title=Arizona Master Gardener|url=http://ag.arizona.edu/pubs/garden/mg/soils/soils.html|publisher=Cooperative Extension, College of Agriculture, University of Arizona|accessdate=27 May 2013|archive-date=29 Тавдугаар сар 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529015259/http://ag.arizona.edu/pubs/garden/mg/soils/soils.html|url-status=dead}} * {{cite book |title=Soil: The Yearbook of Agriculture 1957 |editor-last=Stefferud |editor-first=Alfred |year=1957 |publisher=United States Department of Agriculture |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n18/mode/1up |oclc=704186906 |ref=harv }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Kellogg |first=Charles E. |chapter=We Seek; We Learn |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n17/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Simonson |first=Roy W. |chapter=What Soils Are |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n34/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Russell |first=M. B. |chapter=Physical Properties |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n49/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Richards |first=L. A. |last2=Richards |chapter=Soil Moisture |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n68/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Wadleigh |first=C. H. |chapter=Growth of Plants |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n57/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Allaway |first=W. H. |chapter=pH, Soil Acidity, and Plant Growth |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n87/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Coleman |first=N. T. |last2=Mehlich |chapter=The Chemistry of Soil pH |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n92/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Dean |first=L. A. |chapter=Plant Nutrition and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n100/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Allison |first=Franklin E. |chapter=Nitrogen and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n105/mode/1up |oclc=704186906|ref=harv}} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Olsen |first=Sterling R. |last2=Fried |chapter=Soil Phosphorus and Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n115/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Reitemeier |first=R. F. |chapter=Soil Potassium and Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n123/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Jordan |first=Howard V. |last2=Reisenauer |chapter=Sulfur and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n129/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Holmes |first=R. S. |last2=Brown |chapter=Iron and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n133/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Seatz |first=Lloyd F. |last2=Jurinak |chapter=Zinc and Soil Fertility|in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n138/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Russel |first=Darrell A. |chapter=Boron and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n145/mode/1up |oclc=704186906|ref=harv}} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Reuther |first=Walter |chapter=Copper and Soil Fertility |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n154/mode/1up |oclc=704186906|ref=harv}} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Sherman |first=G. Donald |chapter=Manganese and Soil Fertility|in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n162/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Stout |first=P. R. |last2=Johnson |chapter=Trace Elements |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n167/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Broadbent |first=F. E. |chapter=Organic Matter |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n179/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Clark |first=Francis E. |chapter=Living Organisms in the Soil |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n185/mode/1up }} ** {{harvc |name-list-format=harv |last=Flemming |first=Walter E. |chapter=Soil Management and Insect Control |in=Stefferud |year=1957 |url=//archive.org/stream/yoa1957#page/n367/mode/1up }} {{refend}} == Цахим холбоос == {{Wikibooks |Historical Geology|Soils and paleosols}} {{columns |width=33em |gap=2em |col1 = * [http://www.edaphic.com.au/soil-water-compendium/ The Soil Water Compendium (soil water content sensors explained)] * [http://www.fao.org/globalsoilpartnership/en/ Global Soil Partnership] * [http://www.fao.org/soils-portal/en/ FAO Soils Portal] * [http://www.fao.org/ag/agl/agll/wrb/ World Reference Base for Soil Resources] * [http://www.isric.org/ ISRIC - World Soil Information (ICSU World Data Centre for Soils)] * [http://www.isric.org/services/Library-and-map-collection/ World Soil Library and Maps] * [http://www.wossac.com/ Wossac the world soil survey archive and catalogue] * [https://www.soils.org/ Soil Science Society of America] * [http://websoilsurvey.nrcs.usda.gov/app/HomePage.htm USDA-NRCS Web Soil Survey] * [http://eusoils.jrc.ec.europa.eu/ European Soil Portal] (wiki) |col2 = * [http://www.cranfield.ac.uk/sas/nsri National Soil Resources Institute UK] * [http://passel.unl.edu/ Plant and Soil Sciences eLibrary] * [http://www.percolationtest.com/ Percolation Test] Learn about Soil, Percolation, Perc and Perk Tests. * [http://www.energybulletin.net/52788 Peak Soil] * [http://www.waterlog.info/pdf/balances.pdf] Salt and water balance of the soil * [https://archive.org/details/yoa1957] Copies of the reference 'Soil: The Yearbook of Agriculture 1957' in multiple formats }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Хөрс судлал| ]] tvsl3ok5uq5o4dnq0mvzp5vuwfd312q 0 34462 864965 857711 2026-08-05T19:54:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864965 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Солонгосын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Distinguish|Пёнган хошуу|Пёнчан хошуу|Пёнсон}} {{Инфобокс суурин | name = Пёньян | official_name = Шууд Захирагдах Пёньян Хот | native_name = {{nobold|평양}} | native_name_lang = ko | settlement_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | translit_lang1 = &nbsp; | image_skyline = {{multiple image | caption_align = center | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Panoramic_view_from_Juche_Tower.jpg | caption1 = Пёньян хот болон [[Тэдун]] мөрөн | image2 = Tower of Juche Idea, Pyongyang, North Korea (2909246855).jpg | caption2 = [[Чучхе цамхаг]] | image3 = The Arch of Triumph (11360607534).jpg | caption3 = [[Ялалтын хаалга (Пёньян)|Ялалтын хаалга]] | image4 = DPRK - (26084670717).png | caption4 = [[Их Ардын Сургалтын Байшин]] | image5 = Prázdné_slnice_a_rozestavěný_hotel_Ryugyong_-_panoramio.jpg | caption5 = [[Рюгён зочид буудал]] | image6 = King_Tongmyong's_Mausoleum_Gate_01.jpg | caption6 = [[Донмёнсон вангийн бунхан]] | image7 = North Korea — Pyongyang Metro (1027256340).jpg | caption7 = [[Пёньяны метро]] }} | image_seal = | nickname = <span style="line-height:1.5em;"> (류경/{{lang|ko|柳京}}){{nbsp|2}}<small>([[Солонгос хэл|Солонгос]])<br />"Уд модны нийслэл"</small></span><ref>{{cite book |last=Фүнабаши |first=Ёичи |title=The Peninsula Question: A Chronicle of the Second Northern Korean Nuclear Crisis |url=https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa |publisher=[[Brookings Institution]] Press |location=Вашингтон |year=2007 |page=[https://archive.org/details/peninsulaquestio0000funa/page/50 50] |isbn=978-0-8157-3010-1}}</ref> | anthem = | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-align=center|frame-width=280|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=6}} | map_caption = ''Хойд Солонгос дахь Пёньяны байршил'' | coordinates = {{Coord|39|01|00|N|125|44|51|E|type:city(3,200,000)_region:KP-01|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хойд Солонгос}} | subdivision_type1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name1 = | subdivision_name2 = | parts_type = [[Хойд Солонгосын засаг захиргааны хуваарь#Хоёрдугаар түвшний нэгж|Дүүрэг]] | parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> | parts = 19 дүүрэг(эсвэл хороо), 2 хошуу,1 хороолол | government_footnotes = | governing_body = Пёньян Хотын Ардын Чуулган | government_type = [[Хойд Солонгосын тусгай хотууд|Шууд захирагдах хот]] | leader_title1 = Хотын хорооны нарийн бичгийн дарга | leader_name1 = [[Ки Сүгиль]] | leader_title2 = [[Chairman of the Pyongyang City People's Committee|Chairman of the People's Committee]] | leader_name2 = [[Чой Хитэ]] | unit_pref = | area_footnotes = <ref>{{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2016: The Politics, Cultures and Economies of the World |editor=Ник Хит-Браун |page=720}}</ref> | area_total_km2 = 829.1 | area_metro_km2 = 3194 | population_total = 3,157,538 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | iso_code = KP-01 | translit_lang1_type1 = [[Хангыл|Чосонгыл]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ko|평양직할시}} | translit_lang1_type2 = [[Ханжа]] | translit_lang1_info2 = {{lang|ko|平壤直轄市}} | translit_lang1_type3 = [[Маккьюн-Райшауэр]] | translit_lang1_info3 = {{nowrap|P'yŏngyang Chikhalsi}} | translit_lang1_type4 = [[Солонгос хэлний шинэчилсэн латинчлал|Шинэчилсэн&nbsp;латинчлал]] | translit_lang1_info4 = Pyeongyang Jikhalsi | timezone = [[Пёньяны цаг|PYT]] | utc_offset = +09:00 | population_footnotes = <ref>{{cite web |author=United Nations |url=https://data.un.org/en/iso/kp.html |title=Democratic People's Republic of Korea |publisher=Data.un.org |date= |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128065859/https://data.un.org/en/iso/kp.html |url-status=live }}</ref> | population_demonym = Пёньянчууд | elevation_ft = 6 }} '''Пёньян''' ([[Солонгос хэл|солонгосоор]] 평양, «тэгш газар», → '''Пёнъя́н''', урьд '''Пхенья́н''' ) — [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]] (БНАСАУ)-ын [[нийслэл]] [[хот]]. Пёнъян хот [[Умард Солонгос]] орныхоо баруун хэсэгт [[Тэдун мөрөн|Тэдун мөрний]] эрэгт байрладаг улсынхаа [[Умард Солонгосын хотын жагсаалт|хамгийн том]], ганц [[саятан хот]] нь юм. 1946 онд [[Өмнөд Пёнъань]] аймгийн харьяанаас салан дэвшиж [[Умард Солонгос#Төр засаг|улсын хот]] болсон. Энэ нь улсын доор шууд захирагддаг, [[Умард Солонгос#Төр засаг|аймагтай]] эн тэнцүү эрхт нэгж гэсэн үг. Бүрэн хэлвэл '''Шууд захирагдах Пёнъян хот''' ([пёнъян чикалши]) гэнэ. Бодит байдалд хот, хөдөө аль алиныг багтаасан 3,194 км² талбайт Пёнъян нутагт 2008 оны байдлаар 3,255,388 хүн оршин сууж байна.<ref name="Nkorea2008">{{Webarchiv|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/North_Korea/2008_North_Korea_Census.pdf |wayback=20090325102712 |text=United Nations Statistics Division; Preliminary results of the 2008 Census of Population of the Democratic People’s Republic of Korea conducted on 1–15 October 2008 ('''pdf-file''') |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} Retrieved on 2009-03-01.</ref> == Нэр == Хотын нэрийг [[монгол хэл|монголоор]] зөв бичиж дуудах эсэх тухай ярьцгаах болсон. [[Солонгос хэл|Солонгосоор]] 《평양》 (пёнг-янг) гэж бичээд [пён^ъ я́н^ъ] гэж хэлдэг. Энэ хоёр үеийг [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл бичгээр]] [ъ] тэмдэг жийрэглэн холбож '''Пёнъян''' гэж бичнэ. Үүнээс жаахан будилж Пёнян, Пёньян, Пён-Ян гэсэн нь ч байна. Орост түрэлтийг [х] үсгээр галигласан нь XX зууны Монголд тэр хэвээр '''Пхеньян''' гэж бичигдээд нэг үе нэмж [пэ-хэ-ньяан] маягаар гажин дуудагджээ.<ref>Мягмарын Саруул-Эрдэнэ. [http://www.dayarmongol.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4719%3A----5&Itemid=300059 Үсгийн эндүүрлийг хэлэлцье – 2]</ref> [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] харин {{MongolUnicode|ᠫᠶᠣᠩᠶᠠᠩ|h}} (pyongyang) [пён яан] гэх нь маргаангүй юм.<ref>[[Монгол Улсын Их Сургууль]] - МХСС. «Монгол хэлний хадмал толь». 2011 он.</ref> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Пёньян (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–одоо) | collapsed = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 12.0 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 22.5 | Apr record high C = 29.1 | May record high C = 34.0 | Jun record high C = 35.8 | Jul record high C = 36.9 | Aug record high C = 37.9 | Sep record high C = 33.5 | Oct record high C = 30.0 | Nov record high C = 26.0 | Dec record high C = 15.0 | Jan high C = -0.4 | Feb high C = 3.1 | Mar high C = 9.7 | Apr high C = 17.6 | May high C = 23.5 | Jun high C = 27.5 | Jul high C = 29.1 | Aug high C = 29.6 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 18.8 | Nov high C = 9.7 | Dec high C = 1.4 | year high C = 16.3 | Jan mean C = -5.4 | Feb mean C = -2.0 | Mar mean C = 4.0 | Apr mean C = 11.4 | May mean C = 17.4 | Jun mean C = 21.9 | Jul mean C = 24.7 | Aug mean C = 25.0 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 4.8 | Dec mean C = -2.9 | year mean C = 11.0 | Jan low C = -9.8 | Feb low C = -6.6 | Mar low C = -0.9 | Apr low C = 5.9 | May low C = 12.0 | Jun low C = 17.4 | Jul low C = 21.4 | Aug low C = 21.5 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 7.8 | Nov low C = 0.5 | Dec low C = -6.8 | year low C = 6.5 | Jan record low C = -26.5 | Feb record low C = -23.4 | Mar record low C = -16.1 | Apr record low C = -6.1 | May record low C = 2.2 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.1 | Aug record low C = 12.0 | Sep record low C = 3.6 | Oct record low C = -6.0 | Nov record low C = -14.0 | Dec record low C = -22.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 9.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 23.9 | Apr precipitation mm = 44.8 | May precipitation mm = 74.7 | Jun precipitation mm = 90.2 | Jul precipitation mm = 274.7 | Aug precipitation mm = 209.6 | Sep precipitation mm = 90.8 | Oct precipitation mm = 47.2 | Nov precipitation mm = 38.4 | Dec precipitation mm = 18.0 | year precipitation mm = 936.4 |unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 3.9 | Feb precipitation days = 3.7 | Mar precipitation days = 4.2 | Apr precipitation days = 5.8 | May precipitation days = 7.1 | Jun precipitation days = 7.9 | Jul precipitation days = 12.5 | Aug precipitation days = 10.1 | Sep precipitation days = 6.3 | Oct precipitation days = 5.8 | Nov precipitation days = 7.1 | Dec precipitation days = 5.7 |year precipitation days = 80.1 | Jan snow days = 5.4 | Feb snow days = 4.0 | Mar snow days = 1.8 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.1 | Nov snow days = 1.9 | Dec snow days = 5.5 | year snow days = 19.0 | Jan humidity = 69.1 | Feb humidity = 65.0 | Mar humidity = 62.5 | Apr humidity = 60.4 | May humidity = 65.3 | Jun humidity = 72.2 | Jul humidity = 81.1 | Aug humidity = 80.6 | Sep humidity = 75.3 | Oct humidity = 72.0 | Nov humidity = 72.2 | Dec humidity = 70.6 | year humidity = 70.5 | Jan sun = 184 | Feb sun = 197 | Mar sun = 231 | Apr sun = 237 | May sun = 263 | Jun sun = 229 | Jul sun = 181 | Aug sun = 204 | Sep sun = 222 | Oct sun = 214 | Nov sun = 165 | Dec sun = 165 | Jan uv = 2 | Feb uv = 3 | Mar uv = 4 | Apr uv = 6 | May uv = 7 | Jun uv = 8 | Jul uv = 9 | Aug uv = 9 | Sep uv = 7 | Oct uv = 4 | Nov uv = 2 | Dec uv = 1 | source 1 = [[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]<ref name= KMA>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129211112/https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |archive-date=2022-01-29 |url=https://data.kma.go.kr/resources/normals/pdf_data/northkorea_pdf_0104.pdf |title=30 years report of Meteorological Observations in North Korea (1991 ~ 2020) |publisher=[[Солонгосын Цаг Уурын Алба]]|access-date=2026-05-31 |language=ko |url-status=live |pages=199–367}}</ref> | source 2 = Pogodaiklimat.ru (туйлшрал),<ref name="Pogoda i Klimat">{{cite web |url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |title=Climate Pyongyang |access-date=2026-05-31 |work=Pogoda.ru.net |archive-date=2023-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828041104/http://www.pogodaiklimat.ru/climate4/47058.htm |url-status=live }}</ref> Deutscher Wetterdienst (нар, 1961–1990)<ref name="DWD">{{Cite FTP |url=ftp://ftp-cdc.dwd.de/pub/CDC/observations_global/CLIMAT/multi_annual/sunshine_duration/1961_1990.txt |title=PYONGYANG SUN 1961–1990 |access-date=2026-05-31 |url-status=dead |server=DWD }}</ref> ба Weather Atlas<ref>{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |title=Pyongyang, North Korea – Detailed climate information and monthly weather forecast |publisher=Yu Media Group |website=Weather Atlas |language=en |access-date=2026-05-31 |archive-date=2022-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319095047/https://www.weather-atlas.com/en/north-korea/pyongyang-climate |url-status=live }}</ref> }} == Түүх == [[Зураг:Battle of Pyongyang by Mizuno To.jpg|thumb|300px|Пёнъяны тулалдаан]] Пёнъян 25 - 220 онд байгуулагдсан.<ref>Nanglang-state is different from Lelang Commandery. Lelang Commandery was one of the four commanderies that Western Han instituted in the occupied territory of Wiman Joseon around the Liao river in western Manchuria in 108 BC.</ref> ==== Пхеньяны тулалдаан ==== {{гол|Пхеньяны тулалдаан}} [[Хятад-Японы анхдугаар дайн]]ы хүрээнд хуурай газар дээр явагдсан хоёр дахь том тулалдаан юм. 1894 оны 9 сарын 15-нд [[Солонгос]]ын [[Пхеньян]]д [[Мэйжигийн засгийн газар|Мэйжигийн]] [[Япон]] болон [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] хооронд болжээ. Хятадын Бэйянгийн Армийн 13,000 - 15,000 орчим цэрэг бүхий хүч Пхеньянд 1894 оны 8 сарын 4-нд ирж, эртний хотын хана хэрмийг засварлаж, өөрсдийн хүний тоо, хамгаалалтдаа найдан суув. Маршал [[Ямагата Аритомо]]гийн удирдлага доорх [[Японы Эзэн Хааны Арми]]йн 1-р бүлэглэлийн 10,000 цэрэг бүхий (цэргийн тоо баталгаатай бус) арми нь дэслэгч генерал [[Нозү Мичицүра]]гийн удирдсан 5-р дивиз ([[Хирошима]]), дэслэгч генерал [[Кацүра Тароо]]гийн удирдсан 3-р дивиз ([[Нагоя]])-ээс бүрдэж байв. Японы цэргийн хүч Чемульпо (одоогийн [[Инчон]])-д 1894 оны 6 сарын 12-нд ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр бууж чаджээ. 7 сарын 29-нд [[Сёнгхваны тулалдаан]]аар бага зэрэг урагшилж чадсан 1-р арми хойд зүг рүү Пхеньяныг чиглэн маршлав. Ингэх замдаа [[Пусан]], [[Вонсан]]д буусан десанттайгаа нийлж чаджээ. Хятадын тал 2000 хүнээ алдаж, 4000 орчим цэрэг шархадсан бол Япончууд дөнгөж 102 хүнээ алдаж, 433 хүн шархадсан бөгөөд 33 цэрэг сураггүй болсон аж. 1894 оны 9 сарын 16-ны өглөө гэхэд Японы хүч Пхеньяныг бүрэн эзэлж авсан байна. ==Хүн ам== {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1986]] ||align="right" |{{formatnum:1300000}} |- |[[1993]] ||align="right" |{{formatnum:2354898}} |- |[[2002]] ||align="right" |{{formatnum:2724700}} |- |[[2010]] ||align="right" |{{formatnum:3270582}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop>{{cita web|título=NORTH KOREA|url=http://www.populstat.info/Asia/nkoreat.htm|fechaacceso=21 de abril de 2013|obra=populstat.info}}</ref> |- |[[1962]] ||align="right" |{{formatnum:653000}} |- |[[1967]] ||align="right" |{{formatnum:840000}} |- |[[1970]] ||align="right" |{{formatnum:940000}} |- |[[1981]] ||align="right" |{{formatnum:1283000}} |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1929]] ||align="right" |{{formatnum:120000}} |- |[[1935]] ||align="right" |{{formatnum:182100}} |- |[[1938]] ||align="right" |{{formatnum:232700}} |- |[[1944]] ||align="right" |{{formatnum:388000}} |- |} {|class="wikitable" align="right" ! style="background:#efefef;" |Он ! style="background:#efefef;" |Хүн ам<ref name=pop/> |- |[[1890]] ||align="right" |{{formatnum:40000}} |- |[[1906]] ||align="right" |{{formatnum:43000}} |- |[[1911]] ||align="right" |{{formatnum:36800}} |- |[[1920]] ||align="right" |{{formatnum:58600}} |} Пхеньян (Пёнъян) [[XX зуун]]ы эхэнд 4 түмэн хүнтэй байв. 1972 онд нэг сая хүнтэй болж байлаа. 2010 оны тооцоогоор 3.3 сая оршин суугчтай байна. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Зураг:Pyongyang satellite image 2007-08-22.jpg|thumb|300px|Хиймэл дагуулаас татсан зураг]] Пхеньян (Пёнъян) 19 [[Умард Солонгос#Төр засаг|дүүрэг]] (күёг), 4 [[Умард Солонгос#Төр засаг|хошуу]] (군, күнь)-наас бүрдэнэ.<ref>{{cite web|url=http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|title=행정구역현황 (''Haengjeong Guyeok Hyeonhwang'')|work=NK Chosun|accessdate=2006-01-10|archive-date=2008-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080329053439/http://nk.chosun.com/map/map.html?ACT=geo_01|url-status=dead}} Also {{Webarchiv|url=http://www.xzqh.org/waiguo/asia/1002.htm |wayback=20041018022439 |text=Administrative divisions of North Korea |archiv-bot=2023-09-26 17:14:18 InternetArchiveBot }} (used as reference for hanja)</ref> '''Дүүрэг (күёг)''': {| width="70%" | width="50%" | * Мангёндэ-гүёг * Муранбун-гүёг * Путунган-гүёг * Пёнчон-гүёг * Нагнан-гүёг * Нёгпу-гүёг * Нёнсон-гүёг * Садун-гүёг * Самсог-гүёг * Сонгю-гүёг | * Сосон-гүёг * Сүнань-гүёг * Сынху-гүёг * Тундэвонь-гүёг * Тэдунган-гүёг * Тэсон-гүёг * Хёнжэсань-гүёг * [[Чүн-гүёг]] * Ыньжон-гүёг |} '''Хошуу (күнь)''': {| width="70%" | width="50%" | * Кандун-гүнь * Каннам-гүнь | * Санвон-гүнь * Чүнхуа-гүнь |} == Метро == [[Файл:Metro Pyongyang.png|thumb|Пхеньяны метроны бүдүүвч зураг]] Пхеньян хотод метроны шугам сүлжээ бий. Пхеньяны метро 1968 онд байгуулагдсан. ;[[Чхоллима]] ({{lang-ko|천리마선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Пульгынбёль]]» ({{lang-ko|붉은별}}) * «[[Чону]]» ({{lang-ko|전우}}) * «[[Кэсон]]» ({{lang-ko|개선}}) * «[[Тхонъиль (метроны өртөө)|Тхонъиль]]» ({{lang-ko|통일}}) * «[[Сынни (метроны өртөөо)|Сынни]]» ({{lang-ko|승리}}) * «[[Понхва (метроны өртөө)|Понхва]]» ({{lang-ko|봉화}}) * «[[Ёнгван (метроны өртөө)|Ёнгван]]» ({{lang-ko|영광}}) * «[[Пухын (метроны өртөө)|Пухын]]» ({{lang-ko|부흥}}) ;[[Хёкшин]] ({{lang-ko|혁신선}}) шугам Өртөөнүүд: * «[[Рагвон]]» ({{lang-ko|락원}}) * «[[Самхын]]» ({{lang-ko|삼흥}}) * «[[Чонсын]]» ({{lang-ko|전승}}) * «[[Хёксин]]» ({{lang-ko|혁신}}) * «[[Консоль]]» ({{lang-ko|건설}}) * «[[Хвангымболь]]» ({{lang-ko|황금벌}}) * «[[Конгук]]» ({{lang-ko|건국}}) * «[[Кванбок]]» ({{lang-ko|광복}}) ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:View of Heijo1.JPG|1920 оны зураг Зураг:Tram North Korea PY.jpg|Нийтийн тээврийн [[трамвай]] Зураг:Korean cuisine-Naengmyeon-02.jpg|[[Пхеньян (Пёнъян) хүйтэн гоймон]] Зураг:Pyongyang TV Tower 01.JPG|Телевизийн цамхаг |[[Чүчэ цамхаг|«Чүчэ» (өөрөө өөртөө) цамхаг]] Зураг:PyongYang-Arch of Triumph.jpg|[[Ялалтын хаалга]] Зураг:Arch of Reunification.jpg|[[Эх орон бүтэн болохын хаалга]] Зураг:May-day Stadium at night.jpg|[[Майн нэгний цэнгэлдэх хүрээлэн]] Зураг:Kumsusan_Memorial_Palace,_Pyongyang.jpg|[[Кымсүсань дурсгалын ордон]] Зураг:Tomb of King Tongmyong, Pyongyang, North Korea-1.jpg|[[Тунмён вангийн бунхан]] Зураг:Ryugyong Hotel - August 27, 2011 (Cropped).jpg|[[Рюгён зочид буудал]] Зураг:Calm street in Pyongyang 2012.jpg|Хуучирсан хороолол Зураг:2012 new residential buildings at intersection Sungni St-Mansudae St 1.jpg|Шинэхэн хороолол Зураг:Bowling in North Korea.jpg|[[Боулинг]] тоглох газар Зураг:Mangyongdae Children's Palace 38.JPG|Мангёндэ хүүхдийн ордон </gallery> == Aх дүү хотууд== * {{flagicon|INA}} Индонезийн [[Жакарта]] * {{flagicon|NPL}}{{nbsp|2}} Балбын [[Катманду]] * {{flagicon|RUS}} Оросын [[Москва]] * {{flagicon|CHN}} Хятадын [[Тяньжинь]] == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} == Цахим холбоос == {{Commons|Pyongyang|Пёньян}} {{БНАСАУ-ын засаг захиргааны хуваарь}} {{Умард Солонгосын хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Пёньян| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Умард Солонгосын суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] p3cca75d671jc10y1cyuf7a6fyp5jpf 0 34774 865111 864408 2026-08-06T07:59:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865111 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |wayback=20190311083054 |text=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |archiv-bot=2026-08-06 07:59:10 InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 9xc68d7vz2wc5g9ujqc56505fo9ef2w 0 34962 865129 695327 2026-08-06T08:55:09Z Гансүх753 106537 865129 wikitext text/x-wiki '''Мингечевир''' ([[азербайжанаар]] Mingəçevir), <small>Мингечаур</small>, <small>Мингачевир</small> — [[Азербайжан]] улсын 1 буман [[хүн]]тэй [[Азербайжан#Орон нутаг|улсын хот]]. Кура гол дээр байгуулагдсан, Кавказ бүс нутагтаа хамгийн томд тооцогдох Мингечевирийн усан цахилгаан станц болон хиймэл усан сан (Мингечевирийн тэнгис) тус хотод байрладаг тул тус хотыг Азербайжаны "Гэрэлт хот" (City of Lights) хэмээн өргөмжилдөг бөгөөд энэхүү цогцолбор нь улсынхаа эрчим хүч, газар тариалангийн усалгааны системийг хангах гол зангилаа болдог байна。 Мингечевир орчмын газар нутгаас эртний Албани улсын үед хамаарах Христийн шашны сүм хийдийн туурь, археологийн олдворууд олддог ч өнөөгийн орчин үеийн хотын суурь нь 1945–1948 оны хооронд усан цахилгаан станцын далангийн бүтээн байгуулалтыг даган тавигдсан бөгөөд хотын анхны барилга байгууламжийг барихад Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед олзлогдсон Герман цэргүүд оролцож байжээ。Өдгөө Мингечевир хот нь хүнд үйлдвэрлэл, дээд боловсролын салбараас гадна Кура голын хөлддөггүй зөөлөн уур амьсгалд түшиглэсэн усан спортын томоохон төв болон хөгжиж байгаа бөгөөд тус хотын "Кура" олон улсын сэлүүрт спортын баазад жил бүр уламжлалт "Ерөнхийлөгчийн цом" олон улсын тэмцээн зохион байгуулагддаг байна。 ---- ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Mingachevir Az.jpg Зураг:Mingachevir City in Azerbaijan 2021.svg Зураг:Clay models of trucks from Mingachevir in Museum of History of Azerbaijan.jpg </gallery> {{Азербайжаны хот}} [[Ангилал:Мингечевир| ]] [[Ангилал:Азербайжаны хот]] 3d08kd33zmd3b7an6pn7c6s9vjkle8n 0 35536 864854 782870 2026-08-05T18:12:08Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864854 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Кайл Нотон | image = [[File:Kyle naughton lcfc.png|200px]] | image_size = 200 | caption = Нотон [[Лестер Сити]] багт<br> тоглож буй нь, [[2010]] он. | fullname = Кайл Нотон<ref name="Hugman2010-11 304">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 304 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1988|11|17|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 304"/> | birth_place = {{flagicon|ENG}}[[Англи]], [[Шеффилд]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Тоттенхэм Хотспур]] | clubnumber = 16 | youthyears1 = 1996–2008 | youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}Шеффилд Юнайтед Академи | years1 = 2008–2009 | years2 = 2008 | years3 = 2009– | years4 = 2010 | years5 = 2010–2011 | years6 = 2011–2012 | clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Шеффилд Юнайтед]] | clubs2 = → {{flagicon|ENG}}[[Гретна]] (зээллэг) | clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Тоттенхэм Хотспур]] | clubs4 = → {{flagicon|ENG}}[[Мидлсбро]] (зээллэг) | clubs5 = → {{flagicon|ENG}}[[Лестер Сити]] (зээллэг) | clubs6 = → {{flagicon|ENG}}[[Норвич Сити]] (зээллэг) | caps1 = 40 | goals1 = 1 | caps2 = 18 | goals2 = 0 | caps3 = 15 | goals3 = 0 | caps4 = 15 | goals4 = 0 | caps5 = 34 | goals5 = 5 | caps6 = 32 | goals6 = 0 | nationalyears1 = 2008–2010 | nationalteam1 = {{flagicon|ENG}}Англи<br><small>(21-ээс доош нас)</small> | nationalcaps1 = 9 | nationalgoals1 = 0 | club-update = 16:35, 2013 оны 4 сарын 27 | natioanlteam-update = 2011 оны 3 сарын 25 }} '''Кайл Нотон''' ({{lang-en|Kyle Naughton}}, ''[[1988]] оны [[11 сарын 17|арваннэгдүгээр сарын 17-нд]] төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Тоттенхэм Хотспур]] багийн [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|48514|Кайл Нотон}} *[http://www.tottenhamhotspur.com/players/first_team/kylenaughton.html Кайл Нотоны профайл] *[https://web.archive.org/web/20121004222038/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~42743,00.html Премьер лиг дэх профайл] *[http://www.skysports.com/football/player/0,,11709_361931,00.html Sky Sports профайл] {{Тоттенхэм Хотспур багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Нотон, Кайл}} [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Шеффилд Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Гретна багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мидлсбро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] aemou0gjeidmneb4fvhcwrdaaygooay 0 35607 865000 782884 2026-08-05T20:32:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865000 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Виктор Мозес | image = [[File:Victor Moses 1.png|200px]] | image_size = 200px | caption = Мозес [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] (2012) | fullname = Виктор Мозес<ref name="Hugman2010-11 297">{{Cite book| editor-first = Barry J.| editor-last = Hugman| title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11| url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9| year = 2010| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84596-601-0| page = 297 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1990|12|12|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 297"/> | birth_place = [[Нигери]], [[Лагос]] | height = 1.77 [[Метр|м]]<ref>{{cite news|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/victor-moses|title=Player Profile: Victor Moses|publisher=Premier League|accessdate=5 September 2012|archive-date=17 Арван нэгдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117061446/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/victor-moses|url-status=dead}}</ref> | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]] | currentclub = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | clubnumber = 13 | youthyears1 = {{0|000}}?–2007 | youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Кристал Палас]] | years1 = 2007–2010 | clubs1 = [[Кристал Палас]] | caps1 = 58 | goals1 = 11 | years2 = 2010–2012 | clubs2 = [[Уиган Атлетик]] | caps2 = 74 | goals2 = 8 | years3 = 2012– | clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps3 = 23 | goals3 = 1 | years4 = 2013–2014 | clubs4 = → [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]<br>(зээл) | caps4 = 19 | goals4 = 1 | nationalyears1 = 2005 | nationalteam1 = Англи (16-) | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2006–2007 | nationalteam2 = Англи (17-) | nationalcaps2 = 15 | nationalgoals2 = 9 | nationalyears3 = 2008–2009 | nationalteam3 = Англи (19-) | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2010 | nationalteam4 = Англи (21-) | nationalcaps4 = 1 | nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2012– | nationalteam5 = [[Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Нигери]] | nationalcaps5 = 22 | nationalgoals5 = 7 | pcupdate = 2014 оны 4 сарын 20 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 12 }} '''Виктор Мозес''' ({{lang-en|Victor Moses}}, ''[[1990]] оны [[12 сарын 12|арванхоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Лагос]] хотод төрсөн'') — [[Нигери]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] болон [[Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Нигерийн шигшээд]] тоглодог. ==Шигшээ== Английн шигшээд 16, 17, 19, 21 насны ангилалд тоглодог байсан Мозес [[Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Нигерийн шигшээд]] [[2012]] онд багтжээ. [[2013]] оны [[Африк үндэстний цом]], [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-д]] оролцсон. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Victor Moses|Виктор Мозес}} *[http://www.chelseafc.com/first-team/player/42181 Профайл - Челси] *{{soccerbase|47716|Виктор Мозес}} *[https://web.archive.org/web/20100212023543/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=112547&cc=5739 Профайл - ESPN] *{{transfermarkt|en|59866}} {{Челси багийн бүрэлдэхүүн}} {{2013 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Мозес, Виктор}} [[Ангилал:Нигерийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кристал Пэлас багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Нигеричүүд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] h326n14o3fmnrxi39zjbd0bqxia3qga 0 35612 864865 782886 2026-08-05T18:21:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864865 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Жордан Хендерсон | image = [[File:Jordan Henderson 20111226.jpg|230px]] | image_size = 215 | caption = Хендерсон [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлд]] (2011) | fullname = Жордан Брайан Хендерсон<ref name="Hugman2010-11 194">{{cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 194 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1990|6|17|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 194"/> | birth_place = [[Англи]], [[Сандерленд]] | height = 1.83 метр | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 14 | youthyears1 = {{0|000}}?–2008 | youthclubs1 = [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]] | years1 = 2008–2011 | clubs1 = [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]] | caps1 = 71 | goals1 = 4 | years2 = 2009 | clubs2 = → [[Ковентри Сити]]<br>(зээл) | caps2 = 10 | goals2 = 1 | years3 = 2011– | clubs3 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps3 = 102 | goals3 = 11 | nationalyears1 = 2009 | nationalteam1 = Англи (19-) | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2009 | nationalteam2 = Англи (20-) | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2010–2013 | nationalteam3 = Англи (21-) | nationalcaps3 = 27 | nationalgoals3 = 4 | nationalyears4 = 2010– | nationalteam4 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] | nationalcaps4 = 11 | nationalgoals4 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 11 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 8 }} '''Жордан Брайан Хендерсон''' ({{lang-en|Jordan Brian Henderson}}, ''[[1990]] оны [[6 сарын 17|зургаадугаар сарын 17-нд]] [[Сандерленд]] хотод төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] тоглодог. == Амжилт == * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] түрүү: 2011/12 * Шигшээ багийн шилдэг тоглогч - 21 насны ангилал: 2012 * Ливерпүүлийн шилдэг залуу тоглогч (1): 2011-12 * Сандерлендийн шилдэг залуу тоглогч (2): 2009-10, 2010-11 ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Jordan Henderson|Жордан Хендерсон}} *[http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/jordan-henderson Ливерпүүл - Профайл] *{{soccerbase|49999|Жордан Хендерсон}} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Хендерсон, Жордан}} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Сандерленд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ковентри Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] 3b7n28xbq0dau82n2xc1ebravrqkpw3 0 35623 864988 782888 2026-08-05T20:21:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864988 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Лукас Лейва | image = [[File:Lucas Leiva US Tour 2012 (cropped).jpg|200px]] | caption = Лукас 2012 онд. | fullname = Лукас Пеццини Лейва<ref name="Hugman2009-10 257">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2009–10 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 | year = 2009 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-474-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/257 257] }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1987|1|9|df=y}} | birth_place = [[Бразил]], [[Дорадус]] | height = 1.79 [[Метр|м]]<ref>{{cite web | url=http://www.liverpoolfc.tv/team/first-team/player/21-lucas-leiva| title = Liverpool FC Profile | accessdate = 28 March 2011 | publisher = Liverpool F.C.}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 21 | youthyears1 = 2004–2005 |youthclubs1 = {{flagicon|BRA}}Гремио | years1 = 2005–2007 | clubs1 = {{flagicon|BRA}}Гремио | caps1 = 38 | goals1 = 4 | years2 = 2007– | clubs2 = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps2 = 153 | goals2 = 1 | nationalyears1 = 2007 |nationalteam1 = {{flagicon|BRA}}Бразил (20-) |nationalcaps1 = 9 |nationalgoals1 = 4 | nationalyears2 = 2008 |nationalteam2 = {{flagicon|BRA}}Бразил (23-) |nationalcaps2 = 7 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2007– |nationalteam3 = {{flagicon|BRA}}[[Бразил улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Бразил]] |nationalcaps3 = 20 |nationalgoals3 = 0 | pcupdate = 15:08, 2013 оны 9 сарын 1 | ntupdate = 22:00, 2012 оны 2 сарын 15 }} '''Лукас Пеццини Лейва''' ({{lang-pt|Lucas Pezzini-Leiva}}, ''[[1987]] оны [[1 сарын 9|нэгдүгээр сарын 9-нд]] төрсөн'') нь [[Бразил]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Бразил улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Бразилын шигшээ багийн]] [[хагас хамгаалагч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Lucas Leiva|Лукас Лейва}} * [http://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/lucas-leiva Liverpool F.C. profile] * {{soccerbase|47374|name=Lucas}} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Лейва, Лукас}} [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Бразилын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Бразилын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Бразилчууд]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] jd5zii79qiuqlmhdyyxr7m4jgnt1etv 0 35627 864742 782889 2026-08-05T16:10:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864742 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Жо Аллен | image = [[File:Joe Allen 2012.jpg|210px]] | caption = Аллен [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багт бэлтгэл хийж буй нь, 2012 он. | fullname = Жозеф Майкл Аллен<ref name="Hugman2010-11 19">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/19 19] }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1990|3|14|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 19"/> | birth_place = {{flagicon|WAL}}[[Уэльс]], [[Кармартен]] | height = {{height|ft=5|in=6}}<ref name="Hugman2010-11 19"/> | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 24 | youthyears1 = 1999–2007 | youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Суонси Сити]] | position = [[Хагас хамгаалагч]] | years1 = 2007–2012 |clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Суонси Сити]] |caps1 = 127 |goals1 = 7 | years2 = 2008 |clubs2 = → {{flagicon|ENG}}[[Рексем]] (зээл) |caps2 = 2 |goals2 = 1 | years3 = 2012– |clubs3 = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] |caps3 = 28 |goals3 = 0 | nationalyears1 = 2005–2006| nationalteam1 = {{flagicon|WAL}}Уэльс (17-)|nationalcaps1 = 10| nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2006–2007| nationalteam2 = {{flagicon|WAL}}Уэльс (20-) | nationalcaps2 = 4| nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2007–2011| nationalteam3 = {{flagicon|WAL}}Уэльс (21-)| nationalcaps3 = 14| nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2009–| nationalteam4 = {{flagicon|WAL}}[[Уэльс улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Уэльс]]| nationalcaps4 = 14| nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2012 | nationalteam5 = {{flagicon|GBR}}Их Британи| nationalcaps5 = 5| nationalgoals5 = 0 | pcupdate = 19:18, 2013 оны 8 сарын 24 | ntupdate = 19:43, 2013 оны 8 сарын 14 }} '''Жозеф Майкл Аллен''' ({{lang-en|Joseph Michael "Joe" Allen}}, ''[[1990]] оны [[3 сарын 14|гуравдугаар сарын 14-нд]] [[Кармартен]] хотод төрсөн'') нь [[Уэльс]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Уэльс улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Уэльсийн]] шигшээ багийн [[хагас хамгаалагч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Joe Allen|Жо Аллен}} *{{soccerbase|id=45981|name=Жо Аллен}} *[http://www.lfchistory.net/Players/Player/Profile/1242 LFC History Profile] {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Аллен, Жо}} [[Ангилал:Уэльсийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Суонси Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рексем багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Уэльсчүүд]] [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] swaiouc98j8up0l9qfdvx49d67zuqrr 0 35637 864803 782890 2026-08-05T17:24:50Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864803 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Мартин Келли | image = [[File:Martin-Kelly-cropped.jpg|210px]] | caption = Келли [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] багт, [[2010]] он. | fullname = Мартин Рональд Келли<ref name="Hugman2010-11 233">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 9781845966010 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/233 233] }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1990|4|27|df=y}} | birth_place = {{flagicon|ENG}}[[Англи]], [[Уистон]] | height = {{height|ft=6|in=3}}<ref>{{cite web |url=http://www.football.co.uk/liverpool/players/martin_kelly_131845.shtml |title=Martin Kelly – Liverpool Football Club |work=football.co.uk |accessdate=25 March 2011}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 34 | youthyears1 = 1997–2007 | youthclubs1 = {{flagicon|ENG}}Ливерпүүл Академи | years1 = 2007– | years2 = 2009 | clubs1 = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubs2 = → {{flagicon|ENG}}[[Хаддерсфилд Таун]] (зээл) | caps1 = 28 | goals1 = 0 | caps2 = 7 | goals2 = 1 | nationalyears1 = 2009 | nationalyears2 = 2009 | nationalyears3 = 2010– | nationalyears4 = 2012– | nationalteam1 = {{flagicon|ENG}}Англи (19-) | nationalteam2 = {{flagicon|ENG}}Англи (20-) | nationalteam3 = {{flagicon|ENG}}Англи (21-) | nationalteam4 = {{flagicon|ENG}}[[Англи улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Англи]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalcaps2 = 4 | nationalgoals2 = 0 | nationalcaps3 = 8 | nationalgoals3 = 3 | nationalcaps4 = 1 | nationalgoals4 = 0 | pcupdate = 2012 оны 9 сарын 23 | ntupdate = 2012 оны 9 сарын 10 }} '''Мартин Рональд Келли''' ({{lang-en|Martin Ronald Kelly}}, ''[[1990]] оны [[4 сарын 27|дөрөвдүгээр сарын 27-нд]] төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Англи улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Английн шигшээ багийн]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=50652|name=Келли, Мартин}} *[http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=1203 LFChistory.net профайл] *[https://web.archive.org/web/20100404233519/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=123515&cc=5739 ESPN профайл] {{Английн шигшээ багийн 2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Martin}} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Хаддерсфилд Таун багийн тоглогч]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британийн хүн]] j17nl4rnt5u2j3z6b41co6f1sj18y79 0 35650 864744 792613 2026-08-05T16:12:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864744 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Даниэль Аггер | image = [[File:Daniel_Agger_20120613.jpg|210px]] | image_size = 260px | caption = Аггер [[2012]] онд. | fullname = Даниэль Мюнте Аггер<ref>{{cite web|title=Premier League Clubs submit Squad Lists|url=http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-september-2011.pdf|publisher=Premier League|accessdate=6 January 2013|archive-date=31 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731092613/http://www.premierleague.com/content/dam/premierleague/site-content/News/publications/squad-lists/squad-lists-september-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1984|12|12}}<ref name="Hugman2010-11 15">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/15 15] }}</ref> | birth_place = {{flagicon|DEN}}[[Дани]], [[Видовре]] | height = {{convert|1.91|m|abbr=on}} | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Төвийн хамгаалагч]] | currentclub = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 5 | youthyears1 = 1996–2004 | youthclubs1 = {{flagicon|DEN}}[[Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)|Брондбю]] | years1 = 2004–2006 | clubs1 = {{flagicon|DEN}}[[Брондбю (хөлбөмбөгийн баг)|Брондбю]] | caps1 = 34 | goals1 = 5 | years2 = 2006– | clubs2 = {{flagicon|ENG}}[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps2 = 158 | goals2 = 7 | nationalyears1 = 2003–2004 | nationalteam1 = {{flagicon|DEN}}Дани (20-) | nationalcaps1 = 9 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2004–2006 | nationalteam2 = {{flagicon|DEN}}Дани (21-) | nationalcaps2 = 10 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2005– | nationalteam3 = {{flagicon|DEN}}[[Дани улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Дани]] | nationalcaps3 = 57 | nationalgoals3 = 7 | pcupdate = 2013 оны 9 сарын 1 | ntupdate = 2013 оны 3 сарын 26 }} '''Даниэль Мюнте Аггер''' ({{lang-da|Daniel Munthe Agger}}, ''[[1984]] оны [[12 сарын 12|арванхоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Видовре]] хотод төрсөн'') нь [[Дани]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Дани улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Данийн шигшээ багийн]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] юм. Аггер шигшээ багийн ахлагч бол Ливерпүүлийн дэд ахлагч юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== * [https://web.archive.org/web/20190722225025/http://www.dbu.dk/landshold/landsholdsdatabasen/LBasePlayerInfo.aspx?playerid=4700 Шигшээ баг] {{da icon}} * [https://web.archive.org/web/20110810113309/http://www.daniel-agger.net/ Даниэль Аггерийн цахим хуудас] * [http://www.theaggerfoundation.com Даниэль Аггер сан] * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=1146 LFCHistory.net Профайл] * [http://www.liverpoolfc.tv/team/first-team/player/5-daniel-agger Liverpool FC профайл] * {{soccerbase|id=41328|name=Даниэль Аггер}} * [http://www.brondby.com/player.asp?sid=96&id=33 Brøndby IF профайл] {{da icon}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=227846/index.html FIFA.com Профайл] * [https://web.archive.org/web/20100509235106/http://soccernet.espn.go.com/players/profile?id=41844&cc=5739 ESPN Профайл] {{Navboxes colour |title= Данийн бүрэлдэхүүнд |bg= #e11b22 |fg= white |list1= {{Данийн шигшээ багийн 2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{Данийн шигшээ багийн 2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} }} {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Аггер, Даниэль}} [[Ангилал:Данийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Брондбю багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Данийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Даничууд]] [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] 4rf3dt0g8z58c5xal747bg9lxxs960d 0 35926 865047 832408 2026-08-05T21:09:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865047 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Николь Кидман | зураг = Nicole Kidman 2, 2013.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Николь Кидман [[2013]] оны [[Каннын кино наадам]]д оролцож буй нь. | төрсөн_огноо = {{Birth date and age|df=yes|1967|6|20}}<ref>{{cite news|title=Monitor|newspaper=[[Entertainment Weekly]]|date=Jun 21, 2013|year=2013|issue=1264|pages=26}}</ref> | төрсөн_газар = [[АНУ]], [[Хавай]], [[Хонолулу]] | жинхэнэ_нэр = Николь Мэри Кидман | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үндэстэн = | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = | ажил_мэргэжил = [[Жүжигчин]] | эхнэр_(нөхөр) = [[Том Круз]] (1990-2001)<br>[[Кэйт Урбан]] (2006-2025) | хүүхэд = <small>Хүү:<br/>Коннор Энтони (1995)<br/>Охид:<br/>Изабелла Жейн (1992)<br/>Сандэй Роуз Кидман-Урбан (2008)<br/>Фэйт Маргарет Кидман-Урбан (2010)<br/> </small> }} '''Николь Мэри Кидман''' ({{lang-en|Nicole Mary Kidman}}, ''[[1967]] оны [[6 сарын 20|зургаадугаар сарын 20-нд]] төрсөн'') нь [[Австрали]]-[[Америк]]ийн [[жүжигчин]], [[дуучин]] болон [[кино]] [[продюсер]] юм.<ref name="Independent">{{cite news | title = Nicole Kidman sweats new producer role | url = http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/nicole-kidman-sweats-new-producer-role-2079997.html |work=The Independent | date = 15 September 2010 | accessdate =25 March 2011 | location=London}}</ref> ==Намтар уран бүтээл== Тэрээр [[Хавай]] арлын [[Хонолулу]] хотод Энтони Дэвид Кидман ([[биохимич]]) болон Жанелль Энн Макнэйл (асрагч) нарын [[Австрали]] гэр бүлд төрсөн<ref name="ref1">{{cite news | last = Keneally | first = Tom | authorlink = Thomas Keneally | title = Film; Nicole Kidman, From Down Under to 'Far and Away' | work=The New York Times | date = 24 May 1992 | url = http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE5D9163BF937A15756C0A964958260 | accessdate =9 December 2007}}</ref><ref name="book1">{{cite book | last =Thomson| first =David| authorlink =David Thomson (film critic)| title =Nicole Kidman| url =https://archive.org/details/nicolekidman00thom| publisher=Knopf |year=2006 |isbn =1-4000-4273-9}}</ref> тул Австрали болон [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын давхар харъяалалтай юм. Харин өвөг нь [[Шотланд]], [[Ирланд]] хүмүүс байжээ.<ref name="ref1"/><ref name="book1"/><ref>Dickerson, James L. Nicole Kidman, Citadel Press, 2003, p.1</ref> Кидман [[1983]] оноос кино урлагт хөл тавьсан юм. Австралийн [[телевиз]]ийн хэд хэдэн алдартай [[олон ангит кино]] болон [[Кино|уран сайхны кинонуудад]] тоглож улмаар [[1990]] оны эхэн үеэс [[Дэлхий|дэлхий дахинд]] өөрийгөө таниулсан ''[[Аянгат өдрүүд]]'' (1990), ''[[Холын хол нутаг]]'' (1992) болон ''[[Бэтмэн үүрд]]'' (1995) кинонуудад [[Том Круз]], [[Томми Ли Жонс]] болон [[Жим Керри]] нарын алдартай жүжигчидтэй хамтран тоглож [[Холливуд]]ын замналаа эхлүүлсэн байдаг билээ. Түүний тоглосон бүтээлүүд маш их амжилт олдог билээ. Оргил бүтээлүүдээс дурдвал [[хөгжим]]т төрлийн ''[[Мулен Руж!]]'' (2001) киногоор хоёр дахь удаагаа [[Алтан бөмбөрцөг]]т анхны удаагаа [[Оскарын шагнал]]д ''Шилдэг эмэгтэй гол дүрээр'' нэр дэвшиж улмаар байсан [[Их Британи|Британий]] нэрт зохиолч [[Виржиния Вулф]]ийн амьдрал уран бүтээлийг харуулсан ''[[Цаг хугацаа (кино)|Цаг хугацаа]]'' (2002) киногоор магтаал сайшаалын дээдийг хүртэж хоёр дахь удаагаа Оскарт нэр дэвшиж [[Оскарын шагнал|Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн]] шагналыг хүртжээ. [[1994]] оны [[НҮБ]]-ын [[Сайн санааны элч]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unifem.org/partnerships/goodwill_ambassadors/nicole_kidman.php |wayback=20121005003124 |text="UNIFEM Goodwill Ambassador Nicole Kidman" |archiv-bot=2023-09-26 15:52:30 InternetArchiveBot }}. Unifem.org. January 2006.</ref> Кидман [[2003]] оны [[БАФТА]], [[1996]], [[2002]] болон [[2003]] оны Алтан бөмбөрцөг шагналын эзэн болж байв. ==Гэр бүл== [[File:Nicole Kidman 13.jpg|thumb|left|Кидман нөхөр [[Кэйт Урбан]]ы хамт [[2009]] онд.]] Николь Кидман хоёр удаа гэрлэсэн ба анхны нөхөр нь жүжигчин [[Том Круз]] (1990-2001), одоогийн нөхөр нь дуучин [[Кэйт Урбан]] (2006-одоо) юм. Дөрвөн хүүхэдтэй. {{clear}} ==Шагнал хүртсэн болон нэр дэвшсэн байдал== ===Шагнал=== * [[Оскарын шагнал|Оскар]] ** [[2003]] — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Цаг хугацаа (кино)|Цаг хугацаа]]'') * [[Берлиний наадам]] ** 2003 — Шилдэг эмэгтэй гол дүрийн Мөнгөн баавгай (''[[Цаг хугацаа (кино)|Цаг хугацаа]]'') * [[БАФТА]] ** 2003 — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Цаг хугацаа (кино)|Цаг хугацаа]]'') * [[Алтан бөмбөрцөг]] ** [[1996]] — Хөгжимт инээдмийн киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Үхлийг юу зогсоох бол]]'') ** [[2002]] — Хөгжимт инээдмийн киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Мулен Руж!]]'') ** [[2003]] — Драм киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Цаг хугацаа (кино)|Цаг хугацаа]]'') ===Нэр дэвшсэн байдал=== * [[Оскарын шагнал|Оскар]] ** [[2002]] — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Мулен Руж!]]'') ** [[2011]] — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Хүйтэй уул]]'') * [[БАФТА]] ** 1996 — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Үхлийг юу зогсоох бол]]'') ** 2002 — Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Өөр хүмүүс]]'') * [[Алтан бөмбөрцөг]] ** [[1992]] — Шилдэг эмэгтэй туслах дүр (''[[Билли Батгейт]]'') ** 2002 — Драм киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Өөр хүмүүс]]'') ** [[2004]] — Драм киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Хүйтэн уул]]'') ** [[2005]] — Драм киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Төрөлт (кино)|Төрөлт]]'') ** [[2011]] — Драм киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Хүйтэн уул]]'') ** [[2013]] — Шилдэг эмэгтэй туслах дүр (''[[Сонин худалдагч]]'')<ref name=globe>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/2012/12/nominations-2013/|title=Nominations 2013|publisher=Golden Globe Official Site|accessdate=2012-12-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121214105703/http://www.goldenglobes.org/2012/12/nominations-2013/|archivedate=2012-12-14|url-status=dead}}</ref> ** 2013 — Цуврал киноны Шилдэг эмэгтэй гол дүр (''[[Хемингуэй ба Геллхорн]]'') ==Эшлэл== {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nicole Kidman|Николь Кидман}} * {{Official website|http://www.nicolekidmanofficial.com/}} * {{IMDb name|173}} * {{IBDB name|48034}} * {{amg name|38065}} * {{ymovies name|1800018939}} * {{people.com}} * [https://web.archive.org/web/20070117053335/http://www.looktothestars.org/celebrity/185-nicole-kidman Николь Кидман] {{Navboxes | title = Шагналууд | list = {{ОскарынШилдэгЭмэгтэйГолдүр 1981–2000}} }} {{DEFAULTSORT:Кидман, Николь}} [[Ангилал:Австралийн жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Австраличууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] om834thrmg7otluwo62p0gtbebxh01p 0 36520 864831 782931 2026-08-05T17:44:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864831 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Натаниэл Клайн | image = [[File:Nathaniel Clyne (cropped).jpg|200px]] | caption = Клайн 2012 онд. | image size = 200px | fullname = Натаниэл Эдвин Клайн<ref name="Hugman2009-10 89">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2009–10 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 | year = 2009 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-474-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/89 89] }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1991|04|05|df=y}} | birth_place = [[Англи]], [[Лондон]] | height = {{height|ft=5|in=9}} | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] | clubnumber = 2 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Кристал Пэлас]] | years1 = 2008–2012 | clubs1 = [[Кристал Пэлас]] | caps1 = 123 | goals1 = 1 | years2 = 2012– | clubs2 = [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] | caps2 = 39 | goals2 = 1 | nationalyears1 = 2009–2010 | nationalteam1 = Англи (19-) | nationalcaps1 = 9 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2011– | nationalteam2 = Англи (21-) | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 }} '''Натаниэл Эдвин Клайн''' ({{lang-en|Nathaniel Edwin Clyne}}, ''[[1991]] оны [[4 сарын 5|дөрөвдүгээр сарын 5-нд]] [[Лондон]] хотод төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] хамгаалагч юм. Клайн нь [[2012]] оны [[7 сарын 19]]-нд одоогийн багтайгаа 4 жилийн гэрээ байгуулан ирсэн.<ref>{{cite web| url=http://www.saintsfc.co.uk/page/NewsDetail/0,,10280~2853579,00.html | work=Southampton FC | title=Saints Secure Clyne Deal |accessdate= 19 July 2012 |date= 19 July 2012 }}</ref><ref>{{citeweb |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/18890873|title=Crystal Palace's Nathaniel Clyne seals Southampton move | work=BBC Sport |accessdate= 19 July 2012 |date= 19 July 2012 }}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== *[http://www.thesaintshub.com/nathanielclyne.html Натаниэл Клайний профайл] *{{soccerbase|50127|Натаниэл Клайн}} {{Саутхемптон багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Клайн, Натаниэл}} [[Ангилал:Седльцед төрсөн]] [[Ангилал:1991 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн тамирчин]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] jxngh1i5g6i1fm3q7nuyjdq43ids245 0 36525 864925 782933 2026-08-05T19:13:27Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864925 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Адам Лаллана | image = [[File:Adam Lallana Southampton FC Manchester United 2012,13.png|220px]] | image_size = | caption = Лаллана [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптонд]], [[2012]] он. | fullname = Адам Дэвид Лаллана<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 9-781845-966010 | page = 243 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1988|5|10|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> | birth_place = [[Англи]], [[Сент Олбанс]] | height = 1.73 [[Метр|м]]<ref>{{cite web |author=20 Adam Lallana |url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/adam-lallana |title=Adam Lallana, Southampton midfielder player profile &#124; Barclays Premier League |publisher=Premierleague.com |date=2013-09-10 |accessdate=2014-05-24 |archive-date=2014-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706122943/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/adam-lallana |url-status=dead }}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | clubnumber = 20 | youthyears1 = | youthclubs1 = [[Борнмут (хөлбөмбөгийн баг)|Борнмут]] | youthyears2 = 2000–2006 | youthclubs2 = [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] | years1 = 2006–2014 | clubs1 = [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]] | caps1 = 235 | goals1 = 48 | years2 = 2007 | clubs2 = → [[Борнмут (хөлбөмбөгийн баг)|Борнмут]]<br>(зээл) | caps2 = 3 | goals2 = 0 | years3 = 2014– | clubs3 = [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | nationalyears1 = 2006 | nationalteam1 = Англи (18-) | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2006 | nationalteam2 = Англи (19-) | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2008 | nationalteam3 = Англи (21-) | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2013– | nationalteam4 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] | nationalcaps4 = 9 | nationalgoals4 = 0 | club-update = 2014 оны 7 сарын 1 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 24 }} '''Адам Дэвид Лаллана''' ({{lang-en|Adam David Lallana}}, ''[[1988]] оны [[5 сарын 10|тавдугаар сарын 10-нд]] [[Англи]]йн [[Сент-Олбанс]] хотод төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] тоглодог. ==Товчхон== Өсвөрийн [[Борнмут (хөлбөмбөгийн баг)|Борнмут]] багаас [[2000]] онд одоогийн баг болох Саутхемптонд ирсэн тэрээр [[2006]] оны долоодугаар сард насанд хүрэгчдийн багийн бүрэлдэхүүнд багтаж 2006 оны [[8 сарын 23|наймдугаар сарын 23-нд]] [[Йовил Таун]] багийг 5-2 харьцаагаар буулган авсан [[Хөлбөмбөгийн лигийн цом|Лигийн цомын]] тоглолт анхны нь тоглолт байжээ. [[2008]] оны [[4 сарын 28|дөрөвдүгээр сарын 28-нд]] Лаллана [[Вест Бромвич Альбион]]ы эсрэг тоглолтонд мэргэжлийн карьер дахь анхны гоолоо хийж байсан билээ.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_1/7356066.stm |title=West Brom 1–1 Southampton |publisher=[[BBC Sport]] |date=28 April 2008 |accessdate=4 September 2009}}</ref> [[2013]] оны [[4 сарын 11|дөрөвдүгээр сарын 11-нд]] Саутхемптонтой таван жилийн гэрээг байгуулахдаа аль хэдийн багийн ахлагч болсон байсан юм.<ref>{{cite web |title =Southampton: Adam Lallana signs a new five-year contract |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22112980|publisher=BBC Sport| accessdate=12 April 2013|date=11 April 2013}}</ref> [[2014]] оны [[7 сарын 1|долоодугаар сарын 1-нд]] [[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлд]]<ref>{{cite web |url=http://www.liverpoolfc.com/news/latest-news/165545-liverpool-complete-lallana-deal |title=Liverpool complete Lallana deal |publisher=LiverpoolFC.com |date=2014-07-01 |lang=en}}</ref> 25 сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] элсэв.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/27647888 |title=Adam Lallana: Liverpool sign Southampton captain for £25m |publisher=BBC Sport |date=2014-07-01 |lang=en}}</ref> ==Шигшээ== Лалланаг [[2012]] оны [[9 сарын 10|есдүгээр сарын 10-нд]] [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээ]] [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-ий]] сонгонд [[Украйны хөлбөмбөгийн шигшээ|Украйнтай]] тоглоход гараалуулсан.<ref>{{cite news |title=Shock England call for trio |url=http://www1.skysports.com/football/news/12098/8069628/Shock-England-call-for-trio |publisher=Sky Sports |date=2012-09-10 |lang=en}}</ref> Улмаар ДАШТ-ий хэсгийн тоглолтуудад оролцсон. ==Амжилт== ;Саутхемптон * Жонстон Пэйнтийн цомын эзэн: 2010 * [[Английн хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лиг|Нэгдүгээр лигийн]] дэд байр: 2010/11 * [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Лигийн АШТ-ий]] дэд байр: 2011/12 ;Хувийн * Нэгдүгээр лигийн бэлгэдлийн баг - [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|АХХ]]: 2010/11 * Лигийн АШТ-ий - АХХ: 2011/12 * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] бэлгэдлийн баг - АХХ: 2013/14 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== * [http://www.saintsfc.co.uk/page/ProfilesDetail/0,,10280~37159,00.html Саутхемптон - Профайл] * {{Soccerbase|44463|Адам Лаллана}} * [http://www.thesaintshub.com/adamlallana.html Адам Лаллана] {{Ливерпүүл багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{Саутхемптон багийн улирлын шилдэг тоглогчид}} {{DEFAULTSORT:Лаллана, Адам}} [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ливерпүүл багийн тоглогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] 456m99r7cqjoxnsra3oxxpn9g2xl6qv 0 36671 865032 782953 2026-08-05T20:56:15Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865032 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Гари Кэхилл | image = [[File:GaryCahillChelsea.jpg|220px]] | image_size = 200 | caption = Кэхилл [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] (2012) | fullname = Гэри Жеймс Кэхилл<ref name="Hugman2010-11 71">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 71 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1985|12|19}}<ref name="Hugman2010-11 71"/> | birth_place = [[Англи]], [[Шеффилд]] | height = 1.91 метр<ref>http://www.chelseafc.com/first-team/player/32203/title/gary-cahill</ref> | currentclub = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | clubnumber = 24 | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] | youthyears2 = 2000–2004 | youthclubs2 = [[Астон Вилла]] | years1 = 2004–2008 | years2 = 2004–2005 | years3 = 2007–2008 | years4 = 2008–2012 | years5 = 2012– | clubs1 = [[Астон Вилла]] | clubs2 = → [[Бернли (хөлбөмбөгийн баг)|Бернли]]<br>(зээл) | clubs3 = → [[Шеффилд Юнайтед]]<br>(зээл) | clubs4 = [[Болтон Уондерерс]] | clubs5 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] | caps1 = 28 | goals1 = 2 | caps2 = 27 | goals2 = 1 | caps3 = 16 | goals3 = 2 | caps4 = 130 | goals4 = 13 | caps5 = 66 | goals5 = 4 | nationalyears1 = 2004–2005 | nationalyears2 = 2007 | nationalyears3 = 2010– | nationalteam1 = Англи (20-) | nationalteam2 = Англи (21-) | nationalteam3 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalcaps3 = 23 | nationalgoals3 = 3 | club-update = 2014 оны 5 сарын 5 | nationalteam-update = 2014 оны 5 сарын 30 }} '''Гэри Жэймс Кэхилл''' ({{lang-en|Gary James Cahill}}, ''[[1985]] оны [[12 сарын 19|арванхоёрдугаар сарын 19-нд]] [[Шеффилд]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээн]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. Кэхилл [[Астон Вилла]] (2004—2008) болон [[Болтон Уондерерс]] (2008—2012) багуудад тус бүр дөрвөн жил тоглож байсан [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] шилдэг хамгаалагчид зүй ёсоор тооцогддог тоглогч билээ. [[2012]] оны [[1 сарын 16|нэгдүгээр сарын 16-нд]] Челси багтай долоон сая [[фунт стерлинг]]ийн гэрээ байгуулан элссэн байна. ==Амжилт== ;Челси * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] түрүү ('''1'''): 2012 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2012 * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2013 * '''Нийт: 3 цом''' ;Хувийн * [[Бернли (хөлбөмбөгийн баг)|Бернлигийн]] шилдэг тоглогч('''1'''): 2005 * Бернлигийн шилдэг залуу тоглогч ('''1'''): 2005 * [[Астон Вилла]]гийн улирлын шилдэг гоолын эзэн ('''1'''): 2006 * [[Болтон Уондерерс]]ийн шилдэг тоглогч - тоглогчдын саналаар ('''1'''): 2009<ref>{{cite news| title = Davo Wins Top Award| url = http://www.bwfc.co.uk/page/General/0,,1004~1666383,00.html| publisher = Официальный сайт ФК «Болтон Уондерерс»| date = 2013-11-20| accessdate = 2013-11-20| lang = en| archive-date = 2011-10-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20111003185631/http://www.bwfc.co.uk/page/General/0,,1004~1666383,00.html| url-status = dead}}</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{commonscat|Gary Cahill|Гэри Кэхилл}} *[http://www.chelseafc.com/page/PlayerProfileDetail/0,,10268~32203,00.html Гэри Кэхилл - Челси] * [https://web.archive.org/web/20131230231700/http://www.officialgarycahill.com/ Албан ёсны цахим хуудас] *{{soccerbase|id=40093|name=Гэри Кэхилл}} {{Челси багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Кэхилл, Гари}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шеффилд Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Болтон Уондерерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бернли багийн тоглогч]] [[Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга]] [[Ангилал:УЕФА Европын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Шеффилдийн хүн]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1985 онд төрсөн]] 8be3lc9q05r697hhhiasy2nqrls3hr1 0 36694 864827 863784 2026-08-05T17:41:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864827 wikitext text/x-wiki [[File:IndonesiaWestJava.png|thumb|Ногоон нь Өрнөд Жава]] '''Өрнөд Жава''' ([[Индонез хэл|индонезээр]] ''Jawa Barat'', сундаар ''Jawa Kulon'') - [[Индонез]] улсын 34 [[Индонез#Орон нутаг|муж]]ийн нэг. [[Жава]] аралд байрладаг, 43.0 сая хүнтэй. Төв нь [[Бандун]] ( ''Bandung''). Хүн амын 79% нь [[Сунда үндэстэн]], 11% нь [[Жава үндэстэн]], 5% нь [[Бетави ястан]], 5% нь [[Чиребон ястан]].<ref> {{cite book | last = | first = | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | title = Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape | date = | year = 2003 | url =https://archive.org/details/indonesiaspopula0000sury | accessdate = }}</ref> ==Зүүлтийн тайлбар== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|West Java|Өрнөд Жава}} {{stub}} [[Ангилал:Индонезийн муж]] [[Ангилал:Жавагийн газар зүй]] [[Ангилал:Баруун Жава| ]] 3rrqmxfizpgbz95f77xqdlwvjj7a75e 0 36713 865016 782965 2026-08-05T20:43:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865016 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Эшли Уэствүүд | image = [[File:Westwood, Ashley Roy.jpg|220px]] | image_size = 250px | caption = Уэствүүд 2010 онд. | fullname = Эшли Рой Уэствүүд<ref name="Hugman2010-11 433">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 433 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1990|4|1|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 433"/> | birth_place = [[Англи]], [[Нэнтиж]] | height = {{height|ft=5|in=9}}<ref name="Hugman2010-11 433"/> | currentclub = [[Астон Вилла]] | clubnumber = 15 | position = [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хагас хамгаалагч]] | years1 = 2012– | clubs1 = [[Астон Вилла]] | caps1 = 35 | goals1 = 0 }} '''Эшли Рой Уэствүүд''' ({{lang-en|Ashley Roy Westwood}}, ''[[1990]] оны [[4 сарын 1|дөрөвдүгээр сарын 1-нд]] [[Нэнтиж]] хотод төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Астон Вилла]] [[Хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] юм. Уэствүүд [[2012]] оны [[8 сарын 31|наймдугаар сарын 31-нд]] зуны солилцоо наймааны цонхоор Английн доод лигийн [[Кру Александра]] (2008—2012) багаас 2 сая [[фунт стерлинг]]ээр дөрвөн жил тоглохоор Астон Вилла багт ирсэн. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Ashley Westwood|Эшли Уэствүүд}} *{{soccerbase|51297|Эшли Уэствүүд}} {{Астон Вилла багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Уэствүүд, Эшли}} [[Ангилал:1990 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн тамирчи]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] mzt1blnjxx04f9qfqix27rud7gdgl41 0 36715 864982 782966 2026-08-05T20:11:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864982 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Мэттью Лоутон | image = [[File:Matt Lowton SUFC jrs1967 Owned Image.png|210px]] | caption = Лоутон [[Шеффилд Юнайтед]] багт байхдаа, 2011 он. | fullname = Мэттью Жон Лоутон<ref name="Hugman2010-11 259">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 259 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|6|9|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 259"/> | birth_place = [[Англи]], [[Честерфилд]] | height = {{height|m=1.86|precision=0}} | currentclub = [[Астон Вилла]] | clubnumber = 34 | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Баруун жигүүрийн хамгаалагч]] | years1 = 2012– | clubs1 = [[Астон Вилла]] | caps1 = 41 | goals1 = 2 }} '''Мэттью Жон Лоутон''' ({{lang-en|Matthew John Lowton}}, ''[[1989]] оны [[6 сарын 9|зургаадугаар сарын 9-нд]] [[Честерфилд]] хотод төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Астон Вилла]] багийн [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|баруун жигүүрийн хамгаалагч]] юм. Лоутон [[2012]] оны [[7 сарын 2]]-нд [[Шеффилд Юнайтед]] (2007—2012) багаас одоогийн багтаа гурван сая [[Фунт стерлинг|фунтээр]] иржээ. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=53439|name=Мэттью Лоутон}} *[http://www.avfc.co.uk/page/PlayerProfiles/0,,10265~50942,00.html Мэттью Лоутон - Астон Вилла] {{Астон Вилла багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Лоутон, Мэттью}} [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн тамирчин]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] 45z04ycmrwnjhkaidp5ajv2lmuyhdrt 0 36730 864968 782970 2026-08-05T19:56:51Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864968 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Майкл Тёрнер | image = [[File:Michael Turner2011.jpg|210px]] | image_size = 200px | caption = Тёрнер [[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]] багт, 2011 он. | fullname = Майкл Томас Тёрнер<ref name="Hugman2010-11 416">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 416 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1983|11|9|df=y}}<ref name="Hugman2010-11 416"/> | birth_place = [[Англи]], [[Лондон]], [[Люишем]] | height = {{height|ft=6|in=4}}<ref name="Hugman2010-11 416"/> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|Хамгаалагч]] | currentclub = [[Норвич Сити]] | clubnumber = 6 | years1 = 2012– |clubs1 = [[Норвич Сити]] |caps1 = 33 |goals1 = 3 }} '''Майкл Томас Тёрнер''' ({{lang-en|Michael Thomas Turner}}, ''[[1983]] оны [[11 сарын 9|арваннэгдүгээр сарын 9-нд]] [[Лондон]] хотод төрсөн'') нь [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Норвич Сити]] багийн [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Michael Turner (footballer)|Майкл Тёрнер}} *{{soccerbase|id=34640|name=Майкл Тёрнер}} *[https://web.archive.org/web/20121001061841/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~23620,00.html Майкл Тёрнер - Премьер лиг] {{Норвич Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Тернер, Майкл}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн тамирчин]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] bovcmvugq0wts4hqn6jjvqiojsfmhi5 0 36733 864799 782972 2026-08-05T17:19:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864799 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Роберт Снодграсс | image = [[File:Robert Snodgrass Arsenal vs Leeds FA Cup 3rd round 2011.jpg|190px]] | image_size = | caption = Снодграсс [[Лидс Юнайтед]] багт, 2011 он. | fullname = Роберт Снодграсс<ref name="Hugman2009-10 382">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2009–10 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 | year = 2009 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-474-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/382 382] }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1987|9|7|df=y}}<ref name="Hugman2009-10 382"/> | birth_place = [[Шотланд]], [[Глазго]] | height = {{height|ft=6|in=0}}<ref name="Hugman2009-10 382"/> | position = [[Жигүүрийн довтлогч (хөлбөмбөг)|Жигүүрийн довтлогч]] | currentclub = [[Норвич Сити]] | clubnumber = 7 | years1 = 2012– | clubs1 = [[Норвич Сити]] | caps1 = 43 | goals1 = 6 | nationalgoals1 = 3 | nationalyears1 = 2011– | nationalteam1 = [[Шотланд улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Шотланд]] | nationalcaps1 = 13 }} '''Роберт Снодграсс''' ({{lang-en|Robert Snodgrass}}, ''[[1987]] оны [[9 сарын 7|есдүгээр сарын 7-нд]] [[Глазго]] хотод төрсөн'') нь [[Шотланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Норвич Сити]] болон [[Шотланд улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Шотландын шигшээ]] багийн [[Жигүүрийн довтлогч (хөлбөмбөг)|жигүүрийн довтлогч]] юм. Роберт Снодграсс Шотландын [[Ливингстон (хөлбөмбөгийн баг)|Ливингстон]] (2004—2008), [[Стерлинг Альбион]] (2007), [[Англи]]йн [[Лидс Юнайтед]] (2008—2012) багуудад тоглож байгаад [[2012]] оны [[7 сарын 27|долоодугаар сарын 27-нд]] Норвич Сити багт гурван жилийн гэрээгээр иржээ. 19, 20, 21 насны Шотландын өсвөрийн шигшээ багуудад тоглож байгаад [[2011]] оны [[2 сарын 9]]-нд [[Шотланд улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|шигшээ багийн]] анхны тоглолтоо [[Хойд Ирланд улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Хойд Ирландын шигшээ]] багийн эсрэг "2011 оны Үндэстнүүдийн цомын тэмцээний" тоглолтонд хийж байлаа. ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{Commonscat|Robert Snodgrass|Роберт Снодграсс}} *{{soccerbase|id=36993|name=Роберт Снодграсс}} *{{NFT player|pid=41805|Роберт Снодграсс}} {{Норвич Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Снодграсс, Роберт}} [[Ангилал:Шотландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Халл Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Глазгогийн хүн]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:Шотландчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] 4f6z04vly0hx5z03muwp90ah65ykarc 0 36739 864867 782975 2026-08-05T18:21:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864867 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Крис Смоллинг | image = [[File:Chris Smalling and Wes Brown cropped.jpg|220px]] | caption = Смоллинг [[Манчестер Юнайтед]]ад ([[2011]]) | fullname = Кристофер Ллойд Смоллинг<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 382 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|11|22|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> | birth_place = [[Англи]], [[Лондон]] | height = 1.92 [[Метр|м]]<ref>{{cite web |url=http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Chris-Smalling.aspx?section=Quote |title=Chris Smalling |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |accessdate=30 June 2011}}</ref> | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хамгаалагч]] | currentclub = [[Манчестер Юнайтед]] | clubnumber = 12 | youthyears2 = |youthclubs2 = [[Мейдстон Юнайтед]] | years1 = 2007–2008 |clubs1 = [[Мейдстон Юнайтед]] |caps1 = 12 |goals1 = 1 | years3 = 2008–2010 |clubs3 = [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |caps3 = 13 |goals3 = 0 | years4 = 2010– |clubs4 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps4 = 75 |goals4 = 2 | nationalyears1 = 2008 |nationalteam1 = Англи (18-) |nationalcaps1 = 5 |nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2009 |nationalteam2 = Англи (20-) |nationalcaps2 = 1 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2009–2011 |nationalteam3 = Англи (21-) |nationalcaps3 = 14 |nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2011– |nationalteam4 = [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] |nationalcaps4 = 12 |nationalgoals4 = 0 | pcupdate = 2014 оны 5 сарын 11 | ntupdate = 2014 оны 6 сарын 5 }} '''Кристофер Ллойд Смоллинг''' ({{lang-en|Christopher Lloyd Smalling}}, ''[[1989]] оны [[11 сарын 22|арваннэгдүгээр сарын 22-нд]] [[Лондон]] хотод төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Манчестер Юнайтед]] болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээн]] [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагч]] юм. ==Амжилт== ;Манчестер Юнайтед * [[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] аварга ('''2'''): 2010/11, 2012/13 * [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] түрүү ('''3'''): 2010, 2011, 2013 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *{{soccerbase|id=51128|name=Крис Смоллинг}} *[http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/Chris-Smalling.aspx Профайл - ManUtd.com] {{Манчестер Юнайтед багийн бүрэлдэхүүн}} {{2014 оны ДАШТ-д Английн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Смоллинг, Крис}} [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Англичууд]] 95tzo3mo0t6hiy4igclbpfhmnkfswab 0 37154 864860 862672 2026-08-05T18:16:54Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864860 wikitext text/x-wiki {{Short description|17-р зууны үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл үргэлжилсэн цуврал цэргийн мөргөлдөөн}}{{Featured article}}{{Инфобокс дайн | conflict = Казах–Зүүнгарын дайнууд | date = 1635–1741 | place = [[Казахын ханлиг]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | result = Үр дүнгүй | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}} | combatant2 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Салкам Янгир хаан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Тавак хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Абулхайр хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Кайп хан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан]]{{POW}} | commander2 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] <br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан]]<br />{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Цэвээнравдан хаан]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан]] }}'''Казах–Зүүнгарын дайнууд''' нь 1635–1741 оны хооронд [[Казахын ханлиг]] болон [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хооронд өрнөсөн цуврал цэрэг, улс төрийн мөргөлдөөн байсан бөгөөд хоёр улсын хоорондох ноёрхлын төлөөх тэмцлийн оргил үе байв. Гэвч Казахууд болон [[Ойрадууд|Ойрадуудын]] хоорондох мөргөлдөөн үүнээс өмнө буюу XV зууны дунд үеэс эхэлж, XVI–XVII зууны турш тасралтгүй үргэлжилжээ. Энэхүү урт хугацааны дайнууд нь [[Долоон ус]], [[Чу мөрөн]], [[Талас мөрөн]], [[Сырдарья]] мөрний сав газар болон Өмнөд Казахстаны баянбүрд, худалдааны хотуудыг хяналтдаа авахын төлөө өрнөсөн бөгөөд Төв Азийн хүчний тэнцвэрт байдалд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн юм. Ойрадууд XV зууны дунд үеэс [[Узбекийн хант улс]] болон [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] эзэмшилд удаа дараа довтолж эхэлсний дараа бүс нутгийн улс төрийн байдал эрс өөрчлөгдөв. 1465 онд [[Казахын ханлиг]] байгуулагдсанаар Казахууд Ойрадуудын гол өрсөлдөгч болж, XVI зууны турш хоёр тал Долоон ус болон зэргэлдээх тал нутгийн төлөө олон удаагийн довтолгоо, сөрөг довтолгоо хийжээ. Энэ үед дайсагналын зэрэгцээ түр зуурын эвсэл, харилцан захирагдах үе ч тохиолдож байсан бөгөөд эдгээр мөргөлдөөн нь хожмын Казах–Зүүнгарын дайнуудын үндэс болсон юм. 1635 онд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] удирдлага дор Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар мөргөлдөөн шинэ шатанд шилжив. Нэгдсэн, төвлөрсөн Зүүнгарын улс байгуулагдсанаар Казахын ханлигтай хийх дайнууд илүү өргөн хүрээтэй болж, Зүүнгарууд Казахын нутагт хэд хэдэн томоохон аян дайн зохион байгуулсан. Энэ үед [[Салкам Янгир хаан]] олзлогдсон бөгөөд 1643 оны [[Орбулагийн тулаан]] Казахын түүхэн дэх хамгийн алдартай тулалдаануудын нэг болсон ч дайны ерөнхий явцыг эргүүлж чадаагүй юм. [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс Төв Азид хүчирхэгжин, Казахстаны өмнөд хэсэг болон [[Ташкент]], [[Сайрам (хот)|Сайрам]] зэрэг стратегийн хотуудын төлөө өргөн хэмжээний аян дайн явуулав. Галдан Казахстан, [[Киргизүүд]], [[Ферганы хөндий]], [[Бухарын хант улс]] болон бусад хөрш орнуудад цэргийн ажиллагаагаа өргөжүүлж, Долоон ус дахь Зүүнгарын ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Гэвч түүний [[Халх]] болон [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг эхлүүлсэн дайнууд Зүүнгарын хүчийг өөр чиглэлд хуваарилахад хүргэж, Казахуудад алдагдсан газар нутгийнхаа тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж олгов. Дайны хамгийн ширүүн үе нь [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] ноёрхлын үед тохиов. 1698 оноос эхэлсэн Зүүнгарын томоохон довтолгоонууд Казахын ханлигт асар их хохирол учруулсан бөгөөд 1723 оны их довтолгоо Казахын түүхэнд ''«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»'' буюу ''Их гамшгийн жилүүд'' хэмээн дурсагддаг. Энэхүү довтолгооны улмаас олон арван мянган хүн амь үрэгдэж, олон зуун мянган хүн дүрвэн нүүдэллэж, Казахстаны өмнөд хэсгийн олон хот, суурин Зүүнгарын мэдэлд оржээ. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрийн хамгийн их тэлэлтийн үе байв. Үүний хариуд Казахын гурван жүзийн ноёд нэгдэн цэргийн хүчээ нэгтгэж, [[Калмаккирилган|Булантын тулаан]] болон [[Анракайн тулаан]] зэрэг шийдвэрлэх ялалтуудыг байгуулснаар Зүүнгарын довтолгоог зогсоож чадсан юм. Харин Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах Зүүнгарын дотоодын эрх мэдлийн тэмцэл Казахуудад алдсан нутаг дэвсгэрийнхээ тодорхой хэсгийг эргүүлэн авах боломж бүрдүүлжээ. [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] үед Зүүнгарын Хаант Улс цэргийн болон төрийн байгуулалтынхаа оргил үед хүрч, Казахын ханлигтай хийсэн дайнд дахин стратегийн давуу байдлыг олж авчээ. Цэвээнравдан хааны нас барсны дараах дотоодын тэмцлийг ялж төрийн эрхийг нэгтгэсэн Галданцэрэн Казахын ханлигт чиглэсэн довтолгоогоо сэргээж, 1731–1735 оны дайнд Ахмад Жүзийг өөрийн хараат байдалд оруулан, Ташкент, Сайрам, Түркистан зэрэг өмнөд хотууд дахь Зүүнгарын ноёрхлыг сэргээв. Дараа нь 1739–1741 оны томоохон аян дайнаар Дунд болон Бага Жүзийн эсрэг дахин амжилттай давшиж, Казахын хүчийг няцаан, Зүүнгарын цэргийн давамгай байдлыг хадгалж чаджээ. Эдгээр ялалтуудын зэрэгцээ Галданцэрэн Чин улстай байгуулсан энхийн гэрээний ачаар дорнод хилээ баталгаажуулж, цэргийн гол хүчээ баруун фронтод төвлөрүүлэх боломжтой болсон бөгөөд 1743 онд Казахуудтай энхийн хэлэлцээр байгуулснаар Зүүнгарын Хаант Улс XVII–XVIII зууны түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг үеэ туулсан юм. Харин Галданцэрэн 1745 онд нас барсны дараа хаан ширээний төлөөх тэмцэл эхэлж, Зүүнгарын төрийн тогтвортой байдал алдагдсанаар тус улс удалгүй Чин улсын довтолгоонд өртөн мөхөх нөхцөл бүрджээ. Казах–Зүүнгарын дайнууд нь XVII–XVIII зууны Төв Азийн түүхэн дэх хамгийн урт хугацаанд үргэлжилсэн нүүдэлчдийн дайнуудын нэг бөгөөд Казахстан, Зүүнгар, Орос болон Чин улсын харилцаанд урт хугацааны нөлөө үзүүлжээ. Энэхүү мөргөлдөөн нь Казахын ханлиг дотооддоо илүү нягт нэгдэхэд хүргэж, Оросын Казахстан дахь нөлөө нэмэгдэхэд хувь нэмэр оруулсан бол Зүүнгарын Хаант Улс Чин улсын эсрэг удаан үргэлжилсэн дайнд хүчээ тарамдуулснаар XVIII зууны дунд үед мөхөх нөхцөл бүрджээ. Ийнхүү Казах–Зүүнгарын дайнууд нь Төв Азийн улс төр, цэргийн хүчний тэнцвэрийг үндсээр нь өөрчилсөн томоохон түүхэн үйл явцын салшгүй хэсэг болсон юм. == Өмнөтгөл == === Ойрадууд Узбекүүд рүү довтлов === {{Main|Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд}} [[Файл:Abdulxair.jpg|thumb|[[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] бяцхан бүтээл, 1460-аад он]] 15-р зуунд [[Ойрадууд]] буюу саяхан өөрийн улс [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] байгуулсан Баруун Монголын ард түмэн одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] нутаг дэвсгэрт тэлэлтээ эхлүүлжээ. Ойрадууд [[Долоон ус|Долоон Ус]] дахь гол худалдааны замууд болон үржил шимтэй газар тариалангийн баянбүрдүүдийг хянах зорилготой байсан бөгөөд Төв Ази руу, ялангуяа [[Абулхайр хан|Абулхайр ханы]] захирдаг [[Узбекийн хант улс|Узбекийн хант улсын]] эсрэг удаа дараа довтолсон. 1452,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1455,{{sfn|Barthold|1956|p=148}} 1457{{sfn|Barthold|1956|p=148}} онд [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] хоёр хүү, Амасанж тайж ба Өч Төмөр нарын удирдлага дор Ойрадууд Узбекийн хант улс руу [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд|довтлов]]. Ойрадууд Чу голыг гатлахдаа Абулхайр хааныг ялж, [[Сырдарья]] голын бүс нутгийн томоохон хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Үүнд [[Сигнак]], [[Ташкент]] хотууд багтжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=44}}{{Sfn|Atygaev|2023|p=106}} Ялагдлын дараа Абулхайр хан [[Түркистан|Туркистаныг]] түр орхин Дешт-и-Кипчакийн тал нутаг руу буцаж, хожим нь 1460 онд Сырдарья мужид дахин гарч ирэв.{{Sfn|Bregel|2003|p=44}} ==== Казахын ханлигийн байгуулалт ==== [[Файл:KZ-2015-500tenge-Khanate-b.png|thumb|178x178px|[[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] 550 жилийн ойд зориулсан Казахстаны зоос.]] Улс төрийн тогтворгүй байдлын энэ үед Төрийн эзэнт гүрний хоёр Чингисийн султан болох Жанибек хан, Керей хан нар Абулхайрын засаглалд сэтгэл дундуур байсан тул дагалдагчдаа зүүн тийш Долоон ус рүү дагуулж, [[Моголистан|Моголистанд]] суурьшжээ. Тэнд тэд 1465 онд Казахын ханлигийг байгуулжээ. Узбекийн хант улсаас салсан тэдний дагалдагчдыг анх "Узбек казакууд" (Түрэг хэлний qazaq буюу "чөлөөт" гэсэн утгатай) гэж нэрлэдэг байжээ.{{Sfn|Dughlat|1969|p=fols. 37a, 386}} хожим [[казахууд]] (qazaqtar) гэж нэрлэгдэх болсон. === Казах–Ойрадын дайнууд === [[Файл:"Padishah (Emperor) of Dast-i Qipchaq". Tabriz or Qavin, circa 1550. British Museum, 1948-10-9-056 (complete).jpg|left|thumb|229x229px|[[Хакназар хаан]]]] 16-р зууны эхэн үед казах, ойрадуудын харилцаа суларсан байв. Энэ нь Ойрадуудыг Сырдарийн хот, суурин руу довтлохыг оролдоход хүргэсэн. Керей хаан, [[Тайр хаан|Тайр хааны]] удирдлаган дор казахууд Ойрадуудтай тулалдаж, Долоон усын бүс нутагт цайз барьсан.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} 1552 он гэхэд Ойрадууд [[Түмэд|Түмэдийн]] [[Алтан хан|Алтан ханд]] [[Хархорум|Хэлин]] хот болон [[Хангайн нуруу|Хангайн нуруугаа]] алдсан тул хөөгдсөн,{{Sfn|Adle|2003|p=143}} Энэ нь Ойрадуудыг Казахын бэлчээр болох [[Эрчис мөрөн|Эрчис]], [[Или мөрөн|Или]], Чу, Талас голууд руу хөөхөд хүргэсэн.{{Sfn|Adle|2003|pp=154–155}} [[Шигай хаан|Шигай хааны]] хүү Тауекел Султаны удирдлаган дор казахууд Ойрадуудыг довтолсон боловч Ойрадуудад ялагдсан. Хожим нь Ойрадууд 1552–1556 онд Казах хаант улсад их хэмжээний хүчээр довтолсон.{{Sfn|Barthold|1956|p=170}} Учир нь энэ нь Тауекелийг Ташкент руу явахад хүргэсэн. Тауекел Ташкентын захирагч Науруз Ахмедтай холбоо тогтоохыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэрээр Ойрадуудыг өөрсөдтэйгөө төстэй арван хан ч ялж чадахгүй гэж мэдэгдэж, хүсэлтийг нь татгалзсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=159}} Ойрадын томоохон хүч Науруз Ахмедыг холбоотноос татгалзахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=110}} [[Файл:Россия 1570 (Anthony Jenkinson & Abraham Ortelius).jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1570 он]] 1560-аад оны үед Ойрадууд Дорнод руу чиглэсэн дарамт шахалт нэмэгдсэний улмаас улам бүр зугтжээ. [[Дөрвөд]], [[Торгууд]] аймгууд Эрчис мөрөн болон, [[Ишим гол]] руу нүүж ирсэн бол [[Хошууд]], [[Цорос]] аймгууд Долоон ус руу нүүжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=112}} Казахын ханлигийн [[Хакназар хаан]] мөн Долоон усыг эзлэхийн тулд Моголистаны эсрэг дайн зарласан. Гэсэн хэдий ч Ойрадууд Моголтой холбоо тогтоож, Моголистанд туслахаар хөндлөнгөөс оролцсон. Могол–Ойрадын эвсэл Казах армийг няцааж, Моголистанд Жетисугийн бүс нутгийг аюулгүй болгоход нь тусалж чадсан боловч Ойрадууд 1570-аад оны сүүлээр тус бүс нутгийг эзэлсэн. Зарим Ойрадууд удалгүй 1570-аад онд Казахуудад захирагджээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} [[Файл:A map of Russia by Jenkinson from an atlas, published by B. Langens in Amsterdam in 1598.jpg|left|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1598 он]] Шигай хааны өөр нэг хүү Ондан баатар мөн Ойрадуудтай тулалдсан бөгөөд энэ нь түүнийг ялагдал хүлээлгэсэн. Түүнийг нас барсны дараа Туркистан хотод оршуулагджээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=112–113}} Гэсэн хэдий ч Ойрадын ноёд 1590-ээд онд казахуудад дахин захирагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=101}} 16-р зууны эцэс гэхэд [[Тауекел хаан]] өөрийн ах Шахмахетыг Ойрадын захирагчаар томилжээ.{{Sfn|Atygaev|2005|p=113}} Ойрадууд казахуудад [[Казахууд Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэх|Хойд Бухарыг эзлэн түрэмгийлэхд]] нь тусалсан. Тауекел хаан нас барсны дараа Ойрадууд Казахуудын эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, Хойд Казахстан болон Баруун Өмнөд Сибирь рүү нүүдэллэж эхэлсэн бөгөөд Ногай болон Казах хаадуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй тулгарсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=114}} Ойрадууд мөн бэлчээрийн газар эзэмшиж чадахгүй байсан тул хүнсний хангамж мэдэгдэхүйц буурсан тул Оросын цайзууд байгуулснаар саад болж байв.{{Sfn|Atygaev|2005|p=115}} [[Файл:Location of the Oirats.png|thumb|[[Ойрадууд|Ойрадуудын]] байршил]] 1604 онд казахууд [[Халх|Халхуудтай]] эвсэж, ялангуяа [[Халх|Алтан хант улсын]] Алтан хан [[Убаши хунтайж|Шолой Убаши хунтайж]] Ойрад руу довтлов. Эдгээр дайралтын үеэр Ойрадуудын Турсын тайж удалгүй засгийн эрхийг булаан авч, казахуудын эсрэг дайн эхлүүлсэн бөгөөд Ойрадууд Сыгнакийн тулалдаанд казахуудыг ялжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}} Хожим нь Ойрадууд Казах, Халхын эсрэг томоохон аян дайн эхлүүлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} 1608 онд Казахууд нэг эсвэл хоёрдугаар сард Ойрадуудыг ялж байсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Дараа нь Ойрадууд Казах–Халхын армийг ялсан,{{Sfn|Perdue|2005|p=98}} гэвч зарим Ойрадууд нэгэн зэрэг олон дайсантай тулалдах чадваргүй тул [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсад]] бууж өгсөн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=116}} Ойрадууд Казах хаант улсад иргэний дайны үед Ишим, Тургай, Эмба гол голуудыг гатлан, [[Арал тэнгис|Арал тэнгисийг]] хойд зүгээс тойрон гарч, Ургенч, [[Хива]] хотуудыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Remileva|2005|p=74}}{{Sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} Ойрадын ялалт байгуулсан ч удалгүй тэд өөрсдөө дотоод зөрчилдөөнд орж, улмаар Ойрадын зарим удирдагчид казахуудтай нэгдэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=118–119}} 1616 онд Ойрадууд Оросын хаант улс болох Ногайн Ордтой тулалдсан бөгөөд тэд үүргээ зөрчиж, Сибирийн дээгүүр довтолсон нь Оросын казахуудтай холбоо тогтоох оролдлого хийхэд хүргэж,{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} 1618 он хүртэл,{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ахмад Жүз болон Киргизүүдийг захирч байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Энэ нь Казахын ханлиг болон Алтан хаант улсын хоорондын харилцааг сайжруулахад хүргэсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} Эцэст нь Ойрадууд, ялангуяа Дөрвөдүүд казахууд, халхууд, ногайчууд, хятадуудтай тулалдаж байхдаа энх тайвныг хүсч, казахуудтай энх тайвныг эрэлхийлэхээс өөр аргагүй болжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=122}} [[Файл:Mongolia 1600-1680.svg|left|thumb|XVII зууны Монгол.]] 1620 оны сүүлчээр Ойрад, Казахуудын хоорондох мөргөлдөөн үргэлжилсээр байсан тул [[Есим хаан]] болон түүний хамаатан садан Зүүн Туркестан руу ухарчээ. Гэсэн хэдий ч Цорос ноён Хархул, Мэргэн-Тэмээнтэй цуг Халхуудын эсрэг хийсэн аян дайнд Хархулын эхнэр, хүүхдүүдийг олзлон авснаар Ойрадууд Казах, Халхуудад ихээхэн ялагдал хүлээв.{{Sfn|Adle|2003|p=146}} Эсим хаан эцэст нь Ойрадуудын эсрэг амжилттай аян дайн эхлүүлсэн бөгөөд үүний шалтгаан нь энхийн хэлэлцээрийн үеэр зарим Ойрадууд казахууд руу довтолсон явдал байв. Удалгүй Хошуудын [[Байбагас баатар]], [[Цоохор]], Дөрвөдийн Далай баатар тайш, Торгуудын [[Хо өрлөг]] нар энх тайвныг эрэлхийлж, Эсимд өрсөлдөгч Турсун Мухаммедын эсрэг дайнд нь туслахыг оролдов. Гэсэн хэдий ч хэлэлцээр амжилтгүй болсон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=123}} 1620–1621 онуудад Ногай, Казах, Халх Монголчуудын эвсэл байгуулагдсан. Тэд Ойрадуудыг няцааж амжилттай байсан ч эвсэл Ойрадуудын эсрэг их хэмжээний хохирол амсаж, ялагдал хүлээсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=124}} Ойрадууд Султан тайжийн удирдлага дор Есимийг ялсан бөгөөд Есимийг эцэст нь Илдай тайж буюу "салхи шиг хурдан" гэж нэрлэжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=125}} [[Их Могол Улс|Моголууд]] удалгүй казахуудад тусалсан бөгөөд Далай баатар, Байбагас баатар нар тэдний хүчтэй дарамтыг мэдэрчээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=126}} 1625 онд [[Хошууд|Хошуудын]] ноёдууд [[Цоохор]] болон түүний дүү [[Байбагас баатар]] нарын хооронд өв залгамжлалын асуудлаар мөргөлдөөн гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ. Гэсэн хэдий ч Байбагас баатарын дүү нар болох [[Гүш хаан|Төрбайх (Гүш хаан)]], [[Хөндлөн Убаши]] нар тулалдаанд оролцож, Цоохорыг [[Ишим гол|Ишим голоос]] [[Тобол гол]] хүртэл хөөж, 1630 онд түүний овгийн дагалдагчдыг дайрч, алжээ. [[Файл:Себастьян Мюнстердің картасындағы Қазақ Ордасы (Kosaki Orda).jpg|thumb|17-р зууны үеийн [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дүрслэл.]] Ойрадуудын хоорондох дотоод тэмцэл нь Торгуудын ноён, Хо өрлөгийг баруун тийш нүүж, Ногай улстай [[Халимагууд Ногай улсыг эзлэн байлдан дагуулал|мөргөлдөж, Ногай улсыг устгажээ]]. Торгуудууд [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хант улсыг]] байгуулсан бол зүүн зүгт Ойрадуудтай холбоотой хэвээр байв. Их чуулган хуралдах бүрт тэд төлөөлөгчдөө илгээж оролцуулдаг байв.{{sfn|Adle|2003|p=145}} Казакууд үүнийг ашиглан Ойрадуудыг нутаг дэвсгэрээсээ улам бүр хөөн зайлуулсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=127}} 1626–1627 онуудад Казахын хаан Есим Ойрадуудын эсрэг аян дайныг удирдсан. Тэрээр Цоохорын 40,000 орчим цэрэгтэй армийг ялж, Ойрадуудад ихээхэн хохирол учруулсан. Энэ нь мөн Баруун Казахстанд амьдарч байсан Хошууд, Торгууд нар Есимд бууж өгч, Цоросуудын эсрэг аян дайн хийж, Долоон усыг эзлэн авч, Эрчис мөрний баруун эрэг хүртэл Ойрадуудыг довтолсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} Эцэст нь Есим хаан нас барсны дараа Ойрадууд болон Казахуудын хооронд ямар ч холбоо байгаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=130}} Эдгээр цуврал мөргөлдөөнөөс үл хамааран Ойрад болон Казахууд ихэвчлэн найрсаг харилцаатай байсан бөгөөд ялангуяа [[Бухарын хант улс]] болон [[Сефевийн улс|Сефевийн улсийн]] эсрэг байв.{{Sfn|Atygaev|2023|p=109}} === Зүүнгарын байгуулалт === 1630-аад оны дунд үед Өмнөд болон Баруун [[Сибирь|Сибирийн]] өргөн уудам нутгаар нүүдэллэн ирсэн Ойрадууд Цорос овгийн Хархулын удирдлага дор нэгдэж эхэлсэн. Ойрадын овог аймгуудын дундах энэ бүлгийг "Зүүнгар" буюу [[Зүүнгарын ард түмэн]] гэж нэрлэдэг байв. 1634 онд [[Хархул|Хархулыг]] нас барсны дараа түүний хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоог]] удирдаж эхэлсэн. 1638 онд Далай лам түүнд "баатар хунтайж" цол олгосон. 1635 оныг Төв Азийн угсаатны улс төрийн газрын зураг дээр Монгол хэлтэй нүүдэлчдийн шинэ бөгөөд хүчирхэг улс болох [[Зүүнгарын Хаант Улс]] гарч ирсэн анхны жил гэж үздэг. Оросын түүхч [[Василий Бартольд]] үүнийг "Төв Азийн сүүлчийн агуу нүүдэлчин эзэнт гүрэн" гэж үздэг байв.{{sfn|Atygaev|2025|p=347}} 16-р зууны сүүлч, 17-р зууны эхэн үед [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] дотоод хуваагдал нь түүний байр суурийг сулруулж, 17-р зууны эхээр байгуулагдсан шинэ бүс нутгийн гүрэн болох Казахын ханлигийн өсөлтөд хувь нэмэр оруулсан. Казах, Зүүнгарын хоорондох мөргөлдөөний эхний үе шат нь Зүүнгар улс байгуулагдсаны дараахан 1635 онд эхэлсэн.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}} == Эрдэнэбаатар хунтайжын казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Mongolia in 1636-es.svg|thumb|1636 оны Монгол.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] казах нутаг руу цэргийн томоохон аян дайн эхлүүлэв. Эрдэнэбаатар хунтайжийн хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] эсрэг дор хаяж дөрвөн удаа аян дайн эхлүүлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=131}} 1635 оны хавар [[Салкам Янгир хаан|Янгир Султан]] "Цахар Халимагууд"-тай хамтран Хөндлөн тайшийн удирдсан [[Дөрвөд|Дөрвөд–]][[Хошууд|Хошуудын]] бүлэглэл [[Торгууд|Торгуудын]] удирдагч [[Хо өрлөг|Хо өрлөгийн]] эсрэг цэргийн аян дайн эхлүүлжээ. С.К.Богоявленскийн хэлснээр Казах–Дөрвөд–Хошуудын нэгдсэн хүчин ялалт байгуулжээ.{{sfn|Atygaev|2023|p=132}} Үүний үр дүнд Торгуудууд баруун тийш түлхэгдэж, Эмба, Волга мөрний дагуух стратегийн газруудыг хяналтандаа алджээ.{{sfn|Remelieva|2005|p=106}} Эрдэнэбаатар хунтайж эхэндээ ялагдсан тул хожим нь казахууд руу довтолсон боловч хожим нь казахуудыг ялж, хядаж чаджээ.{{sfn|Isin|2005|p=331}} 1635 онд казахуудтай хийсэн дайны үеэр Султан Янгирыг олзолжээ.{{Sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Moiseev|1991|p=43}}{{sfn|Chimitdorzhiev|1979|p=32}}{{sfn|Zlatkin|1983|p=129}} Зүүнгарууд [[Найман|Наймануудыг]] баруун хойд зүгт орших Улытау нурууны Буланты, Булети голуудаас хөөж гаргасан.{{Sfn|Massanova|2010|p=232}}{{Sfn|Unknown|1959|p=278, 280, 301}} Далай баатар тайш болон түүний нөхөд тэр жилүүдэд цаашдын аян дайн хийсэн нь дайн дараагийн жилүүдэд ч үргэлжилсэн гэсэн үг юм.{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} 1635 оны сүүлээр Далай баатар тайш Эрчис голын цаана нүүдэлчин казах бүлгүүдийн эсрэг Зүүнгарын довтолгоог удирдсан. Гэрч Гаврил Ильин уг аян дайн нь "Жаныбек хааны казах орд"-ыг онилсон гэж мэдээлсэн. Түүхч В. А. Моисеев энэхүү довтолгоог Зүүнгарын хүчний амжилт гэж тодорхойлсон.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} 1636 онд Далай баатар тайш казахуудтай цаашид мөргөлдөөн үүсгэсэн боловч цэргийн мөргөлдөөний нарийн ширийн зүйлс тодорхойгүй хэвээр байна.{{sfn|Atygaev|2023|p=133}} Хэдийгээр Казах цэргүүд заримдаа ялагдсан ч бусад довтолгоонд ялсан бөгөөд,{{sfn|2010|Kozybayev|Baipaqov|Kömekov|Pishulina|p=431}} амжилттай дайралтын нэгэнд Янгир Султан олзлогдлоос суллагдсан.{{sfn|Baipakov|2014|p=29}} Тэрээр удалгүй 1640 онд Казахын нутаг руу Зүүнгарын хоёр дахь аян дайн эхлүүлжээ. Энэ удаад Зүүнгарын феодал ноёдын хувьд ч амжилттай болж, [[Иссык-Кул|Иссык-Кул нуур]] болон Чу голын хооронд 16,000 казак–киргизийн Токмакийг эзлэн авчээ.{{Sfn|Burton|1997|pp=219–220}} Турсун Султановын хэлснээр Жангирын ичгүүртэй олзлолт түүнийг Зүүнгарын эвлэршгүй дайсан болгосон бөгөөд тэрээр үлдсэн амьдралаа тэдэнтэй тулалдахад зориулсан юм. Энэ тэмцэлд Янгир хувийн эр зориг, цэргийн авьяас чадвараа харуулж, нэр нь алдаршсан. Түүний эр зориг, цэргийн амжилтын төлөө ард түмэн түүнийг "''Салкам Янгир хаан''" гэж хочилдог байжээ. 1643 онд Эрдэнэбаатар хунтайжын удирдсан арми [[Долоон ус]] руу довтлов. [[Орбулагийн тулаан]] [[Или мөрөн]] дээрх Орбулагийн голын хавцалд болжээ. Янгир хааны удирдсан 600 казах дайчид 25,000–50,000 хүнтэй Зүүнгарын армийг нарийхан уулын даваанд хэсэг хугацаанд саатуулжээ. Зүүнгарууд тал нутагт хүрсний дараа, [[Самарканд|Самаркандын]] [[Эмир]], [[Ялангтош Баходир|Ялангтош Баходирын]] авчирсан 20,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй тусламжийн армитай тулалдсан. Зүүнгарын армийг зогсоож, Эрдэнэбаатар хунтайж Зүүнгар руу буцсан.{{Sfn|Burton|1997|p=220}} Энэ бүтэлгүйтэл нь Эрдэнэбаатар хунтайж аян дайныг дэмжээгүй хүмүүсийг шийтгэхэд хүргэсэн бөгөөд энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад дотоод үймээн самуун дэгдээсэн юм. Тэрээр мөн казахуудын эсрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Халимаг ястан|Халимагуудтай]] хамтарсан аян дайн зохион байгуулахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=45}} Мөн онд Зүүнгарууд Туркистан, Ташкент хотууд руу аян дайнд оролцож чаджээ.{{sfn|Bregel|2003|p=57}}{{sfn|Adle|2003|p=118}} Брегель Эрдэнэбаатар хунтайжийг 1643 онд нэг удаа ялагдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Салкам Янгир хааныг 17 настай [[Хошууд]] тайж, [[Галдмаа баатар]] хөнөөсөн.{{Sfn|Altangerel|2017|p=107}} Тэрээр хожим нь Зүүнгарууд Галдмаа баатрын удирдлаган дор Чу, Талас гол дээр Бухарын тусламжийн хүчийг ялж, 1658 онд Абушухер нояныг алжээ. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улсын хил хязгаарыг Аягоз голоос Талас гол хүртэл нэгтгэсэн.{{sfn|Atygaev|2023|p=138}} == Галдан бошигт хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == [[Файл:Statue_of_Galdan_Boshughtu_Khan.jpg|thumb|Монгол улсын [[Архангай аймаг]] дахь [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] хөшөө.]] 1652 онд [[Салкам Янгир хаан]] нас барсны дараа түүний хүү Тавак түүнийг залгамжилж, Казахын хаант улсын хаан болж, удалгүй Зүүнгар "Цэцэн" хунтайж [[Сэнгэ|Сэнгэтэй]] найрсаг харилцаа тогтоожээ.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} Тэрээр мөн 1653 онд аав Эрдэнэбаатрыг залгамжилжээ. Сэнгэ 1661 онд түүний эцэг нэгт ах Чечень тайжи, Зотов Батур нарын хоорондох иргэний дайны улмаас засгийн эрхэнд гарчээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Сэнгэ казахуудын төлөө [[Оросын хаант улс|Оросууд]] болон [[Халх Монголчууд]]-ын эсрэг [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн|Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөнд]] илүү их сонирхолтой байсан бөгөөд тэрээр Енисейг эзлэн түрэмгийлж, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрнийг]] эзлэн авчээ. Энэхүү байлдан дагуулал нь [[Сибирь|Өмнөд Сибирьд]] оршин сууж байсан [[Киргизүүд|Киргизүүдийг]] эзлэн түрэмгийлж, Алтан хант аймаг устгахад хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|pp=82-83}} Гэсэн хэдий ч тэрээр 1670 онд [[Төрийн эргэлт|төрийн эргэлтээр]] өөрийн эцэг нэгт ах Цэцэн тайж, Зотов баатрын гарт алагджээ.{{Sfn|Adle|2003|p=157}} Сэнгийн дүү, [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] тухайн үед Төвдөд амьдарч байжээ. Ахынхаа үхлийн талаар мэдээд тэр даруй Төвдөөс буцаж ирээд Зотов баатраас өшөө авсан. 1671 онд Далай лам Галданд хан цол олгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} 1676 онд Галдан Сайрам нуурын ойролцоо Цэцэн тайжыг ялсан.{{sfn|Barthold|1956|p=161}} Дараа нь Галдан Сэнгийн эхнэр, Очирт хааны ач охин [[Ану хатан|Ану-Даратай]] гэрлэж, хадам өвөөтэйгээ зөрчилджээ. Галданы нэр хүндээс айсан Очирт авга ах, өрсөлдөгч Цоохор Убашиг дэмжиж байсан ч Галданы цолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзжээ. 1677 онд Очирт хааныг ялснаар, Галдан Ойрадуудыг ноёрхох болсон. Дараа жил нь Далай лам түүнд "''Бошигт хаан"'' гэсэн дээд цолыг өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=148}} Тэрээр 1679–1680 онуудад [[Зүүнгарын Алтишахрыг эзлэн түрэмгийлэх]] ажиллагааг удирдан Зүүнгарын ханлигийг өргөжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлсэн. Удалгүй тэрээр Мусульман үндэстэнд [[Ламаизм]] тулган, Долоон ус нутгийг эргүүлэн авахын тулд Казахын ханлигийг довтлов.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Учир нь Сэнгийн үхлийн үеэр Тавак хаан Сэнгэгийн үхлийн боломжийг ашиглан Долоон усыг эргүүлэн эзлэн авч, 80,000 орчим цэрэгтэй дайчилжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Удалгүй казахууд Долоон усны бүс нутгийг өөртөө нэгтгэв.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=139-140}} [[Файл:Kalmyk in Battle.jpg|left|thumb|"Халимаг тулаанд"]] 1681 онд Галдан бошигт хаан Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу аян дайнаа эхлүүлжээ. Эцэст нь Галдан [[Сайрам (хот)|Сайрам]] хотод иржээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=140}} Тэрээр 1681 онд Сайрам хотыг бүслэх оролдлого хийсэн боловч бүтэлгүйтэж, хожим нь 1683 онд Сайрамыг дахин бүслэх оролдлого хийсэн боловч дахин бүтэлгүйтжээ.{{Sfn|Burton|1997|p=337}} Гэсэн хэдий ч тэрээр хоёр казах султаныг [[Дайны олзлогдогч]] болгон барьж чадсан.{{Sfn|Atygaev|2023|p=141}} 1684 онд Галданы жанжин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Сайрам хотыг амжилттай эзэлж, Галдан тус хотод сайд болон цэргийн хүч томилсон.{{Sfn|Atygaev|2023|pp=141-142}} Гэсэн хэдий ч Сайрамын иргэд удалгүй [[Хувьсгал|бослого гаргаж]] Зүүнгарын гарнизоныг устгасан. Энэ нь Галдан буцаж ирээд хотыг эргүүлэн эзлэхэд хүргэсэн бөгөөд үүнийг дээрэм гэж мэдээлсэн.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь [[Ташкент]] хот руу довтлохоо үргэлжлүүлэв,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} энэ хот өөрөө Галданд бууж өгснөөр сүйрлээс аврагдсан. Гэсэн хэдий ч Тавак хотод үлдсэн тул [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлээгүй. Мөргөлдөөний үеэр Тавак хааны хүүг баривчилж, [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашинд]] оруулахаар [[Лхас]] руу илгээв.{{sfn|Moiseev|2001|pages=51–52}} Галдан бошигт хаан мөн 1682–1685 онуудад Киргизүүд болон Фергана хөндийд амьдардаг хүмүүсийн эсрэг дайн удирдаж байжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Энэхүү мөргөлдөөн нь мөн Бараба Татаруудыг эзлэн түрэмгийлж, тэдэнд ясак ногдуулахад хүргэсэн. Бараба Татаруудыг Ортодокс Христийн шашин болгон хувиргаж, Зүүнгаруудад хүндэтгэл үзүүлэхгүй байх шалтаг олохын тулд Оросын харьяат болсон.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегель Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж мэдэгдсэн бөгөөд,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегелийн газрын зураг дээр 1685–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Энэхүү аян дайн нь Зүүнгаруудад нүүдэлчин мал аж ахуйн уламжлалаасаа болж үр тариа авах боломжгүй байсан тул үр тариа авах боломжийг олгосон юм. Амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны тогтолцоог шаардах боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэх шаардлагатай байв.{{Sfn|Haines|2017|p=181}} Галдан бошигт хаан орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлыг бууруулахтай холбоотойгоор [[Дөчин дөрвөн хоёрын их цааз|Дөчин дөрвөн хоёрын их цаазыг]] өргөжүүлснээр Галдан мөн тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд энэ нь голчлон төлбөр хураах, зардлыг тооцохгүй байх зорилготой байв.{{Sfn|Haines|2017|p=182}} Энэ нь мөн Долоон ус нутагт маргаангүй Зүүнгарын ноёрхолд хүргэсэн бөгөөд,{{Sfn|Bartold|1956|p=161}} үүнийг үр дүнтэйгээр нэгтгэсэн.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Haines|2017|pp=181–182}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, Андижан,{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд]]-ыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юунд ч халдаагүй.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Галдан хожим нь Казахстанаас гарч, 1687 онд Халх Монголчууд руу довтолсон бөгөөд энэ үед Халх Монголын ноёд Долоннуур мужид [[Чин улс|Чин улсад]] захирагдаж, дараа нь Чин улсын хаан, Кангси Зүүнгарууд эсрэг [[Зүүнгар–Чин улсын дайн|Зүүнгар–Чин улсын дайнд]] нэгджээ. 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдаж, түүний эхнэр болох [[Ану хатан]] нас баржээ. Тэрээр түүнийг аврахыг оролдсон боловч тулалдаанд алагджээ.{{Sfn|Martha|2003|p=110}} Галдан 1697 онд [[Алтайн нуруу]] руу ухарч, [[Ховд хот]]-ын ойролцоо замдаа нас баржээ. Энэ нь Тавак хаанд 1687 онд Зүүнгарын эсрэг аян дайн хийхэд бэлтгэх боломжийг олгосон бөгөөд тэрээр мөн Бухараас 10,000 орчим цэргийг дэмжиж байжээ.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Энэ нь Зүүнгарыг няцаах амжилттай аян дайн хийх боломжийг олгосон.{{Sfn|Atygaev|2023|p=143}} 1688 онд болсон Казахын цэргийн ажиллагаа амжилттай болсон бөгөөд Зүүнгарын хүчний дийлэнх хэсэг нь [[Халх|Халх Монголтой]] хийсэн дайнд сатаарсан. {{sfn|Атыгаев|2023|p=143}} Тавак хаан дайсандаа цуврал ялагдал хүлээлгэж, өмнө нь Зүүнгарын эзэлж байсан Ташкентыг эргүүлэн авч чаджээ. Оны эцэс гэхэд [[Красноярск|Красноярскын]] воевод Казахын ханлиг Галданыг түүний нутгаас хөөн гаргасан гэж мэдээлсэн.{{sfn|Ерофеева|2014|p=80}} == Цэвээнравдан хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1698–1703 === 18-р зууны эхээр Казахстаны өмнөд хэсгийн баянбүрд, худалдаа, гар урлалын төвүүдийг хянахын тулд казах холбоод болон Зүүнгарын хаан [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] цэргүүдийн хооронд тэмцэл өрнөж, 1698 онд 40,000 хүнтэй Зүүнгарын арми Чу, Талас голуудаар тэнүүчилж байсан [[Ахлах Жүз|Ахлах Жүзийг]] ялжээ. Хэдэн мянган хүн алагдаж, 10,000 олзлогдов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}} Бас Тэнгиз нуурд хүрч, Зүүнгарууд 1745 он хүртэл [[Долоон ус]] болон [[Ташкент|Ташкентийг]] хяналтандаа байлгаж байв.{{sfn|Atwood|2004|p=622}} Цэвээнравдан хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланд]] бичсэн захидалдаа казахуудын эсрэг хийсэн дайнаа зөвтгөсөн. Тэрээр: # Тавак Галданы цэргүүдэд олзлогдсон хүүгээ буцааж өгөхийг шаардсан; Цэвээнравдан хаан зөвшөөрч, түүнийг 500 цэрэгтэй харуултайгаар гэрт нь илгээсэн боловч Тавак харуулуудыг алж, Үерхудэ баатар тайж болон 100 гаруй [[Алтайн Урианхай|Урианхайчуудыг]] гэр бүлийнхэнтэй нь хамт барьцаалсан, # Казахууд Зүүнгарын хаанд гэрлэсэн [[Аюук хан|Аюук ханы]] охины (Сэтэржав) цуваа руу дайрсан, # Цэвээнравдан хааны буцаж ирсэн худалдаачдыг казах дээрэмчид дээрэмдэж, дээрэмдсэн, гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}} 1702 онд казахууд 1698 оны довтолгоонд хариу цохилт өгч, мөн Халимаг, Зүүнгар руу довтолсон боловч энэ аян дайн бүтэлгүйтсэн. 1703 онд Тавак хан, [[Кайп хан]] нар гал зогсоох хэлэлцээр хийхээр элчин сайд илгээжээ. Тохиролцоонд хүрсэн эсэх нь тодорхойгүй байгаа ч дараагийн жилүүдэд томоохон мөргөлдөөн болоогүй.{{sfn|Moiseev|1991|pp=64–65}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} === 1708–1712 === [[Файл:Pays des calmoucs.gif|thumb|1709 онд Зүүнгарын Хаант Улсыг "Калмоук" гэж дүрсэлсэн нь.]] 1708 онд Зүүнгарын цөөн тооны хүч Ахмад Жүзийн нутаг дэвсгэрт довтлон орж, казахууд Ташкент руу ухарчээ. Зүүнгарын цэргийн давшилтын ангиуд Төв Казахстаны Сарысу голд хүрчээ. Энэ нь Казахын анхны [[хуралдай]] 1710 оны зун Каракумд болоход хүргэсэн. Курултай [[Богенбай баатар|Богенбай баатрыг]] Казахын цэргийн даргаар томилохоор шийджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=66}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} Богенбай 1711–1712 онд болсон цуврал тулалдаанд Зүүнгаруудыг ялсан.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} === 1712 оны дараах === 1713–1714 оны хооронд Зүүнгарууд казахуудад томоохон ялагдал хүлээв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}} 1716 онд Зүүнгарын ханлигт байсан Чин улсын дипломатч Бао Жу Энх амгаланд дараах байдлаар мэдээлжээ:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} {{Quote|Гурав дахь жилдээ Хазакууд [Казахууд] довтлох ажиллагаа явуулж, хил орчмын олон сууринг бүрэн сүйтгэж, олон хүнийг алж, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг олзлон авчээ... Өнгөрсөн жил гурван мянган цэрэгтэй тэдний эсрэг зогсож байсан Зайсангийн хунтайж Дулер [Дугар] ялагдаж, их хэмжээний хохирол амсаж буцаж ирэв.|Бао Жу{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}}}} 1714 онд [[Абулхайр хаан|Абулхайрын]] удирдлаган дор казахууд Зүүнгарын Хаант Улсын хил рүү довтлов. Үүний хариуд Цэвээнравдан хаан [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр уул]] дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] нутгаар дамжуулан үйл ажиллагаа явуулж эхлэв.{{sfn|Erofeeva|2007|p=149}} Цэвээнравдан хаан хоёр хүүгээ Шар ус, руу Зайсан нуур илгээснээр хариу довтолгоо хийж чаджээ. Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] нар алдагдсан газар нутгаа эргүүлэн авч чадсан.{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} 1715 онд Чин улсын эзэн хаан Зүүнгарын хааныг "шийтгэх" саналыг Киргиз, Казах улсын удирдагчдад хандан гаргажээ. Киргиз, Казахууд Зүүн Туркестанд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн боловч Зүүнгарууд эдгээр мөргөлдөөнийг тэсвэрлэж чадсан юм.{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=18}}{{sfn|Kuznetsov|1983|pp=128}} 1716 онд Казахын цэргүүд [[Или мөрөн]] дээрх [[Цорос|Цоросын]] нүүдэлчид рүү дайрч, Оросын дипломатч, Маркел Трубниковыг олзлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=70}} Үүний тулд, [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарын арми Казахын цэргийг ялж, олон тооны олзлогдогсдыг олзлов.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} Дараа нь Их Цэрэндондов Оросын цайз [[Ямышевын бүслэлт|Ямышевыг бүсэлсэн]].{{sfn|Perdue|2005|p=212}} Дараа нь Казахын цэрэг Зүүнгарын эсрэг дахин нэг дайн эхлүүлсэн боловч бүтэлгүйтсэн. Кайп хан, Абулхайр хааны хоорондох санал зөрөлдөөний улмаас казахууд хохирол амсаж, ухарчээ. Энэ үед Казахын удирдагчид Сибирийн захирагч М.П. Гагаринтай Зүүнгарын эсрэг хамтарсан ажиллагаа явуулах талаар хэлэлцээр хийж эхэлсэн. Гэсэн хэдий ч Сибирийн засаг захиргаа эсэргүүцлийг дэмжиж байсан ч Казах–Оросын бүрэн хэмжээний цэргийн холбооноос зайлсхийж байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=20}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1717 онд Кайп, Абул Хайр нар Гагарины Зүүнгарын тэлэлтийн талаар анхааруулсан захидлуудаас хэсэгчлэн нөлөөлсөн [[I Пётр|I Петр]]-тэй Зүүнгарын эсрэг эвсэл байгуулахыг оролдсон. Оросын засгийн газар Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг хамтарсан аян дайн хийхийг дэмжээгүй бөгөөд үүнийг Чин гүрний өсөн нэмэгдэж буй хүч чадлын эсрэг жин гэж үзэж, энх тайвнаар нэгтгэх боломжийг илүүд үзсэн. Үүний үр дүнд Санкт-Петербург ерөнхий дэмжлэгээр хязгаарлагдаж, цэргийн тусламжийн талаар тодорхой амлалт өгөөгүй.{{sfn|Erofeeva|2007|p=155}} Мөн онд Зүүнгарын цэргүүд [[Аягуз голын тулалдаан|Аягуз голын тулалдаанд]] 30,000 хүнтэй казах цэргийг{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} ялсан. Зүүнгарууд нэмэлт хүч иртэл байр сууриа хадгалахын тулд модон шуудуу, бэхлэлт босгосон. Дараа нь 1,500 орчим хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй нэмэлт хүч ирж, Казахын армийг ялав.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=127}} 1718 оны хавар Зүүнгарууд [[Долоон ус|Долоон усаас]] Арыс болон Чаян голууд руу хурдан довтлон, Казах хаадын төв байр болох Туркистаныг эзлэхийг эрэлхийлэв. Хэд хэдэн тулалдаан болж, Зүүнгарууд "Казах ордныг бут цохисон" гэж мэдэгджээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] эхэлсний дараа Зүүнгарын довтолгоо дуусав. Энэ нь казахуудад газар нутгаа эргүүлэн авч, 3000 орчим Зүүнгарын олзлогдогчийг олзлох боломжийг олгосон юм. Зүүнгарын Хаант Улсад суугаа Оросын элчин сайд И.Д. Чередов 1720 онд "Казакийн ордон ойртож, гурван мянга орчим хүнийг олзлон авч явсан" гэж мэдээлсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=21}} === 1723–1730 === 1723 онд казахууд хатуу ширүүн өвөл туулсаны дараа Зүүнгарууд довтлов. Олон казахууд зуны бэлчээр рүү нүүдэллэхээр бэлтгэж, улирлын чанартай эдийн засгийн ажил, түүний дотор залуу амьтдыг тайрах ажил хийж байв. Зүүнгарын цэргүүд гэнэт довтолсон бөгөөд Бага болон Дунд Жүзийн захирагчид аюул заналхийллийг хүлээгээгүй байв. Цэвээнравдан хаан болон [[Лувсансүр]] зэрэг командлагчдын удирдлага дор 30,000 гаруй цэрэг илгээж, Сайрам, Ташкент, Хара-Мурут зэрэг газруудад казахуудыг ялав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Караганда муж дээрх Дунд Жүз рүү довтолсон байсан бол,{{Sfn|Fuat|2018|p=19}} Ахмад Жүз руу Долоон ус, [[Сырдарья]], Чу гол, Боролдай гол, Чирчик гол болон Талас гол руу довтолсон.{{Sfn|Adle|2003|pp=98–99}} Эдгээр үйл явдлын үеэр казах цэрэг дайчидтай тулалдахыг оролдсон. Лувсансүрээр удирдуулсан Зүүнгарын арми Сайрам дээр довтолсон боловч хожим нь [[Ташкент]] болон Хара-Мурут дахь өөр нэг тулалдаанд ялагдсанаар ялагдав.{{sfn|Moiseev|1991|p=72}} Өөр нэгэн Зүүнгарын арми [[Түркистан|Туркистан]] хотыг эзэлсэн бөгөөд Болд (Болат) хаан тулалдаанд алагдаж, Самеке хаан өөр тийш зугтжээ. [[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] ээж, эхнэр хоёрыг мөн олзлов.{{Sfn|Jambyl|2019|p=19}} Хожим нь Зүүнгарууд [[Ферганы хөндий]] рүү орж, [[Андижан]], [[Хужанд]],{{Sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=21}} болон [[Самарканд]] хүртэлх хотуудыг эзлэн авчээ.{{Sfn|Unknown|1988|p=265}} Эдгээр он жилүүд казахуудын түүхэнд Хөл нүцгэн зугталт буюу [[Их гамшгийн жилүүд]] ({{langx|kk|«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»}}) гэж нэрлэгдсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=74}} Үүнийг ихэвчлэн 13-р зууны Монголын довтолгоотой харьцуулдаг: олон казах овог аймгууд Өмнөд Казахстанаас зугтаж, Их Жүз болон Дунд Жүзийн нэг хэсэг нь Ташкент, Хужанд, Рашт хөндий, Фергана мужууд руу, мөн Памир хүртэл ухарчээ; Дунд Жүзийн ихэнх нь Самарканд руу явсан; Бага Жүз нь Хива, Бухар руу зугтсан.{{sfn|Erofeeva|2007|p=164}} 1724 онд Зүүнгарууд Чу гол дээрх Ахмад Жүз рүү хоёр дахь удаагаа довтолж, Каратау, Сузакыг эзлэн авч, дээрэмдэж, казахуудыг Бетпак-Дала болон [[Балхаш нуур]] руу зугтахад хүргэсэн бол зарим нь мөн Каратау уулс руу зугтжээ.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=175}} Удалгүй Абулхайр хаан Халимагуудын эсрэг хийсэн [[Казах–Халимагуудын дайн (1723–1726)|дайнаас]] буцаж ирээд Туркистан руу явав. Абулхайр Лувсансүрыг ялж, Лувсансүр Каратау уулс руу зугтав.{{Sfn|Tompiev|Maral|2015|p=210}} Гэсэн хэдий ч 1725 онд Зүүнгарууд удалгүй Туркистан руу нэмэлт хүчээр буцаж ирээд [[Туркистаны төлөөх тэмцэл|Туркистаны төлөөх тэмцэлд]] Абулхайрын цэргийг ялж, хотыг буцаан эзэлжээ. [[Файл:Abulkhair_Khan.jpg|thumb|[[Абулхайр хаан|Абулхайр хааны]] хөрөг.]] 1726 онд Казах жүзүүдийн төлөөлөгчид Туркестаны ойролцоох Ордабасид уулзаж, өөр нэг цэрэг зохион байгуулахаар шийдэж, Бага жүзийн хан Абул Хайрыг командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Unknown|2006|pp=221–222}} Уулзалтын дараа Абул Хайр хан, Богенбай батыр нарын удирдсан хүчнүүд Карасийр нутгийн Улытаугийн ойролцоох Шоно-Даваагийн удирдсан Зүүнгарын хүчний эсрэг [[Калмаккирилган|Булантын тулаанд]] тулалдсан. Энэ нь олон жилийн дараа казахуудын анхны томоохон ялалт байсан бөгөөд ёс суртахууны болон стратегийн хүчтэй нөлөө үзүүлсэн юм. Энэ газрыг хожим нь "Калмаққырылган" буюу "Калмакуудыг устгасан газар" гэж нэрлэжээ.{{sfnm|Adle|2003|Jambyl|2019|1p=100|2p=50}} 1727 онд Цэвээнрабдан нас барж, Галданцэрэн, Лувсансүр нарын хооронд залгамж халааны төлөөх тэмцэл өрнөв. Галданцэрэн ялж, Лувсансүр зугтав.{{sfn|Adle|2003|pp=150–151}} Энэ нь казахуудад хүчээ нэгтгэх боломжийг олгосон юм. 1728 оны 11-р сарын 6-нд Дундад Жүзийн хаан Семеке баруун ар талаа аюулгүй болгож, казахуудыг Зүүнгарын хаант улсын эсрэг төвлөрүүлэхийн тулд энхийн хэлэлцээр хийхээр Волга Халимаг руу элч илгээжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=11–12}} 1728 онд дахин нэг хурал болж, Абул Хайрыг нэгдсэн казах цэрэг армийн командлагчаар томилохоор тохиролцов.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}} Казах цэрэг болон Зүүнгарын армийн хоорондох сүүлчийн томоохон тулаан Балхаш нуураас 120 км-ийн зайд, Анракай орчимд болжээ.{{efn|According to a comparative analysis of Kazakh folk toponymy and historical legends by Mukhamedzhan Tynyshpaev, the main directions of Kazakh attacks were: Senior Jüz forces crossing the Keles–Badam range west of Mount Kazykurt; Middle Jüz forces advancing north of that area; and Junior Jüz forces advancing along the western slope of the Karatau Mountains.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}}}}{{sfn|Moiseev|1991|p=80}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=12}}{{sfn|Erofeeva|2007|p=197}} Моисеев Анракайн тулалдааныг 1729 он гэж үздэг бол,{{sfn|Moiseev|1991|p=80}} Кадырбаев 1729 он эсвэл 1730 оны хавар гэж үздэг.{{sfn|Kdyrbaev|2023|p=12}} Казах морин цэрэг Абилмамбет, Барак, Абылай болон бусад дайсан цэргүүд рүү удаа дараа довтлов.{{sfn|Erofeeva|2007|p=190}} 1729 онд Галданцэрэн хаан Оросын эзэнт гүрнээс казахуудын эсрэг эвсэл байгуулахыг хүссэн бөгөөд тэрээр Оросын элч М.Этигеровоос:{{sfn|Moiseev|1991|p=145}}{{Blockquote|Тэд танай талын казакууд [казакууд] руу дайрахгүй гэж үү?|[[Галданцэрэн хаан]]}}Сибирийн засаг захиргаа энэхүү санал болгосон холбоог няцаав.{{sfn|Moiseev|1991|p=145}} Анракайн тулалдааны дараахан Абулмамбет, Самеке, Абул Хайр нарын хооронд дээд хааны асуудлаар иргэний мөргөлдөөн эхэлсэн бөгөөд энэ нь Бага болон Дунд Жүзийн хүчийг цэргийн ажиллагааны талбараас гарахад хүргэсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=132}}{{sfn|Kadyrbaev|2023|pp=12–13}} 1730 оны зун Казахын цэргүүд Дөрвөдийн мянга орчим гэрийг мал сүргийн хамт олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=103}} == Галданцэрэн хааны казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн == === 1739 оноос өмнөх === [[Файл:Қазақ-жоңғар шайқасының диорамасы 01.jpg|thumb|324x324px|Казах, Зүүнгар хоёр тулалдаж байгаа нь.]] 1731 оны намар Казахын цэргүүд Зүүнгар руу хийсэн гүнзгий довтолгоонд "олон хүн, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, мөн мянга ба түүнээс дээш толгой үхэр, эд хөрөнгөтэй гэрүүдийг" олзлон авчээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} Казах цэргүүд мөн Алтайн нуруунд довтолсон бөгөөд ойролцоох хилийн бүс нутгийг хамгаалахаар 10,000 Зүүнгарын цэргийг илгээсэн.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} 1731 оны өвөл Казах довтлогчид Зүүнгарын худалдааны цуваа руу дайрч, Оросын цуваа болон Уйгурын худалдаачдыг олзлов. Довтлогчид Орос–Зүүнгарын харилцааг мэдэж байсан тул Оросын цувааг сулласан боловч Уйгурын худалдаачдыг үлдээжээ. Хоригдлуудын асуудлыг хожим нь харьцангуй хүнлэг байдлаар шийдвэрлэжээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=103–104}} 1731 онд Бага болон Дунд Жүзийн зарим захирагчид Оросын хамгаалалтыг хүлээн зөвшөөрсөн. Оросын эрх баригчид Зүүнгарын довтолгооноос Сибирийг хамгаалах, холбоотонтой болоход нь туслахын тулд казахуудыг ашиглахыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Казахуудын төлөвлөсөн довтолгооны хариуд 1732 оны зун 7000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Зүүнгарын цэрэг Дунд Жүз рүү довтолсон боловч няцаагдсан.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} Мөн онд Зүүнгарын 700 өрхийг олзлон авчээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Энэхүү довтолгоо нь Дундад Жүзийн язгууртнуудын уламжлалт уулзалтыг тэр жилдээ зохион байгуулахад саад болохоор хэмжээнд хүрсэн юм.{{sfn|Apollova|1960|p=89}} Гэсэн хэдий ч Ахмад Жүзийн эсрэг хийсэн аян дай амжилттай болж, Зүүнгарын цэргүүд [[Ташкент]], Сайрам, [[Түркистан|Туркистаныг]] эзлэн авав.{{sfn|Vostlit|n.d.}} 1733 оны 5-р сард Цаган гэгч Зүүнгарын тайж Оросын цэргүүдээс "Казак (Казах) ордыг хамтран устгах" албан ёсны хүсэлтийг Семипалатинск хотод иржээ. Оросын командлагчид дээд тушаалгүйгээр, ялангуяа казахуудтай ил задгай мөргөлдөөнгүйгээр тусламж үзүүлэх боломжгүй гэж мэдэгдээд татгалзжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=105}} Гэсэн хэдий ч 1735 оны орчимд Зүүнгарууд Ахмад Жүз рүү дахин довтлов. Казахын удирдагчид Зүүнгарын засаглалыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болжээ. Моисеев, Левшин, [[Галданцэрэн хаан]] Ахмад Жүз болон Присиринд хотуудыг эзэлсэн явдлыг Орост нэгдэхийг хориглосонтой холбон тэмдэглэсэн,{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} бол Моисеев хилийн аюулгүй байдал, орлогыг шалтгаан гэж онцолсон.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=133}} Богенбай баатар мөн Оросын эрх баригчдад мэдээлэл илгээж, (хоригдлуудын тайланд үндэслэн) Галданцэрэн хаан Дундад Жүзийн эсрэг 20,000 хүртэлх цэрэг илгээхээр төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=113}} === 1739–1741 === [[Файл:Kasaccia Horda.jpg|thumb|"Кассакиа", Энтони Женкинсон, Абрахам Ортелиус, 1780 он]] 1739 оны сүүлээр 24,000 орчим хүнтэй Зүүнгарууд казахуудын эсрэг довтолгоон хийж, [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрнээс]] казахуудын дэмжлэг авах замыг хаахыг оролдсон. Учир нь казахууд [[Сибирь]] руу хийх Зүүнгарын аливаа довтолгоог няцаах Оросын хамгаалалтад байсан юм.{{sfn|Moiseev|1991|p=111}} Зүүнгарын командлагчид Оросуудад төлөөлөгчдөө илгээж, [[Эрчис мөрөн|Эрчисээс]] [[Ом]] хүртэлх казах цэргүүдийг хөөхөд 2,000 орчим Зүүнгарын хүчийг илгээжээ.{{sfn|Moiseev|1991|p=116}} Энэ нь Оросын засгийн газар Зүүнгарын Орос руу довтлохоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд казахуудад дарь зэвсэг нийлүүлэхэд хүргэсэн.{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} 1740 оны намар Зүүнгарууд дахин довтлох ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. довтолгоо,{{sfn|Moiseev|1991|p=115}} болон 1741 оны 2-р сарын сүүлээр генерал Сэвдэн болон Галданцэрэн хааны хүү [[Ламдаржаа]] нарын удирдсан өөр нэг 30,000 хүний ​​​​цэрэг казахууд руу довтолж, хэд хэдэн мал сүрэг, олзыг сүйтгэжээ.{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Энэ үеэр 200 хүний ​​​​бүрэлдэхүүнтэй тагнуулын отрядыг удирдсан [[Аблай султан]] зэрэг казах султанууд 3,000 хүний ​​​​хамт олзлогджээ.{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=135}} Олжабай баатар Зүүнгарын жанжин Сэвдэнийг ялсан бол [[Сырдарья]] дахь Зүүнгарууд хожим нь ялагджээ.{{sfn|Moiseev|1991|pp=120–121}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=136}} Гэсэн хэдий ч, В.В.Бартольд Кадырбаевын Казахын ялалтын тухай мэдэгдэлтэй харьцуулан дайныг Зүүнгарын ялалт гэж үздэг.{{sfn|Barthold|1962|164}} == Үр дагавар == [[Файл:2000_Stamp_of_Kazakhstan_-_Abylai_Khan.jpg|thumb|186x186px|Казахын хаан [[Аблай султан|Аблай султанд]] зориулсан 2000 оны марк.]] [[Файл:东归英雄纪念塔.jpg|thumb|201x201px|[[Хорол хот]] дахь [[Халимагийн хант улс|Халимагийн хаан]] [[Убаши]] хааны хөшөө.]] 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа иргэний дайн эхлэв. [[Аблай султан]] [[Амарсанаа]], [[Даваач]] нарыг [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] удирдсан довтолгооноос хамгаалсан.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөсөн эсвэл,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}}{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Энэнээс 1753 онд Даваач хаан ширээнд суухад хүргэсэн бөгөөд, тэрээр Даваачид захирагдахаас татгалзсан [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] эсрэг 5,000 Казах цэрэгтэй тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казах орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Хаан ширээнд суусныхаа дараа Даваач архинд донтох болсон бөгөөд Амарсанаад үзэн ядах сэтгэл нээгджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа гэрлэлтийн холбоо, хэлэлцээрийн ачаар [[Хошууд]], Дөрвөд болон [[Хойд|Хойдуудад]] нөлөө үзүүлэх замаар эрх мэдэлтэй болсон. Тэрээр Даваачид улсыг хуваах санал тавьсан боловч Даваач татгалзаж, Амарсанааг зүүн тийш [[Ховд (хот)|Ховд]] руу зугтахад хүргэсэн. 1754 оны 4-р сард Даваач 10,000 цэрэгтэйгээ хамт 1,700 орчим цэрэгтэй казах цэргийг ялж, казахуудад ихээхэн хохирол учруулав.{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} Амарсанаа Чин улсын эрхэнд захирагдаж, 1754 оны эцэс гэхэд Баркол болон Улиастайгаас Даваачын эсрэг 50,000 цэрэг дайчлагджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа мөн Аблай хааны дэмжлэгийг авсан бөгөөд,{{Sfn|Moiseev|1991|p=226}} Амарсанаа Эрчис болон Эмил голыг эзэлжээ.{{Sfn|Barthold|1956|p=165}} [[Эхний Казах–Чин улсын дайн|Эхний Казах–Чин улсын дайны]] улмаас хоёр улс нэгдсэн дайсны эсрэг анхны бөгөөд цорын ганц удаа нэг тугийн дор нэгтгэж чадсан юм. 1771 онд [[Убаши|Убаши хааны]] удирдлаган дор Ижил мөрний Халимагууд хуучин [[Зүүнгар нутаг]] руу олон нийтийн нүүдэл хийж, улс орноо сэргээхийг зорьжээ. Уран зохиолд ойролцоогоор 100,000 хүн буюу Ижил мөрний Халимаг хүн амын дөрөвний гурвыг нь дурдсан байдаг. Үлдсэн хүмүүсийн ихэнх нь нүүдлийг эсэргүүцсэн Дөрвөдүүд байв. 1771 оны дунд үе гэхэд цагаачид Балхаш нуурын бүс нутагт хүрч, хүнд нөхцөл байдал, өлсгөлөн, өвчин эмгэг, дайралтаас болж их хэмжээний хохирол амссан байв. Тэд хожим Чин улсын нутаг дэвсгэрт орж, Чин улсын харьяат болсон.{{sfn|Adle|2003|p=152}} == Мөн үзэх == * [[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Казахын Хант Улс|Казахын хаант улс]] * [[Халимагийн хант улс]] ==Урлагийн бүтээлүүд== * [[Аблай султан|Аблай хааны]] залуу насыг өгүүлсэн 2005 оны казах түүхэн туульсын кино болох "Nomad". * 2011 оны казах түүхэн драмын кино болох "Myn Bala". Казакууд болон Зүүнгарын хоорондох 1729 оны дайны үеэр өрнөдөг. == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{refbegin}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last=Abuseitova |first=Meruert Khuatovna |year=1998 |title=Казахстан и Центральная Азия в XV–XVII вв.: история, политика, дипломатия |trans-title=Kazakhstan and Central Asia in 15th–17th cc.: history, policy, diplomacy |publisher=Daik-Press; R. B. Suleimenov Institute of Oriental Studies |location=Almaty |isbn=9965-441-01-4 |language=ru |ref={{harvid|Abuseitova|1998}} }} * {{cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO |isbn=978-8120820463 |edition=5th |ref={{harvid|Adle|2003}}}} * {{cite book |last1=Agadzhanov |first1=S. G. |last2=Kumekov |first2=B. E. |last3=Margulan |first3=A. Kh. |last4=Pishchulina |first4=K. A. |year=1983 |title=Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық |trans-title=History of the Kazakh SSR (from ancient times to the present day). In five volumes |volume=2 |publisher=Gylym; Ch. Ch. Valikhanov Institute of History, Archaeology and Ethnography |location=Almaty |language=kk }} * {{cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |publisher=Chulunbatyn Altangerel |pages=107, 641 |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world |ref={{harvid|Altangerel|n.d.}}}} * {{cite book |last=Apollova |first=N. G. |title=The Economic and Political Relations of Kazakhstan with Russia |publisher=Academy of Sciences |year=1960 |page=89 |ref={{harvid|Apollova|1960}}}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries |ref={{harvid|Atygaev|2023}}}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{cite book |last=Baipakov |first=Karl |url=https://archeo-lib.kz/assets/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20%D0%A3%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%203%20%D1%82%D0%BE%D0%BC%202%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf |title=Урбанизация Казахского ханства во второй половине XV - XVIII в. |trans-title=Urbanization of the Kazakh Khanate in the second half of the 15th - 18th centuries |publisher=Kazakhstan Archaeological Society |year=2014 |location=Almaty |isbn=978-601-7312-42-8 |language=ru |ref={{harvid|Baipakov|2014}} }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1962}}}} * {{cite journal |last=Besprozvannykh |first=E. L. |year=2003 |title=Китайские документы о принятии волжских калмыков в цинское подданство |trans-title=Chinese documents on the acceptance of the Volga Kalmyks into Qing subjecthood |url=https://cyberleninka.ru/article/n/kitayskie-dokumenty-o-prinyatii-volzhskih-kalmykov-v-tsinskoe-poddanstvo |journal=Вестник Калмыцкого университета |language=ru |ref={{harvid|Besprozvannykh|2003}}}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Shirap |title=Relations between Mongolia and Central Asia in the 17th and 18th centuries |publisher=Science. Editorial office of Eastern Literature (publishing house) |year=1979 |page=32 |language=ru |ref={{harvid|Chimitdorzhiev|1979}}}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://www.academia.edu/44624658/%D0%95%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%98_%D0%92_%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B8%D1%80_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA |title=Khan Abulkhair: Commander, Ruler, Politician |publisher=Daik-Press |year=2007 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Erofeeva|2007}}}} * {{Cite book |last=Fuat |first=Dr. Vecihi Sefa |title=18. VE 19. YÜZYILLARDA KAZAK TÜRKLERİ RUS İŞGALİ VE ULUSAL BAĞIMSIZLIK MÜCADELESİ |date=2018|pages=126 |publisher=Dr. Vecihi Sefa Fuat HEKİMOĞLU |isbn=978-605-2149-53-9 |language=tr |trans-title=“18th and 19th Centuries Kazakh Turks” “Russian Occupation and the National Independence Struggle”|ref={{harvid|Fuat|2018}}}} * {{cite journal |last=Haines |first=Spencer |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676–1745) |url=https://muse.jhu.edu/article/685819 |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |volume=51 |pages=170–185 |doi=10.1353/mng.2017.0008 |ref={{harvid|Haines|2017}}}} * {{cite web |date=30 March 2021 |title=Убаши-хан: судить нельзя простить |url=https://halmgynn.ru/12527-ubashi-han-sudit-nelzya-prostit.html |website=halmgynn.ru |language=ru |ref={{harvid|Halmgynn|2021}} }}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite book |last=Hummel |first=Arthur W. |title=Eminent Chinese of the Qing Period |publisher=Berkshire Publishing Group |year=2017 |isbn=9781614728498 |page=601 |ref={{harvid|Hummel|2017}}}} * {{Cite book |last=Isin |first=A. I. |title=История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. Том 1: Посольские материалы Русского государства (XV-XVII вв.) |publisher=Daik-Press |year=2005 |isbn=9965-699-79-8 |location=Almaty |language=ru |trans-title=History of Kazakhstan in Russian Sources of the 16th-20th Centuries. Volume 1: Ambassadorial Materials of the Russian State (15th-17th Centuries)}} * {{Cite journal |last=Galiev |first=V. Z |date=2013 |title=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |journal=Усиление борьбы казахского народа против Джунгарской агрессии в начале XVIII века. |volume=1 |issn=1814-6961 |trans-quote=Strengthening the struggle of the Kazakh people against the Dzungarian aggression at the beginning of the 18th century}} * {{cite book |last=Jambyl |first=Artykbaev |title=АБЫЛАЙ ХАН |publisher=ИЗДАТЕЛЬСТВО ФОЛИАНТ |year=2019 |isbn=978-601-338-293-7 |location=Nur-Sultan |language=ru |ref={{harvid|Jambyl|2019}}}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |language=ru |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |ref={{harvid|Kadyrbaev|2023}}}} * {{Cite book |last1=Kozybayev |first1=M. Q. |last2=Baipaqov |first2=K. M. |last3=Kömekov |first3=B. E. |last4=Pishulina|first4=K. A. |title=Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. |publisher=Atamura |year=2010|volume=2|isbn=978-601-282-028-7 |location=Almaty |language=kk |trans-title=History of Kazakhstan (from ancient times to the present day). In five volumes.}} * {{cite book |last=Kushkumbaev |first=Aibolat |url=https://www.academia.edu/20366227/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%90_%D0%9A_%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B2_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%94%D0%B0%D0%B9%D0%BA_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81_2001_182_%D1%81 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |location=Almaty |language=ru |ref={{harvid|Kushkumbaev|2001}}}} * {{cite book |last=Kuznetsov |first=V. S. |title=The Qing Empire on the Borders of Central Asia (second half of the 18th – first half of the 19th centuries) |publisher=Nauka |year=1983 |place=Novosibirsk |pages=18, 128 |language=ru |ref={{harvid|Kuznetsov|1983}}}} * {{cite book |last1=Martha |first1=Avery |title=The Tea Road: China and Russia Meet Across the Steppe |url=https://archive.org/details/tearoadchinaruss0000aver |date=2003 |publisher=五洲传播出版社 |isbn=7508503805 |pages=206}} * {{Cite book |last=Massanov |first=N.E |title=Роль номадов евразийских степей в развитии мирового военного искусства. Научные чтения памяти Н.Э. Масанова |date=22–23 April 2010 |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |isbn=9965-23-301-2 |location=Almaty |pages=400+ |language=ru |trans-title=The Role of Nomads of the Eurasian Steppes in the Development of World Military Art: Scientific Readings in Commemoration of N. E. Massanov}} * {{cite book |last1=Masanov |first1=N. E. |last2=Abylkhozhin |first2=Zh. |url=https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |title=История Казахстана: народы и культуры |trans-title=History of Kazakhstan: Peoples and Cultures |publisher=Dayk-Press |year=2000 |location=Almaty |pages=608 |isbn=9965-441-31-6 |language=ru |ref={{harvid|Masanov|2000}} |access-date=2026-06-12 |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526190244/https://www.soros.kz/wp-content/uploads/2018/02/Kazakhstan_history_people_and_culture.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=eu |trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%94%D0%B6%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%B8_XVII_XVIII_%D0%B2%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1991 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Moiseev|1991}}}} *{{Cite book |last=Noda |first=Jin |title=The Kazakh Khanates Between the Russian and Qing Empires |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-31444-3 |location=Boston}} * {{cite web |title=Судьба калмыцкого ханства после «пыльного похода» в XVIII веке |url=https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719172819/https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/25934/1/Sud%27ba.pdf |archive-date=2023-07-19 |access-date=2023-07-19 |language=ru |ref={{harvid|Polessu|n.d.}}}} * {{cite book |last=Pozdneev |first=A. M. |title=Образцы народной литературы монгольских племён. Вып. I |date=1880 |publisher=A. M. Pozdneev |pages=148 |language=ru |trans-title=Examples of Folk Literature of the Mongolian Tribes. Issue 1 |ref={{harvid|Pozdneev|1880}}}} * {{Cite book |last=Smith |first=Warren W. Jr. |title=Tibetan Nation: A History Of Tibetan Nationalism And Sino-tibetan Relations |publisher=LEM, Proceedings of the International Scientific Conference |year=1997 |isbn=978-0-8133-3280-2}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Sultanov |first=Tursun I. |year=2006 |title=Поднятые на белой кошме. Ханы казахских степей |trans-title=Raised on a White Felt Mat: Khans of the Kazakh Steppes |publisher=Astana Damu-21 |location=Astana |isbn=9965-9522-8-0 |pages=256 |language=ru}} * {{cite book |last1=Tompiev |first1=Maral |title=Эпоха обретения границ |last2=Uali |first2=Murat |year=2015 |place=Almaty |page=210 |language=ru |trans-title=The era of gaining borders |ref={{harvid|Tompiev|Uali|2015}}}} * {{cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=Ordabasy Kurultai |publisher=Kazakh encyclopedias |year=2006 |location=Almaty |pages=221–222 |ref={{harvid|Unknown|2006}}}} * {{Cite book |last=Unknown |first=Unknown |title=История средней и центральной Азии в X-XIX веках, Ташкент, 1988 |date=1988 |publisher=Unknown |location=Tashkent |language=ru |trans-title=History of Central and Middle Asia in the 10th-19th centuries, Tashkent, 1988}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Казахско-русские отношения в XVI–XVIII вв. |publisher=House of the Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1961 |publication-date=1961 |pages= |language=ru |trans-title=Kazakh-Russian relations in the 16th–18th centuries}} * {{Cite book |last=Unknown |title=Материалы по истории русско-монгольских отношений. 1636–1654. Том II |date=1959 |publisher=Издательство Академии наук СССР |location=Москва |language=ru |trans-title=Materials on the History of Russian-Mongolian Relations. 1636–1654 |volume=II}} * {{cite web |title=From the history of Kazakhstan in the 18th century |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm |website=vostlit.info |language=ru |ref={{harvid|Vostlit|n.d.}}}} *{{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} *{{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Zlatkin|first=I. Ya|url=https://www.klex.ru/1h3o |title=История Джунгарского ханства, 1635-1758 |trans-title=History of the Dzungar Khanate, 1635-1758 |edition=2nd |publisher=Nauka |year=1983 |location=Moscow |language=ru |ref={{harvid|Zlatkin|1983}}}} {{refend}} [[Ангилал:Казах–Зүүнгарын дайнууд]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] pfk2y2x131dzj57wqkb1tgqvfs7x9mw 0 37547 864784 863382 2026-08-05T17:01:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864784 wikitext text/x-wiki '''Газар зүйн их нээлт''' гэж, [[15-р зуун|15]]-[[18-р зуун]]ы үед барууны соёл иргэншил шинэ газар орон нээж, өөрийн нөлөөгөө тогтоохоор өрсөлдөж байсан [[Европ]]ын [[түүхийн үе]], тэр үед хийгдсэн шинэ нээлтүүдийг хэлдэг. Газар зүйн их нээлт дэлхийн түүхийн шинэ үе эхлэлийг тавьж, олон түүхэн өөрчлөлтийг араасаа дагуулсан юм. Тухайн үеийн их нээлтүүд нь [[даяарчлал]], [[колоничлол]]ын үндсийг тавьсан гэж үзэх нь бий. Их нээлтүүдийн үр дүнд европчуудын танилцсан шинэ газар орны ихэнх нь тухайн үедээ аль хэдийн өөрийн гэсэн оршин суугчидтай, соёл иргэншилтэй байсан бөгөөд тэдгээр уугуул иргэдийн хувьд булаан эзлэгчдийн эрин үе байсан билээ. Энэ үе нь [[Мадейрын арлууд]], [[Азорын арлууд]] гэх [[Атлантын далай]]н [[олтриг]]ууд болон [[Африк]]ийн эрэг, улмаар 1498 онд [[Энэтхэг хүрэх усан замын нээлт|Энэтхэг хүрэх усан замыг нээсэн]] [[португалчуудын нээлт]], мөн [[Кастилийн вант улс]]ын нэрийн өмнөөс 1492-1502 Атлантын далайг хөндлөн гулд аялсан [[Христофер Колумб]]ын аяллууд, 1519-1522 онд дэлхийг анх удаа тойрсон [[Фернан Магеллан|Фернанд Магелланы]] аяллаар хүчээ авсан түүхтэй. Ийнхүү шинэ газар орныг нээх хүсэлдээ автсан аялагчид хэдэн зууны туршид Атлант, [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн]] болон [[Номхон далай]]гаар хөвцгөөж, [[Америк тив|Америк]], [[Ази]], [[Африк]], [[Австрали|Австрали тив]]ээр хөшилдөж байсан бөгөөд [[20-р зуун]]д хойд туйлын бүс рүү ороод өндөрлөжээ. Эдгээр нь олон улсын худалдаа, [[колонийн эзэнт гүрэн|колонийн эзэнт гүрнүүдийн]] мандан бадарсан үе бөгөөд [[Хуучин ертөнц]] (Европ, Ази, Африк) болон [[Шинэ ертөнц]] (Америк, Австрали)-ийн хооронд ургамал, амьтан, хоол хүнс, хүн ам ([[Боолчлол|боолуудыг]] оролцуулаад), [[халдварт өвчин]], соёлын солилцоо явагдсан юм. Тэрхүү солилцоог [[Колумбын солилцоо]] гэдэг. Энэ нь хүний түүхэн дэх хамгийн том нөлөө үзүүлсэн экологи, хөдөө аж ахуй, соёлын даяарчлалын эрин байлаа. Мөн [[Христийн шашин]] дэлхийн өнцөг булан бүрт хүрч, дэлхийн хамгийн том шашин болоход их нээлтүүд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн болно. == Нэр томьёо == [[Файл:Age of Discovery explorations in English.png|thumb|380px|right|Газар зүйн их нээлтийн үеийн газрын зураг]] Хүн төрөлхтөн үүссэн тэр цагаас хүмүүсийн оюун санаанд дэлхийг яст мэлхийн нуруун дээр оршдог, яст мэлхий хөдөлхөд газар хөдөлдөг гэдэгт итгэдэг байсан (Энэтхэгт). Мөн зарим хэсэг нь дэлхий аварга том халимны нуруун дээр тогтдогт ч гэж үзэж (Орос) байсан. Тэр үеийн хүмүүс дэлхийг хавтгай гэж итгэсээр иржээ. Гэвч цаг хугацааны эрхээр оюун ухаан танин мэдэхүй өөрчлөгдөн шинэ содон үзэл баримтлал үүссэний дээр дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэй гэсэн үзэл санаа дэлгэрсэн дэлхийг анх тойрсон далайчин [[Фернан Магеллан]] ертөнцийн далайнууд хоорондоо холбоотой үргэлжилсэн нэг зүйл дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэй болохыг баталж хүн төрөлхтний танин мэдэхүйд чухал хувь нэмрээ оруулсан байдаг. Нээлт гэдэг нь шинэ юмыг танин мэдэх гэсэн сониуч зан мэт боловч шинжлэх ухааны үндэслэлтэй ач холбогдол өндөртэй агуу (шид) байх аж. Оновчтой агуу нээлт бүр бидний өнөөгийн амьдралын үндэс суурь ч гэж хэлж болохоор нөгөө талаар аливаа нээлт нь тухайн нээн илрүүлэгчээ нэр алдарт хүргэж, бүүр заримдаа тухайн хүнийг сөхрүүлэх ч тал бий. Газар зүйн нээлт нь хүн төрөлхтний агуу нээлт мөнөөс мөн билээ. Угаас амьдарч буй орчин тойрон, юмс үзэгдлийг танин мэдэх нь хүмүүний их хүслэн. Анх хүн үүссэн цагаас эхлэн шинэ шинэлэг нээлтийг нээсээр ирсэн. Товчоор өнгөрсөн бүхий л цаг үеийн түүх тэр чигтээ танин мэдэх улмаар хүмүүний амьдралын шаардлагаас үүссэн нээлт гэх ололтоор дүүрэн байдаг. Яг л ийм шаардлагын үндсэн дээр газар зүйн их нээлтүүд хийгдсэн байх юм. Хүн үүсэж хөгжихийн зэрэгцээ илүү сайхан амьдрах аргыг ямагт сүвэгчилсээр ирсэн [[Визант]] гүрэн нуран унаж, [[Газар дундын тэнгис]] арабчуудын ноёрхолд бүрэн орсноор өрнөдийнхөн ази тив рүү шууд хийдэг худалдаа наймаа уналтанд орсон. Аливаа бүтээгдэхүүнийг 2-3 дахин нугалж худалдаалснаар өрнөдийн орнууд эдийн засгийн хүнд байдалд орсон. Ийнхүү хамгийн дөтөөр энэтхэг хүрэх далайн замыг эрэлхийлж торго, хөвөн, халуун ногоо авчрах арга замыг олохыг оролдохыг оролдсон нь газар зүйн их нээлтийн нөхцөл шалтгаан болсон. == Дундад зуун (1241-1438) == [[File:Silk route copy.jpg|thumb|right|upright=0.9|[[Торгоны зам]] ба сүүлд [[Османы эзэнт гүрэн]] тус замыг хааснаас үүдэн бий болсон удаах хувилбар]] [[File:Travels of Marco Polo.png|thumb|right|upright=0.9|[[Марко Поло]]гийн аялсан зам (1271–1295)]] Газар зүйн их нээлт оршил нь дундад зууны төгсгөлөөр [[еврази]]йг хуурай замаар туулсан европчуудын аян байв. Тухайн үед [[ази]], [[европ]] [[тив]]үүдийн хооронд хийгдэж байсан худалдаа, арилжааны гол зам болох [[торгоны зам]] бүхэлдээ зөвхөн [[Монголчууд]]ын мэдэлд буюу [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нутаг дэвсгэр дээр байсан юм. [[Монголын энхтайван|Монголын энхтайвны]] үр дүнд европчууд [[Ойрх Дорнод]]оос Хятад хүртэлх замыг ямарваа нэгэн аюул эрсдэлгүй туулах боломжтой байсан аж.<ref name="ReferenceA">[[#DeLamar 1992|DeLamar 1992]], p. 328.</ref><ref>[[#Abu-Lughod 1991|Abu-Lughod 1991]], p. 158.</ref> Энэ боломжийг ашиглан олон тооны европчууд дорно зүгт аялсан байна. Харин Европ, Ойрх Дорнодын хоорондох худалдааны замыг италичууд буюу [[Тэнгисийн Бүгд Найрамдах Улсууд]] хянадаг байлаа. Итали ба [[Левант]]ын дотно харилцаанаас үүдэн италичуудын хувьд дорно зүгт аялах сонирхол ихэд байв.<ref>{{Cite book|title=City of Fortune|url=https://archive.org/details/cityoffortunehow0000crow|last=Crowley|first=Roger|date=2011|publisher=Faber & Faber|isbn=978-0-571-24595-6|edition=Main|language=en}}</ref> == 15-р зуун == XIII зууны үеэс эхлээд Португал болон Испаничууд далайн аяллыг ихээхэн сонирхох болсон. Далайчин гэдэг нь далайн жуулчин гэсэн үг юм. Португалын И.Генрих хаан далайчдыг ихээхэн дэмждэг байсаны ачаар Португалчууд 1445 онд ногоон хошууг нээж 1460 оны үед [[Гвинейн булан]]д хүрсэн. Хожим 1471 онд Гвинейг [[Алтан эрэг (Өрнөд Африк)|Алтан эрэг]] гэж нэрлэсэн. Энэ нь үнэхээр том амжилт байсан ба Португалд байгалийн шинжлэл газар зүйн шинжлэх ухааны мэдлэг харцангуй өндөр хөгжсөн ба жижиг усан онгоц, далбаат усан онгоц үйлдвэрлэж далайд гарч байсантай холбоотой юм. Португалын далайчин [[Бартоломео Диаш]]ийн (1450-1500) удирдсан баг нь Конгогийн цутгаланг нээж, өмнөд Африкийн Кроссын хошуу хүрсэн бөгөөд 1486 онд матрын зам хүрч, улмаар Африкийн Өмнөд эрэг дэх хошууг “Хар салхит хошуу” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Гэвч хожим “Сайн итгэлт”-ийн хошуу хэмээн нэрлэгдэх болсон. 1497 онд Мануэл хааны зарилгаар Васко да Гама (1469-1524) 3 усан онгоц бүхий баг бүрдүүлж Энэтхэг хүрэх зорилгоор 1497 оны 7 сарын 8-нд Лиссабон хотын ойролцоо Риштелл боомтоос гарч Канар болон Ногоон хошууны арлууд хүрч Сайн итгэлтийн хошууг тойрч Африкийн Өмнөд эргийн “Терра Наталисс” хэмээх газар буудаллаж 1498 оны 4-р сард [[Энэтхэгийн далай]]д гарч Энэтхэгийн [[Калькутта]] хотод хүрчээ. Уг нээлт нь Европоос Ази тив рүү тэр дундаа Энэтхэг орох шинэ замыг олсон асар том нээлт болсон юм. Энэ нээлтийг Португалын хаан өндрөөр үнэлж Энэтхэгийн захирагч хэмээх цол олгож яруу найрагч Луйс Колоенс “Лузиадо” хэмээх яруу найргаа бичсэн юм. Ийнхүү Португалчууд Энэтхэг хүрэх шинэ замтай болсноор Энэтхэгтэй худалдаа хийж халуун ногоо, чинжүү, цагаан гаа, задь зэргийг хямд үнээр авчирч Лиссабоны зах зээлээс асар их ашгийг олж байв. Мөн энэ худалдаандаа монополь эрх тогтоож энэ замаа хадгалахын тулд зэвсгийн хүч хэрэглэж асуудлыг ямарч үнээр хамаагүй шийдвэрлэх болсон. Мөн Португалчуудын далайн аяллын томоохон хэсэг нь 1542 онд Японд очсон явдал юм. Тэд тэндээ анх галт зэвсгийг аваачсан бөгөөд хятад Япон хоёрын дунд дамжуулах худалдаа хийж байв. 1500 онд Португалын далайчин Хуан Кабрал Энэтхэг хүрэх замдаа хэт баруун тийш явснаар Бразилд хүрсэн. [[Файл:Caravela Vera Cruz no rio Tejo.jpg|thumb|right|Задгай далайд аялах боломж бүхий [[Каравелла]] далбаат усан онгоцтой төстэй загвар]] Итали гаралтай Генуягийн [[Христофер Колумб]] (1451-1506) бол газар зүйн нээлтэнд үнэлж барашгүй гавъяа байгуулсан. Тэрээр анх Португалын засгийн газрын дэмжлэгийг авахыг оролдсон ч чадаагүй юм. Гэвч шантралгүй 1492 онд Испанийн хаан Фердинанд хатан Изабелла “түүний аяллыг ивээн тэтгэхийн тулд хамаг үнэт эдлэлээ өгөхөд бэлэн байна” гэж хэлсэн байдаг. Ийнхүү тэрээр “Санта–Мария“, “Панта”, “Нинья” хэмээх 3-н усан онгоцтой 90 хүний бүрэлдэхүүнтэй 1492 оны 8 сарын 3-нд [[Атлантын далай]]н Палас боомтоос хөдлөн гарсан. Тэд цааш хөдлөн явсаар [[Канарын арлууд]]ыг дайран 10 сарын 12-нд өв Америкт [[Карибын тэнгис]]ийн Бахамын Сан-Салвадор аралд буудалласан (Х. Колумбын 10 сарын 12-нд төв Америкийн арлуудад хүрсэн Америк тив нээгдсэн өдөр хэмээн үздэг). Цааш аялаж 10 сарын 14-өөс 12 сарын 6-н хүртэл Бахамын бусад арлууд Кубын арлын хойд хэсэг Хаитийн арлуудаар аялаж нээсэн төдийгүй судалгаагаа үргэлжлүүлсэнээр 1493 оны 3 сарын 15-нд Испанидаа буцаж ирсэн нь түүний 1 дэх аялал байлаа. Тэрбээр 2 дахь аялалаа 1493-1496 онд хийжээ. 1493 оны 9 сарын 25-нд 17 онгоц 1500 хүн бүхий түүний удирдсан баг Испаниас гарч бага Антиллын арлуудад хүрч, цааш аялан Доминикан, Гваделуп болон бусад 20 орчим газрыг нээж 11 сарын 19-нд Пуэрто-Рико, Хаити арлыг нээсэн бөгөөд 1494 оны 5 сард Куба хийгээд бусад жижиг арлууд Ямайкыг нээснээр энэ удаагийн аялал нь тун амжилттай болсон. Х.Колумб 1498 оны 5 сарын 30-нд Сан Лукар де-Барамиды боомтоос 3 дахь аялалаа эхэлж 3-н онгоцтойгоор өмнөд Америкийн хойд эрэг хүртэл явсан. Тэд Оринико голын адаг Тринадад арлуудаар явж Энэтхэгийг олсонгүй тул Хаити хүрсэн боловч ард үлдсэн хүмүүс түүнийг олсон алтаа нуусан зэргээр хаанд ятгалаг явуулж, 1500 онд баривчлагдан Испанид хүргэгджээ. Гэвч 2 жил орчим шоронд суусны дараа хааны зарлигаар суллагдан 1502-1504 онд 4 дэх аялалдаа гарчээ. 1502 онд 4-н онгоц 150 хүнтэй Испаниас гарч Хондурасын нутаг Москитовын эрэг хүрч уугуул ард иргэдээс (Номхон далайн) замын тухай сонссон боловч гарц ололгүй явсаар 1504 оны 11 сарын 25-нд нутагтаа ирсэн. Тэрбээр олон шинэ газруудыг нээсэн боловч үүргээ гүйцэтгэж чадахгүй байна гэсэн шалтгаанаар огцорч улмаар 1506 онд өлсгөлөнгөөр өөд болжээ. Х. Колумб шинэ тив нээснээ амьд ахуйдаа мэдэж чадаагүй юм. Тэрбээр Ази тэр тусмаа энэтхэг орох зорилготой байсан ч олж чадаагүй ч хүн төрөлхтөн бидэнд Америк хэмээх том тивийг нээж өгсөн юм. Испаничууд Христофер Колумбын ачаар 1499-1502 онд Төв Америкийн түшиц газрууд Хондурасаас хойд Бразил хүртэлх нутгийг судалж зарим нэг газрын зургийг үйлдсэн. Мөн цаашлаад XVI зууны 2-р хагаст Испаничууд Португалаас өрсөн өмнөд Америкийн Атлантын далай эрэг хавийн нутгууд болох Ла Платаны цутгалан Патагоныг нээж бусад бага нээлтүүдийг дараалан хийсэн. == 16-р зуун == Испаничууд шинэ газар нутаг нээхийн тулд экспедиц илгээн 1567 онд [[Соломоны арлууд]], 1595 онд [[Маркизын арлууд]] 1606 Горресийн хоолойг нээсэн. Далайчин Фернан Магеллан өмнөд тэнгисээр дамжин зүүн өмнөд Азийн орнуудад хүрэх төлөвлөгөөгөө 1518 оны 3-р сарын 22-нд Испаны хаанаар дэмжүүлсэн. Ингээд 1518 оны 9-р сарын 20-нд 75-120 тонны даацтай 5 онгоц 265 хүн бүхий багтай аялалаа эхлүүлсэн. Ф.Магелланы баг Канар, Ногоон хошууны арлыг дайрч, Өмнөд Африкийн Бразилын эрэг чиглэж явсаар 11-р сарын 23-нд Бразилын зүүн эргийн Гэгээн Августиний хошуунд хүрэв. Улмаар Байл-Бланка Сан–Маппас, Сан–Харке зэрэг булан тохойг нээсэн. Магелланы удирдсан анги цааш аялан 1521 оны 10 сарын 21-нд Парын хоолойд орсон. Хожим энэ хоолойг [[Магелланы хоолой]] гэж нэрлэсэн. 1521 оны 12-р сарын 21-нд задгай далайд гарч 110 өдөр 17 мянган км туулахад цаг агаар нь үнэхээр тааламжтай байсан тул тэрхүү далайг [[Номхон далай]] гэж нэрлэжээ. Цааш аялж [[Марианы арлууд|Марианы арал]] хүрсэн. Улмаар өрнө зүг 10 хоног явсаар бүлэг арал нээсэн. Үүнийг XVI зуунд Испанийн хаан II Филиппийн нэрээр Филиппиний арлууд гэж нэрлэдэг болсон. Ийнхүү Ф.Магелланы аялалаар хоолой, Галт газар Филиппиний арлууд, Америк–Азийн хооронд орших [[Номхон далай|Номхон далайг]] нээж дэлхий бөмбөрцөг хэлбэртэйг баталж дэлхийг анх тойрсон юм. Бусад оронд ч гэсэн нээлт хийсэн. Жишээ нь Англичууд ч гэсэн нээлт хийх гэж оролдов. Ж.Каботны удирдсан хөлөг онгоц 1497 онд Нью-Фаундленд орчмоор хойд Америкийн эрэгт хүрч 1524 онд далайн дээрэмчин Жованни Веррацоно мөн хойд Америкт хүрсэн. Үүний зэрэгцээ Английн Мартин Фробищер (1576-1578 он), Жон Девис (1585-1587) нар Хойд Америкийн эрэг хүртэл аялж Америкийн хойд талд мөсөн том бүлэг арлуудыг нээсэн. XVI зууны сүүлчээр Оросууд шинэ газар буюу Шбицбергений аралд хүрч Обь [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] арал дагуу судалгаа хийж Тайморын хойгийг тойрон аялсан. Голландын далайчин Вильхельм Баренц 1550-1597 онд Артикийн хязгаарт хэд хэдэн удаа аялж 1594 онд [[Шинэ Газар]] арлын баруун зүүн эрэгт хүрсэн. Тэрээр 1596 онд Шбицберген Свельбард арлуудыг нээж Хойд мөсөн далайд анх удаа өвөлжсөн юм. Тэрээр Хятад Энэтхэг хүрэх зам олох гэсэн түүний оролдлого амжилт олоогүй ч Шинэ газар арал [[Каспийн тэнгис]]ийн тухай судалсан юм. Английн Дампур Авсралийн эргээр 2 удаа аялсан ч уг тивийг нээж чадаагүй харин [[Жеймс Кук]] Австрали тивийг нээсэн. Ийнхүү Ази хүрч хялбар дөтөөр худалдаа наймаа хийх гэсэн шинэ замын эрэл хайгуул нь газар зүйн их нээлт бий болох үндэс болжээ. Угаас хүний оюун ухааны чадал чадатж нэмэгдсээр байсны гэрч нь энэхүү агуу үйл явдал мөн. Ингэж хүн төрөлхтөн шинэ газруудыг нээж, тэдгээртэй худалдаа наймаа хийхээс гадна эрх мэдэл үүнтэй зэрэгцэн ноёрхож колончлол гэх үйл явц өрнөж эхэлсэн юм. Газар зүйн их нээлтүүдийн үр дүнд Европын эдийн засаг богино хугацаанд асар их өсөж дэвжсэн бөгөөд бараа татварын үнэ үтэр түргэн өсч байлаа. Португалчууд худалдаанд монополь эрхээ тогтоож Азитай хийх худалдаа үндсэндээ тэдний мэдэлд орсон юм. Тэдний энэхүү худалдааны эзэнт гүрэн 100 орчим жил оршин тогтнож дэлхийд хамгийн нөлөөтөй улс болсон юм. Мөн дээр хэлсэнчлэн колонийн систем бий болсоор байсан буюу [[Испани]], [[Португал]], [[Нидерланд]], [[Англи]], [[Франц]] зэрэг орнууд нь Америк, Ази, Африк тивүүдэд колонийн эзэмшил болж байгалийн баялаг болон ажиллах хүчний асар их нөөцтэй болж чаджээ. Энэ бүхнээс дүгнэн үзэхэд газар зүйн нээлтийн үр нөлөөгөөр Испани, Португал улсууд хүчирхэгжин бэхжсэн улсаас дэлхийг бүхэлд нь хуваан эзэлсэн гэж хэлж болох юм. Ийнхүү 1529 оны [[Сaрагосын Гэрээ|Сaрагосын гэрээгээр]] дэлхийг хувааж авснаар хөгжил цэцэглэлтийн оргилд хүрч шинэ түүхийн хуудас нээгдсэн юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Age of Discovery|Газар зүйн их нээлт}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Америкийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Америк дахь Испанийн колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Америк дахь Португалын колоничлолын түүх]] [[Ангилал:Европын тэлэлт]] [[Ангилал:Түүхийн цаг хугацаа]] d7niczbz4q9t6b1r31pg4o7rmknwnmu 0 37965 864883 859360 2026-08-05T18:34:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864883 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Пеннсилвани мужийн хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Филадельфи | native_name = Philadelphia | settlement_type = [[Нэгдмэл хот-тойрог]] | etymology = [[Эртний Грек хэл|Эртний Грек]]: [[wikt:φίλος|φίλος]] ''филос'' (хайрт) болон [[wikt:ἀδελφός|ἀδελφός]] ''адельфос'' (ах)<br/>———-———<br/> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 290 | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Philadelphia skyline from South Street Bridge January 2020 (rotate 2 degrees perspective correction crop 4-1).jpg | caption1 = Хотын төвийн үзэмж | image2 = Independence National Historical Park INDE0004 b.jpg | caption2 = [[Тусгаар тогтнолын үндэсний түүхийн цэцэрлэгт хүрээлэн|Үндэсний түүхийн цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image3 = Philadelphia City Hall, aerial view, cropped.png | caption3 = [[Филадельфи хотын танхим]] | image4 = Locust Walk by Wharton.jpg | caption4 = [[Пеннсилванийн их сургууль]] | image5 = Elfreth's Alley 2.JPG | caption5 = [[Элфретийн гудамж]] | image6 = PhiladelphiaMuseumOfArt2017.jpg | caption6 = [[Филадельфийн урлагийн музей]] }} | nickname = "Филли", "Ах дүүсийн хайрын хот", [[Филадельфийн хоч|бусад]] | motto = "Philadelphia maneto" ("Ах дүүсийн хайр мөнх болтугай" эсвэл "... үргэлжлэх")<ref>{{cite web|last=Robinson|first=Sam|date=November 5, 2013|url=https://hiddencityphila.org/2013/11/behind-philadelphia-maneto-dissecting-the-city-seal|title=Behind Philadelphia Maneto: Dissecting The City Seal|website=Hidden City Philadelphia|access-date=January 18, 2018|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119040015/https://hiddencityphila.org/2013/11/behind-philadelphia-maneto-dissecting-the-city-seal/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|last=McDevitt|first=John|date=May 5, 2015|url=http://philadelphia.cbslocal.com/2015/05/05/plaque-dedication-marks-120th-anniversary-of-creation-of-philadelphias-flag/|title=Plaque Dedication Marks 120th Anniversary of Creation of Philadelphia's Flag|website=CBS Broadcasting Inc.|access-date=January 18, 2018|archive-date=January 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180119035613/http://philadelphia.cbslocal.com/2015/05/05/plaque-dedication-marks-120th-anniversary-of-creation-of-philadelphias-flag/|url-status=live}}</ref> | image_flag = Flag of Philadelphia, Pennsylvania.svg | flag_size = 105 | flag_link = Филадельфийн далбаа | image_seal = Seal of Philadelphia, Pennsylvania.svg | seal_size = 90 | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = 155 | blank_emblem_type = Лого | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-wikidata = yes | mapframe-point = none | pushpin_map = Пеннсилвани#АНУ#Хойд Америк | pushpin_relief = yes | pushpin_label_position = left | pushpin_label = {{nowrap|Philadelphia}} | pushpin_map_caption = Пеннсилвани дахь байршил##АНУ дахь байршил ##Хойд Америк дахь байршил | coordinates = {{Coord|region:US-PA_type:city|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_type2 = Муж | subdivision_type3 = [[Пеннсилванийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_name2 = {{flag|Пеннсилвани}} | subdivision_name3 = [[Филадельфи тойрог, Пеннсилвани|Филадельфи]] | government_type = [[Хотын захирагч-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын захирагч-зөвлөл]], [[нэгдмэл хот-тойрог]] | governing_body = [[Филадельфи хотын зөвлөл]] | leader_title = [[Филадельфийн хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Шерелл Паркер]] ([[Ардчилсан Нам (АНУ)|АН]]) | established_title = Байгуулагдсан | established_title1 = [[Хотын корпораци|Нэгтгэсэн]] | established_date = {{Start date and age|1682}}<ref name=weigley/><!-- ref states early 1862 for first land purchase and summer 1682 for initial survey by Penn's surveyor-general, Thomas Holme, before Penn's arrival in October; no exact dates are given --> | established_date1 = 10 сарын 25, 1701 | founder = [[Уильям Пенн]] | unit_pref = Metric | area_total_sq_mi = 142.70 | area_total_km2 = 369.59 | area_land_sq_mi = 134.36 | area_land_km2 = 347.98 | area_water_sq_mi = 8.34 | area_water_km2 = 21.61 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="USCensusDecennial2020CenPopScriptOnly">{{cite web|url=https://api.census.gov/data/2020/dec/pl?get=P1_001N,NAME&for=place:*&in=state:42&key=5ccd0821c15d9f4520e2dcc0f8d92b2ec9336108|title=Census Population API|publisher=АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо|accessdate=October 16, 2022|archive-date=November 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109154513/https://api.census.gov/data/2020/dec/pl?get=P1_001N,NAME&for=place:*&in=state:42&key=5ccd0821c15d9f4520e2dcc0f8d92b2ec9336108|url-status=live}}</ref> | population_total = 1,603,797 | population_est = 1,567,258 | pop_est_as_of = 2022 | pop_est_footnotes = <ref name="QuickFacts city">{{cite web|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/philadelphiacitypennsylvania/PST045222|title=QuickFacts: Philadelphia city, Pennsylvania|website=census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=July 14, 2023|archive-date=January 31, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230131031345/https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/philadelphiacitypennsylvania/PST045222|url-status=live}}</ref> | population_rank = Хойд Америкад [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|10-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|6-т]]<br />Пеннсилванид [[Пеннсилванийн хотын жагсаалт|1-т]] | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web |title=2020 Population and Housing State Data |url=https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |publisher=United States Census Bureau |access-date=August 22, 2021 |archive-date=August 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824081449/https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html |url-status=live }}</ref> | population_metro = 6245051 (АНУ: [[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|7-д]]) | population_density_sq_mi = 11936.92 | population_density_km2 = 4608.86 | population_urban = 5,696,125 (АНУ: [[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|7-д]]) | population_density_urban_km2 = 1,158.6 | population_density_urban_sq_mi = 3,000.8 | population_urban_footnotes = <ref name="urban area">{{cite web|url=https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|title=List of 2020 Census Urban Areas|website=census.gov|publisher=United States Census Bureau|access-date=January 8, 2023|archive-date=January 14, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114022812/https://www.census.gov/programs-surveys/geography/guidance/geo-areas/urban-rural.html|url-status=live}}</ref> | population_demonym = Филадельфичууд | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Total Gross Domestic Product for Philadelphia-Camden-Wilmington, PA-NJ-DE-MD (MSA) |url= https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP37980 |website= fred.stlouisfed.org}}</ref> |demographics2_title1 = Филадельфи (ХБСБ) |demographics2_info1 =$518.5 тэрбум (2022) | timezone = [[Хойд Америкийн зүүн цагийн бүс|EST]] | utc_offset = −5 | timezone_DST = [[Зүүн бүсийн зуны цаг|EDT]] | utc_offset_DST = −4 | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд | postal_code = 19092–19093, 19099, 191xx | area_codes = [[215, 267, ба 445 бүсийн кодууд|215, 267, 445]] | coordinates = {{coord|39|57|10|N|75|09|49|W|format=dms|region:US-PA_type:city(1,600,000)|display=inline,title}} | elevation_m = 12 | elevation_ft = 39 | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = 42-60000 | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 1215531<ref>{{cite web|url=http://geonames.usgs.gov/apex/f?p=136:3:0::NO::P3_FID,P3_TITLE:1215531,City%20of%20Philadelphia|access-date=January 31, 2008|title=US Board on Geographic Names|publisher=[[United States Geological Survey]]|date=February 2, 2015|archive-date=October 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027140852/https://www.usgs.gov/us-board-on-geographic-names/domestic-names?p=136%3A3%3A0%3A%3ANO%3A%3AP3_FID%2CP3_TITLE%3A1215531%2CCity%2520of%2520Philadelphia|url-status=live}}</ref> | website = [http://www.phila.gov/ www.phila.gov] | footnotes = | area_footnotes = <ref name="TigerWebMapServer">{{cite web|title=ArcGIS REST Services Directory|url=https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2742%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json|publisher=United States Census Bureau|accessdate=October 16, 2022|archive-date=November 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109154513/https://tigerweb.geo.census.gov/arcgis/rest/services/TIGERweb/Places_CouSub_ConCity_SubMCD/MapServer/5/query?where=STATE%3D%2742%27&outFields=NAME%2CSTATE%2CPLACE%2CAREALAND%2CAREAWATER%2CLSADC%2CCENTLAT%2CCENTLON&orderByFields=PLACE&returnGeometry=false&returnTrueCurves=false&f=json|url-status=live}}</ref> }} '''Филадельфи''' ({{lang-en|Philadelphia}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 5 дахь, [[Пеннсилвани]] муж улсын хамгийн том хот юм.<ref name="largest cities">{{cite news|last=Gammage|first=Jeff|title=Against all odds, Philadelphia retakes No.5 spot among largest U.S. cities|url=http://articles.philly.com/2011-03-11/news/28680508_1_cities-estimates-population|accessdate=March 12, 2012|newspaper=Philadelphia Inquirer|date=March 11, 2012|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110317114525/http://articles.philly.com/2011-03-11/news/28680508_1_cities-estimates-population|url-status=dead}}</ref> АНУ-ын нутгийн зүүн хойд хэсэгт, [[Делавэр гол|Делавэр]], [[Скүүкил гол]]уудын дагуу орших, Пеннсилванийн [[Филадельфия тойрог|цорын ганц нэгдмэл хот-тойрог]] болно. 2010 оны тооллогоор 1,526,006 оршин суугчтай байв.<ref name="population">{{cite web|title=American Fact Finder|url=http://factfinder2.census.gov/faces/nav/jsf/pages/index.xhtml|publisher=United States Census Bureau|accessdate=May 4, 2012}}</ref> [[Делавэрийн хөндий]]н эдийн засаг, соёлын төв болсон тус хотын ойр орчимд 6&nbsp;сая хүн оршин суудаг бөгөөд АНУ-ын 5 дахь том метрополи бүсд тооцогдоно.<ref>{{cite web|url=http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_NSRD_GCTPL2.US24PR&prodType=table|title=Population and Housing Occupancy Status: 2010 – United States – Metropolitan Statistical Area; and for Puerto Rico more information 2010 Census National Summary File of Redistricting Data|work=2010 United States Census|publisher=[[United States Census Bureau]], Population Division|date=April 14, 2011|accessdate=April 14, 2011}}</ref> Филадельфия хотыг ''Филли'' гэхээс гадна нэрний грек хэлээрх ({{lang-el|Φιλαδέλφεια}}) утгаас гаралтайгаар ''Ах дүүсийн хайрын хот'' (''philos'' (φίλος) "хайрлах", ''adelphos'' (ἀδελφός) "ах дүү") гэж дуудах нь бий.<ref>{{cite book |title=The popular educator |year=1767 |publisher=Oxford University |location=Oxford, England |isbn= |page=776 |url=http://books.google.com/books?id=eDECAAAAQAAJ&pg=RA1-PA262#v=onepage&q&f=false |accessdate=July 14, 2011}}</ref> 1682 онд хотыг [[Виллиам Пенн]] [[Пеннсилвани|Пеннсилвани колонийн]] нийслэл болгон байгуулсан түүхтэй. Ийнхүү байгуулагдсан тус хот нь 1750-д онд [[Британийн Америк]]ийн хамгийн том хот, хамгийн завгүй боомт болон цэцэглэж байжээ.<ref>{{cite book|last=Lew|first=Alan A.|title=Geography: USA|year=2004|url=http://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch4.html|publisher=Northern Arizona University|chapter=Chapter 4 – The Mid-Atlantic and Megalopolis|access-date=2017-10-22|archive-date=2015-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202002258/http://www.geog.nau.edu/courses/alew/gsp220/text/chapters/ch4.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book |title=Robert Morris: Financier of the American Revolution |last=Rappleye |first=Charles |authorlink=Charles Rappleye |year=2010 |publisher=Simon and Schuster |location=New York City |isbn=1-4165-7091-8 |page=[https://archive.org/details/robertm_rap_2010_00_1148/page/13 13] |url=https://archive.org/details/robertm_rap_2010_00_1148}}</ref> [[Америкийн хувьсгал]]ын үеэр Филадельфия хот 1776 оны [[Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]], 1787 оны [[Америкийн Нэгдсэн Улсын үндсэн хууль|үндсэн хуульд]] гарын үсэг зурцгаасан, [[Америкийн Нэгдсэн Улсын тусгаар тогтнолын эцгүүд]]ийн уулздаг газар байж, чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Филадельфия хот [[Америкийн хувьсгалын дайн|хувьсгалын дайны]] үеэр тус улсын нийслэлүүдийн нэг байснаас гадна [[Вашингтон хот]] баригдаж байх явцад түр нийслэлийн үүргийг гүйцэтгэж байжээ. 19-р зуунд аж үйлдвэрийн төв болсон Филадельфия хот нь мөн Европоос ирсэн шилжин суурьшигчид цутган ирдэг төмөр замын зангилаа байлаа. Цаашилбал, Африк-Америкчуудын [[Их нүүдэл (Африк-Америкчууд)|Их нүүдлийн]] гол хүрэх цэгүүдийн нэг байсан бөгөөд 1950-д онд 2 сая хүн шилжин суурьшсан аж. Өдгөө тус хот нь мэдээлэл, үйлчилгээнд суурилсан эдийн засагтай. Санхүүгийн үйл ажиллагаа нь хотын эдийн засгийн хамгийн том салбар юм. АНУ-ын хамгийн том эрүүл мэндийн сургалт, судалгааны төвүүдийн нэг нь тус хотод байрладаг. Филадельфийн баялаг түүхийн дурсгал жуулчдын сэтгэлийг ихэд татдаг бөгөөд [[Эрх чөлөөний хонх]]ыг л гэхэд 2010 онд 2 сая жуулчин үзэж сонирхжээ.<ref>[http://www.nps.gov/inde/parkmgmt/statistics.htm Park Statistics], ''National Park Service''.</ref> Делавэрийн хөндийд [[Форчюн 500]] жагсаалтад багтсан 12 компани төвлөрдгөөс 4 нь Филадельфияд бий.<ref>{{cite web|title=Fortune 500|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/states/PA.html|work=CNN Money|accessdate=26 July 2012|archive-date=27 Есдүгээр сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120927233025/http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2012/states/PA.html|url-status=dead}}</ref> Орон нутгийн нийт бүтээгдэхүүн нь $388&nbsp;тэрбум бөгөөд АНУ-ын 4 дэх, дэлхийн 9 дэх том эдийн засагтай хот болноb.<ref>{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=Pricewaterhouse Coopers|accessdate=November 20, 2009|archive-date=Тавдугаар сар 4, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504031739/https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {| |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1790 || style="text-align:right;"| 28.522 |- | 1800 || style="text-align:right;"| 41.220 |- | 1810 || style="text-align:right;"| 53.722 |- | 1820 || style="text-align:right;"| 63.802 |- | 1830 || style="text-align:right;"| 80.462 |- | 1840 || style="text-align:right;"| 93.665 |- | 1850 || style="text-align:right;"| 121.376 |- | 1860 || style="text-align:right;"| 565.529 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1870 || style="text-align:right;"| 674.022 |- | 1880 || style="text-align:right;"| 847.170 |- | 1890 || style="text-align:right;"| 1.046.964 |- | 1900 || style="text-align:right;"| 1.293.697 |- | 1910 || style="text-align:right;"| 1.549.008 |- | 1920 || style="text-align:right;"| 1.823.779 |- | 1930 || style="text-align:right;"| 1.950.961 |- | 1940 || style="text-align:right;"| 1.931.334 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо |- | 1950 || style="text-align:right;"| 2.071.605 |- | 1960 || style="text-align:right;"| 2.002.512 |- | 1970 || style="text-align:right;"| 1.948.609 |- | 1980 || style="text-align:right;"| 1.688.210 |- | 1990 || style="text-align:right;"| 1.585.577 |- | 2000 || style="text-align:right;"| 1.517.550 |- | 2010 || style="text-align:right;"| 1.526.006 |- | 2016 || style="text-align:right;"| 1.567.872 |} |} {{Том зураг|Philadelphia from South Street Bridge July 2016 panorama 3b.jpg|1200|Филадельфи хотын төв}} == Ах дүү хотууд == Филадельфи нь албан ёсоор найман хоттой хамтын ажиллагаатай: * {{ITA|Флоренц|Флоренц}} ([[Итали]]) (1964 оноос хойш) * {{ISR|Тел-Авив|Тел-Авив}} ([[Израил]]) (1966 оноос хойш) * {{POL|Торунь|Торунь}} ([[Польш]]) (1976 оноос хойш) * {{CHN|Тяньжинь|Тяньжинь}} ([[Хятад]]) (1980 оноос хойш) * {{KOR|Инчон|Инчон}} ([[Өмнөд Солонгос]]) (1984 оноос хойш) * {{CMR|Дуала|Дуала}} ([[Камерун]]) (1986 оноос хойш) * {{RUS|Доод Новгород|Доод Новгород}} ([[Оросын Холбооны Улс]]) (1992 оноос хойш) * {{DEU|Майны Франкфурт|Майны Франкфурт}} ([[Герман]] 2015 оноос хойш)<ref name="part01">{{Cite web |url=http://cdiphila.org/sister_cities_program |title=SISTER CITIES PROGRAM |access-date=2021-01-08 |archive-date=2018-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815055807/http://cdiphila.org/sister_cities_program |url-status=dead }}</ref> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Филадельфи ([[Филадельфи олон улсын нисэх буудал|Филадельфи нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1872–одоо |collapsed = |single line = Y |Jan record high F = 74 |Feb record high F = 79 |Mar record high F = 87 |Apr record high F = 95 |May record high F = 98 |Jun record high F = 102 |Jul record high F = 104 |Aug record high F = 106 |Sep record high F = 102 |Oct record high F = 96 |Nov record high F = 84 |Dec record high F = 73 |year record high F = 106 |Jan avg record high F = 63.3 |Feb avg record high F = 63.5 |Mar avg record high F = 73.8 |Apr avg record high F = 84.3 |May avg record high F = 90.2 |Jun avg record high F = 94.8 |Jul avg record high F = 97.1 |Aug avg record high F = 94.8 |Sep avg record high F = 90.6 |Oct avg record high F = 82.6 |Nov avg record high F = 72.4 |Dec avg record high F = 64.2 |year avg record high F = 98.1 |Jan high F = 41.3 |Feb high F = 44.3 |Mar high F = 52.8 |Apr high F = 64.7 |May high F = 74.4 |Jun high F = 83.2 |Jul high F = 87.8 |Aug high F = 85.8 |Sep high F = 78.9 |Oct high F = 67.2 |Nov high F = 55.9 |Dec high F = 46.0 |year high F = 65.2 |Jan mean F = 33.7 |Feb mean F = 35.9 |Mar mean F = 43.6 |Apr mean F = 54.5 |May mean F = 64.3 |Jun mean F = 73.5 |Jul mean F = 78.7 |Aug mean F = 76.8 |Sep mean F = 69.9 |Oct mean F = 58.2 |Nov mean F = 47.4 |Dec mean F = 38.6 |year mean F = 56.3 |Jan low F = 26.0 |Feb low F = 27.5 |Mar low F = 34.3 |Apr low F = 44.3 |May low F = 54.2 |Jun low F = 63.9 |Jul low F = 69.6 |Aug low F = 67.9 |Sep low F = 60.9 |Oct low F = 49.2 |Nov low F = 38.8 |Dec low F = 31.2 |year low F = 47.3 |Jan avg record low F = 10.7 |Feb avg record low F = 13.7 |Mar avg record low F = 20.8 |Apr avg record low F = 33.0 |May avg record low F = 43.1 |Jun avg record low F = 53.2 |Jul avg record low F = 62.2 |Aug avg record low F = 60.3 |Sep avg record low F = 49.5 |Oct avg record low F = 37.1 |Nov avg record low F = 26.4 |Dec avg record low F = 19.0 |year avg record low F = 8.6 |Jan record low F = −7 |Feb record low F = −11 |Mar record low F = 5 |Apr record low F = 14 |May record low F = 28 |Jun record low F = 44 |Jul record low F = 51 |Aug record low F = 44 |Sep record low F = 35 |Oct record low F = 25 |Nov record low F = 8 |Dec record low F = −5 |year record low F = -11 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 3.13 |Feb precipitation inch = 2.75 |Mar precipitation inch = 3.96 |Apr precipitation inch = 3.47 |May precipitation inch = 3.34 |Jun precipitation inch = 4.04 |Jul precipitation inch = 4.38 |Aug precipitation inch = 4.29 |Sep precipitation inch = 4.40 |Oct precipitation inch = 3.47 |Nov precipitation inch = 2.91 |Dec precipitation inch = 3.97 |year precipitation inch = 44.11 |Jan snow inch = 7.1 |Feb snow inch = 8.4 |Mar snow inch = 3.6 |Apr snow inch = 0.3 |May snow inch = 0.0 |Jun snow inch = 0.0 |Jul snow inch = 0.0 |Aug snow inch = 0.0 |Sep snow inch = 0.0 |Oct snow inch = 0.0 |Nov snow inch = 0.2 |Dec snow inch = 3.5 |year snow inch = 23.1 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 11.0 |Feb precipitation days = 9.7 |Mar precipitation days = 10.9 |Apr precipitation days = 10.9 |May precipitation days = 11.0 |Jun precipitation days = 10.3 |Jul precipitation days = 10.1 |Aug precipitation days = 8.9 |Sep precipitation days = 9.3 |Oct precipitation days = 9.1 |Nov precipitation days = 8.6 |Dec precipitation days = 11.0 |year precipitation days = 120.8 |unit snow days = 0.1 инч |Jan snow days = 4.1 |Feb snow days = 3.8 |Mar snow days = 2.0 |Apr snow days = 0.2 |May snow days = 0.0 |Jun snow days = 0.0 |Jul snow days = 0.0 |Aug snow days = 0.0 |Sep snow days = 0.0 |Oct snow days = 0.0 |Nov snow days = 0.1 |Dec snow days = 1.8 |year snow days = 12.0 |Jan humidity = 66.2 |Feb humidity = 63.6 |Mar humidity = 61.7 |Apr humidity = 60.4 |May humidity = 65.4 |Jun humidity = 67.8 |Jul humidity = 69.6 |Aug humidity = 70.4 |Sep humidity = 71.6 |Oct humidity = 70.8 |Nov humidity = 68.4 |Dec humidity = 67.7 |year humidity = 67.0 |Jan sun = 155.7 |Feb sun = 154.7 |Mar sun = 202.8 |Apr sun = 217.0 |May sun = 245.1 |Jun sun = 271.2 |Jul sun = 275.6 |Aug sun = 260.1 |Sep sun = 219.3 |Oct sun = 204.5 |Nov sun = 154.7 |Dec sun = 137.7 |Jan percentsun = 52 |Feb percentsun = 52 |Mar percentsun = 55 |Apr percentsun = 55 |May percentsun = 55 |Jun percentsun = 61 |Jul percentsun = 61 |Aug percentsun = 61 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 59 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 47 |year percentsun = 56 |Jan dew point C = −6.8 |Feb dew point C = −6.1 |Mar dew point C = −1.9 |Apr dew point C = 2.8 |May dew point C = 9.7 |Jun dew point C = 15.1 |Jul dew point C = 18.1 |Aug dew point C = 17.6 |Sep dew point C = 14.0 |Oct dew point C = 7.6 |Nov dew point C = 2.0 |Dec dew point C = −3.6 |Jan uv = 2 |Feb uv = 3 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 2 |source 1 = [[NOAA]] (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг ба нар 1961–1990)<ref name = "NOAA-txt-Phily1991"> {{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00013739&format=pdf |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |access-date = 2026-06-06 }} </ref><ref name = noaasun-Phily1961> {{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72408.TXT |title = WMO Climate Normals for PHILADELPHIA/INT'L ARPT PA 1961–1990 |access-date = 2026-06-06 |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration }} </ref><ref name = "PhillyNOAA"> {{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/climate?wfo=phi |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |access-date = 2026-06-06 }} </ref> |source 2 = Weather Atlas (UV индекс)<ref name = "Weather Atlas - Philadelphia">{{cite web |url = https://www.weather-us.com/en/pennsylvania-usa/philadelphia-climate |title = Philadelphia, Pennsylvania, USA - Monthly weather forecast and Climate data |publisher = Weather Atlas |access-date = 2026-06-06 }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} == Цахим холбоос == {{Commons|Philadelphia|Филадельфи}} * [https://www.phila.gov/ Phila.gov] – Хотын захиргааны цахим хуудас * [https://philadelphiaencyclopedia.org/ The Encyclopedia of Greater Philadelphia] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:АНУ-ын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Делавэр голын суурин]] [[Ангилал:Пеннсилванийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Филадельфи| ]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] 1b0delgu2rzwl4ly0tlzhkj7cqrs2qf 0 38026 865133 864415 2026-08-06T09:23:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865133 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-06 09:23:57 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 0tosrtpp546hr9y4shuuu46g8q27wgx 0 38577 865142 478180 2026-08-06T10:24:44Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 865142 wikitext text/x-wiki '''Протестант шинэчлэл''' (лат. reformatio — засах, сайжруулах, шинэчлэх гэсэн утгатай) Баруун болон төв Европын хэмжээнд XVI — XVII зууны үед [[Библи|Библийн]] сургаалийн дагуу [[католик]] христын шашныг сайжруулах, шинэчлэх талаар гарсан олон нийтийг хамарсан шашин болон олон нийтийн хөдөлгөөн юм. [[Ангилал:Европын түүх]] [[Ангилал:Протестант шинэчлэл| ]] tcnta4u5m2vsk8ydg70ocr9gm479fxj 0 39145 864970 859293 2026-08-05T20:02:37Z InternetArchiveBot 70653 Add 16 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864970 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Курскийн төлөөх тулалдаан | partof = Дэлхийн хоёрдугаар дайн [[File:Ilya Vlasenko Konstantin Simonov near Ponyri. Battle of Kursk. 1943.jpg | thumb | 220x124px | right]] | caption = Германы СС-ийн цэргүүд Курскийн тулалдааны үед | date = 1943 оны 7-8 сар | place = [[ОХУ]], [[Курск муж]] | territory = [[Курскийн цүлхэн]]ий умарт болон өмнөд хэсгийг [[герман]]чуудаас чөлөөлж, [[Харьков]], [[Белгород]] хотуудыг чөлөөлсөн төдийгүй [[Днепр мөрөн]] хүртэл давшин байлдах нөхцлийг хангасан | result = Зөвлөлтийн цэргийн ялалт | status = ррр | combatant1 = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | combatant2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Герман]] | combatant3 = | commander1 = [[Файл:Flag of the Soviet Union.svg|22x20px]] [[Иосиф Сталин]]</br>[[Георгий Жуков]]</br>[[А.Василевский]]</br>[[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]]</br>[[Н.Ватутин]]</br>[[Иван Конев]]</br> | commander2 = [[Файл:Flag of Germany 1933.svg|22x20px]] [[Адольф Хитлер]]</br>[[Эрих фон Манштайн]]</br>[[Г.Клюге]]</br>[[Вальтер Модел]]</br>[[Х.Гот]]</br> | commander3 = | strength1 = {{plainlist | * 1,910,361 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}} * 5,128 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}} * 25,013 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}} * 2,792{{sfn|Bergström|2007|p=127–128|loc= figures are from Russian archives; Russian aviation trust; Russian Central Military Archive TsAMO, Podolsk; Russian State Military Archive RGVA, Moscow; Monino Air Force Museum, Moscow.}} - 3,549{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} онгоц }} | strength2 = {{plainlist | * 912,460 цэрэг{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}} * 2,928 танк{{sfn|Glantz|House|2004|p=338}} * 9,966 их буу{{sfn|Glantz|House|1995|p=165}} * 2,110 нисэх онгоц{{sfn|Bergström|2007|pp=123–125|ps=. Figures are from German archives. Bundesarchiv-Militararchiv, Freiburg; Luftfahrtmuseum, Hannover-Laatzen; WASt Deutsche Dienststelle, Berlin.}} }} | strength3 = | casualties1 = '''"Цайз" ажиллагаа:'''{{efn|name=ReferenceA}} {{plainlist | * 177,847 цэрэг{{sfn|Krivosheev|2001|loc=[http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&ie=UTF-8&sl=auto&tl=en&u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_10_1.html&prev=_t&rurl=translate.google.com&usg=ALkJrhjOU8LIn5wNisOFl1ybg6uffTr3IA#5_10_23 Kursk]}} * 1,614{{sfn|Krivosheev|2001|ps=, [http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=en&sl=auto&tl=en&u=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter5_13_09.html&rurl=translate.google.com&usg=ALkJrhhwHg9YwpYvBluIhD5nOhXctk_89g Kursk equipment]}} – 1,956{{sfn|Frieser|2007|p=150}} [[танк]], [[өөрөө явагч их буу]] * 459{{sfn|Krivosheev|2001}} – 1,961{{sfn|Frieser|2007|p=150}} нисэх онгоц * 3,929 [[их буу]]{{citation needed|date=May 2013}} }} '''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=КурскA}} {{plainlist | * 254,470 цэрэг{{sfn|Krivosheev|1997|pp=132–134}}{{efn|name=Breakdown 4}} * 1,800 танк, өөрөө явагч их буу{{sfn|Krivosheev|1997|p=262}}{{efn|name=Breakdown 5}} * 1,626 нисэх онгоц{{sfn|Krivosheev|2001}} * 5,244 их буу{{sfn|Krivosheev|2001}} }} | casualties2 = '''[["Цайз" ажиллагаа]]:'''{{efn|name=ReferenceA}} {{plainlist | * 54,182 цэрэг{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{efn|name=Breakdown 3}} * 323 танк, [[дайрагч их буу]],{{sfn|Glantz|House|2004|p=276}} * 159 [[нисэх онгоц]]{{sfn|Frieser|2007|p=154}}{{sfn|Clark|2012|p=408}} * ~500 их буу{{sfn|Frieser|2007|p={{Page needed|date=September 2010}}|ps=. A rough estimation by Frieser since no numbers are available}} }} <br> '''Курскийн нийт тулалдаанд:'''{{efn|name=KurskA}} {{plainlist | * 203,000 цэрэг{{sfn|Zetterling|Frankson|2000|p= 116, 117|ps=. For all participating German armies in the Kursk area, there were 203,000 casualties for July and August}} * 1500 танк, дайрагч их буу,{{sfn|Frieser|2007|p=201|ps=. Exact numbers are unknown; the entire German eastern front lost 1,331 tanks and assault guns for July and August, so the number of 760 is an estimate.}} * 681 нисэх онгоц (for 5–31 July){{sfn|Bergström|2008|p=120|ps=. Figures for 5–31 July, as given by the Luftwaffe logistics staff (''Generalquartiermeister der Luftwaffe'').}} }} | casualties3 = | notes = }} '''Курскийн тулалдаан''' буюу Германы '''"Цитадель" ажиллагаа''' нь [[дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы том тулалдааны нэг бөгөөд энэ нь Германы дорно зүгт хийсэн стратегийн сүүлчийн давшилт болсноороо [[дэлхийн түүх]]энд үлджээ. Курскийн тулалдаан 1943 оны 7-р сарын 5-наас 8-р сарын 23 хүртэл үргэлжилж хоёр талаас 4 сая хүн оролцсон гэж үздэг. Уг тулалдааныг [[Зөвлөлт]]ийн тал: * [[Курскийн стратегийн хамгаалалтын тулалдаан]] * [[Орловын стратегийн давшилтын тулалдаан]] * [[Харьков-Белгородын стратегийн давшилтын тулалдаан]] гэсэн 3 үе шаттайгаар авч үздэг бол Германы тал зөвхөн давших тулалдааны [["Цидатель"]] буюу "Цайз" ажиллагаа гэж өөрийнхөө давших тулалдааны үеээр нэрлэж авч үздэг байна. Үүнээс гадна энэ тулалдааны нэг хэсэг болох хоёр талаас хамгийн олон тооны 1200 танк оролцсон хамгийн том тулаан буюу [[Прохорвкийн тулалдаан]], мөн хамгийн их хохирол авчирсан агаарын тулалдааны нэг болсон юм. Зөвлөлтийн талаас Курскийн тулалдаан бол маш сайн бүтэцтэй хамгаалалтын тулаан болсон бөгөөд энэхүү тулалдаанаар дорнод фронт дээр стратегийн санаачлагыг Германы талаас Зөвлөлтийн тал булаан авсан байна. [[Адольф Хитлер]]ийн зорилгыг тагнаж байсан сайн тагнуулчдын тусламжтайгаар Зөвлөлтийн тал урьчилан хамгаалалтаа сайн зузаатган, мөн маш их тооны нөөц хүчээ сөрөг давшилтанд бэлтгэж амжсан байлаа. ==Тулалдааны өмнөх фронтын байдал== :''Гол өгүүллэг: [[Сталинградын тулалдаан]]'' 1942-1943 оны өвөл [[Сталинградын тулалдаан]]д [[германы 6-р арми]] устаж дорнод дахь германы хүч маш их суларсан байлаа. Хитлерийн тушаалаар [[Донбасс]] руу давшсан [[Улаан Арми|зөвлөлтийн цэрэг]]т 1943 оны хоёр, гуравдугаар сард Германы [[Эрих фон Манштайн]]ны [[өмнөд армиудын бүлэг]] цохилт өгөн [[сөрөг довтолгоон]]д шижлсэний дараа зөвлөлтийн цэрэгт хүнд хохирол учруулан ухрааж Харьков, Белгород хотуудийг дахин эзэлсэн байна. Энэхүү Харьковын төлөөх тулалдааны дараа [[Курск]] хотыг тойрсон германы тал руу тохойрон осон цүлхэн хэлбэрээр хоёр талын [[фронтын шугам]] тогтсон байна. ==Германы төлөвлөгөө== [[File:Kursk-1943-Plan-GE.svg|thumb|left|Германы давших төлөвлөгөө]] [[Германы дээд командлал]]д 1943 оны [[зуны байлдаан]]ы талаар нэгдсэн бодлого, төлөвлөгөө эхний үед байгаагүй байна. Фон Манштейн нь "Харьковын дэргэдэх Зөвлөлтийн цэргийн давшилтийг амжилттай зогсоосон шиг довтолгооны шугамаа тэлэхийг хүсэж байлаа. Тэрээр Зөвлөлтийн армийг баруун [[Украин]]ы Донецийн тал руу зүглүүлэхийн тулд арай чүү гэж бүрдэж буй 6-р армиа өгөөшинд тавин хуурахыг бодож байв. Ингэснээр Донец хотын зүүн талаар [[Донын Ростов|Ростов хот]] руу давшин [[Улаан Арми]]йг [[Азовын тэнгис]]т шахан бүслэх" боломж олдож байлаа. Гэвч Германы Армийн дээд тушаалтангууд Фон Манштейний төлөвлөгөөг сайшаасангүй. [[File:091220 - Heinz Guderian.jpg|thumb|left|Гудериан Дорнод фронт дээр, 1943.]] Тухайн үед Германы [[танкийн цэргийн байцаагч]] [[Хайнц Гудериан|генерал Гудериан]] "Жанжин штабын дарга генерал Цейтцлер "шинэ [[барс танк]] болон бусад зэвсгийн хүчээр [[Оросын фронт]]ын өмнөд үзүүрт хүчтэй давшилт зохион байгуулснаар оросын талд хүнд ялагдал учруулах замаар түүний хүчийг сулруулан германы талд стратегийн санаачлагыг авчрах нь зүйтэй." гэж үзэж байв. Гэвч тэрээр үүнийгээ 1943 оны 4 сард хэлсэн нь тухайн үед [[Сталинградын тулалдаан]]ы дараа уналтанд орсон бөгөөд давшилтын тухай ерөөсөө бодоогүй байсан германы дээд командлалд гэнэтийн зүйл болсон." дурссан байна. [[File:Bundesarchiv Bild 183-2005-1017-519, Russland, Generaloberst Model vor Sluzk.jpg|thumb|right|Генерал Модель фронт дээр]] 1943 оны 5 сард [[Мюнхен]]д болсон зөвлөлгөөнөөр [[Дорнод фронт]] дээр давших ажиллагаа явуулах тал дээр харилцан адилгүй санал гарсан байна. Уулзалт дээр [[Вальтер Модел|генерал Вальтер Модел]] "Оросууд бид нар руу давшихыг бодож байгаа иймд бид амжилт олохыг хүсвэл өөр тактикийг судлах хэрэгтэй бөгөөд энэ нь давшилт" гэж хэлсэн байна. Манштейн "Хэрвээ бид нар 4 сард давшиж чадах юм бол амжилтанд хүрнэ" гэсэн байна. Гитлери энэ тухай Клюгегээс асуухад Цейтцлертэй санал нэг байгаагаа илэрхийлжээ. Гудериан "энэ уулзалтан дээр [[Шпеер]] бид хоёр давших тухай асуудалд үгүй гэж хэлсэн" гэж дурссан байдаг. Үүнд [[Германы дээд командлалын штаб]]ын дарга [[фельдмаршал Кейтель]] "бид улс төрийн шаардлагын дагуу заавал давших ёстой" гэж хэлжээ. Давших тухай санал зөрөлдөөн байсан боловч Германы дээд командлал 1943 оны зун Дорнод фронтын Курскийн чииглэлд том давшилт хийхээр төлөвлөсөн бөгөөд энэхүү ажиллагааг "Цайз" буюу "Цидатель" гэж нэрлэхээр шийдвэрлэсэн байна. "цайз" төлөвлөгөөг 1943 оны 5 сарын 10-11-д урьдчилсан байдлаар боловсруулсан бөгөөд төлөвлөгөөний гол зорилго нь Курскийн цүлхэнгийн умарт болон өмнөд нүүрний хэсгээс хоорондоо уулзах чиглэлээр ерөнхий цохилтуудыг өгч Курскт нийлснээр зөвлөлтийн Курскийн цүлхэн дэх цэргийг бүслэн устгахад оршино гэж үзэж байсан байна. Энэ зорилгоор тулалдаанд оролцох армийн бүлгүүдэд 50 хүртэл [[диви]]з (түүнээс18 нь танк, [[моторжуулсан дивиз]]), 2 [[танкийн бригад]], 3 [[танкийн тусгай батальон]], 8 [[дайрагч их бууны дивизион]] буюу нийтдээ 900000 цэргийг бөөгнөрүүлсэн байна. Давшилтыг [["Төв" армиудын бүлэг|"Төв" армиудын бүлгийн]] командлагч [[генерал-фельдмаршал Г. фон Клюге]] ба [["Өмнөд" армиудын бүлэг|"Өмнөд армиудын бүлгийн]] командлагч [[Эрих фон Манштайн|генерал-фельдмаршал Э. фон Манштейн]] удирдахаар болжээ. [[Орел]]ын буюу хойт хэсэгт, "Төв" армиудын бүлгийн цохилтын бүлэглэлд танкийн 2-р, хээрийн 2,9-р армиудын нэгтгэн командлалыг [[Вальтер Модел|генерал-фельдмаршал В. Модель]]д, цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт Белгородын чиглэлд "Өмнөд" армиудын цохилтын бүлэглэлд 4-р танковой арми, 24-р танкийн корпус ба [[оперативын групп «Кемпф»]]-ийг нэгтгэн командлалыг [[генерал Х. Гот]]ад хариуцуулсан байна. Вальтер Моделийн 9-р арми Орелийн урд талаас довтлох дундуур Херманн Готтын 4-р танкийн бүлэг Харьковийн хойноос довтлохоор болов. Тэд бүгд Курскт уулзах төлөвлөгөөтэй ба, хэрэв довтолгоо амжилттай байвал урагшаагаа зогсолтгүй давшин улмаар дорнод дахь [[Дон мөрөн]]д фронтын шинэ шугам байгуулах байлаа. Германчууд эхлээд 5 сарын 4-нд довтлох гэснээ 6 сарын 12 хүртэл хойшлуулав. Илүү олон шинэ зэвсэгүүд болон шинэ хүнд танкнуудыг Курск руу явуулахын тулд хугацаагаа 7 сарын 4 хүртэл хойшлууллаа. Давшилтыг ингэж удаа дараа хойшлуулсан нь Гитлерийн шинэ хүнд [[Барс]], [[Ирвэс танк]]ууд, [[Фердинанд]] гэдэг дайрагч их буунуудыг тулалдаанд олон тоогоор оруулахыг хүссэн явдал байв. Давшилтыг дэмжихийн тулд шинэ маркийн [[сөнөөгч-бөмбөгдөгч]] [[Фокке-Вульф-190]], дайрагч [[Хеншель-129]] онгоцууд болон бусад нисэхийн ангиудыг бөөгнөрүүлжээ. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: "Төв" армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Гюнтер фон Клюге]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477|loc= The 2nd Panzer Army and 2nd Army are not included in the order of battle in the source. The 2nd Panzer Army did not take part in Operation Citadel, but played a significant part in Operation [[Кутузов операци|''Кутузов'']]. The 2nd Army was tasked with pushing the western face of the salient once the encirclement was completed, but never got do so since the northern and southern pincers failed to meet at Kursk.}} |- ! [[Хээрийн арми|Арми]] ! Командлагч ! [[Корпус]] ! Корпусын команлагч ! [[Дивиз (цэргийн)|Дивизууд]] |- | [[9-р арми(Wehrmacht)|9-р арми]] | [[Вальтер Модел]] | | XX армийн корпус | [[Рудольф Рейрхер вон Роман|Р. вон Роман]] | [[45-р явган цэргийн дивиз (герман)|45-р]], [[72-р явган цэргийн дивиз (герман)|72-р]], 137-р, 251-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVI танкийн корпус | [[Ханс Зорн|Х.Зорн]] | [[7-р явган цэргийн дивиз (герман)|7-р]], 31-р, [[102-р явган цэргийн дивиз (герман)|102-р]], 258-р явган цэргийн дивиз |-| | | | | [[XXXXI танкийн корпус (герман)|XLI танкийн корпус]] | [[Жозеф Харпе|Ж.Харпе]] | [[18-р танкийн дивиз (герман)|18-р]] танкийн дивиз; 86-р, [[292-р явган цэргийн дивиз (герман)|292-р]] -р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVII танкийн корпус | [[Иохансон Лемелсон|Ж.Лемелсон]] | [[2-р танкийн дивиз (герман)|2-р]], [[9-р танкийн дивиз (герман)|9-р]], [[20-р танкийн дивиз (герман)|20-р]] танкийн дивиз; [[6-р явган цэргийн дивиз|6-р]] явган цэргийн дивиз |- | | | | XXIII армийн корпус | [[Иохан Фрейснер|И.Фрейснер]] | [[216-р явган цэргийн дивиз|216-р]] 383явган цэргийн дивиз; [[78-р явган цэргийн дивиз|78-р]] дайрагч дивиз |- | | | | Армийн сэлбэг нөөц | | [[4-р танкийн дивиз (герман)|4-р]] [[2-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|12-р]] -р танкийн дивиз; [[10-р явган цэргийн дивиз (Wehrmacht)|10-р]] Панцергренадерын дивиз |- | [[2-р танкийн арми]] | [[Эрих Клюгер|Эрих-хейнрих Клюгер]] | | XXXV армийн корпус | [[лотар Рендулич|Л.Рендулич]] | 34, 56, 262, [[299-р явган цэргийн дивиз(Germany)|299-р]] -р явган цэргийн дивиз |- | | | | LIII армийн корпус | [[Фридрих Холлвитзер|Ф.Холлвитзер]] | [[208-р явган цэргийн дивиз (Germany)|208-р]], 211, 293-р явган цэргийн дивиз; 25-р Панцергренадерын дивиз |- | | | | LV армийн корпус | [[Эрих Жачке|Э.Жачке]] | [[110-р явган цэргийн дивиз (Germany)|110-р]], 112, 134, 296, 339 -р явган цэргийн дивиз |- | | | | Армийн сэлбэг нөөц | |[[5-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|5-р танкийн дивиз]] |- | Армиудын бүлгийн нөөц | | | | | [[8-р танкийн дивиз(Germany)|8-р танкийн дивиз]] |- | [[Люфтваффе 6 буюу Германы 6-р агаарын флот]] | | | | | [[1-р нисэх дивиз ]] |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: "Өмнөд" армиудын бүлэг (Фельдмаршал [[Эрих фон Манштайн]]){{sfn|Clark|2012|pp=475–477}} |- ! [[Хээрийн арми|Арми]] ! Армийн командлагч ! [[Корпус]] ! Корпусын командлагч ! [[Дивиз (цэргийн)|дивиз]] |- | [[4-р танкийн арми]] | [[Херман Гот]] | | LII армийн корпус | Генерал [[Эжен Отт (генерал)|Э.Отт]] | 57, 255, 332-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLVIII танкийн корпус | [[Отто фон Кобелдорфф|О.фон Кобелдорфф]] | [[3-р танкийн дивиз (Wehrmacht)|3-р]] [[11-р танкийн дивиз(Germany)|11-р]] -р танкийн дивиз; 167-р явган цэргийн дивиз: [[панцер-гренадерийн дивиз Гроссдойчланд |дивиз Гроссдойчланд]] |- | | | | [[II СС-ийн танкийн корпус]] | генерал [[Паул Хауссер|П.Хауссер]] | [[1-р СС-ийн танкийн "лейбштандарт адольф Гитлер" дивиз|1-р ("лейбштандарт адольф Гитлер")]], [[2-р СС-ийн танкийн "Дас Райх" дивиз|2-р (''Дас Райх'')]], [[3-р СС-ийн танкийн "Тотенкопт" дивиз|3-р ("Тотенкопт")]] СС-ийн панцергренадерын дивиз |- | [["Кемп" армиудын бүлэг|Армийн бүлэг "Кемп]] | [[Вернер Кемп]] | | III танкийн корпус | [[Херман Брейф|Х.Брейф]] | 6, 7,19-р танкийн дивиз; 168-р явган цэргийн дивиз |- | | | | Корпус "Раус" | [[Эрхард Раус|Э.Раус]] | 106, 320-р явган цэргийн дивиз |- | | | | XLII Армийн корпус | [[Франц Маттенклот|Ф.Маттенклот]] | 39, 161, 282-р явган цэргийн дивиз |- | Армиудын бүлгийн нөөц хүч | | | XXIV Танкийн корпус | [[Вальтер Нехрин|В.Нехрин]] | [[5-р СС-ийн танкийн Викинг дивиз|5-р СС-ийн (''Викинг'') панцергренадерын дивиз]], [[17-р танкийн дивиз (Germany)|17-р]] танкийн дивиз |- | [[Люфтваффе 4 буюу Германы 4-р агаарын флот]] | | |[[8-р агаарын корпус (Germany)|VIII Fliegerkorps]] | | |} ==Зөвлөлтийн төлөвлөгөө== [[File:Zhukov in October 1941.jpg|thumb|right|Маршал Жуков]] Зөвлөлтийн тал 1943 оны зуны байлдааны ажиллагааг бэлтгэхэд онцгой анхаарч байжээ. [[Маршал]] [[Георгий Жуков]] 1943 оны 4 сарын 8-нд зуны цэргийн ажиллагааны талаарх саналаа [[Дээд ерөнхий командлалын газар]]т ирүүлсэн байна. [[Георгий Жуков |Жуков]] "1943 оны зун германчуудын довтолгоог хориглолтоор зогсоон хүчийг нь нэн ялангуяа танкийн цэргийг нь устган хүчийг нь туйлдуулсны дараа сөрөг давшилтанд орж, санаачлагыг булаан авах нь зүйтэй" гэж үзсэн байна. Мөн тэрээр "Германы 1943 оны зуны давшилтын гол чиглэл нь курскийн цүлхэнгийн умарт ба өмнөд хэсэг бөгөөд германчууд 15-16 танкийн болон моторжуулсан дивиз бүхий томоохон хүчээр давшина" гэж таамаглаж байгаагаа илтгэсэн байна. [[Воронежийн фронт]]ын командлагч [[И.Ватутин]] "Германчуудыг зуны довтолгоонд бэлтгэж амжихаас өмнө трүүлж довтлох" санал дэвшүүлсэн байна. [[Улаан армийн Дээд ерөнхий командлагч]] [[Иосиф Сталин]] "1942 оны зуны [[Харьков-Барвенковын давшилт]] бүтэлгүйтсэн болон 1943 оны 2-3 сард Харьковын чиглэлд хийсэн германчуудын сөрөг довтолгооны үед зөвлөлтийн цэрэг найдвартай давших тулалдаан хийж чадаагүй гашуун туршлага байгаа ба зөвлөлтийн цэрэг германчуудын эсрэг давших тулалдааны туршлага суугаагүй байгаа учир германчуудыг түрүүлж довтлон бүслэх ажиллагаа хийлгүй германчуудыг эхлэн довтлоход нь хориглолтоор цуцааж, шийдвэрлэх шатанд сөрөг довтолгоонд орж, шахан түрэх замаар газар нутгаа чөлөөлөх нь зүйтэй" гэсэн бодолтой байсан байна. [[Швейцар]] дахь зөвлөлтийн [[Люси]] болон [[Дора тагнуулийн сүлжээ]], [[англи]] дах [[Кембрижийн тавал тагнуулын сүлжээ]], [[английн Ми-5 тагнуулын алба]], фронтын тагнуулын мэдээлэл болон бусад тагнуулын мэдээллүүдээс Зөвлөлтийн удирдлагад германы "Цайз" ажиллагааны тухай дэлгэрэнгүй мэдээлэлтэй болсон байна. 1943 оны 4 сарын 12-нд Зөвлөлтийн дээд командлалын тусгай зөвлөлгөөнийг Сталин, маршал Георгий Жуков, Жанжин штабын дарга [[А.Василевский]], түүний орлогч [[Алексей Антонов|армийн генерал А. Антонов]] нарын бүрэлдхүүнтэйгээр хийсэн байна. Энэ зөвлөлгөөнөөр Зөвлөлтийн командлал [[хориглон хамгаалалтын тулалдаан]] хийх шийдвэр гэргасан бөгөөд хориглолтоор дайсны цэргийг туйлдуулан цуцаасны дараа хамгийн эгзэгтэй үед сөрөг цохилт хийхээр шийдсэн байна. Энэ зорилгоор Курскийн цүлхэнгийн хоёр талд гүн цуваажуулсан хориглолтыг байгуулахаар тогтжээ. Хориглолтын энэ байгууламж нь 8 зурвасаас бүрдэх ба дайсны дайралт хийж болзошгүй зурваст 1 км-т дунджаар 1500 танк эсэргүүцэх, 1700 [[явган цэргийн эсрэг мина]] байршуулжээ. Германы давшилтын эсрэг цүлхэнгийн хойт талд "Төв" армиудын бүлгийг сөрөн [[Төвийн фронт]]-ыг [[армийн генерал]] [[Константин Рокоссовский|К. Рокоссовский]], өмнөд хэсэгт "Өмнөд" армиудын бүлгийн эсрэг [[Воронежийн фронт]]-ыг армийн генерал Н.Ватутин, түүний ард [[стратегийн нөөц хүчин]] болох [[Талын фронт]]-ыг [[хурандаа генерал]] [[Иван Конев]]ын командан доор тулалдахаар зохион байгуулжээ. Харин байлдааны ажиллагааг нийтэд нь маршал Жуков, Василевский нар зохицуулах үүрэг хүлээсэн байна. Төлөвлөгөөний дагуу Улаан Арми болон хэдэн мянган энгийн иргэд 1,000,000 гаруй [[минa]] булж, 5000 км [[траншей]] ухсан. Дайсны давшистыг зогсоох, улмаар сөрөг давшилт хийхийн тулд Курскийн чиглэлд 1,300,000 цэрэг 3600 танк , 20,000 их буунууд болон 2400 онгоцтой маш том хүчийг 3 фронтын зурваст хуралдуулж амжив. [[File:Grant M3A3 u Kurska červenec 1943.jpg|thumb|right|[[M3-Лий]] [[АНУ]]-ын [[ленд-ли]]зээр Улаан Армид нийлүүлсэн танк байрлал руугаа маршилж байгаа нь]] {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: Төвийн фронт (Армийн генерал [[Константин Рокоссовский]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | [[13th Army (Soviet Union)|13th Army]] | [[Nikolay Pukhov|Nikolai Puchov]] | | 17th Guards Rifle Corps | 6th, 70th, and 75th Guards Rifle Divisions |- | | | | 18th Guards Rifle Corps | 2nd, 3rd, and 4th Airborne Guards Rifle Divisions |- | | | | 15th Rifle Corps | 8th, 74th, and 148th Rifle Divisions |- | | | | 29th Rifle Corps | 15th, 81st, and 307th Rifle Divisions |- | 48th Army | Prokofiy Romanenko | | 42nd Rifle Corps | 16th, 202nd, 399th, 73rd, 137th, 143rd, and 170th Rifle Divisions |- | 60th Army | [[Ivan Chernyakhovsky]] | | 24th Rifle Corps | 42nd and 112th Rifle Divisions |- | | | | 30th Rifle Corps | 121st, 141st, and 322nd Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 55th Rifle Division |- | 65th Army | [[Pavel Batov]] | | 18th Rifle Corps | 69th, 149th, and 246th Rifle Divisions |- | | | | 27th Rifle Corps | 60th, 193rd, 181st, 194th, and 354th Rifle Divisions; 37th Guards Rifle Division |- | 70th Army | Ivan Galanin | | 28th Rifle Corps | 132nd, 211th, 102nd, 106th, 140th, 162nd, and 280th Rifle Divisions |- | 2nd Tank Army | Alexei Rodin | | 3rd Tank Corps | |- | | | | 16th Tank Corps | |- | Front Assets (Independent Units) | | | 9th Tank Corps | |- | | | | 19th Tank Corps | |- |[[16th Air Army#16th Air Army|16th Air Army]] |General [[Sergei Rudenko (general)|Sergei Rudenko]] | | 3rd Bombing Air Corps | |- | | | | 6th Fighter Air Corps | |- | | | | 6th Mixed Air Corps | |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | тулалдаанд оролцогч: Воронежийн фронт (Армийн генерал [[Николай Федорович Ватутин]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | [[6th Guards Army]] | Ivan Chistyakov | | 22nd Guards Rifle Corps | [[67th Guards Rifle Division]], 71st Rifle Division and the [[90th Guards Rifle Division]] |- | | | | 23rd Guards Rifle Corps | 51st and 52nd Guards Rifle Divisions; 375th Rifle Division |- | | | | Independent Divisions | 89th Guards Rifle Division |- | [[7th Guards Army]] | Mikhail Shumilov | | 24th Guards Rifle Corps | 15th, 36th, and 72nd Guards Rifle Divisions |- | | | | 25th Guards Rifle Corps | 73rd, 78th, and 81st Guards Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 213th Rifle Division |- | [[38th Army (Soviet Union)|38th Army]] | [[Nikandr Chibisov]] | | 50th Rifle Corps | 167th, 232nd, and 340th Rifle Divisions |- | | | | 51st Rifle Corps | 180th and 240th Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 204th Rifle Division |- | [[40th Army (Soviet Union)|40th Army]] | [[Kirill Moskalenko]] | | 47th Rifle Corps | 161st, 206th, and 237th Rifle Divisions |- | | | | 52nd Rifle Corps | 100th, 219th, and 309th Rifle Divisions |- | | | | Independent Divisions | 184th Rifle Division |- | 69th Army | Vasily Kryuchenkin | | 48th Rifle Corps | 107th, 183rd, and 307th Rifle Divisions |- | | | | 49th Rifle Corps | 111th and 270th Rifle Divisions |- | [[1st Guards Tank Army (Soviet Union)|1st Guards Tank Army]] | [[Mikhail Katukov]] | | 6th Tank Corps | |- | | | | 31st Tank Corps | |- | | | | 3rd Mechanized Corps | |- | Front Assets (Independent Units) | | | 35th Guards Rifle Corps | 92nd, 93rd, and 94th Guards Rifle Divisions |- | | | | 2nd Guards Tank Corps | |- | | | |3rd Guards Tank Corps | |- |[[2nd Air Army]] |[[Stepan Krasovsky]] | |1st Bombing Air Corps | |- | | | |1st Assault Air Corps | |- | | | |4th Fighter Air Corps | |- | | | |5th Fighter Air Corps | |- |Elements of the [[17th Air Army]] | | | | |} {| class="wikitable collapsible collapsed" style="width: 100%; margin-left: 0; margin-right: 0;" |- ! colspan="6" | Тулалдаанд оролцогч: Талын фронт ([[Иван Конев]]){{sfn|Clark|2012|pp=478–484}} |- ! [[Field army|Army]] ! Army Commander ! Note ! [[Corps]] ! [[Division (military)|Divisions]] |- | 5th Guards Army | Alexei Zhadov | | 32nd Guards Rifle Corps | 13th and 66th Guards Rifle Divisions; 6th Airborne Guards Rifle Division |- | | | | 33rd Guards Rifle Corps | 95th and 97th Guards Rifle Divisions; 9th Airborne Guards Rifle Division |- | | | | Independent Divisions | 42nd Guards Rifle Division and 10th Tank Corps |- |- | | | | Independent 10th Tank Corps | |- | 5th Guards Tank Army | [[Pavel Rotmistrov]] | | [[5th Guards Motor Rifle Division|5th Guards Mechanized Corps]] | |- | | | | 29th Tank Corps | |- |[[5th Air Army]] |S. Gorunov | |7th Mixed Air Corps | |- | | | | 8th Mixed Air Corps | |- | | | | 3rd Fighter Air Corps | |- | | | | 7th Fighter Air Corps | |} === Тулалдагч талуудын харьцаа === ==== "Цайз" ажиллагаа ==== {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Цайз ажиллагаа ! colspan="3" | Хүн ! colspan="3" | Танк ! colspan="3" | Их буу |- ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! Харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман |- ! Frieser{{refn|group=nc|Фриезер нь тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}} | style="text-align: right;" | 1,426,352 | style="text-align: right;" | 2.8:1 | style="text-align: right;" | 518,271 | style="text-align: right;" | 4,938{{refn|group=nc|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}} | style="text-align: right;" | 2:1 | style="text-align: right;" | 2,465 | style="text-align: right;" | 31,415 | style="text-align: right;" | 4:1 | style="text-align: right;" | 7,417 |- ! Glantz{{refn|group=nc|Гланц нь бүгдийг нь тооцсон.{{sfn|Glantz|House|2004|p=337}}}} | style="text-align: right;" | 1,910,361 | style="text-align: right;" | 2.5:1 | style="text-align: right;" | 780,900 | style="text-align: right;" | 5,128 | style="text-align: right;" | 1.7:1 | style="text-align: right;" | 2,928 | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | |- | colspan="11" | {{refbegin}}{{reflist|group=nc}}{{refend}} |} ==== Зөвлөлтийн давшилт ==== {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Зөвлөлтийн давшилтын үе ! colspan="3" | Хүн ! colspan="3" | Танк ! colspan="3" | Их буу |- ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман ! ЗХУ ! харьцаа ! Герман |- ! Фриезер{{refn|group=nd|Фриезер тулалдаанд оролцсоныг тооцсон.{{sfn|Frieser|2007|p=100}}}} | style="text-align: right;" | 1,987,463 | style="text-align: right;" | 3.2:1 | style="text-align: right;" | 625,271 | style="text-align: right;" | 8,200 | style="text-align: right;" | 3:1 | style="text-align: right;" | 2,699{{refn|group=nd|Фриезер бэлэн танкуудыг тооцоонд авсан.{{sfn|Frieser|2007|p=91}}}} | style="text-align: right;" | 47,416 | style="text-align: right;" | 5:1 | style="text-align: right;" | 9,467 |- ! Гланц{{refn|group=nd|Гланц бүгдийг тооцоонд оруулсан.{{sfn|Glantz|House|2004|p=346}}}} | style="text-align: right;" | 2,500,000 | style="text-align: right;" | 2.7:1 | style="text-align: right;" | 940,900 | style="text-align: right;" | 7,360{{refn|group=nd|Гланц туслах хүчийг тооцлоогүй.{{sfn|Glantz|House|2004|p=345}}}} | style="text-align: right;" | 2.3:1 | style="text-align: right;" | 3,253 | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | | style="text-align: right;" | |- | colspan="11" | {{refbegin}}{{reflist|group=nd}}{{refend}} |} ==Тулааны өмнөх хүлээлтийн үе== [[File:Il2 2 ns37 machine cannon moscow march 1943.jpg|thumb|left|Зөвлөлтийн дайрагч Ил-2 онгоц]] Тулалдааны өмнөх түр тайван байдлыг ашиглан талууд өөрийн цэрэг, зэвсгийг татан хуримтлуулж, цэргийн ангиудыг дахин бүлэглэн зохион байгуулалтын өөрчлөлтүүдийг хийхээс гадна өөрийн байрлалын сайжруулан бэхэлж байв. Мөн түүнчилэн цэргийг байлдаанд сургаж, бэлтгэл хийжээ. Хэдийгээр энэ үед тайван бйасан гэж үздэг боловч тагнуулын байлдаан тасралтгүй болж талууд бие биеийн байрлал, хориглолтын байгууламж, галын байрлал, анги нэгтгэлүүдийн байршил, зэвсэглэл, орон тоог тогтоох тодруулах, зарим нэг тохиолдолд орон нутгийн чанартай байлдааныг хүртэл хийж байлаа. Агаарт ноёрхох зорилгоор Зөвлөлтийн командлал Курск орчмын германы онгоцны буудлуудад цуврал цохилтуудыг 6 сард өгсөн байна. Гэвч эхний гэнэтийн цохилтоос бусад цохилтууд нь амжилтгүй болж ихээхэн хохирол хүлээжээ. Энэ үед германы ар тал дах [[партизаны отряд]]ууд германы хангамжийн [[зам тээвэр]]т хорлон сүйтгэх ажлыг идэвхижүүлжээ. ==Тулалдааны өмнөх үйл явдлууд== :''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын тулалдаан]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Ленинградын бүслэлт]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Хойт Африк дах дайн ажиллагаа]]'' :''Гол өгүүллэг: [[Холбоотнууд Сицилд буусан нь]]'' Курскийн чиглэлд "Цайз" ажиллагаанд зориулан 134 ш [[Хуягт байлдааны тэрэг VI барс]], 190 ш [[Хуягт тулааны тэрэг V барс]], 90 ш [[Sd.Kfz. 184 «Фердинанд» дайрагч их буу]] бүхий 2700 орчим [[хуягт машин]],1800 [[байлдааний онгоц]]ууд мөн 900,000 цэргүүдийг бөөгнөрүүлсэн нь тухайн үеийн [[Зөвлөлт-Германы дорнод фронт]]од байсан хүчний 70 хувь болж байжээ. Энэ үеэр [[Холбоотнууд]]ын [[Баруун Европ]]т агаараас өгсөн цохилтууд нь Германы цэргийн хүчинд маш ихээр нөлөөлж байсан төдийгүй [[Фашист Итали]]йн удирдагч [[Бенито Муссолини]] Холбоотны цэрэг Италид [[десант]] буулгахаас нэн их түгшин Гитлерээс цэргийн тусламж хүсч байсан байна. Мөн [[Хойд Африк]]т Герман-[[Италийн арми]] 1942 оний хагасаас 1943 сүүлийн хагас хүртэл бие бүрэлдэхүүнийхээ 40% алдсанаас гадна бас нисэх хүчин нь ихээхэн хохирол хүлээжээ. Зөвлөлтийн армийн агаарын хүчин тоогоороо Германчуудыг хол давж байсан боловч нисэх бүрэлдхүүний ур чадвараар германы [[Люфтвафф]]ын [[нисгэгч]]дээс дутуу байлаа. Мөн 1943 онд [[Их Британ]]ы [[Ерөнхий сайд]] [[Черчиль]] [[ЗХУ]]-д айлчилж очсоноос гадна Холбоотны хоорондын харилцаа сайжирч, ЗХУ-д үзүүлэх цэргийн ач холбогдолтой тусламжийн хэмжээ нэмэгдсэн байна. Үүнээс гадна дорнод фронтын бусад хэсгүүдэд германы арми удаа дараа ялагдал хүлээсэний нэг нь 1943 оны эхний улиралд [[Ленинградын бүслэлт]]ийг сэтлэн уг хоттой хуурай газраар харилцах болсон байна. ==Тулалдааны эхлэл, цаашдын өрнөл== [[File:Battle of Kursk (map).jpg|thumb|upright|left|Курскийн тулалдааны явцыг үзүүлсэн газрын зураг]] [[Зөвлөлтийн командлал]]ын тагнуулын мэдээгээр германы цэргийн давшилт эхлэх өдөр, цагийг хүлээж байсан 1943 оны 7 сарын 5 ны үүрээр Зөвлөлтийн цэргийн өмнөх хориглолтын минажуулсан талбайг цэвэрлэж байсан [[германы сапер]]уудтай [[зөвлөлтийн тагнуул]]чид тулгаран тулалдаж олзолсон байна. олзлогдсон саперууд довтолгоо эхлэхэд бэлэн болсон тухай өчиг өгсөн тул Жуков, Василевский нар өмнө нь төлөвлөсөн байсан [[артиллерийн сөрөг галын цохилт]]оо өгөхийг Рокоссовкий ба Ватутин нар зөвшөөрчээ. Ийнхүү их тулаан эхэлжээ. 1943 оны 7 сарын 5-ны үүрээр өглөөний 3 цагийн орчимд зөвлөлтийн тал маш хүчтэй артиллерийн гал нээхэд германы талаас салангид цөөн [[артиллерийн батарей]] эсэргүүцэх оролдлого хийсэн боловч давуу хүчтэй буудлагад өртөн дарагдлаа. Гэсэн ч артиллерийн сөрөг бэлтгэл зөвлөлтийн талын хүссэн үр дүнд бүрэн хүрсэнгүй учир нь энэ үед танкийн ангиуд дайралт эхлэх байрлалдаа очоогүй, [[явган цэрэг]] нь унтаж байсан боловч [[командын байр]], [[холбоо]], [[удирдлага]], [[зэвсгийн агуулах]], [[артиллери]]йн байрлал зэрэг нь нэн их хохирсон байна. [[File:Bundesarchiv Bild 183-J14813, Bei Orel, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|Курскийн тулалдааны үед Германы [[Барс танк]]ууд давшилтын шаантагны өмнөд хэсэгт давшиж байгаа нь]] [[Артиллерийн бэлтгэл]]ийн дараа 2 цаг гаруй завсарласны дараа өглөөний 5,30 минутын орчимд Германчууд артиллерийн галын маш хүчтэй бэлтгэл хийж эхэлсэнээр "Цайз" ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Курскийн цүлхэнгийн умарт хэсэгт Төвийн фронтын эсрэг Моделийн цохилтын бүлэглэл Ольховатк болон [[Поныр]]ын өртөөний ерөнхий чиглэлээр, өмнөд хэсэгт Воронежийн фронтын эсрэг Готын цохилтын бүлэглэл [[Прохоровк]]ийн ерөнхий чиглэлээр давшилтаа эхлүүлсэн байна. Германы цэрэг артиллерийн буудлага дуусаагүй байхад зөвлөлтийн байрлал руу танк, явган цэрэг бүхий хуягт тээвэрлэгчдээ ойртуулж чадсан ба [[шумбан бөмөбгдөгч]] [[Ю-87]] онгоцны дайралтын хамт танкийн шаантагаар зөвлөлтийн хориглолтыг дайрч эхэлжээ.Их бууний буудалт, онгоцны бөмбөгдөлт дундуур германы [[сапер]]ууд [[минжүүлсэн талбай]]г цэвэрлэх гэж оролдов. Энэ нь ч бүтэлгүй болов. Цэвэрлэсэн ч хаана минaгүй гэдгийг зааж амжаагүй тул хуягт танкнууд их хохирол амсжээ. Германчуудын давшиж байсан "[[танкийн шаантаг]]"-ийн хурц үзүүрт нь Барс [[хүнд танк]]ууд давшиж, түүний араас [[дунд танк]]ууд болон [[явган цэрэг]] ачсан [[хуягт тээвэрлэгч]]ид, арын хэсэгт өмнөх давшиж байгаа хуягласан эгнээнүүдийг галаар дэмжин [[Фердинанд дайрагч их буу]]нууд давшиж байсан онцлогтой. Танкийн хуягласан шаантагийг агаараас шумбан бөмбөгдөгч Ю-87 онгоцууд тасралтгүй дэмжин бөмбөгдөж, буудаж байсан ба их бууны ангиуд артиллерийн галаар тасралтгүй галын цохилтын зөвлөлтийн хориглолтонд буулгаж байв. [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Merz-014-12A, Russland, Beginn Unternehmen Zitadelle, Panzer.jpg|thumb|right|Курскийн цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт германы Т-4 ба Т-3 танкууд давшилтаа хөгжүүлж байгаа нь.{{sfn|Clark|2012|p=308-309}}]] Зөвлөлтийн цэрэг гүн цувраажуулсан хориглолтын шугмын дагуу далдалсан танк, их бууны галаар хариу цохилт өгөн давшигч германы талд хүнд хохирол учруулж байлаа. Агаарт германы онгоцны эсрэг зөвлөлтийн [[сөнөөгч онгоц]]ууд амь өрсөн тулалдаж байв. Германы цэрэг хүнд хохирол амсч байсан хэдий ч [[хориглолтын эхний шугам]]ыг сэтлэн цааш давшсаар байжээ. Цус асгаруулсан тулалдааны эхний өдрийн дараа Зөвлөлтийн командлал шөнийн турш танкийн болон [[механикжуулсан корпус]]уудыг нөөцөөс татан хоёр дах өдрийн өглөө давшиж байгаа германы цэргийн эсрэг сөрөг цохилтуудыг өгчээ. Төвийн фронтын хэсэгт эхний өдрийн тулалдаанаар таслагдан бүслэгдсэн боловч бууж өгөлгүй байлдаж байсан батальон% сумангуудын үлдэгдлийг энэ сөрөг цохилтын үр дүнд чөлөөлөн авсан боловч германы талын довтолгоо дахин эхэлсэн тул цаашид өргөжүүлж чадсангүй. Воронежийн фронтын хувьд түүний хийсэн [[сөрөг цохилт]] амжилт олоогүй байна. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2949-05, Russland, Soldaten auf Panzer VI "Tiger I".jpg|thumb|left|Байлдаан аагим халуунд болж байна. Зурагт [[503-р хүнд танкийн батальон]], ы танкид тулалдааны дундуур ус ууж байгаа нь]] Германы хүнд танкуудын зузаан хуягийг зөвлөлтийн танк, их буу устгаж чадахгүй байсан бөгөөд [[Т-34|Т-34 танк]] 500 м-ээс ойр зайд зөвхөн хажуугийн хитгийн хэсгийг оносон тохиолдолд Барс танкийг сөнөөж чадаж байлаа. Гэтэл Барс танкууд 2000 м зайнаас зөвлөлтийн танкийг шууд буудан сөнөөж байжээ. Зөвлөлтийн тал цэрэг, танк, их буу, онгоцны хүнд хохирол амслаа. Генерал Моделийн бүлэг Понырын чиглэлд 7 сарын 10-12 хүртэл хүнд хохирол амсан давшсан боловч ердөө 12 км урагшилж чадсан байна. Хүчээ барсан Төв армиудын бүлэг хориглолтонд оржээ.Энэ чиглэлд [[танк сөнөөгч их бууны бригад]]ууд гарамгай гавъяа байгуулсан түүхтэй. Тэдний хүчээр германы танкийн давшилтыг зогсоосон байна. Курскийн өмнөдөд харин байдал өөр байлаа. Энд Манштейны ерөнхий удирддлагаар Готын бүлэг Прохоровк хүртэл 30-35 км давшин зөвлөлтийн хориглолтын үндсэн 3 шугмыг бараг сэтэлжээ. Хориглолтын байдал хүнд болсон тул генерал Иван Коневын Талын фронтын ангудыг нөөцөөс энэ хэсэгт сөрөг довтолгоонд оруулсан боловч германы давшилтыг бүрэн зогсоож чадахгүй байв. Зөвхөн нэг жишээ татахад [[Генерал Катуков]]ын [[гвардын танкийн 1-р арми]]йн [[А.Бурд]]ын командалсан [[Тацины нэрэмжит танкийн корпус]] нэг өдрийн тулалдаанд танкынхаа 65 хувийг алдаж хүнд хохирол хүлээжээ. [[File:Bundesarchiv Bild 101III-Groenert-019-23A, Schlacht um Kursk, Panzer VI (Tiger I).jpg|thumb|right|СС-ийн танкийн дивизийн Барс танк T-34 танкийг шууд буудан устгаж байгаа нь{{sfn|Clark|2012|pp=308–309}}]] Цүлхэнгийн өмнөд хэсэгт байдлыг засахын тулд Зөвлөлтийн тал Дээд ерөнхий командлалын нөөцөөс 800 танктай [[генерал Ротмистров]]ын командалсан [[гвардын танкийн 5-р арми]]йг энэ чиглэлт татан [[сөрөг давшилт]] хийх шийдвэр гаргажээ. [[ольховатк]]ийн чиглэлд хийсэн германы давшилт Талын фронтын хүчтэй тулгаран саарсан тул Манштейн хүчээ дахин бүлэглэж Прохоровкийн чиглэлд танкийн хүчтэй цохилт өгөхөөр шийдвэрлэсэн байна. Ийнхүү 1943 оны 7 сарын 12-ны өдөр дэлхийн дайнуудын түүхэнд хамгийн томхонд орох [[танкийн тулалдаан]] болсон байна. Хоёр талаас нийтдээ 1200 орчим танк, [[дайрагч их буу]], [[өөрөө явагч их буу]] энэ [[тулалдаан]]д орсон гэж үздэг. Зөвлөлтийн талаас 600 орчим танк бүхий 3 [[корпус]]тай гвардын танкийн 5-р арми 7 сарын 12-ны өглөө давшилтанд ороход өмнөөс нь германы [[«Адольф Гитлер»]], [[«Рейх»]], [[«Лейбштандарт»]] гэсэн танкийн 3 дивиз бүхий [[СС-ийн 2-р танкийн корпус]] ба [[17-р танкийн дивиз]]ийн давшилт эхлэхтэй давхацсан байна. Зөвлөлтийн тал германы талыг 700-аас доошгүй танк, дайрагч их буу энэ дайралтанд оруулсан гэж үздэг боловч дайны дараах германы генералуудын дурсамжид СС-ийн танкийн 2-р корпусын «Адольф Гитлер», «Рейх» дивизийн 239 танк, 58 дайралтын их буу оролцсон гэж бичсэн байдаг. Харилцан довтолгоонд орж тулгарсан танкууд бие биеэ тулган буудаж, шатсан танкийн багийхан танкуудын дундах зайд гардан тулалдаж эхэлсэн байна. Довтолгоог эхэлж харсан германы танкуудын галын доор зөвлөлтийн танкууд байрлалаа эзэлсэн нь хүнд хохирол хүлээх нэг шалтгаан болжээ. Тулалдааны явцад зөвлөлтийн тал тулалдаанд орсон 2 корпусын 70 хувь буюу 400 гаруй танкаа алдаж, бага, дунд шатны командын бүрэлдхүүндээ хүнд хохирол амссан бөгөөд германы талын хохиролыг 300-400 танк гэж үздэг байна. Харин германчууд өөрийн хохиролыг 80 танк, дайралтын их буу гэдэг. Зөвлөлтийн нөөц танкийн армитай тулгарсан готын бүлэг цаашид давшиж чадаагүй бөгөөд дараагийн 3 өдөр дахин давших оролдлого хийсэн боловч амжилтгүй болжээ. [[File:Bundesarchiv Bild 101I-022-2948-05, Russland, Panzer VI (Tiger I), Kettenschaden.jpg|thumb|right|Курскийн тулалдааны эхний үед гэмтсэн Барс танк засвар хийж байгаа нь]] ==Тулалдааны төгсгөл== [[File:Prokhorovka Cathedral.jpg|thumb|upright|left|Тулалдаанд ялсан болон амь үрэгдсэн зөвлөлтийн дайчдад зориулан босгосон [[Прохоровкийн сүм]]]] Курскийн хойт хэсэгт 7 сарын 12 гэхэд германы давшилт зогсон цэрэг нь хориглолтонд шилжсэн байхад өмнөдөд 7 сарын 15 гэхэд үндсэндээ давшилтаа зогсоон хориглолтонд оржээ. Зөвлөлтийн тал хориглолтоос шууд давшилтанд шилжсэн бөгөөд 7 сарын 12-д цүлхэнгийн умардад Баруун, Брянскийн фронтуудтай хамтран Төвийн фронт [[Орёл]]ын стратегийн давшилтыг эхэлсэн бол өмнөдөд 7 сарын 18-23-д Воронежийн ба Талын фронтууд Харьков-Белгородын чиглэлээр стратегийн давшилтыг эхлүүлсэн байна. Үүний үр дүнд германы армиудыг давшилтын эхний байрлал хүртэл түрсэн бөгөөд цаашид улам өрнүүлэн Харьков, Орёл, Белгород хотуудыг чөлөөлжээ. Энэ нь цаашид стратегийн давшилтыг өргөн фронтоор эхлүүлэн Днепр мөрөн хүртэл өргөн уудам нутгийг чөлөөлөх эхлэлийг бүрдүүлжээ. Хамгийн гол нь Дорнод фронт дээр [[стратегийн санаачлага]] зөвлөлтийн талд бүрэн шилжсэн байна. ==Сонирхолтой баримтууд== * Курскийн тулалдааны өмнө Зөвлөлтийн талын бараг бүх сөнөөгч онгоц нь байлдааны чадвараа алдах дөхжээ. Энэ тухай зохион бүтээгч[[ А.С.Яковлев]] "...курскийн тулалдаанаас сар хагасын өмнө энэ чиглэл дэх сөнөөгч онгоцны дийлэнх болох як сөнөөгчдийн далавчны бүрээс хуурч унасан олон тохиолдол гарсан. Учир нь онгоцуудыг үйлдвэрлэсэн заводын бүрээс царддаг [[лак]] чанар муутай байснаас болж ийм явдал гарсан. Үүнийг мэдсэн даруйд чанар сайтай лак үйлдвэрлэн олон тооны засварын бригадуудыг фронтын нисэх буудлуудад илгээн засвар хийснээр байдлаас аврагдсан юм." гэж дурссан байдаг. * Зөвлөлтийн эрдэмтэд Курскийн тулалдааны өмнө [[хуяг нэвтлэх бага калибрын бөмбөг]] зохион бүтээсэн байна. Ийм 400 бөмбөгийг нэг [[Ил-2]] дайрагч нэг удаагийн нислэгт авч явах чадвартай байсан бөгөөд үүнийг 800000-ийг үйлдвэрлэн Курскийн тулалдаанд германы танкийн эсрэг амжилттай хэрэглэжээ. * Курскийн тулалдаанд хожмын ЗХУ-ын 3 удаагийн баатар, [[нисэхийн маршал]] [[И.Н.Кожедуб]] анхныхаа онгоц болох [[Ю-88]] [[бөмбөгдөгч]]ийг устган байлдааны дансаа нээсэн түүхтэй. * Мөн энд хожим ЗХу-ын баатар болсон хоёр хөлгүй сөнөөгч нисгэгч [[А. Марьесев]] [[хиймэл хөл]]тэй анхны байлдааны нислэгээ хийж, агаарын тулалдаанд германы сөнөөгч онгоцыг сөнөөсөн. * Германчууд минажуулсан талбайг цэвэрлэхийн тулд радио удирдлагатай мини [[танкетк]]ийг энэ тулалдаанд ашиглаж байжээ. * Германы дайрагч их буу "фердинанд" нь хамгаалах [[пулемёт]] байхгүйгээс зөвлөлтийн явган цэргийн танк эсэргүүцэх хэрэгсэлд олноор өртөн хүнд хохирол амссан байна. == Зүүлт == {{Portal|World war II}} {{notes | notes = {{efn |name=блицкрик |Some military historians consider Operation Citadel, or at least the southern pincer, as envisioning a blitzkrieg attack or state it was intended as such. Some of the historians taking this view are: Lloyd Clark ({{harvnb|Clark|2012|p=187}}), Roger Moorhouse ({{harvnb|Moorhouse|2011|p=342}}), Mary Kathryn Barbier ({{harvnb|Barbier|2002|p=10}}), David Glantz ({{harvnb|Glantz|1986|p=24}}; {{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Jonathan House ({{harvnb|Glantz|House|2004|pp=63, 78, 149, 269, 272, 280}}), Hedley Paul Willmott ({{harvnb|Willmott|1990|p=300}}), and others. Also, Niklas Zetterling and Anders Frankson specifically considered ''only'' the southern pincer as a "classical blitzkrieg attack" ({{harvnb|Zetterling|Frankson|2000|p=137}}). }} {{efn |name=No Blitzkrieg |Many of the German participants of Operation Citadel make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation. Several German officers and commanders involved in the operation wrote their account of the battle after the war, and some of these postwar accounts were collected by the U.S. Army. Some of these officers are: Theodor Busse ({{harvnb|Newton|2002|pp=3–27}}), Erhard Raus ({{harvnb|Newton|2002|pp=29–64}}), Friedrich Fangohr ({{harvnb|Newton|2002|pp=65–96}}), Peter von der Groeben ({{harvnb|Newton|2002|pp=97–144}}), Friedrich Wilhelm von Mellenthin ({{harvnb|Mellenthin|1956|pp=212–234}}), Erich von Manstein ({{harvnb|Manstein|1958|pp=443–449}}), and others. Mellenthin stated: "The German command was committing exactly the same error as in the previous year. Then we attacked the city of Stalingrad, now we were to attack the fortress of Kursk. In both cases the German Army threw away all its advantages in mobile tactics, and met the Russians on ground of their own choosing." ({{harvnb|Mellenthin|1956|p=217}}) Some of the military historians that make no mention of blitzkrieg in their characterization of the operation are: Mark Healy ({{harvnb|Healy|2008}}), George Nipe ({{harvnb|Nipe|2010}}), Steven Newton ({{harvnb|Newton|2002}}), Dieter Brand ({{harvnb|Brand|2000}}), Bruno Kasdorf ({{harvnb|Kasdorf|2000}}), and others. }} {{efn | name = Kharkov | "With the final destruction of German forces at Kharkov, the Battle of Kursk came to an end. Having won the strategic initiative, the [[Red Army]] advanced along a {{convert|2000|km|mi|sp=uk}} front." {{harvnb|Taylor|Kulish|1974|p=171}}. }} {{efn | name = Strategic initiative | "After Kursk, Germany could not even pretend to hold the strategic initiative in the East." {{harvnb|Glantz|House|1995|p=175}}. }} {{efn | name = Breakdown 1 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Bergström|2007|pp=127–128}} is as follows: 1,030 aircraft of 2nd Air Army and 611 of 17th Air Army on the southern sector (Voronezh Front), and 1,151 on the northern sector (Central Front).{{harvnb|Bergström|2007|p=21}}. }} {{efn | name = Breakdown 2 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=20}} is as follows: 1,050 aircraft of 16th Air Army (Central Front), 881 of 2nd Air Army ([[Voronezh Front]]), 735 of 17th Air Army (only as a secondary support for Voronezh Front), 563 of the 5th Air Army ([[Steppe Front]]) and 320 of [[Long Range Aviation|Long Range Bomber Command]]. }} {{efn | name = ReferenceA | Operation Citadel refers to the German offensive from 4 to 16 July, but Soviet losses are for the period of 5–23 July. }} {{efn | name = Breakdown 3 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Frieser|2007|p=154}} is as follows: 9,063 [[Killed in action|KIA]], 43,159 [[Wounded in action|WIA]] and 1,960 [[Missing in action|MIA]]. }} {{efn | name = KurskA | The whole Battle of Kursk refers to the period of the German offensive (Operation Citadel) and the subsequent Soviet counteroffensives, from 4 July to 23 August. }} {{efn | name = Breakdown 4 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|pp=132–134}} is as follows: [[Operation Citadel|Kursk-defence]]: 177,847; [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]: 429,890; [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]: 255,566. }} {{efn | name = Breakdown 5 | The breakdown as shown in {{harvtxt|Krivosheev|1997|p=262}} is as follows: [[Operation Citadel|Kursk-defence]]; 1,614. [[Operation Kutuzov|Orel-counter]]; 2,586. [[Operation Polkovodets Rumyantsev|Belgorod-counter]]; 1,864. }} {{efn | name = Microfilm | Source includes: ''German Nation Archive microfilm publication T78, Records of the German High Command (''[[Oberkommando der Wehrmacht]]'') Roll&nbsp;343, Frames 6301178–180'', which confirms Hitler's teleprinter messages to Rommel about reinforcing southern Italy with armoured forces that were already destined to be used for Citadel. }} {{efn | name = 1 July 1943 | According to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=18}} these figures are for 1 July 1943 and accounts for only units that eventually fought in Operation Citadel (4th Panzer Army, part of Army Detachment "Kempf", 2nd Army and 9th Army). The figure for German manpower refers to ration strength (which includes non-combatants and wounded soldiers still in medical installations). The figures for guns and mortars are estimates based on the strength and number of units slated for the operation; the figure for tanks and assault guns include those in workshops. }} {{efn | name = Achtung Panzer! | Guderian developed and advocated the strategy of concentrating armoured formations at the point of attack ([[blitzkrieg#Schwerpunkt|schwerpunkt]]) and deep penetration. In ''"Achtung Panzer!"'' he described what he believed were essential elements for a successful panzer attack. He listed three elements: surprise, deployment in mass, and suitable terrain. Of these, surprise was by far the most important.{{harvnb|Guderian|1937|p=205}} }} {{efn | name = Civilian labour | Over 105,000 in April and as much as 300,000 in June, according to {{harvtxt|Zetterling|Frankson|2000|p=22}}. }} {{efn | name = Fear of tanks | Nikolai Litvin, a Soviet anti-tank gunner present at the battle of Kursk, recalls his experience during the special training to overcome tank phobia. "The tanks continued to advance closer and closer. Some comrades became frightened, leaped out of the trenches, and began to run away. The commander saw who was running and quickly forced them back into the trenches, making it sternly clear that they had to stay put. The tanks reached the trench line and, with a terrible roar, clattered overhead&nbsp;... it was possible to conceal oneself in a trench from a tank, let it pass right over you, and remain alive." {{harvnb|Litvin|Britton|2007|pp=12–13}}. }} {{efn | name = Steppe Front | This order of battle does not show the complete composition of the Steppe Front. In addition to the units listed below, there are also the 4th Guards, 27th, 47th and 53rd Armies. {{harvnb|Clark|2012|p=204}}. Perhaps the order of battle below represents only the formations relevant to Operation Citadel. }} {{efn | name = Air operation | The air operation is misunderstood in most accounts. The German ''Freya'' radar stations at Belgorod and Kharkov in 1943 had only picked up Soviet air formations approaching Belgorod and were not responsible for the failure of the entire Soviet preemptive air strike on the eve of Operation Citadel. {{harvnb|Bergström|2007|pp=26–27}}. }} {{efn | name = War diary | KTB AOK9 9 July (Daily war diary of the 9th Army). {{harvnb|Frieser|2007|p=110}}. }} <!-- {{efn | name = Tank losses | 651 knocked out tanks, 526 write offs. Primary source: CAMO (Ministry of Defence of Russia). {{harvnb|Frieser|2007|p=111}}. }}--> {{efn | name=Guderian | "I urged him earnestly to give up the plan of attack. The great commitment certainly would not bring us equivalent gains."{{harvnb|Guderian|1952|p=308}} }} }} ==Эшлэл== {{Reflist|colwidth=30em}} == Эх сурвалж == {{refbegin}} * Battistelli, Pier Paolo ‘‘Panzer Divisions: The Eastern Front 1941-43’’ Oxford: Osprey 2008. * {{cite book | last = Bergström | first = Christer | title = Kursk&nbsp;— The Air Battle: July 1943 | publisher = Chervron/Ian Allen | location = Hersham | year = 2007 | isbn = 978-1-903223-88-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Bergström | first = Christer | title = Bagration to Berlin&nbsp;— The Final Air Battle in the East: 1941–1945 | publisher = Chervron/Ian Allen | location = Burgess Hill | year = 2008 | isbn = 978-1-903223-91-8 | ref = harv }} * {{cite book | last = Barbier | first = Mary Kathryn | title = Kursk: The Greatest Tank Battle, 1943 | url = https://archive.org/details/kurskgreatesttan0000barb | publisher = Zenith Imprint | year = 2002 | isbn = 978-0-760312-54-4 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Brand | first = Dieter | title = Vor 60 Jahren: Prochorowka (Teil II) | journal = Österreichische Militärische Zeitschrift | year = 2003 | issue = 6 | publisher = Bundesministerium für Landesverteidigung und Sport | language = German | url = http://www.bmlv.gv.at/omz/ausgaben/artikel.php?id=158 | ref = harv}} * {{cite book | last1 = Carell | first1 = Paul | last2 = Osers | first2 = Ewald | authorlink1 = Paul Carell | others = Translated from the German ''Unternehmen Barbarossa'' | title = Hitler's War on Russia: V1: Hitler Moves East, V2: Scorched Earth | year = 1966–1971 | publisher = Corgi | location = London | isbn = 978-0-552-08638-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Clark | first = Alan | authorlink = Alan Clark | title = Barbarossa: The Russian-German Conflict 1941–1945 | url = https://archive.org/details/barbarossarussia0000clar_l9p2 | publisher = Morrow | location = New York | year = 1966 | oclc = 40117106 | isbn = 0-688-04268-6 | ref = harv }} * {{cite book | last = Clark | first = Lloyd | title = Kursk: The Greatest Battle: Eastern Front 1943 | url = https://archive.org/details/kurskgreatestbat0000clar | publisher = Headline Publishing Group | location = London | year = 2012 | isbn = 978-0-7553-3639-5 | ref = harv }} * {{cite web | last = Copeland | first = B. Jack | title = Colossus, The First Large Scale Electronic Computer | url = http://www.colossus-computer.com/colossus1.html | accessdate = 14 June 2013 | ref = {{sfnRef|Copeland, .27.27Colossus.27.27}} }} * {{cite book | last = Dunn | first = Walter | title = Kursk: Hitler's Gamble, 1943 | publisher = Greenwood Press | location = Westport, Conn | year = 1997 | isbn = 978-0-275-95733-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Frieser | first = Karl-Heinz | coauthors = Klaus Schmider, Klaus Schönherr, Gerhard Schreiber, Kristián Ungváry, Bernd Wegner | title = Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg – Vol. 8: Die Ostfront 1943/44 – Der Krieg im Osten und an den Nebenfronten | publisher = Deutsche Verlags-Anstalt München | location = München | year = 2007 | isbn = 978-3-421-06235-2 | language = German | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Gerwehr | first1 = Scott | last2 = Glenn | first2 = Russell W. | title = The Art of Darkness: Deception and Urban Operations | year = 2000 | publisher = Rand | location = Santa Monica | isbn = 0-8330-4831-7 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Glantz | first = David M. | authorlink = David Glantz | title = Soviet Defensive Tactics at Kursk, July 1943 | journal = U.S. Army Command and General Staff College | location = Ft. Belvoir | date = September 1986 | volume = Soviet Army Studies Office Combined Arms Center Combat Studies Institute | issue = CSI Report No. 11 | url = http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf | oclc = 320412485 | ref = harv | access-date = 2014-02-05 | archive-date = 2015-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150518092529/http://www.cgsc.edu/carl/download/csipubs/glantz2.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | year = 1989 | title = Soviet Military Deception in the Second World War | publisher = Routledge | location = London | isbn = 978-0-7146-3347-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | title = The Role of Intelligence in Soviet Military Strategy in World War II | publisher = Presidio Press | location = Novato, CA | year = 1990 | isbn = 0-89141-380-4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Glantz | first1 = David M. | last2 = House | first2 = Jonathon | title = When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler | url = https://archive.org/details/whentitansclashe00glan_0 | publisher = University of Kansas Press | location = Lawrence, Kansas | year = 1995 | isbn = 978-0-7006-0899-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | last2 = Orenstein | first2 = Harold S. | year = 1999 | title = The Battle for Kursk 1943: The Soviet General Staff Study | publisher = Frank Cass | location = London; Portland, OR | isbn = 0-7146-4933-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | first2 = Jonathan M. | last2 = House | title = The Battle of Kursk | publisher = University Press of Kansas | location = Lawrence, Kansas | year = 2004 | origyear = 1999 | isbn = 978-070061335-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Glantz | first = David M. | title = Soviet Military Intelligence in War | publisher = Taylor & Francis | year = 2013 | location = London | isbn = 978-1-136-28934-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Guderian | first = Heinz | title = Achtung - Panzer! | url = https://archive.org/details/achtungpanzerdev0000gude | publisher = Sterling Press | year = 1937 | isbn = 0-304-35285-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Guderian | first = Heinz | title = Panzer Leader | publisher = Da Capo | location = New York | year = 1952 | isbn = 0-306-81101-4 | ref = harv }} * {{cite book | last = Healy | first = Mark | title = Kursk 1943: Tide Turns in the East | url = https://archive.org/details/kursk1943tidetur0000heal | publisher = Osprey | location = London | year = 1992 | isbn = 978-1-85532-211-0 | ref = harv }} * {{cite book | title = Zitadelle: The German Offensive Against the Kursk Salient 4–17 July 1943 | url = https://archive.org/details/zitadellegermano0000heal | last = Healy | first = Mark | publisher = History Press | location = Stroud | year = 2010 | isbn = 978-0-7524-5716-1 | ref = harv }} * {{cite web | last = Hinley | first = Sir Harry | title = The Influence of ULTRA in the Second World War | work = cl.cam.ac.uk | year = 1996 | url = http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html | accessdate = 13 June 2013 | ref = harv | archive-date = 6 Долдугаар сар 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120706194507/http://www.cl.cam.ac.uk/research/security/Historical/hinsley.html | url-status = dead }} * Jacobsen, Hans Adolf and Jürgen Rohwer ''Decisive battles of World War II; the German view''. New York, NY: Putnam (1965) ISBN * {{cite journal | last = Kasdorf | first = Bruno | title = The Battle of Kursk – An Analysis of Strategic and Operational Principles | publisher = [[U.S. Army War College]] | url = http://www.theblackvault.com/documents/ADA377406.pdf | format = PDF | year=2000 | ref = harv }} * {{cite book | editor-last = Keegan | editor-first = John | editor-link = John Keegan | title = Atlas of World War II | publisher = Collins | location = London | year = 2006 | isbn = 0-00-721465-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Krivosheev | first = Grigoriy | authorlink = Grigoriy Krivosheyev | title = Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century | url = https://archive.org/details/sovietcasualties0000unse | location = London | publisher = Greenhill Books | year = 1997 | isbn = 1-85367-280-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Krivosheev | first = Grigoriy | authorlink = Grigoriy Krivosheyev | title = Россия и СССР в войнах XX века: Потери вооруженных сил: Статистическое исследование | trans_title = Russia and the USSR in the Wars of the 20th Century: Loss of Armed Forces: Statistical Study | language = Russian | year= 2001 | publisher = Olma Press | location = Moscow | isbn = 978-5-224-01515-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Liddell Hart | first = Basil Henry | authorlink = B. H. Liddell Hart | title = The German Generals Talk | url = https://archive.org/details/germangeneralsta0000lidd | year = 1948 | publisher = Morrow | location = New York | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Litvin | first1 = Nikolai | last2 = Britton | first2 = Stuart | title = 800 Days on the Eastern Front: A Russian Soldier Remembers World War II | url = https://archive.org/details/800daysoneastern0000litv | year = 2007 | publisher = University of Kansas Press | location = Lawrence, Kansas | series = Modern War Studies | isbn = 978-0-7006-1517-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Manstein | first = Erich von | authorlink = Erich von Manstein | title = [[Verlorene Siege]] | publisher = Monch | location = München | year = 1983 | origyear = 1955 | language = German | trans_title = Lost Victories | isbn = 978-3-7637-5051-1 | ref = harv }} *{{cite book | last = Willmott | first =Hedley Paul | title = The Great Crusade: A new complete history of the Second World War | url = https://archive.org/details/greatcrusadenewc0000will_k8o7 | publisher = Free Press | location = New York | year = 1990 | isbn = 9780029347157|ref=harv }} * {{cite book | last = von Mellenthin | first = Friedrich | authorlink = Friedrich von Mellenthin | year = 1956 | title = Panzer Battles | url = https://archive.org/details/panzerbattlesstu0000mell_f7b0 | publisher = Konecky & Konecky | location = Old Saybrook, CT | isbn = 1-56852-578-8 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Mulligan | first = Timothy P. | year = 1987 | title = Spies, Ciphers and 'Zitadelle': Intelligence and the Battle of Kursk, 1943 | journal = Journal of Contemporary History | volume = 22 | issue = 2 | pages = 235–260 | doi = 10.1177/002200948702200203 | url = http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235 | format = PDF | ref = harv | access-date = 2014-02-05 | archive-date = 2009-02-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090223193149/http://jch.sagepub.com/cgi/content/citation/22/2/235 | url-status = dead }} *{{cite book | last = Münch | first = Karlheinz | title = Combat History of Schwere Panzerjäger Abteilung 653: Formerly the Sturmgeschütz Abteilung 197 1940–1942 | year = 1997 | publisher = J. J. Fedorowicz | location = Winnipeg | isbn = 0-921991-37-1 | ref = harv }} * {{cite book | last = Newton | first = Steven | title = Kursk: The German View | url = https://archive.org/details/kurskgermanviewe0000unse | publisher = Da Capo Press | location = Cambridge | year = 2002 | isbn = 0-306-81150-2 | ref = harv }} * {{cite book | last = Nipe | first = George | title = Blood, Steel, and Myth: The II. SS-Panzer-Korps and the Road to Prochorowka, July 1943 | year = 2010 | publisher = Newbury | location = Southbury, Conn | ref = harv }} * {{cite book | last = Overy | first = Richard | authorlink = Richard Overy | title = Why the Allies Won | url = https://archive.org/details/whyallieswon0000over_s5q5 | publisher = Norton Press | location = New York | year = 1995 | isbn = 978-0-393-03925-2 | ref = harv }} * {{cite web | title = Rebuilt Codebreaker Machine Cracked Nazi Secrets in World War II | date = 27 May 2011 | work = Innovation News | publisher = TechMediaNetwork | url = http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/ | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110623024442/http://www.innovationnewsdaily.com/tunny-code-breaker-nazi-secrets-2020/ | archivedate = 23 Зургадугаар сар 2011 | accessdate = 14 June 2013 | ref = {{sfnRef|.27.27Innovation News.27.27|2011}} | url-status = dead }} * {{cite book | last = Restayn | first = Jean | first2 = N. | last2 = Moller | title = Operation "Citadel", A Text and Photo Album, Volume 1: The South | year = 2002 | publisher = J.J. Fedorowicz | location = Altona, MB | isbn = 0-921991-70-3 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Taylor | first1 = A.J.P | last2 = Kulish | first2 = V.M | authorlink1 = A. J. P. Taylor | title = A History Of World War Two | url = https://archive.org/details/historyofworldwa00tayl | year = 1974 | publisher = Octopus Books | location = London | isbn = 0-7064-0399-1 | ref = harv }} * {{cite journal | last = Töppel | first = Roman | title = Die Offensive gegen Kursk 1943 – Legenden, Mythen, Propaganda | year = 2001 | format = MA thesis | language = German | publisher = Technical University | location = Dresden | ref = harv }} * {{cite book | last = Weingartner | first = James | title = Leibstandarte SS Adolf Hitler: A Military History, 1933-45. | publisher = [[Battery Press]] | year = 1991 | location = Nashville | page = 81 | ref = harv }} * {{cite book | last = Zetterling | first = Niklas | last2 = Frankson | first2 = Anders | title = Kursk 1943: A Statistical Analysis | series = Cass Series on the Soviet (Russian) Study of War | publisher = Frank Cass | location = London | year = 2000 | isbn = 0-7146-5052-8 | ref = harv }} *{{cite book | last = Pinkus | first = Oscar | title = The war aims and strategies of Adolf Hitler | url = https://archive.org/details/waraimsstrategie0000pink | publisher = McFarland | location = Jefferson, N.C | year = 2005 | isbn = 9780786420544| ref = harv }} *{{cite book | last = Moorhouse | first = Roger | title = Berlin at war: Life and Death in Hitler's capital, 1939-45 | publisher = Vintage | location = London | year = 2011 | isbn = 9780099551898| ref = harv }} {{refend}} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Battle of Kursk}} * irbergui (YouTube id), [http://www.youtube.com/view_play_list?p=03DC0345FAB5EC2B German newsreels showing the Battle of Kursk], [[YouTube]], Retrieved 2008-09-19 * Licari, Michael J. [http://www.uni.edu/~licari/citadel.htm The Battle of Kursk: Myths and Reality], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19 * Licari, Michael J. [https://web.archive.org/web/20140911152407/http://www.uni.edu/~licari/review15.html A Review Essay: Books on the Battle of Kursk], [https://web.archive.org/web/20110927004242/http://www.uni.edu/~licari/ Mike Licari's Home Page], Retrieved 2008-09-19 * Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20121120215804/http://www.vy75.dial.pipex.com/data.htm Kursk – Raw Data to Download], 6 February 1999.<!--Retrieved 2008-09-19--> —Information from the US Army KOSAVE II study on the southern face battle * Wilson, Alan. [https://web.archive.org/web/20120420212956/http://dialspace.dial.pipex.com/town/avenue/vy75/maps.htm The Kursk Region, July 1943] (maps), 27 October 1999<!--Retrieved 2008-09-19--> [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] [[Ангилал:Герман-Зөвлөлтийн дайны зэвсэгт хүчний операци|Цитадель]] [[Ангилал:Германы Орос дахь булаан эзлэлт 1941–1944]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн германы зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:1943 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Далд нэр|Цитадель ажиллагаа]] dui0ozd3chvg72v2texpjphrytw8mfe 0 39243 864739 719832 2026-08-05T16:08:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864739 wikitext text/x-wiki [[Image:CFD Shuttle.jpg|thumb|right|300px|[[Сансрын Шаттле]] хөлөг өндөр хурдтайгаар агаарын урсгалд нэвтрэх үеийн компьютер симуляци]] [[Image:X-43A (Hyper - X) Mach 7 computational fluid dynamic (CFD).jpg|thumb|right|300px|[[Махын тоо|Мах]]-7 хурдтай нисч буй [[Гипер-Икс]] онгоцны симуляци]] '''Тооцон бодох шингэний динамик''' эсвэл (Шингэний динамикийн тооцон бодох арга-ТБШД) ({{lang-en|computational fluid dynamics}}) нь [[шингэний механик]] буюу [[гидравлик]]ийн судалгааны 3 дахь шинэ хандлага болж хөгжсөн ба анх 1972 онд П.Роачэ гэдэг эрдэмтэн Computational Fluid dynamics гэдэг нэрийг өгсөнөөр системтэйгээр өргөжин хөгжижээ. Тооцон бодох шингэний динамик гэдэг нь [[тоон анализ|тоон арг]]ууд болон [[алгоритм]]ын тусламжтайгаар [[байгаль]] болон [[огторгуй]]д орших шингэний хөдөлгөөн, [[физик хэмжигдэхүүн]]ийг тооцон бодож тодорхойлдог салбар [[шинжлэх ухаан]] юм. Одоогоор инженерийн олон хэрэгцээнд тухайлбал [[аэродинамик]], [[аэро-акустик]], [[гидродинамик]], [[электродинамик]], [[эрүүл мэнд]], [[химийн үйлдвэрлэл]], [[термодинамик]], [[бодисын тархалт]], [[электрон нейтроны шилжилт]], [[цаг агаар]], [[хий ба шингэний тээвэр]] гэх мэт олон салбарт ашиглагдаж байна. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд "CFD" багц программууд шинээр төрөн гарч хүчирхэгжин хэрэглээний хүрээгээ тэлсээр байгаа ч CFD - ийн өөрийн алгоритм, комьпютерийн хүчин чадлаас хамаараад өөр өөр үр дүнгүүдийг өгч байна <ref>Б.Аюурзана. "Ивэн голын боомтын ус хаях барилгын гидравлик загварчлал", ШУТИС, 2013, https://www.academia.edu/5634709/Master_thesis </ref>. == Арга, аргачлал == CFD багцуудын үндсэн тэгшитгэл нь [[Навиер-Стокесын тэгшитгэл|Навиер-Стокес]], [[Эйлэрийн тэгшитгэл|Эйлер]], [[Бүрэн потенциалын тэгшитгэл]]үүд байдаг. [[Навьер-Стокес]]ийн тэгшитгэлийн нэг хэлбэр болох [[Рейнольдсын дундаж Навьер-стокес]]ийн тэгшитгэлийг (RANS)<ref name=wilcox>{{cite book|last=Wilcox|first=David C.|title=Turbulence Modeling for CFD|year=2006|publisher=DCW Industries, Inc.|isbn=978-1-928729-08-2|edition=3}}</ref> ихэнх CFD программууд математик загвараар ашигладаг. Эгшин зуурын урсгалын вектор ( ̅u_i)ба даралтын вектор ̅р нь бүхэл хугацаа Т - ийн хувьд дундажлагдсан, өөрөөр хэлбэл ̅u ба ̅р бүрдүүлэгч векторууд нь u', p' гэсэн бүрдүүлэгч болно. RANS тэгшитгэл нь тухайн тохиолдол бүрт өөр тэгшитгэлтэй хавсарч загварчлалыг хийх хосолмол алгоритмыг CFD багцад [[загвар]] гэж нэрлэнэ. Загварыг бодох аргачлал нь [[төгсгөлөг эзлэхүүний арга]] (FVM-ТЗА), [[төгсгөлөг элементийн арга]] (FEM-ТЭА), [[төгсгөлөг ялгаварын арга]] (FDM-ТЯА) гэх мэт математик тооцоолох аргуудтай. Дээрх аргууд нь бодлогын хүрээг урьдчилан хуваасан тор, хэлхээсний тусламжтайгаар [[дискрет математик|тухайлсан]] тохиолдолд хэрэглэгдэнэ. Инженерчлэл, шинжлэх ухааны судалгаа, тооцоололд дээр дурьдсан арилжааны багцуудаас гадна судлаачдын өөрсдөө тооцон бодох код бичиж шингэний динамикийг загварчлах хандлага байсаар байна. Шингэний урсгалын олон талт байдал, урсгал буй болох эсвэл хашигдах хүрээний хэлбэр дүрсийн ялгаатай байдлаас хамаарч багц програмууд тэр бүрчлэн тохирохгүй тохиолдолд тооцон бодох кодыг програмчлалын хэл ашиглан үйлддэг. Багц программ болон тооцон бодох код бүхий шингэний динамикийн тооцон бодох загварчлал нь дараах алхамуудын дагуу гйүцэтгэгдэнэ. * [[Бэлтгэл үйлдэмж]] (preprocessing) үе шатанд ** Бодлогын хүрээ (судлах гэж байгаа үзэгдлээ бодлого гэж нэрлэдэг) буюу [[геометр]] тодорхойлогдсон байх. ** Бодлогын хүрээнд буй шингэнийг чөлөөт болон хэлхээст аргаар тухайлах. Хэлхээсээр тухайлах буюу хуваах нөхцөлд хэлхээс нь жигд (тэгш хэмт геометр дүрс) ба жигд бус (жигд бус хэмжээтэй геометр дүрс) хэлбэртэй байж болно. ** Физикийн болон математикийн загварчлал өгөгдөх – жишээлбэл, хөдөлгөөний тэгшитгэл + [[Энталпи]] + цацраг + хадгалагдах хуулиуд ** [[Хязгаарын нөхцөл]] (зарим үед захын нөхцөл гэж ярьдаг. [[англи]]: boundary condition) тодорхойлогдох. Энэ нь бодлогын хүрээ буюу шингэн хүрээлж буй гадаргатай харьцахдаа ямархуу шинж чанарыг үзүүлэх, ямар нөхцөлд байхыг харуулна. Хязгаарын нөхцлийг [[гулсах нөхцөл|гулсал]] ба [[үл гулсах нөхцөл|үл гулсах нөхцөл]]тэйгээр авч үзэж болно. Хязгаарын нөхцлөөс гадна [[анхны нөхцөл]] ([[англи]]: initial condition) бас тодорхойлогдох ёстой. * [[Компьютер симуляци|Симуляци]]йн үе шат. Өгөгдсөн дээрх нөхцөл шинж чанарт харгалзан бодлогийн хүрээнд физикийн болон математикийн тэгшитгэлийг ажиллуулж шингэний физик хэмжигдэхүүнүүдийг итерацилж тодорхойлох үйл явц юм. Итерати нь хугацааны алхамт байдлаар хийгдэнэ. * Бэлтгэл болон симуляцын үе шатууд амжилттай хийгдсэн тохиолдолд [[төгсгөл үйлдэмж]] (postprocessing) хийгдэнэ. Энэ үе шатанд загварчлалын үр дүнг илэрхийлж харуулах үүднээс [[графо-дүрслэл]]ийн хэлбэрт оруулна. === Тухайлах арга === Нил орчны механикт биетийг нэгэн төрлийн гэж үзэх ба энэ нэгэн төрлийн биетийг математик тэгшитгэлийн хамт салангид элемент эсвэл элементар хэсгүүд бүхий системд шилжүүлэх үйл ажиллагааг тухайлах буюу дискретчилэх гэж нэрлэдэг. Тухайлагдсан системийн шийд болон түүний шийдлийн тогтворшилт нь аналитик шийд болон түүний тогтворшилтой нийлж байх эсвэл дөхөж шаардлагатай. Энэ шаардлагыг хангахын тулд тухайлах тусгай аргачлалууд нээгдсэн ба тэдгээрийг ерөнхийд нь хэлхээст ба чөлөөт аргууд гэж ангилж болно. Тухайлах процессын үр дүн нь сонгож авсан аргын [[нарийвчлалын зэрэг|нарийвчлалын зэргээс]] мөн хамаарна. Тооцон бодох үйл ажиллагааны үр дүн дан ганц тухайлах аргыг зөв сонгож гүйцэтгэсэнээр үр дүнд хүрэхгүй ба тэгшитгэлийг бодоход хугацааны интеграцийг хэрхэн хийхээс мөн хамаарна. Хугацааны интегранцын аргуудаас хамгийн нарийвчлалтай мөн тогтвортой шийдэл өгдөг аргууд нь [[онож-заслах арга]], [[мэлхий үсрэлтийн арга]]<ref>[http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга, Б.Аюурзана.</ref> гэх мэт юм. Зарим тухайлах аргачлалыг авч үзвэл: === Хэлхээст арга - Mesh method === ==== Төгсгөлөг эзлэхүүний арга ==== {{Main|Төгсгөлөг эзлэхүүний арга}} Төгсгөлөг эзлэхүүний аргыг анх 1971онд Пауллэй 2 хэмжээст Эйлэрийн тэгшитгэлийг бодоход ашиглаж гаргаж ирсэн. Улмаар 1999 онд 3 хэмжээстээр тооцох алгоритмыг Торо гаргаж ирсэн. Ингэснээр CFD багцууд 3 хэмжээст орчинд шингэний хөдөлгөөнийг загварчлан турших боломжтой болж иржээ <ref>Б.Аюурзана. "Ивэн голын боомтын ус хаях барилгын гидравлик загварчлал", ШУТИС, 2013, https://www.academia.edu/5634709/Master_thesis </ref>. Энэ арга нь тухайн огтлолд буюу сонгож авсан системд байх шингэнийг хэлхээс (mesh) - т хувааж маш жижиг эзлэхүүнүүдийг бий болгох ба тэдгээрийн нэг эзлэхүүнд гарч байгаа элементүүдийн өөрчлөлтийг анхны болон хязгаарын нөхцлийн тусламжтайгаар тодорхойлж улмаар бүхэл системийн хувьд ямар байхыг гаргаж ирдэг <ref>{{cite book|last=Patankar|first=Suhas V.|authorlink=Suhas Patankar|title=Numerical Heat Transfer and Fluid FLow|url=https://archive.org/details/numericalheattra0000pata|year=1980|publisher=Hemisphere Publishing Corporation |isbn=0891165223}}</ref>. Төгсгөлөг эзлэхүүний аргын ерөнхий хэлбэр нь дараах байдалтай бичигдэнэ. :<math>\frac{\partial}{\partial t}\iiint Q\, dV + \iint F\, d\mathbf{A} = 0,</math> Үүнд: <math>Q</math> хадгалагдаж үлдэх вектор хэмжигдэхүүн, <math>F</math> нь түрлэгийн вектор ([[Эйлэрийн тэгшитгэл]] эсвэл [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]]ээс харна уу.), <math>V</math> хяналтын эзлэхүүний хэмжээс буюу элементар хэсгийн эзлэхүүн, <math>\mathbf{A}</math> нь хяналтын эзлэхүүний гадаргуугын талбай юм. Задгай гольдрол дахь шингэний хөдөлгөөнийг загварчлахад 2 ба түүнээс дээш фазтай<ref>{{cite news|last1=Hirt|last2=Nichols|first1=C.W.|first2=B.D.|title=Volume of fluid (VOF) method for the dynamics of free boundaries|year=1981|publisher=Journal of Computational Physics }}</ref> урсгалууд оршин байдаг. Иймд шингэний хоорондын харилцан үйлчлэлийг нарийн тодорхойлохын тулд [[шингэний эзлэхүүний арга|Шингэний эзлэхүүний аргыг]] (VoF) 1976 онд Нох болон Вүүдвард - нар дэвшүүлсэн. Энэ арга нь зөвхөн шингэний динамикийг тооцоолон бодох тоон техник "[[тоон анализ]]" ба Эйлерийн аргын ангилалд багтдаг. С буюу фракцын функц гэж нэрлэгдэх санаан дээр суурилсан энэхүү арга нь төгсгөлөг эзлэхүүн дахь шингэний [[характеристикийн функц]]ын нийлбэрээр тодорхойлогдоно. Үндсэндээ төгсгөлөг эзлэхүүн хоосон тохиолдолд С функцийн утга нь 0 байх ба эсрэг тохиолдолд С = 1 байна. Иймд С нь 0 - тэй тэнцүү байх шаардлагатай функцын бодит гаргалгаа нь дараах хэлбэртэй байна. ∂C/∂t+v∙∇C=0 Үүнд: v - 3 хэмжээстэд шингэний хурдны утга ТБШД - д шингэний эзлэхүүний фракц хэмээх чухал ойлголт гарч ирнэ. Энэ нь ихэвчлэн олон фазат урсгалыг загварчлах үед гарч ирэх ба нил орчны эзлэхүүний фракц нь 1 - тэй тэнцүү байна. Эзлэхүүний фракц ϕ_i нь шингэний холигдсон эзлэхүүн V_i - ийг холигдохын өмнөх эзлэхүүнд V харьцуулсанаар тодорхойлогдоно. ϕ_i=V_i/( V) , м3/м3 Шингэний урсгал байгаль дээр ихэвчлэн турбулент хэлбэртэйгээр байх учир ихэнх загварчлалд [[k - ε турбулент загвар]] хэрэглэгддэг. Энэ нь урсгалын кинетик энергийн тэгшитгэл k болон турбулент урсгалын энергийн тархалтын тэгшитгэл ε~k^(3/2)/L - ээс гаралтай хагас туршилтын тэгшитгэл юм <ref>{{cite journal|last=Launder|first=B. E.|author2=D. B. Spalding|year=1974|title= The Numerical Computation of Turbulent Flows|journal=Computer Methods in Applied Mechanics and Engineering|pages=269–289|doi = 10.1016/0045-7825(74)90029-2|bibcode = 1974CMAME...3..269L|volume=3|issue=2 }}</ref>. 〖∂k/∂t〗_(утгын өөрчлөлт)+〖u ̅_i ∂k/(∂x_i )〗_(конвекцийн шилжилт)=〖∂/(∂x_i ) (ν_t/σ_k ∂k/(∂x_i ))〗_(диффузийн шилжилт)+〖ν_t ((∂(u_i ) ̅)/(∂x_j )+(∂(u_j ) ̅)/(∂x_i )) (∂(u_i ) ̅)/(∂x_j )〗_(шүргэх хүчдэлийн илрэл)-ε_(тархалт ) Турбулентийн тархалт, <math>\epsilon</math> [[тулбулент кинетик энерги]] - ийг дотоод дулааны энергид хувиргасан утга юм. Нэгж нь СИ системд <math>\epsilon</math> бол <math>J / kg s = m^2 / s^3</math>. <math>\epsilon \, \equiv \, \nu \overline{\frac{\partial u_i'}{\partial x_k}\frac{\partial u_i'}{\partial x_k}}</math> [[Шахагдах шингэн]]ий хувьд дараах хэлбэртэйгээр бичигдэнэ: <math>\epsilon \, \equiv \, \frac{1}{\overline{\rho}} \overline{\tau_{ij} \frac{\partial u_i''}{\partial x_j}}</math> Энд зунгааралтын хүчдэл, <math>\tau_{ij}</math>, Моно-атом хий дахь [[Стокесын теором|Стокес]]ийн хуулийг хэрэглэх ба энэ нь: <math>\tau_{ij} = 2 \mu S^*_{ij}</math> Үүнд <math>S^*_{ij} \equiv \frac{1}{2} \left( \frac{\partial u_i}{\partial x_j} + \frac{\partial u_j}{\partial x_i} \right) - \frac{1}{3} \frac{\partial u_k}{\partial x_k} \delta_{ij}</math> ==== Төгсгөлөг элементийн арга ==== {{Main|Төгсгөлөг элементийн арга}} Төгсгөлөг элементийн арга (FEM - ТЭА) нь хатуу биеийн бүтээц, механикийн шинжилгээнд түлхүү хэрэглэгдэх боловч шингэний урсгалд өргөн хэрэглэгдэх боломжтой. Гэвч шингэнд хэрэглэж байгаа тохиолдолд нилээд нарийвчлал бүхий шийдэлд хүрэхийн тулд тусгай арчилгаа бүхий төгсгөлөг элементийн томъёолол шаардагддаг. Төгсгөлөг элементийн томъёолол нь шингэний динамикийн үндсэн тэгшитгэлүүдэд хэрэглэгдэхээр тохируулагдсан байдаг.{{Citation needed|date=November 2010}} ТЭА-ын томъёолол нь маш нарийн консерватив хандлагатай бичигдсэн тохиолдолд тооцооллын нарийвчлал нь төгсгөлөг эзлэхүүний аргаас илүү нарийвчлалтай гарах боломж бий.<ref>{{cite journal | title=k-version of finite element method in gas dynamics: higher-order global differentiability numerical solutions | last1=Surana | first1=K.A. | last2=Allu | first2=S. | last3=Tenpas | first3=P.W. | last4=Reddy | first4=J.N. | journal=International Journal for Numerical Methods in Engineering | volume=69 | issue=6 | pages=1109–1157 |date=February 2007 | doi=10.1002/nme.1801 |bibcode = 2007IJNME..69.1109S }}</ref> Гэвч энэ тохиолдолд төгсгөлөг элементийн аргын хугацааны интеграцид тооцогдож буй үр дүнг хадгалахад төгсгөлөг эзлэхүүний хандлагаас илүү компьютерийн багтаамж шаарддаг.<ref>{{cite book | author=Huebner, K. H., Thornton, E. A., and Byron, T. D. | title=The Finite Element Method for Engineers | edition=Third | publisher=Wiley Interscience | year=1995}}</ref> Энэ аргад, жинлэсэн үлдэгдлийн тэгшитгэл нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ: :<math>R_i = \iiint W_i Q \, dV^e</math> Үүнд <math>R_i</math> нь <math>i</math> элементийн орой дээрх үлдэгдлийн тэгшитгэл, <math>Q</math> нь суурь элемент дээр илэрхийлэгдсэн консерватив тэгшитгэл, <math>W_i</math> нь жинлэх итгэлцүүр, ба <math>V^{e}</math> нь элементийн эзлэхүүн юм. ==== Төгсгөлөг ялгаварын арга ==== {{Main|Төгсгөлөг ялгаварын арга}} [[Төгсгөлөг ялгавар]]ын арга (FDM-ТЯА) нь дифференциал тэгшитгэлийг шийдийг ойролцоо олох, шийдвэрлэх түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн уламжлалт аргуудын нэг ба програмчилж код бичихэд энгийн хялбар байдаг<ref>[http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга, Б.Аюурзана.</ref>. Энэ арга нь давхацсан тор эсвэл шингэмэл хязгаарын нөхцөл гэх мэт тусгайлсан нөхцлүүдийг хэрэглэн комплекс геометр бүхий бодлогийг өндөр нарийвчлалтай шийдэх боломжтой ба нэмэлт сайжруулалтгүйгээр тодорхой хэдэн бодлогуудад хэрэглэгддэг.{{Citation needed|date=November 2010}} :<math> \frac{\partial Q}{\partial t}+ \frac{\partial F}{\partial x}+ \frac{\partial G}{\partial y}+ \frac{\partial H}{\partial z}=0 </math> Үүнд <math>Q</math> хадгалагдаж үлдэх вектор хэмжигдэхүүн, <math>F</math>, <math>G</math>, болон <math>H</math> нь <math>x</math>, <math>y</math>, болон <math>z</math> тэнхлэгүүд дахь түрлэгийн вектор хэмжигдэхүүн юм. Турбулент горимд шингэний урсгал нэгэн чиглэлд явагддаггүй ба ерөнхий зонхилох урсгалыг '''зарцуулга''' гэх ба бусад тэнхлэгийн чиглэлд бий болж буй микро урсгалыг '''цүлхэлт''' гэж нэрлэнэ. Төгсгөлөг ялгаварын аргын хугацааны интеграцийг хийх эсвэл тооцон бодох схемийг [[Төгсгөлөг ялгавар|төвийн ялгаварт схем]], [[Төгсгөлөг ялгавар|ухрах ялгаварт схем]], [[Төгсгөлөг ялгавар|давших ялгаварт схем]] гэж ангилах ба эдгээр схемд Эйлэрийн, Рунга-Кутта, Жакобсийн давталтын гэх мэт аргуудыг хэрэглэдэг<ref name=О.Лхагва>{{cite book|last= О.Лхагва|first=М.Батмөнх|title=Тооцон бодох математик|year=2010|publisher=Битпресс ХХК.|isbn=978-99962-59-06-7|edition=1}}</ref>. === Латтис Больцманы арга === {{Main|Латтис Больцманы Арга}} ЛБА бол комплекс шингэний системд харьцангуй шинэ тооцооллын арга бөгөөд тооцон бодох шинжлэх ухаанд ялангуяа физик, шингэний динамикийн салбарт судлаачдийн анхаарлыг маш их татаж байна. Хадгалагдах хуулийн Макро-орчны шинж чанаруудыг (ж.н масс, момент, энерги) тоон аргаар шийдвэрлэдэг уламжлалт [[Тооцон бодох шингэний динамик|ТБШД]]-ын аргуудтай ([[Тооцон бодох шингэний динамик#Хэлхээст арга - Mesh method|хэлхээст арга]]) адилгүйгээр ЛБА нь шингэнийг төсөөллийн эгэл хэсгүүдээс бүрдсэн мөнөөх эгэл хэсгүүд нь дискрет сүлжээ (Латтис гэдэг нь сүлжээ юм) бүхий хэлхээсийн дагуу дэс дараалсан түгэлт болон мөргөлдөөнийг бий болгоно гэж загварчилдаг. Энэхүү хэсгийн чухал байдал, орчны динамикийн ачаар ЛБА нь бусад нийтлэг хэрэглэгдэх ШДТБАргуудаас илүү гарах хэд хэдэн давуу талийг бий болгох ба ялангуяа комплекс хязгаартай бодлогууд, макро орчны харилцан үйлчлэлийн хамаарал, алгоритмыг параллелчлах нөхцөлд маш тохиромжтой давуу талуудыг бий болгоно. Сүлжээний буюу Латтис Больцманы тэгшитгэлийн өөр нэг илрэл нь тухайлсан-хурдны [[Больцманы тэгшитгэл]] юм. Тухайлсан тэгшитгэл гэдэг нь дискрет орчинд бичигдсэн эсвэл хөрвүүлэгдсэн тэгшитгэл гэж ойлгоно. Тухайн дифференциал тэгшитгэлийн системийг шийдэх тоон арга нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн түгэлт ба мөргөлдөөнийг харуулсан дискрет дүрслэлийг бий болгоно.<p xml:lang="en">Комьпютер алгоритмд, мөргөлдөөн болон урсгалын алхамууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ:</p>Мөргөлдөх алхам: <math>f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)\,\!</math> Урсах алхам: <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) =f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) \,\! </math> Энд ''i'' моментийн чиглэлийг заах ба түгэлт гэдэг нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн урсах алхамыг илэрхийлж байгаа юм. === Чөлөөт арга-Meshfree method === ==== Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик ==== {{Main|Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик}} Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик (SPH) нь шингэнийг дотор нь эгэл хэсгүүд гэж нэрлэгдэх салангад үрлэн бүтэцтэй элементүүдэд хувааж гүйцэтгэнэ. Эдгээр эгэл хэсгүүд нь тодорхой орон зайн урттай ("гөлгөржүүлэх урт" гэж нэрлэгдэх ба ихэвчлэн <math> h </math> гэж тэмдэглэгдэнэ.) байх ба физик хэмжигдэхүүн эсвэл шинж чанар нь ''[[Гөлгөр цөм|Цөм функц]]''ын тусламжтайгаар "гөлгөржсөн" байна. Тухайн эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүн нь энэхүү гөлгөр цөм функцын хүрээнд оршин буй бусад эгэл хэсгийн физик хэмжигдэхүүний нэгтгэлээр тодорхойлогдоно гэсэн үг юм. Жишээлбэл, Монагханы куб муруй шугаман гөлгөр функцыг хэрэглэн <math> \mathbf{r} </math> байрлал дахь эгэл хэсгийн [[температур]] нь <math> \mathbf{r}</math> - ийн <math>2h</math> хүрээнд (тойрогт) байх бүх эгэл хэсгийн температураас хамаарна. Шинж чанар дахь эгэл хэсэг бүрийн нөлөөлөл гэдэг нь тэдгээрийн нягт болон эгэл хэсгүүдийн хоорондын зайнд дундажлагдах явц юм. Математик үүднээс, энэ нь өнөөх гөлгөр функцаар (тэмдэглэгээ <math> W </math>) гүйцэтгэгдэнэ. Түлхүү ашиглагддаг цөм функцууд нь [[Гауссын цөм функц]] болон [[куб муруй шугаман цөм функц]]ууд юм. Куб муруй шугаман гөлгөр функ нь хоёр өөр урттай эгэл хэсгүүдийн хувьд 0 (эсрэгээр Гауссын цөм функцын хувьд, ямарч төгсгөлөг зайтай байсан ямар нэгэн харилцан нөлөөлөл оршин байдаг) болдог. Энэ нь эгэл хэсгийн зайнаас хамаарсан харилцан үйлчлэлийг авч үздэггүй учраас тооцооллын оролдлогыг хадгалах давуу тал болдог. Ямар нэгэн <math>\mathbf{r}</math> цэг дээр (эгэл хэсэг) ямар нэгэн <math>A</math> хэмжигдэхүүний тэгшитгэл нь дараах байдлаар өгөгдөнө. :<math> A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_{j} |,h), </math> Үүнд <math> m_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - ийн [[масс]] ба, <math> A_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> дахь <math> A </math> хэмжигдэхүүний утга, <math> \rho_j </math> нь эгэл хэсэг <math> j </math> - тэй холбогдсон [[нягт]], <math>\mathbf{r}</math> нь байрлал тэмдэглэх ба <math> W </math> нь дээр дурьдсан гөлгөр цөм функцын тэмдэглэгээ юм. Тухайлбал, эгэл хэсэг <math> i </math> (<math> \rho_i </math>) - ийн нягт нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. :<math> \rho_i = \rho(\mathbf{r}_i) = \sum_j m_j \frac{\rho_j}{\rho_j} W(| \mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j |,h) = \sum_j m_j W(\mathbf{r}_i-\mathbf{r}_j,h), </math> Энд эгэл хэсэг <math> j </math> -ийн дагуух нэгтгэл нь симуляци дахь бүх эгэл хэсгүүдийг хамрана. Үүнтэй ижил байдлаар, хэмжигдэхүүн эсвэл тоо хэмжээний функцын орон зайн уламжлал нь ([[Дел]], <math> \nabla </math>) уламжлалын шугаман үйлдлээр хялбархан олдох боломжтой. :<math> \nabla A(\mathbf{r}) = \sum_j m_j \frac{A_j}{\rho_j} \nabla W(| \mathbf{r}-\mathbf{r}_j |,h). </math> Гөлгөржүүлэх урт нь [[орон зай]] болон [[хугацаа]]нд хувьсан өөрчлөгдөх боловч энэ нь SPH - ийн бүрэн хүчин чадлын давуу талыг олгохгүй. Эгэл хэсэг бүрт өөрийн гэсэн гөлгөржүүлэх уртыг бий болгох нь энэхүү урт хугацааны турш өөрчлөгдөх боломжийг олгох ба тооцооны үр дүн нь энэ өөрчлөлт болон орчны нөхцөл дээр хамаарч автоматаар засварлагдан сайжирна. Тухайлбал, маш олон эгэл хэсэг нэг бүсд нят байдлаар оршин байхад эдгээрийн гөлгөржүүлэх урт нь харилцан багасах ба ингэснээр маш өндөр орон зайн нарийчлалыг бий болгоно. Эсрэгээр, бага нягт бүхий орчинд эгэл хэсгүүд хоорондоо хол орших нь орон зайн бага нарийчлалыг өгөх ба гөлгөржүүлэх урт нь ихсэж авч үзэж буй хүрээнд тооцооллийн оновчлол хийгдэж эхэлнэ. SPH-д [[төлөвийн тэгшитгэл]] болон [[интеграц]] -ийг хослуулсанаар, гидродинамикийн проблемийг үр ашигтайгаар тооцох боломж бий болно. Мөн, SPH-д хэрэглэгдэж буй уламжлалт [[тоон тархалт|зохиомол зунгааралт]]ын томъёолол нь [[цохилтын долгион|шок]] болон [[сул тасралт]]ын үзэгдлүүдийг туршигдсан хэлхээст суурилсан тоон схемээс илүүтэйгээр тархааж тогтворжуулах хандлагатай байдаг. ==== Чөлөөт элемент бүхий Гларкений арга ==== ==== Эгэл хэсгийн хөдөлгөөний хагас илэрхий арга ==== == Усны барилга дахь тооцон бодох гидравлик == XX – р зууны турш тооцоолон бодох техник ашигласан хэмжээст загварчлалын өргөн хэрэглээгээр тэргүүлсэн туршилт судалгаа, загварчлалын арга эрчимтэй хөгжиж ирсэн нь [[гидравлик]]ийн шинжлэх ухааны түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг. [[Шинжлэх ухаан]]ы салбарт аливаа юмс үзэгдлийн физик, механикийн шинж чанарыг судлахын тулд олон эрдэмтэд математик, тоон болон тооцоолох аргачлалыг загварчлалын хандлагатай хэрэглэж ирсэн ба эдгээр загварчлалын хоорондын хамаарал нь ялгагдах гол шинжүүдийг бий болгоно. [[Математик загвар]]члал гэдэг нь хүрээлэн байгаа орчны үйл явц, бодит объектын (шингэний хувьд) урсгалын физикийн тухай үзэл дээр суурилсан ба урсгалын шинж чанар хөдөлгөөнийг дифференциал болон алгебрийн тэгшитгэлээр дэвшүүлсэн хэлбэр юм. [[Тоон загварчлал]] нь тухайн шингэний хувьд хийсвэр цэгийг авч урсгалыг тодорхойлох параметрийг олж болохоор хэлбэрт хэрэглээний тэгшитгэл эсвэл матриц байдлаар илэрхийлэх математик загварчлалын ойролцоо хэлбэр юм. Өөрөөр хэлбэл анхны ба хязгаарын нөхцөл өгөгдсөнөөр математик загварчлал хэрэглээнд шилжих ба түүнийг тоон загварчлал гэнэ. [[Тооцоолох загварчлал]] нь урсгалын тухайн нөхцөл байдалд тоон загварчлалын гүйцэтгэл буюу биелэлт юм. Ихэнх тооцоолох систем нь загварчлалд хэрэглэхэд боломжтой байх ба хэрэглэгч тухайн тооцоолох системээс өөрийн загварт тохирохыг нь авч ашиглахад л загварчлал үр дүнтэй болно. Тооцоолох системийн сонголтонд тухайн тооцоолох системийн суурь болох математик загварчлал чухал үүрэгтэй. Тооцоолох загварчлал нь ихэвчлэн “[[физик загварчлал]]” – тай харьцуулбал хямд төсөр байх ба масштабны нөлөөнд автахгүйгээр гидравликийн үзэгдлийг бодит хэмжээсээр нь судлах боломжийг олгодог. Өөрөөр хэлбэл тооцоолох загварчлал хийхэд бодит объектийн физик параметрүүд, [[усны барилга байгууламж|усны барилгын]] хувьд нарийвчлалтай [[топограф]]ийн зураг болон барилгын үндсэн хэмжээс, гидравликийн зарим чухал элементүүд (анхны болон хязгаарын нөхцөл) мэдэгдэж байх хэрэгтэй. Ялангуяа тооцоолох загварчлалын нарийвчлал нь [[геометр]] загвар буруу, системийн тохируулга, анхны болон хязгаарын нөхцөл бодитой өгөгдөөгүй үед судалгааны явц хангалтгүй болно. === Физик ба тооцон бодох загварчлалын түүх === Тооцон бодох шингэний динамик - ТБШ (CFD) салбарын мэдээлэлийн гар боловсруулалтаас [[гидроинформаци]] үүсэн хөгжсөн ба энэ нь дууриамал загварыг хэрэглэж мэдээлэл харилцаа холбоо (ICT) – ийн тусламжтайгаар [[гидравлик]], [[гидрологи]] болон хүрээлэн байгаа орчны асуудлыг шийдвэрлэх, цаашилбал системд суурилсан усны менежментийг хүртэл шийдвэрлэх боломжтой болсон юм (Abbott, 1991). Хэдий тийм боловч гидравлик нь гидроимформацийг бүрдүүлэгч төв нь байх ба өөрөө өөрийгөө шинчлэхэд нөлөөлж байдаг тухай тэмдэглэсэн байдаг. (Abbott, Babovic and Cunge, 2000). Гидроинформацийн цаашдын хөгжилд [[хуурмаг мэдрэлийн сүлжээ]] гэх шинэ зүйл бий болсон ба энэ нь бусадтайгаа холбоотой байх нэг мэдрэлийн эсээс мэдээллийг дамжуулсанаар хүний тархины ажиллагаа, булчин, яс гэх мэт биеийн нарийн зүйлийг судлах хандлага юм. Мэдээллийн хэмжээ том байх тусам сүлжээнд тээвэрлэх “галт тэрэг” тэр хэмжээгээр шаардлагатай болж арга нь урсгалын байрлалын тоо амжилттай байхад ашиглагдана. Гидравликийн асуудлыг шийдвэрлэх туршилтын судалгааны хэрэглээ нь нилээд олон улсад хийгдэж байсан тухай тэмдэглэл байх ба 19 – р зууны 2 – р хагасаас өмнө хөгжсөн гэдэг нь нотлогдсон. Инженерийн асуудлыг шийдвэрлэх масштаблах загварын хэрэглээний санаа нь энэ үед хөгжиж эхэлсэн боловч анх [[Архимед]]ийн үед суурь нь тавигдсан гэж үздэг. 1869 онд В.Фруда анхны усан бассейныг барьж хөлөг онгоцны загвар хийж түүнийгээ туршиж байсан бол 1885 онд О.[[Рейнолдьс]] Дээд Мерсей – гийн түрлэгийн загварыг хийсэн байна. Зууны эргэлт хэмээн нэрлэгдэх гол мөрөн ба усны барилгын загварчлалыг үүсгэн байгуулагч 2 лабораторийг Дрезденд 1898 онд Хуберт Энгельс, Карлсруе – д 1901 онд Теодор Ревок нар бүтээн босгожээ. Тэдгээрийг даган дэлхий даяар олон шинэ лабораторууд байгуулагдан 20 – р зууны эхний хагас гэхэд үндсэндээ өргөжин хөгжсөн юм. 1960 – аад оны үед компьютерийн шинжлэх ухаан, математик техникийн хэрэглээ өсөхөд усны барилга, гидравликийн загварчлалыг дахин өөр чиглэлд удирдан хөтөлсөн боловч гидравлик инженерийн асуудлыг шийдвэрлэх гидравликийн лабораторын хэрэглээг багасгаж чадаагүй юм. Үүний шалтгаан нь загварчлалын хэмжээ нэмэгдэж, зарим төлөвлөлтийн төвөгтөй байдал нь шинэ зүйлийг шаардах, математик шийдэл нь практикт зарим зүйлээр зөрчигдсөнөөс туршилт тавихаас өөр замгүй болох, гидравликын масштаблах загварт хагшаас болон бохирдлын тээвэрлэлт гэх мэт хүрээлэн байгаа орчны асуудлыг шийдвэрлэх нэмэлт асуудлуудын хэрэглээ улам бүр ихэссэн гэх мэт олон зүйл байсан. Мөн [[төсийн онол]]ын хөгжил нь масштаблах загварын хэрэглээнд масштабын нөлөөний зайлшгүй байдлыг бодит байдалд ойлгомжтой болгоход хөтөлсөн нь эргээд лабораторын судалгааг тусгайлан хийх, хээрийн судалгааны хэрэглээ зэрэг нь хосоороо хөдөлгөгч хүч болсон. Математик загварчлал нь ихэвчлэн [[физик загвар]]аас гарсан мэдээ шаарддаг ба загварчлах хоёр аргын давуу талуудыг хослуулсан “хосолсон загварчлал” – ийн хэрэглээг нэмэгдүүлсэн. === Үндсэн тэгшитгэлүүд === Тоон болон тооцоолох загварын үндэс нь дээр өгүүлсэнээр математик загвар юм. Өөрөөр хэлбэл тоон болон тооцоолох загвар нь урсгалыг төсөөлөх алгебр болон [[дифференциал тэгшитгэл]] дээр суурилна. Эдгээрийн жишээ нь гүехэн ус болон турбулент горим дахь [[Урсгал тасралтгүйн тэгшитгэл]], [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]] (турбулентийн даралтыг багтаана), хугацаа болон зайн хамааралтай хурдны өөрчлөлтийг харуулсан [[Сайнт Венантын тэгшитгэл]] юм. Инженерийн тооцоонд дахин дахин давтагдан гарах тухайн дифференциал тэгшитгэл (PDEs эсвэл ТДТ) нь шугаман болон хоёрдугаар эрэмбийн буюу [[шугаман бус систем|шугаман бус]] (квадрат) хэлбэртэй байна. Эдгээр нь шингэний динамикт ихэвчлэн [[гипербол]] (давалгаа), [[парабол]] (диффузи) болон [[эллипс]] (Лаплас) – ын тэгшитгэлүүд байдаг. ТДТ – ийн шийдэлд хязгаарын болон анхны нөхцөлүүд нь өгөгдсөн байх ёстой. ТДТ – ийн шийдэл нь ихэнх тохиолдолд илэрхий эсвэл үл мэдэгдэх шийдэлтэй төгсгөлөг ялгавар, төгсгөлөг элемент, төгсгөлөг эзлэхүүний арга дээр суурилсан тоон шийдлийн нөөцийг шаарддаг ба [[тоон утгын тогтворшил]] (numerical stability), давхцал буюу [[нийлэмж]] (convergence), сарнил ба тархалт (dissipation and dispersion) нь тоон загварчлалын үзлийн чухал зүйл юм. ТДТ – г [[бүрэн дифференциал тэгшитгэл]]д (ODEs) тодорхой үр дүнгийн дагуу шилжүүлэх тодорхойломжийн арга нь энгийн алхамаар хийгддэг. ::<math>{\partial \over \partial t} \iiint_V \rho \, dV = - \, {} </math> oiint|preintegral = |intsubscpt =<math>{\scriptstyle S}</math>|integrand = <math>{}\,\rho\mathbf{u}\cdot d\mathbf{S}</math> ::<math>\ {\partial \rho \over \partial t} + \nabla \cdot (\rho \mathbf{u}) = 0 </math> ::<math> \frac{\partial}{\partial t} \iiint_{\scriptstyle V} \rho\mathbf{u} \, dV = -\, {} </math> {{oiint|preintegral = |intsubscpt = <math>_{\scriptstyle S}</math> |integrand}} <math> (\rho\mathbf{u}\cdot d\mathbf{S}) \mathbf{u} -{}</math> {{oiint|intsubscpt = <math>{\scriptstyle S}</math>|integrand = <math> {}\, p \, d\mathbf{S}</math>}} <math>\displaystyle{}+ \iiint_{\scriptstyle V} \rho \mathbf{f}_\text{body} \, dV + \mathbf{F}_\text{surf}</math> ::<math>\ \rho {Dh \over Dt} = {D p \over D t} + \nabla \cdot \left( k \nabla T\right) + \Phi </math> Шингэний динамикийг судлах тооцоолон бодох арга "ТБШ" нь хожуу 1970 оноос үүсэлтэй боловч 3 хэмжээстэд загварчилж шингэний хөдөлгөөнийг судалж байгаа арга нь 1990 оноос эхлэлтэй. Шингэний динамикийн төвөгтэй горим нь түүнийг заавал лабораторид туршиж судлах шаардлагатай байдаг бол ТБШ арга нь материал, хөрөнгө болон ур чадварыг хэмнэж цахим лаборатори хэлбэрээр судлах боломж олгож байгаа юм. Анх ТБШ аргыг супер комьпютер дээр ачааллаж судалдаг байсан ба өдгөө хэрэглээний комьпютерт өндөр үр дүнтэйгээр судлах боломж улам бүр нэмэгдсээр байна. [[усны инженерчлэл|Усны барилгын инженерчлэл]], гидравликийн шинжлэх ухаанд ажиллаж байгаа маш олон загварчлах программ, багцууд байх ба эдгээр нь 1D, 2D, 3D хэмжээсүүдэд ажилладаг. Загварчлалд хэрэглэх боломжтой компьютер багцуудыг сайн ашиглахын тулд физик ба математик загварын суурь томъёололыг сайн ойлгосон байх шаардлагатай. 2 хэмжээст загварчлах хуучны багцуудын ихэнх нь нэг чиглэлтэй байсан. Жишээ нь Mike 11 (задгай голдирол дахь шингэний хөдөлгөөн), Flowmaster (хоолой дахь шингэний урсгал ба даралт) DAMBRK (боомтын задрал) гэх мэт байна. Шингэний динамикийн загварчлал (ТБШ) усны барилгын инженерийн төсөл тооцоонд хамгийн чухал үүрэгтэй гэж Вервей (1983) өөрийн зохиолдоо тэмдэглэн үлдээжээ. Ингэснээр ТБШ усны барилгын инженерчлэлд улам хурдтай хөгжижээ. Жишээ нь [[Боомт]]ын илүүдэл ус халиах ус халиагуур дээгүүр урсах шингэний хөдөлгөөнийг тооцоолох техникийн хэрэглээнд – Спаливиеро ба Сеед (1998), Сонг ба Зоу (1999) ба Ассу (2001) зэргээс харж болно. Гидравликийн тооцоолон бодох аргын хэрэглээ нь ялангуяа голын инженерчлэл буюу голын системийн шинжилгээний салбарт өргөн тархсан. Чунге, Холли ба Вервей (1980). Бүргиссер (1999) [[тоон анализи]] (Тоон анализ - Numerical analysis ном зүй олон байдаг) ашиглан усны барилга дахь усны түвшний шийдэлийн тоймыг ерөнхийд нь гаргасан бол түр зуурын даралтыг тооцоолох тоон техникийн хэрэглээ нь Вилие ба Стреетэр (1993) – аар бүтээгджээ. Гэх мэтээр усны барилгын инженерчлэлд тооцоолох технологиуд олон бий болсон ба 1990 оноос хойш ТБШ чиглэлийн инженерүүдийг бэлтгэдэг болж бүх салбарын хувьд нэгдсэн программ, алгоритмууд бичигдэж эхэлсэн. == Мөн үзэх == * [[Хурц элементийн теором]] Blade element theory * [[Төвийн ялгаварын схем]] Central differencing scheme * [[Тооцон бодох магнето-гидродинамик]] Computational magnetohydrodynamics * [[Шингэний динамик дахь хязгаарын нөхцлүүд]]Different types of boundary conditions in fluid dynamics * [[Төгсгөлөг элементийн шинжилгээ]] Finite element analysis * [[Тогтворжоогүй урсгалын Төгсгөлөг элементийн арга]] Finite volume method for unsteady flow * [[Шингэний симуляци]] Fluid simulation * [[Автмал хязгаарын арга]] Immersed boundary method * [[Латтис Больцманы Арга|Латтис Больцманы арга]] Lattice Boltzmann methods * [[Чөлөөт арга]] Meshfree methods * [[Эгэл хэсгийн хөдөлгөөний хагас илэрхий арга]] Moving particle semi-implicit method * [[Мулть-эгэл хэсгүүдийн мөргөлдөөний динамик]] Multi-particle collision dynamics * [[Шингэний динамик дахь тоон аргууд]] Numerical methods in fluid mechanics * [[Гөлгөржүүлсэн эгэл хэсгийн гидродинамик]] Smoothed-particle hydrodynamics * [[Магадлалын Эйлер Лагранжийн арга]] Stochastic Eulerian Lagrangian method * [[Турбулентийн загвачрлал]] Turbulence modeling * [[Графо-дүрслэл]] Visualization * [[Салхин туннель]] Wind tunnel * [[Кавитацын загварчлал]] Cavitation modelling * [[Дүрсийн оновчлол]] Shape optimization ==Лавлахууд== {{reflist|30em}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал: Шингэний динамик]] [[Ангилал: Тооцон бодох шинжлэх ухаан]] [[Ангилал: Усны инженерчлэл]] dyweqnrw9bd77vgove1znumezicreyx 0 40557 864811 743546 2026-08-05T17:30:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864811 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Орангутан | image = Orang Utan, Semenggok Forest Reserve, Sarawak, Borneo, Malaysia.JPG | image_caption = [[Борнеогийн орангутан]] (''Pongo pygmaeus'') | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Приматын баг|Примат]] | familia = [[Гоминид]] | subfamilia = [[Понгоныхон]] | genus = '''''Понго''''' | genus_authority = [[Бернар Жермен Этьен де ла Виль, граф де Ласепед|Lacépède]], 1799 | type_species = ''[[Борнейн орангутан|Понго]]'' | type_species_authority = [[Бернар Жермен Этьен де ла Виль, граф де Ласепед|Lacépède]], 1799 (= ''Simia pygmaeus'' Linnaeus, 1760) | subdivision_ranks = [[Амьтны аймаг|Аймаг]] }} '''Орангутан''' ({{lang-la|Pongo}}) — [[Хүн дүрст мич]] бөгөөд [[хүн]]ий хамгийн ойрын төрөл гэх нь олонтаа. Нэршлийн тухайд [[Малай хэл|Малай]] [[хэл]]ний "Orang Hutan" гэх үгнээс гаралтай ба ''"ойн хүн"'' гэсэн утгыг илэрхийлж буй. Орангутан нь [[Гигантопитек]] (Gigantopithecus) болон [[Сивапитек]] (Sivapithecus) гэх, 15 сая [[жил]]ийн тэртээ [[Африк]] [[тив]]ээс [[Зүүн Өмнөд Ази]]д олноороо нутаглаж байсан хүний дээд өвөг мичээс цор ганцаар үлдэж хоцорсон, [[Понго]] [[Амьтны аймаг|аймгийн]] нэгэн [[төрөл]] юм. ==Биеийн бүтэц== [[File:Orang-Utan Tournai.jpg|thumb|left|Модон дээр амьдралаа өнгөрөөдөг орангутаны яс.]] Орангутан нь биерхүү [[мич]] ажээ. Нас бие гүйцсэн эрэгчний өндөр 1.5 [[Метр|м]], 135 [[Килограмм|кг]] жин татах. Эмэгчин нь эрэгчнийгээ бодвол биеэр багавтар. Гадна харагдах байдлын хувьд хүдэр том биедээ таарсан бахиун, булчинлаг байх ба урд хос мөч нь хойд мөчөөсөө бага зэрэг урт. Хуйх хэсгийн [[үс]] нь улаавтар тачирхан ч нүүр болон нуруу орчмыг бодвол үсэрхэг гэхэд болох юм. Дал мөр сагалдаргалсан их үстэй.<ref>{{cite web |url=http://www.red-ape.co.uk/orangutan/orang_anatomy.html |title=Orangutan Anatomy Page |publisher=Red-ape.co.uk |accessdate=3 July 2009 |archive-date=23 Есдүгээр сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923121409/http://www.red-ape.co.uk/orangutan/orang_anatomy.html |url-status=dead }}</ref> [[Мод]]онд гарамгай авирдаг, дөрвөн мөчний хуруунууд нь аливаа зүйлсийг эргүүлж тойруулан үзэхэд нэн зохицсон байдаг.<ref name=Payne>{{cite book|author=Payne, J; Prundente, C|year=2008|title=Orangutans: Behavior, Ecology and Conservation|url=https://archive.org/details/orangutansbehavi0000payn|publisher=New Holland Publishers|isbn= 0-262-16253-9}}</ref>{{rp|14}} [[File:Orangutans.ogv|thumb|right|Орангутаны дүрст бичлэг.]] [[Толгой]] томтой, [[нүүр]] нь өргөн, [[дух]]ны овон хэсэг нь үнэрлэх эрхтэн [[хамар]]тайгаа адил урт товойлттой байдаг бол [[дагз]]ны хэсэг мөн хойшоогоо [[зэв]] хэлбэртэйгээр товойлттой байна. == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Холбоос == {{Commonscat|Pongo|Понго}} * [http://www.orangutan.org/ Орангутаныг хамгаалах олон улсын нийгэмлэг] * [https://web.archive.org/web/20130830125746/http://engage.aza.org/orangutans/ Мэдээлэл] [[Ангилал:Орангутан| ]] [[Ангилал:Хөхтөн амьтан]] 4l2ezj10d143fa0rnz9ukykhrc972cx 0 40715 864871 784370 2026-08-05T18:24:55Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864871 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = | logo = [[File:Python logo and wordmark.svg|230px|Лого]] | logo caption = | screenshot = | screenshot caption = | paradigm = олон парадигм | family = | designer = [[Гвидо ван Россум]] | developer = [[Python Software Foundation]] | released = {{start date and age|1991}} | latest release version = 3.12.4 | latest release date = <small>{{Start date and age|2024|06|06}}</small> | latest preview version = | latest preview date = | typing = [[хүчтэй төрөлжүүлэлт|хүчтэй]], [[Динамикийн төрөлжүүлэлт|динамикийн]], („[[Duck-Typing]]“) | scope = | programming language = | discontinued = | platform = | operating system = | license = Python-Software-Foundation<ref>{{cite web|url=https://www.python.org/psf/license/|title=History and License — Python 3.7.0 documentation|website=www.python.org}}</ref> | file ext = | file format = <!-- or: | file formats = --> | website = {{url|www.python.org}} | implementations = [[CPython]], [[Jython]], [[IronPython]], [[PyPy]] | dialects = | influenced by = [[ABC (програмчлалын хэл)|ABC]], [[Алгол 68]], [[Модула-3]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Perl (програмчлалын хэл)|Perl]], [[Java]], [[Lisp]] | influenced = }} '''Python''' нь өргөн хэрэглээтэй, ерөнхий зориулалтын өндөр түвшний програмчлалын хэл.<ref>{{cite web|url=http://radar.oreilly.com/2006/08/programming-language-trends.html|title=Programming Language Trends - O'Reilly Radar|publisher=Radar.oreilly.com|date=2 August 2006|accessdate=17 July 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://redmonk.com/sogrady/2013/02/28/language-rankings-1-13/|title=The RedMonk Programming Language Rankings: January 2013 – tecosystems|publisher=Redmonk.com|date=28 February 2013|accessdate=17 July 2013}}</ref> Кодыг уншихад хялбар байлгахаар бүтээгдсэн хэл бөгөөд [[Си хэл|Си]] гэх мэт хэл дээр бичсэнээс цөөн тооны мөр код ашиглан санаагаа кодод буулгах зорилготой.<ref name="Summerfield">{{cite book | title = Rapid GUI Programming with Python and Qt | year = 2008 | url = https://archive.org/details/rapidguiprogramm0000summ | last = Summerfield | first = Mark | quote = Python is a very expressive language, which means that we can usually write far fewer lines of Python code than would be required for an equivalent application written in, say, C++ or Java }}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=3JfE7TGUwvgC&pg=PT100|title=Code Complete, p. 100}}</ref> Жижиг, том гэлтгүй ямар ч хэмжээтэй програмыг гаргацтай байдлаар бичих боломжийг олгодог. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Python (programming language)|Python}} * [https://www.python.org/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} [[Ангилал:Программчлалын хэл]] [[Ангилал:Python (программчлалын хэл)]] [[Ангилал:Скрипт хэл]] [[Ангилал:Императив программчлалын хэл]] [[Ангилал:Объект хандалтат программчлалын хэл]] [[Ангилал:Функциональ программчлалын хэл]] jn8ked9wh9hfjjjxzdmdgwiuzjepybq 0 40744 864756 824210 2026-08-05T16:27:52Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864756 wikitext text/x-wiki : ''Энэ өгүүллэг нь уургийг молекулын бүтэц талаас нь авч үзсэн бөгөөд уургийн тухай ерөнхий ойлголтыг [[Уураг|эндээс]] үзнэ үү.'' [[Файл:Myoglobin_mon.png|thumb|right|Цэнхэр өнгөтэй [[альфа спираль]] нь [[миоглобин]] уургийн 3D бүтэц. Энэ уураг нь [[рентген кристаллограф]]аар бүтэц тодорхойлогдсон анхны уураг юм. Зургийн баруун хэсэгт [[хүчилтөрөгч]]тэй (улаан) холбогдсон [[гем бүлэг]] (саарал) гэж нэрлэгддэг [[кофактор]]ыг харж болно.]] '''Уураг''' нь нэг эсвэл түүнээс олон [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] үлдэгдлээс бүрдсэн том [[Биомолекул|биологийн молекул]] буюу [[макромолекул]] юм. Уургууд нь, [[Ферментийн катализ|катализаторт метаболизм]], [[Ген#ДНХ репликац (хуулбарлалт) болон удамшил|ДНХ репликац]] (хуулбарлах), [[Эсийн дохиолол|сөрөг нөлөөлөлд хариу үйлдэл үзүүлэх]], нэг байрлалаас нөгөө рүү молекул зөөх зэрэг амьд организм дотор маш өргөн хүрээний үүргүүдийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь бие биеэсээ амин хүчлийн дарааллаараа ялгагддаг ба энэ дарааллыг тэдгээрийг кодчилсон [[ген]]ийн [[нуклеотидын дараалал]] заадаг. Уургууд нь үүссэнийхээ дараа [[Уургийн бүтэц|3D хэлбэрт]] орж нугалардаг ба [[Уургийн нугаралт|яаж нугарах]] нь уургуудын амин хүчлийн дарааллаас хамаардаг бөгөөд нугалралтаас тэдгээрийн идэвх шалтгаална. [[Пептид|Полипептид]] нь амин хүчлүүдийн үлдэгдлээс тотох дан шугаман [[полимер]] хэлхээ юм. Амин хүчлийн үлдэгдлүүд нь хоорондоо [[пептидийн холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Уураг дахь амин хүчлийн үлдэгдлийн дараалал нь [[генетик код]]од орших [[ген]]ийн [[Нуклейн хүчлийн дараалал|дарааллаар]] тодорхойлогддог. Ерөнхийдөө, генетикийн код нь 20 стандарт амин хүчлүүдийг тодорхойлдог боловч, зарим организмд генетик код нь [[селенит цистеин]]ийг багтаадаг ([[архей]]н генетик код [[пирролизин]]ийг агуулдаг). Нийлэгжил ([[Уургийн биосинтез|синтез]]) дуусмагц эсвэл явагдаж байх үед үүссэн/үүсэж буй уураг нь [[трансляцийн дараах сайжруулалт]]ад өртдөг бөгөөд энэ нь уургийн физик болон химийн шинж, нугалралт, тогтвортой байдал, идэвх, эцэст нь үүргийг нь өөрчилдөг. Заримдаа уургуудад пептидийн бус бүлэг холбогдсон байдаг ба тэдгээрийг [[простетик бүлэг]] эсвэл [[кофактор]] гэж нэрлэгддэг. Уургууд нь тодорхой үүргийг гүйцэтгэх зорилгоор хамтран ажилладаг ба хоорондоо холбогдохдоо тогтвортой [[Комплекс уураг|уургийн нэгдлийг]] үүсгэдэг. [[Полисахарид]] ба [[нуклейний хүчил]] зэрэг биологийн [[макромолекул]]уудтай адилаар, уургууд нь организмийн чухал бүрэлдэхүүн бөгөөд [[эс]] доторх бараг бүхий л үйл ажиллагаанд оролцдог. Ихэнх уургууд нь биохимийн урвалуудыг [[катализ]]алдаг [[фермент]]үүд бөгөөд, эдгээр нь [[метаболизм]]д маш чухал байр эзэлдэг. Уургууд нь мөн бүтцийн (барилгын материал) болон механик үүргүүдтэй байдаг. Жишээ нь, булчин дахь [[актин]] ба [[миозин]], [[цитоскелетон]] дахь эсийн хэлбэрийг барьж өгдөг уургуудыг нэрлэж болох юм. Өөр уургууд нь [[эсийн дохиолол]], [[антибоди|дархлааны үйл ажиллагаа]], [[эсийн холболт]]ийг болон [[эсийн цикл]]ийг явуулахад чухал үүрэгтэй оролцдог. Уургууд нь бас амьтдын хүнсний чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Учир нь, амьтад шаардлагатай бүх амин хүчлүүдээ нийлэгжүүлж чаддаггүй бөгөөд, [[Үл орлуулах амин хүчил|орлуулж үл болох амин хүчлүүдийг]] хүнсээрээ авах ёстой байдагт оршино. Хүнсээрээ авсан уургаа амьтад амин хүчил болгон задалдаг ба эдгээр нь метаболизмд ашиглагдана. [[Ультрацентрфуг]], [[тунадасжуулалт]], [[электрофорез]], [[хромотограф]] зэргээр, уургаас эсийн бусад бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг салган цэвэршүүлж болдог. [[Генийн инженерчлэл]] бий болсноор, уургийг цэвэршүүлэх процессийг хөнгөвчилсөн хэд хэдэн аргуудыг нээсэн. Уургийн бүтэц болон үүргийг судлахад [[иммуногистохими]], [[сайт чиглэлтэй мутагенеци]], [[рентген кристаллограф]], [[цөмийн соронзон резонанс]] болон [[масс спектрометр]]ийн аргуудыг ихэвчлэн ашигладаг. == Биохими == {{гол|Биохими}} [[File:Peptide-Figure-Revised.png|thumb|300px|[[Пептидийн холбоо]]ны химийн бүтэц (доор). [[Аланин]] ба түүнтэй зэрэгцээ орших амин хүчлийн пептидийн холбооны 3D бүтэц (дээр/тодотгосон).]] [[File:Peptide group resonance.png|thumb|300px|Уургийн [[полимер]]ийг үүсгэх амин хүчлүүдийн [[пептидийн холбоо]]ны [[Резонанс (хими)|резонанс]] бүтэц.]] Ихэнх уургууд нь шугаман [[полимер]]уудаас бүрддэг ба полимерууд нь 20 хүртэл тооны өөр L-α-амин хүчлүүдээс тогтдог. Бүх [[Уураг бүтээгч амин хүчил|уураг бүтээгч амин хүчлүүд]] нь нийтлэг бүтцийн онцлогийг агуулдаг. Тэд альфа [[α-нүүрстөрөгч]]тэй ба түүнд [[амин бүлэг]], [[карбоксил бүлэг]] болон өөр өөр [[хажуугийн хэлхээ]] холбогддог. Зөвхөн [[пролин]] энэ үндсэн бүтцээс өөр бүтэцтэй байдаг. Пролин нь амин бүлгийн N-төгсгөлдөө өвөрмөц цагираг агуулдаг ба энэ нь CO-NH амидийн үлдэгдлийг хөдөлгөөнгүй [[конформац]]д оруулдаг<ref name=Nelson2005/>. [[Стандарт амин хүчлийн жагсаалт|Стандарт амин хүчлүүдийн]] хажуугийн хэлхээ нь маш өргөн хүрээний химийн бүтэцтэй болон шинжүүдтэй байдаг. Уураг дахь бүх амин хүчлүүдийн хажуу хэлхээнүүдийн үйлчлэлүүдийн нийлбэрээр тухайн уургийн 3D бүтэц болон түүний химийн идэвхийг тодорхойлдог<ref name=Gutteridge2005/>. [[Пептид|Полипептид]] дахь амин хүчлүүд нь [[пептидийн холбоо]]гоор холбогдсон байдаг. Уургийн хэлхээнд холбогдсон бол тухайн амин хүчлийг ''"үлдэгдэл"'' гэдэг ба [[нүүрстөрөгч]], [[азот]] болон [[хүчилтөрөгч]]ийн цуваа [[атом]]уудыг нь ''"үндсэн хэлхээ"'' буюу ''"уургийн нуруу"'' гэж нэрлэдэг<ref>Murray ''et al''., p. 19.</ref>. Пептидийн холбоо нь хоёр [[Резонанс (хими)|резонанс]] хэлбэртэй ба эдгээр холбоо нь [[Хосолсон холбоо|хосолсон (давхар) холбооны]] зарим шинж чанарыг агуулж, тэнхлэгүүдээ тойрон эргэхийн хориглосноор альфа нүүрстөрөгчийн атомуудыг бараг [[копланар]] (нэг хавтгайд) байрлалд оруулдаг. Пептидийн холбооны нөгөө хоёр [[Хоёр талт өнцөг|хоёрталт өнцгүүд]] нь тухайн уургийн нурууны хэлбэрийг тодорхойлдог<ref>Murray ''et al''., p. 31.</ref>. Уургийн чөлөөтэй карбоксил бүлэгтэй төгсгөлийг [[Карбоксил төгсгөл|С-төгсгөл]] эсвэл карбоксил төгсгөл, чөлөөтэй амин хүчилтэй төгсгөлийг нь [[Амин төгсгөл|N-төгсгөл]] буюу амин төгсгөл гэдэг. ''Уураг'', ''[[полипептид]]'' болон ''[[пептид]]'' гэдэг үгс нь давхар утгатай ба тэдгээрийн утгууд нь заримдаа давхацдаг. ''Уураг'' гэдгээр ерөнхийдөө бүтэн бүрэлдсэн, тогтвортой байгаа биологийн молекулуудыг илэрхийлдэг байхад, ''пептид'' гэдэг нь ерөнхийдөө богино, 3D тогтвортой бүтэцгүй [[амин хүчил|амин хүчлийн]] [[олигомер]]ийг хэлдэг. Хэдийгээр энэ хоёрын хоорондын заагийг сайтар тайлбарлаагүй ч, ойролцоогоор 20-30 үлдэгдлээр ялгагддаг<ref name=Lodish2004/>. ''Полипептид'' нь ямар нэгэн амин хүчлийн шугаман хэлхээ ба ямар ч урттай байж болдог. == Нийлэгжүүлэлт буюу синтез == [[Image:Ribosome mRNA translation en.svg|thumb|Рибосом нь [[мРНХ]]-ийг загвар болгон ашиглан уургийг үүсгэнэ.]] [[File:Genetic code.svg|thumb|[[ДНХ]] дахь [[ген]]ийн дараалал нь уургийн [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] дарааллыг кодчилно.]] === Био нийлэгжүүлэлт буюу биосинтез=== {{гол|Биосинтез}} Уургууд нь [[Ген|генүүдэд]] кодчилогдсон байгаа мэдээллийн дагуу амин хүчлүүдээс угсрагддаг. Уураг болгон нь, тэдгээрийг кодчилох генийн [[нуклеотид]]уудын дарааллын дагуу бүрддэг амин хүчлийн үл давтагдах дараалалтай байдаг. [[Генетик код]] нь, [[кодон]] гэж нэрлэгдэх 3 нуклеотидын багцуудаас тогтдог ба 3 нуклеотид болгон нь нэг амин хүчлийг кодчилдог. Жишээлбэл, АУГ([[аденин]]-[[урацил]]-[[гуанин]]) нь [[метионин]]ы код болно. [[ДНХ]] нь 4 нуклеотид агуулдаг ба нийт байж болох кодооны тоо 64 учир, генетикийн кодод нэг буюу түүнээс дээш тооны кодон нь нэг амин хүчлийг тодорхойлдог<ref name=vanHolde1996/>. ДНХ-д кодчилогдсон байгаа генүүд нь юуны өмнө, РНХ полимераза гэх мэтийн уургуудаар урьдчилсан [[мессенжэр РНХ]] (''анхдагч транскрипц'' гэж мөн нэрлэдэг) болон [[транскрипц]]лагддаг. Ихэнх организмууд урьдчилсан мРНХ-ээ, [[транскрипцын дараах сайжруулалт]]ын ялгаатай хэлбэрүүдийг ашиглан боловсорсон мРНХ болгодог ба дараа нь энэ нь [[рибосом]]уудаар явагдах уургийн нийлэгжилд загвар болон ашиглагддаг. [[Прокариот]]уудад мРНХ нь үүсмэгц шууд ашиглагдах эсвэл [[нуклеойд]]оос салмагц рибосом дээр холбогддог. Эсрэгээр, [[эукариот]]ууд мРНХ-ийг [[эс]]ийн [[бөөм]] дотор бий болгоод, [[бөөмийн мембран]]ыг нэвчүүлэн [[цитоплазм]]д байрлуулдаг ба цитоплазмд [[уургийн бионийлэгжил]] явагддаг. Уургийн нийлэгжлийн хурд нь прокариотуудад илүү байдаг (эукариотуудтай харьцуулахад) ба 20 амин хүчил/сек хүрдэг<ref name=Pain2000/>. мРНХ-г загвар болгон ашиглан уургийг нийлэгжүүлэх процессийг [[трансляц]] гэдэг. Тухайн мРНХ нь рибосом дээр суурилагдаж, кодон бүр нь [[Тээвэрлэгч РНХ|тРНХ]] молекул дээрх антикодонтой [[Суурь хослох дүрэм|суурь хослох]] байдлаар нуклеодтидууд нь гурав гурваараа уншигдана. [[Аминоацил тРНХ синтетаза]] фермент нь тРНХ молекулуудыг тохирох амин хүчлээр хангадаг. Томорч байгаа полипедтидийг ''үүсч буй хэлхээ'' гэж нэрлэдэг. Уургууд нь ямагт [[N-төгсгөл]]өөс [[C-төгсгөл]] рүү чиглэлтэйгээр нийллэгждэг<ref name=vanHolde1996>van Holde and Mathews, pp. 1002–42.</ref>. Нийлэгжлийн үр дүнд үүссэн уургийн хэмжээг түүнд агуулагдаж байгаа [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] тоогоор болон түүний [[молекулын масс]]аар тодорхойлдог. Хэмжээг ихэвчлэн [[Дальтон (нэгж)|дальтоноор (Да)]] эсвэл уламжлагдсан нэгж болох килодальтоноор (кДа) илэрхийлдэг. [[Дрожж]]ийн уургууд нь дунджаар 466 амин хүчлийн урттай бөгөөд 53 кДа масстай байдаг<ref name=Lodish2004/>. Мэдэгдэж буй уургуудаас хамгийн том нь 3000 кДа масстай ба ойролцоогоор 27000 амин хүчлийн урттай [[титин]]ууд (булчингийн [[сакромер]]ийн нэг бүрэлдэхүүн хэсэг) юм<ref name=Fulton1991/>. ===Химийн нийлэгжил=== {{гол|Химийн синтез}} Богинохон уургууд химийн нийлэгжлээр үүсэж болдог. Ингэхдээ [[Пептидийн синтез|пептидийн нийлэгжил]] гэж нэрлэгддэг бүлэг аргуудаар үүсгэгддэг. Эдгээр аргууд нь [[Органик синтез|органик нийлэгжлийн]] аргачлалууд дээр суурилдаг<ref name=Bruckdorfer2004/>. Химийн нийлэгжил нь полипептидийн хэлхээнд байгалийн гаралтай бус амин хүчлүүдийг залгах аргыг нээж өгсөн, жишээлбэл: амин хүчлүүдийн хажуугийн хэлхээнд [[флуоресцент]] тэмдгийг залгах<ref name=Schwarzer2005/>. Эдгээр аргууд нь [[биохими]]йн лаборатори болон [[эсийн биологи]]д чухал боловч, арилжааны (аж ахуйн) хэрэглээнийх биш юм. Химийн нийлэгжил нь 300 амин хүчлээс илүү урттай полипептидэд хэрэгцээгүй болдог ба үүссэн уургууд өөрийн [[Уургийн бүтэц|3D бүтэцдээ]] хялбар орж чаддаггүй. Дийлэнх химийн нийлэгжлийн аргууд нь биологийн урвалын эсрэгээр [[C-төгсгөл]]өөс [[N-төгсгөл]] рүү чиглэлтэй байдаг<ref name=Kent2009/>. == Бүтэц == [[File:Chaperonin_1AON.png|thumb|300px|right|Шаперониний талст бүтэц. Шаперон уургийн нугаралтад тусалж байгаа нь.]] [[File:Proteinviews-1tim.png|thumb|300px|[[Триозофосфатизомераза]] уургийн байж болох 3D бүтцүүд. Зүүн талд: атомуудын төрлөөр будагдсан. Дунд: Үндсэн хэлхээний конформацийн хялбаршуулсан дүрслэл, хоёрдогч бүтцээрээ будагдсан. Баруун талд: Ууссан байдалтай дүрслэл, үлдэгдлүүдээрээ будагдсан (хүчлийн үлдэгдэл-улаан, суурийн үлдэгдэл-хөх, тултай үлдэгдэл-ногоон, туйлгүй үлдэгдэл-цагаан).)]] Ихэнх уургууд өвөрмөц 3D хэлбэрт орон [[Уургийн нугаралт|нугардаг]]. Уургийн ингэж ордог хэлбэрийг нь уургийн [[бодит төлөв]] гэдэг<ref>Murray ''et al''., p. 36.</ref>. Олон уургууд гадны туслалцаагүйгээр өөрсдийн бодит төлөвт ордог (ердөө л өөрсдийн амин хүчлийн химийн шинжүүдийг ашиглан) бол, зарим нь [[Шаперон (уураг)|шаперон]] молекулын туслалцааг шаарддаг<ref>Murray ''et al''., p. 37.</ref>. Биохимичид ихэвчлэн уургийн бүтцийн 4 өөр хэлбэрийг дурддаг<ref>Murray ''et al''., pp. 30–34.</ref>: * [[Анхдагч бүтэц]]: [[Пептидийн дараалал|амин хүчлийн дараалал]]. Уураг нь [[полиамид]]. * [[Хоёрдогч бүтэц]]: устөрөгчийн холбоогоор тогтворжсон, локал бүтцүүдийн давталт (үечлэл). Өргөн тархсан жишээ нь, [[альфа мушгиа]] (спираль), [[бета ялтас]] болон [[Эргэлт (биохими)|эргэлтүүд]] (тойрог). Хоёрдогч бүтэц нь локал учраас, ялгаатай хоёрдогч бүтцийн олон хэсгүүд нь нэг уургийн молекулд орших боломжтой. * [[Гуравдагч бүтэц]]: уургийн нэг молекулын ерөнхий хэлбэр (хоёрдогч бүтцүүдийн хоорондын холбоо). Гуравдагч бүтэц нь ерөнхийдөө локал бус холбоонуудаар холбогдож, ихэвчлэн [[гидрофоб]] (усанд дургүй) бүтцийг үүсгэдэг. Мөн [[давсны гүүр]]ээр, устөрөгчийн холбоогоор, [[дисульфидийн холбоо]]гоор, тэр бүү хэл [[трансляцийн дараах хувиргалт]]аар холбогддог. Гуравдагч бүтэц нь нугалралт гэдэг ойлголттой ижил утгатайгаар дэлгэрэнгүй ашиглагддаг. Гуравдагч бүтэц нь уургийн үндсэн үүргийг удирддаг. * [[Дөрөвдөгч бүтэц]]: хэд хэдэн уургийн молекулуудаас үүсдэг бөгөөд нэг [[комплекс уураг]] шиг ажилладаг бүтэц. Энэ сэдэвт [[уургийн дэд нэгж]] гэж нэрлэгдсэн. Уургууд нь хатуу бүтэцтэй молекулууд биш. Дээр дурдагдсан бүтцүүдээс гадна, уургууд нь хэд хэдэн хамааралтай бүтцэд хувирах чадвартай ба тэр үедээ үүргээ гүйцэтгэсэн хэвээр байдаг. Энэ өөрчлөн байгуулалтын хүрээнд хамрагдах гуравдагч ба дөрөвдөгч бүтцүүдийг [[Химийн бүтэц|хувиралт]] (конформац), тэдгээрийн хоорондын шилжилтийг хувиралтын өөрчлөлт гэж тус тус нэрлэдэг. [[Субстрат]]ын молекул ферментийн [[идэвхтэй тал]]д эсвэл химийн урвалд [[катализатор]]ын үүрэг гүйцэтгэж байгаа уургийн физик хэсэгт холбогдсоноор дээрх өөрчлөлтүүд ихэвчлэн бий болдог. Уусмал доторх уургууд нь дулааны хэлбэлзлэлийн нөлөөгөөр мөн бусад молекулуудтай мөргөлдсөнөөр бүтцийн хувиргалтад ордог<ref>van Holde and Mathews, pp. 368–75.</ref>. Уургуудыг албан бусаар, гуравдагч бүтцэд нь суурилан 3 үндсэн ангилалд хуваадаг: [[бөмбөрцгөн уураг]], [[утаслаг уураг]], [[мембранан уураг]]. Бөмбөрцгөн уургуудын дийлэнх нь [[Уусалт|уусдаг]] ба тэдгээрийн олонх нь [[фермент]] байдаг. Утаслаг уургууд нь ихэвчлэн бүтцийн үүрэгтэй байдаг. Жишээ нь, [[коллаген]] (холболтын эдийн үндсэн бүрдүүлэгч), [[кератин]] (үс ба хумсны уурган бүрдүүлэгч). Мембранан уургууд нь ихэвчлэн [[рецептор]]ын (химийн дохиолол хүлээн авагч) эсвэл, туйлтай эсвэл цэнэгтэй молекулуудыг [[эсийн мембран]]ыг нэвтрүүлдэг сувгийн үүргийг гүйцэтгэдэг<ref>van Holde and Mathews, pp. 165–85.</ref>. Уураг нь усны довтолгооноос маш муу хамгаалагдсан байдаг учир, өөрийгөө [[усгүйжүүлэх]], [[дегидрон]] гэж нэрлэгддэг, молекул дотроо тусгай [[устөрөгч]]ийн холбоотой байдаг<ref name=Fernandez2003/>. ===Бүтцийг тодорхойлох=== Уургийн гуравдагч бүтцийг эсвэл тэдгээрийн комплексүүдийн дөрөвдөгч бүтцийн судлах нь уураг өөрийн үүргийг яаж гүйцэтгэдэг тухай чухал мэдээллийг өгөх юм. Уургийн бүтцийг тодорхойлох өргөн ашиглагддаг туршилтын аргуудад, [[рентген кристаллограф]] ба [[Цөмийн соронзон резонансын спектоскоп|ЦСР-спектоскоп]] ордог. Эд хоёулаа [[атом]]ын хэмжээнд мэдээлэл бүрдүүлдэг. ЦСР туршилтууд нь хос атомуудын хоорондын зай нь таамаглагдаж болох үед мэдээлэл бүрдүүлж чаддаг ба уургийн авч болох эцсийн төлөвийг (конформацийг) [[зайн геометр]]ийн тооцооллыг хийсний дараа мэдэж авдаг. [[Давхар туйлшралтын интерферометр]] нь уургийн ерөнхий [[конформац]] ба харилцан үйлчлэлцэл эсвэл өөр эрмэзлэлээс (уургийн өөрийн үүргийг солих сонирхол г.м.) үүсэлтэй [[конформацийн өөрчлөлт]]ийг хэмжих тоон аналитик арга юм. [[Тойргийн дихроизм]] нь уургийн мушгианы (спиралийн) бүтэц эсвэл бэта ялтсын бүтцийг тодорхойлох лабораторийн өөр нэг арга юм. [[Криоэлектрон микроскопын арга]] маш том уургийн комплекс болон нийлмэл вирусийн бүтцийн тухай нарийвчлал багатай (ерөнхий) мэдээллийг олоход ашигладаг<ref>Branden and Tooze, pp. 340–41.</ref>. Энэ төрөлд багтах электрон кристаллограф гэж нэрлэгддэг аргаар зарим тохиолдолд (ихэвчлэн мембранан уурын хоёр хэмжээст талстын хувьд) өндөр нарийвчлалтай мэдээллийг бүрдүүлж чаддаг<ref name=Gonen2005/>. Тодорхойлогдсон бүтцүүд нь [[Уургийн Мэдээллийн Сан]]д ордог ба санд чөлөөтэй нэвтэрч болдог. Энэ сангаас мянга мянган уургийн бүтцийн мэдээллийг тухайн уураг дахь атом бүрийн [[Тэгш өнцөгт координатын систем|тэгш өнцөгт координат]] хэлбэртэйгээр авж болно<ref name=Standley2008/>. Уургийн бүтцийн төрлөөс, генийн дарааллын тоо их байдаг. Уурыг бүлгийн тодорхойлогдсон бүтцүүдийг [[рентген кристаллограф]]аар (уургийн бүтцийг тодорхойлдог үндсэн аргуудын нэг) хялбар тодорхойлогдох уургуудад хамааруулдаг. Тухайлбал, бөмбөрцгөн уургуудыг [[талст]] болгон бэлтгэхэд (рентген кристаллографд оруулахаар) харьцангуй амархан байдаг. Мембарнан уургууд нь эсрэгээр, талстжуулхад амаргүй байдаг учир [[Уургийн Мэдээллийн Сан|УМС]]-д бүрэн суугаагүй<ref name=Walian2004/>. Уургийн бүлгийг төлөөлж чадах бүтцүүдийн үндсэн нугларалтаар нь ангилан бүтцийг системчлэх замаар уургийн бүтцийг тодорхойлж дээрх дутагдлыг арилгах санааг [[бүтцийн геномик]] гаргасан. [[Уургийн бүтцийг таамаглах]] аргуудыг ашиглан, туршилтаар бүтэц нь тодорхойлогдоогүй байгаа уургуудын үнэмшилтэй бүтцүүдийг гаргаж авахыг оролдож байна<ref name=Sleator2012/>. ==Эсэд гүйцэтгэх үүрэг== Уургууд нь [[эс]] дотор голлох үүргийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь генд кодчилогдсон мэдээллийн тодорхойлсноор үүргүүдийг гүйцэтгэдэг гэж үздэг.<ref name=Lodish2004/> Зарим төрлийн [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийг]] эс тооцвол, дийлэнх биологийн молекулууд нь харьцангуй идэвхгүй байдаг учраас тэдгээрт уургууд нөлөөлдөг. [[Гэдэсний савханцар|Гэдэсний савханцрын]] (Escherichia coli) эсийн хуурай бодисын хагасыг уургууд эзэлдэг бол, өөр, [[ДНХ]] болон [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]] мэт [[макромолекул]]ууд нь харгалзан 3% ба 20% эзэлдэг.<ref name="Voet">Voet D, Voet JG. (2004). ''Biochemistry'' Vol 1 3rd ed. Wiley: Hoboken, NJ.</ref> Тодорхой эсэд эсвэл эсийн төрөлд байгаа уургийн бүрдлийг түүний ''[[протеом]]'' гэдэг. Уургуудын гол шинж чанар нь тэдгээрийн өөр молекулуудтай тодорхой, бат бөх холбогддогт оршино. Энэ нь уургуудад олон үүргүүдийг гүйцэтгэх боломжийг олгодог. Уургийн бусад молекулуудтай холбогдохыг хариуцдаг хэсгийг ''холбогдох цэг'' гэж нэрлэдэг. Холбогдох цэг нь ихэвчлэн молекулын гадарга дээр хонхорхой ("халаас") хэлбэртэй оршдог. Холбогдох цэгийн халаасыг тодорхойлдог уургийн гуравдагч бүтэц ба эргэн тойронд орших амин хүчлүүдийн туслах хэлхээнүүдийн химийн шинж чанаруудаас уургийн холбогдох чадвар хамаардаг. Уургийн холбогдолт нь гайхамшигтай бөх бат ба онцлог байдаг. Жишээлбэл: [[рибонуклеазагийн ингибитор]] уураг нь [[дэд фемтомоляр]] [[диссоциацийн тогтмол]]той (<10^-15М) хүний [[ангиогенин]]тэй холбогддог боловч, түүний [[амфиб]] [[гомолог]] [[онконаза]]тай (>1 M) огт холбогддоггүй. Заримдаа өчүүхэн химийн өөрчлөлт нь (ганцхан метил бүлгийг(CH₃-)холбогдож байгаа хамтрагч дээр нэмэх г.м.) холбоог устгахад хүргэдэг. Жишээлбэл: [[валин]] гэдэг [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] [[аминоацил тРНХ синтетаза]] нь [[изолеуцин]] амин хүчлийн [[хажуугийн хэлхээ]]тэй маш төстэй зүйлийг эсэргүүцдэг.<ref name=Sankaranarayanan2001/> Уургууд нь өөр уурагтай бусад жижиг молекулуудтай адил холбогддог. Уургууд нь нэг молекулын бусад хуулбаруудтай холбогдохдоо фибрил үүсгэхээр [[олигомер]] хэлбэрт шилжидэг. Энэ процесс нь ихэвчлэн, бие даан хатуу эслэгийг үүсгэдэг бөмбөрцөг мономеруудаас бүрдсэн бүтцийн уургуудад явагддаг. Уураг-уураг холболтууд нь, ферментлэг идэвхжилийг тохируулах, эсийн циклийн үйл явцыг удирдах, ердийн биологийн үйлдэлүүдтэй холбоотой олон урвалуудыг явуулдаг том уургийн иж бүрдлийг ([[Комплекс уураг|уургийн комлекс]]) үүсгэх зэрэг үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг. Уургууд нь эсийн мембрантай холбогдох, тэр бүү хэл дотор нь багтах тохиолдол байдаг. Уургууд хоорондоо нэгдэж бүтцийн өөрчлөлтөд орохын тулд маш хүнд (хэцүү) бүтэцтэй [[Эсийн дохиолол|дохиололын хэлхээг]] үүсгэдэг. <ref>van Holde and Mathews, pp. 830–49.</ref> Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэл нь буцах (эргэж хэвэндээ орох боломжтой) ба энэ нь янз бүрийн бүлэг уургууд нь өөр хоорондоо ялгаатай бүлэг үүргүүдийг гүйцэтгэж чадах [[агрегат]]уудыг үүсгэж чадах эсэхээс хамаарна. Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэлийн судалгаа нь, эсийн үүргийн чухал шинжүүдийг ойлгох түлхүүр болох ба эцэст нь эсийн төрлүүдийг ялгах шинж чанаруудыг тодорхойлох юм.<ref name=Copland2009/><ref name=Samarin2009/> ===Фермент=== {{гол|Фермент}} Эс дэх уургийн хамгийн олонд танигдсан үүрэг нь химийн урвалуудад [[катализатор]] болох [[фермент]]ийн үүрэг юм. Ферментүүд нь ихэвчлэн маш тодорхой байдаг ба зөвхөн нэг эсвэл цөөн тооны химийн урвалыг хурдасгадаг. Ферментүүд нь метаболизмтай холбоотой ихэнх урвалуудад оролцхоос гадна, [[ДНХ репликац]], [[ДНХ засвар]] болон [[транскрипц]] зэрэг [[процесс]]уудад ДНХ-г удирдаг. Зарим ферментүүд трансляцийн дараах сайжруулалт гэдэг процессийн үед бусад уурагуудад химийн бүлэг нэмэх эсвэл хасах байдлаар нөлөөлдөг. Ойролцоогоор 4000 урвалуудад ферментүүд катализатор болон оролцдог.<ref name=EXPASY2000/> Фермент оролцож байгаа урвалын [[хурд]], оролцоогүй хурдаас төсөөлөшгүй их байдаг, жишээ нь, оротат декарбоксилаз нь урвалын хурдыг 1017 дахин нэмэгдүүдэг (фементгүй 78 сая жил, ферменттэй 18 миллисекунд).<ref name=Radzicka1995/> Фермент холбогдон дээр нь ажиллаж байгаа молекулуудыг [[субстрат]] гэдэг. Ферментүүд нь олон зуун амин хүчлүүдээс бүрддэг хэдий ч тэдгээрийн үлдэгдлүүдийн хэдхэн хувь нь субстраттай нэгдэж, ойролцоогоор дөнгөж 3-4 үлдэгдэл л яг катализад оролцдог.<ref name="urlEBI"/> Ферментийн каталитик үлдэгдлүүдийг агуулдаг, субстраттай холбогдог хэсгийг [[Идэвхтэй сайт|идэвхтэй хэсэг]] (active site) гэдэг. [[Диригент уургууд]] (dirigent-удирдаач) нь бусад ферментүүдийн нийлэгжүүлсэн бодисийн стереохимийг зааж (тогтоож) өгдөг уургийн нэгэн бүлийн гишүүд. ===Эсийн дохиолол ба лиганд холболт=== Олон уургууд [[эсийн дохиолол]] ба [[Дохиолол дамжуулах (биохими)|дохиолол дамжуулах]] (signal transduction) процессуудад оролцдог. [[Инсулин]] мэтийн зарим уургууд нь эсийн гадна байрлах ба өөриигөө үүсгэсэн эсээс бусад хол байгаа [[Эд (биологи)|эдүүдэд]] орших эсүүд рүү дохио дамжуулдаг. Өөр уургууд болох мембраны уургууд [[Рецептор (биохими)|рецептор]] байдлаар ажилдаг ба тэдгээрийн гол үүрэг нь, дохиололын молекултай холбогдож эс дотор биохимийн хариу үйлдэл үүсгэх юм. Ихэнх рецепторууд нь эсийн гадаргууд орших холбогдох хэсэг, эс дотор орших effector domain-г агуулдаг ба энэ нь ферментлэг идэвхийг үзүүлэх эсвэл эс дотор орших бусад уургуудын тодорхойлсон [[конформацийн өөрчлөлт]]өд (хэлбэрийн өөрчлөлтөд) орох боломжтой.<ref>Branden and Tooze, pp. 251–81.</ref> [[Эсрэг биет]]үүд (antibody) нь [[дасан зохицох дархлааны систем]]ийн уургийн бүрдүүлэгч ба тэдгээрийн гол үүрэг нь [[антиген]]тэй эсвэл организм доторх гадны бодистой нэгдэж, тэдгээрийг усгахаар онилдогт оршино. Эсрэг биетүүд нь эсийн гаднах орчин уруу ялгарагдах эсвэл [[плазман эс]] гэж нэрлэгддэг тусгай [[Б эс]]ийн мембран дотор хадгалагдаж байдаг. [[Фермент]]үүд нь урвалаа явуулахаар өөрсдийн [[субстрат]]тай нэгдэх чадвар нь хязгаарлагдмал байдаг байхад эсрэг биетүүдэд ямар ч хязгаарлалт байдаггүй. Эсрэг биетүүд нь өөрийн онилсон зүйлтэйгээ нэгдэх чадвар нь зүйрлэшгүй өндөр байдаг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 247–50.</ref> <span style="color:red;">'''Үүнээс доошхи хэсэгт найруулгын засвар хийгдэж байна! Дунд сургуулийн сурагч орчуулгыг хийсэн тул найруулгын олон алдаа байгаа гэдгийг анхааралдаа авна уу!'''</span> Олон лиганд зөөврийн уургууд нь тодорхой жижиг биомолекултай холбогдож олон эст амьтны биеийн өөр газарт авиачдаг. Эдгээр уургуудад лигандын концентраци их байгаа газар холбогдох чадвар их мөртлөө лигандын концентраци бага байгаа эдэд суллах чадвартай байх шаардлагтай. Өргөн тархсан лиганд-холбогддог уураг бол гемоглобин юм, энэ уураг нь бүх сээр нуруутаны уушигануудаас хүчилтөрөгчийг авч бусад эдэд зөөж өгдөг ба бүх биологийн ангид ойролцоо гомологтой байдаг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 220–29.</ref> Ликтин гэдэг чихэртэй холбогддог уурагууд нь өөрсдийн чихэрэн moieties-уудаа маш тодорхой сонгодог. Эс болон уурагуудтай холбоотой хүлээн зөвшөөрүүлэх үйл явцад лектин нь үүрэг гүйцэтгэдэг.<ref name=Rudiger2000/> Хүлээн авагч болон гормонууд нь маш тодорхой холбогддог уурагууд юм. Транс мембранан уурагууд нь эсийн мембраны ион болон жижиг молекул нэвтрүүлэх чадварыг нь өөрчилдөг лиганд зөөгч уураг юм. Зөвхөн мембар нь цэнэглэгдсэн эсвэл туйлширсан молекулыг нэгвтрүүлдэггүй усанд дургүй төвтэй байдаг. Мембраны уурагууд эдгээр молекулуудыг нэвтрүүлдэг тусгай сувагтай байдаг. Ингэж нэвтрүүлдэг сугаван уурагууд нь нэг уураг зөвхөн нэг тодорхой ион сонгон нэвтрүүлэх чадвартай, жишээлбэл: кали болон натрийн сувагууд энэ хоёр ионыг ялган нэгийг нь нэвтрүүлдэг.<ref>Branden and Tooze, pp. 232–34.</ref> ===Бүтцийн уургууд=== Бүтцийн уургууд нь бусад биологийн шингэн молекулуудад хатуу ба зуурамтгай чанартай болгож өгдөг. Ихэнх бүтцийн уургууд нь утаслаг уураг байдаг, жишээлбэл: коллаген ба эластин нь мөгөөрс мэтийн холбох эдийн чухал орц, ба кератин нь үс, хумс, өд, эвэр, болон зарим амьтны бамбай мэтийн мяндаслаг эсвэл хатуу хэсгүүдэд олддог.<ref>van Holde and Mathews, pp. 178–81.</ref> Зарим бөмбөрцөг уургууд нь бүтцийн уургийн үүрэг гүйцэтгэдэг, жишээлбэл: актин ба тубулин мономерээр уусдаг бөмбөрцөг уураг мөртлөө эсийн хэлбэр дүрсийг хадгалж өгдөг цитоскелетоныг бүрдүүлдэг урт хатуу утаслаг болон полимержидэг. Бүтцийн уургийн үүргийг гүйцэтгэдэг бусад уургууд нь мотор уургууд юм, тэдгээрт миозин, кинезин болон динейн гэх мэтийн уураг ордог. Эдгээр уургууд нь механик хүч гаргах чадалтай бөгөөд нэг эст амьтны хөдөлгөөнд ба бэлгийн үржлээр үрждэг олон эст амьтны бэлгийн эр эсэд чухал үүрэгтэй байдаг. Тэдгээр нь бас агшиж байгаа булчингаас ялгарч байгаа хүчийг ялгаруулж чаддаг ба эсийн дотоодын зөөлтөнд үндсэн үүргийн гүйцэтгэдэг.<ref>van Holde and Mathews, pp. 258–64; 272.</ref> ==Судалгааны аргууд== Уургийн бүтэц болон үйлдлийг vitro-д, vivo-д болон silico-д үзэж болдог. Vitro-д хяналт доор байгаа орчинд цэвэршүүлсэн уургийн судалгаа нь уураг яаж өөрийн үүргээ гүйцэтгэдгийг сурах ашигтай байдаг, жишээлбэл: ферментийн кинетикс нь ферментийн химийн каталитик үйл ажиллагааг ба өөр өөр субстратад үзүүлэх харьцангуй үйлдлийг нээдэг. Дүгнэвэл vivo туршилтууд нь уургийн эс эсвэл бүхэл бүтэн организм дотор гүйцэтгэх физиологийн үүргийг тодорхойлж өгдөг. Silico судлалд уургийг судлахдаа тооцооны арга ашигладаг. ===Уураг цэвэрлэлт=== Vitro анализад орохын тулд эхлээд уурагыг бусад эсийн бүтцүүдээс салгаж цэвэрлэх хэрэгтэй. Энэ үйл ажиллагаа нь эсийн lysis-ээр эхэлдэг бөгөөд энэ процессэд эсийн мембраныг нурааж доторх органелле-нуудыг нь crude lysate гэдэг уусмал дотор хийдгээр эхэлдэг билээ. Үүнээс үүссэн уусмалыг ултрасентрифугаци ашиглаж цэвэрлэдэг ба энэ нь эсийн хэсгүүдийг уусдаг уураг, мембраны липид ба уураг, эсийн органелле болон нуклейн хүчил агуулдаг бүлгүүдэг хуваадаг. Salting out гэдэг тунжуулах аргийг энэ лизат дээр ашиглаж уурагыг бөөгнөрүүлдэг. Үүний дараа янз бүрийн хромотограф ашиглаж сонирхож байгаа уураг ба уурагуудыг тэдгээрийн жин, нийт цэнэг болон холбогдох чанаргын тусламжтайгаар ялгаж авдаг.<ref>Murray ''et al''., pp. 21–24.</ref> Хэрвээ хүсэж байгаа уурагын молекул жин ба изоэлектрик цэгүүд мэдэгдэж байвал өөр өөр төрлийн gel electrophoresis-ийг ашиглан, эсвэл уурагын spectroscopic чанарууд нь ялгагддаг бол spectroscope, эсвэл уураг нь фементийн үйл ажилгаатай байвал ферментийн essay-г тус тус ашиглан уураг цэвэрлэлтийн шатуудыг хяналтан доор байлгадаг. Нэмж хэлэ++хэд уурагуудыг тэдгээрийн цэнэг дээр тулгуурлан электрофокусинг ашиглан ялгаж авж болно.<ref name=Hey2008/> Байгал дээр олддог уургуудыг лабороторид ашиглаж болдог болтол нь цэвэрлэхийн тулд хэд хэдэн шат алхмаар цэвэрлэдэг. Энэ процессийг хялбарчилхийн тулд уурагуудыг цэвэрлэж байх үед тэдгээрийн бүтэц болон үүргийг өөрчлөхгүй байлгадаг химийн шинж тэмдгүүдийг генийн инженерчлэлээр нэмдэг. Энд амин хүчлийн тодорхой дарааллаас тогтсон "tag" нь, ихэвчлэн хистидины үлдэгдэл("Хис-tag"), уурагын нэг төгсгөлд залгагддаг. Үүний үр дүнд, лизатыг никель агуулсан хромотографын баганаар явуулхад хистидиний үлдэгдэл нь 'никелийг холбож' баганад наалдах үед уурагын tag-лагдаагүй хэсэгүүд нь саадгүй нэвтэрдэг. Тодорхой уурагыг маш комплекс уусмалаас цэвэршүүлж гарахын тулд эрдэмтэд янз янзын tag бүтээжээ.<ref name=Terpe2003/> === Эсийн байрлал === [[File:Localisations02eng.jpg|thumb|right|300px|Proteins in different [[cellular compartment]]s and structures tagged with [[green fluorescent protein]] (here, white)]] Уургуудын амьд организм (in vivo) дахь судлал нь эс доторх уурыгын байршил болон нийлэгжилтэй холбоотой байдаг. Ихэнх уурагууд нь цитоплазм нийлэгждэг ба мембранан бүрхүүлтэй байдаг эвсэл уураг нь эндоплазмын торлогоос ялгардаг гэвч уурагууд нь тодорхой органелле болон эсийн бүтэц рүү яаж очдог нь тодорхой бус билээ. Эс дотор нэгдсэн уураг эсвэл ногоон Флюресцент уураг мэтийн "Reporter"-той холбогдсон сэтгэлд нийцсэн натурал уурагаас бүрдсэн chimera-г илэрхийлэхийн тулд генийн инженерчлэлийг ашиглаж эсийн доторх байршилтыг тогтоох тохиромжтой арга юм.<ref name=Stepanenko2008/> Нэгдсэн уурагын эс доторх байрлалыг микроскопи ашиглан цэвэр ба ашигтайгаар олдог, дараах зурган дээр үзүүлсэн байна.<ref name=Yuste2005/> Уургуудын эс доторх байрлалуудыг олох өөр аргууд нь ЭТ, Голжийн торлог, лизосом эсвэл вакуоль, митохондри, хлородласт, плазман мембран мэтийн газруудыг харьцуулалт хийх маркерийн оролцоог шаарддаг. Антибодийг маркер болгон ашиглах ба эдгээр маркеруудын флоресцент тэмдэглэгээтэй хэлбэрүүдийг ашиглахад хүсэж байгаа уурагынхаа байршлийг олоход амархан болдог. Жишээлбэл, шууд бус immunofluorescence will allow for fluorescence colocalization and demonstration of location. Флоресцент будагчууд нь эсүүдийн хэсгүүдийг үүнтэй адил зорилготойгоор тэмдэглэхэд ашигладаг.<ref name=Margolin2000/> Өөр хувилбарууд мэдээж байна. Жишээлбэл, иммунохистохими нь ихэвчлэн хүсэж байгаа нэг эсвэл олон уурагт нэг антибоди ашигласнаар уураг антободи хоёр нэгдэж luminescent эсвэл chrimogenic сигнал гаргадаг ба эдгээр сигналийг харьцуулснаар байршилтийн мэдээлэл олж авдаг. Өөр нэг ашиглаж болох арга нь бол isopycnic centrifugation -ыг ашиглан сухрозын градиент дахь cofractionation-оор юм.<ref name=Walker2000/> While this technique does not prove colocalization of a compartment of known density and the protein of interest, it does increase the likelihood, and is more amenable to large-scale studies. == Эх сурвалж == {{Reflist|colwidth=30em|refs= <ref name=Bischoff1860>{{cite book |author=Bischoff TLW, Voit, C |title=Die Gesetze der Ernaehrung des Pflanzenfressers durch neue Untersuchungen festgestellt |location=Leipzig, Heidelberg |year=1860 |language=German}}</ref> <ref name=BrosnanJ>{{cite journal |author=Brosnan J |title=Interorgan amino acid transport and its regulation |url=http://jn.nutrition.org/cgi/content/full/133/6/2068S |journal=Journal of Nutrition |volume=133 |issue=6 Suppl 1 |pages=2068S–72S |pmid=12771367 |date=June 2003}}</ref> <ref name=Bruckdorfer2004>{{cite journal |author=Bruckdorfer T, Marder O, Albericio F |title=From production of peptides in milligram amounts for research to multi-tons quantities for drugs of the future |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=5 |issue=1 |pages=29–43 |year=2004 |pmid=14965208 |doi=10.2174/1389201043489620}}</ref> <ref name=Cedrone2000>{{cite journal |author=Cedrone F, Ménez A, Quéméneur E |title=Tailoring new enzyme functions by rational redesign |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=10 |issue=4 |pages=405–10 |year=2000 |pmid=10981626 |doi=10.1016/S0959-440X(00)00106-8}}</ref> <ref name=Conrotto2008>{{cite journal |author=Conrotto P, Souchelnytskyi S |title=Proteomic approaches in biological and medical sciences: principles and applications |journal=Experimental Oncology |volume=30 |issue=3 |pages=171–80 |year=2008 |pmid=18806738}}</ref> <ref name=Copland2009>{{cite journal |author=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA |title=Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? |journal=BioEssays: news and reviews in molecular, cellular and developmental biology |volume=31 |issue=6 |year=2009 |pages=629–41 |doi=10.1002/bies.200800138 |pmid=19382224}}</ref> <ref name=EXPASY2000>{{cite journal |url=http://www.expasy.org/NAR/enz00.pdf |author=Bairoch A |year=2000 |title=The ENZYME database in 2000 |journal=Nucleic Acids Research |volume=28 |pages=304–305 |pmid=10592255 |doi=10.1093/nar/28.1.304 |issue=1 |pmc=102465 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110601003507/http://www.expasy.org/NAR/enz00.pdf |archivedate=Зургадугаар сар 1, 2011 |access-date=Гуравдугаар сар 27, 2014 |url-status=live }}</ref> <ref name=Fernandez2003>{{cite journal |author=Fernández A, Scott R |title=Dehydron: a structurally encoded signal for protein interaction |journal=Biophysical Journal |volume=85 |issue=3 |pages=1914–28 |year=2003 |pmid=12944304 |pmc=1303363 |doi=10.1016/S0006-3495(03)74619-0 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0006-3495(03)74619-0 |bibcode=2003BpJ....85.1914F}}</ref> <ref name=Fulton1991>{{cite journal |author=Fulton A, Isaacs W |title=Titin, a huge, elastic sarcomeric protein with a probable role in morphogenesis |journal=BioEssays |volume=13 |issue=4 |pages=157–61 |year=1991 |pmid=1859393 |doi=10.1002/bies.950130403}}</ref> <ref name=Gonen2005>{{cite journal |author=Gonen T, Cheng Y, Sliz P, Hiroaki Y, Fujiyoshi Y, Harrison SC, Walz T |title=Lipid-protein interactions in double-layered two-dimensional AQP0 crystals |journal=Nature |volume=438 |issue=7068 |pages=633–38 |year=2005 |pmid=16319884 |pmc=1350984 |doi=10.1038/nature04321|bibcode = 2005Natur.438..633G }}</ref> <ref name=Gorg2008>{{cite journal |author=Görg A, Weiss W, Dunn MJ |title=Current two-dimensional electrophoresis technology for proteomics |journal=Proteomics |volume=4 |issue=12 |pages=3665–85 |year=2004 |pmid=15543535 |doi=10.1002/pmic.200401031}}</ref> <ref name=Gutteridge2005>{{cite journal |author=Gutteridge A, Thornton JM |title=Understanding nature's catalytic toolkit |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=30 |issue=11 |pages=622–29 |year=2005 |pmid=16214343 |doi=10.1016/j.tibs.2005.09.006}}</ref> <ref name=Herges2005>{{cite journal |author=Herges T, Wenzel W |title=''In silico'' folding of a three helix protein and characterization of its free-energy landscape in an all-atom force field |journal=Physical Review Letters |volume=94 |issue=1 |page=018101 |year=2005 |pmid=15698135 |doi=10.1103/PhysRevLett.94.018101 |bibcode=2005PhRvL..94a8101H}}</ref> <ref name=Hey2008>{{cite journal |author=Hey J, Posch A, Cohen A, Liu N, Harbers A |title=Fractionation of complex protein mixtures by liquid-phase isoelectric focusing |journal=Methods in Molecular Biology |volume=424 |pages=225–39 |year=2008 |pmid=18369866 |doi=10.1007/978-1-60327-064-9_19 |series=Methods in Molecular Biology™ |isbn=978-1-58829-722-8}}</ref> <ref name=Hoffman2006>{{cite journal |author=Hoffmann M, Wanko M, Strodel P, König PH, Frauenheim T, Schulten K, Thiel W, Tajkhorshid E, Elstner M |title=Color tuning in rhodopsins: the mechanism for the spectral shift between bacteriorhodopsin and sensory rhodopsin II |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=128 |issue=33 |pages=10808–18 |year=2006 |pmid=16910676 |doi=10.1021/ja062082i}}</ref> <ref name=Hohsaka2002>{{cite journal |author=Hohsaka T, Sisido M |title=Incorporation of non-natural amino acids into proteins |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=6 |issue=6 |pages=809–15 |year=2002 |pmid=12470735 |doi=10.1016/S1367-5931(02)00376-9}}</ref> <ref name=Joos2009>{{cite journal |author=Joos T, Bachmann J |title=Protein microarrays: potentials and limitations |journal=Frontiers in Bioscience |volume=14 |pages=4376–85 |year=2009 |pmid=19273356 |doi=10.2741/3534 |url=http://www.bioscience.org/2009/v14/af/3534/fulltext.htm |issue=14 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128101429/http://www.bioscience.org/2009/v14/af/3534/fulltext.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name=Kalman1955>{{cite journal |author=Kalman SM, Linderstrom-Lang K, Ottesen M, Richards FM|title=Degradation of ribonuclease by subtilisin |journal=Biochimica et Biophysica Acta |volume=16 |issue=2 |pages=297–99 |year=1955 |pmid=14363272 |doi=10.1016/0006-3002(55)90224-9}}</ref> <ref name=Kauzmann1956>{{cite journal |author=Kauzmann W |title=Structural factors in protein denaturation |journal=Journal of Cellular Physiology. Supplement |volume=47 |issue=Suppl 1 |pages=113–31 |year=1956 |pmid=13332017 |doi=10.1002/jcp.1030470410}}</ref> <ref name=Kauzmann1959>{{cite journal |author=Kauzmann W |title=Some factors in the interpretation of protein denaturation |journal=Advances in Protein Chemistry |volume=14 |pages=1–63 |year=1959 |pmid=14404936 |doi= 10.1016/S0065-3233(08)60608-7 |series=Advances in Protein Chemistry |isbn=978-0-12-034214-3}}</ref> <ref name=Kendrew1958>{{cite journal |author=Kendrew J, Bodo G, Dintzis H, Parrish R, Wyckoff H, Phillips D |title=A three-dimensional model of the myoglobin molecule obtained by X-ray analysis |journal=Nature |volume=181 |issue=4610 |pages=662–66 |year=1958 |pmid=13517261 |doi=10.1038/181662a0 |bibcode=1958Natur.181..662K}}</ref> <ref name=Kent2009>{{cite journal |author=Kent SB |title=Total chemical synthesis of proteins |journal=Chemical Society Reviews |volume=38 |issue=2 |pages=338–51 |year=2009 |pmid=19169452 |doi=10.1039/b700141j}}</ref> <ref name=Keskin2008>{{cite journal |author=Keskin O, Tuncbag N, Gursoy A |title=Characterization and prediction of protein interfaces to infer protein-protein interaction networks |journal=Current Pharmaceutical Biotechnology |volume=9 |issue=2 |pages=67–76 |year=2008 |pmid=18393863 |doi=10.2174/138920108783955191}}</ref> <ref name=Koegl2007>{{cite journal |author=Koegl M, Uetz P |title=Improving yeast two-hybrid screening systems |journal=Briefings in Functional Genomics & Proteomics |volume=6 |issue=4 |pages=302–12 |year=2007 |pmid=18218650 |doi=10.1093/bfgp/elm035 |url=http://bfgp.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18218650 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2013-04-15 |archive-url=https://archive.is/20130415165742/http://bfgp.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18218650 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Kuhlman2003>{{cite journal |author=Kuhlman B, Dantas G, Ireton GC, Varani G, Stoddard BL, Baker D |title=Design of a novel globular protein fold with atomic-level accuracy |journal=Science |volume=302 |issue=5649 |pages=1364–68 |year=2003 |pmid=14631033 |doi=10.1126/science.1089427 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=14631033 |bibcode=2003Sci...302.1364K}}</ref> <ref name=Lodish2004>{{cite book |author=Lodish H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipurksy SL, Darnell J |year=2004 |title=Molecular Cell Biology |edition=5th |publisher=WH Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Margolin2000>{{cite journal |author=Margolin W|title=Green fluorescent protein as a reporter for macromolecular localization in bacterial cells |journal=Methods (San Diego, Calif.) |volume=20 |issue=1 |pages=62–72 |year=2000 |pmid=10610805 |doi=10.1006/meth.1999.0906 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1046-2023(99)90906-4}}</ref> <ref name=Mayhew2008>{{cite journal |author=Mayhew TM, Lucocq JM |title=Developments in cell biology for quantitative immunoelectron microscopy based on thin sections: a review |journal=Histochemistry and Cell Biology |volume=130 |issue=2 |pages=299–313 |year=2008 |pmid=18553098 |pmc=2491712 |doi=10.1007/s00418-008-0451-6}}</ref> <ref name=Muirhead1963>{{cite journal |author=Muirhead H, Perutz M |title=Structure of hemoglobin. A three-dimensional fourier synthesis of reduced human hemoglobin at 5.5 Å resolution |journal=Nature |volume=199 |issue=4894 |pages=633–38 |year=1963 |pmid=14074546 |doi=10.1038/199633a0|bibcode = 1963Natur.199..633M }}</ref> <ref name=Nelson2005>{{cite book |author=Nelson DL, Cox MM |year=2005 |title=Lehninger's Principles of Biochemistry |edition=4th |publisher=W. H. Freeman and Company |location=New York, New York}}</ref> <ref name=Pain2000>{{cite book |editor=Pain RH (ed.) |author=Dobson CM |title=Mechanisms of Protein Folding |url=https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3 |chapter=The nature and significance of protein folding |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, Oxfordshire |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/mechanismsofprot0000unse_g7p3/page/1 1]–28 |isbn=0-19-963789-X}}</ref> <ref name=Pauling1951>{{cite journal |author=Pauling L, Corey RB, Branson HR |year=1951 |title=The structure of proteins: two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences U.S.A. |volume=37 |issue=5 |pages=235–40 |url=http://www.pnas.org/site/misc/Protein8.pdf |format=PDF |doi=10.1073/pnas.37.5.235 |pmc=1063348 |pmid=14834145 |bibcode=1951PNAS...37..235P}}</ref> <ref name=Perrett2007>{{cite journal |author=Perrett D |year=2007 |title=From 'protein' to the beginnings of clinical proteomics |journal=Proteomics: Clinical Applications |pmid=21136729 |volume=1 |issue=8 |pages=720–38 |doi=10.1002/prca.200700525}}</ref> <ref name=Plewczynski2009>{{cite journal |author=Plewczyński D, Ginalski K |title=The interactome: predicting the protein–protein interactions in cells |journal=Cellular & Molecular Biology Letters |volume=14 |issue=1 |pages=1–22 |year=2009 |pmid=18839074 |doi=10.2478/s11658-008-0024-7}}</ref> <ref name=Radzicka1995>{{cite journal |author=Radzicka A, Wolfenden R |year=1995 |title=A proficient enzyme |journal=Science |volume=267 |issue=5194 |pages=90–93| pmid=7809611 |doi=10.1126/science.7809611|bibcode = 1995Sci...267...90R }}</ref> <ref name=Reynolds2003>{{cite book |author=Reynolds JA, Tanford C |title=Nature's Robots: A History of Proteins (Oxford Paperbacks) |url=https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8 |publisher=Oxford University Press |location=New York, New York |year=2003 |page=[https://archive.org/details/naturesrobotshis0000tanf_g4d8/page/15 15] |isbn=0-19-860694-X}}</ref> <ref name=Ritchie2008>{{cite journal |author=Ritchie DW |title=Recent progress and future directions in protein–protein docking |journal=Current Protein and Peptide Science |volume=9 |issue=1 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18336319 |doi=10.2174/138920308783565741}}</ref> <ref name=Rudiger2000>{{cite journal |author=Rüdiger H, Siebert HC, Solís D, Jiménez-Barbero J, Romero A, von der Lieth CW, Diaz-Mariño T, Gabius HJ |title=Medicinal chemistry based on the sugar code: fundamentals of lectinology and experimental strategies with lectins as targets |journal=Current Medicinal Chemistry |volume=7 |issue=4 |pages=389–416 |year=2000 |pmid=10702616 |doi=10.2174/0929867003375164}}</ref> <ref name=Samarin2009>{{cite journal |pmid=19273120 |author=Samarin S, Nusrat A |title=Regulation of epithelial apical junctional complex by Rho family GTPases |journal=Frontiers in bioscience: a journal and virtual library |volume=14 |year=2009 |pages=1129–42 |doi=10.2741/3298 |issue=14}}</ref> <ref name=Sanger1949>{{cite journal |author=Sanger F |title=The terminal peptides of insulin |journal=Biochemical Journal |volume=45 |issue=5 |pages=563–74 |year=1949 |pmid=15396627 |pmc=1275055}}</ref> <ref name=Sankaranarayanan2001>{{cite journal |author=Sankaranarayanan R, Moras D |title=The fidelity of the translation of the genetic code |journal=Acta Biochimica Polonica |volume=48 |issue=2 |pages=323–35 |year=2001 |pmid=11732604}}</ref> <ref name=Scheraga2007>{{cite journal |author=Scheraga HA, Khalili M, Liwo A |title=Protein-folding dynamics: overview of molecular simulation techniques |journal=Annual Review of Physical Chemistry |volume=58 |pages=57–83 |year=2007 |pmid=17034338 |doi=10.1146/annurev.physchem.58.032806.104614|bibcode = 2007ARPC...58...57S }}</ref> <ref name=Schwarzer2005>{{cite journal |author=Schwarzer D, Cole P |title=Protein semisynthesis and expressed protein ligation: chasing a protein's tail |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=9 |issue=6 |pages=561–69 |year=2005 |pmid=16226484 |doi=10.1016/j.cbpa.2005.09.018}}</ref> <ref name=Sleator2012>{{cite journal |author=Sleator RD. |title=Prediction of protein functions |journal=Methods in Molecular Biology |year=2012 |volume=815 |pages=15–24 |doi=10.1007/978-1-61779-424-7_2 |series=Methods in Molecular Biology |isbn=978-1-61779-423-0 |pmid=22130980}}</ref> <ref name=Standley2008>{{cite journal |author=Standley DM, Kinjo AR, Kinoshita K, Nakamura H |title=Protein structure databases with new web services for structural biology and biomedical research |journal=Briefings in Bioinformatics |volume=9 |issue=4 |pages=276–85 |year=2008 |pmid=18430752 |doi=10.1093/bib/bbn015 |url=http://bib.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=18430752}}</ref> <ref name=Stepanenko2008>{{cite journal |author=Stepanenko OV, Verkhusha VV, Kuznetsova IM, Uversky VN, Turoverov KK |title=Fluorescent proteins as biomarkers and biosensors: throwing color lights on molecular and cellular processes |journal=Current Protein & Peptide Science |volume=9 |issue=4 |pages=338–69 |year=2008 |pmid=18691124 |pmc=2904242 |doi=10.2174/138920308785132668}}</ref> <ref name=Sumner1926>{{cite journal |author=Sumner JB |title=The isolation and crystallization of the enzyme urease. Preliminary paper |url=http://www.jbc.org/content/69/2/435.full.pdf+html |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=69 |pages=435–41 |year=1926 |format=PDF |issue=2}}</ref> <ref name=Terpe2003>{{cite journal |author=Terpe K |title=Overview of tag protein fusions: from molecular and biochemical fundamentals to commercial systems |journal=Applied Microbiology and Biotechnology |volume=60 |issue=5 |pages=523–33 |year=2003 |pmid=12536251 |doi=10.1007/s00253-002-1158-6}}</ref> <ref name="urlEBI">{{cite web |author=EBI External Services |url=http://www.ebi.ac.uk/thornton-srv/databases/CSA/ |title=The Catalytic Site Atlas at The European Bioinformatics Institute |publisher=Ebi.ac.uk |date=2010-01-20 |accessdate=2011-01-16}}</ref> <ref name="urlRCSB Protein Data Bank">{{cite web |url=http://www.rcsb.org/pdb/home/home.do |title=RCSB Protein Data Bank|accessdate=2014-04-05}}</ref> <ref name=Walian2004>{{cite journal |author=Walian P, Cross TA, Jap BK |title=Structural genomics of membrane proteins |journal=Genome Biology |volume=5 |issue=4 |page=215 |year=2004 |pmid=15059248 |pmc=395774 |doi=10.1186/gb-2004-5-4-215 |url=http://genomebiology.com/2004/5/4/215 |access-date=2014-03-27 |archive-date=2016-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102162327/http://www.genomebiology.com/2004/5/4/215 |url-status=dead }}</ref> <ref name=Walker2000>{{cite book |author=Walker JH, Wilson K |title=Principles and Techniques of Practical Biochemistry |url=https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |pages=[https://archive.org/details/principlestechni0000unse_l3a6/page/287 287]–89 |isbn=0-521-65873-X}}</ref> <ref name=Xiang2006>{{cite journal |author=Xiang Z|title=Advances in homology protein structure modeling |journal=Current Protein and Peptide Science |volume=7 |issue=3 |pages=217–27 |year=2006 |pmid=16787261 |pmc=1839925 |doi=10.2174/138920306777452312}}</ref> <ref name=Yuste2005>{{cite journal |author=Yuste R |title=Fluorescence microscopy today |journal=Nature Methods |volume=2 |issue=12 |pages=902–904 |year=2005 |pmid=16299474 |doi=10.1038/nmeth1205-902}}</ref> <ref name=Zagrovic2002>{{cite journal |author=Zagrovic B, Snow CD, Shirts MR, Pande VS |title=Simulation of folding of a small alpha-helical protein in atomistic detail using worldwide-distributed computing |journal=Journal of Molecular Biology |volume=323 |issue=5 |pages=927–37 |year=2002 |pmid=12417204 |doi=10.1016/S0022-2836(02)00997-X}}</ref> <ref name=Zhang2003>{{cite journal |author=Zhang C, Kim SH |title=Overview of structural genomics: from structure to function |journal=Current Opinion in Chemical Biology |volume=7 |issue=1 |pages=28–32 |year=2003 |pmid=12547423 |doi=10.1016/S1367-5931(02)00015-7}}</ref> <ref name=Zhang2005>{{cite journal |author=Zhang Y, Skolnick J |title=The protein structure prediction problem could be solved using the current PDB library |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences U.S.A. |volume=102 |issue=4 |pages=1029–34 |year=2005 |pmid=15653774 |pmc=545829 |doi=10.1073/pnas.0407152101 |url=http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15653774|bibcode = 2005PNAS..102.1029Z }}</ref> <ref name=Zhang2008>{{cite journal |author=Zhang Y |title=Progress and challenges in protein structure prediction |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=18 |issue=3 |pages=342–48 |year=2008 |doi=10.1016/j.sbi.2008.02.004 |pmid=18436442 |pmc=2680823}}</ref> <ref name=Zhou2008>{{cite journal |author=Zhou ZH |title=Towards atomic resolution structural determination by single-particle cryo-electron microscopy |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=18 |issue=2 |pages=218–28 |year=2008 |pmid=18403197 |doi=10.1016/j.sbi.2008.03.004 |pmc=2714865}}</ref> }} [[Ангилал:Уургийн бүлэг]] [[Ангилал:Уураг| ]] [[Ангилал:Эсийн биологи]] [[Ангилал:Шим тэжээл]] gsk05qbd5ou1vwm1erhfl2wvu5oeup5 0 40841 864853 769265 2026-08-05T18:11:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 15 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864853 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = C++ | logo = [[File:ISO C++ Logo.svg|150px]] | caption = | paradigm = Олон парадигмт:<ref name="stroustruptcpppl">{{Cite book |last=Stroustrup |first=Bjarne |authorlink=Bjarne Stroustrup |title=The C++ Programming Language |url=https://archive.org/details/cprogramminglang00stro_0 |year=1997 |edition=Third |chapter=1 |isbn=0-201-88954-4 |oclc=59193992 }}</ref> [[процедурт програмчлал|процедурт]], [[функционал програмчлал|функционал]], [[объект хандлагат програмчлал|объект хандлагат]], [[генерик програмчлал|генерик]] | year = 1983 | designer = [[Бярне Строуструп]] | programming_language = C++ | latest release version = ISO/IEC 14882:2011 | latest release date = 2011 | latest_test_version = | latest_test_date = | typing = Static, Nominative | implementations = [[Clang|LLVM Clang]], [[GNU Compiler Collection|GCC]], [[Microsoft Visual C++]], [[Intel C++ Compiler]] | influenced by = [[Си хэл|C]], [[Simula]], [[ALGOL 68]], [[Ada]], [[CLU]], [[ML]] | influenced = [[Perl]]<!-- 1987 -->, [[LPC]]<!-- 1989 -->, [[Lua]]<!-- 1993 -->, [[Pike (програмчлалын хэл)|Pike]]<!-- 1994 -->, [[Ada|Ada 95]]<!-- 1995 -->, [[Java|Java]]<!-- 1995 -->, [[PHP]]<!-- 1995 -->, [[D (програмчлалын хэл)|D]]<!-- 1999 -->, [[C99]]<!-- 1999 -->, [[C Sharp|C#]]<!-- 2001 -->,<ref name="influenceSharp">{{cite journal |last=Naugler |first=David |date=May 2007 |title=C# 2.0 for C++ and Java programmer: conference workshop |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=22 |issue=5 |quote=Although C# has been strongly influenced by Java it has also been strongly influenced by C++ and is best viewed as a descendant of both C++ and Java. }}</ref> [[Falcon (програмчлалын хэл)|Falcon]]<!-- 2003 -->, [[Seed7]]<!-- 2005 --> | operating_system = [[Cross-platform|Cross-platform (multi-platform)]] | license = | website = [http://isocpp.org/ News, status & discussion about Standard C++] | file_ext = .cc .cpp .cxx {{nowrap|.c++}} .h .hh .hpp .hxx {{nowrap|.h++}} }} '''C++''' (''си плас плас'' эсвэл ''си нэмэх нэмэх'' гэж дуудна) нь компайлагддаг, free-form бичилттэй [[програмчлалын хэл]]. Өндөр түвшний болон доод түвшний програмчлалын хэлнүүдийн аль алиных нь шинж чанарыг өөрт агуулсан байдаг тул дунд түвшний хэл хэмээн ангилдаг.<ref name="shildt">{{cite book |title=C++ The Complete Reference |url=https://archive.org/details/ccompletereferen00schi_1 |edition=Third |authorlink=Herbert Schildt |first=Herbert |last=Schildt |publisher=Osborne McGraw-Hill |date=1 August 1998 |isbn=978-0-07-882476-0 }}</ref> [[Императив програмчлал|Императив]], [[объект хандлагат програмчлал|объект хандлагат]], [[генерик програмчлал|генерик]] програмчлалын шинж чанарыг бүрдүүлдэг. C++ нь хамгийн өргөн хэрэглэгддэг програмчлалын хэлнүүдийн нэг бөгөөд <ref>{{cite web |url=http://www.langpop.com/ |title=Programming Language Popularity |year=2009 |accessdate=16 January 2009 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html |title=TIOBE Programming Community Index |year=2009 |accessdate=3 August 2011 }}</ref> олон тооны техник, програм хангамжийн платформ дээр хэрэгжүүлсэн байдаг. C++ ашиглан бичигдсэн програмууд нь гүйцэтгэл сайтай байдаг тул системийн програм, хэрэглээний програм, төхөөрөмжийн драйвер, эмбэддэд програм хангамж, өндөр гүйцэтгэлийн сервер, клиентийн програм, компьютерийн тоглоом гэх мэт энтертайнментийн чиглэлийн програм хангамж бүтээхэд хэрэглэдэг.<ref name="applications">{{Cite web |url=http://www2.research.att.com/~bs/applications.html |title=C++ Applications |access-date=2014-03-13 |archive-date=2011-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511182849/http://www2.research.att.com/~bs/applications.html |url-status=dead }}</ref> Маш олон нээлттэй эхийн болон пропритетари компайлерууд байдгаас [[GNU Compiler Collection|FSF]], [[Clang|LLVM]], [[Microsoft Visual C++|Microsoft]], [[Intel C++ Compiler|Intel]] компаниудын компайлерүүд нь хамгийн өргөн хэрэглээтэй. C++ нь гарсан цагаасаа [[C Sharp|C#]]<ref name="influenceSharp"/>, [[Java]] гэх мэт олон програмчлалын хэлэнд нөлөөлөх хүчин болжээ. C++ хэлийг [[Белл лаборатори]]д 1979 оноос [[Бярне Строуструп]] хөгжүүлж эхлэсэн бөгөөд анх '''C with Classes''' буюу [[класс]]тай Си хэл хэмээн нэрлэж байжээ. Ерөнхийдөө Си хэлэнд класс гэх мэт объект хандлагат технологийн шинж чанарыг нэмж өгсөн байна. 1983 онд C++<ref name="invention">{{cite web |url=http://www.stroustrup.com/bs_faq.html#invention |title=Bjarne Stroustrup's FAQ: When was C++ invented? |first=Bjarne |last=Stroustrup |publisher=ATT.com |date=7 March 2010 |accessdate=16 September 2010 }}</ref> гэж нэрлэсэн бөгөөд "++" операторыг хошин байдлаар хэрэглэжээ (C + C(lasses) = C++). Си хэл дээр класс, [[виртуаль функц]], [[operator overloading]], [[давхар удамшил]], [[темплейт (програмчлал)|темплейт]], [[exception handling]] гэх мэт зүйлсийг нэмж, type system болон бусад зарим шинж чанарыг нь өөрчилжээ. C++ хэлийг [[Олон Улсын Стандартын Байгууллага]] (ISO) стандартчилдаг бөгөөд хамгийн шинэ хувилбар нь 2011 оны 9 сард ''[[ISO/IEC 14882]]:2011'' нэртэй стандарт болж хэвлэгджээ (албан бусаар [[C++11]] гэнэ).<ref>{{cite web |title=ISO/IEC 14882:2011 |url=http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_ics/catalogue_detail_ics.htm?ics1=35&ics2=60&ics3=&csnumber=50372 |publisher=ISO |accessdate=3 September 2011 }}</ref> Тус хэлний стандартууд нь 1998 онд анх ''[[ISO/IEC 14882]]:1998'' гэж, дараа нь 2003 онд ''ISO/IEC 14882:2003'' гэж гарч байжээ. Одоогийн стандарт болох [[C++11]] нь эдгээрээс илүү олон давуу тал, өргөжүүлсэн стандарт санг агуулна. == Нэмэлтээр унших == {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |first=David |last=Abrahams |authorlink=David Abrahams (computer programmer) |first2=Aleksey |last2=Gurtovoy |title=C++ Template Metaprogramming: Concepts, Tools, and Techniques from Boost and Beyond |year=2005 |url=https://archive.org/details/ctemplatemetapro0000abra |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-22725-5 }} * {{Cite book |first=Andrei |last=Alexandrescu |year=2001 |title=Modern C++ Design: Generic Programming and Design Patterns Applied |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-70431-5 }} * {{Cite book |first=Andrei |last=Alexandrescu |first2=Herb |last2=Sutter |year=2004 |title=C++ Design and Coding Standards: Rules and Guidelines for Writing Programs |url=https://archive.org/details/ccodingstandards0000sutt |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-11358-6 }} * {{Cite book |first=Pete |last=Becker |authorlink=Pete Becker |year=2006 |title=The C++ Standard Library Extensions : A Tutorial and Reference |url=https://archive.org/details/cstandardlibrary0000beck |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-41299-0 }} * {{Cite book |first=Frank |last=Brokken |year=2010 |title=C++ Annotations |publisher=University of Groningen |isbn=90-367-0470-7 |url=http://www.icce.rug.nl/documents/cplusplus/ }} * {{Cite book |first=James O. |last=Coplien |authorlink=James O. Coplien |year=1992, reprinted with corrections 1994 |title=Advanced C++: Programming Styles and Idioms |url=https://archive.org/details/advancedcbsprogr00copl |isbn=0-201-54855-0 }} * {{Cite book |first=Stephen C. |last=Dewhurst |year=2005 |title=C++ Common Knowledge: Essential Intermediate Programming |url=https://archive.org/details/ccommonknowledge0000dewh |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-32192-8 }} * {{Cite book |author=Information Technology Industry Council |authorlink=Information and Communications Technology Council |publisher=ISO/IEC |location=Geneva |title=Programming languages&nbsp;– C++ |id=14882:2003(E) |edition=Second |date=15 October 2003 }} * {{Cite book |first=Nicolai M. |last=Josuttis |title=The C++ Standard Library, A Tutorial and Reference |edition=Second|year=2012 |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-62321-5}} * {{Cite book |first=Andrew |last=Koenig |authorlink=Andrew Koenig (programmer) |first2=Barbara E. |last2=Moo |year=2000 |title=Accelerated C++ – Practical Programming by Example |url=https://archive.org/details/acceleratedcprac2000koen |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-70353-X }} * {{Cite book |first=Stanley B. |last=Lippman |authorlink=Stanley B. Lippman |first2=Josée |last2=Lajoie |first3=Barbara E. |last3=Moo |year=2011|edition=Fifth |title=C++ Primer |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-470-93244-9}} * {{Cite book |first=Stanley B. |last=Lippman |year=1996 |title=Inside the C++ Object Model |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-83454-5 }} * {{Cite book |first=Scott |last=Meyers |authorlink=Scott Meyers |year=2005 |title=Effective C++ |url=https://archive.org/details/effectivec55spec00meye |edition=Third |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-33487-6 }} * {{Cite book |first=Bjarne |last=Stroustrup|authorlink=Bjarne Stroustrup |year=2000 |title=The C++ Programming Language |url=https://archive.org/details/cprogramminglang0000stro_f4r4 |edition=Special |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-70073-5 }} * {{Cite book |first=Bjarne |last=Stroustrup|authorlink=Bjarne Stroustrup |year=1994 |title=The Design and Evolution of C++ |url=https://archive.org/details/designevolutiono0000stro |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-54330-3 }} * {{Cite book |first=Bjarne |last=Stroustrup|authorlink=Bjarne Stroustrup|year=2009 |title=Programming Principles and Practice Using C++ |url=https://archive.org/details/programmingprinc0000stro |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-321-54372-6 }} * {{Cite book |first=Herb |last=Sutter|authorlink=Herb Sutter |year=2001 |title=More Exceptional C++: 40 New Engineering Puzzles, Programming Problems, and Solutions |url=https://archive.org/details/moreexceptionalc0000sutt |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-70434-X }} * {{Cite book |first=Herb |last=Sutter|authorlink=Herb Sutter |year=2004 |title=Exceptional C++ Style |url=https://archive.org/details/exceptionalcstyl0000sutt |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-76042-8 }} * {{Cite book |first=David |last=Vandevoorde |first2=Nicolai M. |last2=Josuttis |year=2003 |title=C++ Templates: The complete Guide |url=https://archive.org/details/ctemplatescomple0000vand |publisher=Addison-Wesley |isbn=0-201-73484-2 }} {{refend}} == Цахим холбоос == * [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/ JTC1/SC22/WG21] – The ISO/IEC C++ Standard Working Group ** [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2011/n3242.pdf n3242.pdf] – Last publicly available Committee Draft of "ISO/IEC IS 14882 – Programming Languages&nbsp;– C++" (28 February 2011) ** [http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg21/docs/papers/2012/n3337.pdf n3337.pdf] - First draft after the C++11 standard, contains the C++11 standard plus minor editorial changes. * [http://www.stroustrup.com/hopl-almost-final.pdf A paper by Stroustrup showing the timeline of C++ evolution (1991–2006)] * [http://www.stroustrup.com/bs_faq2.html Bjarne Stroustrup's C++ Style and Technique FAQ] * [http://www.parashift.com/c%2B%2B-faq-lite/ C++ FAQ Lite by Marshall Cline] * [http://yosefk.com/c++fqa/ C++ FQA Lite – Yossi Kreinin] * {{cite news |url=http://www.computerworld.com.au/article/250514/-z_programming_languages_c?pp=1&fp=16&fpid=1 |title=The A-Z of Programming Languages: C++ |last=Hamilton |first=Naomi |date=25 June 2008 |work=[[Computerworld]] }} Interview with Bjarne Stroustrup. * {{cite news |url=http://www.devx.com/SpecialReports/Article/38813/0/page/1 |title=The State of the Language: An Interview with Bjarne Stroustrup |last=Kalev |first=Danny |date=15 August 2008 |work=DevX |publisher=QuinStreet Inc. |access-date=13 Гуравдугаар сар 2014 |archive-date=31 Нэгдүгээр сар 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090131065906/http://www.devx.com/SpecialReports/Article/38813/0/page/1 |url-status=dead }} * {{cite news |url=http://www.crazyengineers.com/dr-bjarne-stroustrup-inventor-of-c/ |title=Dr. Bjarne Stroustrup – Inventor of C++ |last=Katdare |first=Kaustubh |date=1 February 2008 |work=CrazyEngineers |access-date=13 Гуравдугаар сар 2014 |archive-date=26 Нэгдүгээр сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126194325/http://www.crazyengineers.com/dr-bjarne-stroustrup-inventor-of-c/ |url-status=dead }} * [http://techbase.kde.org/Policies/Binary_Compatibility_Issues_With_C++ Code practices for not breaking binary compatibility between releases of C++ libraries] (from KDE Techbase) * The [http://isocpp.org/ Standard C++ Foundation] is a non-profit organization that promotes the use and understanding of standard C++. Bjarne Stroustrup is a director of the organization. == Эшлэл == {{Reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:C}} [[Ангилал:C++| ]] [[Ангилал:Императив программчлалын хэл]] [[Ангилал:Объект хандалтат программчлалын хэл]] sy8w8ygyb0a3zaebkwnxygnhpj3n8p5 0 40946 865020 799665 2026-08-05T20:45:56Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865020 wikitext text/x-wiki {{Short description|НАТО-гийн орнууд болон Афганистаны хоорондох зэвсэгт мөргөлдөөн}} {{about|Афганистан дахь Америкийн дайны|Афганистан дахь Зөвлөлтийн дайныг|Зөвлөлт–Афганистаны дайн|9 сарын 11-ний халдлагын үр дүнд бий болсон дэлхийн цэргийн кампанит ажлыг|Терроризмын эсрэг дайн|хэрэглээг|Афганистаны дайн (салаа утга)}} {{Афганистаны дайн (2001–2021) инфобокс|Other belligerents=Пакистан|Other belligerent=Эмират Кавказ}} 2001 оны аравдугаар сарын 7-ны өдөр америкчууд, британичуудын хамт Афганистанд “Гандан буурашгүй эрх чөлөө” нэртэй ажиллагааг эхлүүлэн өргөн хэмжээний цуврал цохилтыг талибын дэглэмд өгөв. Барууны хутгалдан орсон энэ дайн 2022 оны 8 сар хүртэл үргэлжилсэн байна. == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|30em}} == Эх сурвалж == * {{cite book|first=Steve |last=Coll|title=Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001|url=http://books.google.com/books?id=ToYxFL5wmBIC|year=2004|publisher=Penguin|isbn=978-1-59420-007-6 |authorlink=Steve Coll |ref=harv}} * {{cite book |first=Edward |last=Girardet |title=Killing the Cranes: A Reporter's Journey Through Three Decades of War in Afghanistan |url=https://archive.org/details/killingcranesrep0000gira |year=2011|edition=3 August 2011 |page=[https://archive.org/details/killingcranesrep0000gira/page/416 416] |publisher=Chelsea Green Publishing|ref=harv}} * {{cite web |url=http://www.9-11commission.gov/ |title=National Commission on Terrorist Attacks Upon the United States |accessdate=17 February 2010 |date=20 September 2004 |last=911 Commission |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100211154714/http://www.9-11commission.gov/ |archivedate=11 Хоёрдугаар сар 2010 |ref=harv |url-status=live }} * {{cite book|first=James |last=Risen|title=State of War: The Secret History of the CIA and the Bush Administration|url=http://books.google.com/books?id=xBFbzzGg71cC|date=4 September 2008 |publisher=Simon & Schuster UK|isbn=978-1-84737-511-7 |ref=harv}} * Auerswald, David P. & Stephen M. Saideman, eds. ''NATO in Afghanistan: Fighting Together, Fighting Alone'' (Princeton U.P. 2014) * {{cite book |others=BG [[John S. Brown]] |first=Richard W. |last=Stewart |title=Operation Enduring Freedom |url=http://www.history.army.mil/brochures/Afghanistan/Operation%20Enduring%20Freedom.htm |year=2004 |publisher=United States Army |page=46 |access-date=2014-11-23 |archive-date=2015-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150623130454/http://www.history.army.mil/brochures/Afghanistan/Operation%20Enduring%20Freedom.htm |url-status=dead }} * {{cite web|url=http://www.aei.org/papers/politics-and-public-opinion/polls/america-and-the-war-on-terror-paper/|title=America and the War on Terror|last=AEI|publisher=AEI Public Opinion Study|date=24 July 2008|ref=harv|access-date=23 Арван нэгдүгээр сар 2014|archive-date=22 Долдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722051706/http://www.aei.org/papers/politics-and-public-opinion/polls/america-and-the-war-on-terror-paper/|url-status=dead}} * {{cite book|first=Steve |last=Call|title=Danger Close|url=http://books.google.com/books?id=ObYsOXiEtxgC|date=15 January 2010|publisher=Texas A&M University Press|isbn=978-1-60344-304-3 |ref=harv}} * {{cite book|first=Bob |last=Woodward|title=Obama's Wars|url=http://books.google.com/books?id=hKzjNMFba5gC|date=27 September 2010|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4391-7251-3 |ref=harv}} == Цааш унших == * "''[[Duty: Memoirs of a Secretary at War]]''". by [[Robert Gates]]. New York: [[Alfred A. Knopf]], 2014. == Гадаад холбоос == {{Commons category|War in Afghanistan (2001–present)|Афганистаны дайн (2001–одоо үе)}} * [http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12024253 Afghanistan profile – A chronology of key events] as provided by [[BBC]] * [http://wardiary.wikileaks.org/ 75,000 documents on Wikileaks] [[Ангилал:Афганистаны дайн (2001–2021)| ]] [[Ангилал:Афганистаны дайн (1978 оноос хойш)|*]] [[Ангилал:2000-д оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:2010-д оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:2020-д оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Афганистан-Пакистаны харилцаа]] [[Ангилал:Аль-Каида]] [[Ангилал:Талибан]] [[Ангилал:Австрийн түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:Данийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Францын дайн]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Шведийн дайн]] [[Ангилал:Их Британийн дайн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн|Афганистан]] ql6oypni7zeke8me0pa19wuai3ilqqh 0 40947 864892 864215 2026-08-05T18:41:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864892 wikitext text/x-wiki {{Хянах}} {{Инфобокс дайн |conflict= Афганы дайн 1979-1989 он |partof= |image= [[File:Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg|300px]] |caption= Мужахеддууд. |date= 1979-1989 он |place= [[Ази]] |casus= |territory= афганистаны нутаг |result= |combatant1 = {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]<br /> {{flagicon|Афганистан|1980}} [[:ru:Демократическая Республика Афганистан|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Афганистан Улс]] <!--- Don't add belligerents without discussion --> |combatant2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Islamic Unity of Afghanistan Mujahideen|'''Sunni Mujahideen''':]] * [[Jamiat-e Islami]]<ref name=goodson/> ** [[Shura-e Nazar]] * [[Hezb-e Islami Gulbuddin|Gulbuddin faction]]<ref name=goodson/> ** [[Maktab al-Khadamat]] * [[Hezb-e Islami Khalis|Khalis faction]]<ref name=goodson/> * [[Islamic Dawah Organisation of Afghanistan|Ittehad i-Islami]]<ref name=goodson/> * [[Islamic and National Revolution Movement of Afghanistan|IRM]]<ref name=goodson/> * [[Afghanistan National Liberation Front|NLF]]<ref name=goodson/> * [[National Islamic Front of Afghanistan|NIFA]]<ref name=goodson/> {{Collapsible list | bullets = no | title = Supported by | {{flag|Пакистан}}<ref name=goodson>Goodson, P. L. ''Afghanistan's Endless War: State Failure, Regional Politics, and the Rise of ...''. pp. 147, 165. [http://books.google.co.il/books?id=oFCfzdmnTwQC&pg=PA147&dq=afghanistan+war+supported&hl=iw&sa=X&ei=-xv9T8LfEI200QWB_4SaBw&redir_esc=y#v=snippet&q=iran%20support&f=false]</ref> | {{flag|Америкийн Нэгдсэн Улс}}<ref name='Oily'/><ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|title="Reagan Doctrine, 1985," United States State Department|publisher=State.gov|accessdate=2011-02-20|archive-date=2007-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|url-status=dead}}</ref> | {{flag|Их Британи}}<ref name="Wilson"/><ref name="gwu.edu">[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/coldwar/interviews/episode-17/brzezinski2.html Interview with Dr. Zbigniew Brzezinski] – (June 13, 1997). Part 2. Episode 17. Good Guys, Bad Guys. June 13, 1997.</ref><ref>{{cite book|first=Gordon|last=Corera|title=MI6: Life and Death in the British Secret Service|url=https://archive.org/details/artofbetrayallif0000core|year=2011|publisher=Phoenix|location=London|isbn=978-0-7538-2833-5}}</ref> | {{flag|Хятад}}<ref name=shichor>{{cite book|url=http://books.google.co.il/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA157&redir_esc=y#v=onepage&q&f=true|title=Shichor. pp157–158|publisher=|accessdate=October 2, 2014}}</ref> | {{flag|Саудын Араб}}<ref name="Brzezinski"/><ref name="Wilson"/><ref name=crile1>{{cite book|first=George|last=Crile|title=Charlie Wilson's War: The Extraordinary Story of the Largest Covert Operation in History|url=https://archive.org/details/charliewilsonswa00cril|publisher=Atlantic Monthly Press|year=2003|isbn=0-87113-854-9}}</ref><ref name="SaudiArabia">{{cite web|url=http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964|title=Saudi Arabia and the Future of Afghanistan|work=Council on Foreign Relations|accessdate=October 2, 2014|archive-date=Аравдугаар сар 7, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007011621/http://www.cfr.org/afghanistan/saudi-arabia-future-afghanistan/p17964|url-status=dead}}</ref> }} '''[[Tehran Eight|Shia Mujahedeen]]:''' * [[Islamic Movement of Afghanistan|Harakat i-Islami]]<ref name=goodson/> * [[Hezbollah (Afghanistan)|Afghan Hezbollah]] * [[Al-Nasr (Afghanistan)|Nasr Party (IVOA)]]<ref name=goodson/> * [[Corpus of Islamic Revolution Guardians of Afghanistan|COIRGA]] * [[Revolutionary Council of Islamic Unity of Afghanistan|Shura Party]] * [[Islamic Revolution Movement|IRM]] * [[Union of Islamic Fighters|UOIF]] * [[Raad Party]] {{Collapsible list | bullets = no | title = Supported by | {{flag|Иран}}<ref name=goodson/> }} '''Small maoist groups:''' *[[Afghanistan Liberation Organization|ALO]] *[[Liberation Organization of the People of Afghanistan|SAMA]] *[[Afghanistan Mujahedin Freedom Fighters Front|AMFFF]] <!--- Don't add belligerents without discussion --> |commander1 = {{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} [[Leonid Brezhnev]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Yuri Andropov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Konstantin Chernenko]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Mikhail Gorbachev]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Dmitriy Ustinov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Sergei Sokolov (Marshal)|Sergei Sokolov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Dmitriy Yazov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Valentin Varennikov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Igor Rodionov]]<br />{{flagicon|Зөвлөлт Холбоот Улс}} [[Boris Gromov]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Babrak Karmal]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Mohammad Najibullah]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Abdul Rashid Dostum]]<br />{{flagicon|Афганистан|1980}} [[Abdul Qadir Dagarwal]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Shahnawaz Tanai]]<br />{{flagicon|Афганистан|1987}} [[Mohammed Rafie]] |commander2 = {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Ahmad Shah Massoud]]<br />{{flagicon image|Logo of Hezb-e Islami Khalis.svg}} [[Abdul Haq (Afghan leader)|Abdul Haq]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Abdullah Azzam]]<br /> {{flagicon image|Flag of Jamiat-e Islami.svg}} [[Ismail Khan]]<br />{{flagicon image|Flag of Hezbi Islami Gulbuddin.svg}} [[Gulbuddin Hekmatyar]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Jalaluddin Haqqani]]<br /> {{flagicon image|Flag of Jihad.svg}}[[Mohammad Nabi Mohammadi|Mohammad Nabi]] <br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Mullah Naqib|Naqib Alikozai]]<br />{{flagicon image|Flag of the National Islamic Front of Afghanistan.svg}} [[Abdul Rahim Wardak]]<br />{{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} [[Fazal Haq Mujahid]]<br />{{flagicon image|Flag of Jamiat-e Islami.svg}} [[Burhanuddin Rabbani]] ---- [[Muhammad Asif Muhsini]]<br /> Assef Kandahari<br /> [[Sayeed Ali Begeshti]]<br /> Mosbah Sade |strength1 = '''[[Soviet Armed Forces|Soviet Forces:]]''' * 115,000 at peak<ref name="Nyrop1986">{{cite book|title=Afghanistan: A Country Study|last=Nyrop|first=Richard F.|author2=Donald M. Seekins|date=January 1986|publisher=United States Government Printing Office|location=Washington, DC|pages=XVIII–XXV|url=http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|access-date=2014-11-23|archive-date=2001-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20011103033024/http://www.gl.iit.edu/govdocs/afghanistan/Afghanistan-Chapter1.pdf|url-status=dead}}</ref> '''[[Military of Afghanistan|Afghan Forces:]]''' * 55,000<ref>{{cite web|author=Mark N. Katz|url=http://www.mepc.org/articles-commentary/commentary/lessons-soviet-withdrawal-afghanistan|title=Middle East Policy Council &#124; Lessons of the Soviet Withdrawal from Afghanistan|publisher=Mepc.org|date=March 9, 2011|accessdate=July 28, 2011}}</ref> |strength2 = '''Mujahideen:''' 200,000–250,000<ref>{{cite web|author=Maxime Rischard|url=http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/|title=Al Qa'ida's American Connection|publisher=Global-Politics.co.uk|accessdate=July 28, 2011|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 21, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111121131224/http://www.global-politics.co.uk/issue6/Stahl/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url|title=Soviet or the USA the strongest|language=no|publisher=Translate.google.no|accessdate=July 28, 2011|archive-date=Гуравдугаар сар 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317112359/http://translate.google.no/translate?js=n&prev=_t&hl=no&ie=UTF-8&layout=2&eotf=1&sl=no&tl=en&u=http%3A%2F%2Fvgd.no%2Fsamfunn%2Fhistorie%2Ftema%2F1582171%2Ftittel%2Fafghanistan-sovjet-eller-usa-sterkeste%2Finnlegg%2F28408954%2F&act=url|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.armytimes.com/news/2010/11/ap-afghanistan-milestone-112610/|title=Afghanistan hits Soviet milestone – Army News|publisher=Armytimes.com|accessdate=February 15, 2012}}</ref> |casualties1 = '''Soviet Forces:''' 14,453 Killed (total) * 9,500 killed in combat<ref name="vfw.org"/> * 4,000 died from wounds<ref name="vfw.org"/> * 1,000 died from disease and accidents<ref name="vfw.org"/> 53,753 Wounded<ref name="vfw.org"/> 265 Missing<ref>{{cite news|title=Russia asks Afghanistan for help with over 200 Soviet troops missing since war in 1980s|url=http://www.foxnews.com/world/2012/10/15/russia-asks-afghanistan-for-help-with-over-200-soviet-troops-missing-since-war/|accessdate=10 July 2013|agency=Associated Press|date=October 15, 2012}}</ref> [[List of Soviet aircraft crashes in Afghanistan|451 aircraft]] (including 333 [[helicopters]])<br> 147 [[tanks]]<br> 1,314 [[IFV]]/[[Armoured personnel carrier|APCs]]<br> 433 [[Artillery|artillery guns]] and [[Mortar (weapon)|mortars]]<br> 11,369 cargo and fuel tanker trucks '''Afghan Forces:''' 18,000 killed<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=k86jifnA3oYC&pg=PA5&dq=osprey+russia+afghanistan#v=onepage&q&f=false|title=Russia's War in Afghanistan|author=David C. Isby|publisher=Books.google.es|accessdate=February 15, 2012|isbn=978-0-85045-691-2|date=1986-06-15}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |casualties2 = '''Mujahideen:''' 75,000–90,000 killed, 75,000+ wounded (tentative estimate)<ref>{{cite book|url=http://books.google.com/?id=Hz5NzJtg48kC&pg=PA115&dq=soviet+afghan+war+safronov#v=onepage&q=soviet%20afghan%20war%20safronov&f=false|title=War, politics and society in Afghanistan, 1978–1992|author=Antonio Giustozzi|publisher=Hurst|year=2000|isbn=1-85065-396-8|quote=A tentative estimate for total mujahideen losses in 1980-02 may be in the 150–180,000 range, with maybe half of them killed.}}</ref> '''Pakistan:''' 300+ killed<br /> 1 [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] fighter jet shot down<ref>Markovskiy, Victor (1997). "Жаркое небо Афганистана: Часть IX" [Hot Sky of Afghanistan: Part IX]. Авиация и время [Aviation and Time] (in Russian) p.28</ref> '''Iran:''' 2 [[Bell AH-1 SuperCobra|AH-1J]] helis shot down<br />unknown killed<ref>{{cite web|url=http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|title=Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War|publisher=|accessdate=October 2, 2014|archive-date=Дөрөвдүгээр сар 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417051333/http://www.acig.info/CMS/index.php?option=com_content&task=view&id=53&Itemid=47|url-status=dead}}</ref> |casualties3 = '''Civilians (Afghan):''' 850,000–1,500,000 killed<ref name="Khalidi">Noor Ahmad Khalidi, [http://www.nonel.pu.ru/erdferkel/khalidi.pdf "Afghanistan: Demographic Consequences of War: 1978-87,"] ''Central Asian Survey'', vol. 10, no. 3, pp. 101–126, 1991.</ref><ref name="Sliwinski">Marek Sliwinski, "Afghanistan: The Decimation of a People," ''Orbis'' (Winter, 1989), p.39.</ref> 5 million [[refugee]]s outside of Afghanistan<br /> 2 million [[internally displaced person]]s<br /> Around 3 million [[Afghanistan|Afghans]] wounded (mostly civilians)<ref>Hilali, A. (2005). US–Pakistan relationship: Soviet Intervention in Afghanistan. Burlington, VT: Ashgate Publishing Co. (p.198)</ref> '''Civilians (Soviet):'''<br /> Around 100 dead }} '''Афганистаны дайн''' '''1979-1989 он'''- (пушту. په افغانستان کې شوروی جګړه‎‎, перс. جنگ شوروی در افغانستان‎‎ —[[Орос хэл|орос]]. '''Советско-афганская война'''; '''Афганский конфликт 1979—1989''')- [[Афганистан]] улс дах Зөвлөлтийн нөлөөллийг хэвээр хадгалахын тулд Зөвлөлтийн цэргийг оруулан байршуулсны улмаас нэг талаас Афганистаны Засгийн газар ба Зөвлөлтийн арми, нөгөө талаас [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Пакистан]], БНХАУ болон Афганы сөрөг хүчний хооронд 1979-1989 онуудад болсон дайн юм. ==Түүх== 1979 оны 12-р сарын 12-нд Афганистанд зөвлөлтийн цэргийг оруулах тухай шийдвэрийг ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хуралдаанаар шийдсэн байна. Энэ өдөр Төв Хороо нууц тогтоол баталжээ. ЗХУ Афганистанд цэрэг оруулах болсон шалтгаанаа тус улсын албан ёсны удирдлагын хүсэлтээр хийж байгаа Интернационал тусламжийн алхам гэж тайлбарлаж байсан. Гэвч үнэндээ Афганистанд өрнөдийн хөрөнгөтөн орнуудын нөлөөг бэхжүүлэхээс сэргийлэх нь Зөвлөлтийн гол зорилго байжээ. "Хязгаарлагдмал тооны" ирсэн зөвлөлтийн цэргүүд Афганистаны иргэний дайны идэвхтэй оролцогч нь болжээ. Нэг талаас Афганистаны Засгийн газрын цэргүүд, нөгөө талаас можахед буюу душманууд тулалдаж байлаа. Засгийн газрын эсрэг зэвсэгт бослого гаргасан душмануудад АНУ ын тусгай алба, [[НАТО|Умард Атлантийн Гэрээний байгууллага]] (НАТО), Пакистаны тусгай албаныхан шууд дэмжлэг үзүүлж мөнгө санхүү, зэвсэг, техникээр тусалж байснаас гадна цэргийн сургалтын баазуудыг Пакистаны нутагт байгуулан душмануудыг сургаж байгааг Зөвлөлтийн тагнуулынхан олж мэдсэн байна. ===Зөвлөлтийн цэрэг оруулсан нь=== 1979 оны 12-р сарын 25-нд Зөвлөлтийн мотобуудлагын 108-р дивиз Афганистан руу [[Кабул]]<nowiki/>ын чиглэлд Узбекийн ЗХУ-ын [[Термез]] хотын ойролцоо [[Амударья|Амударья мөрөн]] дээгүүрх гүүрээр орж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлт-Афганистаны хилийг 103-р дивизийн бие бүрэлдэхүүн, цэргийн техник хэрэгсэлтэй цэргийн тээврийн нисэх онгоцоор дайрч өнгөрөв. Зөвлөлтийн шүхэрчид Афганистаны нийслэлийн засаг захиргааны байгууламжид хяналтаа хурдан тавьжээ. 1979 оны 12-р сарын 25-нд Ардчилсан Афганистан улс руу Зөвлөлтийн цэргүүдийг Кушка‑Шинданд‑Кандагар, Термез‑Кундуз‑Кабул, Хорог‑Файзабад гэсэн 3 чиглэлээр оруулжээ. Десантын цэргүүд Кабул, Баграм, Кандагарын нисэх буудалд газардаж байлаа. Афганистанд ЗХУ-ын 40 дүгээр Арми ар талын хангамжтайгаа, 4 дивиз, 5 тусдаа бригад, 4 тусдаа салаа, агаарын хүчний 4 салаа, нисдэг тэрэгний 3 салаа, шугам хоолой барих нэг бригад, мөн ар талын хангамжийн нэг бригад Афганистанд иржээ. 12-р сарын 27-нд Зэвсэгт хүчний тусгай ангиуд, ЗХУ-ын КГБ Кабулд Шуурга-333 ажиллагаа явуулж, Афганистаны Ардын Ардчилсан намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Хафизулла Амины ордныг дайрч, түүнийг хөнөөв. Зөвлөлтийн удирдлагад үнэнч Бабрак Кармалийг Афганистаны төрийн болон намын дээд удирдагч хэмээн тунхагласан байна. Афганистаны дайн 1979 оны 12-р сарын 25-аас 1989 оны 2-р сарын 15 хүртэл нийт 2238 өдөр үргэлжилсэн байна. Афганистанд хийсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын дайн үндсэн 5 үе шаттай байсан. Үүнд: ''1-р үе шат.'' 1979 оны 12-р сараас 1980 оны 2-р сар хүртэл. Зөвлөлтийн цэргүүд Афганистанд байрлалаа эзлэж, Засгийн газрын чухал обьектийг хамгаалж байлаа. ''2-р үе шат.'' 1980 оны 3-р сараас 1985 оны 4-р сар хүртэл: Афганистаы Засгийн газрын цэргүүдтэй хамтран зэвсэгт бүлэглэлүүдийн эсрэг идэвхтэй тулаан хийжээ. Ардчилсан Афганистан улсын батлан хамгаалах салбарыг бэхжүүлэх үүднээс олон төсөл хэрэгжсэн байна. ''3-р үе шат''. 1985 оны 5-р сараас 1986 оны 12-р сар хүртэл. Идэвхтэй цэргийн ажиллагаанаас гарч, засгийн газрын цэргүүдэд дэмжлэг үзүүлэхэд анхаарсан байна. Нисэх хүчин, артиллери, мэргэн буучид ажлын голыг нугалсан байна. Зөвлөлтийн цэргийн 6 салаа эх орондоо эргэж ирсэн байна. ''4-р үе шат.'' 1987 оны 1-р сараас 1989 оны 2-р сар хүртэл. Афганистанд үндэсний эв нэгдэл, эвлэрэл байгуулахад Зөвлөлтийн цэргүүд оролцсон байна. Мөн Афганистаны засгийн газрын цэргүүдэд дэмжлэг үзүүлсээр байлаа. Үүний зэрэгцээ Зөвлөлтийн цэргүүд эх орондоо эргэж ирэх бэлтгэл хангаж эхэлсэн байна. ''5-р үе шат.'' 1988 оны 4-р сарын 14-нд НҮБ-ын жуучлалаар Швейцарь улсад Афганистан, Пакистаны Гадаад хэргийн сайд нар нөхцөл байдлыг тогтворжуулах тухай тохиролцоонд хүрсэн байна. 5-р сарын 15-наас эхлэн ЗХУ цэргүүдээ 9 сарын дотор эргүүлэн татаж авах үүрэг хүлээжээ. АНУ, Пакистаны тал моджахедүүдэд дэмжлэг үзүүлэхээ ч зогсоохоор болжээ. 1988 оны 5-р сарын 15-наас Зөвлөлтийн цэргүүд эх орондоо буцаж 1989 оны 2-р сарын 15-нд Афганистанаас Зөвлөлт Холбоот улсын генерал Борис Громов тэргүүтэй хамгийн сүүлийн цэрэг гарчээ. Энэ дайнд Зөвлөлтийн 680 мянган цэрэг оролцсон байна. 1979-1989 онуудад Зөвлөлтийн 40-дүгээр Армийн командлагчид, дэслэгч генералууд: - Юрий Тухаринов (1979 оны 12 сар - 1980 оны 9 сар); - Борис Ткач (1980 оны 9 сараас - 1982 оны 5 сар); - Виктор Ермаков (1982 5 сараас- 1983 оны 11 сар); - Леонид Генералов (1983 оны 11 сараас- 1985 оны 4 сар); - Игорь Родионов (1985 оны 4 сараас - 1986 оны 4 сар); - Виктор Дубынин (1986 оны 4 сараас- 1987 оны 6 сар); - [[Борис Громов]] (1987 оны 6 сараас - 1989 оны 2 сар). ==Афганистаны дайны хохирол== Афганистаны дайнд Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчин 14 мянга 453 хүн амь насаа алджээ. Мөн оросын тагнуулын албан КГБ-ийн 576 ажилтан, МВД-ийн 28 хүн үрэгдсэн байна. Зөвлөлтийн 53 753 хүн шархаджээ. Ер нь Афганисаны дайны үед ойролцоогоор 2 сая хүн алагдсан гэсэн тоо баримт байдаг. Афганчуудын хувьд 1,5 сая энгийн афганчууд амь үрэгдэж 90000 орчим афганы мужахадинууд амь үрэгджээ. Зөвлөлтийн армийн хохирол: нисэх онгоц — 118; нисдэг тэрэг- 333; танк-147; БМП, БМД, БТР- 1314; их буу, миномёт-433; радиостанц — 1138; инженерийн машин- 510; автомашин, автоцистерн- 11 3699.<ref> Немеркнущая слава: от воинов-интернационалистов до миротворцев. М., 2004. С. 295. </ref> ==Дайны үр дүн== Афганистанаас зөвлөлтийн цэргийг гаргасны дараа АНУ болон Пакистан нь тохиролцсоны дагуу афганы сөрөг хүчнийг санхүүжүүлэх, дэмжлэг үзүүлэх явдлаа зогсоох нь бүү хэл улам эрчимжүүлсэн байна. Зөвлөлтийн тал ч Афганы албан ёсны Засгийн газар болох Нажибуллагийн засгийн газрыг дэмжин урьдын хэвээр тусламжаа үзүүлсээр байжээ. Үүний үр дүнд Афганистанд Иргэний дайн үргэлжлэн 1992 онд Нажибуллагийн засгийн газрыг цэргийн хүчээр устгасан юм. Орос, Америкийн оролцоо багассан, бүр оролцохгүй болсоны улмаас Лалын фундаменталист хөдөлгөөн болох Таллибанчууд хүчээ авч энэ орон дундад зууны нөхцөлд эргэн орж, Хазаруудад геноцит /хоморлогон/ аллага хийж, боолчилол сэргэж, хар тамхины тариалалт газар авч, хил дамансан хууль бус хар тамхи, зэвсгийн худалдаа өсөж эхэлсэн. ==Монгол улсад хамаатай үйл явдал== Монгол Улс 1962 оны 12-р сарын 1-д Афганистан улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Зөвлөлтийн шахалтаар Монгол Улс Кабулд ЭСЯ-аа 1978 онд Элчин сайдын яамаа нээсэн ч 1992 онд үйл ажиллагааг нь зогсоожээ. Анхны суурин Элчин сайдаар Монгол Улсын Баатар [[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] 1981-1983 онд дараа нь 1988 он хүртэл нам, төрийн нэрт зүтгэлтэн, дипломатч [[Хаянгийн Банзрагч]] нар ажиллаж байв. Дайнд өнчирсөн пуштун голдуу 27 гаруй хүүхдүүдийг 2 асрагчийн хамт 1980 оны эхээр Улаанбаатар авчирч асрамжийн газар авчирч сургууль цэцэрлэгт өсгөн хүмүүжүүлж байсныг 1990 ээд оны эхээр нутаг буцаасан байдаг юм. 1992 онд Тажик үндэстэн цэргийн эрхтэн Ахмад Шах Масуд гэгч тухайн үеийн ерөнхйилөгч Нажибуллагийн Засгийн газрын цэргүүдийг нийслэл Кабулаас шахан гаргах тулалдааны үеэр олон орны ЭСЯ-ны ажилтнуудын хамт Монгол улсын ЭСЯ-хан ОХУ-ын десантын цэргүүдийн хамгаалалт дор орхин гарч манай ЭСЯ үүдээ хаасан байдаг юм. Монгол Улс НҮБ-ын мандатаар Америк, Герман Улстай хамтран 2003 оноос Энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцжээ. Өнгөрсөн хугацаанд Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улсад Монгол Улсын 3300 цэрэг энхийг сахиулж байв. Харин 2020 оны зургаадугаар сард цэргүүд эх орондоо бүр мөсөн буцаж ирсэн юм. Мянга мянган жилийн тэртээгээс монголчуудын нүүдэллэн амьдрах нутгийн өмнөд хязгаар нь өнөөгийн Афганистан байжээ. Хүннү, Чингис хаан, [[Хүлэгү]] хаан, Төмөр хаан, Барс (Бабур) хааны үед өвөг монголчууд, монголчууд, пэрсэжсэн монголчууд, түрэгжсэн монголчууд энд олноор ирж байв. Тэдний хувьд, хөрш ард түмнүүдтэй холилдох, уусах явдал ч мэдээж байлаа. Ийнхүү хазар гэх монгол туургатан ард түмэн үүсчээ. Их Монголчуудын (Могул) гүрнийг байгуулах, мандуулан бадруулахад хазаруудын гүйцэтгэсэн үүрэг их. Харин тэрхүү гүрэн мөхсөний дараа өсөрхөн дайсагнасан ард түмнүүдийн хүрээлэл дунд орж, тал бүрээсээ халдлагад өртөх болов. Хазаруудын эсрэг пуштунчууд голлосон хүчтэй тэмцэлдсэний эцэст XIX зууны сүүлээр л хазарууд тэдэнд дийлдэн, эрхэнд нь орж, Хазара Жат улс нь мөхсөн юм. Тэгэхэд Абдуррахман гэдэг харгис хаан хазарууд бол хүн биш, буг чөтгөр хэмээн хамсаатнуудтайгаа нийлэн тунхаглаж, тэдний эсрэг шашны ариун дайн жихадаа зарлаж, хазар хүнийг алах нь буян болно гэж мунхруулан, хүн төрөлхтний түүхэнд тохиолдсон хамгийн том хядлагуудыг нэгийг үйлдсэн юм. Хазаруудын 60 хувийг устгаж, сая саяар нь алж хөнөөжээ. Манж Чин гүрний үйлдсэн Зүүнгарын, хятадын улаан малгайтнуудын үйлдсэн Хорчины, Абдуррахман нарын үйлдсэн Хазарын, сталинистуудын үйлдсэн Халимагийн гээд олон аймшигтай, өргөн хүрээтэй үй олноор хөнөөх ажил Монгол туургатны минь түүхэнд тохиожээ. Хазаруудыг тийнхүү хядсан нь монгол цусаар нь ялгаварлан гадуурхах, одоо хүртэл үргэлжилж байгаа арьс өнгөний бодлогын эхлэл байлаа. Абдуррахманы геноцидийн дараа хазарууд ямар ч эрхгүй боолууд, шаарлагдсан хүмүүс болж хувирсан. 1950-иад онд хазарууд энэ байдлыг эсэргүүцэн боссон ч, нухчигдан дарагдаж, нийслэл Панжабыг нь газрын хөрстэй тэгшлэн устгаж, үндэсний Хазара Жат мужийг нь татан буулгаж, хэсэглэн хувааж, өөр үндэстний мужуудад нэгтгэжээ. Ийнхvv Лалийн ертөнцийг захирч байсан Монголчуудын үр сад өнөөг хүртэл байсаар байж хатуу ширүүн он жилүүдийг давсаар байгаа ажээ. 1979 онд, Иранд хувьсгал гарч, Аятолла Хомэйнигээр удирдуулсан шийт шашны дэглэм тогтсон, зөвлөлтийн түрэмгий цэрэг Афганистанд цөмрөн орж ирсэн гэсэн, хоёр чухал үйл явдал болсон. Иран шашин нэгтнүүддээ тусална гэж хутган үймүүлж асан ч, мөн чанартаа расист хандлага гаргаж, паштун, тажик, үзбэк нарын тэмцлийг л голлон дэмжив. Хазаруудад зэвсэг, мөнгө, бусад тусламжийг илгээхдээ тун хойрго байсан хийгээд, өгснийг нь замаас нь сунначууд авчихдаг байлаа. Тэгсэн хэрнээ, харь буруу номтон шиачуудтай сүлбээцэлдлээ гэж тэд хазаруудад өсөрхөнө. Дайснуудтайгаа эвлэрдэггүй хазарчууд Афганистаны бусад үндэстнээс ялгаатай нь Зөвлөлт-Афганы хүчтэй ач тач, амь бие хайргүй тулалдаж, нутаг орноо чөлөөлж, улсаа байгуулж байв. Хичнээн их тэхник, зэвсэгтэй гээд зөвлөлтийн арми уулархаг нутагт нэн мөхөсдөж асан хэрэг. Хазаруудын хамгийн хайрлан хүндэтгэдэг баатар жанжин, үндэсний удирдагч нь болох Баба Мазари тодров. Баба гэдэг нь эцэг хэмээх үг. Мазари нар Исламын нэгдлийн намыг байгуулсан нь хазаруудын үндэсний нам байв. Түүний удирдсан хазарууд нь генерал Дустум, Ахмад шах Масуд нартай хамтран Кабулыг эзлэн НАжибуллагийн засгийн газрыг устгахад идэвхитэй оролцжээ. Тэрбээр Афганистаныг үндэсний улсуудын эрх тэгшээр, чөлөөтэйгээр эвлэлдэн нэгдсэн холбооны улс болох ёстой гэх үзлийг дэвшүүлэв. Чөлөөтэйгээр гэдэг нь холбооноос гарах эрхтэй гэсэн үг шүү дээ. Засгийн эрх мэдлийг хуваах явцад хазаруудыг ялгавран гадуурхаж эхэлсэн тул Баба Мазари нь хазаруудаа удирдан бусад душмануудын эсрэг тэмцсэн байна. Энэ үед лалын хатуу үзэлтнүүд болох Талибаны хөдөлгөөн үүсэн Пакистаны дэмжлэгтэйгээр душманы эсрэг Кабул руу давшиж эхэлсэн байна. Талибууд Кабулыг эзлэхийн өмнө Баба Мазур болон хазарын удирдагчдыг хэлэлцээ хийхээр хууран баривчилж, нисдэг тэрэгнээс шидэж хороосон байна. Удирдагчгүй болсон хазаруудыг талибууд бут цохисон бөгөөд хазар нь хүн биш гэж үй олноор хомроглон устгаж эхэлсэн байна. Талибуудад түрэгдэн афганы хойт хэсэгт хэсэгхэн газарт хориглолт хийж байсан Ахмад шах Масуд тэргүүтэй пуштун, тажик, узбек үндэстэн голлосон Умардын эвсэл ч гэсэн талибуудаас ялгарахгүй бодлого барьж байсан байна. Халили, Мохакик, Касими, Асиф гээд олон хазар баатрууд зөвлөлтийн болон [[Талибан|талибийн]] эсрэг тэмцлийн үед тодорсон. ==Мөн үзэх== * [[Бадабарын бослого]] * [[Афганистаны дайн 2001 оноос]] * [[Афганистаны иргэний дайн 1989-2001 он]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== == Гадаад холбоос == * {{commonscat|war of Afgan|Афганы дайн }} {{Афганистан}} [[Ангилал:Афганистаны дайн (1978 оноос хойш)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:АНУ-ын гадаад бодлого]] [[Ангилал:Иргэний дайн]] [[Ангилал:Партизаны дайн]] [[Ангилал:Төлөөллийн дайн]] [[Ангилал:1979 оны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:1980-д он]] [[Ангилал:Афганистан-Оросын харилцаа]] ekaeso6whtwqs6hwpoebux2o8060dqs 0 41121 864764 620699 2026-08-05T16:32:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864764 wikitext text/x-wiki {{OSI model}} {{IP stack}} '' '' '''Network layer''' буюу '''Сүлжээний түвшин''' нь [[компьютерын сүлжээ]]ний [[OSI загвар]]т тодорхойлогддог сүлжээний үйл ажиллагааны хийсвэрлэлтийн түвшин. Тус түвший протоколууд нь пакетийг хост хооронд дамжуулах, [[рүүтэр]] хооронд пакетыг замчлах үүрэгтэй. Өнөөгийн [[интернэт]] болон бусад компьютерын сүлжээнүүд нь [[TCP/IP|TCP/IP протоколын багц]]ыг хэрэглэдэг<ref>RFC 1122</ref> бөгөөд үүний '''Internet layer''' буюу '''Интернэт түвшин''' нь OSI-гийн сүлжээний түвшинтэй ерөнхийдөө дүйцнэ. Эдгээр нь гэхдээ хоорондоо ялгаатай бөгөөд OSI-гийн сүлжээний түвшин нь сүлжээгээр мэдээлэл дамжуулах чадвартай бүх протоколыг өөртөө агуулах бол TCP/IP нь зөвхөн [[Интернэт протокол]] ашиглан сүлжээ хоорондын дамжууллыг дэмжинэ гэсэн байдаг. Түүнчлэн TCP/IP-д тус тусын түвшингүүдэд хуваахыг шаардлага болгоогүй байдаг тул Интернэт сүлжээний стандартыг хөгжүүлж дэлгэрүүлдэг [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) байгууллага нь тус хоёр түвшинг адилтгахгүй байхыг зөвлөдөг.<ref>RFC 3439</ref> ==Үүрэг== Өгөгдлийг олон сүлжээ дамжиж хост хооронд дамжуулах үүргийг сүлжээний түвшин хариуцна. Үүний сацуу quality of service (QoS) буюу зарим төрлийн пакетүүдад давуу эрх олгох механизмийг бүрдүүлдэг. * Холболт үүсгэх эсэх: холболт үүсгэхгүйгээр мэдээлэл дамжуулах : Интернэт протокол буюу IP ашиглан пакет дамжуулахад [[ACK]] буюу пакетийг амжилттай хүлээн авсаныг мэдэгдэх зурвасыг явуулах шаардлагагүй гэдгээрээ холболтгүй дамжуулал болно. OSI загварын өндөр түвшингүүдэд холболттой дамжууллыг хэрэгжүүлдэг (жишээлбэл TCP протоколд) * Хостуудыг хаяглах :Сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмж бүр нь бие биенээсээ ялгаатай хаягтай байх ёстой. IP-д үүнийг [[IP хаяг]] гэнэ. * Зурвасуудыг цааш дамжуулах :Компьютерын сүлжээг сабнэт буюу дэд сүлжээнүүдэд хуваадаг тул эдгээр сабнэт хооронд өгөгдөл дамжуулахдаа рүүтэр буюу замчлагч төхөөрөмжийг хэрэглэдэг. OSI загварын хувьд авч үзвэл transport layer-аас ирсэн зурвасыг data link layer руу дамжуулна. ==Протокол== ===OSI болон TCP/IP=== * [[IPv4]]/[[IPv6]], [[Internet Protocol]] * ICMP, [[Internet Control Message Protocol]] * IGMP, [[IGMP|Internet Group Management Protocol]] ===OSI-д хамаарах=== * DVMRP, [[DVMRP|Distance Vector Multicast Routing Protocol]] * PIM-SM, [[Protocol Independent Multicast|Protocol Independent Multicast Sparse Mode]] * PIM-DM, [[Protocol Independent Multicast|Protocol Independent Multicast Dense Mode]] * IPsec, [[IPsec|Internet Protocol Security]] * IPX, [[IPX|Internetwork Packet Exchange]] * RIP, [[Routing Information Protocol]] * DDP, [[Datagram Delivery Protocol]] * RSMLT [[Routed-SMLT]] * ARP, [[Address Resolution Protocol]] * [[Shortest Path Bridging]] == Эшлэл == {{Reflist}} * {{cite book |first=Andrew S. |last=Tanenbaum |title=Computer networks |url=https://archive.org/details/computernetworks00tane_2 |publisher=[[Prentice Hall]] |location=[[Upper Saddle River, New Jersey]] |year=2003 |pages= |isbn=0-13-066102-3}} == Цахим холбоос == * [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.136.9497&rep=rep1&type=pdf OSI Reference Model—The ISO Model of Architecture for Open Systems Interconnection], Hubert Zimmermann, IEEE Transactions on Communications, vol. 28, no. 4, April 1980, pp.&nbsp;425 – 432. (PDF-Datei; 776&nbsp;kB) [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ]] [[Ангилал:Сүлжээний протокол]] [[Ангилал:Сүлжээний архитектур]] [[Ангилал:Загварчлал болон симуляц]] sw4o3etpf4otznp8vkex68m7k8zinzn 0 41243 865061 850727 2026-08-05T21:21:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865061 wikitext text/x-wiki {{OSI model}} {{IP stack}} '' '' '''Data link layer''' буюу '''Өгөгдөл холболтын түвшин''' нь [[компьютерын сүлжээ]]ний [[OSI загвар]]т тодорхойлогддог сүлжээний үйл ажиллагааны хийсвэрлэлтийн түвшин. Энэ нь [[TCP/IP]]-гийн '''Link layer'''-тай ерөнхийдөө харгалздаг. Data link layer нь нэг дотоод LAN сүлжээ эсвэл WAN сүлжээнд шууд холбогдсон төхөөрөмжийн хооронд өгөгдөл дамжуулах үүрэгтэй.<ref>{{cite web|title=What is layer 2, and Why Should You Care?|url=http://www.accel-networks.com/blog/2009/09/what-is-layer-2-and-why-should-you-care.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100218075030/http://www.accel-networks.com/blog/2009/09/what-is-layer-2-and-why-should-you-care.html|archivedate=2010-02-18|publisher=accel-networks.com|accessdate=2009-09-29|url-status=dead}}</ref> Data link layer-т хамаарах протоколууд нь сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүд хооронд мэдээлэл дамжуулахаас гадна доод талын физик түвшинд гарсан алдааг илрүүлж, засах механизмыг агуулж болно. Data link протоколуудын жишээ гэвэл LAN (multinode) сүлжээний хувьд [[Ethernet]], point-to-point холболтын хувьд [[Point-to-Point Protocol]] (PPP), [[HDLC]], [[ADCCP]] нар юм. Нэг ижил сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийн хооронд мэдээллийг фрэйм болгож багцлан дамжуулдаг. Эдгээр фрэймүүд нь дотоод сүлжээнээс цааш өөр сүлжээ рүү дамждаггүй бөгөөд ингэхийн тулд илүү өндөр түвшний протоколуудыг ашиглана. Төхөөрөмжүүд нь өөр хоорондоо зэрэг дамжуулалт хийх гэж оролдоход мөргөлдөөнүүд үүсдэг. Data link түвшний протоколууд нь эдгээр мөргөлдөөнийг хэрхэн илрүүлэх, тэдгээрээс хэрхэн сэргийлж мөргөлдөөний тоог багасгах, мөргөлдөөн үүссэн тохиолдолд юу хийхийг зааж өгдөг. TCP/IP-гийн Link layer болон OSI-гийн Data link layer нь хоорондоо бага зэргийн ялгаатай. Link layer нь техник хангамжийн асуудлыг шийддэг бөгөөд физик сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдэд хаяг оноох, өгөгдлийн фрэймийг дамжуулах үүрэгтэй. Иймд Link layer нь илүү өргөн хүрээтэй бөгөөд OSI-гийн физик түвшний зарим үүргийг өөртөө агуулдаг. Нөгөө талаас TCP/IP-гийн link layer-т хамаардаг ARP протокол нь OSI-гийн сүлжээний түвшин, data link layer-н дунд оршино ч гэж тайлбарласан байдаг. Иймээс OSI, TCP/IP-гийн түвшнүүдийг шууд харгалзуулах нь буруу юм. == Оршил == Сүлжээний хоёрдугаар түвшинд ажилладаг төхөөрөмжүүд нь фрэймийг дамжуулахдаа физик хаягийг ашигладаг. Энэ нь сүлжээний түвшинд хэрэглэдэг IP хаягаас ялгаатай бөгөөд түүн шиг шатласан бүтэцтэй биш бөгөөд тус хаягийг ашиглан төхөөрөмж дамнан дамжуулалт хийх боломжгүй. Өөрөөр хэлбэл Data link layer нь халз холбогдсон төхөөрөмжүүд хооронд өгөгдөл дамжуулах чадвартай. Дамжуулалт нь найдвартай эсвэл найдваргүй байж болох ба data link түвшний хэд хэдэн протокол нь фрэйм амжилттай илгээсэн, давхардалгүй хүлээж авсан гэх мэт зүйлийн талаар мэдэгддэггүй бөгөөд зарим нь бүр мэдээллийн бүрэн бүтэн байдзлыг шалгагч checksum-ийг ч хэрэглэдэггүй. Доод түвшний протоколууд нь иймд алдаа шалгаж найдвартай дамжууллыг гүйцэтгэдэггүй тул эдгээр үүргийг дээд түвшний протоколууд гүйцэтгэнэ. [[IEEE 802]] стандартын дотоод сүлжээнд data link түвшнийг [[media access control]] (MAC) болон [[logical link control]] (LLC) гэсэн дэд түвшнүүдэд хуваан тайлбарладаг. Ингэснээр [[IEEE 802.2]] LLC протоколыг IEEE 802 MAC түвшингийн Ethernet, [[token ring]], [[IEEE 802.11]], түүнчлэн 802 стандартад хамаардаггүй [[FDDI]] гэх мэт протоколууд нь хэрэглэх боломжтой. [[HDLC]] гэх мэт зарим протокол нь LLC ба MAC түвшингүүдийн аль алиныг өөрөө хэрэгжүүлдэг байхад [[Cisco HDLC]] протокол нь HDLC-ийн MAC түвшнийг хэрэглэж өөр LLC түвшнийг хэрэгжүүлж ашигладаг. Цахилгааны шугам, телефон утасны шугам, коаксиаль кабель гэх мэт шугамыг ашиглан 1 гигабит/секунд хүртэлх хурдаар дамжуулалт хийх чадвартай [[ITU-T]] [[G.hn]] стандартын data link түвшин нь гурван дэд түвшинд хуваагддаг: application protocol convergence, logical link control, medium access control. == Дэд түвшнүүд == Data link layer-ийг ''[[logical link control]]'' (LLC), ''[[media access control]]'' (MAC) гэсэн хоёр дэд түвшинд хуваан авч үздэг.<ref>{{cite book | title = Voice & data communications handbook | edition = 5th | author = Regis J. Bates and Donald W. Gregory | publisher = McGraw-Hill Professional | year = 2007 | isbn = 978-0-07-226335-0 | page = 45 | url = http://books.google.com/books?id=eq1kRHdyXSUC&pg=PA45 }}</ref> === Logical link control sublayer === Дээд талын дэд түвшин болох LLC буюу логик холболтын удирдлагын дэд түвшин нь data link layer-н дээр ажиллах протоколуудыг (IP, IPX, Decnet, Appletalk гэх мэтийг зэрэг ажиллуулахад) мультиплекслэж, өгөгдлийг урсгалыг удирдан зохицуулах, амжилттай илгээснийг мэдэгдэх (acknowledgement), алдаатай илгээлтийг мэдэгдэх үүрэгтэй байж болно. === Media access control sublayer === MAC буюу медиа хандалтын удирдлагын дэд түвшин нь хаяглалт, өгөгдөл дамжуулах сувгийг удирдах үүрэгтэй. Иймээс төхөөрөмжийн сүлжээн дахь физик хаягийг MAC хаяг хэмээн нэрлэдэг. Үүнийг өгөгдлийн фрэймүүдийг хаяглахад хэрэглэнэ. MAC түвшин нь өгөгдлийн фрэймийн эхлэх, дуусах заагийг мөн зааж өгдөг - үүнийг фрэймийн синхрончлол гэнэ. Ерөнхийдөө фрэйм эхлэж, дуусаж байгааг хэлж өгөх битүүдийг ердийн өгөгдлийн битээс хэрхэн ялгах аргыг хэлж өгнө гэсэн үг. Синхрончлол хийх дөрвөн арга бий: * ''Time based'': Фрэйм дамжуулах хооронд тогтсон хугацаа хүлээх. Хугацаа алдаж болох тул найдваргүй арга. * ''Character counting'': Фрэймийн толгой хэсэгт фрэйм дуусах хүртэл үлдсэн байтын хэмжээг тавьж өгнө. Мөн алдаант өртөмтгий арга. * ''Byte stuffing'': Фрэйм эхлэхийн өмнө ([[Data Link Escape|DLE]] [[Start Of Text|STX]]), дууссаны дараа (DLE [[End Of Text|ETX]]) нь тусгай байтын дарааллыг тавьж өгдөг. * ''Bit stuffing'': Өмнөх аргатай төстэй, гэхдээ байт цувааг биш тусгай битийн цувааг ашиглана. == Data link layer-н үүрэг == * [[Network layer]]-ийн өгөгдлийн пакетуудыг фрэйм болгож багцлах * [[Фрэймийн синхрончлол]] * Logical link control (LLC) дэд түвшин: ** [[Алдааны удирдлага]] ([[automatic repeat request]], ARQ) - LLC-гийн алдааг зохицуулах ажиллагааг утасгүй сүлжээ болон V.42 телефон утасны шугам сүлжээний модемүүд хэрэглэдэг ч жирийн LAN сүлжээний зайд битийн түвшний алдаа бага байдаг тул Ethernet хэрэглэдэггүй. ** Өгөгдлийн урсгалын удирдлага - LLC-гийн өгөгдлийн урсгалыг удирдаж зохицуулах ажиллагааг Ethernet хэрэглэхгүй ч модем болон утасгүй сүлжээнд хэрэглэдэг. * Media access control (MAC) дэд түвшин: ** [[Multiple access protocol]] - олон хандалттай сүлжээнд хэрэглэх мөргөлдөөнөөс зайлсхийх протоколууд, үүнээс голлох аргууд нь: *** утастай Ethernet bus, hub сүлжээнд мөргөлдөөнийг илрүүлж дахин дамжуулах [[CSMA/CD]] протокол *** утасгүй сүлжээнд мөргөлдөөнөөс сэргийлэх [[CSMA/CA]] протокол ** Физик хаяглалт ([[MAC хаяг]]) ** LAN свитчинг ([[пакет свитчинг]]), үүнд MAC хаягаар шүүх, [[spanning tree protocol]] ** Өгөгдлийн пакетын дамжих дарааллыг хуваарилах ** Store-and-forward свитчинг эсвэл cut-through свитчинг ** [[Quality of Service]] (QoS) ** Виртуаль LAN буюу VLAN == Протоколууд == <div style="-moz-column-count:4; column-count:4;"> * [[Address Resolution Protocol]] (ARP) * [[ARCnet]] * [[Asynchronous Transfer Mode|ATM]] * [[Cisco Discovery Protocol]] (CDP) * [[Controller Area Network]] (CAN) * [[Econet]] * [[Ethernet]] * [[Ethernet Automatic Protection Switching]] (EAPS) * [[Fiber Distributed Data Interface]] (FDDI) * [[Frame Relay]] * [[High-Level Data Link Control]] (HDLC) * [[IEEE 802.2]] (IEEE 802 MAC түвшнүүдэд LLC функцийг хэрэглэх боломжтой болгодог) * [[IEEE 802.11]] [[wireless LAN]] * [[LattisNet]] * [[Link Access Procedures, D channel]] (LAPD) * [[LocalTalk]] * [[Multiprotocol Label Switching]] (MPLS) * [[Nortel Discovery Protocol]] (NDP) * [[OpenFlow]] (SDN) * [[Split multi-link trunking]] (SMLT) * [[Point-to-Point Protocol]] (PPP) * Serial Line Internet Protocol ([[SLIP]]) (хуучирсэн) * [[Spanning Tree Protocol]] * [[StarLan]] * [[Token ring]] * [[UDLD|Unidirectional Link Detection]] (UDLD) * бусад [[serial communication]]-н аргууд. </div> == Эшлэл == {{Reflist}} * {{cite book |last=S. Tanenbaum |first=Andrew |title=Computer Networks |url=https://archive.org/details/isbn_9788177581652 |edition=4th |year=2005 |publisher=Dorling Kindersley(India)Pvt. Ltd.,licenses of Pearson Education in South Asia |location=482,F.I.E., [[Patparganj]], Delhi 110 092 |isbn=81-7758-165-1}} == Цахим хобоос == * [http://www.codeproject.com/Articles/57072/DataLink-Simulator DataLink layer simulation, written in C#]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cs.gmu.edu/~huangyih/656/error.pdf DataLink Layer, Part 2: Error Detection and Correction] [[Ангилал:Компьютерын сүлжээ]] pq5pqs045zi4c4pmhdhqettndqr995o 0 41576 864815 783588 2026-08-05T17:32:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864815 wikitext text/x-wiki {{НБА2 тоглогч | Нэр = Деннис Родман | Англиар = Dennis Rodman | Зураг = Dennis Rodman ToPo.jpg | Хэмжээ = 200px | Тайлбар = Родман [[1995-1996 оны НБА-гийн улирал|1995–1996]] оны<br> улиралд [[Чикаго Буллз]] багт. | Байрлал = [[Довтлогч (сагсан бөмбөг)|Довтлогч]] | Өндөр = 200 [[Сантиметр|см]]<!--http://stats.nba.com/playerProfile.html?PlayerID=23--> | Жин = 100 [[Килограмм|кг]] | Баг = Зодог тайлсан | Дугаар = 10, 91, 73, 70 | Иргэншил = {{USA}} | Мэндэлсэн огноо = {{birth date and age|mf=yes|1961|5|13}} | Мэндэлсэн газар = [[Нью-Жерси]], [[Трентон]] | Ахлах сургууль = Зүүн өмнөд Оклахома (1983-1986) | Драфт = 27 | Драфтын жил = 1986 | Сонгогдсон баг = [[Детройт Пистонс]] | Тоглолт = 911 | Оноо = 6683 | Авалт = 11954 | Дамжуулалт = 1600 | Таслалт = 611 | Хаалт = 531 | Багууд = <nowiki></nowiki> * [[Детройт Пистонс]] (1986–1993) * [[Сан-Антонио Спёрс]] (1993–1995) * [[Чикаго Буллз]] (1995–1998) * [[Лос-Анжелес Лейкерс]] (1999) * [[Даллас Маверикс]] (2000) * [[Лонг Бич Жэм]] ([[Америкийн сагсан бөмбөгийн холбоо (2010—)|АБА]]) (2003–2004) * [[Оранж Каунтри Крэш]] ([[Америкийн сагсан бөмбөгийн холбоо (2010—)|АБА]]) (2004–2005) * [[Тихуана Драгонс]] ([[Америкийн сагсан бөмбөгийн холбоо (2010—)|АБА]]) (2005, 2005–2006) * [[Торпан Пожат]] (2005) * [[Брайтон Биэрс]] (2006) | Алдар цол = <nowiki></nowiki> * 5× НБА-гийн аварга цол (1989, 1990, 1996, 1997, 1998) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт]]ын 2 удаагийн оролцогч (1990, 1992) * 2× НБА-гийн шилдэг хамгаалан тоглогч (1990, 1991) * [[НБА-гийн бүх оддын тоглолт|НБА-гийн бүх оддын III багт]] 2 удаа нэрлэгдсэн (1992, 1995) * НБА-гийн шилдэг хамгаалалтын I багт 7 удаа нэрлэгдсэн (1989—1993, 1995—1996) * НБА-гийн шилдэг хамгаалалтын II баг (1994) * 7× НБА-гийн самбарын шилдэг тоглогч (1992—1998) | Алдрын танхим = http://www.hoophall.com/hall-of-famers/tag/dennis-rodman }} '''Дэннис Кит Родман''' ({{lang-en|Dennis Keith Rodman}}, ''[[1961]] оны [[5 сарын 13|тавдугаар сарын 13-нд]] [[Нью-Жерси]] [[муж]]ийн [[Трентон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[АНУ|Америкийн]] зодог тайлсан мэргэжлийн [[сагсан бөмбөг]]чин юм. == Товчхон == Тэр [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|НБА-гийн аваргаар]] [[1988-1989 оны НБА-гийн улирал|1989]], [[1989-1990 оны НБА-гийн улирал|1990]], [[1995-1996 оны НБА-гийн улирал|1996]], [[1996-1997 оны НБА-гийн улирал|1997]] болон [[1997-1998 оны НБА-гийн улирал|1998]] онуудад тодорч байв. Ширүүн харц, булчинлаг бие дээрх шивээс, ээмэггүйгээр түүнийг төсөөлөх аргагүй. Долоон улирал дараалан самбарын хаан байж чадсан хүчирхэг [[Довтлогч (сагсан бөмбөг)|довтлогчийн]] [[1991-1992 оны НБА-гийн улирал|1992]] онд улирлын бүх тоглолтын турш хийсэн бөмбөг авалтын дундаж 18.7 бол [[1973]] оноос хойшхи хамгийн өндөр дундаж юм. Талбай дээр хэд хэдэн удаа зодоон өдүүлж байсныг энд онцлох нь зүйтэй. [[2011]] онд [[Детройт Пистонс]] баг Родманы 10 дугаарыг мөнхжүүлсэн бол [[Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбоо|холбоо]] [[Сагсан бөмбөгийн алдрын танхим|алдрын танхимд]] залсан билээ. Родман НБА-д гялалзахаас гадна тулаант [[кино]]нд, тэр дундаа [[Жан-Клод Ван Дамм]], [[Микки Рурк]] нарын хамт тоглосон [[1997]] оны ''[[Хос баг]]'' кинонд түүний бүтээсэн дүр онцгой юм. 1997 оноос мэргэжлийн [[бөх]]өөр амжилт гаргаж эхэлсэн ба домогт [[Халк Хоган]]тай чухал хэдэн тоглолт хийж, гол төлөв ялагдсан бөгөөд [[1999]] онд больсон юм. [[Спорт]]оо орхисоныхоо дараа этгээд зан араншин, шивээс, үсний өнгө, боошинз, нүүр будалт, марзан үгсээр дүүрэн хэвлэлийн ярилцлага. Энэ бүгдээр өөрийн хэв маягаа бүрдүүлж байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,294070,00.html |wayback=20090427112731 |text=Raging Bull |archiv-bot=2023-11-06 00:04:39 InternetArchiveBot }}{{ref-en}}</ref> [[2005]] онд хүчингийн хэргээр шүүхээс ял хүлээсэн ч цагаадаж байсан Родман [[2013]] онд [[Умард Солонгос]]т удирдагч [[Ким Жон-өнь|Ким Жон-өний]] урилгаар удаа дараа зочилсон нь дуулиан тарьсан билээ.<ref>[http://lenta.ru/news/2013/03/01/friendforlife/ Деннис Родман признался в «вечной дружбе» с Ким Чен Ыном]</ref>. == Ном товхимол == * {{cite book|title=Rebound: The Dennis Rodman Story |url=https://archive.org/details/rebounddennisrod00rodm |first=Dennis |last=Rodman | year=1994|isbn=0-517-59294-0}} == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100805054506/http://www.dennisrodman.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20081021083407/http://rodman.world-basket.biz/ Цахим хуудас Rodman.World-Basket.biz] * [http://www.basketball-reference.com/players/r/rodmade01.html Үзүүлэлт - basketball-reference.com] * {{imdb name|0005379|Дэннис Родман}} {{1986 оны НБА-гийн драфт}} {{НБА-гийн улирлыг самбараас бөмбөг авалтаар тэргүүлэгч‎}} {{1988-1989 оны НБА-гийн аваргууд}} {{1989-1990 оны НБА-гийн аваргууд}} {{1995-1996 оны НБА-гийн аваргууд}} {{1996-1997 оны НБА-гийн аваргууд}} {{1997-1998 оны НБА-гийн аваргууд}} {{DEFAULTSORT:Родман, Деннис}} [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын сагсан бөмбөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Сагсан бөмбөгийн жижиг довтлогч]] [[Ангилал:Бүх оддын тоглолтонд оролцогч]] [[Ангилал:НБА-гийн тоглогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] k30mljopuu7bitloztxz37qwuthgds5 0 41922 865103 796833 2026-08-06T07:37:34Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865103 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс ном | title_orig = Le Vicomte de Bragelonne ''ou'' Dix ans plus tard| image | name = Бражелон бэйл-10 жилийн дараа | image = [[Зураг:Vicomte de Bragelonne Gravure1.jpg|250px]] | image_caption = Романы франц хэл дээрх хэвлэлийн хэсэг | author = [[Алэксандр Дюма, эцэг|Александр Дюма]] | cover_artist = | country = [[Франц]] | language = [[Франц хэл|Франц]] | genre = [[Түүхэн роман|Түүх]], [[Адал явдалт роман]] | release_date = 1847–1850 он(цуврал) | followed_by = [[Шадар гурван цэрэг]], [[20 жилийн хойно]] | media_type = Хэвлэмэл ([[хатуу хавтастай]]) | pages = }} '''Бражелон бээл: Арван жилийн дараа''' ({{Lang-fr|Le Vicomte de Bragelonne}}; 1847-1850) нь [[Франц]]ын зохиолч [[Александр Дюма, эцэг|Александр Дюмагийн]] шадар цэрэг Д Артанъяны тухай цуврал 3 романы сүүлийн гурав дах ном юм. Энэ романыг англи хэл дээр орчуулсан нь 268 бүлэгтэй маш нүсэр болсон тул 3 дэвтэр болгон хуваасан ба заримдаа 4 юм уу5 дэвтэр болгосон байдаг. Энэ романы англи хэлний орчуулгын дэвтэр бүхэн тусдаа нэртэй юм. Францын академич Жан-Ивэс Тадие нь Людовик XIV-ийн жинхэнэ хаанчлал эхэлсэн тухай бодит түүх гэж үзсэн байдаг. <ref>{{cite book |last=Dumas |first=Alexandre |authorlink=Alexandre Dumas, père |editor=[[Jean-Yves Tadié]] |title=Le Vicomte de Bragelonne |year=1997 |publisher=Gallimard |location=Paris |language=French |volume=I |isbn=978-2-07-040051-5 }}</ref> ==Зохиолын үйл явдал== Хан хүү Кондегийн тушаалаар Раул Бражелон францын ван XIV Людвик буюу Луйгийн аян замын чиглэлийн зарыг дайран өнгөрөх Блау хотын захирагчид мэдээлэхээр түрүүлэн явах бөгөөд энэхүү зарыг хотын захирагчид мэдээлэн ванг буудлах бүх бэлтгэлийг хангах үүрэг өгөөд өөрийн гэр болох Бражелон эдлэн ойрхон байдаг тул элбэрэлт халамжлагч Де Ла Фер гүнтэй уулзахаар хөдлөх гэж байтал нэгэн үл таних хадагтай түүнийг де Лавальер ахайтан уулзах гэж хүлээж байгааг дуулгана. Өөрийн хайрт авхайг эдлэндээ биш энд байгааг мэдсэн Раул яаран очиж уулзахад түүнд тунирхсан Де Лавальер авхай ба Раул хоёрын уулзалт тийм ч найрсаг болж чадалгүй салдаг. Рауль өөрийн халамжлагч де Ла Фер гүнтэй болон хуучин зарц Гримо нартай халуун дотно уулзах бөгөөд гүн өөрийн зөвшөөрөлгүй Де Лавальер авхайтай уулзсанд дурамжхан байгаагаа илэрхийлнэ. Энэ үед Францын вангийн ирэхийг мэдсэн хотынхон ихэд хөөр болон бэлдэж байхад нэгэн буурчийн газарт өндөр язгууртан шинжтэй боловч ихэд дуугай нэгэн эрхэм буудлын хөлсөө төлөхийг шаардсан буурчийн газрын эзэнд өөрийн сүүлийн 6 зоосыг өгөх боловч нэг зоос дутсанаар сүүлчийн алмаас эрдэнийг барьцаалах буюу худалдахыг түүнд хүсдэг. Энэхүү эрхэмд буурчийн газрын эзэн францын ван хотод буудлахыг хэлэх ба эрхэмийн хүлээж байсан зарц нь түүнд таагүй мэдээллийг хүргэж ирдэг. Энэ эрхэм нь хаан ширээнээс зайлуулагдан цаазлуулсан Английн хаан I Карлын ууган хүү буюу хаан ширээг залгамжлагч II Карл юм. Энэ үед Англид Кромвель нас барсаны дараа түүнийг залгамжлагч хүү Ричард нь эрх мэдлээсээ сайн дураар татгалзсан ба тухайн үед Англид бүгд найрамдах тал буюу парламентын талыг тууштай баримтлагч генерал Монк ба засгийн эрхийг өөрийн гарт төвлөрүүлэн улмаар захирагч болох хүсэл бүхий генерал Ламберт нар их цэрэг хуралдуулан тэмцэхээр бэлтгэж байсан байна. II Карл өөрийнхөө хаан ширээг эргүүлэн авахад гол саад эсэргүүцэгч болох генерал Монктэй уулзан өөрийн талд татах оролдлого хийхийг үнэнч зарц Паррид дааалган Англид илгээсэн тул түүнийг хүлээн Блау хотод түр саатсан байна. Гэвч тэрээр татгалзсан хариуг авсан байна. Францын ван Луй нь энэ үед 22 нас хүрч байсан боловч хөгшин тэргүүн сайд Мазарини засгийн эрх мэдлийг өөрийн гарт бүрэн атгаж байсан тул ямар ч эрх мэдэлгүй хий хоосон хаан ширээг эзэгнэгч хүн болсон байлаа. Түүнчилэн Луй нь Мазариний охин Манчинид хайр сэтгэлтэй болсон тул Францын эрх ашгийн үүднээс Испаний вангийн гүнжтэй гэрлүүлэх гэсэн их хамба Мазарини болон өөрийн эх Хатан Хаан Австрийн Анна нарын төлөвлөгөөг эрс эсэргүүцэн, зөвшөөрсөн хариу өгөөгүй байна. Луй ван, их Хамба, Австрийн Анна тэргүүтэй вангийн аян замынхан Блау хотод ирж буудлах бөгөөд Луй ванг хамгаалах шадар цэргийг бидний хуучин танил дэслэгч д Артанъян даргалж ирсэн байдаг. Д Артанъян 10 жилийн өмнө их хамба Мазаринийг арга залиараа давж шадар цэргийн ахмад цолоор шагнуулсан боловч Мазарини фрондын талтай асуудлыг зохицуулан францын байдлыг тогтворжуулсаны дараа түүнээс ахмад цолыг нь хураан авч дэслэгч болгосон байдаг. Вангийн буудалсан байранд гэнэт нэгэн танихгүй зочин ирж вантай уулзахыг хүссэнийг д Артанъянд хүргэж ирдэг байна. Танихгүй эрхэм өөрийгөө Английн II Карл буюу францын вангийн үеэл ах болохыг танилцуулан вантай уулзуулахыг хүсдэг. II Карл францын вангаас хаан ширээгээ эргүүлэн авахад туслах ингэхийн тулд цэрэг хөлслөх 1 сая алтан зоос эсвэл цэрэг хүсдэг. Францын ван Луй өөрийн үеэлд язгууртны эрх ашгийн үүднээс энэ нь зүй ёсны шаардлага бөгөөд өөрийн зүгээс бүрэн дэмжиж туслахаа амлаад даанч өөрт нь бодит эрх мэдэл, хөрөнгө санхүү байхгүй тул өөрийн ерөнхий сайд, их хамба Мазариниас Карлад туслан мөнгө олгуулах талаар ярилцахаар Карлыг өөрийн өрөөнд үлдээн их хамба руу одно. Мазарини Луйгийн хүсэлтэнд татгалзах боловч улс орныг удирдагч хаан хүн хэрхэн улс төрийн бодлогыг явуулах, эрх ашиг гэдэг юу болох талаар Луй ванг ухаартал таниулж өгдөг. Улс орны эрх ашиг, түүнийг хаан хүн хэрхэн зохицуулах тал дээр эрс өөрчлөгдөн шинэ ойлголттой болсон Луй ван II Карлд аргагүй боломжгүй тул туслах аргагүйг хэлнэ. Маргааш нь Луй ван д Артанъяныг дагуулан Мазарины охин Манчинитай хээр уулзах боловч өөрийн гэр бүлийн шаардлага, дээр нь язгууртаны үзэл баримтлалын үүднээс харилцан амраг байх асуудал нь боломжгүй болох тул үүрд хагацах тухай хариуг Манчинигаас авдаг. Мазариниас хаан хүний талаарх өгсөн зөвлөмжүүдийг баримтлан Луй нь Францын эрх ашгийн үүднээс Испаний хааны гүнжтэй сууухад бэлэн байгаагаа тэргүүн сайдад мэдэгддэг. Дээрх хоёр уулзалтын үед Луй вангийн шийдвэргүй, өөрийн гэсэн бодолгүй, өөрийн хүсэл зорилгоо биелүүлэхийн төлөө тэмцэх чадваргүй сулбагар нэгэн гэж үзсэн д Артанъян вангийн албанаас чөлөө хүсэх тухайгаа Луй ванд уламжилдаг. Ван үүнийг хүлээн авах боломжгүй гэж үзэхэд д Артанъян вангийн талаарх өөрийн бодлоо шууд хэлдэг тул ван аргагүй эрхэнд өөрөөс нь өөр хааны албанд орохгүй гэсэн амлалттайгаар түүнийг чөлөөлнө. Францын вангаас бүтэлгүй хариу сонсож ихэд гутарсан Карл өөрийн сүүлийн боломж болох голландын захирагч Вильгельмд хандахаар нидерланд руу зарцаа дагуулан одлоо. Түүний замд тохиолдох нэгэн жижиг эдлэнд зарц Парри Атосын зарц Гримотой тааралдан таних ба Атос буюу Де Ла Фер гүнгийн тухай Карлд танилцуулахад өөрийн эцэгт тусласан францын гүнд талархал илэрхийлэхээр өрөөнд нь орж танилцана. Карлаас түүний бүтэлгүйтлүүдийг сонссон Атос түүнд талийгаач хаан эцэг нь цаазлуулахын өмнө нуусан 1 сая алтан зоосыг түүний хүүд хүнд бэрхшээл тохиолдон гарцаагүй болсон үед зааж өгөхийг гэрээсэлсэн нууцыг задлан түүнд гэнэтийн баяр авчирдаг. Түүгээр ч тогтохгүй Атос нэн даруй Карлтай хамт аян замд гаран тэрхүү нуусан хөрөнгийг англиас авчрах болон Монк генералтай хийх уулзалтыг биечлэн хийхээр төлөвлөгөө зохион хэрэгжүүлж эхэлнэ. Луй вангийн албанаас сайн дураараа огцорсон д Артанъян нэгэн нууцлаг төлөвлөгөөг толгойдоо боловсруулан түүнийг хамтран хэрэгжүүлэхээр итгэлт хуучны анд нар болох Атос, Арамис, Портос нарыг гэрийг зорих боловч аль нь ч гэртээ байхгүй бүгд үл мэдэгдэх зүгт урт хугацаагаар юм уу тодорхой бус аялалд гарсан тухай тэдгээрийн хуучин зарц нараас сонсдог билээ. Түүнд тодорхой мэдсэн зүйл гэвэл Портос буюу Де Пьерфон де Браси бэйсийг Арамис яаралтай дуудсан гэдэг л байв. Хуучин анд нартайгаа уулзаж чадалгүй бүтэлгүйтсэн д Артанъян Парис хотод ирж өөрийн хуучин зарц, одоо чинээлэг худалдаачин болсон Планшетэй уулзана. Тэрээр Планшед өмнө цалингаасаа хуримтлуулсан мөнгөө Планшегийн худалдаанд оруулсаны тооцоог асуух бөгөөд Англид хийх эрсдэлтэй наймааны тухай өөрийн төлөвлөгөөг танилцуулан хамтран хөрөнгө оруулалт хийх санал гаргана. Ашгийн хэмжээ нь 50000 луйдор хүрэх тухай сонссон Планше хамтарсан "Планше ба түүний хоршоо" нэртэй пүүс байгуулан хэрэгжүүлэхээр санал нэгдэнэ. Гэвч д Артаняан өөрийн хийх гол ажлын зорилгыг нууцлан үл өгүүлэх бөгөөд өөрийн хөрөнгөө хуучин анд нар, Атосын хүү Бражелон, Планше нарт өгөх тухай гэрээслэл үлдээн Парисыг орхин одно. Артанъяны төлөвлөгөө нь цөөн тооны чадварлаг цэрэг, далайчдыг хөлслөн II Карлын гол дайсан генерал Монкыг нууцаар хулгайлан Голландад авчран Карлд тушаан улмаар Карлыг эргүүлэн хаан ширээнд суулгахад туслахад чиглэсэн байжээ. Тэгээд тэрээр 10 хүнийг нэгэн жижиг усан онгоцны хамт хөлслөн Английг зорьжээ. Энэ үед Англид Монк, Ламберт нар тус тусдаа их цэрэг цуглуулан Ньюкастл хотын дэргэд тулалдахаар ирсэн байлаа. Энд Атосын хэлсэн нууцлагдсан эрдэнэс байдаг. Генерал Монкийн цэрэг хүнсний хангамж нь тасалдан өлсгөлөн болсон үед түүний цэргүүд загасчны нэгэн жижиг онгоцыг олзлон авна. Монк загасчдаас бүх загасыг нь худалдан авах ба тэд нарыг өөрийн цэргийн хуаранд байрлуудаг. Энэ мөчид Карлд амласан ёсоор Атос өөрийн зарц Гримогийн хамт Англид ирэн генерал Монктой хуаранд нь уулзах ба генерал түүнийг илэн далангүй нуусан алтаа авахаар ирсэн гэдэгт итгэлгүй Ламбертын туршуул, өдөөн хатгагч гэж үзэх боловч хэлсэн нь үнэн эсэхийг шалган алтан зоосуудыг нуусан газарт хамт ирж үнэхээр үнэн болохыг мэддэг. Энд Атос энэ алт нь хэнийх болохыг хэлж, Карлд туслахыг хүсдэг. Монк II Карлыг тулаан бүхэнд ялагдсан ямар цэрэг дайны авъяасгүй, улс төрчинй хувьд хийссэн бүх оролдого нь бүтээгүй удирдагч байх чадваргүй хүн гэж үздэгээ илэхийлэн, түүний алтыг авч Голландад Карлад хүргэхийг зөвшөөрөх бөгөөд энэ алтаар юу хийж чадахыг харах хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлэн Атосын саналд татгалздаг. Ингээд Атосыг алттай нь буудалсан газар руу нь хүргүүлээд генерал Монк харанхуйд ганцаар хуаран руу одно. Загасчны дүрээр зүсээ хувиргасан Артанъян болон түүний хүмүүс Монкийг хулгайлан тусгайлан бэлтгэсэн хайрцагт хийж усан онгоцоороо Карлын байгаа голланд руу нууцаар яаравчилан хөвдөг. Үүрээр Артанъян хулгайлсан Монкийн хамт II Карлын зарц Парритайгаа байгаа далайн эргийн жижиг байранд ирж, Монкийг Карлд хүлээлгэн өгдөг. Гэнэтийн ийм бэлэгт цочирдсон Карлд Монк Атос болон энэ францын хамтаар хулгайн бузар аргаар өөрийг нь хулгайлсан нь түүний үзэл бодолд ямар ч өөрчлөлт оруулахгүй гэдгээ мэдэгдэнэ. Ихэд балмагдсан Карл Артанъяныг таних бөгөөд энэ хүн нь өөрийнх нь элч болох Атостой ямар холбоогүй бөгөөд өөрөө ийм далд аргаар үйл явдлаа хйидэггүй болохыг мэдэгдэн Монкийг ямар болзолгүйгээр суллан Артанъяныг дагалт болгон Англи руу явуулдаг. Энэхэн үед Артанъяны төлөвлөгөө бүрэн сүйрсэн юм шиг түүнд санагдаж эхэлнэ. Монк тэр хоёрыг англид ирэхэд цэргүүд бүсэлсэн далайн эргийн нэгэн байшин шатаж байх бөгөөд Монк удирдагчгүй болсон өөрийн цэргийг Ламбертад бут цохиулсан байх түгшинэ. Гэтэл Ламбертын цэргүүд урваж Монкийн талд орсоноор тулалдаангүйгээр ялалт байгуулсан байдаг ба Монкийн алга болсоныг Атостой холбон үзсэн түүний цэргүүд Атосыг баривлахаар ирээд эсэргүүцэлтэй тулгарссан тул байшинг галдаж байхтай Артанъян Монк нарын ирэлт давхацсан байжээ. Хуучин андууд халуунаар уулзах ба Монк нэгэн бичгийг Атост өгөн нэн яаралтай II Карлд хүргэхийг хүсэх ба Артанъяныг өөрийн хамт хэсэг зуур байхыг мөн хүснэ. Монк цэргийн хамт Лондонд орж тодорхой арга хэмжээнүүдийг авсаны дараа өөрийн цэргүүдийн өмнө хууль ёсны хаан ширээ залгамжлагч II Карлыг хүрэлцэн ирж байгааг мэдэгдэн өөрөө түүний талыг барьж байгаа бөгөөд ингэснээр эмх замбараагүй байгаа английг цус урсгалгүйгээр тогтворжуулахыг мэдэгдэнэ. Энэхүү явдлын маргааш II Карл Англид хүрэлцэн ирж баяр ёслолын байдалтайгаар хаан ширээнд суух ба Монкийг английн бүх цэргийн жанжин, шотлоандын дэд хаанаар томилох ба өөрийн хаан ширээнд суухад ихэд гавъяа байгуулсан Атосыг Алтан ноос одон, Артанъяныг 300000 алтан зоосоор шагнан шадар цэргийн захирагч болохыг хүсдэг. Гэвч Артанъян мөнгөн шагналыг авч Францын Луйд өгсөн амлалтаа сануулна. Монк өөрийг нь хулгайлж, барьцаалсан энэ үйлдлээрээ II Карлыг өөрийн хаан гэдэгт итгүүлэхэд хүргэсэн Артанъяны зориг овсгоог ихэд үнэлэн нөхөрлөлийг хүсэх ба хувийнхаа байшинг бэлэг болгодог байна. Санасан хэрэг нь өлзийтэй сайхнаар бүтсэн Артанъян II Карл хаанаас Францын Луй ванд өөрийн дүү гүнж Генриэттаг Францын Луй вангийн дүү жонон Филлиптэй ураг барилдуулах замарр хоёр улсын хооронд найрамдалт харьцаа тогтоох хүсэлт бүхий захиа авсан элчин болсон хуучин анд Де Ла Фер гүний хамт эх нутгийн зүг хүндэт харуулын хамт тусгай усан онгоцоор хөвөн оддог. Хуучин андуудыг францад ирээд тус тусын ажлыг хөөн одох ба Атос Английн хааны захиаг Луй ванд хүргэхэд хамт байсан их хамба түрүүлэн авч үзэхийг хүсэхэд Атос татгалзан вангийн гарт өөрийн биеэр гардуулах ёстойг хэлснээр тэд нарын хооронд түр зуурын маргаан үүснэ. Захиаг ван унших зуур II Карлын хаан ширээнд суусан түүхийг асууха бөгөөд Атос болсон үйл явдлыг үнэнээр өчихөд бүгд гайхан шагширна. Парист ирсэн Артанъян Планшегийн үнэнч эсэхийг сорин түүний наймааа дампуурсан тухай түүнд хэлэхэд ихээхэн хэмжээний мөнгөө алдсан боловч Артанъянд хязгааргүй үнэнч тэрээр сүүлчийн зүсэм талхаа хуваалцахад бэлэн байгаагаа элдэв маяггүй хэлснээр Артанъяны бүрэн итгэлийг олдог. Артанъян өөрийн зорисон үйлсийг хэрхэн хийсэн одоо хэдий хэмжээний мөнгөтэй болсон зэргээ нуулгүй хэлж Планшег алмайруулдаг. Тэр үед францад насны эрхэнд хөгширөн цагаа хүлээж байгаа тэргүүн сайд, их хамба Мазарини өөрийн 40 сая алтан зоосны үнэ бүхий бүх хөрөнгөө Луй ванд гэрээслэн үлдээх аргаар өөрийн гэр бүлийн баталгааг хангахыг зорисон нууц явуулгыг шадар Кольберийн зөвөлгөөгөөр хийхэд Луй ван Сангийн сайд, санхүүгийн дээд хянагч Фуке болон эх хатан хаан Австрийн Анна нарыг зөвөлгөөг дагалгүй, "хаан хүн албатаасаа бэлэг авдаггүй" гэсэн хариуг өгнө. Ингээд Луй ван үхлүүт хэвтэж буй Мазаринитай уулзах ба энэ үеэрээ түүний зааж сургасны дагуу Францын эрх ашгийг бүхнээс дээгүүр тавих төдийгүй, их хамбын үлдэж байгаа гэр бүлийхэнд чин сэргэлээсээ хандан хамгаалахаа амладаг. Вангийн үгэнд уярсан их хамба түүнд "бие даасан ван байхын тулд тэргүүн сайдгүй байх хэрэгтэй" гэсэн эцсийн зөвөлгөөгөө өгөх ба өөрөөсөө хойш Фукег хянаж байхын тулд Кольберэд бүрэн итгэж түүний санхүүгийн чадварыг ашиглахыг хүсдэг. Их хамба нэн удалгүй таалал төгсөх ба Луй ван Кольберыг дуудан уулзана. Кольбер вангийн санхүү бүрэн хоосорсон, францын санхүүгийн систем Фукегээс болоод бүрэн дампуурсан, татваруудыг 3-4 жилээр урьдчилан авсан тул цаашид санхүүжилт байхгүй байгаа бүрхэг ирээдүйг илэн адалнгүй хэлэх бөгөөд талийгаач их хамба өөрт нь ямар ч дансанд тэмдэглээгүй 12 сая алтан зоосыг үлдээсэн, мөн их хамба сангийн сайд Фукед итгэдэггүй байсан тул түүний ажил хэргийг нууцаар шалгахыг өөрт үүрэг болгосон тул шалган үзэхэд маш их хэмжээний шамшигдал, луйвар илэрснийг илчилдэг. Луй ван санхүүгийн асуудал дээр Кольберыг зөвлөхөөр авахаа хэлэх ба болбохгүй, бүтэхгүй гэсэн хариу сонсохгүй гэдгээ айлдана тэгээд тэрээр бие даассан хаанчлалынхаа эхний өдөр бүх сайд нарынхаа өмнө тэргүүн сайдгүй байх төдийгүй сайд нарын зөвлөл өөрт нь хэрэггүй болохыг мэдэгдээд сайд нар ванд зөвхөн зөвлөх эрхтэй болохыг анхааруулдаг бөгөөд бие даан бүх асуудлыг хариуцан шийдвэрлэнэ гэж хэлдэг байна. Луй ван нь өөрийн санхүүгийн асуудлыг Кольбер, харин цэрэг дайны болох бусад итгэмжит асуудлыг Артанъянд хариуцуулахаар шийдвэрлэсэн учир түүнийг дуудуулна. Тэрээр Кольберын зөвлөмжийн дагуу мөрдлөг явуулан Фукегийн дотно найз хамтрагч нарын хэргийг шалгах бөгөөд тэд нарын хөрөнгийг хураан хамгийн дотно хоёр найзыг цаазлах үүрэг өгнө. Хэрэгтнүүдийг цаазлах үеэр Кольберын хүмүүс шиг сэтгэгдэл төрүүлсэн бүлэг хүнээр тэдгээрийг булаан авах Арамисын зөвлөмжийн дагуу Фуке нөхдөө аврахыг оролдох боловч шинээр авсан байшингаа үймээний үед галдан шатаалгахгүй байх, хэрэгтнүүдийг шатаалгалгүй вангийн шийтгэлээр дүүжлүүлэхийн тулд Артанъян хамт байсан Раулын хамт энэхүү үймээнд хамрагдан оролцож, гавъяа байгуулна. Луй ван Артанъянтай уулзахдаа байгуулсан гавъяануудаар нь бахархаж байгаа төдийгүй албанаас чөлөө авсан үеийн явдлыг дурсан түүнийг язгууртаны үүргийн дагуу өөртөө дахин үнэнчээр алба хаахыг тушаана. Мөн түүнд жилд 20000 алтан зоосны цалин авах ба шадар цэргийн ахмад буюу захирагчийн албыг олгохоо мэдэгдэн түүнийг Фукегийн Иль-бель дах цайзыг бэхэлж байгаа цуу яриаг тагнуулахаар хойт зүг руу илгээнэ. Артанъян тагнуул хийж байхдаа цайзын бэхлэлтийг удирдан хийж байгаа Портостой уулзах ба мөн Ваны ширээт лам болсон Арамистай уулздаг. Арамис түүнийг вангийн туршуул байх гэж сэжиглэн Портосын хамт яаралтай Парист ирж Фукетэй уулзан төлөвлөгөө илчлэгдсэн тул бэхлэлт цайзыг ванд бэлэглэхийг зөвлөн түүнийг ван руу явуулна. Арамисаас 2 цагаар хожигдож ирсэн Артанъяныг ван буруушаахгүй бөгөөд шадар цэргийн ахмад болгоно. Ван Кольберын зөвлөгөөгөөр Фукегээс байнга их хэмжээний мөнгө шаардан гаргуулах замаар түүнийг дампуурахад хүргэнэ. Эдгээр үйл явдлын дундуур Английн гүнж Парист ирж хуримлах ёслол болох, гүнжид урласан английн герцог Бекингем ба Раулын анд Де Гиш гүн нарын дурлал, өрсөлдөөн, жононгийн хардалт, Раулын хувьд гэнэтийн цохилт болсон Луйза де Лавальер авхайн гүнжийн шадар болсон болон түүний ордны олон нууц явууллага үйлдэлд оролцсон үйлдлүүд, улмаар Луй вангийн амраг болж Раулыг сэтгэлийн зовлонд унагасан зэрэг тухайн үеийн францын вангийн ордон, вангийн хүрээлэлд болж байсан олон үйл явдлууд хоорондоо уялдаатай уран сайхнаар зохиомжлогдон өгүүлэгдэнэ. Сэтгэлээр унасан Раул Африк руу Алжирыг эзлэх зорилго бүхий Бофор вангийн цэрэгт Атосын зөвшөөрлөөр сайн дураар орж Африк руу одно. Эрх мэдэлд дуртай Арамис Бастилын цайзад хоригдож байгаа нууцлаг хоригдол болох багтай хүнийг санамсаргүй мэдсэнээ ашиглан Фукед хэлэлгүй Луй ванг Портосын хамт хулгайлан Бастилд хорих ба хоригдлыг вангийн оронд тоглоомын хүн болгон суулгахыг оролдох бөгөөд энэ бүхнийг мэдсэн Фуке ванг Бастилаас өөрийн биеэр суллуулна. Гэвч Ван Фукег Артанъянаар баривчилуулан маш нууц байдалд хорино. Вангийн эсрэг хүнд гэмт хэрэг хийсэн Арамис, Портос нар илчлэгдсэний дараа Иль-Бейлийн цайзад хориглон байлдах боловч ялагдан зугатаадаг. Тэд нарын зугтах замд Портос найзыгаа аврахын тулд ганцаар хориглон үлдэж, дайснуудынхаа хамт өөрийн нураасан хаданд дарагдан амь эрсдэнэ. Арамис хаачсан мэдэгдэхгүй зугатан оджээ. Портос амь үрэгдсэн тухай сонссон Артанъян түүний гэрээслэлээр Рауль цорын ганц өв залгамжлагч болсоныг Атост мэдэгдэхээр Блау дахь түүний эдлэнд ирнэ. Гэтэл түүнийг өмнөхөн нь Раулыг Африкт баатарлагаар жинхэнэ тайж хүний ёсоор амь эрсэдсэн тухай Бофор вангаас ирсэн гунигт мэдээ бүхий захиаг барьсан уй гашуугаасаа болон сульдсан хөгшин Атос буюу Де Ла Фер гүн угтана. Артанъяны гар дээр сэтгэлээр унасан Атос нас барах бөгөөд Артанъян ч хоёр андаа алдаж, Арамисаа сураггүй болсон гунигласаар вангийн албандаа буцна. Ингэж романы үндсэн үйл явдал үндсэндээ дуусгавар болно. Раул, Атос, Портос нарын үхлээс хэдэн жилийн дараа Луй вангийн нэгэн удаагийн ангийн үед Испаний элчин сайд ирсэн нь энэ үед вангийн итгэлт дотно шадар хүн болсон шадар цэргийн ахмад Артанъяны хуучин анд Арамис буюу де Эрбле байдаг. Энэ үед Францын ван фландр буюу голландын эсрэг аян дайнд эрчимтэй бэлтгэж байх ба Кольберын эдийн засаг санхүүгийн үйл ажиллагааны үр дүнд францын арми тухайн үеийн хамгийн хүчирхэг болж чадсан байна. Луй ван дайны өмнө өөрийн гадаад байдлыг бэхжүүлэхийн тулд Испаний хаантай найрамдлын гэрээ байгуулах сонирхолтой байдаг. Арамис өөрийн хуучин анд Артанъян, төрөлх эх орон францын эрх ашгийн үүднээс энэ дайнд Испанийг төвийг сахиулахаа албан ёсоор илэрхийлэн баталдаг. Фландрын эсрэг францын ван Луйгийн эхлүүлсэн дайн францын талд ашигтайгаар явагдан олон тооны хот суурингуудыг эзлэн давшилтаа амжилттайгаар өргөжүүлдэг. Энэхүү дайны эхэн хэсэгт Артанъян францын армийн тэргүүн хэсгийн удирдан олон тооны гавъяаг байгуулна. Цэрэг дайны ихээхэн ач холбогдол бүхий нэгэн хотын бүслэлтийг Артанъян амжилттай удирдаж байдаг. Бүслэгдсэн хотынхоны гэнэтийн довтолгоог амжилттай няцаан цохисны дараа д Артанъянд Кольберээс нэгэн захиа ирсэн байна. Захианд Артанъянд Францын маршал цол олгосон болохыг мэдээлсэн байдаг ба захиаг уншиж дуусах үед дайсны их бууны тэнэсэн сум түүний дэргэд дэлбэрэхэд Артанъян үхлүүт шархдан хэдхэн мөчийн дараа амьсгаа хурааснаар энэхүү роман дуусгавар болдог. == Романы түүхэн бодит дүрүүд == * [[Людовик XIV]] * [[Австрийн Анна]] * [[Мария Терезия Австрийская (Испан)]] * [[Орлеоны Филипп I| Орлеоны Филипп]] * [[Мазарини, Жулио|их хамба Мазарини]] * [[д’Артаньян]] * [[Фуке, Николя|Николя Фуке]] * [[Кольбер, Жан-Батист|Жан Батист Кольбер]] * [[Луиза-Франсуа де Лавальер|Луиза де Лавальер]] * [[Монтеспан, Франсуаза-Атенаис де|гүн де Монтеспан]] * [[шевалье де Лоррен]] * [[Карл II Стюарт]] * [[Генриетта Стюарт]] * [[Монк, Жордж|Жордж Монк]] * [[Сент-Эньян, Франсуа де Бовилье де|гүн де Сент-Эньян]] * [[Грамон, Арман де|гүн де Гиш]] ==Сонирхолтой баримтууд== А. Дюмагийн "Бражелон бэйль-10 жилийн дараа" романд гардаг Францын Луй ван, Английн || Карл хаан зэрэг бодит түүхэн дүрүүдээс гадна бусад Бекингем, Монк, Ламберт,Мазарини, Кольбер, Фуке, Лавальер авхай төдийгүй Де Гиш гүн зэрэг нь бүгд түүхэн бодит хүмүүс юм. Зохиолч эдгээр хүмүүсийн оролцсон түүхэн үйл явдлуудын дунд зохиолын баатруудыг бодиттойгоор оролцсон мэт нарийн гүн гүнзгий уялдаатайгаар дүрсэлсэн байна. * Генерал Монк нь өөрийн өрсөлдөгч Ламбертыг бут цохисны дараа || Карлыг эргүүлэн хаан ширээнд суулгахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь үнэн бодит түүх юм. * Лавальер авхай нь Луй вангийн хамгийн нөлөө бүхий амраг байсан нь бодит баримт юм. * д Артанъяаны эх дүр болох Шарль Ожье де Бац де Кастельмор, гүн д’Артаньян нь францын маршал цолтойгоор фландрын аян дайнд оролцож байгаад Нидерландын Маастрихт хотын бүслэлтийн үед амь үрэгдсэн байжээ. ==Мөн үзэх== {{portal|Романууд}} * [[Шадар гурван цэрэг]]. роман * [[20 жилийн хойно|Хорин жилийн хойно]]. роман * [[Алэксандр Дюма, эцэг|Александр Дюма]] * [[Төмөр багтай хүн]]. роман * [[Төмөр багтай хүн]]. уран сайхны кино ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20130723182109/http://elook.org/literature/dumas/the-vicomte-de-bragelonne/ eLook Literature: The Vicomte de Bragelonne] – HTML version broken down chapter by chapter. * {{gutenberg|no=2609|name=Бражелон бэйл: Арван жилийн дараа}} * [https://web.archive.org/web/20110821160932/http://forum.asuultserver.com/viewtopic.php?f=84&t=181506&sid=f75aeb3b4289778ae5976bd9f7a68b9c&start=260] - Бражелон бэйль буюу 10 жилийн дараа. романы албан бус монгол орчуулга {{Шадар гурван цэрэг}} [[Ангилал:1847 оны утга зохиол]] [[Ангилал:Александр Дюмагийн (эцэг) бүтээл]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:Түүхэн роман]] [[Ангилал:Францын утга зохиол]] [[Ангилал:Франц хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Хүүхэд- ба өсвөр үеийнхний уран зохиол]] [[Ангилал:Д’Артанъян]] qlut0gj9an83yf4k42critjj35uanx5 0 42377 864942 534632 2026-08-05T19:37:03Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864942 wikitext text/x-wiki [[File:Secret Society Buildings New Haven.jpg|thumb|right|240px|"Secret Society Buildings at Yale College", by Alice Donlevy<ref>Alice Donlevy was the author of a book on illustration called "Practical Hints on the Art of Illumination," published by A. D. F. Randolph, New York, 1867</ref> ca. 1880. Pictured are: Psi Upsilon (Beta Chapter), 120 High Street. Left center: Skull & Bones (Russell Trust Association), 64 High Street. Right center: [[Delta Kappa Epsilon]] (Phi Chapter), east side of York Street, south of Elm Street. Bottom: Scroll and Key (Kingsley Trust Association), 490 College Street.]] '''Нууц нийгэмлэг''' нь үйл ажиллагаа, үй явдал болон дотоод зохион байгуулалтаа гишүүн бусчуудаас нууцалдаг клуб, нийгэмлэгүүдийг хэлдэг. Ийм нууц нийгэмлэгүүдээс алдартай нь: * [[Ассасин]] * [[Билдербергерчүүд]] * [[Богемийн клуб]] * [[Ромын клуб]] * [[Гадаад харилцааны зөвлөл]] * [[Эссексийн хунт]] * [[Масон буюу Чөлөөт чулуучид]] * [[Үүрийн алтан гэгээ буюу Golden dawn]] * [[Гэгээрэл]] * [[Мафи]] * [[Менсур]] * [[Опус дэй]] * [[Гавал ба яс]] * [[сионы тахилчид]] * [[Дугуй ширээ]] * [[Гурвал буюу Хятадын мафи]] * [[Гурван талын комисс]] == Улс төр == == Хувьсгал == == Коллеж, их сургууль == ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Цаашид унших== * {{Cite book | last=Heckethorn |first=Charles William |year=1886 |title= The Secret Societies of All Ages and Countries, Embracing the Mysteries of Ancient India, China, Japan, Egypt, Mexico, Peru, Greece, and Scandinavia, the Cabbalists, Early Christians, Heretics, Assassins, Thugs, Templars, the Vehm and Inquisition, Mystics, Rosicrucians, Illuminati, Freemasons, Skopzi, Camorristi, Carbonari, Nihilists, and Other Sects |publisher=Forgotten Books |edition=2nd |url=http://books.google.com/books?id=wfyoQW1haRAC&printsec=frontcover&dq=Secret+Societies+of+All+Ages+and+Countries#v=onepage&q&f=false |isbn=978-1-4400-8999-2}} * {{Cite book | last = Whalen | first = William Joseph | year = 1966 | title = Handbook of Secret Organizations | publisher = Bruce Pub. Co | location = Milwaukee | lccn = 66026658 }} * {{Cite book | last = Axelrod | first = Alan | year = 1997 | title = The International Encyclopedia of Secret Societies and Fraternal Orders | url = https://archive.org/details/internationalenc00axel | publisher = Facts on File | location = New York | isbn = 0-8160-2307-7 }} * Harwood, W. S. [http://www.jstor.org/stable/25118819 "Secret Societies in America,"] ''The North American Review,'' Vol. 164, No. 486, May, 1897. * {{Cite book |last=Hodapp |first=Christopher |last2=Von Kannon |first2=Alice |year=2008 |title=Conspiracy Theories and Secret Societies For Dummies |publisher=Wiley |url=http://books.google.com/?id=4htx62wIXIgC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |isbn=0-470-18408-6}} * {{Cite book |last=Jacob |first=Frank |year=2012 |title=Geheimgesellschaften: Kulturhistorische Sozialstudien: Secret Societies: Comparative Studies in Culture, Society and History |publisher=Königshausen & Neumann |location=Würzburg |url=http://www.amazon.de/Geheimgesellschaften-Kulturhistorische-Sozialstudien-Societies-Comparative/dp/382604908X/ref=sr_1_14?ie=UTF8&qid=1339676352&sr=8-14 |isbn=978-3826049088}} * {{cite book | title= Secret Societies | author= Kloosterman, Jaap| publisher=[[Leibniz Institute of European History]] (IEG) | year=2013| url= http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:0159-2013061019 }} * {{Cite book | last = Roberts | first = J. M. (John Morris) | year = 1972 | title = The Mythology of the Secret Societies | url = https://archive.org/details/mythologyofsecre0000robe | publisher = Scribner | location = New York | isbn = 0-684-12904-3}} * {{Cite book |last=Robbins |first=Alexandra |year=2004 |title=Pledged: The Secret Life of Sororities |publisher=Hyperion |location=New York |url=http://books.google.com/?id=1WHEwNOApAsC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false |isbn=0-7868-8859-8}} * {{Cite book |last=Stevens |first= Albert Clark |year=1899 |title=The Cyclopædia of Fraternities |publisher=Hamilton Printing & Publishing Company |location=New York |url=http://books.google.com/?id=l-KEAAAAIAAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false}} * Stephen Klimczuk, [[Gerald Warner]] (2009). ''[[Secret Places, Hidden Sanctuaries]]: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies'', New York: Sterling Publishing Company. ==Гадаад холбоос== {{wiktionary}} <!-- All links to commercial sites will be deleted, please do not waste your time and ours. Thank you. --> * [http://www.iisg.nl/collections/secretsocieties/index.php Secret Societies: a very short history] &mdash; Documents and illustrations of [[Freemasons]], [[Jesuits]], [[Illuminati]], [[Carbonari]], [[Burschenschaften]] and other putative secret societies and clandestine organizations * Stevens, [http://books.google.com/books?id=H-K3AAAAIAAJ&dq=cyclopaedia+of+fraternities&printsec=frontcover&source=bl&ots=YDZ1fyvFxd&sig=NkvWyzzeQJjZl6DcVDTzafxYuxg&hl=en&ei=8a15Ss2tBcW_tgftnM2WCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3#v=onepage&q=&f=false The cyclopædia of fraternities (2nd ed.)]. A comprehensive, though dated, review of the subject. {{DEFAULTSORT:Нууц нийгэмлэг}} [[Category:Нууц нийгэмлэг| ]] [[Ангилал:Байгууллагын хэлбэр]] elihz0wyrn7xa4gbgg18eyf91d8t2nx 0 42865 864851 783689 2026-08-05T18:00:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864851 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Рето Циглер | image = [[File:Reto Ziegler 2012.jpg|240px]] | image_size = 250px | caption = Циглер [[Локомотив Москва]], 2012 он. | fullname = Рето Пирмин Циглер<ref name="Hugman2005-06 450">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2005/2006 | url = https://archive.org/details/isbn_9781852916626 | year = 2005 | publisher = Queen Anne Press | isbn = 1-85291-662-1 | page = [https://archive.org/details/isbn_9781852916626/page/450 450] }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1986|01|16|df=y}} | birth_place = [[Швейцар]], [[Женев]] | currentclub = [[Сассуоло (хөлбөмбөгийн баг)|Сассуоло]] <br> ([[Ювентус]]ээс зээллэгээр) | clubnumber = 86 | position = [[Хамгаалагч (хөлбөмбөг)|арын зүүний хамгаалагч]] | height = 1.83 [[Метр|м]] | youthyears1 = 1993–1995 | youthclubs1 = Гланд | youthyears2 = 1995–1997 | youthclubs2 = [[Серветт (хөлбөмбөгийн баг)|Серветт]] | youthyears3 = 1997–1998 | youthclubs3 = Сан Тьерр | youthyears4 = 1998–2000 | youthclubs4 = [[Серветт (хөлбөмбөгийн баг)|Серветт]] | youthyears5 = 2000–2002 | youthclubs5 = [[Грассхопперс]] | years1 = 2002–2004 | clubs1 = [[Грассхопперс]] | caps1 = 41 | goals1 = 0 | years2 = 2004–2007 | clubs2 = [[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]] | caps2 = 24 | goals2 = 1 | years3 = 2005–2006 | clubs3 = → [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]]<br>(зээл) | caps3 = 8 | goals3 = 0 | years4 = 2006 | clubs4 = → [[Уиган Атлетик]]<br>(зээл) | caps4 = 10 | goals4 = 0 | years5 = 2007 | clubs5 = → [[Сампдориа (хөлбөмбөгийн баг)|Сампдориа]]<br>(зээл) | caps5 = 15 | goals5 = 1 | years6 = 2007–2011 | clubs6 = [[Сампдориа (хөлбөмбөгийн баг)|Сампдориа]] | caps6 = 127 | goals6 = 4 | years7 = 2011– | clubs7 = [[Ювентус]] | caps7 = 0 | goals7 = 0 | years8 = 2011–2012 | clubs8 = → [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]]<br>(зээл) | caps8 = 38 | goals8 = 1 | years9 = 2012–2013 | clubs9 = → [[Локомотив Москва|Локомотив]]<br>(зээл) | caps9 = 6 | goals9 = 0 | years10 = 2013 | clubs10 = → [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]]<br>(зээл) | caps10 = 16 | goals10 = 0 | years11 = 2013– | clubs11 = → [[Сассуоло (хөлбөмбөгийн баг)|Сассуоло]]<br>(зээл) | caps11 = 16 | goals11 = 0 | nationalyears1 = | nationalteam1 = Швейцар (17-) | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalyears2 = 2004–2009 | nationalteam2 = Швейцар (21-) | nationalcaps2 = 25 | nationalgoals2 = 2 | nationalyears3 = 2005– | nationalteam3 = [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцар]] | nationalcaps3 = 32 | nationalgoals3 = 1 | pcupdate = 2014 оны 2 сарын 27 | ntupdate = 2013 оны 10 сарын 5 }} '''Рето Пирмин Циглер''' ({{lang-de|Reto Pirmin Ziegler}}, ''[[1986]] оны [[1 сарын 16|нэгдүгээр сарын 16-нд]] [[Женев]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Швейцар]]ын [[хөлбөмбөг]]чин. Тэр зүүний хагас хамгаалалтын болон цэвэрлэгчийн байрлалд дадмаг тоглодог. [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Швейцарын шигшээ]] болон [[итали]]йн [[Сассуоло (хөлбөмбөгийн баг)|Сассуоло]] багуудад харъяалалтай. ==Замнал== Циглер төрөлх хотынхоо [[Серветт (хөлбөмбөгийн баг)|Серветт]] багт бэлтэгджээ. Швейцарын тэргүүн баг [[Грассхопперс]]оос мэргэжлийн гараагаа эхэлж, [[2004]] оны зун [[англи]]йн [[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэмд]] элсэв. Залуухан Циглерт [[Английн Премьер лиг|Премьер лигт]] тоглох боломжийг дасгалжуулагч [[Жак Сантини]] гаргаж өгчээ. Циглерийн хувьд бахдалтай нь аргагүй байжээ. 1 жил тоглосоны дараа [[герман]]ы [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] ([[2005]]), английн [[Уиган Атлетик]] ([[2006]]), [[итали]]йн [[Сампдориа (хөлбөмбөгийн баг)|Сампдориа]] багуудыг дамжихдаа Уиганд Премьер лигт 10 удаа тоглоод амжжээ. Эцэст, Сампдориа түүнийг 2007 оны [[7 сарын 3|долоодугаар сарын 3-нд]] худалдан авсан юм.<ref>[http://www.sports.ru/football/3111730.html «Сампдория» выкупила у «Тоттенхэма» Циглера]</ref> [[2011]] оны [[5 сарын 26|тавдугаар сарын 26-нд]] [[Ювентус]] Рето Циглертэй [[2015]] оны зун болтол гэрээ байгуулсан<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/wps/portal/it/news/Ziegler%20e%20bianconero/!ut/p/b1/tY_RboJAEEW_xR9wZhAXeFwsIIKo7K7KvhBabAMt2LSkFr6-tk0febN3kkkmOcmZCxoyshlZ6MznDhxBt8VH9VR01bktXr5vzXKDcSeNAkJb7BYYMpujkguyTQsOkEXXpX84HAlHyK6AlRuIgeMSx2AWuxiqyF_GrkUb0wAJRzRzUfev4fA8pPWQrsTgkZB-jLXqhSVVIv1tUm4o8cyePFoLGXyKOzV09-lalnJb7lPlcp7PGtz9CUc-j9l_Ccca0s2FK9CXh2ZaddP2dHmHQwzJ8tycoNFv7DH5HZNPJl-hfmhd/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=Ziegler è bianconero|publisher=Sito ufficiale della Juventus FC|lang=it|date=26.05.2011|accessdate=26 May 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141223164558/http://www.juventus.com/wps/portal/it/news/Ziegler%20e%20bianconero/!ut/p/b1/tY_RboJAEEW_xR9wZhAXeFwsIIKo7K7KvhBabAMt2LSkFr6-tk0febN3kkkmOcmZCxoyshlZ6MznDhxBt8VH9VR01bktXr5vzXKDcSeNAkJb7BYYMpujkguyTQsOkEXXpX84HAlHyK6AlRuIgeMSx2AWuxiqyF_GrkUb0wAJRzRzUfev4fA8pPWQrsTgkZB-jLXqhSVVIv1tUm4o8cyePFoLGXyKOzV09-lalnJb7lPlcp7PGtz9CUc-j9l_Ccca0s2FK9CXh2ZaddP2dHmHQwzJ8tycoNFv7DH5HZNPJl-hfmhd/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|archivedate=2014-12-23|url-status=dead}}</ref> тоглолтонд оролцож амжилгүй [[турк]]ийн [[Фенербахче (хөлбөмбөгийн баг)|Фенербахче]], [[орос]]ын [[Локомотив Москва|Локомотив]] болон италийн [[Сассуоло (хөлбөмбөгийн баг)|Сассуоло]] багуудыг дамжин зээлээр тоглосоор иржээ. [[2005]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26-нд]] [[Швейцарын хөлбөмбөгийн шигшээ|шигшээдээ]] анхны тоглолтоо [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францын]] эсрэг ДАШТ-ий урьдчилсан шатанд хийж байлаа. [[2010]] онд ДАШТ-д оролцсон. == Амжилт == * [[Туркийн хөлбөмбөгийн цом|Туркийн цом]] (1): 2011/12 * ЕАШТ-ий 17 хүртэлх насны ангиллын аварга: 2002 * [[Италийн супер цом]]: 2012 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== * [http://www.sampdoria.it/index.php?option=com_teammanager&Itemid=109&task=player&playerid=52 Сампдориа - Профайл] * http://www.gazzetta.it/Calciomercato/31-08-2011/juve-no-stop-802681156771.shtml * {{soccerbase|id=39325|name=Reto Ziegler}} {{Сассуоло багийн бүрэлдэхүүн}} {{2010 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Швейцарийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Циглер, Рето}} [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Швейцарын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Сассуоло багийн тоглогч]] [[Ангилал:Грассхоппер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хамбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Локомотив Москва багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ювентус багийн тоглогч]] [[Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сампдориа багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фенербахче багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Швейцарчууд]] jw8lshrbtr8kisldixiifw2v7wkp2c0 0 43483 865055 783755 2026-08-05T21:17:45Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865055 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Клинт Дэмпси | image = [[File:Clint Dempsey 20110622.jpg|230px]] | image_size = | caption = Дэмпси [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ-ын]] шигшээд ([[2013]] оны V сар) | fullname = Клинтон Дрю Дэмпси<ref name="Hugman2010-11 115">{{Cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 |year=2010 |publisher=Mainstream Publishing |isbn=978-1-84596-601-0 |page=115 }}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1983|3|9}}<ref name="Hugman2010-11 115"/> | birth_place = [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Техас]], [[Нэкедоучис]] | height = 1.85 [[Метр|м]]<ref name="Fulham profile">{{cite web |url=http://www.fulhamfc.com/MatchAndTeam/PlayerProfiles/ProfileDetails/ClintDempsey.aspx |archiveurl=https://archive.ph/20120731035053/http://www.fulhamfc.com/MatchAndTeam/PlayerProfiles/ProfileDetails/ClintDempsey.aspx |archivedate=Долдугаар сар 31, 2012 |title=Clint Dempsey Fulham Player Profile |publisher=Fulhamfc.com. |accessdate=December 5, 2013 |url-status=live }}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Сиэтл Саундерс]] | clubnumber = 2 | youthyears1 = 1998–2001 |youthclubs1 = [[Даллас Тексанс]] | youthyears2 = 2001–2003 |youthclubs2 = [[Фурман Парадинс]] | years1 = 2004–2006 |clubs1 = [[Нью Ингланд Революшн|Нью Ингланд]] |caps1 = 71 |goals1 = 25 | years2 = 2007–2012 |clubs2 = [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |caps2 = 184 |goals2 = 50 | years3 = 2012–2013 |clubs3 = [[Тоттенхэм Хотспур]] |caps3 = 29 |goals3 = 7 | years4 = 2013– |clubs4 = [[Сиэтл Саундерс]] |caps4 = 16 |goals4 = 9 | years5 = 2014 |clubs5 = → [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]<br>(зээл) |caps5 = 5 |goals5 = 0 | nationalyears1 = 2002–2003 |nationalteam1 = АНУ (20-) |nationalcaps1 = 13 |nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2004– |nationalteam2 = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ]] |nationalcaps2 = 106 |nationalgoals2 = 38 | club-update = 2014 оны 5 сарын 4 | nationalteam-update = 2014 оны 6 сарын 16 }} '''Клинтон Дрю "Клинт" Дэмпси''' ({{lang-en|Clinton Drew «Clint» Dempsey}}, ''[[1983]] оны [[3 сарын 9|гуравдугаар сарын 9-нд]] [[Техас]] [[муж]]ийн [[Нэкедоучис]] хотод төрсөн'') — [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Сиэтл Саундерс]] болон [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ-ын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[2004]] онд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн лиг|Америкийн лигийн]] шилдэг залуу тоглогчоор драфтаар элссэн [[Нью Инглэнд Революшн]]ээс тодорч, улмаар [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ-ын шигшээд]] дуудагдав. [[2005]] оны [[Алтан цом (КОНКАКАФ)|Алтан цомд]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ|АНУ]] түрүүлэхэд [[Испанийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Испани]], [[Египетийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Египет]] болон [[Бразилын хөлбөмбөгийн шигшээ|Бразилын]] хаалгыг Дэмпси гоолджээ. [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]] [[Ганын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ганыг]] Дэмпсигийн гоолоор ялахад улс даяар түүнийг шилдэгт тооцох болсон юм. [[Англи]]йн [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэмд]] элссэн [[2007]] онд Демпси шигшээн хамтаар Алтан цомд дахин аваргалж, шилдэг тоглогчоор шалгарав. [[2012]] оны [[8 сарын 31|наймдугаар сарын 31-нд]] [[Тоттенхэм Хотспур]] түүнийг 7.5 сая [[евро]]гоор элсээлжээ. Дэмпси [[2014]] оны [[6 сарын 16|зургаадугаар сарын 16-нд]] [[Ганын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ганатай]] тулахад ('''2''':1) 29 [[секунд]]эд ДАШТ-ий V хурдан гоолыг оруулж,<ref>{{cite web|title=Avenged Americans beat Black Stars|url=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2014/m=6/news=avenged-americans-beat-black-stars-2373427.html|website=FIFA.com|date=17 June 2014|accessdate=19 June 2014}}</ref> улмаар гурван тэмцээн дараалан гоолдсон анхны Америк тоглогч болов.<ref>{{cite web|title=Dempsey scores fastest goal in American World Cup history|url=http://nypost.com/2014/06/16/dempsey-scores-fastest-goal-in-american-world-cup-history/|website=New York Post|accessdate=16 June 2014}}</ref> ==Амжилт== ;* АНУ-ын шилдэг хөлбөмбөгчин ('''3'''): 2007, 2011, 2012 * АНУ, Ганын тоглолтын шилдэг тоглогч — [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-2014]] ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=207851/index.html Үзүүлэлт - FIFA.com] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20100122130234/http://www.soccerbase.com/players_details.sd?playerid=41246 Үзүүлэлт - Soccerbase] {{ref-en}} * [http://www.fulhamfc.com/MatchAndTeam/PlayerProfiles/ProfileDetails/ClintDempsey.aspx Профайл Фулхэм] {{ref-en}} {{Сиэтл Саундерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2005 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2006 оны ДАШТ-д АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2007 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2009 оны Холбоодын цомд АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2010 оны ДАШТ-д АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2011 оны Алтан цомд (КОНКАКАФ) АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д АНУ-ын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Демпси, Клинт}} [[Ангилал:АНУ-ын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сиэтл Саундерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нью-Ингланд Революшн багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Бельгийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] 2px0lma0dcp445xtc951ygrnex9a13m 0 43854 864790 697811 2026-08-05T17:10:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864790 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Dasht-e_Kavir.jpg|thumb|right|Сансрын станцаас харсан нь]] '''Кавир цөл''' ({{lang-fa|دشت كوير‎}} — ''Дашт-е-Кавир'') буюу утгачилвал '''Давст цөл''' гэж [[Ираны тэгш өндөрлөг]]ийн голд, эргэн тойрноосоо мэдэгдэхүйц нам доор газар оршсон [[нуур]], [[давс]], хужир мараа, элс бүхий [[цөл]] газар бий. Хөндлөн 800 км, гулд 350 км үргэлжилж 55,000 км² газар эзлэн далайн түвшнээс дээш 600—800 м өндөрт байдаг. Ираны хоёр том цөлийн нэг бөгөөд, дэлхийд 23-р байрын том талбайтай юм.<ref name=nyt>{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6 | page=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/736 456]}}</ref> Хойд [[Альборзын нуруу]]наас, урд [[Лут цөл]] хүрч, эргэн тойрон говиор хүрээлэгджээ. [[Хорасан муж|Хорасан]], [[Семнан муж|Семнан]], [[Тегеран муж|Тегеран]], [[Исфахан муж|Исфахан]], [[Йазд муж|Йазд]] мужийн зах хязгаар болох бөгөөд хүн бараг оршин суудаггүй. Хэдэн баян бүрдийг нь түшиж тэмээ, хонь хариулан суух малчид байна. [[Аргаль]], [[хоёр бөхт тэмээ]], [[ямаанаас]] эхлээд [[цоохор ирвэс]], [[хулан]] гэх мэт олон төрөл зүйлийн амьтан бий. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Азийн цөл]] [[Ангилал:Ираны газар зүй]] 0kaaplo020opdrzgvm807chr35y1mpa 0 43858 865024 697812 2026-08-05T20:49:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865024 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Dasht-e_Lut_Dust_Storm_Iran_TMO_2010023_lrg.jpg|150px|thumb|right|Сансрын хөлгөөс харсан нь]] [[Файл:Desierto de Lut, Irán, 2016-09-22, DD 08-09 PAN.jpg|thumb|Лут цөл]] '''Лут цөл''' ({{lang-fa|دشت كوير‎}} — ''Дашт-е-Лут'') буюу утгачилвал '''Эзгүй цөл''' гэж [[Иран улс]]ын нутаг дэвсгэр, [[Ираны тэгш өндөрлөг]]ийн голд, эргэн тойрноосоо мэдэгдэхүйц нам доор газар оршсон [[давс]], хужир мараа, элсээр хучигдсан [[цөл]] газар бий. Ираны хоёр том цөлийн нэг бөгөөд, дэлхийд 25-р байрын том талбайтай гэнэ.<ref name=nyt>{{cite book | first=John W. (ed.) | last=Wright | coauthors=Editors and reporters of ''The New York Times'' | year=2006 | title=The New York Times Almanac | url=https://archive.org/details/newyorktimes200700newy | edition=2007 | publisher=Penguin Books | location=New York, New York | isbn=0-14-303820-6 | page=[https://archive.org/details/newyorktimes200700newy/page/736 456]}}</ref> Дэлхийн хамгийн халуун цэг буюу зундаа 70.7 °C хүрнэ.<ref>{{cite journal|last=Mildrexler|first=D.|coauthors=M. Zhao and S. W. Running|title=Where Are the Hottest Spots on Earth?|journal=EOS|date=October 2006|volume=87|issue=43|pages=461, 467|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/eost.v87.43/issuetoc}}</ref> Лут цөл хөндлөн 480 км, гулд 320 км үргэлжилж 51,800 км² газар эзлэн байдаг. Хүн амьтан тогтохгүй халуун. Цас бороо бараг ордоггүй, жилдээ 50 мм–ээс бага тунадас унана. Хавартаа [[Керманы нуруу]]наас шар усны үерийн ус буугаад даруй хатдаг. Зүүн урд хэсгийн элсэн манхад нь газраас 480 м буюу маш өндөр. Цөлийн бүс Ираны [[Өмнө Хорасан]], [[Керман]], [[Систан-Балучистан]] хэмээх гурван мужийн нутагт харьяалагддаг. Баруун хойд талын говь маягийн нутгийн цанаа нөгөө гол цөл [[Кавир цөл|Кавир]] гэж бий. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Азийн цөл]] [[Ангилал:Ираны газар зүй]] [[Ангилал:Иран дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Ази дахь дэлхийн соёлын өв]] [[Ангилал:Дэлхийн байгалийн өв]] gdgemssiypsn4jrhlccfb2optbgligu 0 43909 864849 785103 2026-08-05T17:58:56Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864849 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Райан Бертранд |уугуул нэр = Райан Доминик Бертранд<ref name="Hugman2010-11 45">{{Cite book| editor-first = Barry J.| editor-last = Hugman| title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11| url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9| year = 2010| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84596-601-0| page = 45 }}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/aug/premier-league-squad-numbers-seasons-2013-14.html|title=Barclays Premier League Squad Numbers 2013/14|publisher=Официальный сайт Премьер-лиги|date=2013-11-24|accessdate=2013-11-24|lang=en|archive-date=2013-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130925003258/http://www.premierleague.com/en-gb/news/news/2013-14/aug/premier-league-squad-numbers-seasons-2013-14.html|url-status=dead}}</ref> |зураг = RyanBertrandvsLeicesterCity (cropped).jpg |хэмжээ = 250px |тайлбар = |хоч = |мэндэлсэн огноо = 1989 оны 8 сарын 5 |мэндэлсэн газар = [[Англи]], [[Лондон]], [[Саутуарк]] |иргэншил = {{Далбаа Англи|20px}} [[Англи]] |өндөр = 179 |жин = 85 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|зүүн хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (х)|Саутхемптон]] |дугаар = ? |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2005|{{Далбаа Англи|20px}} [[Жиллингем (хөлбөмбөгийн баг)|Жиллингем]]| |2005—2006|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] }} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|28 (0) |2006|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Борнмут (хөлбөмбөгийн баг)|Борнмут]]|5 (0) |2007—2008|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Олдем Атлетик]]|21 (0) |2008—2009|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Норвич Сити]]|56 (0) |2009—2010|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Рединг (хөлбөмбөгийн баг)|Рединг]]|44 (1) |2010—2011|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Ноттингем Форест]]|19 (0) |2014|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Астон Вилла]]|14 (0) |2014—одоо|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]|0 (0) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006|{{Далбаа Англи|20px}} Англи (17-)|3 (0) |2006|{{Далбаа Англи|20px}} Англи (19-)|1 (0) |2006—2008|{{Далбаа Англи|20px}} Англи (19-)|10 (0) |2009|{{Далбаа Англи|20px}} Англи (20-)|1 (0) |2008—2011|{{Далбаа Англи|20px}} Англи (21-)|16 (0) |2012|{{Далбаа Их Британи|20px}} Их Британи |4 (0) |2012—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]]|2 (0) }} |сүүл шинэчилсэн = 2014 оны 7 сарын 31 |сүүл шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 7 сарын 31 }} '''РРайан Доминик Бертранд''' ({{lang-en|Ryan Dominic Bertrand}}; [[1989]] оны [[8 сарын 5|наймдугаар сарын 5-нд]] [[Лондон]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Саутхемптон (хөлбөмбөгийн баг)|Саутхемптон]]» болон [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Английн шигшээд]] тоглодог. ==Шигшээ== [[2012]] онд [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондоны]] [[Зуны олимп|олимпын наадамд]] [[Их Британи]]йг төлөөлсөн Бертранд анх [[2012]] оны [[8 сарын 10|наймдугаар сарын 10-нд]] [[Английн хөлбөмбөгийн шигшээ|Англи]] [[Италийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Италитай]] тоглоход ('''2''':1) гараалсан.<ref>{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/lescott-called-injured-oxlade-chamberlain-110000966--sow.html|title=Lescott called up as injured Oxlade-Chamberlain drops out of England squad for Italy friendly|publisher=Yahoo Sports|date=13 August 2012|access-date=25 Долдугаар сар 2014|archive-date=13 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132506/http://sports.yahoo.com/news/lescott-called-injured-oxlade-chamberlain-110000966--sow.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-2188915/England-2-Italy-1--match-report.html|title=England 2 Italy 1: Defoe thunderbolt earns Hodgson's men morale-boosting win | newspaper = Daily Mail | location = London | date = 15 August 2012 | first=Matt | last=Lawton}}</ref> ==Амжилт== ;Челси * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн ('''1'''): 2012 * [[УЕФА Аваргуудын лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2012 * [[УЕФА Европа лиг]]ийн түрүү ('''1'''): 2013 * '''Нийт: 3 цом''' ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * {{soccerbase|45287}} * [http://www.chelseafc.com/teams/first-team/ryan-bertrand.html Профайл - ''Chelseafc.com''] {{ref-en}} * [http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/players/player=306510/index.html Профайл - ''Fifa.com''] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/england/All-Teams/Players/B/Ryan-Bertrand Профайл - ''Thefa.com''] {{ref-en}} * [http://www.worldfootball.net/player_summary/ryan-bertrand/ Профайл - ''Worldfootball.net''] {{ref-en}} * [http://www.football-lineups.com/footballer/20621/ Профайл - ''Football-lineups.com''] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/en/ryan-bertrand/profil/spieler_40611.html Профайл - ''Transfermarkt.de''] {{ref-de}} {{Саутхемптон багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны зуны олимпт Их Британы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Бертранд, Райан}} [[Ангилал:Английн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Борнмут багийн тоглогч]] [[Ангилал:Олдем Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Норвич Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рединг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Ноттингем Форест багийн тоглогч]] [[Ангилал:Саутхемптон багийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 9uqu0bgvm0iwlmr8ods2nwnxpq4ehhh 0 43970 864963 797233 2026-08-05T19:52:50Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864963 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Адель Таарабт | image = | image_size = 175 | caption = Таарабт [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланд]] ([[2014]]) | fullname = Адель Таарабт<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 397 }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|5|24|df=y}}<ref name="Hugman2010-11"/> | birth_place = [[Марокко]], [[Фес]] | height = 1.80 [[Метр|м]]<ref name="A. Taarabt">{{cite web|url=http://uk.soccerway.com/players/adel-taarabt/5885/|title=A. Taarabt|publisher=Soccerway|accessdate=23 May 2014|archive-date=29 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429020239/http://uk.soccerway.com/players/adel-taarabt/5885/|url-status=dead}}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч|довтолгооны хагас хамгаалагч]] /<br>[[Хагас хамгаалагч|зүүн жигүүрийн тоглогч]] | currentclub = [[Куинз Парк Рейнжерс|КПР]] | clubnumber = 10 | youthyears1 = 2004–2006 | youthclubs1 = [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]] | years1 = 2006–2007 | years2 = 2007 | years3 = 2007–2010 | years4 = 2009 | years5 = 2009–2010 | years6 = 2010– | years7 = 2013–2014 | years8 = 2014 | clubs1 = [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]] | clubs2 = → [[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]]<br>(зээл) | clubs3 = [[Тоттенхэм Хотспур|Тоттенхэм]] | clubs4 = → [[Куинз Парк Рейнжерс|КПР]]<br>(зээл) | clubs5 = → [[Куинз Парк Рейнжерс|КПР]]<br>(зээл) | clubs6 = [[Куинз Парк Рейнжерс|КПР]] | clubs7 = → [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]<br>(зээл) | clubs8 = → [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]<br>(зээл) | caps1 = 1 | caps2 = 4 | caps3 = 7 | caps4 = 7 | caps5 = 41 | caps6 = 102 | caps7 = 12 | caps8 = 14 | goals1 = 0 | goals2 = 0 | goals3 = 0 | goals4 = 1 | goals5 = 7 | goals6 = 26 | goals7 = 0 | goals8 = 4 | nationalyears1 = 2009– | nationalteam1 = [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Марокко]] | nationalcaps1 = 15 | nationalgoals1 = 4 | club-update = 2014 оны 5 сарын 19 | nationalteam-update = 2012 оны 11 сарын 30 }} '''Адель Таарабт''' ({{lang-fr|Adel Taarabt}}, ''[[1989]] оны [[5 сарын 24|тавдугаар сарын 24-нд]] [[Фес]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Марокко]]гийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Куинз Парк Рейнжерс]] болон [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Мароккогийн шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== Таарабт [[2014]] оны [[1 сарын 30|нэгдүгээр сарын 30-нд]] [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Миланд]] улирал дуустал зээлэгдэв.<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/25939582|title=Transfer window: Adel Taarabt completes QPR to AC Milan move|publisher=BBC Sport|date=30 January 2014|accessdate=30 January 2014}}</ref> ==Шигшээ== Таарабт [[Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Мароккогийн шигшээд]] анх [[2009]] оны [[2 сарын 11|хоёрдугаар сарын 11-нд]] [[Чехийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Чехтэй]] нөхөрсөг тоглоход (0:0) гараалсан.<ref name="Morocco and Czech Republic draw 0-0 in friendly">{{cite news | title = Morocco and Czech Republic draw 0–0 in friendly | url = http://www.usatoday.com/sports/soccer/2009-02-11-1343084913_x.htm | newspaper=USA Today | date = 11 February 2009 | accessdate =13 February 2009}}</ref> ==Амжилт== ;Куинз Парк Рейнжерс *[[Английн хөлбөмбөгийн II лиг|Английн II лигийн түрүү]]: 2010–11 ;Хувийн *Английн II лигийн сарын шилдэг тоглогч: 2010 оны наймдугаар сар<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/q/qpr/8984819.stm|title=QPR's Neil Warnock & Adel Taarabt scoop top awards|publisher=BBC Sport |date=9 September 2010|accessdate=11 March 2011}}</ref> *Английн II лигийн шилдэг тоглогч: 2010–11<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_div_1/9431137.stm | work=BBC News | title=Taarabt wins player of year award | date=21 March 2011}}</ref> *Куинз Парк Рейнжерсийн шилдэг залуу тоглогч: 2009–10 *Куинз Парк Рейнжерсийн шилдэг залуу тоглогч: 2011–12 == Эшлэл == {{Reflist|2}} == Холбоос == * {{soccerbase|id=45969|name=Адель Таарабт}} * [http://www.soccer.ru/players/11179.shtml/ Профайл - soccer.ru] {{Куинз Парк Рейнжерс багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны Африк үндэстний цомд Мароккогийн хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Таарабт, Адель}} [[Ангилал:1984 онд төрсөн]] [[Ангилал:Мароккогийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Тоттенхэм Хотспур багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ланс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Мароккочууд]] dxc3h9f37yv712qe3k8ydvacmdgpfpp 0 43984 864774 826432 2026-08-05T16:43:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864774 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Рон-Роберт Цилер | image = [[File:Ron-Robert Zieler 2011 Germany.jpg|210px]] | image_size = 250px | caption = | fullname = Рон-Роберт Цилер<ref>{{Cite news | title = 2014 FIFA World Cup Brazil: List of Players | url = http://www.fifadata.com/document/fwc/2014/pdf/fwc_2014_squadlists.pdf | publisher = FIFA | format = PDF | page = 16 | date = 11 June 2014 | accessdate = 11 June 2014 | archive-date = 11 Зургадугаар сар 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150611133541/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid%3D2255077.html | url-status = dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1989|2|12|df=y}} | birth_place = [[Баруун Герман]], [[Кёльн]] | height = 1.88 [[Метр|м]]<ref>{{cite book |editor1-last=Rollin |editor1-first=Glenda |editor2-last=Rollin |editor2-first=Jack |title=Sky Sports Football Yearbook 2009–2010 |url=https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse |publisher=Headline |year=2009 |isbn=978-0-7553-1948-0 |page=[https://archive.org/details/skysportsfootbal0000unse/page/502 502] }}</ref><ref>{{cite book |last=Hugman |first=Barry J. |title=The PFA Footballers Who's Who 2009–10 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 |year=2009 |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburgh |isbn=978-1-84596-474-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/452 452] }}</ref> | position = [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|Хаалгач]] | currentclub = [[Ханновер 96]] | clubnumber = 1 | youthyears1 = 1999–2005 |youthclubs1 = [[Кёльн (хөлбөмбөгийн баг)|Кёльн]] | youthyears2 = 2005–2008 |youthclubs2 = [[Манчестер Юнайтед]] | years1 = 2008–2010 |clubs1 = [[Манчестер Юнайтед]] |caps1 = 0 |goals1 = 0 | years2 = 2008–2009 |clubs2 = → [[Нортгемптон Таун]]<br>(зээл) |caps2 = 2 |goals2 = 0 | years3 = 2010–2011 |clubs3 = Ханновер 96 II |caps3 = 15 |goals3 = 0 | years4 = 2010– |clubs4 = [[Ханновер 96]] |caps4 = 108 |goals4 = 0 | nationalyears1 = 2004–2005 |nationalteam1 = Герман (16-) |nationalcaps1 = 5 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2005–2006 |nationalteam2 = Герман (17-) |nationalcaps2 = 11 |nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2007 |nationalteam3 = Герман (18-) |nationalcaps3 = 1 |nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2008 |nationalteam4 = Герман (19) |nationalcaps4 = 10 |nationalgoals4 = 0 | nationalyears5 = 2009 |nationalteam5 = Герман (20-) |nationalcaps5 = 5 |nationalgoals5 = 0 | nationalyears6 = 2011– |nationalteam6 = [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Герман]] |nationalcaps6 = 3 |nationalgoals6 = 0 | pcupdate = 2014 оны 3 сарын 15 | ntupdate = 2014 оны 5 сарын 13 }} '''Рон-Роберт Цилер''' ({{lang-de|Ron-Robert Zieler}}, ''[[1989]] оны [[2 сарын 12|хоёрдугаар сарын 12-нд]] [[Кёльн]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Герман]]ы [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Ханновер 96]] болон [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|Германы шигшээд]] [[Хаалгач (хөлбөмбөг)|хаалгачаар]] тоглодог. ==Замнал== [[Кёльн (хөлбөмбөгийн баг)|Кёльнд]] 6 жил, [[Манчестер Юнайтед]]ад 3 жил бэлтгэгдэхдээ [[англи]]йн болон [[манчестер]]ийн цомд түрүүлсэн<ref>{{cite news |first=Steve |last=Bartram |title=Reserves: Reds win Senior Cup |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={B4CEE8FA-9A47-47BC-B069-3F7A2F35DB70}&newsid=325204&page=3 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United |page=3 |date=25 April 2006 |accessdate=9 April 2009 }}</ref> Цилер 38 дугаартайгаар<ref>{{cite news |first=Ben |last=Hibbs |title=Reds squad numbers registered |url=http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={B4CEE8FA-9A47-47BC-B069-3F7A2F35DB70}&newsid=6616127 |date=15 August 2008 |accessdate=15 August 2008 |work=ManUtd.com |publisher=Manchester United }}</ref> [[2008]] оны [[9 сарын 23|есдүгээр сарын 23-нд]] [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|лигийн цомд]] [[Мидлсбро (хөлбөмбөгийн баг)|Мидлсбротой]] тоглоход ('''3''':1) гараалсан явдал үндсэн бүрэлдэхүүн дэх анхны нь гараа байв.<ref>{{cite news |title=Man Utd 3–1 Middlesbrough |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/league_cup/7626743.stm |work=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=23 September 2008 |accessdate=9 April 2009 }}</ref> [[Нортгемптон Таун]]д 1 жил зээллэгээр тоглосон Цилер [[2010]] оны [[4 сарын 22|дөрөвдүгээр сарын 22-нд]] [[Ханновер 96]] багтай 2 жилээр гэрээлэв. Улмаар [[7 сарын 1|долоодугаар сарын 1-нд]] 1 жилээр сунгасан.<ref>{{cite news |title=Ron-Robert Zieler verpflichtet |trans_title=Ron-Robert Zieler commits |url=http://www.hannover96.de/CDA/aktuelles/alle-news/detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=49202&cHash=ccca9028b8 |work=hannover96.de |publisher=Hannover 96 |language=German |date=22 April 2010 |accessdate=22 April 2010 |archive-date=1 Дөрөвдүгээр сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120401230435/http://www.hannover96.de/CDA/aktuelles/alle-news/detailansicht.html?tx_ttnews%5Btt_news%5D=49202&cHash=ccca9028b8 |url-status=dead }}</ref> ==Шигшээ== [[2008]] оны [[Залуучуудын хөлбөмбөгийн ЕАШТ|Европын залуучуудын аварга]] Цилер [[Германы хөлбөмбөгийн шигшээ|насанд хүрэгсэдийн шигшээд]] [[2011]] оны наймдугаар сард дуудагдан<ref>{{cite news |url=http://www.dfb.de/index.php?id=500014&tx_dfbnews_pi1%5BshowUid%5D=28791&tx_dfbnews_pi4%5Bcat%5D=56 |title=Köpke: "Mit Zieler gegen Österreich und Polen" |trans_title=Köpke: "With Zieler against Austria and Poland" |date=19 August 2011 |work=dfb.de |publisher=[[German Football Association]] |accessdate=8 September 2011 |language=German }}</ref> [[11 сарын 6|арваннэгдүгээр сарын 6-нд]] [[Украйны хөлбөмбөгийн шигшээ|Украйнтай]] нөхөрсөг тоглоход гараалсан байдаг.<ref>{{cite news |url=http://sports.yahoo.com/soccer/news?slug=reu-germanyzieler |title=Germany to give keeper Zieler debut against Ukraine |trans_title=:Zieler to play against Ukraine |date=6 November 2011 |work=Yahoo sports |publisher=[[Yahoo]] |accessdate=6 November 2011 }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[2012]] оны [[5 сарын 28|тавдугаар сарын 28-нд]] III хаалгачаар [[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2012 оны ЕАШТ-д]] оролцсон. Цилер [[8 сарын 15|наймдугаар сарын 15-нд]] [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентинтай]] нөхөрсөг тоглоход улаан хуудас авч шигшээн хаалгачын түүхэнд анхных болжээ. ==Амжилт== ;Герман *[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-ий]] түрүү: [[2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2014]] ;Герман (19-) *ЕАШТ-ий түрүү (1): 2008 ==Эшлэл== {{reflist}} ==Холбоос== * [http://www.manutd.com/default.sps?pagegid={FE60904B-C2A8-4E60-9B05-700DBBC29BBC}&section=playerProfile&teamid=458&bioid=91977 Профайл - ManUtd.com] {{ref-en}} * [http://www.transfermarkt.de/de/spieler/21327/ron-robert-zieler/profil.html Профайл - Transfermarkt.de] {{ref-de}} * [https://web.archive.org/web/20120915173802/http://www.mufcinfo.com/manupag/a-z_player_archive/a-z_player_archive_pages/zieler_ron_robert.html Профайл - MUFCInfo.com] {{ref-en}} {{Ханновер 96 багийн бүрэлдэхүүн}} {{2012 оны ЕАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Германы хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Штиндль, Ларс}} [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] [[Ангилал:Германы шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хаалгач]] [[Ангилал:Ханновер 96 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нортгемптон Таун багийн тоглогч]] [[Ангилал:Манчестер Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы Бундеслигийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Германчууд]] 5i1qvnf7nobgs093b3zqptiabb74mui 0 44421 864980 797244 2026-08-05T20:10:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864980 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Вупи Голдберг<br>''<small>Whoopi Goldberg</small>'' | bild = Whoopi Goldberg at a NYC No on Proposition 8 Rally.jpg | bildbeschreibung = Фэрис [[2014 он]]д | langname = Кэрин Элейн Жонсон | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1955 он]]ы [[11 сарын 13]] | geburtsort = [[Манхэттен]], [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1981—одоо | beruf = [[Жүжигчин]], продюсер | preis = «[[Оскарын шагнал|Оскар]]» (1991)<br />«[[Алтан бөмбөрцөг]]» (1986, 1991)<br /> [[БАФТА]] (1991) | website = }} '''Кэрин Элейн Жонсон''' ({{lang-en|Caryn Elaine Johnson}}; '''{{comment|Вуупи|үлээдэг дэрээс санаа авсан}}<ref>{{cite news|author=Solomon, Deborah|authorlink=Deborah Solomon|title=Making Nice|url=http://www.nytimes.com/2006/08/20/magazine/20wwln_q4.html|work=The New York Times|date=August 20, 2006|accessdate=May 17, 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/results?search_query=%22Whoopi+Goldberg+with+Lisa+Yapp%22&search_type=|title=Whoopi Goldberg with Lisa Yapp|publisher=YouTube|accessdate=May 3, 2012}}</ref> {{comment|Голдберг|бэлэгшээгдсэн нэр}}<ref>Allison Berry, [http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2093588_2093587_2093597,00.html "What's in a name: Caryn Johnson to Whoopi Goldberg"], ''Time Magazine'', September 16, 2011</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/celebrity-galleries/2010/04/13/celebrities-who-have-changed-their-name#!image-number=86 |wayback=20140504024043 |text=Celebrity Name Change: Caryn Johnson |archiv-bot=2023-10-06 05:30:52 InternetArchiveBot }}, ''Glamour Magazine'', April 13, 2010; accessed May 19, 2014.</ref>''' ({{lang-en|Whoopi Goldberg}}), ''[[1955]] оны [[11 сарын 13|арваннэгдүгээр сарын 13-нд]] [[Нью-Йорк Муж Улс|Нью-Йорк]] [[муж]]ийн [[Манхэттен]] [[хот]]од төрсөн'') — «[[Оскарын шагнал|Оскар]]», «[[Грэмми]]», «[[Эмми]]», «[[Тони (шагнал)|Тони]]» шагналт [[Театр|тайз]], [[Кино|дэлгэц]], элэглэлийн урлагийн нэрт төлөөлөгч [[Африк]]-[[АНУ|Америкийн]] [[Жүжигчин|жүжигчин эмэгтэй]] юм. ==Замнал== Хуварга эцэг, [[еврей]] эхтэй, [[Манхэттен]]ий нийтийн байрны суугч Кэрин охин<ref name="clergyman">{{cite book|last=Clark Hine|first=Darlene|title=Black Women in America|url=https://archive.org/details/blackwomeninamer0003unse|publisher=[[Oxford University Press]]|edition=Second edition|year=2005|location=Oxford; New York|page=[https://archive.org/details/blackwomeninamer0003unse/page/531 531]|oclc=192019147}}</ref><ref>{{cite web|title=Whoopi Goldberg Biography|url=http://www.filmreference.com/film/92/Whoopi-Goldberg.html|work=filmreference|year=2008|accessdate=May 17, 2008}}</ref> багаас жүжиглэлт, аяглалттай {{comment|ажлуудыг|утасны секс үйлчилгээ үзүүлэгч оператор, шөнийн цэнгээний газарт зөөгч, жүжигчинээр ажиллаж байв}} ахлах сургууль завсардан байж,<ref>{{cite news|last=Gerstel|first=Judy|date=January 4, 1994|title=Whoopi Goldberg Offers No Apologies|url=http://articles.orlandosentinel.com/1994-01-04/lifestyle/9312310424_1_whoopi-goldberg-negative-publicity-goldberg-offers|newspaper=Orlando Sentinel|accessdate=November 30, 2013|archive-date=Арван нэгдүгээр сар 13, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113175812/http://articles.orlandosentinel.com/1994-01-04/lifestyle/9312310424_1_whoopi-goldberg-negative-publicity-goldberg-offers|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/whoopi-goldberg.html|title=Whoopi Goldberg Biography|publisher=The Biography Channel|accessdate=November 30, 2013|archive-date=Арван хоёрдугаар сар 3, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203071810/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/whoopi-goldberg.html|url-status=dead}}</ref> хийдэг байв.<ref name="YouTube1">{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=R1HxkOxc6ek|title=Howard Stern Show: Whoopi Goldberg Interview|date=October 9, 2013|publisher=YouTube|accessdate=January 3, 2014}}</ref> Голдберг жүжиглэх урлагийн «Херберт Бергхоф» дамжааг жүжигчин [[Ута Хаген]]ий удирдлагаар төгсөж, [[1982]] онд амжилттай {{comment|шалгуулав|багахан бүрэн хэмжээний кинонд гол дүр бүтээсэн}}. Цаашлаад «ток-шоу» нэвтрүүлэг хөтлөх болж, улмаар найруулагч [[Майк Николс]] [[Бродвей]] [[театр]]т урьсанаар [[1984]]-[[1985]] онд 156 үзэгдэлд чадмаг тоглосон юм. Энэ хооронд «[[Нил ягаан өнгө]]»-ийн шалгаруулалт хийж явсан [[Стивен Спилберг]]ийн хараанд өртсөн түүхтэй. «Нил ягаан өнгө»-ийн ([[1985]]) гол дүрээр «Алтан бөмбөрцөг» хүртэн «Оскар»-т дэвшсэн бол «[[Сүнс (1990 оны кино)|Сүнс]]»-ийн ([[1990]]) туслах дүрээр «{{comment|Оскар|«Салхиар туугдагсад»-ын (1939) туслах дүрээр Хэтти Макдэниел гардсанаас хойшхи хоёр дах тохиолдол}}», «Алтан бөмбөрцөг», «БАФТА» хүртэж байв. Вупи Голдберг «Гэлэнмаагийн дүрд» хувилан [[Гэлэнмаагийн дүрд|I]] ([[1992]]), [[Гэлэнмаа болсон нь 2|II ангиар]] ([[1993]]) «жинхэнэ тэсрэлтийг» хийсэн билээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Whoopi Goldberg|Вупи Голдберг}} * {{imdb name|0000155|Вупи Голдберг}} == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Вупи Голдбергийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |1981—2000 оны Оскарын шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эмэгтэй гол дүр — драм) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |1982—2000 оны БАФТА-гийн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) |1976—2000 оны Сатурн шагналтнууд (эмэгтэй туслах дүр) }} {{DEFAULTSORT:Голдберг, Вупи}} [[Ангилал:1955 онд төрсөн]] [[Ангилал:НҮБ-ын Хүүхдийн Сангийн тусгай элч]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Каннабисыг дэмжигч]] [[Ангилал:ЛГБТ-ын идэвхтэн]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Тони шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Нью-Йорк хотын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] 6iq8ujw8ehftwnrrnubu9okud1u14cc 0 45883 864777 744351 2026-08-05T16:54:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864777 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Франко Ди Санто |уугуул нэр = Франко Матиас Ди Санто<ref name="Hugman2010-11 120">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9/page/120 120] }}</ref> |зураг = Franco Di Santo warming up, Wigan Athletic v Bolton Wanderers, 15 October 2011.jpg |хэмжээ = 190px |тайлбар = «[[Уиган Атлетик|Уиган Атлетикт]]» 2011 онд |мэндэлсэн огноо = 1989 оны 4 сарын 7 |мэндэлсэн газар = [[Аргентин]], [[Мендоса (хот)|Мендоса]] |иргэншил = {{Далбаа Аргентин|20px}} [[Аргентин]]<br /> {{Далбаа Итали|20px}} [[Итали]] |өндөр = 193 |жин = 87 |байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]] |дугаар = 9 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2002—2005|{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Ньюэллс Олд Бойз]]| |2005—2006|{{Далбаа Чили|20px}} [[Аудакс Итальяно]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2006—2008|{{Далбаа Чили|20px}} [[Аудакс Итальяно]]|86 (35) |2008—2010|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|8 (0) |2009—2010|{{аренда}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|25 (1) |2010—2013|{{Далбаа Англи|20px}} [[Уиган Атлетик]]|92 (13) |2013—2015|{{Далбаа Герман|20px}} [[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер]]|49 (17) |2015—одоо|{{Далбаа Герман|20px}} [[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]]|0 (0)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2006—2009|{{Далбаа Герман|20px}} [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентин (20-)]]|25 (5) |2012—одоо|{{Далбаа Аргентин|20px}} [[Аргентины хөлбөмбөгийн шигшээ|Аргентин]]|3 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 7 сарын 23 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 6 сарын 4 }} '''Франко Матиас Ди Санто''' ({{lang-es|Franco Matías Di Santo}}; [[1989]] оны [[4 сарын 7|дөрөвдүгээр сарын 7]], [[Мендоса (хот)|Мендоса]]) — [[Аргентин]]ы хөлбөмбөгчин [[Герман]]ы «[[Шальке 04 (хөлбөмбөгийн баг)|Шальке 04]]» багт [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогчоор]] тоглодог. == Замнал == 2010 оны наймдугаар сарын 31-нд «[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсигээс]]» «[[Уиган Атлетик|Уиган Атлетикт]]» 2 сая фунтээр элссэн ба гурван жилийн гэрээ байгуулсан.<ref>{{cite news | url = http://www.dailymail.co.uk/sport/football/article-1307776/Wigan-sign-Chelsea-striker-Franco-Di-Santo.html | title=Wigan complete £2m signing of Chelsea striker Franco Di Santo | location=London | newspaper=Daily Mail | date=31 August 2010 | accessdate = 29 November 2013}}</ref> 2013 оны зургаадугаар сарын 30-нд «Уиган Атлетикийг» орхиж,<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22817793 | title = Premier League: Andrey Arshavin leads list of players released | publisher = BBC Sport | date = 7 June 2013 | accessdate = 29 November 2013}}</ref> наймдугаар сарын 14-нд [[Герман]]ы «[[Вердер (хөлбөмбөгийн баг)|Вердер Брементэй]]» гурван жилээр нэгдсэн.<ref name="werder">{{cite web | url = http://www.werder.de/en/aktuell/news/45932.php | title = Argentinian international for Werder | publisher = SV Werder Bremen | 4 = | date = 14 August 2013 | accessdate = 29 November 2013 | archive-date = 3 Арван хоёрдугаар сар 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131203111043/http://www.werder.de/en/aktuell/news/45932.php | url-status = dead }}</ref> Тэр [[2015]] оны [[7 сарын 25|долдугаар сарын 25-нд]] «Шалькетэй» гурван жилээр гэрээлэв. == Амжилт == '''Багийн''' {{Далбаа Англи|20px}} «'''Челси'''» * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2009 {{Далбаа Англи|20px}} «'''Уиган Атлетик'''» * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2012/13 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == * {{Soccerbase|id=48789}} * [http://www.transfermarkt.co.uk/en/franco-di-santo/profil/spieler_59783.html Профайл - transfermarkt] * [http://int.soccerway.com/players/franco-matias-di-santo/59163/ Профайл - soccerway] {{Argentina-footy-bio-stub}} {{Шальке 04 багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Ди Санто, Франко}} [[Ангилал:Аргентины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Аудакс Итальяно багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Блэкберн Роверс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Уиган Атлетик багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вердер Бремен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Шальке 04 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аргентины хүн]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] 8rln5vt3rbuiccbkycm42cbwkdsrqtm 0 46009 864967 632701 2026-08-05T19:56:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864967 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Дэмьен Дилэйни |уугуул нэр = Дэмьен Финбар Дилэйни<ref name="Hugman2010-11">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 113 }}</ref> |зураг = Damien delaney.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Дэмьен Дилэйни «[[Ипсвич Таун|Ипсвич Таунд]]» (2010) |хоч = |мэндэлсэн огноо = 1981 оны 7 сарын 20 |мэндэлсэн газар = [[Ирланд]], [[Корк]] |иргэншил = {{Далбаа Ирланд|20px}} [[Ирланд]] |өндөр = 191 |жин = 89 |байрлал = [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|арын хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]] |дугаар = |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Ирланд|20px}} Эйвондейл Юнайтед|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2000|{{Далбаа Ирланд|20px}} [[Корк Сити]]| |2000—2002|{{Далбаа Англи|20px}} [[Лестер Сити]]|8 (0) |2001—2002|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Стокпорт Каунти]]|12 (1) |2002|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Хаддерсфилд Таун]]|2 (0) |2002|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Мансфилд Таун]]|7 (0) |2002—2008|{{Далбаа Англи|20px}} [[Халл Сити]]|224 (5) |2008—2009|{{Далбаа Англи|20px}} [[Куинз Парк Рейнжерс]]|54 (2) |2009—2012|{{Далбаа Англи|20px}} [[Ипсвич Таун]]|98 (2) |2012—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]]|82 (4)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—одоо|{{Далбаа Ирланд|20px}} [[Ирландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ирланд]]|9 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 4 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 5 сарын 25 }} '''Дэмьен Финбар Дилэйни''' ({{lang-en|Damien Finbarr Delaney}}; [[1981]] оны [[7 сарын 20|долоодугаар сарын 20-нд]] [[Корк (хот)|Корк]] [[хот]]од төрсөн) — [[Ирланд]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Кристал Пэлас]]» болон [[Ирландын хөлбөмбөгийн шигшээ|Ирландын шигшээд]] [[хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == Дилэйни «[[Кристал Пэлас|Кристал Пэласт]]» [[2012]] оны [[8 сарын 31|наймдугаар сарын 31-нд]] богино хугацааны буюу [[2013]] оны нэгдүгээр сар хүртэл гэрээ байгуулав.<ref>{{Cite web | url = http://www.cpfc.co.uk/news/article/delaney-joins-up-344275.aspx | title =Delaney joins up| work = Crystal Palace F.C.|date = 31 August 2012 | accessdate = 31 August 2012}}</ref> «Пэласт» анхны бөмбөгөө [[10 сарын 6|аравдугаар сарын 6-нд]] «[[Бернли (хөлбөмбөгийн баг)|Бернлиг]]» ялсан (4:3) тоглолтонд оруулсан ба [[11 сарын 22|арваннэгдүгээр сарын 22-нд]] гэрээгээ [[2014]] оны зун дуусахаар сунгав.<ref>[http://www.croydonguardian.co.uk/sport/10065523.Eagle_Delaney_puts_pen_to_paper_for_two_year_deal/] Delany signs 18-month contract Palace</ref> [[Английн хөлбөмбөгийн лиг|Премьер лигт]] анх удаагаа «[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүлийн]]» эсрэг (3:3) 25 гаруй [[метр]]ээс оруулсан. Дэлгэрүүлбэл, «Ливерпүүлд» 0:3 харьцаагаар ялагдаж байхад Дилэйний 79-р минутын гоол эргэн ирэлт авчирч байлаа. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{soccerbase|id=23051|name=Дэмьен Дилэйни}} {{Ireland-footy-bio-stub}} {{Кристал Пэлас багийн бүрэлдэхүүн}} {{Халл Сити багийн шилдэг тоглогч}} [[Ангилал:Ирландын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хамгаалагч]] [[Ангилал:Корк Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Стокпорт Каунти багийн тоглогч]] [[Ангилал:Мансфилд Таун багийн тоглогч]] [[Ангилал:Халл Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Куинз Парк Рейнжерс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ипсвич Таун багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кристал Пэлас багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ирландчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] 7a0iwu4lmssjq6wjr9717kh77gm5bhv 0 46012 864920 659604 2026-08-05T19:09:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864920 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Янник Болази |уугуул нэр = Янник Болази<ref name="Hugman2009-10">{{Cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2009–10 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 | year = 2009 | publisher = Mainstream Publishing | isbn = 978-1-84596-474-0}}</ref> |зураг = Yannick Bolasie.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Янник Болази 2010 онд |хоч = |мэндэлсэн огноо = [[1989]] оны [[5 сарын 24]] |мэндэлсэн газар = [[Франц]], [[Лион]] |иргэншил = {{Далбаа Англи|20px}} [[Англи]], {{Далбаа БНА Конго|20px}} [[БНА Конго]] |өндөр = 188<ref name="Hugman2009-10"/> |жин = 83 |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|вингер]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]] |дугаар = 7 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|2005—2006|{{Далбаа Ирланд|20px}} [[Рашден энд Даймондс]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—2007|{{Далбаа Англи|20px}} [[Хиллингдон Боро]]|5 (0) |2007—2008|{{Далбаа Мальт|20px}} [[Флориана (хөлбөмбөгийн баг)|Флориана]]|24 (4) |2008—2011|{{Далбаа Англи|20px}} [[Плимут Аргайл]]|51 (8) |2008—2009|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Рашден энд Даймондс]]|7 (0) |2009|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Барнет (хөлбөмбөгийн баг)|Барнет]]|20 (3) |2009—2010|{{зээл}}{{Далбаа Англи|20px}} [[Барнет (хөлбөмбөгийн баг)|Барнет]]|22 (2) |2011—2012|{{Далбаа Англи|20px}} [[Бристоль Сити]]|23 (1) |2012—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Кристал Пэлас]]|80 (4)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2008—одоо|{{Далбаа Ирланд|20px}} [[Конгогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Конго]]|5 (0)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2014 оны 10 сарын 4 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 9 сарын 12 }} '''Янник Болази''' ({{lang-en|Yannick Bolasie}}; [[1989]] оны [[5 сарын 24|тавдугаар сарын 24-нд]]<ref name="Hugman2009-10"/> [[Франц]]ын [[Лион]] [[хот]]од төрсөн) — [[Англи]]-[[Конго]]гийн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд «[[Кристал Пэлас]]» болон [[Конгогийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Конгийн шигшээд]] [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. == Замнал == 2012 оны наймдугаар сард «[[Кристал Пэлас]]» багт тодорхойгүй үнээр элсэж, гурван жилээр гэрээлсэн юм.<ref>{{cite web|title=Freedman Ties Up Bolasie Deal|url=http://www.cpfc.co.uk/news/article/moritz-joins-palace-332542.aspx|publisher=Crystal Palace F.C|accessdate=24 August 2012|date=24 August 2012}}</ref> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гаднын холбоос == *{{soccerbase|50619|Янник Болази}} {{DRCongo-footy-bio-stub}} {{Кристал Пэлас багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:БНА Конгогийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Хиллингдон Боро багийн тоглогч]] [[Ангилал:Флориана багийн тоглогч]] [[Ангилал:Плимут Аргайл багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рашден энд Даймондс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Барнет багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бристоль Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Кристал Пэлас багийн тоглогч]] [[Ангилал:Конгочууд (Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улс)]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] nixz8ax4gj0le1lq0ljhjp7xum19tdp 0 46495 864884 741523 2026-08-05T18:35:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864884 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = Gustave Eiffel 1888 Nadar2.jpg |caption = 1888 он |nationality = Франц |birth name = Александр Густав Бөникхосэн <ref>État-civil de la Côte-d'Or, Dijon, Registres d'état civil 1832, p. 249</ref><ref>Harvie 2006 p.1</ref> |birth date ={{birth date|df=yes|1832|12|15}} |birth place = [[Дижон]], [[Коте д'Ор]], Франц |death date ={{death date and age|df=yes|1923|12|27|1832|12|15}} |death place =[[Парис]], [[Франц]] |spouse = Мари Годелет (1845–1877) |children =3 охин, 2 хүүтэй |awards =Хүндэт Легионы Одон, Самуэл Ланглетийн шагнал |practice_name= |significant_buildings= |significant projects=[[Гарабит гүүр]]<br>[[Эйфелийн цамхаг]]<br> [[Эрх чөлөөний хөшөө]] |parents = Александр болон Катерин Эйфель |signature = Gustave Eiffel signature.svg |}} '''Александр Густав Эйфель''' [{{IPA|alɛkˈsɑ̃dʁ gysˈtaːv ɛˈfɛl}}] (төрсөн нэр: Александр Густав Боникхаузен дит Эйфель<ref>Auszug aus dem Geburtsregister von Dijon, 713/1832, erstellt am 13. Mai 1878. Archives Nationales, Dossier LH/892/60. [http://www.culture.gouv.fr/LH/LH280/PG/FRDAFAN83_OL0892060V007.htm Online] bei Base Léonore (abgerufen am 1. September 2015)</ref>; *&nbsp;[[1832 он]]ы [[12 сарын 15]]-нд [[Дижон]]д; † [[1923 он]]ы [[12 сарын 27]]-нд [[Парис]]т) [[Франц]]ын [[уран барилга|уран барилгачин]], [[барилгын инженер]] юм. [[Франц]] улсын [[Дижон]]д Александр Эйфель, Катерин Эйфель нарын хүү болон мэндэлсэн. Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь [[Дэлхийн Үзэсгэлэн Худалдаа]]нд зориулан бүтээсэн [[цамхаг]] бөгөөд хожим түүний нэрээр нэрлэгдэх болсон. Мөн маш олон тооны барилга, байгууламж, гүүрний загвар төслийг зохион бүтээсэн. ==Хийсэн бүтээлүүд== ===Барилга, байгууламж=== [[File:Catedral de tacna.JPG|thumb|right|[[Такна хот]] дахь [[Сан Педро Цогчин дуган]], [[Перу]] улс]] [[Image:Grand Hotel Traian31.jpg|right|thumb| [[Гранд Трайан Зочид буудал]], [[Румын]]]] *[[Тулуз]] хотын галт тэрэгний буудал, [[Франц]] (1862) *[[Аген]] хотын галт тэрэгний буудал *Шамын Нотре Дамын сүмийн барилга, [[Парис]] (1867) *Пасарелле гудамжин дахь Синогогын барилга, [[Парис]] (1867) *[[Лэ Фолегийн театр]], [[Парис]] (1868) *[[Сан Маркогийн Сүм]], [[Арика]], [[Чили]] улс (1875) *[[Такна дахь Сан Педрогийн Цогчин Дуган]], [[Перу]] улс (1875) *[[Карно Лицей]], [[Парис]] (1876) *[[Будапештийн Нюгати галт тэрэгний буудал]], [[Будапешт]], [[Унгар]] (1877) *[[Руну гэрэлт цамхаг]], [[Руну арал]], [[Эстони]] улс (1877) *[[Гранд Трайан Зочид Буудал]], [[Иаси]], [[Румын]] улс (1882) *[[Нийс одон орны төв]], [[Нийс]], [[Франц]] (1886) *[[Эрх чөлөөний хөшөө]], [[Либерти арал]], [[Нью-Йорк хот]], [[АНУ]] (1886) *[[Колберт гүүр]], Диеп, Франц (1888) *[[Эйфелийн цамхаг]], [[Парис]], [[Франц]] (1889) *[[Парадис Латин театр]], [[Парис]],[[Франц]] (1889) *[[Санта Барбарагийн Сүм]], [[Санта Розолиа]], [[Мексик]] (1896) *[[Эстацион Галт тэрэгний төв буудал]], [[Сантиаго]], [[Чили]] *[[Конак хөлөг онгоцны зогсоол]], [[Измир]], [[Турк]] *[[Санта Мариагийн Цогчин Дуган]], [[Чиклаюу]], [[Перу]] *[[Хо Ши Мин хотын Төв Шуудан]], [[Хо Ши Мин хот]], [[Вьетнам]] [[File:Terminal de Autobuses (4).JPG|right|thumb| [[Ла Паз]] Автобусны зогсоол]] ===Гүүр=== [[Image:Ponte Eiffel em Caminha.jpg|thumb| Эйфелийн гүүр, [[Камина]]]] [[Image:Eiffel Bridge Ungheni.jpg|thumb|Эйфелийн гүүр, [[Унгени]]]] *[[Гароне]]гийн төмөр замын гүүрэн гарц, [[Бордо]] (1861) ===Хэрэгжүүлээгүй төсөл=== *[[Санкт-Петербург]]ийн Ариун Гурвалын гүүр хэмээх төсөлд Густав Эйфель шалгарсан ч барилгын ажлыг эхлүүлээгүй байна. {{-}} ==Ном зүй== {{refbegin}} *{{cite book |title=Eiffel, the Genius who Reinvented Himself |url=https://archive.org/details/eiffelgeniuswhor0000harv |last=Harvie |first=David I.|year=2006 |publisher=Sutton |location = Stroud, Gloucestershire |isbn=0-7509-3309-7 }} *{{cite book |title=Gustave Eiffel |url=https://archive.org/details/gustaveeiffel0000loyr |last=Loyrette |first=Henri |year=1985 |publisher=Rizzoli |location = New York |isbn=0-8478-0631-6 }} {{refend}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Gustave Eiffel|Александр Густав Эйфель}} *[http://www.gustaveeiffel.com Official website of the Association of the descendants of Gustave Eiffel] *[https://web.archive.org/web/20070706071015/http://www.paris-eiffel-tower-news.com/eiffel-tower-stories/paris-story-gustave-eiffel.htm Gustave Eiffel: The Man Behind the Masterpiece] *[http://www.bernd-nebel.de/bruecken/4_desaster/birs/birs.html Einsturz der Birsbrücke bei Münchenstein (Basel)] == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Эйфель, Густав}} [[Ангилал:Густав Эйфель| ]] [[Ангилал:Инженер, шинийг нээгч, зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Барилгын инженер]] [[Ангилал:Гүүрийн инженер]] [[Ангилал:Францын барилгын инженер]] [[Ангилал:Францчууд]] [[Ангилал:1832 онд төрсөн]] [[Ангилал:1923 онд өнгөрсөн]] g0wqalrjfa3izde864b1d12iocvdzgq 0 46734 864852 746778 2026-08-05T18:01:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864852 wikitext text/x-wiki [[Математик|Математик]]т анх '''сайн тавилтат''' бодлого ([[англи]]: well-posed problem) гэх нэршлийг [[Жаккүис Хадамард]] анх оруулжээ. Тэрээр физик үзэгдлийг илэрхийлэх [[математик загвар]]ын тэгшитгэлүүд нь дараах нөхцөлтэй байвал сайн тавилтат тэгшитгэл гэж нэрлэж болно гэж итгэжээ. # Шийд оршин байдаг # Цорын ганц шийдтэй # Анхны нөхцлөөс хамаарч шийдийн шинж чанар тасралтгүй өөрчлөгддөг. Жишээлбэл [[Архитип]] сайтар тавилтат бодлого нь [[Лапласын_тэгшитгэл#Хязгаарын_Нөхцөл|Лапласын тэгшитгэл дахь Дричлитийн бодлого]], мөн тодорхой анхны нөхцөлтэй [[дулааны тэгшитгэл]] зэргийг багтаадаг. Эсрэгээр Хадамардын ойлголтоор сайтар тавилтат бус бодлогууд болон тэгшитгэлүүд нь '''муу тавилтат''' бодлгууд гэж нэрлэгдэнэ. [[Урвуу бодлого]] -ууд нь үргэлж муу тавилтат бодлогууд байдаг. Жишээлбэл хамгийн сүүлчийн дулааны өгөгдөлөөс дамжуулан өмнөх дулааны тоо хэмжээг тодорхойлох урвуу дулааны тэгшитгэл нь сайн тавилтат болж чадахгүй. Яагаад гэвэл хамгийн сүүлчийн дулааны тоо хэмжээг өөрчлөх нь тооцооллын мэдрэмжинд нөлөөлөх нь бага байдаг. Нил орчны загварчлал нь тоон шийдлийг олохын тулд тэгшитгэл нь [[тухайлах|тухайлсан]] хэлбэрт байх ёстой. Тооцоолол нь анхны нөхцлөөр үргэлжлэн хийгдэх үед өгөгдлийн алдаа эсвэл төгсгөлөг бус байдлаас шалтгаалж [[Тооцооллын тогтворгүйжилт]] -ээр шийдэл зогсож болно. Сан тавилтат тэгшитгэлүүд ч гэсэн анхны өгөгдлийн утгад байх алдаанаас болж үр дүнд маш том тооцооллын алдаа өгч болох учир муу тавилтат тэгшитгэл шиг санагдаж болно. Сайн тавилтат болон муу тавилтат тэгшитгэлүүдийг тооцон бодоход зарим нэг нөхцөлийг өгөх ба энэхүү нөхцлөөс хамаарч сайн нөхцөлт ба муу нөхцөлт бодлогууд гэж нэрлэгдэх нь бий. Муу нөхцөлт бодлого нь маш өндөр [[нөхцлийн тоо]] - гоор тодорхойлогдоно. Хэрэв бодлого сайн тавилтат байвал комьпютер тооцоололд шийдлийн үр дүн нь [[тооцооллын тогтворшилт|тогтворт алгоритм]]-ын тусламжтайгаар тодорхойлогдоно. Харин муу тавилтат бодлого бол тоон тухайлах аргуудыг хэрэглэн дахин тэгшитгэлийн тавилт хийгдэх шаардлагатай. Ерөнхийдөө тэгшитгэлийн тухайлах үед функцын гөлгөржүүлэлт гэх мэт нэмэлт таамаглал авна. Энэхүү процессыг ''[[Цэгцлэлт (математик)|цэгцлэлт]]'' гэж нэрлэдэг. [[Тиконовын цэгцлэл]] нь муу тавилтат тэгшитгэлүүдийг дахин тухайлах үед хэрэглэгддэг түгээмэл таамаглалуудын нэг юм. == Мөн үзэх == * [[Total absorption spectroscopy]]: An example of an [[Inverse problem]] or ill-posed problem in a real-life situation that is solved by means of the [[Expectation–maximization algorithm]]. ==References== *{{Cite book |first=Jacques |last=Hadamard |year=1902 |title=Sur les problèmes aux dérivées partielles et leur signification physique |work=Princeton University Bulletin |pages=49–52 }} *{{Cite book |title=McGraw-Hill Dictionary of Scientific and Technical Terms |url=https://archive.org/details/mcgrawhilldictio0000unse_d5u5 |edition=4th |origyear=1974 |year=1989 |editor-first=Sybil B. |editor-last=Parker |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=0-07-045270-9 }} *{{Cite book |first=A. N. |last=Tikhonov |first2=V. Y. |last2=Arsenin |title=Solutions of Ill-Posed Problems |url=https://archive.org/details/solutionsofillpo0000tikh |publisher=Winston |location=New York |year=1977 |isbn=0-470-99124-0 }} [[Ангилал:Математик анализ]] [[Ангилал:Хэрэглээний математик]] 0j0yu76xlp7bati5iezkbpk9ntr4147 0 46793 865009 730324 2026-08-05T20:38:41Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865009 wikitext text/x-wiki ==Коэффициенттэй цагирагын тухай== Цагирагийн онолын хувьд хийсвэр алгебрын салбар, '''коэффициенттэй цагираг''', '''ноогдвор цагираг''', '''ялгаатай цагираг'''<ref>{{cite book | authorlink=Nathan Jacobson | last1=Jacobson | first1=Nathan | title=Structure of Rings | publisher=American Mathematical Soc. | year=1984 | edition=revised | isbn=0-821-87470-5}}</ref>, '''үлдэгдэл хэсгийн цагираг''' зэргүүд нь шугаман алгебрын коэффициентын зай болон бүлэг теоремын нэгдлүүдээрээ их төстэй бүтэцтэй байдаг гэж өгүүлсэн байдаг <ref>{{cite book | last1=Dummit | first1=David S. | last2=Foote | first2=Richard M. | title=Abstract Algebra | url=https://archive.org/details/abstractalgebra0000dumm_k3c6 | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2004 | edition=3rd | isbn=0-471-43334-9}}</ref><ref>{{cite book | last=Lang | first=Serge | authorlink=Serge Lang | title=Algebra | publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] | series=[[Graduate Texts in Mathematics]] | year=2002 | isbn=0-387-95385-X}}</ref>. Цагираг R, хоёр талт туйл I нь R-д байдаг бол коэффицентийг Цагираг нь R/I байна. Эдгээр элемендүүд нь I болон R нь + болон ⋅ операторын хамт ашиглагдана.Коэффицент цагиргууд бол коэффицент талбар өөрөөр ангиллын талбар гэгдэх ойлголтоос салангид тусдаа ойлголт бөгөөд зөвхөн энэ нэршилээс [[localization of a ring|удамшиж ]] гарсан салшгүй нэгэн хэсэг нь юм. ==Албан ёсны коэффицент цагирагийн бүтэц== Дараах байдлаар цагираг R болон хоёр талт туйлын R дахь I нь өгөгдсөн бол бид R дээрх ~ нь [[equivalence relation|эквивалент холбоог]] тодорхойлж болно: :''a'' ~ ''b'' [[if and only if|≡]] ''a'' − ''b'' is in ''I''. Хамгийн тохиромжтой шинж чанарыг ашиглах, ~ энэ нь уялдаа холбоог нь шалгах тийм ч хэцүү биш байдаг. a ~ b тохиолдолд бид a b нь I-н үлдэгдэл, R дахь элемент нь тэнцүү өгөгдсөн бол: : [''a''] = ''a'' + ''I'' := { ''a'' + ''r'' : ''r'' in ''I'' }. Энэ адилтгах үйлдлийг заримдаа ''a'' mod ''I'' гэж бичдэг ба уншихдаа ''a'' -г ''I'' д хуваагаад үлдэгдэлийг авах гэж уншина. Бүх буюу адилтгах ангийн багц R / I -ээр тэмдэглэв; Энэ нь нэг нь тодорхойлсон бол Цагираг, R нь модуляр /mod/ I-ийн коэффициент буюу коэффицентийн цагираг болдог. * (''a'' + ''I'') + (''b'' + ''I'') = (''a'' + ''b'') + ''I''; * (''a'' + ''I'')(''b'' + ''I'') = (''a'' ''b'') + ''I''. ''R''/''I'' -ийн тэг элемент (0 + ''I'') = ''I'', мөн multiplicative адилтгал (1 + ''I'') байна. ==Жишээ== '''Z''' бүхэл тооний цагираг болон хийсвэр бүхэл тоонууд нь 2'''Z'''-ээр илэрхийлэгдсэн байдаг. Дараа нь '''Z'''/2'''Z''' цагирагийн коефицент нь зөвхөн хоёр элементүүд, тэг бүхэл тоонууц болон сондгой нэг тоотой байдаг. Дахин тодорхойлбол [z]=z+{2'''Z'''}:={z+2z: 2z in {2'''Z'''}} –д {2'''Z'''}, {2'''Z'''} нь тэгш тоонуудын хаана нь илүү зохимжтойг анхаарах. Энэ нь хоёр элементүүд болон'''F'''₂-той хязгаарлагдмал талбаруудаас тогтсон байгалийн изоморф юм. Хар ухаанаар бодоход: Хэрвээ та бүх тоонуудаас 0-г бодохдоо, бүх бүхэл тоонуудаас аль нэг нь 0 (хэрвээ энэ тэгш бол) эсвэл 1 (хэрвээ энэ нь сондгой эсвэл түүнээс гадна бүх тэгш тоонуудаас 1-ээр ялгагдсан) байна. Модул арифметик нь үндсэндээ коэифцент цагираг буюу '''Z'''/''n'''''Z''' дэх арифметик юм (ямар нэгэн N элементтэй үед). [[Ангилал:Цагаригийн онол]] jzylnn78kkc3mxk3put23541p0ii2ae 0 47464 865027 863726 2026-08-05T20:51:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865027 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|хиймэл нуур бүхий усан сан үүсгэх}} [[File:Vyrnwy dam.JPG|thumb|300px|Lake Vyrnwy буюу Врнва нуурын боомт хажуугаас харагдах байдал, [[Уэльс]] улс, 1888 онд баригдаж дууссан]] [[File:Karapuzha DamA1.JPG|300px|thumb|Карапуза далан-Karapuzha Dam, Энэтхэгийн Керала муж дахь шороон боомт]] '''Боомт''' гэдэг нь гадаргын усыг хуримтлуулж [[усан сан|хиймэл нуур]], газар доорх усыг хуримтлуулж усны нөөц бүхий сан байгуулахад ашиглагддаг барилга юм. Боомтоор хашигдан бий болсон хиймэл нуур нь үерээс дан ганц хамгаалахгүй, [[усжуулалт]], [[ус хангамж]], [[усны нөөц|үйлдвэрийн усны хэрэглээ]], [[усан орчны ахуй]] болон [[усан тээвэр]] зэрэгт ач холбогдолтой. [[Усны эрчим хүч]] бол боомт барьж эрчим хүч үйлдвэрлэх гол шаардлага юм. Боомт нь мөн ус ихтэй газарт урсац тохируулга хийн хуримтлуулж ус багатай газарт хуваарилах зорилготойгоор баригддаг. [[Үерийн хаалт]] эсвэл [[далан]] гэх мэт нь газар нутгийг усны аюулаас хамгаалах, усыг зайлуулах үүрэгтэйгээр гол ба усны урсгалын чиглэлийн дагууд эсвэл чиглүүлэх байдлаар баригддаг бол '''боомт''' нь усыг хуримтлуулах үүрэгтэйгээр голын урсгалд хөндлөн чиглэлд баригддаг барилга юм. [[Усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, хот болон хөдөөгийн [[ус хангамж]], [[усалгаатай газар тариалан]]д ашиглах зорилгоор гадаргын (гол, мөрөн) усыг урсгалын дагууд перпендикуляраар хааж барьсан барилга байгууламжийг [[боомт]] гэнэ. Боомт нь голын экологийн урсацыг гаргах, ёроолд тунах хагшаасыг угаах зориулалттай [[ус гаргах барилга]], үерийн үеийн илүүдэл ус хаях зориулалттай [[ус хаях барилга]], хэрэглэгчдэд ус өгөх [[ус авах барилга]], ус ашиглагчдад зориулсан усан завь өнгөрүүлэх барилга [[шлюз]], амьдралын орчныг хамгаалах [[загас гаргуур]]ын барилга гэх мэт барилгуудаар тоноглогдоно. Боомтыг барьж байгуулах, түүний зураг төслийг боловсруулахдаа [[БНБД 33-08-09]] - ийг үндэс болгох ба бусад усны барилгын норм норматив баримт бичгүүдийг мөрдөнө [[http://www.legalinfo.mn/annex/details/5324?lawid=7573]]. Боомт гэдэг англи үг ''dam'' нь дундад үеийн англи хэл,<ref>[http://www.bartleby.com/61/45/D0014500.html The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition]</ref> ба дундад үеийн голланд хэлэнд олон хуучин хотуудын нэрлэх нэр юм. Тухайлбал Амстердам-Amsterdam гэх мэт<ref>Source: ''Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde'' (''Magazine for Dutch Language and Literature''), 1947. The first known appearance of ''dam'' stems from 1165. However, there is one village, Obdam, that is already mentioned in 1120. The word seems to be related to the Greek word ''taphos'', meaning ''grave'' or ''grave hill''. So the word should be understood as ''dike from dug out earth''. The names of more than 40 places (with minor changes) from the Middle Dutch era (1150–1500 CE) such as [[Amsterdam]] (founded as 'Amstelredam' in the late 12th century) and [[Rotterdam]], also bear testimony to the use of the word in Middle Dutch at that time.</ref> Харин монгол хэлэнд ''боох'' гэсэн язгуураас гаралтай ба голыг урсгалын хөндлөн чиглэлд нь боосон саад хэмээн үзэж боомт гэж нэрлэжээ. ==Түүх== === Эртний боомтууд === [[Ойрх Дорнод]] болон [[Месопотам]]ид эртний боомтуудын ул мөр байдаг. [[Тигр мөрөн]] болон [[Евфрат мөрөн]]д нөлөөлж буй Месопотамийн уур амьсгал, голын горимыг урьдчилан таах тооцоолох боломжгүй байсан учир усны түвшнийг тохируулах зорилгоор боомт барьж ашиглаж байжээ. Хамгийн эртний алдарт далан болох [[Жордан гол]] дээрх [[Жава боомт|Жава далан]] нь [[Амман]] хотоос хойт зүгт 100км орчим зайд байрладаг. Энэ далан нь хүндийн хүчнийх гэж хэлж болхоор 9м өндөр, 1м чулуун зүрхэвчтэй, 50м өргөн хяртай юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 3000.<ref>Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52)</ref><ref>S.W. Helms: "Jawa Excavations 1975. Third Preliminary Report", Levant 1977</ref> оны үед баригдсан гэж тооцогдож байгаа юм. [[Эртний Египет]]ийн Вади Ал-Гарави дахь [[Садд-Эл-Капара боомт|Садд-Эл-Капара далан]] нь одоогийн [[Каир]]аас өрнө зүгт 25км-т орших ба хярын урт нь 102м, суурийн өргөн нь 87м юм байна. Энэхүү байгууламж нь МЭӨ 2800<ref name="Günther Garbrecht 52f.">Günther Garbrecht: "Wasserspeicher (Talsperren) in der Antike", ''Antike Welt'', 2nd special edition: ''Antiker Wasserbau'' (1986), pp.51–64 (52f.)</ref> эсвэл 2600 .<ref name="Bazzasowr">{{cite web |url=http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |format=PDF |title=overview of the hystory of water resources and irrigation management in the near east region |accessdate=1 August 2007 |author=Mohamed Bazza |authorlink= |date=28–30 October 2006 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |pages= |archive-date=8 Наймдугаар сар 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808082928/http://www.fao.org/world/Regional/RNE/morelinks/Publications/English/HYSTORY-OF-WATER-RESOURCES.pdf |url-status=dead }}</ref> оны үед баригдсан, үерийн хамгаалалтын зориулалт бүхий хуваарилах үүрэгтэй далан байсан ба баригдсаныхаа дараа удалгүй их хэмжээний үерээс болж нурсан байна.<ref name="Günther Garbrecht 52f." /><ref name="Bazzasowr" /> Манай эриний өмнөх 19 дүгээр зуунд XII эзэнт гүрний үед III Сеносерт фараон, [[Аменемхат III]] болон Аменемхат IV нар удирдан Дундад Египетийн Нил мөрөнд холбогдох 16км урт сувгийг ухсан байна. Энэ сувагт хоёр далан барьж жилийн турш үерийн усыг хуримтлуулан ойр орчны талбайд түгээдэг байжээ. Үүний нэг далангаар үүссэн усан санг "Mer-wer" [[Моерис нуур]] гэж нэрлэх ба 1700 км квадрат мандлын талбайтай ба орчин үеийн нэр нь Веркат Кароун юм.{{citation needed|date=November 2012}} Эртний иргэншлийн үеийн инженерийн нэгэн гайхалтай бүтээл нь [[Йемен]] дахь [[Мариб боомт|Мариб далан]] юм. Үүнийг МЭӨ 1750 эсвэл 1700 оны үед санаачлан барьсан ба хөндлөн огтлолын хэлбэр нь гурвалжин, 580 м урттай 4 метр өндөр - далангийн их бие хоёр янзын чулуун хийцээс тогтох ба хооронд нь зуурмаг бүхий чулуун өрлөгөөр холбожээ. даланг засах ажил олон удаа хийгдсэн ба хамгийн чухал өргөтгөл засвар нь МЭӨ 750 үед хийгдсэн ба үүнээс хойш 250 жилийн дараа далангийн өндрийг 7м болгож өндөрлөсөн байна. [[Саба улс]]ын мөхлийн дараа, [[Химиарита улс|Химиаритчууд]] (~115 BC) даланг хяналтдаа авч сайжруулсан ба тэд барилгын өндрийг 14м болгож, 5 ширхэг ус халиагуур, энерги унтраах худаг, 2 ширхэг чулуун хаалт бүхий ус авах барилга, ус хуваарилах сан хүртэл 1000м сувгийг тус тус барьжээ. Дээрх болон бусад өргөтгөлийн ажлууд МЭ 325 он хүртэл хийгдэж тэр хавийн 25,000 акр (100 km²) талбайг усаар хангадаг байжээ. МЭӨ 3-р зууны дунд үеэр, Энэтхэгийн нутаг дэвсгэрт тухайн үеийн хүмүүс усны менежментийн системийг хийж байжээ. Тухайн систем нь далан бүхий 16 усан сан болон ус хуримтлуулж хуваариалах маш олон сувгуудаас тогтож байв.<ref>{{cite web|title=The reservoirs of Dholavira|url=http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|publisher=The Southasia Trust|accessdate=27 February 2011|date=December 2008|archive-date=11 Долдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110711170319/http://himalmag.com/component/content/article/44/1062-The-reservoirs-of-Dholavira.html|url-status=dead}}</ref> [[Эплатин пинар]] бол Туркийн Коняа орчмын сүм ба түүнд зориулсан Хиттите далангийн ерөнхий нэршил юм. Энэ нь МЭӨ 15-аас 13-р зууны үе дахь Хиттите гүрний үед хамаарагдана. [[Калланай]] бол 300м урттай, 20м өргөнтэй, 4.5м өндөртэй, [[Энэтхэг|Өмнөд Энэтхэг]ийн] [[Тамил Наду]] голын [[Кавери]] цутгал дээр бул чулуугаар баригдсан далан юм. Үндсэн барилга нь МЭ 2-р зуунд хамаарагдах<ref>{{cite web |url=http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |title=The Check-Dam Route to Mitigate India's Water Shortages |author=Govindasamy Agoramoorthy, Sunitha chaudhary & Minna J. HSU |work= |publisher=Law library&nbsp;– University of New Mexico |accessdate=8 November 2011 |archive-date=20 Долдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130720143611/http://lawlibrary.unm.edu/nrj/48/3/03_agoramoorthy_indian.pdf |url-status=dead }}</ref> ба энэ нь хамгийн эртний ус хуваарилах, урсац тохируулах барилгад тооцогдон одоог хүртэл ашиглагдаж байна.<ref name="kallanai_oldest">{{cite web|url=http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|title=''This is the oldest stone water-diversion or water-regulator structure in the world''|accessdate=27 May 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070206130842/http://www.hindunet.org/saraswati/traditionwater.pdf|archivedate=6 Хоёрдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Энэ далангийн зорилго нь Кавери голоос усыг авч сувгаар дамжуулан үржил шимт голын бэлчирт түгээх байсан юм.<ref name="kallanai_googlebook">{{cite book|last=Singh|first=Vijay P.|coauthors=Ram Narayan Yadava|title=Water Resources System Operation: Proceedings of the International Conference on Water and Environment|publisher=Allied Publishers|year=2003|url=http://books.google.com/?id=Bge-0XX6ip8C&pg=PA508&dq=kallanai#PPA508,M1|isbn=81-7764-548-X|page=508|ref=harv}}</ref> [[Дү Жиан Яан услалтын систем|Дү жиан яан]] бол усны шууд урсгалтай даланг агуулсан эртний системүүдээс бүрэн хэвээр үлдсэн цөөхөн услалтын системүүдийн нэг юм. Услалтын систем нь МЭӨ 251 онд баригдаж дуусчээ. Тухайн үеийн Чү мужийн захирагч болон хамгийн анхны гэгдэх усны инженер Сүншү Ао нар том шороон далан бүхий гайхалтай услалтын системийг барьж байгуулсан ба одоогийн Анхуй аймгийн нутагт 100км тойрог бүхий усан сан, томоохон услалтын систем хэвээр ашиглагдсаар байна.<ref name="needham volume 4 part 3 271"> Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd. </ref> ===Ромын инженерчлэл=== [[File:Roman Cornalvo dam, Extremadura, Spain. Pic 01.jpg|thumb|300px|[[Испани]] дахь Корналво боомт нь хоёр мянганы турш ашиглагдсан байна.]] [[Ромын боомт|Ромын далангийн барилга]] нь "том хэмжээгээр барилгын ажлыг төлөвөх барих ромчуудын чадвар"-аар тодорхойлогддог.<ref name="Smith 1971, 49">{{harvnb|Smith|1971|p=49}}</ref> Ромын төлөвлөгч нар хуурай улиралд хотын оршин суугчдыг [[ус хангамж|усаар хангах]] тогтвортой усны нөөцийг бүрэлдүүлэх томоохон далан бүхий усан сан байгуулах шинэлэг санааг дэвшүүлсэн байдаг.<ref>{{harvnb|Smith|1971|p=49}}; {{harvnb|Hodge|1992|pp=79f.}}</ref> Тэд чулуун өрлөгт гидравлик туршилт хийж, улмаар [[opus caementicium|Ромын бетон]] гарган авсан ба энэ нь урьд өмнө байгаагүй том далан барих боломжийг олгож<ref name="Smith 1971, 49" /> [[Хомс нуурын боомт|Хомс нуурын далан]], тухайн үедээ томоохонд тооцогдож байсан<ref name="Smith 1971, 42">{{harvnb|Smith|1971|p=42}}</ref> [[Харбага боомт|Харбага далан]] гэх мэтийг Ромийн [[Сири]]д байгуулжээ. Хамгийн өндөр Ромын далан бол [[Ром]]ийн ойролцоо орших [[Субиако боомт|Субиако далан]] юм; Үүний тэмдэглэгдсэн өндөр нь 1305 онд <ref name="Hodge 1992, 87">{{harvnb|Hodge|1992|p=87}}</ref> сүйтгэгдэх хүртлээ 50м орчим байжээ. Ром инженерүүд чулуун хүндийн хүчний болон шороон далан төсөвлөх тооцооны арга, барих тусгай технологитой байсан байна.<ref>{{harvnb|Hodge|2000|pp=331f.}}</ref> Үүнээс гадна, инженерүүд зохион бүтээх өндөр чадвартай байсан ба үгүйрсэн далангуудад хийж байсан технологиуд нь одоо хүртэл мэдэгдэхгүй байна. Эдгээр нь [[Арк-хүндийн хүчний боомт|Арк-хүндийн хүчний даланг]]ууд,<ref>{{harvnb|Hodge|2000|p=332}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}</ref> [[Аркан боомт|Аркан даланг]]ууд,<ref name="Earliest known arch dam">{{harvnb|Smith|1971|pp=33–35}}; {{harvnb|Schnitter|1978|pp=31f.}}; {{harvnb|Schnitter|1987a|p=12}}; {{harvnb|Schnitter|1987c|p=80}}; {{harvnb|Hodge|2000|p=332, fn. 2}}</ref> [[тулгуурт боомт|тулгуурт даланг]]ууд<ref>{{harvnb|Schnitter|1987b|pp=59–62}}</ref> болон [[Олон аркт тулгуурт боомт|Олон аркт тулгуурт даланг]]ууд,<ref name="Earliest known multiple arch buttress dam">{{harvnb|Schnitter|1978|p=29}}; {{harvnb|Schnitter|1987b|pp=60, table 1, 62}}; {{harvnb|James|Chanson|2002}}; {{harvnb|Arenillas|Castillo|2003}}</ref> гэх мэт нь бүгд МЭ 2-р зуунд Ромын эзэнт гүрэнд хэрэглэгдэж байжээ. (харах [[Ромын боомтуудын жагсаалт|Ромын далангуудын жагсаалт]]). Мөн ромчууд Гүүрэн даланг барьсан нь одоо хүртэл Иранд байдаг.<ref>{{harvnb|Vogel|1987|p=50}}</ref> [[File:Sushtar Bridge.jpg|thumb|left|МЭ 3-р зууны үед Ромчуудаар баригдсан Банд-э Каисар боомт]] [[Иран]]д, [[Банд-э Каисар]] шиг гүүрэн далан нь [[усан дугуй]]н тусламжтайгаар эрчим хүч бий болгоход ашиглагдаж байсан ба эрчим хүч нь ихэвчлэн ус өргөх механизм маягаар хэрэглэгддэг байжээ. Үүний нэг нь Ромчуудын барьсан [[Дэзпүл]] дахь гүүрэн далан ба<ref>{{harvnb|Hartung|Kuros|1987|pp=232, 238, fig. 13; 249}}</ref> энэ нь усыг 50 кубит [cubit] орчим өргөж хотын бүх орон сууцны [[ус хангамж]]ийн асуудлыг шийддэг байжээ. Мөн [[хуваарилах боомт|хуваарилах даланг]]ууд ихээр хэрэглэгддэг байсан.<ref name="Hill-Engineering">[[Donald Routledge Hill]] (1996), "Engineering", p. 759, in {{cite book |last1=Rashed |first1=Roshdi |last2=Morelon |first2=Régis |year=1996 |title=[[Encyclopedia of the History of Arabic Science]] |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-12410-7 |pages=751–795 |ref=harv }}</ref> [[Милл]] далангуудийг [[Муслимын хөдөө аж ахуйн хувьсгал|Муслим инженерүүд]] бий болсон ба ''Pul-i-Bulaiti'' гэж нэрлэдэг байжээ. Хамгийн анхных нь [[Иран]]ы [[Карун]] гол дээр баригдсан Шустар байсан ба бусад олон даланг Муслимийн орнуудад барьж ашиглаж байжээ.<ref name="Hill-Engineering" /> Water was conducted from the back of the dam through a large pipe to drive a water wheel and [[watermill]].<ref name="Lucas">Adam Lucas (2006), ''Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology'', p. 62. BRILL, ISBN 90-04-14649-0.</ref> 10-р зууны үед, [[Ал-Мукаддаси]] Персид хэд хэдэн далангуудыг тайлбарлажээ. Түүний нэг тайлбар болох [[Ахваз]] нь 910м урттай байсан ба олон усан дугуйн тусламжтайгаар усыг акведукт өгч түүгээр дамжуулан хотын усан санд усыг хүргэдэг байжээ.<ref name="Hill-31">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=Routledge|year=1996|isbn=0-415-15291-7|page=31|ref=harv}}</ref> Өөр нэг нь, Банд-и Амир ''Band-i-Amir'' далан 300 гаруй тосгоныг усжуулдаг байсан байна.<ref name="Hill-56-8">{{cite book|title=A history of engineering in classical and medieval times|author=Donald Routledge Hill|publisher=[[Routledge]]|year=1996|isbn=0-415-15291-7|pages=56–8|authorlink=Donald Routledge Hill|ref=harv}}</ref> ===Дундад зууны үе=== [[Нидерланд]]ад, газар нутгийн ихэнх нь нам дор учир далан нь голын усны түвшнийг тохируулах, гадар нутаг усанд автахаас сэргийлж далайн орчимд баригддаг байжээ. Эдгээр далангууд нь гол гатлахад ойрхон, ус хотруу түгээхэд зай багатай, байгалийн сайхан орчин бүрдүүлдэг гэдгээс шалтгаасан хот болон тосгоны эхлэл хэсэгт баригддаг байжээ. Жишээлбэл тухайн үеийн Голландын нийслэл [[Амстердам]] (хуучин нэр нь Амстелредам) нь 12 зууны сүүл үед Амстел голын далангаас эхэлдэг байсан ба [[Роттердам]] нь Ниеүвэ Маас голын цутгал болох Ротте гол дээрх далангаас эхэлдэг. Амстердамын төв талбайд, 800 гаруй жилийн настай далангийн туурь бүрхэгдсэн байдаг ба одоог хүртэл dam буюу далан гэсэн нэрээ авч ''Dam Square'' эсвэл далан талбай гэж нэрлэгддэг. ===Үйлдвэржилтийн эрин үе=== [[File:Engraving of Rideau Canal locks.jpg|thumb|upright|240x240px|Битаун дахь усан онгоцны Ридеау сувгийн зураг]] Ромчууд анх [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг барьж байсан боловч, [[гидростатикийн даралт]]ын улмаас хоёр жигүүрт үйлчлэх [[реакцын хүч]]нүүд тэдгээрт бат бэх байх том хэмжээний аркан даланг 19-р зууны инженерчлэлийн чадамж, барилгын материал зэрэг нь бий болгосон юм. Анхны гурван аркан далан 19-р зуунд [[Британийн эзэнт гүрэн]]д баригджээ. [[Рояал Инженер]]ийн Хенри Руссел Хидерабад хотыг усаар хангах [[Мир алам сан|Мир алам]] даланг 1804 онд барьсан ба энэ нь одоог хүртэл мөн ашиглагдсаар л байна. Энэ нь 12м өндөр ба 21 ширхэг өөр өөр алхам бүхий аркаас тогтсон далан юм.<ref>{{Cite web|url=http://www.simscience.org/cracks/advanced/butt_hist1.html|title=Key Developments in the History of Buttress Dams}}</ref> 1820-иос 30 онд, Дэслэгч-Колонч [[Жон Баи]] [[Канад]]ад одоогийн [[Оттава]] хотын ойролцоо Ридеау сувгийн барилгын ажлыг удирдан гүйцэтгэсэн ба усан замын системд муруй чулуун цуваа далангуудыг барьсан байна. Ялангуяа, [[Жон Редпать]] ахлан [[Жонс Хүрхрээ боомт|Жонс Хүрхрээ даланг]] барьсан ба энэ нь 1832 онд дуусгавар болсоноор хойт америк дахь тухайн үеийн инженерийн гайхалтай бүтээл болсон юм. Барилгын үед усыг зайлуулах, мөн хянахын тулд, ус дамжуулах хиймэл хоолой бүхий хоёр [[хавтгай хаалт]] барьсан байна. Эхнийх нь зүүн хэсэгт даланийн суурийн ойролцоо байрласан. Хоёр дахь хаалт нь далангийн баруун хэсэгт сууриас дээш 6м өндөрт байрлажээ. Усны их ба бага түвшнээс хамаарч хаалтуудыг ажиллуулдаг байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.mysteriesofcanada.com/Canada/john_redpath.htm|title=John Redpath, the Whispering Dam, and Sugar}}</ref> [[Сидней|Параматт]] хотын ойролцоо Хантс голын савд, хотын хүн амын өсөлт, усны хэрэгцээнд тулгуурлан 1850 онд [[Австрали]]чууд далангуудыг барьж эхэлсэн. Чулуун [[аркан боомт|аркан даланг]]уудыг тухайн үеийн Рояал инженерийн ололт амжилтанд тулгуурласан Лиеүтенант Перси Симпсон төсөллөж барьж байгуулсан байна. далангуудын өртөг нь £17,000 байсан ба Австрали дахь инженерийн шийдэл бүхий анхны далан 1856 онд бий болжээ. Хоёр дахь аркан далан нь илүү математик тодорхойлолттой байсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm|title=Historical Development of Arch Dams}}</ref> Энэ төрлийн анхны далан Францид 2 жилийн өмнө нээлтээ хийсэн байна. Энэ нь мөн л [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|үйлдвэржилтийн]] үеийн Францийн хамгийн анхны аркан далан байсан ба [[Хоёр дахь холери өвчний тархалт(1829–51)|1832 холер өвчинд]] сүйтгэгдсэн талбайг усаар хангахын тулд Аикс-эн хэсгийн хотын захиргаа зохион байгуулж Пранцоис Зола удирдан бариулжээ. Дараа нь Рояал инженерүүд 1844 онд төслийг дэмжиж, түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш барилгын ажил үргэлжилсэн байна. Энэ барилгын мөн чухал ололт нь барилга ба түүний суурь, завьжинд нөлөөлөх хүчдэлийг математик аргачлалаар тооцож төсөлсөнд оршиж байгаа юм. [[Австрали]] болон [[Варвик]]ийн ойролцоо 75миль зайд, дэлхийн анхны бетонон аркан далан байдаг. Онцгой ус гаргах барилгатай, хяр дээгүүр ус халиах зориулалт бүхий 10м өндөр бетон даланг Хенри Чарлес Станлэй 1880 онд төсөллөжээ. 19-р зууны сүүлч хагаст, чулуун далангийн төсөл хийхэд нилээд ач холбогдол бүхий шинжлэх ухааны дэвшил гарсан юм. далангийн тооцооны энэ шилжилт нь зураг дүрслэлд суурилсан туршилтын аргачлалаас мэргэжлийн түвшинд шинжлэх ухааны онолын хэрэглээнд шилжүүлсэн анхны үе байв. Энэ чухал ололт Их британи болон Францийн их сургуулийн инженерийн факультет орчинд төвлөрч байв.[[Гласговийн их сургууль]]д байсан [[Виллиам Жон Макфуорн Ранкин]] нь далангийн бүтээцийн онолын ажиллагааг судалж өөрийн ойлголт олж авсан үр дүнгээ түүний 1857 онд хэвлүүлсэн ''Сул хөрсөн дээрхи тогтворжилтийн асуудлууд'' өгүүлэлдээ тусгажээ. [[Ранкины теором]] гэж нэрлэгдэх түүний онол нь далангийн төооцоонд чухал үүрэг гүйцэтгэсээр байна.<ref>Rankine, W. (1857) On the stability of loose earth. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 147.</ref> Францид, Ж. Аугистин Тортене Дэ Сазилли чулуун хүндийн хүчний даланд босоо үйлчлэх механикийн үндсийг тайлбарласан ба Зола далан нь түүний гаргасан онол, судалгаанд үндэслэгдэж баригдсан байна.<ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/150337/dam/72085/The-19th-century|title=dam|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> ===Том далан=== [[File:Ansel Adams - National Archives 79-AAB-01.jpg|300px|thumb|1942 он, Ансел Адамсын төсөлсөн Хүүвэр боомт]] Том далангийн эрин үе 1902 онд Египтэд [[Асван Лов Боомт|Асван Лов далан]] баригдсанаар эхэлсэн юм. Энэ далан нь Нил мөрөн дээр баригдсан хүндийн хүчний [[Чулуун боомт|өрөгт]] [[тулгуурт боомт|тулгуурт]] төрлийн далан юм. 1882 оны Египттэй хийсэн тулааны дараа, 1898 онд барилгын ажлыг Британчиуд эхэлжээ. Энэхүү төслийг Эрхэмсэг ноён [[Виллиам Виллкокс]] удирдсан ба тухайн үеийн алдартай инженерүүд болох [[Бенжамин Бакер]] болон [[Жон Аирд]] түүний фирм болох энэ төслийн гол гэрээт<ref>{{Cite web |url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |title=Egypt bond |access-date=2018-02-16 |archive-date=2005-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Citation|last=Roberts|first=Chalmers|date= December 1902|title=Subduing the Nile|url=http://books.google.com/books?id=DoDNAAAAMAAJ&pg=PA2861|journal=[[World's Work|The World's Work: A History of Our Time]]|volume=V|pages=2861–2870|accessdate=2009-07-10}}</ref> гэх мэт олон аж ахуй, инженерүүдийг хамруулсан юм. Материал болон санхүүгийн хөрөнгө оруулалтыг ноён [[Эрнэст Кассел]] барьж байжээ.<ref>[http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=142&letter=F&search=Finance Finance], [[Jewish Encyclopedia]] c.1906</ref> 1899-1902 оны хооронд баригдаж буй эхний үедээ, барилгын хэмжээ нь тухайн ажилчидад бүтэшгүй оролдлого мэт санагдаж байсан ч<ref>Frederic Courtland Penfield, [[s:Century Magazine/Volume 57/Issue 4/Harnessing the Nile|Harnessing the Nile]], [[Century Magazine]], Vol. 57, No. 4 (February 1899)</ref> дууссаны дараа, дэлхийн хамгийн том далангийн бүтээгчид болсон юм.<ref>{{cite web|title=The First Aswan Dam|url=http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|publisher=University of Michigan|accessdate=2 January 2011|archive-date=15 Зургадугаар сар 1997|archive-url=https://web.archive.org/web/19970615204902/http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/AncientNubia/PhotoIntro.html|url-status=dead}}</ref> [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь массив бетонон [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний далан]] бөгөөд, АНУ-ын [[Аризона]] болон [[Невада]] мужийн хил дагуу [[Колорада гол]]ын [[Хар хавцал]]д [[Их хямрал]]ийн үед 1931-1936 оны хооронд барьжээ. 1928 онд Конгрессийн хурлаар [[усны эрчим хүч]] үйлдвэрлэх, үерээс хамгаалах, усжуулалтын эх үүсвэр бий болгохоор Колорада гол дээр далан барих шийдвэрийг гаргажээ. Үнийн саналын давуугаар Зургаан компани хэмээх консерциум ялалт байгуулсан байна. Энэ үед тэдгээр компани болон бусад газар энэ мэт том далан барьж байгаагүй, зарим техникүүд бүрэн батлагдаагүй хүнд үе байсан юм. Хар хавцалын аагим халуун уур амьсгал, далангийн хөндлүүрийн бэрх тогтоц мөн л далангийн барилгын ажлыг хүндрүүлж байсан юм. Гэсэн ч Зургаан компани консерциум 2 жилээр барилгын ажлыг хурдасгаж 1936 оны 3 сарын 1-нд засгийн газарт даланг хүлээлгэн өгсөн юм. Хүүвэр ([[орос]]:Гувер) далан нь ийнхүү өмнөх ерөнхийлөгч болох Херберт Гуверийн нэрээр нэрлэгдсэн юм. 1997 он гэхэд дэлхий даяар 800,000 орчим далан тоологдсон ба үүний 40,000 орчим нь 15м-ээс өндөр далан байна.<ref>"[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1470397/ Is it Worth a Dam? ]". ''[[Environmental Health Perspectives]]'' Volume 105, Number 10, October 1997 ({{WayBack|df=yes|url=http://www.ehponline.org/qa/105-10focus/focus.html|date=20060517113007}})</ref> == Далангийн төрөл == Далан нь байгалийн үзэгдэл, амьтад /минж/, болон хүний туслалцаатай бий болно. Хүний гараар бүтээгдсэн далангуудыг бүтээцлэл, үүрэг, болон хэмжээнээс нь хамааруулж дараах байдлаар ангилна. === Бүтээцээр ангилах === Бүтээцлэл болон барьсан материал дээр үндэслэн далангуудыг хялбархан ангилж болох ба энд [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]], [[шороон боомт|шороон далан]], [[өрөгт боомт|өрөгт далан]] болон бусад дэд төрлийн ангилалууд байна. ==== Аркан далан ==== [[File:Gordon Dam.jpg|thumb|upright|[[Тасмани]] дахь [[Гордон боомт]] нь [[аркан боомт]] юм.]] {{main|Аркан боомт}} Аркан далангийн тогтворшилт нь арк болон хүндийн хүчний хосолмол үйлчлэл дээр тогтдог. Хэрэв далангийн дээд налуу босоо бол далангийн бүхэл жин суурь дээр хүндийн хүч болж, [[Шингэний даралт|Гидростатикийн даралт]] аркын [[консоль]] дээр нормаль хуваарилалттай байхад Аркын үйлчлэл хэвтээ болон босоо чиглэлд далангийн [[хөшүүн]] чанараас хамааралтай болно. Хэрэв дээд налуу муруйлттай бол нилээд түвэгтэй үйлчлэлтэй үүнийг дагаж тооцоолол хүнд болно. Нормал гидростатик адаралт нь дээр тайлбарласан шиг хуваарилагдаж байвал, аркийн жингийн [[нормаль]] бүрдүүлэгчийг аркын үйлчлэлээр авч болно. Далангийн энэ төрлийн хувьд, тулж буй хоёр талын жигүүрийн [[завьж]]ны (хавцлын хоёр талын эрэг) найдварт байдал маш чухал. Аркан далан барихад хамгийн тохиромжтой хөндлүүр бол үндсэн чулуулаг нь ойрхон байх нарийн хавцал юм.<ref name="pbsarch">{{cite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/buildingbig/dam/basics.html#arch|title=Arch Dam Forces | accessdate = 7 January 2007}}</ref> Аркан далангийн аюулгүйн байдал тулж буй хавцлын эргүүд, далан ба ул хөрсний нийлж буй завьжны бат бөх холбоосоос хамаарах ба суур болон хажуу жигүүдийн ул хөрсний бат бэхийн чанар маш чухал. [[File:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|thumb|left|[[Кэбэк]] дахь [[Даниел-Жонсон боомт]] нь олон аркат тулгуурт далангийн төрөлд багтана. Түүнийг мөн Маник-5 гэж нэрлэдэг.]] Хоёр төрлийн дан аркан далан хэрэглэгдэх ба эдгээрийг план дээрх байгуулалтаас хамааруулан дан ба давхар муруйлттай гэж ангилж, дан муруйлтыг нь дотор нь тогтмол радиуст ба тогтмол өнцөгт гэж ангилна. Тогтмол радиуст аркан далан нь далангийн өндрийн турш нэг ижил радиус үйлчлэх ба хөндлүүр далангийн ёроолруу нарийсаж, далангийн төв өнцөгөөс хамаарч дээд налуугын талбай багасаж ирнэ. Канад дахь [[Жонес Хүрхрээ боомт|Жонес Хүрхрээ далан]] бол тогтмол радиустай далан юм. Харин тогтмол өнцөгтэй далангийн хувьд, өөрөөр тогтмол бус радиуст гэж хэлж болно, энэ өнцгийн нөлөөлөл хурьцангуй тогтмол байх ба хоёр завьжны хоорондох зайн өөрчлөлт далангийн өндрийн туршид өөр өөр байна. Тогтмол радиуст далан нь тогтмол өнцөгт далангаас илүү их тохиолддог нь түүнийг барих ур чадвар их шаарддагтай холбоотой. [[Паркер боомт|Паркер далан]] нь тогтмол өнцөгт аркан далан юм. Адил төрөл нь дээр дурьдсан давхар муруйлттай буюу нимгэн аркан далангууд юм. АНУ-ын Невадагийн Уул хотын ойролцоох Зэрлэгморь далан нь давхар муруйлттай аркан далангийн жишээ юм. Энэ төрлийн далан нь бетоны орцыг багасгах боловч далангийн суурь болон хоёр талын завьжинд их хэмжээний хүчдэл учруулдаг. Дээрээс харахад дан муруйлттай далантай ижил харагдах боловч дээд хашицаас харвал гүдгэр линз шиг, доод хашицаас харвал хотгор линз шиг харагдах ба далангийн босоо чиглэлд муруйлт байдаг учир ийнхүү давхар муруйлттай гэж нэрлэдэг. Олон аркат тулгуурт далан нь олон дан болон давхар муруйлт бүхий аркууд, мөн тэдгээрийг суурь болон завьжинд тулах тулгуураас тогтох геометрийн түвэгтэй байгуулалт бүхий далангийн төрөл юм. Үүний нэг жишээ нь Канад дахь Кебекийн [[Даниел-Жонсон боомт|Даниел-Жонсон далан]] юм. Олон аркат тулгуурт далан нь хөндий хүчний далан шиг олон тулгуур шаардахгүй боловч буурийн чулуулгийн бат бэх сайн байхыг шаарддаг. ==== Хүндийн хүчний боомт ==== {{main|Хүндийн хүчний боомт}} [[File:Grand Coulee Dam spillway.jpg|thumb|АНУ-ын [[Гранд Күүлий Боомт|Гранд Күүлий боомт]] нь цул хүндийн хүчний боомтын жишээ юм. Энэ боомтын тэнхлэг нь муруйлттай юм.]] Хүндийн хүчний далан буюу хуучнаар гравитацийн далан нь өөрийн тогтворшилоо жингээрээ хангадаг далангууд юм.<ref>British Dam society {{Webarchiv|url=http://www.britishdams.org/about_dams/gravity.htm |wayback=20110831091428 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}</ref> Далангийн дээд ба доод хашицаас үйлчлэх усны даралт нь далангийн өсгий орчмоор онхолдох эрмэлзлэлийг бий болгоно. Харин далангийн жин нь онхолдолтыг эсэргүүцэх хүч болж суурьт үйлчилнэ. Төсөллөгч далангийн хэлбэр хэмжээг сонгохдоо онхолдолт болон суурийн шилжилтэнд тэсвэртэй байх жинд тохируулан хийнэ. Инженерийн нэршилээр, даланд үйлчлэх хүндийн хүч, дэдд хашицад үйлчлэх усны даралтын хүчний тэнцүү үйлчлэгч нь Паралеллийн дүрмээр ихэнхдээ далангийн дээд хашиц дахь өлмийнд үйлчлэнэ. Цаашилбал, далангийн хэлбэрээс гадна далан тогтвортой байх, материал бага зарцуулалттай байх үүднээс далангийн дээд болон доод өргөний сонголт, дээд хашицад сунах хүчдэл үүсэхээргүй байхаар тооцох гэх мэт чухал критериүд байдаг. даланг барихдаа босоогийн дагуу хөндлөн заадастай барих учир босоо хүчдэл үүсэх нь далангийн ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй. Энэхүү дээд хашицын босоо хүчдэлээс хамгаалах зорилгоор далангийн дээд хашицын налууг өөрчилж хийх ба энэ нь доод хашиц дахь хүчдлийг өөрчилж, материал зарцуулалтыг багасгах давхар ач тустай арга юм. Энэ төрлийн далангуудын хувьд буурийн хөрс чулуулаг нь шахалт болон суналтын өндөр бат бэхтэй байх шаардлагатай. Тохирсон хөндлүүрт хүндийн хүчний далан баригдсан бол бусад далангуудын төрлүүдийг бодвол илүү найдвартай ажиллана гэж хэлж болно. Далангийн тооцооноос гадна буурийн инженер геологийн судалгааг маш сайн хийсэн байх шаардлагатай. Хэрэв үерийн аюул элбэг, хүчтэй бүс нутагт тухайн хөндлүүрт аркан далан хичнээн ашигтай хувилбар байсан ч хүндийн хүчний даланг хөрөнгө зарж барих нь давуу байж болох юм. Учир нь усны даралт, шүүрэлт, түүнийг өөр дээгүүрээ халиах динамик үйлчлэл гэх мэтээс өгсүүлэн далангийн найдваршилтанд сөрөг нөлөөллийн давтамж олон байна. Хүндийн хүчний далан нь бетон ба чулуун өрлөгөөр баригдаж болох ба үүнээс хамааралгүйгээр "цул" ба "хөндий" гэж ангилагдаж болно. Цул хүндийн хүчний далан нь хөндий төрлөөс илүүтэйгээр баригддаг. Гэхдээ цул далангийн биеийн бүхэлд нь авч үзвэл ямарч хүчдэл ачааллын нөлөөнд ордоггүй хэсгүүд байх ба тэдгээрийг үгүй болгосоноор хөндий хүчний далан бий болно. [[Гранд Күүлий боомт|Гранд Күүлий далан]] нь цул хүндийн хүчний төрлийн далан бол Браддок далан нь хөндий хүчний далангийн нэг төрөл юм. ==== Арк-хүндийн хүчний боомт ==== [[File:Hoover dam from air.jpg|thumb|АНУ-ын [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далан]] нь арк-хүндийн хүчний далангийн нэг жишээ юм.]] {{main|Арк-хүндийн хүчний боомт}} Хүндийн хүчний далан аркан далантой хосолж [[арк-хүндийн хүчний боомт|арк-хүндийн хүчний даланг]] бий болгох ба бодит хүндийн хүчний даланг бодвор материал зарцуулалт багатай, буурьт ирэх хүчдэлийн хэмжээ бага гэх мэт давуу талуудтай. Уснаас даланд бий болох дотоод шахалт нь даланд үйлчлэх хэвтээ хүч болж буурна. Тийм учраас бууринд ирэх даралтын хэмжээ багасах, далангийн тогтворшилт, гулсалтанд завьжны нөлөөлөл их болох учраас далангийн жин их байх шаардлагагүй болж ирнэ. ==== Хаалт ==== [[File:Koshi.jpg|thumb|The [[Koshi Barrage]]]] {{main|Далан (боомт)|l1=Хаалт}} Хаалтан далан гэж хэлж болох далан ба далангийн үүргийг давхар гүйцэтгэх энэхүү барилга нь томоохон алгасал бүхий хаалтнуудааг далангаар өнгөрөх усыг хянаж байдаг онцгой төрлийн байгууламж юм. Хаалт хооронд байх хамар хана нь хаалтны тогтворшилтыг хангахаас гадна өнгөрөөс усны хэмжээг нарийн хянах, дээрээс ирж буй тоног төхөөрөмж, дамжин өнгөрөх хэрэгсэл замын ачааллыг авч их биед шилжүүлэх үүргээр тооцогддог. Энэхүү далан нь голын далайд цутгах адаг хэсэгт баригдахаас гадна далайн түрлэгээс эрчим хүч үйлдвэрлэх, давалгаа таслах, усны түвшинг тохируулах зэрэг зорилгоор баригдах ба [[түрлэгийн далан]] гэж нэрлэгддэг.<ref name="urlDams and Development: An Overview" /> ==== Шороон боомт ==== {{main|Шороон боомт}} Шороон далангууд нь [[Хөрсний нягтрал|нягтруулсан]] ул хөрсөөр баригдах ба чулуун дүүргэлттэй болон шороон дүүргэлттэй гэсэн үндсэн хоёр төрөлд хуваагдана. Шороон далан нь хүндийн хүчний далантай адил уснаас ирэх даралтыг өөрийн жингээрээ эсэргүүцэж тогтдог далан боловч бетоныг бодвол налархай шинжтэй юм. ===== Чулуун дүүргэлттэй боомт ===== [[File:Gathrightdam4.jpg|thumb|[[Виржини]] дахь [[Гатрайт боомт|Гатрайт далан]] нь чулуун дүүргэлттэй [[шороон боомт|шороон далан]] юм.]] [[Чулуу (геологи)|Чулуун]]-дүүргэлттэй далангууд нь ус үл нэвтрүүлэх бүстэй холбоосгой болон холбоослог хөрстэй хамт нягтруулагдсан шороон далан юм. даланг бүрдүүлэгч их бие нь бул чулууг ихээр агуулах учир ''чулуун дүүргэлттэй'' гэж нэрлэдэг. Ус үл нэвтрүүлэх бүс нь далангийн дээд налууд ойролцоо баригдвал ''экран'' гэж нэрлэгдэх ба [[бетон]], [[өрөгт]], ган ялтаст, пластик мемранан, эсвэл мод, нягт шавар гэх мэтээр баригдаж болно. Хэрэв ус үл нэвтрүүлэх бүс нь нь далангийн их биеийн гол хэсэгт байрлах бол ''зүрхэвч'' гэж нэрлэнэ. Хэрэв нягт шавар далангийн ус үл нэвтрүүлэх буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламжид орсон бол даланг ''холимог'' далан гэж нэрлэх нь бий. Чулуун дүүргэлттэй далангийн их бие ба шүүрэлтийн эсрэг зүрхэвч болон экраны дотоод шүүрэлтийн угаагдлаас сэргийлж тэдгээрийн хооронд шүүрүүлэх үе хийж тусгаарлаж өгдөг. Шүүрүүлэх үе нь хөрсний нарийн хэсэг угаагдан гарахаас сэргийлсэн урвуу ширхэглэлтэй холбоослог хайрга ба дайрганаас тогтоно. Буталсан хайрга хэрэглэх нь орон нутгийн материал гэдгээрээ барилгын өртгийг бууруулах гарын доорхи материал юм. Дулуун дүүрэлттэй далан нь [[газар хөдлөлт]]өнд нилээд тэсвэртэй байдаг. Гэвч барилтын үед газар хөдлөлтөнд гүйцэт нягтрал аваагүй бие цууралт авч улмаар хоосон орон зайнд ус нэвчин орвол далангийн ачаалал өөр болно. Чулуун дүүргэлттэй далангийн жишээ нь [[Калифорни]] дахь [[Шинэ Милонес боомт|Шинэ Милонес далан]] юм. далангийн шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь [[асфальт бетон]]оор баригдаж болно. Хэрэв далангийн их бие нь дан чулуун асгаас эвсэл өрлөгөөс бүтэж байгаа тохиолдолд асфальт бетон хэрэгдэх нь хамгийн зөв хослол байдаг. 1962 онд ийм далан баригдсанаас хойш дэлхий даяар 100 гаруй даланг ийм материалын хослолоор барьж босгожээ. Бүх асфальт бетон зүрэвчтэй далангуудын ажиллагааны бичлэг нь сайн байсан байна. Асфальтны төрөл нь [[Зунгааралттай уян]]-[[пластик]] материал байх нь далангийн их биеэс ирэх өчүүхэн шилжилтэнд уян харимхай үйлчилж тогтвортой байдаг.[[Асфальт]]ны уян хатан чанар нь газар хөдлөлтийн идэвхи өндөртэй бүсэд нилээн тохиромжтой давуу талыг бий болгоно..<ref>{{cite web|title=Asphalt concrete cores for embankment dams|url=http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|publisher=International Water Power and Dam Construction|accessdate=3 April 2011|archive-date=7 Долдугаар сар 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707001414/http://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=472|url-status=dead}}</ref> ===== Бетон хучилттай чулуун боомт ===== Бетон хучилттай чулуун далан "concrete-face rock-fill dam" (CFRD) нь далангийн дээд налуудаа [[бетон хавтан]]гуудаар хучигдсан чулуун дүүргэлттэй далан юм. Энэ төрлийн шийдэл нь далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс давхар сэргийлэх, дээд налуугын бэхэлгээг найдвартай болгох зорилгоор хэрэглэгдэнэ. Дээрээс нь, бетон хучилттай далан нь шороон дүүргэлттэй далан барихаас хялбар байхаас гадна дээд налуугын тофо нөхцөлд уян хатан байж чаддаг. Анх бетон хучилттай даланг 1860 онд Калипорнид алт олбордлож байсан уурхайчид ёроолын ус гаргууртай модон училттай чулуун далан барьсанаас үүдэлтэй гэж үздэг. далангийн модон хучилт нь сүүлд бетоноор солигдож, усан санг усан цахилгаан станц, усжуулалтанд хэрэглэж эхэлжээ. Бетон хучилттай далангийн хувьд бетон хавтан хоорондын босоо болон хэвтээ заадасны чигжээс чухал байх ба 1960 оноос хойг илүү сайжруулсан уян бат бэх холбоосоор заадас хийж байна. Сүүлийн хэдэн арван жил шийдэл улам бүр шинэлэг дэвшилтэт болж байна.<ref>{{cite book|last=Neves|first=edited by E. Maranha das|title=Advances in rockfill structures|year=1991|publisher=Kluwer Academic|location=Dordrecht|isbn=0-7923-1267-8|page=341|url=http://books.google.com/?id=USEyV8y9ZFQC&pg=PA341&dq=concrete+face+rock+fill+dams#v=onepage&q=concrete%20face%20rock%20fill%20dams&f=false}}</ref> Саяхан, дэлхийн хамгийн өндөр бетон хучилттай чулуун [[Шуибуяа боомт|Шуибуяа даланг]] 233м өндөртэйгээр Хятадад 2008 онд барьж дуусган ашиглалтанд оруулжээ.<ref>{{cite web|title=Shuibuya|url=http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|publisher=Chinese Committee on Large Dams|accessdate=23 August 2011|archive-date=5 Есдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905192713/http://www.chincold.org.cn/news/li080321-17-shuibuya.pdf|url-status=dead}}</ref> ===== Шороон дүүргэлттэй боомт ===== '''Шороон дүүргэлттэй боомт''', мөн '''нягтруулсан шороон боомт''' эсвэл '''грунтэн боомт''' хамгийн түгээмэл энгийн нэр нь '''шороон боомт''' ба энэ далан нь сайтар нягтралтай [[шороон боомт|ул хөрснөөр]] баригддаг. ''Нэгэн төрлийн'' нягтруулсан далан нь шүүрэлтийн усыг зайлуулах байгууламжийг эс тооцвол нэгэн төрлийн ул хөрсөөр бүтдэг. Үүнээс гадна бүсчилсэн бүтэцтэй байж болох ба үүнийг холимог далан гэж нэрлэх ба далангийн дээд ба доод налуу зүрхэвч, шүүр гэх мэт өөр өөр үүрэг бүхий хэсгүүдэд тухайн хэсэгт тохирсон ул хөрсийг хэрэглэнэ. Орчин үеийн бүчлэл бүхий холимог хийцтэй далангийн ус үл нэвтрүүлэх хэсгээр шүүрч гарсан усыг шүүрүүлэн гидравлик даралтын бууруулах шүүрүүлийн систем доод хашицын үзүүрт байрладаг. Харин өнгөрсөн хуучин аргачлалд ус үл нэвтрүүлэх бүс буюу шүүрэлтийн эсрэг байгууламж нь угаалтаар бий болдог байсан. Угаалтаар гэдэг нь даланг гидравлик аргаар барихыг хэлж байгаа юм. Шороон даланд мөн чулуун даланд хэрэглэдэг шиг ус үл нэвтрүүлэх байгууламж, дээд налуугын бэхэлгээ зэргийг хэрэглэж болно. Хамгийн сониролтой ус үр нэвтрүүлэх байгууламж нь мөсөн зүрхэвч ба энэ аргыг мөнх цэвдэгтэй өндөрлөг газар барих шороон даланд барих нь найдвартай байдаг. Мөсөн зүрхэвчийг байнгын хөргөлттэй байлгахын тулд тусгай хоолойвчийг суулгаж өгдөг. [[Тарбела боомт|Тарбела далан]] нь [[Пакистан]] дахь Индус гол дээрх том далангуудын нэг юм. далан нь Исламабадын хойт зүгт 50км, өндөр нь голын ёроолооё дээш 148м, 250км2 мандлын талбай бүхий усан сан үүсгэдэг дэлхийд томоохонд тооцогдох шороон дүүргэлттэй далан юм. далангийн үндсэн элемент нь нягтруулсан ул хөрс ба цул хэсгийн урт нь 2700м, өндөр 142м байдаг байна. Энэ төсөлд даланг барихын тулд 152.8 сая м,куб ул хөрс ашигласан ба хүний гараар бүтсэн хамгийн том шороон байгууламж юм. Шороон далан нь орон нутгийн материал ашигладаг учир хамгийн хямд өртөгөөр босох далан ба магадгүй хамгийн энгийн технологийн ажиллагаатай байж болох юм. === Хэмжээгээр нь ангилах === Олон улсын стандартаар ([[Том боомтуудын олон улсын холбоо|Том далангуудын олон улсын холбоо]], буюу '''ICOLD'''-ыг хамруулан) ''том далан'' тодорхойлолтонд 15 м-ээс дээш өндөртэй далангууд болон 150м-ээс өндөр бол ''чухал далан'' ангилалд хамруулж том далан гэж үздэг байна.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|quote=A large dam is defined by the industry as one higher than 15 meters high and a major dam as higher than 150.5 meters.|work=Watersheds of the World|title=Methodology and Technical Notes|accessdate=1 August 2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070704103642/http://www.iucn.org/themes/wani/eatlas/html/technotes.html|archivedate=4 Долдугаар сар 2007|url-status=dead}}</ref> Мөн ''Дэлхийн далангуудын хорооны тайлан''д ''том'' ангилалын далан ба даланд 5-15м өндөртэй, ус хураах талбай нь 3сая м.куб-ээс их бол хамрагдах ба 15м-ээс дээш далангуудыг усан сангийн хэмжээ харгалзахгүйгээр том далан гэж үзнэ гэж тэмдэглэжээ.<ref name="urlDams and Development: An Overview">{{cite web|url=http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|title=Dams and Development: An Overview|date=16 November 2000|quote=Box 1. What is a large dam?|accessdate=24 October 2010|archive-date=28 Аравдугаар сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101028045913/http://www.dams.org/report/wcd_overview.htm|url-status=dead}}</ref> Дэлхий дээрхи хамгийн өндөр далан нь 1997 оны бичлэгээр [[Тажикистан]]ы [[Нүрэк боомт|Нүрэк далан]] 300м-ийн өндөртэйгээр бичигдэж байсан бол 2013 онд хятадын Жинпинг 1 далан ашиглалтанд орсоноор дэлхийн өндөр даланг 305м болгож өөрчилсөн юм.<ref name="gbor97p108109">Guinness Book of Records 1997 Pages 108–109 ISBN 0-85112-693-6</ref> ОХУ болон бусад социолист гаралтай улсуудад /Монгол улс багтана/ даланг түүний буурийн төрөл, далангийн төрлөөс нь хамааруулж өндрөөр нь 4 анги болгон хуваадаг. Хадан суурин дээрх 100м -ээс өндөр шороон ба бетонон даланг 1-р ангийн далан гэж үздэг бол хэмхдэст, өгөршсөн хагас хатуу буурин дээрх 70м-ээс дээш өндөртэй шороон даланг мөн буурин дээрх 50м-ээс өндөр бетон даланг 1-р ангийн далан гэж үзэн үндсэн далангийн ангилалд оруулдаг.<ref name="Барилгын норм ба дүрэм">{{cite web|url=http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|title=УСНЫ БАРИЛГА БАЙГУУЛАМЖИЙН ЗУРАГ ТӨСӨЛ ЗОХИОХ ҮНДСЭН ЖУРАМ|access-date=2018-02-16|archive-date=2015-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150511114015/http://www.legalinfo.mn/annex/details/4874?lawid=7532|url-status=dead}}</ref> === Хэрэглээгээр ангилах === ==== Туслах боомт ==== Богоош буюу туслах далан нь үндсэн далангаар бий болсон усан сангийн хамгийн их түвшинтэй үед усан сангийн мандлын талбайг тэлэх, хөтөл давж алдагдах зэргээс хамгаалж баригддаг. Мөн тулсах далан нь усан сангийн ирмэг дахь тогтворгүй бүтэцтэй хөтлийг бэхжүүлэх зорилгоор баригдахаас гадна усны давалгаа, усны түрэгдэлтийн нөлөөгөөр үерт газар нутаг автахаас хамгаалж голын эргийн далантай ижил үүргээр баригддаг. Түр далангийн уртын хэмжээ ихэсвэл түүнийг далан гэж нэрлэх тохиолдол бий. ==== Ус халиах боомт ==== {{main|Ус халиагуур}} Ус халиагуур (мөн ус хаяур болон ''халиах далан''ч гэж нэрлэдэг) нь голын гольдиролд өөр дээгүүрээ ус халиах зориулалттай, дээд хашицдаа мандлын талбай үүсгэх, усны түвшин өргөх зорилгоор баригдах ба томоохон далангуудад тусгай хэсэг болж ордог. Ус халиагуурыг суваг дээр барьж зарцуулга хэмжих, усны түвшин өргөх гэх мэтээр ашиглаж болно. Өөр өөр төрлийн ус халиагуурууд байр ба даланд ихэвчлэн практик муруйлттай ус халиагуур хэрэглэгдэнэ. ==== Хянах боомт ==== {{main|Хянах боомт}} Хянах далан нь голын ёроолын угаагдлаас сэргийлэх, хагшаас барих, урсгалын хурдыг сааруулах зориулалттай жижиг далан юм. Эсрэгээр, ''[[далбант боомт|далбант далан]]'' нь урсгалын хурдыг ихэсгэж хуримтлагдсан байгаа хагшаасыг угаах үүргийг гүйцэтгэнэ. ==== Хуурай боомт ==== {{main|Хуурай боомт}} Хуурай далан нь гэнэтийн үер бий болдог хуурай жалга дээр баригдах ба үерийн үед усыг хуримтлуулж тодорхой хэмжээтэйгээр доод хашицад ямарч хяналтгүй гаргаж байдаг. далангийн ард ихэнх хугацаанд усгүй байх учир хуурай далан гэж нэрлэдэг. Хэрэв хуурай далангийн ус гаргах хэсгийг үгүй хийчихвэл хөв болно. ==== Тохируулах боомт ==== {{main|Тохируулах боомт}} Тохируулах далан нь [[гол]]ын [[урсац]]ыг тохируулж [[услалтын систем]], [[усан цахилгаан станц]]ын нэгжрүү [[туннель]] болон задгай сувгаар замжуулан хуваарилах зохиулалттай далан юм. Тохируулах далан нь биеийн ихэнх хэсэгт хаалтаар тоноглогдсон байдаг. ==== Газар доорх боомт ==== Газар доорхи далан нь газар доорхи усны урсгалын зарим хэсэг эсвэл бүтнээр нь хааж усны нөөцийн ордыг бий болгох ба мөн газаргын усыг хамтад нь хуримтлуулж тохируулж болно. Далайд хүрээлэгдсэн орнуудын хувьд ундны цэвэр усыг далайн уснаас нэвчин орж ирэх давстай газрын доорхи уснаас хамгаалах холилдуулахгүй байх үүднээс баригддаг. Газар доорхи далан нь усны нөөц багатай, маш ариг гамтай хэрэгдэхүйц элсэн цөл, жижиг арлууд гэх мэт газар баригдах ба тухайлбал [[Япон]]ы [[Окинава]] дахь [[Фукузота боомт|Фукузота даланг]] нэрлэж болно. Мөн ийм төрлийн далангууд нь Хойт Африк, Бразилийн нутаг дэвсгэрт ихээхэн тохиолдох ба Япон, Франц, Герман, Итали, Грек, Мексик болон АНУ-ын урд хэсгээр хуурай бүс нутагт ашиглагддаг.<ref>{{cite web|last=Yilmaz|first=Metin|title=Control of Groundwater by Underground Dams|url=http://etd.lib.metu.edu.tr/upload/1259621/index.pdf|publisher=The Middle East Technical University | accessdate = 7 May 2012|date=November 2003}}</ref> Хоёр төрлийн газар доорхи далан байх ба үүнд: ''дэд гадаргын'' ба ''[[элсэн боомт|элсэн хуримтлалт]]'' далангууд юм. Дэд гадаргын далан нь ус үл нэвтрүүлэх үеэс газрын гадарга хүртэл газрын доорхи усны урсгалд хөндлөн баригдана. Энэ төрлийн даланг бетон, метал, чулуу, мод, хуванцар гэх мэт янз бүрийн материалаар барьж болно. далан баригдсаны дараа усны түвшин өргөгдөж усыг гүехэн худгаар олборлох боломж бүрдэнэ. Элсэн хуримтлалт далан нь бага хэмжээний ус халиагуурын ард бат бэх байхаар барих ба цаг хугацааны явцад элсэн хуримтлал бий болж элсэнд усны хуримтлал бий болох ба эндээс уурших усны хэмжээ хамгийн бага байна. далангаас усыг авахдаа худаг эсвэл урс халиагуурт гаргасан цоргоны тусламжтайгаар авч болно.<ref>{{cite journal|last=Onder|first=H|coauthors=M. Yilmaz|title=Underground Dams&nbsp;– A Tool of Sustainable Development and Management of Ground Resources|journal=European Water|year=2005|month=11/12|pages=35–45|url=http://www.ewra.net/ew/pdf/EW_2005_11-12_05.pdf | accessdate = 7 May 2012|ref=harv}}</ref> ==== Хаягдлын боомт/сан ==== {{see also|Хаягдлын сан}} Хаягдлийн далан нь шороон дүүргэлттэй далан ба ихэвчлэн уул уурхайн хаягдлыг агуулах зорилгоор баригддаг. Хаягдал нь янз бүр байж болох ба ихэвчлэн хүдэрээс ашигт малтмалыг нь ялган авсан уусмал болон хуурай эд байна. Тохиромжит усны тэлэлтийн сан энэ зорилгоор ашиглагдаж болох ч хаягдлын буюу сүүл далан нь илүү тохиромжтой байдаг. Усны тэлэтийн далангаас ялгаатай тал нь хаягдлын далан уул уурхайн ашиглалтын үедийн хугацаанд өндөрсөж агуулах багтаамж нь ихсэж байдаг давуу талтай. Ерөнхийдөө, эхлэл даланг ул хөрсөөр босгох ба түүнээс хойш хүлээж авч байгаа хаягдал болон булинганы тусламжтайгаар даланг өндөрсгөж барьж эхэлдэг.<ref>{{cite book|last=ICME|title=Case studies on tailings management|year=1998|publisher=UNEP|location=Paris, France|isbn=1-895720-29-X|pages=9–10|url=http://books.google.com/?id=qG9Bux3RYWMC&pg=PA9&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false|coauthors=Metals, International Council on, Programme, the Environment; UNEP, United Nations Environment | accessdate = 10 August 2011}}</ref> Хаягдлын даланг өндөрсгөх гурван төрлийн арга байх ба эдгээр нь ''дээд хашицын'', ''доод хашицын'' ба ''төвийн'' гэж нэрлэгдэх ба булинга асгаж угаалт хийн өндөрлөх байрлалаас нь хамааруулж ийнхүү ялгана. Өөр төрлийн тодорхйо аргууд байх боловч эдгээр нь уур амьсгалын нөхцөл, геологи, топографийн нөхцөл, үйлдвэрийн нөөц, хөрөнгө, далангийн төрлөөс хамаарна. Дээд хашицын хаягдлын далан нь [[трапец]] хэлбэртэй өөр материалаар баригдсан доод хашицын өсгийтэй байх ба энэ нь далан өндөр болох тусам доод налууг гаргаж дээд хашицруу шилжиж баригдана. Энэ нь харьцангуй хавтгай доод налууг бий болгох ба далангийн дээд налуу нь хаягдлаар дүүргэгдэн бий болно. Доод хашицаас нь өндөрсгөх арга нь дээд хашицын хаягдлын даланг бодвол материал их зарцуулах боловч барилтын үеийн тогтворшилт сайтай байдаг. Энэ аргын үед далангийн хяр нь өндөрсөхдөө доод хашицруу чиглэдэг. Төвийн арга нь эхний барьсан далан дээр давхарлаж босгох арга юм. Зарим үед дээд болон доод хашицаас өндөрлөх аргыг хослуулсанаар төвийн аргаар боссон шиг далан босгож болох боломж далангийн төв хэсэгт нягтрал муугаас болж суулт өгөх магадлалтай байдаг.<ref>{{cite web|title=Properties of Tailings Dams|url=http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|publisher=NBK Institute of Mining Engineering|accessdate=10 August 2011|archive-date=1 Аравдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001213037/http://www.mining.ubc.ca/faculty/meech/MINE290/Tailings%20Dam%20Construction%20Methods.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="taildam">{{cite book|first=ed. by Raj K. Singhal|title=Environmental issues and management of waste in energy and mineral production: proceedings of the Sixth International Conference on Environmental Issues and Management of Waste in Energy and Mineral Production: SWEMP 2000 ; Calgary, Alberta, Canada, May 30&nbsp;– June 2, 2000|year=2000|publisher=Balkema|location=Rotterdam [u.a.]|isbn=90-5809-085-X|pages=257–260|url=http://books.google.com/?id=PqiYy538JFUC&pg=PA257&dq=tailings+dam#v=onepage&q=tailings%20dam&f=false}}</ref> Үйлдвэрийн төрлөөс хамаарч хаягдлын далан нь химийн хортой нэгдэл бүхий хаягдал агуулдаг учраас доошоо болон далангийн дотуур шүүрэх шүүрэлтээс маш сайн хамгаалсан байх шаардлагатай. Ус болон [[булинга]]ны түвшин хүрээлэн байгаа орчинд халгүй байхаар тохируулагдах ба зарим үед хаягдлын далангаас ус авч ашиглах тохиолдолд байна.<ref name="taildam" /> === Материалаар ангилах === ==== Төмөр боомт ==== {{main|Төмөр боомт}} [[File:RedridgeSteelDam02.jpg|thumb|Улаан нурууны төмөр боомт, Мичиганд 1905 онд баригдсан]] [[Төмөр боомт|Төмөр далан]] нь 20-р зууны эхэн үед богино хугацаанд хэдэн ширхэг баригдсан далангийн төрөл ба урны даралтыг хүлээн авах дугариг хэлбэртэй төмөр хавтан, түүнийг ачааллыг хүлээж авах дамнуруу бүхий бүтээцлэлтэй байжээ. Барилгын бүтээцийн тогтворшилтоос нь авч үзвэл барилгын үйлдвэрлэл, зэврэлтээс хамгаалах техникийг боловсронгуй болгочиховол өрөгт, бетон ба чулуун далангаас хямд, модон далангаас илүү бат бөх байх боломжтой. Гэвч энэ далангийн төрлийг олон барьж чадаагүй юм. ==== Модон боомт ==== [[File:Dam Timber Crib.jpg|thumb|left|Мичиган дахь сал хэлбэрийн модон боомт, 1978 оны зураг.]] [[Модон]] далан нь аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед чухал газруудад түргэн хугацаанд усны эх үүсвэрийг бий болгоход хэрэглэгдэж байжээ. далангийн өндөр хязгаартай, насжилт багатай гэсэн шалтгаанаар орчин үед энэ төрлийн далан баригдаагүй боловч модон бүтээцлэл нь тогтмол нойтон байвал торх шиг эдэлгээтэй байж усны найдвартай санг бий болгох юм. Модон далан барих хамгийн тохиромжтой газар нь ул хөрс чулуулаг багатай, цементийн тээвэр хол хийх, модны арвин их үүсвэртэй газар байх ба бага түрэлтэт, тохируулах далан барих боломжтой. Хойт Америкийн зүүн хэсэгт баригдсан байсан ихэнх модон далангууд нурсан ба тэдгээрийн заримых дээр нь давхарлаж шороон далан барьсан нь далангийн тогтворшилтонд эерэг нөлөөтэй байдаг. Хоёр нийтлэг модон далангийн хэлбэрүүд байх ба тэдгээрийг ''сал'' хэлбэрийн ба ''самбар'' хэлбэрийн гэж ангилна. ''Модон сал'' далангууд нь гүн суулгасан модон шон болон түүнтэй эвлүүлж зангидсан модон хүрээнээс бүтэх ба гол хэсэгт дүүргэлт болгон хөрс, чулуу хийдэг. Модон чул рам бүхий далан байж болох ба барих арга нь модон байшинтай ижил юм. Хүнд гуалингууд нь далангийн нүүрэн хэсэгт байрлах ба далангийн тогтворшилтыг жингээрээ бий болгож байдаг. Усны түвшин өргөх зориулалттай хөвдөг модон далангуудыг 19-20-р зууны эхэн үед хэрэглэж байжээ. ''Модон самбар далан'' нь [[түшиц хана]] шиг нимгэн хийцтэй ба дээд болон доод хашицаас тулах олон тулгуур шонгуудаас тогтоно. Их биеийг зангидсан гуалингаар хийх ба гол хэсэгт нь жинг нэмэх үүднээс бул чулуу, элс хайргыг хийдэг байжээ. === Бусад төрлүүд === ==== Түр боомт ==== {{main|Түр боомт}} [[File:Dam Coffer.jpg|thumb|Монтегомеригийн сувгийн хаалт ба даланг барих үед ашигласан түр далангийн схем]] [[Түр боомт|Түр далан]] нь жижиг далан хэлбэрийн далан ба ихэвчлэн түр хугацаанд баригдах учир ийнхүү нэрэлжээ. Энэ далан нь усны газаргын түвшнээс доош өндөржилт бүхий эсвэл усанд автсан барилгын талбайг уснаас хамгаалах үүрэгтэй. Бетон, мод, ган, ул хөрс гэсэн материалаар баригдах боломжтой ба мод ба төмөр ашиглаж байгаа үед гүн зоолтын шонгуудыг бат бэх байх үүднээс ашигладаг. Түр далан нь ихэвчлэн усан орчинд хуурай нөхцөлд хийгдэх шаардлагатай ажилд хэрэглэгдэхээс гадна хөрсний уснаас хамгаалах зорилгоор барига байгууламжийн суурийн ажилд хэрэглэгдэнэ. Мөн үзэх [[Түшиц хана]]. Мөн түр даланг далай дээрх газрын тос олборлох платформуудыг засварлахад ашигладаг. Иймэрхүү тохиолдолд далан нь ус нэвтрэхээргүй метал хавтангуудаар гагнагдаж хийгдэх ба дотор нь агаар дүүргэж усыг гадагшлуулна. ==== Байгалийн боомт ==== далан нь байгалийн геологийн хүч, газрын тиктоник хөдөлгөөн шилжилтийн улмаар бий болж болно. [[Галт уулын боомт|Галт уулын даланг]]ууд нь [[базалт]] болон [[лав]]ын урсгалаар гол болон нуурын урсгалын хэсэгт бий болж хэлбэржих ба үүний үр дүнд байгалийн хиймэл нуур үүснэ. Үүний жишээ нь 1.8саяаас 10мянган жилийн өмнө тооцогдох Уинкарат галт уулын талбай ба энэ нь АНУ-ын Аризонагийн хойт хэсэг Колорада гол дээр лаван даланг бий болгожээ. даланг нурахаас өмнө 800км орчим урттай нуур тогтдог байжээ. [[Мөсөн гол|Мөстлөгийн нөлөөгөөр]] байгалийн далан бүрдэн бий болох боломжтой ба Монатанад Кларк Форк гол дээр мөсөл хавтангуудын нөлөөгөөр далан хэлбэржсэн ба 7780км квадрат талбай бүхий [[Миссоулагийн нуур]]ыг сүүлчийн мөстлөгийн үед бий болгожээ. Голын ёроол дахь мөсний хуримтлал нэмэгдсэнээр үүссэн нуур цөөнгүй байх ба үүнийг нэг жишээ нь [[Платхиэд нуур]] юм. Мөн Монтана дахь ([[Мөсөн хуримлалаар үүссэн нуурууд]]-ийг үзэж болно). Газар хөдлөлт, хөрсний гулсалт гэх мэт байгалийн аюул нь тухайн орчиндоо түр болон мөнхийн далангуудыг бий болгох боломжтой. [[Тажикистан]] улсад [[Усой боомт|Усой далан]] нь түүхэн жишээ мөн бөгөөд хөрсний гулсалтаас болж Мургхаб голыг хааж Сарез нуурыг үүсгэжээ. 560м өндөр учир байгалийн болон хүний гараар бүтсэн далангуудаас хамгийн өндөр далан болж байгаа юм. Саяханы жишээ гэвэл Тажикестаны Хунза гол дээр хөрсний гулсалтаас болж [[Аттабад нуур]] үүссэн байна. Шинээр бий болох байгалийн далан нь хүний суурьшил болон дэд бүтэцэд тодорхой хэмжээгээр сөрөг нөлөөлж байдаг. далан нь хүний гараар бүтсэн шиг тогтворшил сул байх хандлагатай тус задарч аюул учруулж болохоос гадна дээд хашицдаа үнэ бүхий гадар нутгийг далан бий болж усан доор оруулах магадлал бий. [[Вайоминг]]ийн хойт хэсэгт 1927 оны хөрсний гулсалтын улмаас бий болсон далан задарч Келли суурин болон зургаан хүний амь нас аван оджээ. ===== Минжний боомт ===== {{main|Минжний боомт}} [[Минж]]нүүд нь амьдрах орчноо бүрдүүлэхийн тулд мод болон шавраар далан барьдаг. Мөн далан барьж газрын зарим хэсгийг усанд автуулсанаар махчин амьтадаас өөрсдийгөө хамгаалж нуугдаж явахад тустай байдаг байна. Усанд автсан газар нутаг нь өвлийн улиралд минжнүүдийн хоол тэжээлийн эх үүсвэр болдог байна. == Барилгын элементүүд == === Усан цахилгаан станц === [[File:Water turbine.svg|thumb|upright|[[Усны турбин|Гидравлик турбин]] ба [[цахилгаан генератор]]ын хамт.]] {{main|Усны эрчим хүч}} 2005 оны байдлаар, далан бүхий усан цахилгаан станц нь дэлхийн эрчим хүчний 19 хувь, [[сэргээгдэх эрчим хүч]]ний 63 хувийг эзлэж байна.<ref name="REN21-2006">{{Webarchiv|url=http://www.ren21.net/globalstatusreport/download/RE_GSR_2006_Update.pdf |wayback=20110718181410 |text=Renewables Global Status Report 2006 Update |archiv-bot=2023-09-26 07:46:31 InternetArchiveBot }}, ''[[REN21]]'', published 2006, accessed 16 May 2007</ref> Эдгээрийн ихэнх хувь нь томоохон далангуудаар үйлдвэрлэгдэх ба Хятадад жижиг оврын усан цахилгаан станц маш өргөнөөр хэрэглэгдэх ба дэлхийн энэ төрлийн усан цахилгаан станцын 50 гаруй хувийг дангаараа бүрдүүлнэ.<ref name="REN21-2006" /> Усны эрчим хүчн нь далангаар бий болсон усны [[потенциал энерги]]-ээс гарах ба [[усан турбин]] ба [[цахилгаан генератор|генератор]] нь үндсэн тоноглол нь юм. [[Турбин]]ыг эргүүлэхийн өмнө даланд хашигдсан потенциал энерги бүхий усыг [[түрэлтэт хоолой]] гэж нэрлэгдэх том хэмжээний хоолойгоор дамжуулан турбинд өгнө. Энэ энгийн загвар дээр үндэслэн [[усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] их ба бага хэрэглээнд тохируулан ажиллах ба түвшний ялгаа бүхий [[усан сан]]гуудад усаа ээлжлэн шилжүүлнэ. Хэрэглээ бага байгаа үед, илүүдэл үйлдвэрлэсэн цахилгааныг насост өгч дээд усан санд усыг доод усан сангаас шахна. Харин их хэрэглээтэй үед, Дээд усан сангаас доод усан санлуу усыг турбинаар дамжуулан шилжүүлэх болно. Энэ үед турбин эрчим хүч үйлдвэрлэн хэрэглээг хангах болно.(Жишээ харах [[Диорвик Цахилгаан станц]].) [[File:Hydroelectric dam.svg|thumb|left|УЦС бүхий боомтын хөндлөн огтлол.]] === Ус хаяур ба гаргах барилга === [[File:Llyn Brianne spillway.jpg|upright|thumb|Spillway on [[Llyn Brianne]] боомт, [[Wales]], soon after first fill.]] {{main|Ус хаяур}} ''Ус халиагуур'' буюу ус хаяур нь далангийн дээд хашицаас доод хашицруу усан сангаас илүүдэж буй усыг аюулгүй шилжүүлэх үүрэг бүхий хэсэг юм. Ихэнх ус халиагуур нь [[Үерийн хаалт]]аар тоноглогдсон байх ба ус халиагуураар өнгөрөх усны хэмжээг хянаж тохируулж байдаг. Ус хаяур нь дараах төрөлтэй байна: хэвийн ус гаргах зориулалт бүхий барилгыг ''үйлчилгээний ус гаргуур'' эсвэл ''ус гаргах барилга'' гэж нэрлэнэ. Ус гаргах барилгын хэмжээнээс илүүдсэн усыг гаргах зориулалттай ''туслах ус гаргуур'' гэж бас байна. Туйлын үертэй хүнд нөхцөлд ажиллах ''аварын ус хаяур'' гэж байх ба энэ үед өмнөх хоёр төрлийн ус гаргах барилгатайгаа хосолж ажиллаж болно. ''[[Босгот]]'' ус халиагуур нь урсац хтэй боловч бага өндөртэй шороон даланд хэрэглэгдэнэ. Ус хаяур нь түүний тогтворшилтонд аажим нөлөөлөх, ус халиагуур дээгүүр өнгөрөх усны урсгалын [[турбулент|динамик үйлчлэл]], коррози, [[кавитаци]] гэх мэтээр элэгдэж элээгдэж байдаг. [[Пеннсилвани]]йн [[Жонстаун]]д Жонстауны үер ("1889 оны алдарт үер") Өмнөд Форк далангийн дээгүүр хальж байсан нь ус хаяурын хангалтгүй тооцооны үр дүн юм. Аварын ус хаяурын төсөл тооцоо хийхдээ усны урсгалын турбулент чанар хамгийн бага байхаар ус халиах гадаргуугын хэлбэрийг сонгож авах ба барьсаны дараа үргэлж элэгдэл цууралтын хяналтыг явуулж байх ёстой. Элэгдэл болон кавитацид хамгийн тэсвэртэй ус халиах муруйн хэлбэр бол парабол хэлбэр бөгөөд түүнийг практик хэлбэртэй ус халиагуур гэж нэрлэдэг. == Боомт барьж байгуулах == === Нийтлэг шаардлага === {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin-right: 0;" |- ! scope="col" | Үйл ажиллагаа ! scope="col" | Жишээ |- ! scope="row" | Эрчим хүч үйлдвэрлэх | [[Усны эрчим хүч]] бол дэлхий дээрх эрчим хүчний нэг гол үүсвэр юм. Олон улс орон эрчим хү үйлдвэрлэх зорилгоор гол мөрөн дээрээ далан болон усан цахилгаан станцуудыг барьсан байдаг. Жишээлбэл, [[Өмнөд америк]] дахь Парана гол дээр баригдсан [[Итайпу боомт|Итайпу далан]] нь 14 [[Ватт|ГВт]] эрчим хүч үйлдвэрлэх ба [[Парагвай]] улсын эрчим хүчний 93%-ийг, [[Бразил]] улсын эрчим хүчний 20%-ийг дангаараа хангаж байна. |- ! scope="row" | Ус хангамж | Дэлхий дээр олон хот суурин гадаргын усыг хуримтлуулж унд ахуй, үйлдвэрлэлдээ хэрэглэж байна. [[Лондон]] хот – Тамес голоос, [[Честер]] хот Дее голоос гэх мэт. Эдгээр нь бага түрэлтэт далангууд мөн ус халиагуураар бий болсон гадаргын усны эх үүсвэртэй хотууд юм. Харин их хэрэглээтэй тохиолдолд томоохон далан бүхий усан санг хэрэглэх ба үүний жишээ нь каскад усан сангийн [[Клаервен]] далан юм. |- ! scope="row" | усны эх үүсвэр / усжуулалт, услалтын систем | [[хөдөө аж ахуй|Хөдөө аж ахуй]] ялангуяа [[усжуулалт]]ын зорилгоор эрт үеэс голын урсацыг тохируулах далан барьж ашиглаж ирсэн байдаг.<ref>{{cite web|title=The Impact of Agricultural Development on Aquatic Systems and its Effect on the Epidemiology of Schistosomes in Rhodesia|quote=Recently, agricultural development has concentrated on soil and water conservation and resulted in the construction of a multitude of dams of various capacities which tend to stabilize water flow in rivers and provide a significant amount of permanent and stable bodies of water.|work=The careless technology : ecology and international development |format=|<!-- unused_data=/Chapter%208A%20-%20The%20Careless%20Technology.pdf -->|editor1= M. Taghi Farvar|editor2=John P. Milton|author=C. J. Shiff|OCLC=315029|publisher=Natural History Press|date=1972|pages=102-108}}</ref> Бусад тохиолдолд болох усны түвшин тохируулах зорилгоор далан барьж ашигладаг. Жишээ нь [[Арал тэнгис]]ийн усны түвшинг тохируулж байхаар Берг Страйт даланг барьж ашиглаж байна.<ref>{{cite web |title=Kazakhstan|work=Land and Water Development Division|year=1998|quote=construction of a dam (Berg Strait) to stabilize and increase the level of the northern part of the Aral Sea.}}</ref> |- ! scope="row" | Үерээс хамгаалах | Вэбстерийн [[Хар ус боомт|Хар ус далан]] болон [[Нью-Хэмпшир]] дахь [[Дельта ажил]]лагаанууд нь үерийн аюулаас хамгаалах зорилготой далан болон далангийн ажлууд юм.<ref>{{cite web|url=http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|title=Blackwater Dam|work=US Army Corps of Engineers|quote=The principal objective of the dam and reservoir is to protect downstream communities|access-date=2018-02-16|archive-date=2013-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130228142956/http://www.nae.usace.army.mil/recreati/bwd/bwdfc.htm|url-status=dead}}</ref> |- ! scope="row" | Орчны нөхөн сэргээлт | далангууд (эсвэл [[далан]]гууд) нь хүний хэрэглээнд үндэслэн газар нутгийг сэргээн засварлахад хэрэглэгдэж ба зарим бүс нутгшийг усанд автуулах, заримыг нь уснаас хамгаалах гэх мэт олон үүрэгтэй хийгдэнэ. |- ! scope="row" | Ус хуваарилах | Ердийн жижиг далангууд нь усжуулалт, ус хангамж, эрчим хүчинд ус хуваарилах үүрэгтэй баригдах ба өөр ямар нэгэн илүүдэл функ буюу зорилго байдаггүй. Заримдаа, хуваарилах далан нь ус ихтэй бүс газраас ус багатай газарлуу ус шилжүүлэх эсвэл нэг усан сангаас нөгөө усан санд ус шилжүүлэх үүрэгтэйгээр баригдана. Харах: [[Хуваарилах боомт|Хуваарилах далан]]. |- ! scope="row" | Усан зам | далан нь гүн ихтэй усан сан үүсгэх учир тэнд усан тээвэр хөгжих ба голын доод ба дээд хашицад тусгай шлюз гэж нэрлэгдэх усан онгоц шилжүүлэх барилгын тусламжтайгаар шилжүүлнэ. Томоохон голууд дээр баригдах далангууд нь ихэвчлэн шлюзтэй баригдах ба дээд хашицад усан замаар их зам туулах боломжийг бий болгодог. Мөн гүехэн гол дээр цувраа далангууд барьж усан онгоц хөвөх явах боломж бүхий гүнийг үүсгэн усан тээврийг хийж болдог. |- ! scope="row" | Амралт ба спорт, усан орчны үзэсгэлэн | далан нь дээрх маш олон шалтгаанаар хэрэглэгдэхээс гадна зарим тохиолдолд хавсрага хэрэглээнүүд гарч ирдэг. Зарим хүмүүсийн гоо зүйн сонирхол болон амралт сувилалын шалтгаанаар далан бүхий усан сантай газар амралт, аялалын бүсийг бий болгодог. Усан сангийн эргэн тойрон ногоон мод, өвсөөр ихэнхдээ хучигдсан зөөлөн дулаан уур амьсгалтай, эрчим хүчтэй байх учир хүмүүсийн амрах дуртай газруудаар сонгогддог. Мөн нууранд загас үржүүлэх гэх мэт усан орчны баялагуудыг бүтээж болно. |} Дээрхи зорилгууд нь өөр өөрийн шалгуур, шаардлагуудтай байх учир бүгдийг нь хослуулсан далан бүхий усан сан ховор байна. Усны эрчим хүчний зориулалттай далан аль болох их ус хуримтлуулж их эрчим хүч гаргахыг зорьдог бол усан тээврийн зориулалттай далан нь аль болох усны түвшинг тогтмол байлгахыг эрмэлздэг. Орчин үед далангийн менежмент, усан сангийн оновчлол, ажиллагааны төлөвлөгөө нь аж ахуй эрхлэгчдийн гол асуудал болж байна.<ref>{{cite web|title=Lake Diefenbaker Reservoir Operati ons Context and Objectives|url=https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|publisher=Saskatchewan Watershed Authority|accessdate=27 June 2013|archive-date=6 Аравдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081822/https://www.wsask.ca/Global/Lakes%20and%20Rivers/Dams%20and%20Reservoirs/Operating%20Plans/Developing%20an%20Operating%20Plan%20for%20Lake%20Diefenbaker/DiefenbakerReservoirOperationsContextandObjectives.pdf|url-status=dead}}</ref> === Байрлал буюу хөндлүүр === [[File:Takato Dam discharge.jpg|thumb|[[Такато боомт|Такато боомтын]] ус хаяж буй зураг]] Далан барих газрын хамгийн тохиромжит хэсэг бол голын [[голдирол]] дахь гүн болоод нарийн [[хавцал]] юм. Далангийн тэргүүн зорилго нь голын усыг хуримтлуулж хиймэл нуур бүхий усны нөөцийг бий болгох явдал юм. Хөндлүүр нь бага зардлаар далан босгож их ус эсвэл тооцоот хэмжээний усыг хуримтлуулахад хүрэлцээтэй тохирч байх ёстой. Эдийн засгийн хамгийн чухал асуудал нь далангуудын өртгийн харьцаа байдаг. Мөн нийгмийн талаас авч үзвэл усан сангийн дор орох газар нутаг нь эдийн засгийн эргэлтэнд ордоггүй, ач холбогдол багатай газар байх хэрэгтэй. [[Инженерчлэл]] ба [[инженер геологи]]йн талаас далан баих хөндлүүрийн орчимд дараах зйүлсийг авч үзнэ: * Ул хөрс болон хөндлүүрийн орчмын [[ус нэвтруулэх чадвар]] * [[Газар хөдлөлт]]ийн судалгаа * [[Хөрсний гулсалт]], нуралт ба [[наруугын тогтворшил]] * Голын усны түвшин, гидрологи * Хөндлүүр ба дээд хашиц талын талбайн топографийн зураглал * Их үерийн хэмжээ * Усан сангийн хагшаажилт * [[Усан сангийн хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл|Байгаль орчны нөлөө]] тухайлбал голын загасны нүүдэл (харах [[Загас гаргуур]]), ой болон хээрийн амьтадад үзүүлэх нөлөө, усны чанар * Хүний амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл * Усан санд автах талбайн судалгаа, нүүлгэн шилжүүлэлт * Төлөвлөж буй барилгын болон усан сангийн талбайгаас байгалийн болон хүний гараар бий болсон хортой цэгүүдийг судлах шилжүүлэх === Нөлөөллийн үнэлгээ === Нөлөөллийн үнэлгээ хэд хэдэн чиглэлээр хийгддэг: даланг барьсанаар бий болох хүний нийгэм эдийн засгийн өсөлт (хөдөө аж ахуй, ус, эрчим хүч, үер усны аюул), далан ба усан сангаас үзүүлэх хээрийн ан амьтад байгальд үзүүлэх нөлөөлөл, геологит үзүүлэх нөлөөлөл (газар доорхи усны хөдөлгөөн), хүний амтдрал дахь сөрөг нөлөөлөл (нүүлгэн шилжүүлэлт, [[Архелоги]]йн болон соёлын олдворыг илрүүлэлгүй усанд автуулах, мөн нүүлгэн шилжүүлэх). ==== Байгаль орчны нөлөөлөл ==== [[File:Dam-pollution.JPG|thumb|Мод болон хогын хуримтлал боомтын дээд хашицад бий болсон байдал]] {{main|Усан сангийн байгаль орчны нөлөөлөл}} далангаар бий болсон усан сан нь голын экологийн байдалд маш олон эерэг ба сөрөг нөлөөллийг үзүүлдэг. далангаас дооших голын хэсэгт жилийн турш тогтмол ус өгөгдөх эсвэл, хөрөөний ир мэт огцом хэлбэлзэлтэй урсац өгөгдөх, зарим тохиолдолд ямар ч ус өгөгдөхгүй байх нь тухай орчинд их нөлөөлж байдаг. Турбинаар өнгөрөх усанд агуулагдах ууссан хагшаасны хэмжээ бага байх учир доод хашицад гарсаныхаа дараа голын ёроолыг угаах зэрэг үр дүнг үзүүлдэг байна. Жишээлбэл, [[Глен Хавцлын боомт|Глен Хавцлын далан]] голын өдөр бүрийн урсацын циклийг өөрчилсөнөөр далангийн доод хэсгийн голын голдирод [[элсэн овгор]] үүсгэх зарим хэсэгт голдиролын [[элэгдэл]] бий болгосон байна. Хуучны далангуудыг авч үзвэл тэдгээрт загас гаргах ямар нэгэн суваг цувц байдаггүй ба дээд хашицад загаснуудыг хуримтлуулан тэдгээрийн байгалийн амьдралын мөчлөгийг тасладаг байна. Харин [[загас гаргуур]] барьсанаар харьцангуй загасны нүүдэл чөлөөтэй болж түрс шахалт ихсэж тоо толгой нь нэмэгдсэн олон далангуудын жишээ байна. Гэвч одоогийн загас гаргуур загасны байгалийн амьдрал дахь үйл явц тухайлбал [[түрс (биологи)|түрс шахалт]] гэх мэтийг бүрэн дэмжиж чадахгүй байна. Зарим газарт, залуу загаснуудыг ("жараахай") хагас жилийн турш доод хашицад чиргүүлийн тусламжтайгаар шилжүүлж байсан тохиолдолд байдаг. Судалгаа идэвхитэй хийгддэг газар нутагт турбин ба далангаас усан орчны амьдралд нөлөөлөх нөлөөлөл бага байгааг тогтоосон байна. Том далангууд нь тухайн голын экосистемийг хэсгээс нь өгсүүлээд бүхэлд нь өөрчлөх боломжтой байдаг ба усан санд автсан талбайн үнэ цэнэ ихтэй бол их гарз учирна. Мөн том далангуудын усан сан газар хөдлөлтийн үед хэрхэн хариу үйлчлэл үзүүлэх эсэх талаар нарийн судалгаа тооцоолол хийгдсэн байх ёстой. далангууд нь [[Дэлхийн дулаарал|дэлхийн дулааралд]] нөлөөлдөг гэж үздэг. Усан сангийн усны түвшний хэлбэлзэл нь метань шиг [[хүлэмжийн хий|ногоон хүлэмжийн хий]] үүсгэх гол нөхцөл болдог.<ref>{{cite web|url=http://frenchtribune.com/teneur/1212763-water-reservoirs-behind-rising-greenhouse-gases|title=Water Reservoirs behind Rising Greenhouse Gases|work=[[French Tribune]]|date=9 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> Халуун орны далангуудын усан сан, тэдгээрийн орчинд усны түвшний хэлбэлзэлд ил гарсан газарт бий болох биологийн үйлчилгээнээс их хэмжээний хүлэмжийн хий ялгардаг.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/environment/global-warming/Dams-the-latest-culprit-in-global-warming/articleshow/15403985.cms|title=Dams the latest culprit in global warming|work=[[Times of India]]|date=8 August 2012 | accessdate = 9 August 2012}}</ref> ==== Нийгэмд үзүүлэх нөлөөлөл ==== Хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө маш чухал асуудлын нэг. [[Ник Куллатер]] ''Өлсгөлөн дэлхий: Азийн ядуурлын эсрэг Америкийн хүйтэн дайн'' гэсэн бүтээлдээ далан ба усан сан нь нийтлэг эрх ашигт тулгуурлан хийгдэх ба засгийн газрын эрх мэдэл хүслээр шийдэгддэг гэж дүгнэжээ. Тэрээр нэг жишээ дурьдсан нь Энэтхэгийн дотоод яамны сайд Мораржи Десай 1960 онд тосгоны оршин суугчдад хийсэн ярилцлагандаа хэрэв хамтран ажиллаж дэмжихгүй бол [[Пон боомт|Пон далангаас]] ус өгөхгүй байхаар сануулж байжээ.<ref>Cullather, 110.</ref> Өөр нэг нийтлэг эрх ашгийн төлөө төрийн хүчээр бий болсон далангийн жишээ бол ,Хятадын [[Хөх мөрөн]] дээр баригдсан [[Гурван хавцлын боомт|Гурван хавцлын далан]] нь ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) [[Хүүвэр боомт|Хүүвэр далангаас]] 5 дахин том ба 600км урт усан санг үүсгэж эрчим хүч үйлдвэрлэж байгаа ба сая сая айл өрхийг нүүлгэн шилжүүлж, асар олон үнэт дурсгалт түүхийн олдворууд усан доор автсан ба голын экологийн өөрчлөлтөнд их нөлөөтэй далангуудын нэг юм.<ref name="Bbc060520">{{cite news | publisher=china-embassy | url=http://www.china-embassy.org/eng/zt/sxgc/t36502.htm | title=Three Gorges dam wall completed | date=20 May 2006 | accessdate=21 May 2006 }}</ref> Судалгаагаар, 40–80 сая хүн далангийн барилгаас болж гэр оронгоо нүүлгэж зарим нь гэр оронгүй болсон гэсэн тооцоо байдаг.<ref>{{cite web |url=http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=World Commission on Dams Report |publisher=Internationalrivers.org |date=29 February 2008 |accessdate=16 August 2012 |archive-date=13 Есдүгээр сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |url-status=dead }}</ref> ==== Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл ==== [[Усны эрчим хүч|Усан цахилгаан станц]]ын барилгын ажил нь [[хүрээлэн буй орчны нөлөөлөл]], голын урсацын олон жилийн судалгаа, боломжит хөндлүүрийн судалгаа гэх мэт нарийн судалгаанаас гадна уламжлалт [[дулааны цахилгаан станц]]тай эсвэл бусад боломжит эрчим хүчний эх үүсвэртэй харьцуулагдаж байж хийгдэх ёстой. Гол дээрх хөндлүүрүүд эдийн засгийн хувьд ач холбогдолгүй боловч ганц байгаа боломжит хөндлүүр нь суурьшлийн бүс буюу эрчим хүч хэрэглэгчээс хол бол цахилгаан эрчим хүч дамжуулах шугамын зардал их байж болно. Гэх мэт өөр өөр маш олон боломжит хувилбар дээр суурилж шийдэлд хүрэх нь чухал байдаг. Мөн тухайн орчны уур амьсгал, гидрологийн богино бага урт хугацааны үечлэл, газрын доорхи усны хөдөлгөөн, цэвдэг хайлалт гэх мэт нөхцөлд хэр мэдрэмтгий, хэрхэн ажиллах төлөвлөгөө, эсвэл сайжруулалтыг тусгаж өгнө. Урсацын урт хугацааны багасалтанд хэт мэдрэмтгий бол усан цахилгаан станцаас өөр эх үүсвэр судалж үзэж болно. Гэхдээ нэгэнт баригдаад ашиглалтанд орсон, засвар үйлчилгээний чанарын өндөр түвшинтэй станц бол бусад төрлийн эх үүсвэрүүдийг бодход хямд төсөр ашигтай ажиллах тохиолдол элбэг бий. Ямарч нүүрс, шатхуун шатаалгүйгээр эрчим хүч гаргах ба цөмийн болон салхины эрчим хүчээс хямд цахилгаан гаргана.{{citation needed|date=August 2007}} Хэрэглээнд тулгуурлаж ажиллаж чаддагаараа [[салхины эрчим хүч]]нээс давуу талтай юм. == Боомтын эвдрэл == {{main|Боомтын эвдрэл}} [[File:Teton Dam failure.jpg|thumb|Тетон далангийн эвдрэлийн дараа усан сан хоосорсон үе.]] [[File:International special sign for works and installations containing dangerous forces.svg|thumb|right|Аюултай ажил болон хүнд барилга угсралтын үед хэрэглэдэг олон улсын тэмдэг]] Хэрэв далангийн их бие нурсан, угаагдсан ямар нэгэн байдлаар задарсан бол доод хашицад бий болох аюул нь гамшгийн хэмжээнд хүрч болно. далангийн их биеийн [[Хэв гажилтын хяналт|хэв гажилт, суултын хяналт]] болон хажуу завьж болон суурь, дотоод шүүрэлтийн хяналт ажиглалтын дүнд илрэх ямар нэгэн алдааг хэрэв аюултай тохиолдолд далан нурахаас өмнө доод хашицад оршин суух иргэдэг мэдээлж сэрэмжүүлэх арга хэмжээ авах ёстой. Ихэнх далангууд усан сангийн түвшин болон шүүрэлтийн хэмжээг байнга хянах системээр тоногдлогдсон байдаг. далангийн нуралт эвдрэлийн түгээмэл шалгаан нь далан дотуур болон сууриар шүүрэх шүүрэлт байдаг. Үүнээс сэргийлэх арга нь далангийн буурийн ан цавт чулуулагт өрөмдөж гаргасан цооногт даралттайгаа цемент шахаж ан цавийг бөглөх ба үүний цементаци хийх гэж нэрлэдэг. Энэхүү цементлэгдсэн цооногуудын олонлог нь далангийн бууринд цементэн хөшиг бий болгож шүүрэлтийг тэр хэмжээгээр бууруулж өгдөг. далангийн барих технологи хөгжиж байх үед, далан нь аюул агуулсан барилгын ажил гэж тооцогдож байгаль болон хүний аж төрөх, эрүүл мэндэд нөлөөлөх нөлөөллийг тусгай баримт бичиг журмаар зорицуулдаг байжээ. Тухайлбал, далангийн барилгын ажилд хамрагдаж байгаа хүн бүр [[Олон улсын хүмүүнлэгийн тухай хууль]] (IHL) ба бусад дүрмүүдээр хамгаалагдах ба тэдгээрт заасан эрх зөрчигдөж байвал ажиллахгүй байх, эсвэл барилгын ажлыг зогсоох хүртэл арга хэмжээ авдаг байжээ. Хөнгөвчлөх тодорхйололт нь, IHL-ийн дүрмээр тодорхойлогдсон нэг тэнхлэгт орших гурван шар тойрог бүхий [[хамгаалалтын тэмдэг]]ийг ашигладаг. Бусад далангийн эвдрэлийн шалтгаан нь ус хаяурын буруу тооцооны уршиг, шороон далангийн дотуурх шүүрэлт, шүүрэлтийн гуурс үүсэх, буурь суурийн бат бус байдал, ус халиагуурын алдаа [[Өмнөд Форк боомт|Өмнөд Форк далан]]), геологийн муу судалгаа болон тогтворгүй байдал ([[Важонт боомт|Важонт далан]], [[Малпассет боомт|Малпассет далан]], [[Тесталинден боомт|Тесталинден далан]] гэх мэт), гаргах барилгын муу аричлгаа засвар ([[Лавн нуур боомт|Лавн нуур далан]], [[Вал ди Става боомтын сүйрэл|Вал ди Става далангийн сүйрэл]]), хэт их хур тунадасны нөлөө ([[Шакидор боомт|Шакидор далан]]), [[газар хөдлөлт]] болон хүний буруутай нөлөөлөл тухайлбал компьютер тооцооны алдаа ([[Бупалло голын боомт|Бупалло голын далан]], [[Дале Дик усан сан]], [[Таум Саук усан цэнэгт усан цахилгаан станц]] гэх мэт) зэрэг юм. Тэмдэглүүштэй хүний үйл ажиллагаанаас үүдэлтэй далангийн сүйрэл нь [[Рояал агаарын хүчин]] [[No. 617 Squadron RAF|'Дамбурстер']] онгоцоор [[Дэлхийн 2-р дайн]]ы үед [[Герман]]д хэд хэдэн цохилт өгөхөөр төлөвлөсөн ба үүнд [[Эдэр]] гол, [[Рухр гол]] дээр эрчим хүч үйлдвэрлэдэг 3-н даланг сонгон авч эрчим хүч дэд бүтцийн гачигдалд оруулах зорилгоор бөмбөгдсөн байна. Сүүлд нь эдгээрээр сэдэв болгон хэд хэдэн уран сайхны кино бүтээжээ. 2007 оноос, Недерландад IJkdijk гэсэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлсэн ба далан ба далангийн эврдэлийг урьдчилан тодорхойлж сануулга өгөх шинэлэг системийг эрж хайж боловсруулж эхэлжээ. Хөтөлбөрийн судалгааны талбайд бүхэл бүтэн далан болон далангийн системийг нурааж туршилт хийсэн байна. Нуралт болон бусад хэмжилт, дамжуулалтын мэдээллийг тенсор ашиглан дамжуулсан байна. == Мөн үзэх == {{commons|Боомт}} * [[Усны барилга байгууламж]] * [[Сувгийн гарц]] * [[Цементаци]] * [[Мөсөн боомт|Мөсөн далан]] * [[Усны инженерчлэл]] * [[Том боомтуудын жагсаалт|Том далангуудын жагсаалт]] * [[Усан сан ба боомтуудын жагсаалт|Усан сан ба далангуудын жагсаалт]] * [[Түрэлгийн далангийн жагсаалт]] * [[Дэлхийн өндөр боомтуудын жагсаалт|Дэлхийн өндөр далангуудын жагсаалт]] * [[Барилга]] == Эшлэл == {{reflist|2}} == Эх сурвалж == * {{cite journal | last1 = Arenillas | first1 = Miguel | last2 = Castillo | first2 = Juan C. | title = Dams from the Roman Era in Spain. Analysis of Design Forms (with Appendix) | journal = 1st International Congress on Construction History [20th–24th January] | publication-place = Madrid | year = 2003 | url = http://www.traianvs.net/textos/presas_in.htm#_ednref4 | ref = harv }} * {{cite book | last1 = Hartung | first1 = Fritz | last2 = Kuros | first2 = Gh. R. | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Historische Talsperren im Iran | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 221–274 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | title = Roman Aqueducts & Water Supply | url = https://archive.org/details/romanaqueductswa0000hodg | place = London | publisher = Duckworth | year = 1992 | isbn = 0-7156-2194-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Hodge | first = A. Trevor | editor-last = Wikander | editor-first = Örjan | editor-link = Örjan Wikander | contribution = Reservoirs and Dams | title = Handbook of Ancient Water Technology | series = Technology and Change in History | volume = 2 | year = 2000 | publisher = Brill | location = Leiden | isbn = 90-04-11123-9 | pages = 331–339 | ref = harv }} * {{cite journal | last1 = James | first1 = Patrick | last2 = Chanson | first2 = Hubert | title = Historical Development of Arch Dams. From Roman Arch Dams to Modern Concrete Designs | journal = Australian Civil Engineering Transactions | volume = CE43 | year = 2002 | pages = 39–56 | url = http://www.traianvs.net/textos/archdams_en.htm | ref = harv }} * {{cite journal | last = Schnitter | first = Niklaus | title = Römische Talsperren | journal = Antike Welt | volume = 8 | issue = 2 | pages = 25–32 | year = 1978 | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Verzeichnis geschichtlicher Talsperren bis Ende des 17. Jahrhunderts | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987a | volume = 1 | pages = 9–20 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Pfeilerstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987b | volume = 1 | pages = 57–74 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite book | last = Schnitter | first = Niklaus | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die Entwicklungsgeschichte der Bogenstaumauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987c | volume = 1 | pages = 75–96 | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} * {{cite journal | doi = 10.2307/3102810 | last = Smith | first = Norman | title = The Roman Dams of Subiaco | jstor = 3102810 | journal = Technology and Culture | volume = 11 | issue = 1 | pages = 58–68 | year = 1970 | ref = harv }} * {{cite book | last = Smith | first = Norman | title = A History of Dams | place = London | publisher = Peter Davies | year = 1971 | pages = 25–49 | isbn = 0-432-15090-0 | ref = harv }} * {{cite book | last = Vogel | first = Alexius | editor-last = Garbrecht | editor-first = Günther | contribution = Die historische Entwicklung der Gewichtsmauer | title = Historische Talsperren | place = Stuttgart | publisher = Verlag Konrad Wittwer | year = 1987 | volume = 1 | pages = 47–56 (50) | isbn = 3-87919-145-X | ref = harv }} == Цахим холбоос == {{Wiktionary|dam}} * [http://www.mathalino.com/reviewer/fluid-mechanics-and-hydraulics/analysis-gravity-dam Gravity Dam Analysis] * [http://en.structurae.de/structures/stype/index.cfm?doi=3 Structurae: Dams and Retaining Structures] * [http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ Монголын усны барилга байгууламж, эрдэм шинжилгээ судалгааны чөлөөт блог [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Боомт| ]] [[Ангилал:Усны эрчим хүч]] [[Ангилал:Ус олборлолт]] [[Ангилал:Хаалтын байгууламж]] kr797bida9n5r82hi8f4qy7bc3cxj9h 0 47477 864805 773137 2026-08-05T17:25:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864805 wikitext text/x-wiki [[Математик]]т '''Мэлхий үсрэлтийн интеграци''' гэдэг нь дараах хэлбэр бүхий [[дифференциал тэгшитгэл]]үүдийг тооцож интеграцлах арга юм <ref>[http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга, Б.Аюурзана.</ref>. Тэгшитгэлийн хэлбэр нь :<math>\ddot x = d^2 x/dt^2 = F(x)</math>, эсвэл эквивалент хэлбэр бүхий :<math>\dot v = dv/dt = F(x),\;\dot x = dx/dt = v</math>, болон ялангуяа [[сонгодог механик]]ын [[динамик систем]]тэй холбоотой дифференциал хэлбэр байна. Энэ арга нь бусад дэд шинжлэх ухаанд өөр нэрээр хэрэглэгддэгээрээ алдартай юм. Тухайлбал, [[Верлетийн интеграци]]йн нэг төрөл болох '''Хурдны Верлет''' аргатай ижил төрлийнх юм. Мэлхий үсрэлтийн интеграци нь дундаж хугацааны цэг дэх хурдаах <math>v(t)=\dot x(t)</math> байрлалын <math>x(t)</math> шинэчлэл хийхэд эквивалент бөгөөд, хэмжигдэхүүн бүр өөр дээгүүрээ 'мэлхийн үсрэлт' шиг шаталчилж бодогдоно. Жишээлбэл, байрлал бүхэл хугацаанд шинэчлэгдэж байхад хурд бүхэл дээр нэмэх нь хагас хугацааны алхамд шинэчлэгдэнэ. Мэлхий үсрэлтийн интеграци нь 2-р эрэмбийн арга ба 1-р эрэмбийн [[Эйлерийн интеграци]]тай харьцуулбал, нэгж хугацаанд ижижл тооны функцыг тооцохыг шаарддаггүй. Эйлерийн интеграцитай адилгүйгээр, хэлбэлзэлт хөдөлгөөний хувьд харьцангуй тогтвортой, тухайн нөхцөлд хугацааны алхам <math>\Delta t</math> нь маш тогтмол байх ба <math>\Delta t \leq 2/\omega</math> байна.<ref>C. K. Birdsall and A. B. Langdon, ''Plasma Physics via Computer Simulations'', McGraw-Hill Book Company, 1985, p. 56</ref> байна. Мэлхий үсрэлтийн интеграцид хурд ба байрлал шинэчлэх тэгшитгэлүүд нь: :<math>\begin{align} x_i &= x_{i-1} + v_{i-1/2}\, \Delta t , \\[0.4em] a_i &= F(x_i) \\[0.4em] v_{i+1/2} &= v_{i-1/2} + a_{i}\, \Delta t , \end{align}</math> Үүнд <math>x_i</math> нь алхам <math>i</math> дахь байрлал, <math>v_{i+1/2\,}</math> нь хурд эсвэл <math>i+1/2\,</math> алхам дахь <math>x</math> - ийн нэгдүгээр эрэмбийн уламжлал, <math>a_{i}=F(x_i)</math> нь хурдатгал эсвэл <math>i</math> алхам дахь <math>x</math> - ийн 2-р эрэмбийн уламжлал, <math>\Delta t</math> нь хугацааны алхам бүрийн хэмжээ юм. Эдгээр тэгшитгэлүүд нь бүхэл алхам дахь хурд өгөгдсөн хэлбэрээр илэрхийлэгдэж болно.<ref>{{Cite web |url=http://www.artcompsci.org/vol_1/v1_web/node34.html |title=4.1 Two Ways to Write the Leapfrog |access-date=2015-01-31 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128170845/http://www.artcompsci.org/vol_1/v1_web/node34.html |url-status=dead }}</ref> Гэвч, энэхүү цаг хугацаа давтагддаг хэлбэрт, хугацааны алхам <math>\Delta t</math> нь тогтвортой шийдэлд хүрэхийн тулд тогтмол байх ёстой.<ref>[Skeel, R. D., "Variable Step Size Destabilizes the Stömer/Leapfrog/Verlet Method," BIT Numerical Mathematics, Vol. 33, 1993, pp. 172-175.]</ref> :<math>\begin{align} x_{i+1} &= x_i + v_i\, \Delta t + \tfrac{1}{2}\,a_i\, \Delta t^{\,2} , \\[0.4em] v_{i+1} &= v_i + \tfrac{1}{2}\,(a_i + a_{i+1})\,\Delta t . \end{align}</math> Дээрхи нөхцөлд өндөр эрэмбийн интеграцлагч (тухайлбал [[Рунге–Куттагийн арга]]) ихэвчлэн хэрэглэгдэх боловч хурдатгал нь хүндийн хүчний массын (хурданд хамааралгүй) байрлалаас хамааралтай болох учир дээрхи тэгшитгэлийн нэг хэрэглээ нь хүндийн хүчний симуляци байж болно. Механикийн бодлогууд [[тооцон бодох шинжлэх ухаан|тооцон бодох]] үйл ажиллагаанд хэрэглэгдэх үед мэлхий үсрэлтийн аргад 2 үндсэн давуу тал бий болно. Эхнийх нь Мэлхий үсрэлтийн аргын [[хугацаа-ухрах боломж]] юм. Өмнөх алхам ''n'' үед интеграци хийх, тэгээд интеграцийг эсрэг чиглэлд гүйцэтгэх буюу эхлэлийн адил байрлалд ирэхийн тулд ''n'' алхамаас ухрах чиглэлд интеграцийг хийж болно. Мэлхий үсрэлтийн интеграцийн 2 дахь давуу тал нь түүний [[Симплектик интеграци|симплектик]] чанар ба энэ нь динамик системийн энергийг (бага хэмжээгээр засварлагдсан арга) хадгалах тухай санааг илэрхийлдэг. Энэ бол тойрог замын динамикийг тооцох үед үнэхээрийн тустай байх ба бусад өндөр эрэмбийн тухайлбал (4-р эрэмбэ) Рунге-Куттагийн арга гэхэд хугацааны турш нилээд хэмжээгээр системийн гажилтыг бий болгох ба энергийг хадгалдаггүй. Хугацааны ухрах боломж бүхий [[Симплектик интеграци]] гэдгээрээ, мэлхий үсрэлтийн арга нь үл мэдэгдэх нь бүхэлдээ нормчлогдсон магадлалт тархалтаас дураар сонгогдох арга болох [[Гибрид Монте Карло|Хамилтонийн Монте Карло]]-ын аргад хэрэглэгддэг.<ref>{{cite book | last=Bishop | first=Christopher | title=Pattern Recognition and Machine Learning | url=https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish | year=2006 | publisher=[[Springer-Verlag]] | location=New York | isbn=978-0-387-31073-2 | pages=[https://archive.org/details/patternrecogniti0000bish/page/548 548]–554}}</ref> ==Мөн харах== *[[Бүрэн дифференциал тэгшитгэлийн тоон арга]] *[[Симплектик интеграци]] *[[Эйлерийн интеграци]] *[[Верлетийн интеграци]] *[[Рунге-Куттагийн арга|Рунге-Куттагийн интеграци]] ==Лавлахууд== {{Reflist}} == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160306125955/http://einstein.drexel.edu/courses/Comp_Phys/Integrators/leapfrog/ The Leapfrog Integrator], Drexel University Physics *[https://web.archive.org/web/20160304230620/http://hydraulicstructure.blogspot.jp/2014/09/explicit-finite-difference-methods.html Төгсгөлөг ялгаварын ил арга] Монголын усны барилга ба гидравлик блог - Б.Аюурзана. [[Ангилал:Ердийн дифференциал тэгшитгэлийн онол]] {{Mathanalysis-stub}} j8fl8rkfgx49mgo11ynq9xb1lc3ur08 0 47486 864992 825687 2026-08-05T20:26:55Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864992 wikitext text/x-wiki [[File:Viscosity.gif|thumb|Өөр өөр зунгааралт бүхий шингэний хөдөлгөөн. Дээд шингэн нь доод шингэнээс илүү бага зунгааралттай байгаа учир тайван байдалд удаан орно. Зунгааралт нь физик хэмжигдэхүүн юм]] '''Зунгааралт'''<ref>П.Болд, Ш.Даваажамц нар, Гидравлик, Аэродинамик сурах бичиг, 2 дахь хэвлэл, 2013 он</ref> гэдэг нь шингэний өөр өөр [[Хурдны хэмжээ|хурдтай]] эгэл хэсгүүдийн мөргөлдөөний улмаас үүсэх физик шинж чанар юм. Хэрэв хоолой дундуур шингэн шахагдаж байна гэж үзвэл хоолойн тэнхлэг орчимд шингэн хурдтай хөдлөх ба эсрэгээр хоолойн ханаруу дөхөх тусам шингэний хөдөлгөөний хурд багасаж улмаар тэг болно. Үүний шалтгаан нь уг зунгааралтаас үүссэн [[хүчдэл (физик)|хүчдэл]] бөгөөд, (мөн хоолойн эхлэл болон төгсгөлийн хоорондох [[даралт]] нөлөөлнө), шингэний эгэл хэсгүүд хоорондын болон хоолойн ханатай үрэлцэх хүчийг даван туулж хөдөлгөөний хадгалахыг эрмэлзэнэ. Шингэн нь ямар нэгэн эсэргүүцлийн хүчгүй, шүргэх хүчдэл үүсдэггүй бол тэдгээрийг '''идеаль шингэн''' эсвэл '''төгс шингэн''' гэж нэрлэнэ. Тэг зунгааралт нь зөвхөн [[супер шингэн]]<nowiki/>д маш бага температуртай үед ажиглагдана. Өөрөөр хэлбэл бусад бүх шингэн нь эерэг зунгааралттай байх ба техникийн хэлээр тэдгээрийг '''бодит''' буюу '''зунгааралттай шингэн''' гэнэ. Ердийн ярианд шингэн нь усны үзүүлэх зунгааралтаас их бол '''өтгөн,''' усны зунгааралтаас бага буюу норгох чадвар нь бага бол '''хэт шингэн''' гэж үздэг. Зунгааралт хэт ихтэй шингэний жишээ бол зөгийн бал, цаашилбал давирхай, зарим төрлийн резин гэх мэтийг дурьдаж болох юм. ==Үгийн гарал үүсэл== Зунгааралт ([[Англи хэл|англи:]] viscosity) нь "{{lang|la|viscum}}" гэдэг [[Латин хэл|Латин]] үгнээс гаралтай бөгөөд энэ нь [[цагаан борц|цагаан борц буюу "mistletoe"]] ургамалын нэр ба шувууг барьж авахад зориулсан уг ургамлаас гаргаж авсан цавууг ийнхүү нэрлэдэг байсан байна.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=viscous |title=The Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> Монгол хэлэнд наалдамхай зүйлийг зунгаг<ref>Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. 1966 он.</ref> гэдэг үгээр илэрхийлэх ба үүнээс үүсгэн зунгааралт хэмжээх физик хэмжигдэхүүнийг нэрлэжээ. ==Тодорхойлолт== === {{anchor|Динамик зунгааралт}}Динамик (шүргэх) зунгааралт === [[File:Laminar shear.svg|thumb|320px|Хоёр хавтгайн хоорондох ламинар урсгал. Хавтгайн хөдөлгөөн болон шингэний үе хоорондын ялгаатай хөдөлгөөн нь шүргэлтийг бий болгоно. Энэ үед бий болох хүчийг шингэний зунгааралтын тусламжтай тодорхойлж болно.]] [[File:Laminar shear flow.svg|thumb|320px|Ерөнхий параллель чиглэлтэй урсгалд (энэ тохиолдол шулуун хоолойд ажиглагдана) шүргэх хүчдэл нь хурдны градиенттэй тэнцүү байна.]] Шингэний '''динамик (шүргэх) зунгааралт''' нь өөр өөр хурдтай хөдөлж буй шингэний үе давхрагын хооронд бий болох шүргэлцэх эсэргүүцлийг илэрхийлнэ. Үүнийг [[Чоеттегийн урсгал]] гэж алдаршсан жишиг бодлогон дээр тодорхойлж болох ба энэ урсгал нь хоёр хавтгайн дунд шингэн орших ба дээд хавтай <math>u</math> хурдтайгаар хөдөлж эхлэхэп ажиглагдана. (Хоёр хавтгайг ихэвчлэн хязгаагүй гэж авч үзэх ба тухайн урсгалын орчимд ирмэг болоод саад үл тулгарна.) Хэрэв дээд хавтгайн хурд хангалттай бага бол, шингэний эгэл хэсэг хавтгайтай [[параллель]] хөдлөх ба хурдны хуваарилалт бараг [[Шугаман функц|шугаман]] байдлаар хувьсаж ёроолын хурд тэг, дээд хавтгайн хурд <math>u</math> байна. Шингэнийг хавтгайтай параллель нимгэн үе давхргагаас бүрдэнэ гэж үзвэл дээрх байдлаар үе бүр өөрийн доод үеэсээ хурдан хөдлөх ба тэдгээр үеийн хоорондын үрэлт нь харьцангуй хөдөлгөөний улмаар бий болох [[хүч|хүчийг]] нэмэгдүүлнэ. Тухайлбал, шингэн дээд хавтгайд хөдөлгөөний эсрэг хүчээр үйлчилэх ба үүнтэй адилаар доод хавтгайд мөн хүч үйлчилнэ. Харин гадаад хүч нь дээд хавтгайн тогтмол хурдтай хөдөлгөөнийг хадгалахад чиглэнэ. Хүч <math>F</math> -ийн утга нь харьцангуй хурд <math>u</math> , хавтгай бүрийн хөндлөн огтлолын талбай <math>A</math> зэрэгт пропорциональ ба хавтгайн хоорондох зай <math>y</math> -тай урвуу хамааралтай байна: :<math> F=\mu A \frac{u}{y}.</math> Пропорционалийн коэффициент ''μ'' нь шингэний (өөрөөр хэлбэл '''динамик зунгааралт''') зунгааралт юм. Харьцаа <math>u/y</math> нь ''хэв гажилтын утга'' эсвэл ''[[шүргэх хурд]]'' гэж нэрлэгдэх ба хавтгайгай [[перпендукляр]] шингэний хурдны [[уламжлал]] бөгөөд дифференциал хэлбэрийг хурдны градиент гэнэ. [[Исаак Ньютон]] зунгааралтын хүчний [[Дифференциал тэгшитгэл|дифференциал хэлбэрийг]] дараах байдлаар өгчээ. :<math>\tau=\mu \frac{\partial u}{\partial y},</math> Үүнд: <math>\tau = F/A</math> ба <math>{\partial u}/{\partial y}</math> нь хурдны градиент буюу орчны шүргэх хурдыг илэрхийлнэ. Энэ томъёонд урсгал нь босоо тэнхлэгтэй параллель байна. Энэ тэгшитгэл мөн хувьсах хурдтай үед хэрэглэгдэж болно. Өөрөөр хэлбэл хурд шугаман бус хуваарилалтай үед хүчинтэй. Динамик зунгааралтын коэффициентийг ихэвчлэн [[Грек хэл|Грек үсэг мю]] (''μ'') ашиглан тэмдэглэх ба инженер, химич, физикчдийн ихэнх нь үүнийг хэрэглэдэг.<ref>Streeter, Victor Lyle; Wylie, E. Benjamin and Bedford, Keith W. (1998) ''Fluid Mechanics'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-062537-9</ref><ref>Holman, J. P. (2002) ''Heat Transfer'', McGraw-Hill, ISBN 0-07-122621-4</ref><ref>Incropera, Frank P. and DeWitt, David P. (2007) ''Fundamentals of Heat and Mass Transfer'', Wiley, ISBN 0-471-45728-0</ref> Гэхдээ, Онолын ба хэрэглээний химийн олон улсын холбооны гишүүнчлэлд [[Грек хэл|Грек үсэг эта]] (''η'') хэрэглэхийг зөвлөдөг байна.<ref>{{cite book|chapter=dynamic viscosity, η|doi=10.1351/goldbook|title=IUPAC Compendium of Chemical Terminology|year=1997|publisher=Blackwell Scientific Publications|place= Oxford |editor1-last=Nič|editor1-first=Miloslav|editor2-last=Jirát|editor2-first=Jiří|editor3-last=Košata|editor3-first=Bedřich|editor4-last=Jenkins|editor4-first=Aubrey|isbn=0-9678550-9-8}}</ref> === Кинематик зунгааралт === '''Кинематик зунгааралт''' (мөн "моментийн тархалтын коэф" гэж нэрлэх) нь динамик зунгааралт ''μ'' -г шингэний [[нягт|нягтад]] ''ρ'' харьцуулсанаар илэрхийлэгдэх ба ихэвчлэн Грек үсэг ню (''ν'')-гээр тэмдэглэгдэнэ. : <math>\nu = \frac{\mu}{\rho}</math> Энэ нь [[Рейнольдсийн тоо|Рейнольдсийн тоог]] шинжлэхэд тохиромжтой ухагдахуун болох ба Рейнольдсын тоо нь [[инерци|инерцийн]] хүч ба зунгааралтын хүчний харьцаагаар тдорхойлогдоно. : <math>Re = \frac{\rho u L}{\mu} = \frac{uL}{\nu} \;,</math> Үүндe <math>L</math> нь ердийн уртын хэмжигдэхүүн байна. === Эзлэхүүний зунгааралт === [[Шахагдах шингэн]] нь шүргэх хүчдэлгүйгээр шахагдах эсвэл тэлэлтийн үед урсгалыг эсэргүүцэж буй дотоод үрэлтийн хэлбэрийг харуулна. Эдгээр хэлбэр бүхий хүчнүүд нь тэлэлт ба шахагдах утгатай ''σ'' гэж тэмдэглэгдэх '''[[эзлэхүүний зунгааралт]]''' эсвэл '''бөөмийн зунгааралт (bulk)''' заримдаа '''хоёрдогч зунгааралт''' гэж нэрлэгдэх хүчин зүйлээр холбогддог. Хэрэв шингэн нь [[дуу]] ба [[цохилтын долгион]] гэх мэт шиг sагшин зуур тэлж эсвэл агших тохиолдолд бөөмийн зунгааралт нь маш чухал параметр болно. Бөөмийн зунгааралт нь [[Стокесийн хууль (дуу шуугиан)|Дууны сулралын Стокесийн хууль]] ёсоор эдгээр долгион дахь энергийн алдагдлыг тайлбарладаг. ===Зунгааралтын тенсор=== {{Main|Шүргэх хүчдэлийн тенсор}} Ерөнхийдөө шингэн дахь хүчдэлүүд нь хугацааны турш дахь (зунгааралтын хүчдэл) [[Гажилтын утга|деформацийн өөрчлөлтийн утга]], тайван төлөвөөс зарим хэсгийн [[деформац]] ([[уян харимхай|уян харимхайн]] хүчдэл) зэргээр илэрхийлэгдэнэ. Шингэний механикт тодорхойлолтоороо уян харимхайн хүчдэл нь зөвхөн [[гидростатикийн даралт|гидростатикийн даралтыг]] агуулна. Маш ерөнхий илэрхийлэлд шингэний зунгааралт нь шингэний гажилтын утга ба зунгааралтын хүчдэлийн хоорондын хамаарлаар илэрхийлэгдэнэ гэж үздэг. Шугаман зураглалын тодорхойлолтоор илэрхийлэгдэх [[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэний]] загварт энэ хамаарал нь зунгааралтын тенсороор дүрслэгдэх ба үүнийг [[гажих утгын тенсор]]<nowiki/>оор (хурдны [[градиент]]) үржвэл зунгааралтын хүчдэлийн тенсорыг өгнө. Зунгааралтын тенсор нь үл хамаарах 9 [[чөлөөний зэрэг]]<nowiki/>тэй байна. [[Изотропи]] Ньютоны шингэний хувьд эдгээр нь хоёр үл хамаарах параметрээр буурах боломжтой. Ихэнхдээ тенсорын задаргаа нь хүчдэлийн зунгааралт ''μ'' болон бөөмийн зунгааралт ''σ'' болно. ==Нюьтоны ба Нюьтоны бус шингэнүүд== [[File:Viscous_regimes_chart.png|thumb|320px|Материал бүрийн шугамын налуу, зунгааралт нь өөр өөр байна.]] Зунгааралтын тухай Ньютоны хууль нь [[Тогтсон тэгшитгэл|тогтоосон тэгшитгэл]] юм ([[Гукийн хууль]], [[Фикийн хууль]], [[Омын хууль]] гэх мэттэй адил). Өөрөөр хэлбэл энэ нь байгалийн хууль биш боловч маш ойролцоолсон байдлаар материалын шинж чанарыг илэрхийлж чадна. Ньютоны хуулийн дагуу ажиллаж байгаа ''μ'' гэсэн зунгааралттай байгаа шингэн нь шүргэх хүчдэлээс хамааралтай байх бөгөөд [[Ньютоны шингэн]] гэж нэрлэгдэнэ. [[Хий]], [[ус]] болон олон бусад ердийн шингэнүүдийг ердийн нөхцөлд Ньютоны шингэн гэж авч үзэж болох юм. Эдгээр шингэнтэй адил Ньютоны хуулиас ямар нэгэн байдлаар зөрдөг [[Ньютоны бус шингэн]]үүд байна. Тухайлбал: *[[Дилатант|Өтгөрөх шингэн]], Сунах хүчдэл ихсэхэд зунгааралт нэмэгддэг. *[[Шингэрэх шингэн]], Сунах хүчдэл ихэсхэд зунгааралт буурна. *[[Тихотропи шингэн|Тихотропи шингэнүүд]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам шингэрэх шингэн. *[[Реопектик шингэн]], шахах, зайлах, хутгах, сэгсрэх үед улам өтгөрөх шингэн. *[[Bingham plastic|Бингамын пластик шингэн]], бага даралтанд хатуу материал шиг, гэвч даралт өгөхөд урсамтгай чанартай болно. Шингэрэх шингэнүүд нт маш элбэг байх ба тэдгээрийг тихотропи шингэнээс ялгаатай авч үзэх хэрэгтэй. Аль ч шингэний хувьд зунгааралт нь температур болон найрлагаасаа хамаардаг. Хий эсвэл бусад [[шахагдах шингэн]]<nowiki/>ий хувьд температураас хамаарах ба заримдаа даралтаас хамаарах тал бий. Зарим шингэний зунгааралт нь бусад хүчин зүйлээс хамаарч болно. Тухайлбал соронзон реологийн шингэнүүд соронзон оронд орохдоо өтгөрч эхлэх ба хатуу материалын шинж чанарыг үзүүлнэ. ==Хатуу бие дахь зунгааралт== Шингэний урсгалын үед гарах зунгааралтын хүчийг хатуу биеийн шахах, сунгахад үүсэх [[Уян налархай|харимхайн хүч]]<nowiki/>тэй адилтгаж болохгүй. Хүчдэл нь хатуу биеийн хувьд сунах хэв гажилттай хамааралтай бол, шингэнд хугацааны туршид шилжилиийн утгатай хамаатай байна. (Иймийн учир, [[Жеймс Клерк Максвелл|Максвелл]] шингэнд '''түр зуурын налархай чанар''' байдаг гэж үзжээ.) Гэхдээ ихэнх шингэн гэнэтийн хүчдэлд харимхай хатуу материал шиг шинж чанарыг үзүүлнэ. Эсрэгээрээ, ихэнх "хатуу бие" ([[боржин]] хүртэл) маш жижиг хүчдэлд ч гэсэн маш аажмаар шингэн шиг урсах боломжтой.<ref>{{cite journal |last = Kumagai |first = Naoichi |author2=Sadao Sasajima |author3=Hidebumi Ito |title = Long-term Creep of Rocks: Results with Large Specimens Obtained in about 20 Years and Those with Small Specimens in about 3 Years |journal = Journal of the Society of Materials Science (Japan) |volume = 27 |issue = 293 |pages = 157–161 |publisher = Japan Energy Society |url = http://translate.google.com/translate?hl=en&sl=ja&u=http://ci.nii.ac.jp/naid/110002299397/&sa=X&oi=translate&resnum=4&ct=result&prev=/search%3Fq%3DIto%2BHidebumi%26hl%3Den |date = 15 February 1978 |accessdate = 2008-06-16}}</ref> Эдгээр материал нь тухайн нөхцөлд харимхайн (деформацийн үйлчлэл) болон зунгааралтын (деформацийн утгын үйлчлэл) шинж чанарыг хамтад нь агуулах учир [[зунгаарсан]] чанар гэж нэрлэгдэнэ. Үнэхээрийн зарим судлаачид [[шил]], [[полимер]] гэх мэт материалыг шингэн шиг маш өндөр зунгааралттай байх учир аморф хатуу материал гэж нэрлэдэг (ж.н 10¹² Па·с- ээс их). <!--<ref>[http://web.umr.edu/~brow/PDF_viscosity.pdf The Properties of Glass ], page 6, retrieved on August 1, 2007</ref>--><ref name=r1>{{cite web|url=http://hypertextbook.com/physics/matter/viscosity/|work=The Physics Hypertextbook| last=Elert|first=Glenn|title=Viscosity}}</ref>. Гэтэл бусад судлаачид энэ таамаглалыг няцааж ердийн хатуу материал урсахгүй байх хүчдэлийн хязгаарыг авч үзэх шаардлагатай гэж үздэг<ref>{{cite web|last = Gibbs |first = Philip |title = Is Glass a Liquid or a Solid? |url = http://math.ucr.edu/home/baez/physics/General/Glass/glass.html |accessdate = 2007-07-31}}</ref> ба энэ нь шилний хувьд эргэлзээтэй байдаг.<ref>{{cite journal|doi=10.1021/ed066p994|url=http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|title=Antique windowpanes and the flow of supercooled liquids|year=1989|last1=Plumb|first1=Robert C.|journal=Journal of Chemical Education|volume=66|issue=12|pages=994|bibcode=1989JChEd..66..994P|access-date=2015-02-01|archive-date=2005-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20050826033925/http://dwb.unl.edu/Teacher/NSF/C01/C01Links/www.ualberta.ca/~bderksen/windowpane.html|url-status=dead}}</ref> Зунгаарсан хатуу нь хүчдэлийн зунгааралт болон бөөмийн зунгааралтыг хамтад нь харуулна. '''[[Сунасан зунгааралт]]''' нь уртсаж сунасан уян материалын хариу үйлдлийг илэрхийлэх шүргэх болон эзлэхүүний зунгааралтуудын [[шугаман хослол]] юм. Энэ хэмжигдэхүүн нь полимерийн шинж чанарт маш чухал ойлголт юм. [[Геологи|Геологид]], зарим хөрс тэдгээрийн налархай шилжилтээс 3 дахин их байх зунгааралтын чанарыг харуулдаг ба тэднийг заримдаа [[Реид]]<ref>{{cite journal|doi=10.1016/0022-3093(88)90086-5|title=Viscoelasticity in silica gel|year=1988|last1=Scherer|first1=George W.|last2=Pardenek|first2=Sandra A.|last3=Swiatek|first3=Rose M.|journal=Journal of Non-Crystalline Solids|volume=107|pages=14|bibcode = 1988JNCS..107...14S }}</ref> гэж нэрлэнэ. ==Зунгааралтыг хэмжих== {{Main|Зунгааралт хэмжигч}} Зунгааралтыг өөр өөр төрлийн [[зунгааралт хэмжигч]] болон [[реометр]] - ээр хэмжинэ. Реометр нь зунгааралт хэмжигчээр хэмжих боломгүй, олон хүчин зүйлээс хамаарах зунгааралттай шингэнд хэрэглэгдэнэ. Шингэний температурыг тохиуулж хянах нь маш нарийн зунгааралтыг хэмжих үндэс болдог. Ялангуяа тосолгооний шингэнүүд 5&nbsp;°C-ийн өөрчлөлтөнд 2 дахин их зунгааралтын утга харуулах жишээтэй. Зарим шингэний хувьд зунгааралт нь шүргэх утгын өргөн хүрээнд тогтмол байж болно ([[Ньютоны шингэн|Ньютоны шингэнүүд]]). Тогтмол зунгааралтгүй шингэнүүдийн ([[Ньютоны бус шингэн]]) зунгааралтын нэг тоогоор тодорхойлох боломжгүй. Ньютоны бус шингэнүүд нь шүргэх хүчдэл, шүргэх утгаас хамаарсан маш олон зунгааралтын утгуудийг өгнө. Шингэний кинематик зунгааралтыг хэмжих хамгийн энгийн багаж нь зунгааралтыг хэмжих капиляр шил юм. Бүрхүүл хальс хийдэг үйлдвэрт зунгааралтыг тусгай аягаар хэмждэг. Тэдгээрт [[Зан аяга]], [[Ford viscosity cup|Фордын аяга]]- зэрэг хэрэглэгдэх ба үйлдвэр бүрт өөр байна. Цүлхэлтийн хугацаагаар /аягаар/ хэмжсэн зунгааралтын утгыг хөрвүүлэх тэгшитгэл ашиглан кинематик зунгааралтруу шилжүүлж болно (сантистокес, cСт).<ref>{{Webarchiv|url=http://www.byk.com/fileadmin/BYK/downloads/support-downloads/instruments/theory/physical-properties/en/Intro_Viscosity.pdf |wayback=20130512204513 |text=Viscosity |archiv-bot=2023-09-26 11:10:10 InternetArchiveBot }}. BYK-Gardner GmbH</ref> Зарим үйлдвэрт Стормерийн зунгааралт хэмжигчээр зунгааралтыг хэмжих ба энэ нь зунгааралтыг Кребийн нэгжээр (KU) тодорхойлно. Чичиргээнт зунгааралт хэмжигч гэж байна. Сунасан зунгааралтыг реометрээр хэмжинэ. Бөөмийн буюу эзлэхүүний зунгааралтыг акустик реометрээр хэмжинэ. ==Нэгж== ===Динамик зунгааралт μ=== Динамик зунгааралтын [[Олон улсын нэгжийн систем|Си]] нэгж нь [[Паскаль (нэгж)|паскаль]]-[[секунд]] (Па·с), (энэ нь (Н·с)/м², эсвэл кг/(м·с)) юм. Хэрэв 1 Па·с зунгааралттай [[шингэн]] хоёр зэрэгцээ хавтгайн гол байна гэж үзвэл нэг хавтгай нь 1 паскалийн шүргэх хүчдэлээр хажуу тийш түлхэгдэж нэг секундэд хоёр хавтгайн хоорондын зайтай тэнцүү зайг туулна гэсэн үг. 20&nbsp;°C тай ус нь 0.001002&nbsp;Па·с-ийн зунгааралттай байх бол ердийн моторын тосны зунгааралт 0.250&nbsp;Па·с <ref>{{cite book|author=Serway, Raymond A. | title=Physics for Scientists & Engineers|url=https://archive.org/details/physicsforscient0002serw_q6u6 |edition=4th| publisher=Saunders College Publishing| year=1996|isbn=0-03-005932-1}}</ref> гэсэн хэмжээстэй байна Динамик зунгааралтын [[Сантиметр грамм секунд|СГС]] [[physical unit|физикийн нэгж]] нь ''[[Поис (хэмжих нэгж)|поис]]''<ref>{{cite web |url=http://goldbook.iupac.org/goldbook/P04705.html#search=%22poise%20iupac%22 |title=IUPAC definition of the Poise |accessdate=2010-09-14 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (П) юм. Үүнийг [[Жеан Паузиель|Жеан Леонард Марие Поузиелл]]<nowiki/>ийн нэрийг мөнхөлж нэрлэсэн байна. Энэ нь Америкийн стандартад түгээмэл хэрэглэгдэх ба Сэнтипоис (cП) гэж тэмдэглэгдэнэ. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1.0020 cП гэсэн зунгааралттай байна. :1 П = 0.1 Па·с, :1 cП = 1 мПa·с = 0.001 Пa·с = 0.001 Н·с·м^-2 = 0.001 кг·м^-1·с^-1. ==={{anchor|Стокес (нэгж)}}Кинематик зунгааралт ν=== Кинематик зунгааралтын Си нэгж нь м²/с юм. СГС физик нэгжид кинематик зунгааралтын нэгж нь Стокесоор (Ст) тэмдэглэгдэнэ. Мөн л [[Георге Габриел Стокес]]<nowiki/>ийн дурсгалд зориулж ийнхүү нэрэлжээ. Үүнийг заримдаа сентиСтокесоор тэмдэглэнэ (cСт). АНУ-д Стокесийг дангаар нь хэрэглэнэ. :1 Ст = 1 cм²·с⁻¹ = 10⁻⁴ м²·с⁻¹. :1 cСт = 1 мм²·с⁻¹ = 10⁻⁶м²·с⁻¹. 20&nbsp;°C -тай ус нь 1 cСт гэсэн зунгааралттай байна. Кинематик зунгааралтыг заримдаа '''моментын тархалт''' гэж нэрлэж ашиглах тал бий. Учир нь энэ нь [[дулаан тархалт]], [[масс тархалт]] мэттэй адил төстэй физик хэмжигэдхүүн болно. ===Шингэрэлт буюу өтгөрөлт=== Зунгааралтын урвуу хэмжигдэхүүн нь ''шингэрэлт'' бөгөөд түүнийг ихэвчлэн ''φ''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' эсвэл ''F''&nbsp;=&nbsp;1&nbsp;/&nbsp;''μ'' гэж тэмдэглэнэ. Хэмжих нэгж нь урвуу поис ([[Сантиметр|cм]]·[[Секунд|с]]·[[Грамм|гр]]⁻¹) эсвэл ре гэнэ. Инженерийн практикт ховор хэрэглэгдэнэ. Шингэрэлтийн ухагдахуун нь идеал шийдлийн зунгааралтыг тодорхойлоход хэрэглэгддэг. Хоёр өөр <math>a</math> ба <math>b</math> гэсэн бүрэлдэхүүнүүд холилдох үед тэдгээрийн шингэрэлт нь :<math>F \approx \chi_a F_a + \chi_b F_b,</math>, болох ба зунгааралтын эквивалент тэгшитгэл нь: :<math>\mu \approx \frac{1}{\chi_a /\mu_a + \chi_b/\mu_b},</math> болно. Энд ''χ_a'' ба ''χ_b'' нь тус хольц бүрийн молийн фракцууд, ''μ_a'' болон ''μ_b'' нь тус бүрийн цэвэр зунгааралтууд болно. ===Стандарт бус нэгж=== [[Реун]] нь Британичуудын хэрэглэдэг динамик зунгааралтын нэгж юм. [[Зунгааралтын индекс]] нь температураас хамааралтай кинематик зунгааралтын өөрчлөлтийг хэмжихэд хэрэглэгддэг. Энэ нь авто машины үйлдвэрлэлд тосолгооний шинж чанарыг тодорхойлоход хэрэглэгдэнэ. Газрын тосны зарим компаниуд зунгааралтыг Саиболт хэмээх багажаар хэмжих Саиболт универсал секунд гэсэн (СУС)<ref>ASTM D 2161 (2005) "Standard Practice for Conversion of Kinematic Viscosity to Saybolt Universal Viscosity or to Saybolt Furol Viscosity", p. 1</ref> нэгжээр тэмдэглэдэг байна. Харин СУС-ийг сентиСкотруу ASTM D 2161<ref>{{cite web|url=http://www.uniteasy.com/en/unitguide/Viscosity.htm |title=Quantities and Units of Viscosity |publisher=Uniteasy.com |accessdate=2010-09-14}}</ref> гэсэн стандартад өгөгдсөн хүснэгтийн дагуу шилжүүлнэ. ==Молекул гаргалгаа== [[File:University of Queensland Pitch drop experiment-white bg.jpg|thumb|[[Давирхай]] нь уснаас ойролцоогоор 230 тэрбум (2.3{{e|11}}) дахин их зунгааралттай.<ref>{{cite web|url=http://www.physics.uq.edu.au/physics_museum/pitchdrop.shtml|title=The pitch drop experiment|first1=R.|last1=Edgeworth|first2=B.J.|last2=Dalton|first3=T.|last3=Parnell|publisher=[[University of Queensland]]|accessdate=2009-03-31}}. A copy of: ''European Journal of Physics (1984) pp. 198–200.''</ref>]] Системийн зунгааралт нь сиситем дахь хоёр молекулын харилцан үйлчлэлээр тодорхойлогдох боловч одоогоор яг таг тайлбарлах энгийн илэрхийлэл алга байна. Хамгийн энгийн гэж хэлж болох илэрхийлэл нь 1985<ref>{{cite journal | title = Transient-time-correlation functions and the rheology of fluids | journal = Physical Review A | date = October 15, 1988 | first = Denis J. | last = Evans |author2=Gary P. Morriss | volume = 38 | issue = 8 | pages = 4142–4148 | doi = 10.1103/PhysRevA.38.4142 | url = http://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevA.38.4142 | accessdate = 2012-10-24|bibcode = 1988PhRvA..38.4142E | pmid = 9900865 }}</ref> Эван болон Моррис нарын гаргасан Хугацааны шилжилтийг засварлах функц эсвэл шугаман шүргэх зунгааралтын хувьд Греен-Кобу хамаарал зэрэг болно. Гэсэн ч дээрх хоёр илэрхийлэл нь [[Молекул динамик]]<nowiki/>ийн компьютер тооцоололд зунгааралтыг тооцоход нарийн үр дүнгүүдийг өгнө. ===Хийнүүд=== Хийн зунгааралт нь цэвэр молекулуудын тархалтаас гаралтай. Хийн кинетик онол нь шингэний зунгааралтын шинж чанарыг ойролцоолоход тус болдог. Онол хүчинтэй байгаа хүрээнд: *Зунгааралт нь даралтаас хамааралгүй ба *зунгааралт нь температурын өсөлттэй хамт өснө.<ref name=physicsinfo>{{cite web|author=Elert, Glenn |url=http://physics.info/viscosity/ |title=The Physics Hypertextbook-Viscosity |publisher=Physics.info |accessdate=2010-09-14}}</ref> [[Жеймс Клерк Максвелл|Ж.Максвелл]] 1866 онд хийн зунгааралтын талаар алдартай өгүүллээ хэвлүүлсэн байдаг.<ref name=Maxwell1866>{{Cite journal |author = Maxwell, J. C. |year = 1866 |title = On the viscosity or internal friction of air and other gases |journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London |volume = 156 |pages = 249–268 |doi = 10.1098/rstl.1866.0013 }}</ref> Яагаад зунгааралт нь даралтаас үл хамааралтай вэ гэдгийг ойлгохын тулд А ба В гэсэн зэрэгцээ хоёр хязгаарын үеийг авч үзэх хэрэгтэй. Хийн дотоод үрэлт нь (зунгааралт) момент тархалтаас үүдэлтэй В үерүү нэвтрэн орж байгаа А үеийн бөөмийн магадлалаар тодорхойлогдоно. Максвеллийн тооцоолол нь зунгааралтын коэффициент нь нягттай, дундаж чөлөөт мөртэй, атомын дундаж хурдтай пропорциональ гэдгийг харуулдаг. Өөрөөр хэлбэл, ''чөлөөт дундаж мөр'' нь нягттай урвуу хамааралтай. Даралтын нэмэгдлээр бий болох нягтын нэмэгдэл нь зунгааралтыг өөрчилж чадахгүй. ====Тархах эгэл хэсгийн дундаж чөлөөт мөртэй холбогдох нь==== Тархалттай холбогдоход кинематик зунгааралт нь шингэрсэн материалын массын тархалтыг ойлгоход чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Зунгааралт нь шүргэх хүчдэлтэй мөн шингэний шүргэх утгатай хамааралтай ба шүргэх утга нь бөөмийн тархалт, дундаж чөлөөт мөртэй ''λ'' хамааралтай байна. [[Шингэний механик|Шингэний механикаас]]<nowiki/>fНьютоны шингэний хувьд өөртэйгээ зэрэгцээ хөдөлж байгаа хавтгайн нэгж талбай дээрх шүргэх хүчдэл ''τ'' нь ут талбайд пердендукляр байх зай хурдны өөрчлөлтийн харьцаагаар :<math>\tau = \mu \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> гэж тодорхойлогдно. Хэвтээ тэнхлэгийн хувьд Х-Z хавтай дээр. Бид ''μ'' -г хэрхэн ''λ-''тай холбогдохыг харуулж дээрх тэгшитгэлийг гаргана. Шүргэх хүчдэлийг нэгж хугацаан дахь моментын өөрчлөлтөөр илэрхийлбэл ''p'' нэгж ''A'' (моментын цүлхэлтийн утга) талбайд дурын гадаргууд :<math>\tau = \frac{\dot{p}}{A} = \frac{\dot{m} \langle u_x \rangle}{A}.</math> байх ба <math>\langle u_x \rangle</math> нь х тэнхлэгийн дагуух дундаж хурд болно. Цаашдын боловсруулалт нь<ref>{{Cite book|title=Lectures on geophysical fluid dynamics|first=R.L.|last=Salmon|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=0-19-510808-6}}, pp. 23–26.</ref> :<math>\dot{m} = \rho \bar{u} A </math> болно. :<math>\langle u_x \rangle = \frac12\, \lambda\frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y}</math> молекулуул 0 ба ''λ'' (тэнцүү түгээгдсэн молекул) гэсэн зайнд тэнэх ба тэдгээрийн дундаж хурд нь зайтай шугаман өөрчлөлттэй байна гэдгийг өмнөхөөр илэрхийлж болно (''λ''-ийн бага утгад ямагт үнэн). Эндээс: :<math>\tau = \underbrace{\frac12\, \rho \bar{u} \lambda}_{\mu} \cdot \frac{\mathrm{d}u_x}{\mathrm{d}y} \; \; \Rightarrow \; \; \nu = \frac{\mu}{\rho} = \tfrac12\, \bar{u} \lambda,</math> гэж гарах ба :<math>\dot{m}</math> нь гадаргыг цохих шингэний массын утга, :''ρ'' шингэний нягт, :''ū'' молекулын дундаж хурд (<math>\bar{u} = \sqrt{\langle u^2 \rangle}</math>), :''μ'' динамик зунгааралт зэрэг болно. ====Хийн зунгааралтанд температурын нөлөөлөл==== ''Сутерландын томьёо'' нь [[идеаль хий]]<nowiki/>н динамик зунгааралтыг температураас хамааралтай байхаар илэрхийлнэ:<ref>Smits, Alexander J. and Dussauge, Jean-Paul (2006) [http://books.google.com/books?id=oRx6U4T8zcIC&pg=PA46 Turbulent shear layers in supersonic flow], Birkhäuser, ISBN 0-387-26140-0 p. 46</ref> :<math> {\mu} = {\mu}_0 \frac {T_0+C} {T + C} \left (\frac {T} {T_0} \right )^{3/2}.</math> Энэ нь :<math>\lambda\,\frac{T^{3/2}}{T+C}\,,</math>-тэй тэнцүү байх ба &nbsp;<math>\lambda = \frac{\mu_0(T_0+C)}{T_0^{3/2}}\,</math>&nbsp; нь хийн хувьд тогтмол байна. Сутерландийн томьёонд *''μ'' = Т өгөгдсөн температур дахь динамик зунгааралт (Па·с эсвэл μПa·с), *''μ₀'' = жишиг температур дахь жишиг зунгааралт *''T'' = өгөгдсөн температур (келвин), *''T₀'' =жишиг температур (келвин), *''C'' = Авч үзэж байгаа шингэний/хийн Сутерландын тогтмол. Энэ томьёо нь температурын 0 < ''T'' < 555 K хүрээнд, даралтын алдаа 10% , даралтын утга 3.45 MPa -аас бага байхад хүчинтэй. Зарим хийн хувьд Сутерландийн тогтмол болон λ -ийн утгуудийг дараах хүснэгтээс авч болно. {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#efefef" ! Gas ! ''C'' [K] ! ''T₀'' [K] ! ''μ₀'' [μPa&nbsp;s] ! ''λ'' [μPa&nbsp;s&nbsp;K^-1/2] <!-- |- | | - | K | μPa s --> |- | [[air]] | 120 | 291.15 | 18.27 | 1.512041288 |- | [[nitrogen]] | 111 | 300.55 | 17.81 | 1.406732195 |- | [[oxygen]] | 127 | 292.25 | 20.18 | 1.693411300 |- | [[carbon dioxide]] | 240 | 293.15 | 14.8 | 1.572085931 |- | [[carbon monoxide]] | 118 | 288.15 | 17.2 | 1.428193225 |- | [[hydrogen]] | 72 | 293.85 | 8.76 | 0.636236562 |- | [[ammonia]] | 370 | 293.15 | 9.82 | 1.297443379 |- | [[sulfur dioxide]] | 416 | 293.65 | 12.54 | 1.768466086 |- | [[helium]] | 79.4<ref>{{cite journal |title=Numerical analysis of flow characteristics of an atmospheric plasma torch|author=Kim, Youn J.; Kim, You-Jae and Han, J.-G. |journal=12th International Congress on Plasma Physics, 25–29 October 2004, Nice (France)|arxiv=physics/0410237 |year=1970|bibcode = 2004physics..10237K }}</ref> | 273 | 19<ref name=hyper>[http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/tables/viscosity.html Viscosity of liquids and gases]. hyperphysics.phy-astr.gsu.edu</ref> | 1.484381490 |} ====Шингэрүүлсэн хийн зунгааралт==== [[Чапман-Энскогийн тэгшитгэл]]<ref>{{cite book|author= Hirshfelder, J.O.; Curtis, C.F. and Bird, R.B. |title=Molecular theory of gases and liquids|edition=First|publisher= Wiley|year=1964|isbn=0-471-40065-3}}</ref> нь шингэрүүлсэн хийн хувьд зунгааралтыг тооцоход хэрэглэгдэж болох юм. Энэ тэгшитгэл нь хагас онолын нөхцлийг ашигласан байдаг. Тэгшитгэл нь гурван ширхэг туршилтын параметрийг шаардана. Мөргөлдөөний параметр (''σ''), Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (''є''/''к'') ба мөргөлдөөний интеграл (''ω''(''T^*'')) зэрэг юм. :<math> {\mu}_0 \times 10^6 = {2.6693}\frac {(MT)^{1/2}} {\sigma^{2}\omega(T^*)},</math> энд *''T^*'' = ''κT/ε'' — багасгасан температур (хэмжээсгүй), *''μ₀'' = шингэрүүлсэн хийн зунгааралт (μПa.с), *''M'' = моллийн масс (гр/моль), *''T'' = Температур (K), *''σ'' =мөргөлдөөний диаметр (Å), *''ε'' / ''κ'' = Больцманы тогтмолд хуваагдсан татах хамгийн их энерги (K), *''ω_μ'' = мөргөлдөөний интеграл зэрэг байна. ===Дуслын шингэнүүд=== [[File:Viscosity video science museum.ogv|thumb|Энэ бичлэг нь өөр өөр зунгааралттай шингэнүүдийг харуулна.]] Шингэн буу дусал үүсгэх боломжтой шингэнд молекул хоорондын нэмэлт хүч маш чухал болж ирнэ. Энэ нь цаашид шүргэх хүчдэлийн утгад нөлөөлөх ба их маргаантай асуудал юм.{{Citation needed|date=February 2007}} Тэгэхээр шингэний хувьд: *Зунгааралт нь даралтаас үл хамаарах (маш өндөр даралтанд өөр болно); ба *Зунгааралт нь температур өсөхөд буурах хандлагатай (тухайлбал, усны зунгааралт нь 0&nbsp;°C аас 100&nbsp;°C-ын температурт тус бүр 1.79 cП ба 0.28 cП гэсэн утгатай байна). Шингэний динамик зунгааралт нь хийн динамик зунгааралтаас хэдэн эрэмбээр их утгатай байна. ====Холигдсон шингэний зунгааралт==== Хоёр ба түүнээс олон шингэний хольцын зунгааралтыг Рефутасын тэгшитгэл<ref>{{cite book|author=Maples, Robert E. |title=Petroleum Refinery Process Economics|edition=2nd|publisher=Pennwell Books|year=2000|isbn=0-87814-779-9}}</ref> ашиглан олно.<!--- dead link ref>Baird, C.T. (1989), ''Guide to Petroleum Product Blending'', HPI Consultants, Inc. [http://www.hpiconsultants.com/blending/index.htm HPI website], ISBN 0685547841.</ref ---> Тооцоолол нь дараах гурван алхамд гүйцэтгэгдэнэ. Эхний алхам нь хольцийн бүрдүүлэгч бүрт зунгааралтын холигдолтын тоог (VBN) (мөн холигдолтын индекс гэж нэрлэж болно) :(1) <math>\mbox{VBN} = 14.534 \times \ln\left[ \ln(\nu + 0.8) \right] + 10.975\,</math> гэж тодорхойлох ба энд кинематик зунгааралт нь сентиСтокесийн нэгжээр (cСт) байна. Бүх зунгааралтууд ижил температурт хэмжигдсэн эсхүл тооцогдсон байх ёстой. Дараагийн алхам нь хольцын хувьд VBN -ийг :(2) <math>\mbox{VBN}_\text{Blend} = \left[ x_A \times \mbox{VBN}_A \right] + \left[x_B \times \mbox{VBN}_B\right] + \cdots + \left[x_N \times \mbox{VBN}_N\right]\,</math> гэж тогтоох явдал ба ''x_X'' нь хольцын хувьд бүрдүүлэгчүүдийн [[массын фракц]] юм. Нэгэнт хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо олдсон бол сүүлчийн алхам нь тэгшигэл (1) ээс ''ν'' тодорхойлох ажил болно. :(3) <math>\nu = \exp\left( \exp\left( \frac{\text{VBN}_\text{Blend} - 10.975}{14.534} \right) \right) - 0.8,</math> энд ''VBN_Blend'' хольцын зунгааралтын холигдолтын тоо болно. ==Түгээмэл бодисын зунгааралт== ===Агаар=== [[File:Air dry dynamic visocity on pressure temperature.svg|thumb|Температур 300, 400 ба 500 K үе дахь хуурай агаарын динамик зунгааралтын даралтаас хамаарах хамаарал]] Агаарын зунгааралт нь температураас хамаарна. 15&nbsp;°C-тай үед агаарын зунгааралт 1.81{{e|−5}} кг/(м·с), 18.1 μПаa.с эсвэл 1.81{{e|−5}} Пa.с байна. Харин 15&nbsp;°C үед кинематик зунгааралт нь 1.48{{e|-5}} м²/с эсвэл 14.8 cСт байна. 25&nbsp;°C үед зунгааралт нь 18.6 μПa.с ба кинематик зунгааралт 15.7 cСт байна. Тепмератураас хамаарсан зунгааралтын функцаас зунгааралтыг мөн олж болно [http://www.lmnoeng.com/Flow/GasViscosity.htm Хийн зунгааралт тооцогч]. ===Ус=== [[File:Dynamic Viscosity of Water.png|thumb|Усны динамик зунгааралт]] Усны [[dynamics (mechanics)|динамик]] зунгааралт нь 25&nbsp;°C хэмтэй үед 8.90 × 10⁻⁴ [[Pascal (unit)|Па]]·[[second|с]] эсвэл 8.90 × 10⁻³ дин·с/cм².<br> Ус нь 25&nbsp;°C-т 0.0091 поис зунгааралттай ба 20&nbsp;°C-т 1 сэнтиПоис зунгааралттай байна.<br> Температурын функцаар илэрхийлбэл ''T'' (K): (Пa·с) = ''A'' × 10^{''B''/(''T''−''C'')}<br> ба энд ''A''=2.414 × 10⁻⁵ Пa·с ; ''B'' = 247.8 K ; ба ''C'' = 140 K байна.{{Citation needed|date=January 2012}} Буцлах цэг хүртэлх өөр өөр температуртай үеийн усны зунгааралтыг доорхи хүснэгтэнд өгөв. {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" !Temperature [°C] !Viscosity [mPa·s] |- |10 |1.308 |- |20 |1.002 |- |30 |0.7978 |- |40 |0.6531 |- |50 |0.5471 |- |60 |0.4658 |- |70 |0.4044 |- |80 |0.3550 |- |90 |0.3150 |- |100 |0.2822 |} ===Бусад бодисууд=== [[File:Drop 0.jpg|thumb|Ус ба сүүний зунгааралтын жишээ. Өнгдөр зунгааралттай шингэн нт адил хурдтай цутгахад бага хэмжээний цацалт үүсгэнэ.]] [[File:Runny hunny.jpg|thumb|[[Зөгийн бал]] гоожиж байна.]] [[File:PeanutButter.jpg|thumb|[[Самрын нухаш]] бол хагас хатуу шингэн бөгөөд налархай чанараа сайн хадгалдаг.]] Бусад Ньютоны шингэний зунгааралтуудыг дараах хүснэгтээр өгөв: {| class="wikitable sortable" |+ 100 kПa даралттай үед зунгааралт [μПa·с] |- style="background:#efefef;" ![[Gas]] ! at 0 °[[Celsius|C]] (273 K) ! at 27&nbsp;°C (300 K)<ref name="CRC83">{{RubberBible86th}}</ref> |- |[[Earth's atmosphere|air]] |17.4 |18.6 |- |[[hydrogen]] |8.4 |9.0 |- |[[helium]] | |20.0 |- |[[argon]] | |22.9 |- |[[xenon]] |21.2 |23.2 |- |[[carbon dioxide]] | |15.0 |- |[[methane]] | |11.2 |- |[[ethane]] | |9.5 |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Янз бүрийн хольц, нэгдмэл шингэний хувьд зунгааралт !Fluid ! data-sort-type="number" | Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" | Viscosity [cP] |- |[[blood]] (37&nbsp;°C)<ref name=r1/> | data-sort-value="0.003" |(3–4){{e|-3}} |3–4 |- |[[honey]] |2–10 |2,000–10,000 |- |[[molasses]] |5–10 |5,000–10,000 |- |molten [[glass]] |10–1,000 |10,000–1,000,000 |- |[[chocolate syrup]] |10–25 |10,000–25,000 |- |molten [[chocolate]]^* |45–130<ref>{{cite web |url=http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |title=Chocolate Processing |accessdate=2007-12-03 |work=[[Brookfield Engineering]] website |archive-date=2007-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071128034331/http://www.brookfieldengineering.com/education/applications/laboratory-chocolate-processing.asp |url-status=dead }}</ref> |45,000–130,000 |- |[[ketchup]]^* |50–100 |50,000–100,000 |- |[[lard]] |{{nts|100|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|100,000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[peanut butter]]^* |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |- |[[shortening]]^* |{{nts|250|prefix=≈{{sp}}}} |{{nts|250000|prefix=≈{{sp}}}} |} {| class="wikitable sortable" |+Шингэний зунгааралт<br>(25 °[[Celsius|C]] -тай үед) |- style="background:#efefef;" !Liquid : ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Viscosity [cP=mPa·s] |- |[[acetone]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|3.06e-4}} | data-sort-value="0.306" |{{nts|0.306}} |- |[[benzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|6.04e-4}} | data-sort-value="0.604" |{{nts|0.604}} |- |[[castor oil]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|0.985}} | data-sort-value="985" |{{nts|985}} |- |[[corn syrup]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.3806}} | data-sort-value="1380.6" |{{nts|1380.6}} |- |[[ethanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.074e-3}} | data-sort-value="1.074" |{{nts|1.074}} |- |[[ethylene glycol]] |{{nts|1.61e-2}} | data-sort-value="16.1" |{{nts|16.1}} |- |[[glycerol]] (at 20 °[[Celsius|C]])<ref name=hyper/> |{{nts|1.2}} | data-sort-value="1200" |{{nts|1200}} |- |[[Fuel oil|HFO-380]] |{{nts|2.022}} | data-sort-value="2022" |{{nts|2022}} |- |[[mercury (element)|mercury]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.526e-3}} | data-sort-value="1.526" |{{nts|1.526}} |- |[[methanol]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|5.44e-4}} | data-sort-value="0.544" |{{nts|0.544}} |- |[[motor oil]] SAE 10 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.065}} | data-sort-value="65" |{{nts|65}} |- |[[motor oil]] SAE 40 (20&nbsp;°C)<ref name=physicsinfo/> |{{nts|0.319}} | data-sort-value="319" |{{nts|319}} |- |[[nitrobenzene]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.863e-3}} | data-sort-value="1.863" |{{nts|1.863}} |- |[[liquid nitrogen]] @ 77K |{{nts|1.58e-4}} | data-sort-value="0.158" |{{nts|0.158}} |- |[[Propan-1-ol|propanal]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|1.945e-3}} | data-sort-value="1.945" |{{nts|1.945}} |- |[[olive oil]] |{{nts|0.081}} | data-sort-value="81" |{{nts|81}} |- |[[pitch (resin)|pitch]] |{{nts|2.3e8}} | data-sort-value="230000000000" |{{nts|23.0e10}} |- |[[sulfuric acid]]<ref name="CRC83"/> |{{nts|2.42e-2}} | data-sort-value="24.2" |{{nts|24.2}} |- |[[water]] |{{nts|8.94e-4}} | data-sort-value="0.894" |{{nts|0.894}} |} {| class="wikitable sortable" |- style="background:#efefef;" |+Хатуу материалын зунгааралт !Solid ! data-sort-type="number" |Viscosity [Pa·s] ! data-sort-type="number" |Temperature [K] |- |[[asthenosphere]]<ref name=asthenosphere>{{cite journal|last=Fjeldskaar|first=W.|title=Viscosity and thickness of the asthenosphere detected from the Fennoscandian uplift|journal=Earth and Planetary Science Letters|year=1994|volume=126|issue=4|pages=399–410|doi=10.1016/0012-821X(94)90120-1|bibcode = 1994E&PSL.126..399F }}</ref> | data-sort-value="7000" |{{nts|7.0e19}} |900&nbsp;°C |- |[[upper mantle]]<ref name=asthenosphere/> | data-sort-value="70000" |(0.7-1.0){{e|21}} |1300-3000&nbsp;°C |- |[[lower mantle]] | data-sort-value="100000" |(1.0-2.0){{e|21}} |3000-4000&nbsp;°C |} <nowiki>*</nowiki> эдгээр шингэнүүд нь маш өндөр зунгааралттай [[Ньютоны бус шингэн|Ньютоны бус шингэнүүд]] юм. <small>тэмдэглэл: Өндөр зунгааралттай гэдэг нь өтгөн шинж чанартайг харуулна.</small> ==Зуурмагийн зунгааралт /булинга/== [[File:Slurry Viscosity Plot.png|300px|thumb|Эйнштэйн<ref name="Einstein" /> Симха,<ref name="GuthAndSimha" /> Томас,<ref name="Thomas" /> ба Китано нарын<ref name="KitanoEtAl" /> тэгшитгэлээс тодорхойлсон харьцангуй зунгааралт ''μ_r'' -ын графикууд ]] [[slurry|Булинга]] хэмээх нэршил нь шингэн ба хатуу бодисуудын холимогыг илэрхийлэх ба заримдаа шингэрэлтийг илэрхийлнэ. Булингын зунгааралт нь шингэн фазын зунгааралттай харьцангуйгаар талбарлагдана: :<math>\mu_s = \mu_r \cdot \mu_l,</math> энд ''μ_s'' ба ''μ_l'' булинга ба шингэний динамик зунгааралтууд (Пa·с), ба ''μ_r'' харьцангуй зунгааралт (хэмжээсгүй) болно. Хатуу хэсгийн концентариц болон фракцаас хамаарч хатуу хэсгийн эзлэхүүний фракцаас ''ɸ'' хамаарсан хэд хэдэн харьцангуй зунгааралтыг илэрхийлэх загварууд байна. Нарийн ширхэглэлтэй хатуу хэсэг хэт бага концентарицтай байвал Эйнштэйний тэгшитгэл<ref name=Einstein>{{cite journal|last=Einstein |first=A.|year=1906|journal=Annalen der Physik|volume=19|pages=289|bibcode = 1906AnP...324..289E |doi = 10.1002/andp.19063240204|title=Eine neue Bestimmung der Moleküldimensionen|issue=2 }}</ref> хэрэглэгдэж болох: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi</math> Харин өндөр концентарицтай үед Гут болон Симха<ref name=GuthAndSimha>{{cite journal|author=Guth, E., Simha, R.|year=1936|journal=Kolloid Z.|volume=74|pages=266|doi=10.1007/BF01428643|title=Untersuchungen über die Viskosität von Suspensionen und Lösungen. 3. Über die Viskosität von Kugelsuspensionen|issue=3}}</ref> нарын дэвшүүлсэн засвартай тэгшитгэл ашиглагдах ба энэ нь хатуу хэсгүүдийн хоорондох харилцан үйлчлэлийг авч үзнэ: :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 14.1 \cdot \phi^2</math> Цаашилбал энэ тэгшитгэл нь Томас<ref name=Thomas>{{cite journal|author=Thomas, D. G.|year=1965|journal=J. Colloid Sci.|volume=20|pages=267|doi=10.1016/0095-8522(65)90016-4|title=Transport characteristics of suspension: VIII. A note on the viscosity of Newtonian suspensions of uniform spherical particles|issue=3}}</ref> -аар засварлагдаж туршилтын өгөгдөлтэй тохируулагдан :<math>\mu_r = 1 + 2.5 \cdot \phi + 10.05 \cdot \phi^2 + A \cdot e^{B \cdot \phi},</math> болох ба энд ''A = 0.00273'' ба ''B = 16.6 байна.'' Өндөр шүргэх хүчдэлүүдтэй үед (1 kПa-аас дээш), Китано нарын боловсруулсан тэгшитгэл хайлмал полимерын<ref name=KitanoEtAl>{{cite journal|author=Kitano, T., Kataoka, T., and Shirota, T.|year=1981|journal=Rheologica Acta|volume=20|pages=207|doi=10.1007/BF01513064|title=An empirical equation of the relative viscosity of polymer melts filled with various inorganic fillers|issue=2}}</ref> :<math>\mu_r = \left(1 - \frac{\phi}{A}\right)^{-2},</math> гэж итэгшитгэл ашиглагдах ба гөлгөр ширхэглэлтэй үед А ''= 0.68'' байна. ==Аморф материалын зунгааралт== [[File:Glassviscosityexamples.png|300px|thumb|Ердийн [[шил]]<nowiki/>ний зунгааралтын муруй.<ref>{{cite web|author=Fluegel, Alexander |url=http://www.glassproperties.com/viscosity/ |title=Viscosity calculation of glasses |publisher=Glassproperties.com |accessdate=2010-09-14}}</ref>]] [[Amorphous solid|Аморф материал]] дахь шингэний зунгааралт (тухайлбал [[Шил|шилнүүд]] ба хайлшууд)<ref>{{cite journal|author=Doremus, R.H.|year=2002|title=Viscosity of silica|journal=J. Appl. Phys.|volume=92|issue=12 |pages=7619–7629|doi = 10.1063/1.1515132 |bibcode = 2002JAP....92.7619D }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I. and Lee, W.E. |year=2004 |title=Viscosity of network liquids within Doremus approach |journal=J. Appl. Phys.|volume=95|issue=7|pages=3803–3810|doi = 10.1063/1.1647260|bibcode = 2004JAP....95.3803O }}</ref><ref>{{cite journal|author=Ojovan, M.I.; Travis, K.P. and Hand, R.J. |year=2000|title=Thermodynamic parameters of bonds in glassy materials from viscosity-temperature relationships|journal=J. Phys.: Condensed matter|volume=19|issue=41 |page=415107|doi=10.1088/0953-8984/19/41/415107|bibcode = 2007JPCM...19O5107O }}</ref> дулааны процессоор идэвхиждэг: :<math>\mu = A \cdot e^{Q/RT},</math> энд ''Q'' идэвхижүүлэх дулааны энерги, ''T'' нь температур, ''R'' нь хийн молийн тогтмол ба ''A'' нь ойролцоолсон тогтмол юм. Аморф материал дахь зунгааралдсан урсгал нь Аррениусын төрлийн шинж чанараас гажсан характеристиктай байна: ''Q'' нь бага температур (шилэн төлөв) дахь өндөр ''Q_H'' утгаас их температурт (шингэн төлөв) бага ''Q_L'' утга хүртэлх өөрчлөлт. Энэ өөрчлөлтөөс хамаарч, аморф материал нь дараах байдлаар ангилагдана. *хүчтэй: ''Q_H'' − ''Q_L'' < ''Q_L'' эсвэл *хэврэг: ''Q_H'' − ''Q_L'' ≥ ''Q_L''. Аморф материалын хэврэгшилт нь Доремусын хэврэгшилтийн харьцаагаар тооцогдох: :<math>R_D = \frac{Q_H}{Q_L}</math> ба хүчтэй, хатуу материалд ''R_D'' < 2 байх бол хэврэг материалд ''R_D'' ≥ 2 байна. [[Image:B2O3 viscosoty.jpg|thumb|B₂O₃ хувьд температур ба зунгааралтын лог муруй хоёр горимыг харуулж байна.]] Аморф материалын зунгааралт нв хоёр експоненттой функцаар яг таг тодорхойлогдоно: :<math>\mu = A_1 \cdot T \cdot \left[1 + A_2 \cdot e^{B/RT}] \cdot [1 + C \cdot e^{D/RT} \right],</math> Энд ''A₁'', ''A₂'', ''B'', ''C'' ба ''D'' нь аморф материалын барьцалдалтын термодинамик шинж чанартай холбооттой байна. [[Шилний шилжилтийн температур]]<nowiki/>аас холгүй ''T_g'' дээрх тэгшитгэл нь Вогел-Фулчер-Тамманн (VFT) тэгшитгэлээр ойролцоологдоно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас нилээд бага бол ''T''&nbsp;{{unicode|≪}}&nbsp;''T_g'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Арренуисын төрлийн тэгшитгэлээр, :<math>\mu = A_LT \cdot e^{Q_H/RT}</math> гэж илэрхийлэгдэх ба энд :<math>Q_H = H_d + H_m,\,</math> мөн ''H_d'' нь эвдэрсэн барьцалдалтын [[бүрэлдэлтийн энтальпи]] (тэмдэглэхдээ [https://web.archive.org/web/20141129015109/http://www.wikidoc.org/index.php/Configuron configuron] s) ба ''H_m'' нь тэдгээрийн хөдөлгөөний [[энтальпи]] болно. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас бага бол, ''T''&nbsp;<&nbsp;''T_g'', зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь өндөр байна. Яагаад гэвэл аморф материалууд шилэн төлөвт байхдаа тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдрээгүй байдаг. Хэрэв температур нь шилний шилжилтийн температураас өндөр бол ''T''&nbsp;{{unicode|≫}}&nbsp;''T_g'' хоёр экспонент тэгшитгэл нь Аррениусын төрлийн тэгшитгэлээр: :<math>\mu = A_HT\cdot e^{Q_L/RT},</math> байх ба энд :<math>Q_L = H_m.\,</math> мөн температур нь шилний шилжилтийн температураас их бол ''T''&nbsp;>&nbsp;''T_g'' аморфи материалууд нь хайлмал тэдгээрийн барьцалдалт нь эвдэрсэн, хөнгхөн урсамтгай болсон байх учир зунгааралтын идэвхижүүлэх энерги нь бага байна. ==Хуйлралтын зунгааралт== Шингэний урсгалын [[турбулент]] судалгаанд ерөнхийдөө бага хэмжээтэй ''хуйлралтууд'' (эсвэл хуй угалзууд) -ийг ялгасаж үзэх ба том хэмжээст хуйлралтуудыг тооцож ''хуйлралтын зунгааралт'' хэмээхийг авч үзнэ. Энэ нь бага хэмжээстэй урсгалд [[энерги]]<nowiki/>йн сарнилт болон зөөгдөлтийг тодорхойлдог (''[[том хуйлралтын симуляци]] гэдгийг үзэх''). Далайн циркуляцийн загварчлалд хэрэглэгдэх хуйлралтын зунгааралтын утгыг 5×10⁴ -аас 10⁶ Пa·с хооронд тооцооны торны нарийвчлалаас хамааруулж авна. Мөн үзэх{{colbegin|3}} *[[Deborah number]] *[[Dilatant]] *[[Herschel–Bulkley fluid]] *[[Hyperviscosity syndrome]] *[[Intrinsic viscosity]] *[[Inviscid flow]] *[[Morton number]] *[[Relative viscosity]] *[[Reyn]] *[[Reynolds number]] *[[Trouton's ratio]] *[[Two-dimensional point vortex gas]] *[[Viscoelasticity]] *[[Viscosity index]] *[[Joback method]] (estimation of the liquid viscosity from molecular structure) *[[Microviscosity]] *[[Rheology]] *[[Superfluid helium-4]] *[[Stokes flow]] {{colend}} ==Лавлахууд== {{reflist|30em}} ==Цааш унших== * Hatschek, Emil (1928). ''The Viscosity of Liquids''. New York: [[Van Nostrand]]. {{oclc|53438464}}. *{{cite book |author = Massey, B. S. |author2 = Ward-Smith, A. J. |title = Mechanics of Fluids |edition = Ninth |publisher = Spon Press |location = London; New York |year = 2011 |url = http://science.fire.ustc.edu.cn/download/job.php?job=download&id=141&did=0 |oclc = 690084654 |isbn = 978-0-415-60259-4 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Гадаад линк== {{Wiktionary}} *[https://web.archive.org/web/20140115211056/http://webbook.nist.gov/chemistry/fluid/ Fluid properties] High accuracy calculation of viscosity and other physical properties of frequent used pure liquids and gases. *[https://web.archive.org/web/20200316080655/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/gas-viscosity/ Gas viscosity calculator as function of temperature] *[https://web.archive.org/web/20200312151944/https://www.enggcyclopedia.com/calculators/physical-properties/air-viscosity-calculator/ Air viscosity calculator as function of temperature and pressure] *[http://www.engineersedge.com/fluid_flow/fluid_data.htm Fluid Characteristics Chart] A table of viscosities and vapor pressures for various fluids *[http://web.ics.purdue.edu/~alexeenk/GDT/index.html Gas Dynamics Toolbox] Calculate coefficient of viscosity for mixtures of gases *[http://glassproperties.com/viscosity/ViscosityMeasurement.htm Glass Viscosity Measurement] Viscosity measurement, viscosity units and fixpoints, glass viscosity calculation *[https://web.archive.org/web/20100113072736/http://www.diracdelta.co.uk/science/source/k/i/kinematic%20viscosity/source.html Kinematic Viscosity] conversion between kinematic and dynamic viscosity. *[http://www.thermexcel.com/english/tables/eau_atm.htm Physical Characteristics of Water] A table of water viscosity as a function of temperature *[http://www.iop.org/EJ/abstract/0953-8984/12/46/305 Vogel–Tammann–Fulcher Equation Parameters] *[http://ddbonline.ddbst.de/VogelCalculation/VogelCalculationCGI.exe Calculation of temperature-dependent dynamic viscosities for some common components] *[http://www.epa.gov/EPA-AIR/2005/July/Day-13/a11534d.htm "Test Procedures for Testing Highway and Nonroad Engines and Omnibus Technical Amendments"]. [[United States Environmental Protection Agency]] *[http://www.astro.uu.se/~bf/course/numhd_course/2_5_2Artificial_viscosity.html Artificial viscosity] [[Ангилал:Бодисын шинж чанар]] [[Ангилал:Физик тоо хэмжээний төрөл]] [[Ангилал:Реологи]] [[Ангилал:Шингэний механик]] 4emlsovf4kwiored0qts8d40niuv8s8 0 47825 864738 684639 2026-08-05T16:07:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864738 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дэлгэцийн жүжигчин | kurzname = Жорж Клуни<br>''<small>George Clooney</small>'' | bild = George Clooney 66ème Festival de Venise (cropped2).jpg | bildbeschreibung = Жорж Клуни [[Венецийн кино наадам]]д ([[2009]]) | langname = Жорж Тимоти Клуни | nation = {{USA}} | geburtstag = [[1961 он]]ы [[5 сарын 6]] | geburtsort = [[Лексингтон (Кентакки)|Лексингтон]], [[Кентакки]] | geburtsland = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | sterbedatum = | sterbeort = | sterbeland = | partner = | expartner = | bekannt = 1978—одоо | beruf = [[жүжигчин]] | preis = [[Оскарын шагнал|«Оскар»]] (2006, 2013) <br />«[[Алтан бөмбөрцөг]]» (2001, 2006, 2012, 2013, 2015)<br>[[БАФТА]] (2013) | website = }} '''Жорж Тимоти Клуни''' ({{lang-en|George Timothy Clooney}}, [[1961]] оны [[5 сарын 6|тавдугаар сарын 6-нд]] [[Кентакки]] [[муж]]ийн [[Лексингтон (Кентакки)|Лексингтон]] [[хот]]од төрсөн) — [[АНУ|АНУ-ын]] жүжигчин. «[[Сириана]]» ([[2005]]) киноны туслах дүрээр [[Оскарын шагнал|«Оскар»]], «[[Алтан бөмбөрцөг]]» гардаж байсан тэрээр «Оскарыг» шилдэг бүтээлийн төрөлд «[[Арго (кино)|Арго]]» ([[2013]]) хамтарсан киногоороо хүртсэн билээ. «Ертөнцийн сайхан залуу»<ref>{{cite book|title=TV Guide Book of Lists|url=https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse|year=2007|publisher=Running Press|isbn=0-7624-3007-9|page=[https://archive.org/details/tvguidebookoflis0000unse/page/201 201]}}</ref>, «Ертөнцийн нөлөөт эрхэм» зэрэг олон тодотголтой Клуни [[Рене Зеллвегер]], [[Келли Престон]], [[Жулиа Робертс]], [[Синди Кроуфорд]] нарын жүжигчидтэй үерхэж байв. ==Онцлох уран бүтээлүүд== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:75%" |- ! Он!! Бүтээл!! Уугуул хэлээр!! Дүр!! Тодорхойлогдсон шагнал |- | [[1995]] || [[Яаралтай тусламжийнхан (телесериал)|Яаралтай тусламжийнхан]] || ER || доктор Даг Росс || [[Алтан бөмбөрцөг]] — эрэгтэй гол дүр /драм/ — дэвшсэн |- | [[1997]] || [[Бэтмен, Робин хоёр]] || Batman and Robin || [[Бэтмен]] / Брюс Уэйн || — |- | [[1998]] || [[Нарийн улаан зурвас]] || The Thin Red Line || ахмад Бош || — |- | [[1999]] || [[Гурван хаан]] || Three Kings || хошууч Арчи Гейтс || — |- | [[2001]] || [[Оушений арваннэгэн хамсаатан]] || Ocean’s Eleven || Дэнни Оушен || — |- | [[2002]] || [[Солярис]] || Solaris || Крис Кельвин || — |- | [[2004]] || [[Оушений арванхоёр хамсаатан]] || Ocean’s Twelve || Дэнни Оушен || — |- | [[2005]] || [[Сириана]] || Syriana || Боб Барнес || [[Оскарын шагнал|Оскар]] — эрэгтэй туслах дүр — хүртсэн<br>[[БАФТА]] — эрэгтэй туслах дүр — дэвшсэн<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] — эрэгтэй туслах дүр — хүртсэн |- | [[2007]] || [[Оушений арвангурван хамсаатан]] || Ocean’s Thirteen || Дэнни Оушен Трелони || — |- | [[2007]] || [[Майкл Клейтон]] || Michael Clayton || Майкл Клейтон || [[Оскарын шагнал|Оскар]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[БАФТА]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] — эрэгтэй гол дүр — хүртсэн |- | [[2008]] || [[Уншаад шатаа]] || Burn After Reading || Харри Пфаррер || — |- | [[2009]] || [[Гайхамшигт Ноён үнэг]] || The Fantastic Mr. Fox || Ноён үнэг || — |- | [[2009]] || [[Тэнгэрт дүүлэгч]] || Up in the Air || Райан Бинэм || [[Оскарын шагнал|Оскар]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[БАФТА]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн |- | [[2010]] || [[Америк хүн (кино)|Америк хүн]] || The American || Жек || — |- | [[2011]] || [[Удам (2010 оны кино)|Удам]] || The Descendants || Мэтт Кинг || [[Оскарын шагнал|Оскар]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[БАФТА]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] — эрэгтэй гол дүр — дэвшсэн |- | [[2011]] || [[Гуравдугаар сарын түнш]] || The Ides of March || хотын захирагч Майк Моррис || [[Оскарын шагнал|Оскар]] — кино зохиол — дэвшсэн<br>[[БАФТА]] — кино зохиол — дэвшсэн<br>[[Алтан бөмбөрцөг]] — найруулагч, кино зохиол — дэвшсэн |- | [[2013]] || [[Татах хүч (кино)|Татах хүч]] || Gravity || Мэтт || — |} == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|George Clooney|Жорж Клуни}} * {{imdb name|id=0000123|name=Жорж Клуни}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Жорж Клунигийн шагнал |state = collapsed |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:#ccccff |2001—2020 оны Оскарын шагналтан (эрэгтэй туслах дүр) |1981—2000 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — инээдэм болон мюзикл) |2001—2020 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй гол дүр — драм) |2001—2020 оны Алтан бөмбөрцөгийн шагналтнууд (эрэгтэй туслах дүр) |1976—2000 оны Сатурн шагналтан (эрэгтэй кино жүжигчин) }} {{DEFAULTSORT:Клуни, Жорж}} [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:АНУ-ын кино зохиолч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:НҮБ-ын энх тайвны тусгай элч]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:SАG-Award шагналтан]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] gadz1s3eoigvdpvaqwsxfccpc3j8mkf 0 50844 864751 863178 2026-08-05T16:20:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 4 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864751 wikitext text/x-wiki ''Латтис Больцманы арга (LBM эсвэл ЛБА)''' (эсвэл '''Дулааны Латтис Больцманы арга (TLBM)''') нь [[тооцон бодох шингэний динамик]] (CFD) дахь [[шингэний симуляци]]йг гүйцэтгэх нэг арга юм. [[Навиер-Стокесийн тэгшитгэл]]ийг шийдэхийн оронд тухайлсан (дискрет) Больцманы тэгшитгэл нь [[Ватнагар-Гросс-Крүүк]] (BGK-ВГК) гэх мэт [[мөргөлдөөн]]ий загваруудын тусламжтайгаар [[Ньютоны шингэн]]ий урсгалыг симуляцлах боломжтой. Тодорхой тооны эгэл хэсгүүдийн хувьд урсгал болон мөргөлдөөний процессыг симуляци хийснээр бодит шингэний эгэл хэсгүүдийн хоорондын харилцан үйлчлэл нь массаас илүүтэйгээр урсгалын шинж чанарт бичил-орчны зунгааралт нөлөөлдөг гэдгийг батладаг. ==Алгоритм== ЛБА бол комплекс шингэний системд харьцангуй шинэ тооцооллын арга бөгөөд [[тооцон бодох шинжлэх ухаан]]д ялангуяа физик, шингэний динамикийн салбарт судлаачдийн анхаарлыг маш их татаж байна. Хадгалагдах хуулийн Макро-орчны шинж чанаруудыг (ж.н масс, момент, энерги) тоон аргаар шийдвэрлэдэг уламжлалт [[Тооцон бодох шингэний динамик|ТБШД]]-ын аргуудтай ([[Тооцон бодох шингэний динамик#Хэлхээст арга - Mesh method|хэлхээст арга]]) адилгүйгээр ЛБА нь шингэнийг төсөөллийн эгэл хэсгүүдээс бүрдсэн мөнөөх эгэл хэсгүүд нь дискрет сүлжээ (Латтис гэдэг нь сүлжээ юм) бүхий хэлхээсийн дагуу дэс дараалсан түгэлт болон мөргөлдөөнийг бий болгоно гэж загварчилдаг. Энэхүү хэсгийн чухал байдал, орчны динамикийн ачаар ЛБА нь бусад нийтлэг хэрэглэгдэх ШДТБАргуудаас илүү гарах хэд хэдэн давуу талийг бий болгох ба ялангуяа комплекс хязгаартай бодлогууд, макро орчны харилцан үйлчлэлийн хамаарал, алгоритмыг параллелчлах нөхцөлд маш тохиромжтой давуу талуудыг бий болгоно. Сүлжээний буюу Латтис Больцманы тэгшитгэлийн өөр нэг илрэл нь тухайлсан-хурдны [[Больцманы тэгшитгэл]] юм. Тухайлсан тэгшитгэл гэдэг нь дискрет орчинд бичигдсэн эсвэл хөрвүүлэгдсэн тэгшитгэл гэж ойлгоно. Тухайн дифференциал тэгшитгэлийн системийг шийдэх тоон арга нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн түгэлт ба мөргөлдөөнийг харуулсан дискрет дүрслэлийг бий болгоно. Комьпютер алгоритмд, мөргөлдөөн болон урсгалын алхамууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ: Мөргөлдөх алхам: <math>f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)\,\!</math> Урсах алхам: <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) =f_i^t(\vec{x},t+\delta_t) \,\! </math> Энд ''i'' моментийн чиглэлийг заах ба түгэлт гэдэг нь төсөөллийн эгэл хэсгүүдийн урсах алхамыг илэрхийлж байгаа юм. ==Хийн сүлжээний автоматын (LGA-ХСА) аргаас (ЛБА) хөгжсөн нь== ЛБА нь орон зай хугацаанд төсөөллийн молекулын динамикийг хялбарчилан авч үздэг [[хийн сүлжээний автомат]] (LGA) гэдэг аргаас үүсэлтэй ба хийн автоматад эгэл хэсгийн хурд нь үргэлж дискрет байдаг. Тухайлбал 2 хэмжээст FHP загварт сүлжээний зангилаа бүр гурвалжин байдлаар хөрш сүлжээний зангилаатайгаа 6-н шилбээр холбогдох ба ямарч эгэл хэсэг нь уг шилбээр дамжин өгөгдлөн сүлжээний хурдаар хөдлөнө. Хугацааны интервалын дараа, эгэл хэсэг бүр өгөгдсөн чиглэлээрээ хөрш зангилааруу нүүх ба энэ процессийг түгэлтийн буюу урсгалын шат гэж нэрлэдэг. Нэгээс илүү олон эгэл хэсгүүд өөр өөр чиглэлээс ижил зангилаанд ирэх тохиолдолд хоорондоо мөргөлдөж чиглэл болон хурдаа тусгай мөргөлдөөний дүрмийн дагуу өөрчилнө. Урсгалын болон мөргөлдөх шатууд тусгай хувилбартай байдаг. Хамгийн тохиромжтой мөргөлдөөний дүрэм нь мөргөлдөөний өмнөх ба дараах үеийн масс [[эгэл хэсгийн тоо]], момент (хөдөлгөөний тоо хэмжээ), энерги зэргийг хадгалсан байх ёстой. ХСА нь гидродинамикийн симуляци хийхэд зарим нэг засагдашгүй сул талуудтай. Жишээ нь: хурд ихтэй урсгалд [[Галилейн инвариант]] алдагдах, сүлжээний хэмжээнээс хамаарч [[статистик шуугиан]] гарах эсвэл [[Рейнольдсын тоо]] хязгаарлагдах гэх мэт. Хэдий тийм боловч ХСА нь [[реактив тархалт]] болон [[молекул динамик]]ийн загварчлалд хүрэхэд маш тохиромжтой шилжүүлэгддэг. ХСА-аас ЛБА руу шилжих гол үндэслэл нь сүлжээний чиглэл дахь Боолиан эгэл хэсгийн тоо ба түүний олонлогийн дунджийг нягтын түгэлтийн функцаар сольж статистик шуугианыг үгүй хийх хүсэл байсан юм. Энэ солилтыг хийснээр дискрет мөргөлдөөний дүрэм нь мөргөлдөөний оператор гэж нэрлэгдэх тасралтгүйн функцаар бас солигдсон юм. ЛБА-ын хөгжлийн үе дахь чухал нэг хялбарчилгаа бол мөргөлдөөний операторыг [[Ватнагар-Гросс-Крүүк]] (BGK-ВГК) гэх сулралтын (заримдаа тайвшрах) илэрхийлэлээр ойролцоолох явдал байв. Энэхүү сүлжээний ВГК (LBGK) загвар нь симуляцийг илүү үр ашигтай болгох ба шилжүүлгийн коэффициентийн уян чанарыг бий болгоно. Өөрөөр хэлбэл ЛБА нь тасралтгүй Больцманы тэгшитгэлийн онцгой тухайлсан хэлбэрийг авч үздэг гэсэн үг юм. [[Чапман-Энскогийн онол]]оор ЛБА-ын алгоритмаас Навиер-Стокесийн тэгшитгэл болон тасралгүйн тэгшитгэлийг сэргээж болох ба даралтын орон нь уламжлалт ТБШД-ын аргууд шиг нэмэлт тэгшитгэл эсвэл [[Пауссоны тэгшитгэл]] тэгшитгэлийг шийдэлгүйгээр нягтын хуваарилалтаас шууд олдох боломжтой байдаг. ==Сүлжээ ба DnQm ангилал== Латтис Больцманы загвар нь куб болон гурвалжин хэлбэртэй эсвэл хослосон байхаар хэд хэдэн төрлийн сүлжээ болон дискрет түгэлтийн функцийн хөдөлгөөнтэй ба хөдөлгөөнгүй эгэл хэсгүүдийг ашиглан ажилладаг. Сүлжээний өөр байдлаас бий болж байгаа аргуудыг ангилах хамгийн зөв зам нь DnQm схем юм. Энд "Dn" нь "n хэмжээстэй" гэдгийг илтгэж байхад "Qm" нь "m хурдтай" гэдгийг илтгэнэ. Жишээлбэл, D3Q15 бол хөдөлгөөнгүй эгэл хэсгүүд бүхий куб торон дээрх гурван хэмжээст Латтис Больцманы загварыг илэрхийлж байна. Зангилаа бүр нь кристал хэлбэрийг бий болгох ба гадаргаа хуваалцаж байгаа 6, хүрээгээр нийлж байгаа 8-н хөршдөө тус бүр эгэл хэсгээ түгээх боломжтой юм.<ref>Succi, p 68</ref> (D3Q15 загвар нь хүрээгээр нийлж байгаа 12 хөршрүүгээ эгэл хэсгүүдийг түгээх боломж байхгүй ба хэрэв боломжтой болчихвол энэ нь "D3Q27" загвар болно.) Симуляцийг хийхийн тулд орон зай ба хугацаа гэх мэт бодит тоо хэмжээнүүд сүлжээний нэгжрүү шилжүүлэгдсэн байх хэрэгтэй. Рейнольдсын тоо гэх мэт хэмжээсийн бус хэмжигдэхүүнүүд хэвээр байж болно. ==Сүлжээний нэгжийн шилжүүлэг== Ихэнх Латтис Больцманы симуляцид <math>\delta_x\,\!</math> нь сүлжээний хэмжээсийн үндсэн нэгж байх ба хэрэв бодлогийн хүрээний урт <math>L\,\!</math> -ийн турш <math>N\,\!</math> тооны шилбэ оршино гэж үзвэл хэмжээсийн нэгж нь хялбар байдлаар <math>\delta_x=L/N\,\!</math> гэж тодорхойлогдоно. Латтис Больцманы симуляци дахь хурд нь ерөнхийдөө дууны хурдны илэрхийллээр өгөгддөг. Иймд дискрет хугацааны нэгж нь <math>\delta_t = \frac{\delta_x}{C_s}\,\!</math> гэж илэрхийлэгдэх ба үүний хуваагч <math>C_s</math> нь дууны физик хурд юм.<ref>Succi, Appendix D (p. 261-262)</ref> Бичил хэмжээстэй урсгалд (механик ба гидравликт [[сүвэрхэг орчин]] дундуурх урсгал) бодит дууны хурдыг ашиглах нь үл зөвшөөрөх жижиг хугацааны алхамыг өгдөг. Иймд сүлжээний [[Махын тоо]] гэж бий болох ба энэ нь бодит Махын тооноос их утгатай байна. Мөн [[Рейнольдсын тоо]]г хэвээр хадгалахын тулд [[зунгааралт]]ыг нэмэгдүүлж тэнцвэржүүлдэг.<ref>Succi, chapter 8.3, p. 117-119</ref> ==Холимог шингэний симуляци== Хөдлөх болон хэв гажих [[Харилцах гадаргуу (хими)|харилцах хязгаар]]тай учир олон фазат/холимог урсгалын симуляци нь ТБШДинамик дахь уламжлалт аргуудын томоохон шалгуур байсаар ирсэн. Илүү нарийвчилбал ялгаатай [[Фаз (юмс)|фазууд]] (шингэн ба уур) эсвэл бүрэлдэхүүнүүд (тухайлбал тос ба ус) хоорондын харилцах хязгаар нь шингэний молекулуудын хооронд тодорхой харилцан үйлчлэлийг бий болгодог. Иймд макро-орчны шинжийг агуулах Навиер-Стокесийн тэгшитгэлрүү энэ мэт харилцан үйлчлэлийн микро-орчны шинж чанаруудыг боловсруулж хийх нь хүндрэлтэй байдаг. Гэхдээ ЛБА-д хэсгийн кинетик нь мөргөлдөөний операторыг засварласанаар суурь болсон микро-орчны шинж чанаруудтай холбогдох аргыг тохиромжтой харьцангуй хялбар болгож өгдөг. Хэд хэдэн ЛБА-ын олон фазат/холимог урсгалын загварууд хөгжсөөр байна. Эдгээрт фазийн ялгарал нь эгэл хэсгийн динамикаас автоматаар бий болох ба уламжлалт хэлхээст аргууд шиг ямар нэгэн тусгай арга шаардлагагүй. Олон фазат/холимог ЛБА нь өөр өөр комплекс шингэний системд тухайлбал харилцах хязгаарын тогтворгүйжилттэй урсгал, [[Шингэний хөөс|хөөс]]/[[дусал]]ын динамик, хатуу гадаргуугын [[норолт]],шингэний дотоод үе хоорондын гулсалт, дуслын электрогидродинамикийн деформаци гэх мэтэд амжилттай хэрэглэгдэж байна. Бага Махын тооны горимтой үед нягтын өөрчлөлтийн ач холбогдлыг авч үзсэн хийн холимогийн шаталт дахь Латтис Больцманы загвар нь саяхан дэвшүүлэгдээд байна.<ref>{{cite journal|last1=Di Rienzo|first1=A. Fabio|last2=Asinari|first2=Pietro|last3=Chiavazzo|first3=Eliodoro|last4=Prasianakis|first4=Nikolaos|last5=Mantzaras|first5=John|title=Lattice Boltzmann model for reactive flow simulations|journal=EPL|date=2012|volume=98|doi=10.1209/0295-5075/98/34001}}</ref> Эндээс үзвэл дан ЛБА нь томоохон физик оронг (тохиромжит аргатай харьцуулбал) авч үзэж болох ба реактив хийн холимогийн симуляци нь том хэмжээний шаталтын механизмыг нарийвчлан авч үзэж байгаа мэт санах ойн хэрэгцээний хувьд зарим нэг нэмэлт сайжруулалт хэрэгтэй гэдгийг харуулдаг юм. Эдгээр асуудлууд нь "загварын системчилсэн өөрчлөлтийн техник"-т дахин ангилагдаж судлагдаж, боловсруулагдаж байна.<ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Coupling of the model reduction technique with the lattice Boltzmann method for combustion simulations|journal=Combust. Flame|date=2010|volume=157|pages=1833-1849|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0010218010001756}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Efficient simulations of detailed combustion fields via the lattice Boltzmann method|journal=International Journal of Numerical Methods for Heat & Fluid Flow|date=2012|volume=21|url=http://dx.doi.org/10.1108/09615531111135792}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Chiavazzo|first1=Eliodoro|last2=Karlin|first2=Ilya|last3=Gorban|first3=Alexander|last4=Boulouchos|first4=Konstantinos|title=Combustion simulation via lattice Boltzmann and reduced chemical kinetics|journal=Journal of Statistical Mechanics: Theory and Experiment|date=2009|doi=10.1088/1742-5468/2009/06/P06013}}</ref> ==Дулааны Латтис Больцманы арга== Саяхан (2009 онд), Дулааны Латтис-Больцманы арга (TLBM - ДЛБА) нь Олон-хурдат аргачлал /multi-speed approach/,<ref>McNamara, G., Garcia, A., and Alder, B., "A hydrodynamically correct thermal lattice boltzmann model", Journal of Statistical Physics, vol. 87, no. 5, pp. 1111-1121, 1997.</ref> Идэвхгүй скаляр аргачлал /passive scalar approach/,<ref>Shan, X., "Simulation of rayleigh-b'enard convection using a lattice boltzmann method", Physical Review E, vol. 55, pp. 2780-2788, The American Physical Society, 1997.</ref> Дулааны энергийн түгэлтийн аргачлал /thermal energy distribution/<ref>He, X., Chen, S., and Doolen, G.D., "A novel thermal model for the lattice boltzmann method in incompressible limit", Journal of Computational Physics, vol. 146, pp. 282-300, 1998.</ref> гэх гурван ангилалын сүүлчийнх нь болсон юм. ==Хязгаарлалтууд== Комплекс шингэний динамикийн симуляцид ЛБА-ын хэрэглээний өсөлтыг үл анхаарвал энэхүү шинэ аргачлалд зарим хязгаарлалтууд байдаг юм. Одоогийн байдлаар [[аэродинамик]] дахь өндөр Махын тоотой урсгалыг симуляцилахад хүндрэлтэй байгаа ба тохиромжит термо-гидродинамикийн схем олдоогүй байна. Гэвч Навиер-Стокесийн тэгшитгэл дээр суурилсан ТБШД-ын аргуудтай ЛБА нь амжилттай хосолж дулааны шилжилттэй (хатуу биеын чанарт суурилсан дулааны дамжилт, нэвчилт ба ялгаралт) симуляциуудыг чадварлаг шийдвэрлэж байна. Олон фазат/холимог урсгалын загварын хувьд харилцах үеийн зузаан нь ихэнхдээ том байх ба энэ орчмийн нягтын харьцаа нь бодит шингэнтэй харьцуулахад бага байдаг. Саяхан энэ асуудал Юуан болон Счаефер нараар шийдэврлэгдлээ. Тэд Шан ба Чен нарын загвар дээр сайжруулалт хийж энэ үр дүнд хүрсэн ба [[төлөвийн тэгшитгэл]]ийг хялбарчилсанаар 1000:1 -ын нягтын харьцаанд хүрэх боломжтой гэж харуулжээ. Гэсэн хэдий ч, энэ аргын сүүлийн хорин жилийн хурдан дэвшил, өргөн хэрэглээ нь энэ аргыг [[микро-урсгал]]ыг багтаагаад [[тооцон бодох шинжлэх ухаан]]<nowiki/>д ялангуяа [[физик]]<nowiki/>ийн салбарт чадамжтай гэдгийг баталж байна. ЛБА нь өндөр [[Кнүдсэний тоо]]той урсгалд хамгийн нарийвчлалтай үр дүнг өгдөг нь туршилтаар батлагдсан. ==Тухайлсан ЛБТэгшитгэлээс Навиер-Стокесийн тэгшитгэлийг гаргах== Тухайлсан Латтис Больцманы тэгшитгэлээс (мөргөлдөөний операторыг хэрэглэсэн ЛВГК (LBGK) тэгшитгэл гэж нэрлэнэ) эхэлье. Бид эхлээд ЛБТэгшитгэлийн зүүн талыг <math>2^{nd}\,\!</math> -р эрэмбийн Тэйлорын цуваанд задлая. Хялбарчилсан <math>1^{st}\,\!</math> эрэмбийн Тэйлорын цувааг сонгосон бол ЛБТэгшитгэл нь утгаа алдана. <math>2^{nd}\,\!</math> - р эрэмбийн Тэйлорын цуваанд задлахад баруун талаас 0 болон нэгдүгээр эрэмбийн уламжлалтай хэсэг нь орхигдож, тэйлорын цувааны 1 ба 2-р эрэмбийн уламжлал болон мөргөлдөөний операторууд тус тус үлдээнэ. <math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t) = f_i(\vec{x},t) + \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)</math> Хялбарчлахын тулд <math>f_i(\vec{x},t)</math>- ыг <math>f_i\,\!</math> гэж бичье. Тэйлорын цувааг хөнгхөн хялбарчилж диад хоорондын үржвэрийг тодорхойлох цэг ":" -ээр тэмдэглэе. :<math>\frac{\partial f_i}{\partial t} +\vec{e}_i \nabla f_i+ \left (\frac{1}{2}\vec{e}_i\vec{e}_i : \nabla\nabla f_i +\vec{e}_i\cdot\nabla\frac{\partial f_i}{\partial t} +\frac{1}{2}\frac{\partial^2 f_i}{\partial t^2} \right ) =\frac{1}{\tau}(f_i^{eq}-f_i) </math> Тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус бүрдүүлэгчрүү эгэл хэсгийн түгэлтийн функцыг өргөтгөж мөн Күдсэний тоо <math>K\,\!</math> бүхий Чапман-Энсогийн задаргааг хэрэглэн Тэйлорын задаргаа бүхий ЛБТ нь тодорхой тасралтгүй тэгшитгэлийг олохын тулд Кудсэний тооны хувьд өөр өөр утгын хэмжээрүү задрах болно. :<math>f_i=f_i^{eq}+K f_i^{neq}\,\!</math> :<math>f_i^{neq}= f_i^{(1)}+K f_i^{(2)}+O(K^2) </math> Тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус түгэлт нь макро-түвшний хэмжигдэхүүнүүдтэй дараах байдлын холбоог хангах ёстой. Эгэл хэсгийн хуваарилалт нь эгэл хэсгээр макро-түвшинг хэмжихийн тулд 'зөв хэлбэрт' байх ёстой. :<math>\rho = \sum_i f_i^{eq} </math> :<math>\rho \vec{u} = \sum_i f_i^{eq} \vec{e}_i</math> :<math>0 = \sum_i f_i^{(k)} \qquad s.t.\ k=1,2\,\!</math> :<math>0 = \sum_i f_i^{(k)} \vec{e}_i</math> Чэпман-Энскогийн задаргаа нь: :<math>\frac{\partial}{\partial t}=K\frac{\partial}{\partial t_1}+K^2\frac{\partial}{\partial t_2} \qquad s.t.\ t_2(\text{tarhaltiin hugatsaanii hemjees}) \ll t_1(\text{newchiltiin hugatsaanii hemjees})</math> :<math>\frac{\partial}{\partial x}=K\frac{\partial}{\partial x_1}</math>. Тэйлорын цуваанд тэнцвэрт ба тэнцвэрт бус түгэлтийн задаргааг орлуулж, өөр өөр <math>K\,\!</math> эрэмбэд ялгасанаар тасралтгүй орчны тэгшитгэл илэрхийлэгдэж эхэлнэ. Эрэмбэ <math>K^0\,\!</math>-ийн хувьд: :<math>\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_1} +\vec{e}_i \nabla_1 f_i^{eq} =-\frac{f_i^{(1)}}{\tau} </math> Эрэмби <math>K^1\,\!</math>-ийн хувьд: :<math>\frac{\partial f_i^{(1)}}{\partial t_1}+\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_2} +\vec{e}_i \nabla f_i^{(1)}+ \frac{1}{2}\vec{e}_i\vec{e}_i : \nabla\nabla f_i^{eq} +\vec{e}_i\cdot\nabla\frac{\partial f_i^{eq}}{\partial t_1} +\frac{1}{2}\frac{\partial^2 f_i^{eq}}{\partial t_1^2} =-\frac{f_i^{(2)}}{\tau} </math> Хоёр дахь тэгшитгэлд зарим хувиргалт хийж эхний тэгшитгэлд орлуулбал дараах байдалтай болно. :<math>\frac{\partial f_i^{(eq)}}{\partial t_2} +\left ( 1-\frac{1}{2 \tau} \right ) \left [ \frac{\partial f_i^{(1)}}{\partial t_1}+\vec{e}_i \nabla_1 f_i^{(1)}\right ] =-\frac{f_i^{(2)}}{\tau} </math> Дээрхээс макро-орчны шинж чанар болон эгэл хэсгийн хоорондын хамаарлыг хэрэглэн масс болон моментийн тэгшитгэлийг гарган авч болно. :<math>\frac{\partial \rho}{\partial t} +\nabla \cdot \rho \vec{u} = 0 </math> :<math>\frac{\partial \rho\vec{u}}{\partial t} +\nabla \cdot \Pi = 0 </math> Моментийн цүлхэлтийн тенсор <math>\Pi\,\!</math> нь дараах хэлбэртэй байна. :<math> \Pi_{xy} = \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}\left[ f_i^{eq} + \left( 1 - \frac{1}{2 \tau} \right) f_i^{(1)} \right] \,\!</math> Үүнд: <math>\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}</math> бол <math>\vec{e}_{i}</math>-ын (ж.н <math>\textstyle\left(\sum_{x}\vec{e}_{ix}\right)^2 = \sum_{x}\sum_{y}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy}</math>) бүх бүрдүүлэгчийн нийлбэрийн квадратын хувьд товч тэмдэглэгээ ба Навиер-Стокесийн тэгшитгэлтэй харьцуулж болохуйц хоёрдугаар эрэмбийн тэнцвэржүүлэгч эгэл хэсгийн түгэлтийн тэгшитгэл нь: <math>f_i^{eq}=\omega_i\rho \left (1+\frac{3\vec{e}_i\vec{u}}{c^2}+\frac{9(\vec{e}_i\vec{u})^2}{2c^4}- \frac{3(\vec{u})^2}{2c^2} \right) </math>. Тэнцвэржүүлэгч буюу тэнцвэрт түгэлт нь зөвхөн бага хэмжээний Махийн тоотой буюу бага хурдтай үед л хүчинтэй. Тэнцвэрт түгэлтийг цүлхэлтийн тенсорлуу оруулж ирсэнээр: :<math> \Pi_{xy}^{(0)} = \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy} f_i^{eq} =p\delta_{xy}+\rho u_x u_y \,\!</math> :<math> \Pi_{xy}^{(1)} =\left( 1 - \frac{1}{2 \tau} \right) \sum_{i}\vec{e}_{ix}\vec{e}_{iy} f_i^{(1)} =\nu\left(\nabla_x \left( \rho \vec{u}_y \right) +\nabla_y \left( \rho \vec{u}_x \right)\right)\,\!</math> Эцэст нь Навиер-Стокесийн тэгшитгэлийг нягтын маш бага өөрчлөлттэй гэсэн нөхцөл дор гарган авч байна. :<math> \rho \left( \frac{\partial \vec{u}_{x}}{\partial t} + \nabla_{y}\cdot\vec{u}_{x}\vec{u}_{y}\right)= -\nabla_{x}p+\nu\nabla_{y}\cdot\left(\nabla_x \left( \rho \vec{u}_y \right) +\nabla_y \left( \rho \vec{u}_x \right)\right) \,\!</math> Энэ гаргалгаа бол Чен болон Доолений ажил юм.<ref>Chen, S., and Doolen, G.D., "Lattice Boltzmann Method for Fluid Flows", Annual Review of Fluid Mechanics, vol. 30, pp. 329-364, 1998.</ref> ==Симульци дахь математик тэгшитгэлүүд== Тасралтгүй Больцманы тэгшитгэл нь дан эгэл хэсгийн магадлалт хуваарилалтын /түгэлт/ функц <math>f(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> -ын хувьд үнэлэмжийн тэгшитгэл нь бөгөөд дотоод энергийн нягтын хуваарилалтын функцууд <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> (Хе нар.) нь тус бүр: :<math>\partial_t f + (\vec{e}\cdot \nabla) f + F\partial_v f=\Omega(f)</math> :<math>\partial_t g + (\vec{e}\cdot \nabla) g + G\partial_v f=\Omega(g)</math> Үүнд: <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> нь дараах байдлаар <math>f(\vec{x},\vec{e}_i,t)\,\!</math> -тэй холбогдоно. <math>g(\vec{x},\vec{e}_i,t) = \frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2}f(\vec{x},\vec{e}_i,t)</math> <math>F\,\!</math> бол гадаад хүч, <math>\Omega\,\!</math> бол мөргөлдөөний интеграл ба <math>\vec{e}</math> (зарим эх сурвалжид <math>\vec{\xi}</math> гэж тэмдэглэгдэнэ) бол микро түвшний хурд юм. Гадаад хүч <math>F\,\!</math> температураас хамааралтай гадаад хүч болох <math>G\,\!</math> -тэй дараах байдлаар холбогдоно. Хүчний харилцааны загварын нэг шалгалт нь <math>G\,\!</math>-ийн хувьд [[Rayleigh-Bénard convection|Раелейг-Венардын нэвчилт]] юм. :<math> F = \frac{\vec{G}\cdot(\vec{e}-\vec{u})}{RT}f^{eq} </math> :<math> \vec{G} = \beta g_0(T-T_{avg})\vec{k} </math> Нягт <math>\rho\,\!</math>, хурд <math>\vec{u}\,\!</math> болон температур <math>T\,\!</math> гэх мэт макро-орчний хэмжигдэхүүнүүд нь нягтын түгэлтийн функцын момент шиг тодорхойлогдох боломжтой ба илэрхийлбэл: :<math> \rho = \int\ f \, d\vec{e} </math> :<math> \rho\vec{u} = \int\ \vec{e}f \, d\vec{e} </math> :<math> \frac{\rho DRT}{2} = \rho\epsilon = \int\ g \, d\vec{e} </math> Латтис Больцманы арга нь сүлжээрүү хязгаарлах хэмжээсийг оруулж мөн хурдны оронг микро орчны хурдны тухайлсан бүрдэлрүү (ж.н <math>\vec{e}_i = (\vec{e}_{ix},\vec{e}_{iy})</math>) шилжүүлсэнээр дээрх тэгшитгэлийг тухайлж дискрет тэгшитгэл болгоно. Тухайлбал D2Q9, D3Q15, болон D3Q19 дахь микро-орчны хурдууд нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0) & i = 0 \\ (1,0),(0,1),(-1,0),(0,-1) & i = 1,2,3,4 \\ (1,1),(-1,1),(-1,-1),(1,-1) & i = 5,6,7,8 \\ \end{cases}</math> <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0,0) & i = 0 \\ (\plusmn 1,0,0),(0,\plusmn 1,0),(0,0,\plusmn 1) & i = 1,2,...,5,6 \\ (\plusmn1,\plusmn1,\plusmn1) & i = 7,8,...,13,14 \\ \end{cases}</math> <math>\vec{e}_i = c\times \begin{cases} (0,0,0) & i = 0 \\ (\plusmn 1,0,0),(0,\plusmn 1,0),(0,0,\plusmn 1) & i = 1,2,...,5,6 \\ (\plusmn1,\plusmn1,0),(\plusmn1,0,\plusmn1),(0,\plusmn1,\plusmn1) & i = 7,8,...,17,18 \\ \end{cases}</math> Массын нягт, дотоод энергийн нягтын хувьд дан фазад тухайлагдсан Больцманы тэгшитгэл нь: :<math>f_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-f_i(\vec{x},t) + F_i=\Omega(f)</math> :<math>g_i(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-g_i(\vec{x},t) + G_i=\Omega(g)</math> Мөргөлдөөний оператор нь зарим нэг нөхцөлд тухайлбал хадгалагдах хуулийг хангаж байхын тулд үргэлж ВГК мөргөлдөөний оператороор ойролцоологдоно. :<math>\Omega(f) = \frac{1}{\tau_f} (f_i^{eq}-f_i)</math> :<math>\Omega(g) = \frac{1}{\tau_g} (g_i^{eq}-g_i)</math> Мөргөлдөөний операторт байх <math>f_i^{eq}</math> нь дискрет ба үүнийг тэнцвэрт эгэл хэсгийн магадлалт түгэлтийн функ гэж үзнэ. D2Q9 ба D3Q19-ын хувьд операторыг тасралтгүй ба дискрет хэлбэрт үл шахагдах шингэний хувьд харуулсан ба үүнд D, R ба T нь хэмжээснүүд, хийн тогтмол болон абсольют температурууд юм. Тасралтгүйгээс дискрет хэлбэрийн хувьд тухайн уламжлал нь 2-р эрэмбийн тохиролтойгоор /нарийвчлал/ хийгдэв. :<math>f^{eq}=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2RT}} </math> :<math>=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e})^2}{2RT}}e^{\frac{\vec{e}\vec{u}}{RT}-\frac{\vec{u}^2}{2RT}} </math> :<math>=\frac{\rho}{(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e})^2}{2RT}}(1+\frac{\vec{e}\vec{u}}{RT}+\frac{(\vec{e}\vec{u})^2}{2(RT)^2}-\frac{\vec{u}^2}{2RT}+...) </math> <math>c=\sqrt{3RT}\,\! </math> гэж авч үзвэл эцсийн дүнд: :<math>f_i^{eq}=\omega_i\rho \left (1+\frac{3\vec{e}_i\vec{u}}{c^2}+\frac{9(\vec{e}_i\vec{u})^2}{2c^4}- \frac{3(\vec{u})^2}{2c^2} \right) </math> :<math>g^{eq}=\frac{\rho(\vec{e}-\vec{u})^2}{2(2 \pi RT)^{D/2}}e^{-\frac{(\vec{e}-\vec{u})^2}{2RT}} </math> <math>\omega_i = \begin{cases} 4/9 & i = 0 \\ 1/9 & i = 1,2,3,4 \\ 1/36 & i = 5,6,7,8 \\ \end{cases}</math> <math>\omega_i = \begin{cases} 1/3 & i = 0 \\ 1/18 & i = 1,2,...,5,6 \\ 1/36 & i = 7,8,...,17,18 \\ \end{cases}</math> Дан бүрэлдэхүүнт урсгалын хувьд энэ төрлийн ажлууд маш их хийгдсэн байдаг ба одоо Дулааны ЛБА-ын тухай авч үзье. Олон бүрэлдэхүүнт/олон фазат ДЛБА нь нэг бүрдэлт урсгалаас илүү хялбар ашиглагдахуйц, сонирхол татдаг юм. Орчин үеийн судалгаатай хөл нийлүүлэхийн тулд <math>\sigma_j\,\!</math> элементтэй системийн бүх бүрдүүлэгчийг (ж.н сүвэхрхэг орчны хана, олон төрлийн шингэний хий холимог) <math>\Psi\,\!</math> -аар тодорхойлох явдал юм. :<math>f_i^{\sigma}(\vec{x}+\vec{e}_i\delta_t,t+\delta_t)-f_i^{\sigma}(\vec{x},t) + F_i=\frac{1}{\tau_f^{\sigma}} (f_i^{\sigma,eq}(\rho^{\sigma},v^{\sigma})-f_i^{\sigma})</math> Тайвшрах буюу сулралтын параметр <math>\tau_f^{\sigma_j}\,\!</math> нь [[kinematic viscosity|кинематик зунгааралт]] <math>\nu_f^{\sigma_j}\,\!</math>- тай дараах холбоогоор холбогдоно. <math>\nu_f^{\sigma_j} = (\tau_f^{\sigma_j}-0.5)c_s^2\delta_t</math> <math>f_i\,\!</math> -ын [[Moment (mathematics)|моментууд]] нь хадгалагдсан орчны хэмжигдэхүүнүүдийг өгнө. Энэ үед нягт нь: :<math>\rho=\sum_{\sigma}\sum_i f_i\,\!</math> :<math>\rho\epsilon =\sum_i g_i\,\!</math> :<math>\rho^{\sigma}=\sum_i f_i^{\sigma}\,\!</math> Жинлэсэн дундаж хурд <math>\vec{u'} \,\!</math> болон орчны момент /хөдөлгөөний тоо хэмжээ/ нь дараах байдлаар илэрхийлэгдэнэ. :<math> \vec{u'}=\left (\sum_{\sigma}\frac{\rho^{\sigma}\vec{u^{\sigma}}}{\tau_f^{\sigma}}\right)/\left(\sum_{\sigma}\frac{\rho^{\sigma}}{\tau_f^{\sigma}}\right) </math> :<math>\rho^{\sigma} \vec{u^{\sigma}} = \sum_i f_i^{\sigma} \vec{e}_i.</math> :<math>v^{\sigma} = \vec{u'}+ \frac{\tau_f^{\sigma}}{\rho^{\sigma}}\vec{F}^{\sigma}</math> Тэнцвэрт хурд <math>v^{\sigma}\,\!</math>-ийн хувьд өгөгдсөн дээрх тэгшитгэлд <math>\vec{F}^{\sigma}\,\!</math> гишүүн нь бүрэлдэхүүн бусад бүрэлдэхүүнтэйгээ харилцан үйлчлэлцэх хүч юм. Энэ нь шингэн шингэнтэй, хий шингэнтэй, шингэн хатуу биетэй хэрхэн харилцахыг тодорхойлдог ердийн тохируулах параметр боловч одоог хүртэл хэлэлцээний гол сэдэв болж байна. Франк ба бусад эрдэмтэд энэ хүчний хувьд нэгэн загвар жагсаалт гаргаж ирсэн. Түгээмэл ашиглагддаг гаргалгаа нь Гүнстенсений хромодинамикийн загвар ба энэ нь шингэн уурын систем, бинарын шингэнд маш тохиромжтой Свифтийн чөлөөт энерги дээр суурилсан аргачлал юм. Үүнд дотоод молекулын харилцаанд суурилсан загвар, Инамурогийн арга, Лее ба Линий аргачлалч<ref>Frank, X., Almeida, G., Perre, P., "Multiphase flow in the vascular system of wood: From microscopic exploration to 3-D Lattice Boltzmann experiments", International Journal of Multiphase Flow, vol. 36, pp. 599-607, 2010.</ref> мөн хамаарна. <math>\vec{F}^{\sigma}\,\!</math> -ийн ерөнхий хэлбэр нь доорх байдлаар хэд хэдэн эрдэмтэдээр өгөдсөн байдаг.<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "Equations of State in a lattice Boltzmann model", Physics of Fluids, vol. 18, 2006.</ref><ref>Harting, J., Chin, J., Maddalena, V., Coveney, P., "Large-scale lattice Boltzmann simulations of complex fluids: advances through the advent of computational Grids", ''Philosophical Transactions of the Royal Society A'', vol. 363, pp. 1895–1915 2005.</ref> <math>\vec{F}^{\sigma} = -\psi^{\sigma}(\vec{x})\sum_{\sigma_j}H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}')\sum_i\psi^{\sigma_j}(\vec{x}+\vec{e}_i)\vec{e}_i \,\!</math> <math>\psi(\vec{x})\,\!</math> бол үр ашигтай масс ба <math>H(\vec{x},\vec{x}')\,\!</math> нь хөрш хэсэгтэйгээ <math>\vec{x}'\,\!</math> - ээр харилцах дотоод эгэл хэсгийг харуулах Греений функц юм. <math>H(\vec{x},\vec{x}')=H(\vec{x}',\vec{x})\,\!</math> гэсэн нөхцөл хангаж байвал <math>H(\vec{x},\vec{x}')>0\,\!</math> болох ба эгэл хэсгүүд хоорондоо түлхэлцэх хүчийг илэрхийлнэ. D2Q9 болон D3Q19 хувьд энэ нь: <math>H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}') = \begin{cases} h^{\sigma\sigma_j} & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | \le c \\ 0 & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | > c \\ \end{cases} </math> <math>H^{\sigma\sigma_j}(\vec{x},\vec{x}') = \begin{cases} h^{\sigma\sigma_j} & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | = c \\ h^{\sigma\sigma_j}/2 & \left | \vec{x}-\vec{x}' \right | =\sqrt{2c} \\ 0 & \text{busad uyed} \\ \end{cases} </math> Шан ба Чен нараар дэвшүүлэгдсэн идэвхит масс нь ''дан'' ба ''олон бүрэлдэхүүнт'' системд үр ашигт масс гэдгээрээ доорхи байдлаар хэрэглэгдэнэ. [[equation of state|Төлөвийн тэгшитгэл]] нь дан болон олон фазат урсгалын нөхцөлд өгөгдөх боломжтой. :<math>\psi(\vec{x})=\psi(\rho^{\sigma})=\rho_0^{\sigma}\left[1-e^{(-\rho^{\sigma}/\rho_0^{\sigma})} \right]\,\!</math> :<math>p=c_s^2 \rho+c_0h[\psi(\vec{x})]^2\,\!</math> Цаашид <math>\rho_0^{\sigma}\,\!</math> ба <math>h^{\sigma \sigma_j}\,\!</math> нь [[equation of state|төлөвийн тэгшитгэл]] (EOS-ТТ) - ийн системрүү орсоноор тохируулах чөлөөт тогтмол шиг харагддаг боловч <math>(\partial P / \partial {\rho})_T=(\partial^2 P / \partial {\rho^2})_T=0\,\!</math> болон <math>p=p_c\,\!</math> гэх мэт критик нөхцөл шиг гидродинамикийн харилцан холбоог хангаж байх ёстой. Төлөвийн тэгшитгэлд <math>c_0\,\!</math> бол D2Q9 ба D3Q19 хувьд 3.0 байхад D3Q15<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "A Thermal Lattice Boltzmann Two-Phase Flow Model and its Application to Heat Transfer Problems-Part 1. Theoretical Foundation", Journal of Fluid Engineering 142-150, vol. 128, 2006.</ref> хувьд 10.0-тэй тэнцүү байна. Олон фазат урсгалын симуляцийг илүү тохиролтой буюу нарийвчлалтай байлгахын тулд үр ашигт массын нягт нь өөрчлөгдсөн байх хэрэгтэй гэдгийг Юан ба Счаефер<ref>Yuan, P., Schaefer, L., "Equations of State in a lattice Boltzmann model", ''Physics of Fluids'', vol. 18, 2006.</ref> нар харуулсан юм. Тэд өөрсдийн үр дүнг Шан ба Чен (SC), Карнахан-Старлинг (C–S), Ван дер Ваал (vdW), Редлич-Квонг (R–K), Редлич-Квонг Соаве (RKS), болон Пенг-Робинсон (P–R) нарын төлөвийн тэгшитгэлтэй харьцуулсан юм. Тэдний үр дүнд SC ТТ нь маш сул байсан ба C–S, P–R, R–K, болон RKS ТТэгшитгэлүүд нь олон ба дан фазат урсгалд тохиромжтой илүү тохиролыг өгч байсан байна. Алдарт изотерм ЛБА-ын хувьд эдгээр нь зөвхөн тоо хэмжээнүүдийг л хадгална. Дулааны загвар нь мөн энергийг хадгалж байх ёстой учир нэмэлт хадгалагдах тоо хэмжээ шаардлагатай болно. :<math>\rho \theta + \rho u u =\sum_i f_i \vec{e}_i \vec{e}_i.</math> ==Програм хангамжууд== === Нээлттэй үүсвэр / чөлөөт програмууд === * [http://asl.org.il Advanced Simulation Library]: График Процессийн нэгж (OpenCL) бүхий Нээлттэй ЛБА-ны код (AGPL). Өөр өөр сүлжээний хувьд хүчинтэй. * [http://software.lanl.gov/taxila/ Taxila LBM]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: Лос Аламос Үндэсний лаборатороос гаргасан 2 ба 3н хэмжээст параллелчилсан нээлттэй үүсвэр (LGPL) бүхий Фортран код. Олон фазат урсгалд хчүинтэй. * [http://code.google.com/p/limbes/ LIMBES]: Гаусс-Хермитийн квадратур дээр суурилсан 2 хэмжээст нээлттэй үүсвэр (GPL) код, Фортран 90, параллелчилсан (openmp) * [http://optilb.org/openlb OpenLB]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: C++, параллелчилсан ЛБА дээр суурилсан нээрттэй үүсвэр (GPLv2) бүхий сан * [http://www.palabos.org/ Palabos]: Нээлттэй үүсвэр (AGPL) параллел C++ код, дулааны, олон фазат, чөлөөт гадаргуутай урсгалд хүчинтэй * [https://web.archive.org/web/20100507030106/http://sailfish.us.edu.pl/ Sailfish]: График Процессийн нэгж (CUDA/OpenCL) бүхий Нээлттэй ЛБА-ны код (LGPL). Өөр өөр сүлжээний хувьд хүчинтэй. * [http://www.blender.org/ Blender]: ЛБА-ыг хэрэглэсэн 3н хэмжээст загварчлагч (https://web.archive.org/web/20150301074456/http://wiki.blender.org/index.php/Doc:2.6/Manual/Physics/Fluid/Technical_details) олон фазат болон турбулент урсгалт хүчинтэй. * [http://elbeem.sourceforge.net/ El'Beem]: ЛБА-ыг хэрэглэсэн чөлөөт ТБШД-ын код (GPL) * [https://web.archive.org/web/20090614195322/http://thomas-pohl.info/work/lba.html J-Lattice-Boltzmann]: Жава апплеттэй ЛБА-ын хамаарал. * [http://physics.ndsu.edu/people/faculty/wagner/lattice_boltzmann_codes/ C examples]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: C (GPL) хэл дээрх зарим ЛБА-ыг ашигласан бодлогын жишээнүүд. * [http://code.google.com/p/lbm-c/ LBM-C]: Нээлттэй (GPLv2) CUDA код * [http://walberla.net/ waLBerla]: Хэрэглээ өргөнтэй ЛБА * [https://web.archive.org/web/20160125075454/http://www.tuhh.de/elbe/home.html elbe]: Бүтээмж өндөртэй ЛБА === Чөлөөт програм === * [https://web.archive.org/web/20150315000255/http://www.lbsim.com.br/ LBSim]: C++ хэл дээр бичигдсэн үнэгүй програм === Арилжааны програм === * [https://web.archive.org/web/20150927201626/http://uk.c-s.fr/LaBS-scalabe-algorithms-for-complex-flow-simulation_a386.html LaBS]: LaBS эсвэл Даттис Больцманы Солвер гэдэг нь шахагдах шингэнийг загварчилах арилжааны ТБШД-ын код юм. * [https://web.archive.org/web/20150524083815/http://lbhydra.umn.edu/ LBHydra]: LBHydra бол Миннесотагийн Их сургуулиас гаргасан 2 ба 3н хэмжээст турбулент, олон ба дан фазат урсгалыг загварчлах өргөтгөж болон Латтис Больцманы симулятор юм. * [https://web.archive.org/web/20100515115312/http://www.exa.com/pages/pflow/pflow_physics.html PowerFLOW]: Экса Корпорацийн ТБШД-ын код. * [https://web.archive.org/web/20150322074448/http://www.flowkit.com/ FlowKit]: Нээлттэй үүсвэр болох [http://www.palabos.org Palabos] програмын мэргэжлийн туслах програм. * [http://www.xflowcfd.com/index.php XFlow]: Некст Лимит Технологи компанийн бүтээл ЛБА-д суурилсан ТБШД-ын хамгийн сүүлчийн үеийн код. * [https://web.archive.org/web/20150307123620/http://www.fluidyna.com/content/ultrafluidx ultraFluidX]: Мульт-GPU -ээр дэмжигдсэн ЛБА дээр суурилсан ТБШД-ын код, FluiDyna GmbH [http://www.fluidyna.com/ FluiDyna]. ==Цаашид унших== * {{cite book|author=Deutsch, Andreas and Sabine Dormann|title=Cellular Automaton Modeling of Biological Pattern Formation |url=https://archive.org/details/cellularautomato0000deut|publisher=[[Birkhäuser Verlag]]|year=2004|isbn=978-0-8176-4281-5}} * {{cite book|author=Succi, Sauro|title=The Lattice Boltzmann Equation for Fluid Dynamics and Beyond|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2001|isbn=0-19-850398-9}} * {{cite book|author=Wolf-Gladrow, Dieter|title=Lattice-Gas Cellular Automata and Lattice Boltzmann Models|url=https://archive.org/details/latticegascellul0000wolf|publisher=[[Springer Verlag]]|year=2000|isbn=978-3-540-66973-9}} * {{cite book|author=Sukop, Michael C. and Daniel T. Thorne, Jr.|title=Lattice Boltzmann Modeling: An Introduction for Geoscientists and Engineers|publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2007|isbn=978-3-540-27981-5}} * {{cite book|author=Jian Guo Zhou|title=Lattice Boltzmann Methods for Shallow Water Flows|url=https://archive.org/details/latticeboltzmann0000zhou|publisher = [[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2004|isbn=3-540-40746-4}} * {{cite book|author=He,X., Chen, S., Doolen, G.|title=A Novel Thermal Model for the Lattice Boltzmann Method in Incompressible Limit|publisher = [[Journal of Computational Physics|Academic Press]]|year=1998}} * {{cite book|author=Guo, Z. L., and Shu, C|title=Lattice Boltzmann Method and Its Applications in Engineering|url=https://archive.org/details/latticeboltzmann0003guoz|publisher = [[World Scientific Publishing]]|year=2013}} * Монгол хэл дээрх нарийн тайлбар бүхий Латтис Больцманы аргын үндсэн ухагдахуун, жишээ кодууд http://hydraulicstructure.blogspot.jp/ ==Тэмдэглэл== <references/> ==Гадаад линк== * [http://www.openlb.net/ OpenLB]: LBM community forum for discussions on research, implementation, open positions and upcoming conferences, .. * [http://www.palabos.org/ palabos.org]: A site with various resources related to LBM, including a forum. * [http://www.science.uva.nl/research/scs/projects/lbm_web/lbm.html LBM Method] * [https://web.archive.org/web/20100215133932/http://physics.ndsu.edu/fileadmin/physics.ndsu.edu/Wagner/LBbook.pdf Lattice Boltzmann summary] * [https://web.archive.org/web/20070614172334/http://www.lstm.uni-erlangen.de/lbm/lb-methods/ Erlangen Lattice Boltzmann mailing list] * [https://web.archive.org/web/20120707152058/http://www.frontierlattices.ch/indepth/elbm Entropic Lattice Boltzmann Method (ELBM)] * [https://web.archive.org/web/20110720013726/http://dsfd.physics.ndsu.nodak.edu/cgi-bin/mailman/listinfo/dsfd-announce DSFD mailing list: sends information about DSFD and related conferences, opportunities for doctoral, postdoctoral, faculty and industry positions for applicants who have experience with Lattice Boltzmann or other related methods.] * [http://dsfd.org/ dsfd.org: Website of the annual DSFD conference series (1986 -- now) where advances in theory and application of the lattice Boltzmann method are discussed] * [http://www.icmmes.org/ Website of the annual ICMMES conference on Lattice Boltzmann methods and their applications ] [[Ангилал:Тооцооллын физик]] [[Ангилал:Тоон анализ]] [[Ангилал:Шингэний механик]] 2pqdmvaqinmbny2kujmgchn5aaa0sqk 0 50978 865022 638343 2026-08-05T20:47:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865022 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Папа Буба Диоп |уугуул нэр = Папа Буба Диоп Бей<ref name="Hugman2009-10 119">{{Cite book |editor-first=Barry J. |editor-last=Hugman |title=The PFA Footballers' Who's Who 2009–10 |url=https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8 |year=2009 |publisher=Mainstream |isbn=978-1-84596-474-0 |page=[https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/119 119]}}</ref> |зураг = Papa Bouba Diop.png |хэмжээ = 100px |тайлбар = |хоч = ''Шүүгээ'' ({{lang-en|The Wardrobe}}) |мэндэлсэн огноо = 1978 оны 1 сарын 28 |мэндэлсэн газар = [[Сенегал]], [[Дакар]] |иргэншил = {{Далбаа Сенегал|20px}} [[Сенегал]] |өндөр = 194 |жин = |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|төвийн хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = ''зодог тайлсан'' |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал|1996—2000|{{Далбаа Швейцари|15px}} Нёвшатель Ксамакс|69 (9) |2000—2001|{{Далбаа Швейцари|15px}} [[Грассхоппер]]|38 (1) |2002—2004|{{Далбаа Франц|20px}} [[Ланс (хөлбөмбөгийн баг)|Ланс]]|69 (9) |2004—2007|{{Далбаа Англи|20px}} [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|76 (8) |2007—2010|{{Далбаа Англи|20px}} [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]]|51 (0) |2010—2011|{{Далбаа Грек|20px}} [[АЕК Афин|АЕК]]|8 (0) |2011—2012|{{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Хэм Юнайтед]]|16 (1) |2012—2013|{{Далбаа Англи|20px}} [[Бирмингем Сити]]|2 (1) }} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал|2001—2008|{{Далбаа Сенегал|20px}} [[Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Сенегал]]|63 (11)}} |медалиуд = {{тэмцээн|Африк үндэстний цом}} {{медаль|Мөнгө|Мали 2002}} |сүүлд шинэчилсэн = 2013 оны 8 сарын 30 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2009 оны 5 сарын 5 }} '''Папа Буба Диоп Бей''' ({{lang-fr|Papa Bouba Diop Bey}}; [[1978]] оны [[1 сарын 28|нэгдүгээр сарын 28]], [[Дакар]]-[[2020]] оны [[11 сарын 29]]) — [[Сенегал]]ийн [[хөлбөмбөг]]чин. [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002 оны ДАШТ-ий]] хэсэгт [[Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Сенегал]] хүчирхэг [[Францын хөлбөмбөгийн шигшээ|Францыг]] ялахад (1:0), [[Уругвайн хөлбөмбөгийн шигшээ|Уругвайтай]] тэнцэхэд (3:3) Буба Диоп дубльдэн «үндэсний баатраар» шагшигдсан билээ. == Амжилт == * [[Швейцарийн хөлбөмбөгийн лиг|Швейцарийн аварга]]: 2001 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2008 * Грекийн цомын эзэн: 2011 * [[Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Сенегалийн шигшээгээс]] [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-д]] хамгийн олон гоолдогч: 3 бөмбөг == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * [http://www.lfchistory.net/player_profile.asp?player_id=291 Профайл - LFCHistory.net] {{ref-en}} * {{Soccerbase|21278}} * [http://www.sitercl.com/Fichejo/D/dioufelh.htm Профайл - «Ланс»] {{ref-fr}} {{Senegal-footy-bio-stub}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Сенегалийн шигшээд |гарчиг_хэвжүүлэлт = background:Green; color:Yellow |2002 оны Африк үндэстний цомд Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2002 оны ДАШТ-д Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2004 оны Африк үндэстний цомд Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2006 оны Африк үндэстний цомд Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2008 оны Африк үндэстний цомд Сенегалийн хөлбөмбөгийн шигшээ }} [[Ангилал:Сенегалын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Ксамакс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Грассхоппер багийн тоглогч]] [[Ангилал:Ланс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Портсмут багийн тоглогч]] [[Ангилал:АЕК Афин багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Хэм Юнайтед багийн тоглогч]] [[Ангилал:Бирмингем Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сенегалчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] idlfxknmyx0ctym5lugdvrgenu8vgmo 0 51009 865030 780405 2026-08-05T20:53:52Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865030 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 | нэр = Нванкво Кану | уугуул нэр = Нванкво Кристиан Кану<ref name="Hugman2009-10 228">{{Cite book| editor-first = Barry J.| editor-last = Hugman| title = The PFA Footballers' Who's Who 2009–10| url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8| year = 2009| publisher = Mainstream Publishing| isbn = 978-1-84596-474-0| page = [https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_j6q8/page/228 228] }}</ref> | зураг = Kanu.jpg | хэмжээ = 220px | тайлбар = Нванкво Кану 2007 онд | мэндэлсэн огноо = [[1976 он]]ы [[8 сарын 1]] | мэндэлсэн газар = [[Нигери]], Оверри | иргэншил = {{Далбаа Нигери|20px}} [[Нигери]] | өндөр = 197<ref>{{cite news|url=http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.html/nwankwo-kanu|title=Player Profile: Nwankwo Kanu|publisher=Premier League|accessdate=31 January 2012}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | жин = 80 | байрлал = [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтлогч]] | одоогийн баг = ''зодог тайлсан'' | залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал||{{Далбаа Нигери|20px}} [[Сайсон (футбольный клуб)|Сайсон]]|}} | багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1991—1992|{{Далбаа Нигери|20px}} Федерэйшн Уоркс|35 (20) |1992—1993|{{nobr|{{Далбаа Нигери|20px}} [[Ивуаньянву Нэйшнл]]}}|25 (15) |1993—1996|{{Далбаа Нидерланд|20px}} [[Аякс (хөлбөмбөгийн баг)|Аякс]]|54 (25) |1996—1999|{{Далбаа Итали|20px}} [[Интернационале]]|12 (1) |1999—2004|{{Далбаа Англи|20px}} [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|119 (30) |2004—2006|{{Далбаа Англи|20px}} [[Вест Бромвич Альбион|Вест Бромвич]]|53 (7) |2006—2011|{{Далбаа Англи|20px}} [[Портсмут (хөлбөмбөгийн баг)|Портсмут]]|141 (20)}} | шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |1993|{{Далбаа Нигери|20px}} Нигери (17-)|6 (5) |1996|{{Далбаа Нигери|20px}} Нигери (23-)|6 (3) |1994—2011|{{Далбаа Нигери|20px}} [[Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Нигери]]|87 (12)}} | медалиуд = {{тэмцээн|[[Зуны олимп|Олимпын наадам]]}} {{медаль|Алт|[[Атлантын олимп|Атланта 1996]]|хөлбөмбөг}} }} '''Нванкво Кристиан Кану''' ({{lang-en|Nwankwo Christian Kanu}}; 1976 оны наймдугаар сарын 1, Оверри) — Нигерийн хөлбөмбөгчин. Тэр [[Зуны олимп|Олимпын наадам]], [[УЕФА Аваргуудын лиг]], [[УЕФА-гийн цом]], [[Английн хөлбөмбөгийн лиг|Премьер лигт]] нэг, Английн цомд гурав түрүүлсэн «Африкийн хошой шилдэг хөлбөмбөгчин» шагналтай [[НҮБ]]-ийн элч.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/africa/7485713.stm|title= Kanu to tackle homeless problem|date=2 July 2008|publisher=[[BBC Sport]]}}</ref> == Амжилт == === Багийн === ; {{Далбаа Нигери|20px}} «Ивуаньянву Нэйшнл» * Нигерийн варга: 1993 ; {{Далбаа Нидерланд|20px}} «Аякс» * [[Нидерландын хөлбөмбөгийн лиг|Нидерландын аварга]] '''(3)''': 1993/94, 1994/95, 1995/96 * Нидерландын цомын эзэн: 1995, 1996 * Нидерландын супер цомын эзэн: 1995 * [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] түрүү: 1994/95 * Аваргуудын лигийн дэд байр: 1995/96 * [[УЕФА-гийн супер цом|Европын супер цомын]] эзэн: 1995 * Тив хоорондын цомын эзэн: 1995 ; {{Далбаа Итали|20px}} «Интернационале» * [[УЕФА-гийн цом]]ын эзэн: 1997/98 ; {{Далбаа Англи|20px}} «Арсенал» * [[Английн хөлбөмбөгийн лиг|Английн аварга]] '''(2)''': 2001/02, 2003/04 * [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн '''(2)''': 2002, 2003 * Английн супер цомын эзэн: 1999 * [[УЕФА-гийн супер цомын]] дэд байр: 2000 ; {{Далбаа Англи|20px}} «Портсмут» * Английн цомын эзэн: 2008 ; {{Далбаа Нигери|20px}} Нигерийн шигшээ * Дэлхийн аварга (U-17): 1993 * [[Атлантын олимп|Олимпын аварга]]: 1996 === Хувийн === * Африкийн шилдэг хөлбөмбөгчин: 1996, 1999 == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == * {{soccerbase|4049}} {{Footy-bio-stub}} {{Хураангуй багц2 |гарчиг = Өгүүлэлтэй холбоотой |1996 оны олимпт Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |1998 оны ДАШТ-д Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2000 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2002 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2002 оны ДАШТ-д Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2004 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2006 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2008 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2010 оны Африк үндэстний цомд Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |2010 оны ДАШТ-д Нигерийн хөлбөмбөгийн шигшээ |Африкийн шилдэг хөлбөмбөгчин }} [[Ангилал:Нигерийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Нигерийн олимпын аварга]] [[Ангилал:1996 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Хартленд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Аякс багийн тоглогч]] [[Ангилал:Интернационале багийн тоглогч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Вест Бромвич Альбион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Портсмут багийн тоглогч]] [[Ангилал:Нигеричүүд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] cx3fr8u5ufv2phcnwtm1mjt06i2xfeg 0 51532 865003 744787 2026-08-05T20:34:19Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865003 wikitext text/x-wiki {{Хөлбөмбөгчин 2 |нэр = Энди Кинг |уугуул нэр = Эндрью Филип Кинг<ref name="Hugman2010-11">{{cite book | editor-first = Barry J. | editor-last = Hugman | title = The PFA Footballers' Who's Who 2010–11 | url = https://archive.org/details/pfafootballerswh0000unse_v9b9 | year = 2010 | publisher = Mainstream Publishing | location = Edinburgh | isbn = 978-1-84596-601-0 | page = 236 }}</ref> |зураг = Andy King Pre-Season.jpg |хэмжээ = 200px |тайлбар = Энди Кинг 2013 онд |мэндэлсэн огноо = [[1988]] оны [[10 сарын 29]] |мэндэлсэн газар = [[Англи]], [[Барнстапл]] |иргэншил = {{Далбаа Англи|20px}} [[Англи]] |өндөр = 183<ref name="Hugman2010-11"/> |байрлал = [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]] |одоогийн баг = {{Далбаа Англи|20px}} [[Лестер Сити]] |дугаар = 10 |залуучуудын багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |1998—2004|{{Далбаа Англи|20px}} [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]| |2004—2006|{{Далбаа Англи|20px}} [[Лестер Сити]]|}} |багууд = {{хөлбөмбөгийн замнал |2006—одоо|{{Далбаа Англи|20px}} [[Лестер Сити]]|268 (51)}} |шигшээ = {{хөлбөмбөгийн замнал |2007|{{Далбаа Уэльс|20px}} Уэльс (19-)|7 (0) |2007–2010|{{Далбаа Уэльс|20px}} Уэльс (21-)|10 (2) |2009—|{{Далбаа Уэльс|20px}} [[Уэльсийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Уэльс]]|28 (2)}} |сүүлд шинэчилсэн = 2015 оны 4 сарын 25 |сүүлд шинэчилсэн (шигшээ) = 2014 оны 10 сарын 14 }} '''Эндрью Филип "Энди" Кинг''' ({{lang-en|Andrew Philip "Andy" King}}; [[1988]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29]], [[Барнстапл]]) — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин, «[[Лестер Сити]]» багийн [[хагас хамгаалагч (хөлбөмбөг)|хагас хамгаалагч]]. Кингийн гэрээг «Лестер Сити» 26 насны төрсөн өдөр буюу [[2014]] оны [[10 сарын 29|аравдугаар сарын 29-нд]] дөрвөн жилээр сунгав.<ref>{{Cite web| title = Andy King Signs New Leicester City Deal| url = http://www.lcfc.com/news/article/291014-andy-king-signs-new-leicester-city-deal-2049085.aspx#6DfUD9GRXyOOBZvY.99| publisher = Leicester City| accessdate = 11 January 2015}}</ref> ==Амжилт== '''Лестер Сити''' *[[Хөлбөмбөгийн лигийн АШТ|Лигийн АШТ-ий түрүү]]: 2013–14<ref name=honours>{{cite web|url=http://au.soccerway.com/players/andy-king/20816/|title=A. King|publisher=Soccerway|accessdate=30 August 2014}}</ref> *[[Английн хөлбөмбөгийн нэгдүгээр лиг|Нэгдүгээр лигийн түрүү]]: 2008–09<ref name=honours/> '''Хувийн''' *Лигийн АШТ-ий бэлгэдлийн шигшээ: 2010–11 *Лестер Ситигийн шилдэг залуу тоглогч: 2008–09 *Лестер Ситигийн шилдэг тоглогч: 2009–10 '''Үнэмлэхүй амжилт''' *Лестер Ситигийн хагас хамгаалагчдаас бүх цагийн шилдэг мэргэн бууч:<ref>{{cite web|url=http://www.lcfc.com/news/article/291014-andy-king-signs-new-leicester-city-deal-2049085.aspx|title=Andy King Signs New Leicester City Deal|publisher=Leicester City|accessdate=24 April 2015}}</ref> 56 гоол *Лестер Сити дэх хамгийн олон гараатай Уэльсийн шигшээн тоглогч:<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Leicester_City_F.C._records_and_statistics#Internationals</ref> 28 Caps == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадны холбоос == *[http://www.lcfc.com/team/player-profile/andy-king/10 Профайл - ''Лестер Сити''] *{{soccerbase|id=47450|name=Энди Кинг}} *{{NFT player|pid=31573|Энди Кинг}} *[https://web.archive.org/web/20160213161155/http://www.foxestalk.co.uk/forums/page/playerdetails.php?pid=8 Профайл - ''FoxesHistory''] {{Wales-footy-bio-stub}} {{Лестер Сити багийн бүрэлдэхүүн}} [[Ангилал:Уэльсийн шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Лестер Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Уэльсчүүд]] [[Ангилал:1988 онд төрсөн]] hho64acpuak60xdcaryjujy7zj47rw4 0 53249 864983 842330 2026-08-05T20:12:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864983 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс өвчин | name = Альтернариоз | synonyms = | image = Alternariosis 2.jpg | image_size = | caption = | pronounce = | field = Арьс судлал, халдварт өвчин | symptoms = | complications = | onset = | duration = | types = | causes = | risks = | diagnosis = | differential = | prevention = | treatment = | medication = | prognosis = | frequency = | deaths = }} '''Альтернариоз''' нь [[альтернариа]]-р үүсгэгдсэн арьс өнгөний өвчин бөгөөд цэврүү тууралт байдлаар илэрнэ.<ref name="Andrews">{{cite book |author=James, William D.; Berger, Timothy G. |title=Andrews' Diseases of the Skin: clinical Dermatology |url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed |publisher=Saunders Elsevier |location= |year=2006 |pages= |isbn=0-7216-2921-0 |oclc= |doi= |accessdate=|display-authors=etal}}</ref>{{rp|330}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Арьс өнгөний өвчин‎]] db41pmkc8d4kf5av26g0yhb7x7bm88y 0 53922 864887 752736 2026-08-05T18:40:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864887 wikitext text/x-wiki [[File:Peptide bond.png|thumb|right|Пептидийн холбоо]] '''Пептидийн холбоо''' ('''амидийн холбоо''') нь хоёр [[Амин хүчил|амин хүчлийн]] [[молекул]]ын хооронд үүсэх [[Ковалент холбоо|ковалент]] [[химийн холбоо]].<ref name=walker>{{cite book |year=1990 |origyear=1988 |editor1-last=Walker, CBE, FRSE |editor1-first=Peter M. B. |title= Cambridge Dictionary of Science and Technology |url=https://archive.org/details/cambridgediction00walk |edition=reprint |location=Edinburgh |publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge |page=[https://archive.org/details/cambridgediction00walk/page/658 658] |isbn=0521394414 }}</ref><ref>Pauling L. (1960) ''The Nature of the Chemical Bond'', 3rd. ed., Cornell University Press. ISBN 0-8014-0333-2</ref><ref>Stein RL. (1993) "Mechanism of Enzymatic and Nonenzymatic Prolyl cis-trans Isomerization", ''Adv. Protein Chem.'', '''44''', 1–24.</ref><ref>Schmid FX, Mayr LM, Mücke M and Schönbrunner ER. (1993) "Prolyl Isomerases: Role in Protein Folding", ''Adv. Protein Chem.'', '''44''', 25–66.</ref><ref>Fischer G. (1993) "Peptidyl-Prolyl cis/trans Isomerases and Their Effectors", ''Angew. Chem. Int. Ed. Engl.'', '''33''', 1415–1436.</ref> == Нийлэгжил буюу синтез == [[File:Peptidformationball.svg|thumb|right|Пептидийн холбоо үүсэх нь]][[File:Glycine-condensation-2-3D-balls.png|thumb|right|Глициний конденсацийн урвал]] Хоёр [[амин хүчил]] пептидийн холбоогоор холбогдон [[дипептид]]ийг үүсгэх урвалыг [[конденсацийн урвал]] гэдэг. Конденсацийн урвалын үед нэг амин хүчлийн [[карбоксил бүлэг]] нөгөө амин хүчлийн [[амин бүлэг]] рүү дөхөж ирнэ. Эхнийх карбоксил бүлгээсээ (COOH) [[Хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчөө]] алдана, харин нөгөө нь амин бүлгээсээ (NH₂) [[Устөрөгч|устөрөгчөө]] алдана. Урвалын үр дүнд [[ус]] үүсэж, хоёр амин хүчил пептидийн холбоогоор (-CO-NH-) холбогдоно. Ингэж холбогдсон хоёр амин хүчлийг дипептид (ди-хоёр) гэж нэрлэдэг. Нэг амин хүчлийн карбоксил бүлэг нөгөө амин хүчлийн амин бүлэгтэй усны молекул (H₂O) ялгаруулан холбогдох урвалыг пептидийн холбооны нийлэгжил ([[синтез]]) гэнэ. Урвалын дүнд ус ялгарч байгаа тул уг [[процесс]] нь [[дегидрацийн синтез]]д багтах ба зарим тохиолдолд [[конденсацийн урвал]] гэж мөн нэрлэдэг. Пептидийн холбоо үүсэхэд [[энерги]] шаардагдах бөгөөд, амьд организмууд уг энергийг нь [[Аденозин трифосфат|АТФ]]-с авдаг.<ref>{{cite book |last1=Watson |first1=James | last2=Hopkins |first2=Nancy |last3=Roberts |first3=Jeffrey |last4=Agetsinger Steitz |first4=Joan |last5=Weiner |first5=Alan |year=1987 |origyear=1965 |title=Molecualar Biology of the Gene |url=https://archive.org/details/molecularbiology0004unse |type=hardcover |edition=Fourth |location=Menlo Park, CA |publisher=The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc. |page=[https://archive.org/details/molecularbiology0004unse/page/168 168] |isbn=0805396144 }}</ref> [[Пептид|Полипептидүүд]] ба [[Уураг (молекул)|уургууд]] пептидийн холбоогоор холбогдсон амин хүчлүүдийн хэлхээ билээ. Амьд организмууд [[фермент]]үүдийг дайчлан полипептидүүдийг, [[рибосом]]уудыг дайчлан уургийг бий болгодог. Пептидүүд нь тусгай ферментүүдээр синтезлэгдэнэ. Жишээ нь, [[трипептид]] болох [[глютатион]]ы синтез нь, чөлөөт амин хүчлүүдээс, [[гамма-глютамицистеин синтетаза]] ба [[глютатион синтетаза]] гэдэг хоёр ферментээр хоёр үе шаттайгаар (алхам) явагдана.<ref>{{Cite journal|author=Wu G, Fang YZ, Yang S, Lupton JR, Turner ND |title=Glutathione metabolism and its implications for health |journal=The Journal of Nutrition |volume=134 |issue=3 |pages=489–92 |date=March 2004 |pmid=14988435 |url=http://jn.nutrition.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=14988435}}</ref><ref>{{Cite journal |author=Meister A |title=Glutathione metabolism and its selective modification |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=263 |issue=33 |pages=17205–8 |date=November 1988 |pmid=3053703 |url=http://www.jbc.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=3053703 |access-date=2015-10-30 |archive-date=2020-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610200802/https://www.jbc.org/content/263/33/17205.long |url-status=dead }}</ref> [[File:AminoacidCondensation.svg|thumb|center|upright=2.7|Хоёр амин хүчил, кондесацийн урвалаар, <span style="color:blue;">'''ус''' </span> (хөх) ялгаруулан <span style="color:red;">'''пептидийн холбоогоор''' </span> (улаан) холбогдох нь.]] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Биохими]] [[Ангилал:Химийн холбоо]] oew48oc8mdem2whpbwam6x5q370u0f9 0 53923 865062 862389 2026-08-05T21:22:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 9 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865062 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы уралдаанч (1969 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Михаэль Шумахер | native_name = Michael Schumacher | image = Michael Schumacher, September 2005.jpg | caption = Шумахер 2005 онд | birth_date = {{birth date and age|1969|1|3}} | birth_place = [[Хюрт]], Умард Райн-Вестфали, [[Баруун Герман]] | spouse = {{marriage|[[Коринна Беч]]|1995}} | children = {{hlist |[[Жина-Мариа Бетке|Жина-Мариа]] | [[Мик Шумахер|Мик]]}} | relatives = {{plainlist| * [[Ральф Шумахер]] (дүү) * [[Кора Шумахер]] (хадам дүү) * [[Давид Шумахер (уралдаанч)|Давид Шумахер]] (үеэл) }} | awards = | signature = Michael Schumacher Signature.svg | signature_alt = Михаэль Шумахерын гарын үсэг | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Герман}} | years = {{F1|1991}}–{{F1|2006}}, {{F1|2010}}–{{F1|2012}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Бенеттон Формула|Бенеттон]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Мерседес-Бенц|Мерседес]] | races = 308 (306 гараа) | championships = 7 ({{F1|1994}}, {{F1|1995}}, {{F1|2000}}, {{F1 |2001}}, {{F1|2002}}, {{F1|2003}}, {{F1|2004}}) | wins = 91 | podiums = 155 | points = 1566 | poles = 68 | fastest_laps = 77 | first_race = [[1991 оны Бельгийн гран-при]] | first_win = [[1992 оны Бельгийн гран-при]] | last_win = [[2006 оны Хятадын гран-при]] | last_race = [[2012 оны Бразилийн гран-при]] }} }} [[Зураг:Michael Schumacher Signature.svg|right|Михаэл Шумахерын гарын үсэг]] [[Зураг:Michael Schumacher helmet Museo Ferrari.jpg|right|300px|Михаэл Шумахерын дуулга]] [[Зураг:Schumacher top Canadian GP 2010.jpg|right|300px|Михаэль Шумахер]] '''Михаэль Шумахер''' (''[[Герман хэл|герм.]] Michael Schumacher'', * [[1969 он]]ы [[1 сарын 3|1-р сарын 3-нд]] [[Хюрт]] хотын [[Хермюльхайм]], [[Умард Райн-Вестфален]] муж) нь [[Герман|германы]] автомашины уралдааны тамирчин байсан юм. Михаэль 1991 оноос 2006 он хүртэл мөн 2010 оноос 2012 онуудын хооронд нийт 307 удаа [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аваргын гран прид оролцжээ. Дэлхийн долоон удаагийн аварга, 91 түрүү, 68 [[Поле байрлал|поле байрлал]] буюу нэгдүгээр байрны гараа, болон 77 [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|хамгийн хурдан тойргоороо]] формула 1-ийн түүхэнд хамгийн өндөр амжилт гаргасан нисгэгч юм. Мөн түүнчлэн 155 удаа шагналт байранд орсон амжилтаараа хамгийн олон удаа шагналт байрт шалгарсан шилдэг гуравт тооцогдож явдаг. 1990 болон 1991 онд [[Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт загварын автомашины дэлхийн аваргын]] тэмцээнд идэвхтэй оролцож байгаад 1991 анх удаа формула 1-ийн [[1991 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран Прид]] [[Жордан Гран При|Жордан]] багийг төлөөлөн оролцов. Дараагийн уралдаанд [[Бенеттон Формула|Бенеттон]] руу солиж орсон бөгөөд тэндээ 1995 он хүртэл үлджээ. Бенеттонд байх хугацаандаа анхны гран пригийн ялалтаа 1992 онд [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгиэс]] авсан ба дараа нь 1994 болон 1995 оны формула 1-ийн дэлхийн аваргаар шалгарчээ. 1996 онд тэрээр [[Скудериа Феррари|Феррари]] руу шилжин орсон ба эндээ 2006 он хүртэл идэвхтэй формула 1-ийн уралдаанд оролцов. Михаэль Шумахер нь 2000 оноос 2004 он хүртэл таван удаа дараалан дэлхийн аварга болсон. Дараа нь хэдэн жил завсарлага авсаны эцэст 2010 онд буцан формула 1-д ирсэн ба энэ удаа [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]ийн багт гурван жил болов. Энэ хугацаанд түүний нийт гаргасан амжилтаараа 2011 онд наймдугаарт жагссан явдал байлаа. 2013 оны 12 сарын 29-нд Михаэль цанаар гулгаж явахдаа осолдон хүнд гэмтэл авсан бөгөөд 2014 оны 6 сарын 16 хүртэл 6 сарын турш ухаан оролгүй, сэхээн амьдруулах тасагт эмчлүүлсэн. 2014 оны 9 сарын 4-нд эмнэлгээс гарсан тэрээр өдгөө гэрээрээ нөхөн сэргээх эмчилгээ хийлгэж байгаа. Түүний төрсөн дүү [[Ральф Шумахер|Ральф]] нь 1997 оноос 2006 он хүртэл түүнтэй хамт Формула 1-д уралдаж байлаа. ==Амжилтын гараа== ===Моторт спортын эхлэл=== Михаэль Шумахер нь 1969 оны нэгдүгээр сарын 3-нд Ролф Шумахер болон түүний эхнэр Элизабет (1948-2003) нарын анхны хүү болон Хюрт-Хермюльхаймд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Ролф Михаэлийг төрөх үед пийшин өрөгч байгаад сүүлд [[Керпен]]д карт уралдааны замын түрээслэгч хийж байжээ. ====Карт спорт==== [[Зураг:Karting 082.jpg|thumb|right|Картын уралдаан]] Түүний моторт спорттой амьдралаа холбосон гараа нь бүр эрт дөрвөн настайгаасаа эхэлсэн бөгөөд түүний эцэг нь Михаэльд 5 [[морины хүч]]тэй мотор бүхий кетт кар бэлэглэсэнээр эхэлжээ. Керпен хотын Хоррем дүүрэгт ''Карт-Клуб моторт спортын уралдааны найз нөхөд Вольфганг Граф Берге фон Трипс, Go-Kart-Club Horrеm e.V.'' (өнөөдөр ''Клуб-Карт Керпен Манхайм'') гэх нэртэй картын клуб нээгдсэн ба Михаэль энэ клубт орж ихээхэн цаг өнгөрөөдөг болов. Тус клуб нь 1964 онд нээгдсэн бөгөөд 1961 онд Формула 1-ийн уралдаанд осолдон нас барсан Формула 1-ийн нисгэгч Вольфганг Граф Берге фон Трипст зориулан ингэж нэрлэжээ. Түүний дасгал сургуулилтын дараагийн алхам нь бороотой үеийн нойтон зам дээр явж өөрт байгаа дутагдлаа арилгахад чиглэж байсан ба энэ талаар: " Бороо орсон үед би ихэнхдээ ганцаараа картын зам дээр үлддэг байсан учир миний унааны муу нь ч тийм сайн мэдэгддэггүй байлаа. Түүнээс гадна норсон зам дээр шарвуулах, хий эргүүлэх нь ихэд зугаатай байсан болохоор би ч тэгж үлдэхдээ дуртай байлаа."<ref>Schulte/Lehbring/Bücken: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit''; Motorbuch Verlag: Stuttgart 1997; S. 40 f. Helmut Uhl: ''König Schumi''; WeltDatei: Augsburg 2006; S. 13 ff.</ref>хэмээн өгүүлсэн байдаг. Нэгэн сонины гарчигт түүнийг магадгүй xолбооны германы хамгийн бага насны картын жолооч хэмээн бичиж байжээ. Таван настайдаа тэрээр хамгийн анхныхаа ялалтыг тэмдэглэж байсан бол жилийн дараа клубийн гишүүдийг амжилтаар нь жагсаасан жагсаалтанд түүний нэр орсон ба тус жагсаалтанд байх гишүүдийн бараг тал түүнээс хэдэн насаар илүү гишүүд байв. Тун удалгүй тус клуб нь Керпен-Хорремээс Керпен-[[Манхайм (хотын хэсэг)|Манхайм]] руу нүүсэн нь түүний гэр бүлд маш сайнаар туссан ба учир нь тус клубийг ажиллуулах хүн ажилд авахад нь түүний эцэг эх нь энд ажиллахаар болсон нь түүний гэр бүлд нэмэлт орлогын эх үүсвэр болов. Михаэлийн эх Элизабет нь сүүлд нь тус клуб дээр хоолны газар ажиллуулсан байна. Удалгүй Михаэлийг эцэг, эх нь төлбөрийг нь төлж дийлэхээ болиж байтал түүний авъяасыг олж харсан дэмжигчид түүнд туслах болов. Эхлээд карт тэрэгний худалдаач Герхард Ноак түүнд дүрэм стандартын дагуу хийсэн карт бэлэглэсэн бөгөөд Михаэлийн ялалт бүр нь түүний картын сурталчилгаа болж байв. Сүүлд нь Адольф Нойберт түүнд евро карт нийлүүлсэн ба түүгээр Михаэль 1985 онд өсвөрийн дэлхийн аваргын хоёрдугаар байрт шалгарав. 1987 онд тэрээр евро картын германы аварга шалгаруулах тэмцээний А/100 ангилалд болон европын аваргын А/100-д оролцов. Карт уралдаанд Михаэль оролцож байхдаа тэрээр сүүлд түүний өрсөлдөгчид болох [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Ник Хайдфельд]] ([[Мёнхенгладбах]]ын), эсвэл финландын [[Мика Хаккинен]] болон [[Мика Сало]] нартай таарч байж. Түүний санхүү хүрэлцэхгүй байсан учир тэрээр картын уралдаанд удаан хугацаанд [[Люксембург|люксембургийн]] лицензтэй оролцов. Ингэснээр түүнийг чадваргүйгээс болон хасагдвал төлбөрт төлөх баталгааны төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн бөгөөд 12 настайдаа лиценз авах эрхтэй боллоо. Үүнээс гадна лицензээ хадгалан авч үлдэхийн тулд хамаагүй цөөн уралдаан тэмцээнд орох гэх мэт давуу талтай байсан. 1982 онд Михаэль казиногийн автомат ажиллуулдаг байсан Йюрген Дилкийг өөрийн бас нэг спонсорлогчоор авч чадсан. Түүний дэмжлэгтэйгээр Михаэль 1984 болон 1985 германы өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн юм. Хэдийгээр тэрээр дээд ангиллын автомашины уралдаанд оролцох болсон ч Картаа ерөөсөө орхиогүй бөгөөд үе үе картын уралдаанд оролцдог юм. ====Формула Кёниг, Формула Форд болон Формула 3==== [[Зураг:Reynard F 903-001 1990 Michael Schumacher Formula 3 EMS.jpg|thumb|right|Михаэл Шумахерын Формула 3-т унаж түрүүлсэн тэрэг]] Түүний [[Монопосто|монопосто]] мэргэжлийн зам нь 1987 онд [[Формула Кёниг]]ээр эхлэв. Энэ алхамыг хийхэд Йюрген Дилк дахин тусалсан ба улирал бүрд Михаэль Шумахерт 16.000 [[Дойче Марк|ДМ]]-ийн хөрөнгө оруулалт хийдэг байв. 1988 онд Михаэль [[Формула Форд]]ийн хоёрдугаар байрт орсон ба үүний дараа [[Формула 3]] луу шилжин орсон ба тэнд менежер [[Вилли Вебер]]тэй хамтран ажиллахаар болсон. Вилли түүнтэй хамтран ажиллах болсон шалтгаан нь түүний тэр хүртэл хамтран ажилласан [[Йоахим Винкелхок]] нь Формула 1-рүү орсон учир шинээр хамтран ажиллах сайн жолооч хайж байсан аж. Формула 3-ийн хамгийн эхний тестийн явалтанд Михаэль [[Нюрбургринг]]ийн зам дээр нэлээд сандарч байсны улмаас тав дахь тойрог дээрээ [[Хамгаалалтын хашлага|хашилт]] мөргөжээ. Вилли Михаэлийн Формула Форд дээр гаргасан амжилтыг мэдэх учир түүнд дахин нэг боломж олгосон учир тэрээр анхаарлаа төвлөрүүлэн явсанаар маш богино хугацаанд барианд оров. Вилли Веберийн хувьд Михаэльд дээд ангиллын автомашины уралдаанд ороход өөрийн санхүүгийн боломж болон хангалттай санхүүжүүлэх спонсор дутаж байгааг мэдэж байсан учраас Вилли хувиасаа түүнийг санхүүжүүлэхээр шийдсэн байна. Харин үүний хариуд тэрээр Михаэлиас нэмж дахин менежер авахгүй байхаас гадна түүнтэй арван жилийн гэрээтэйгээр, уралдаан тэмцээнээс олсон орлогын 20 хувийг түүнд өгөхийг санал болгосоныг Михаэль ч хүлээн зөвшөөрсөн байна.<ref>[http://www.zeit.de/1997/25/weber.txt.19970613.xml ''Формула I: „Вилли“ Вебер яаж Михаэль Шумахерын чухал хүмүүсийн тоонд багтав.''] Долоо хоногийн тойм сонин: ''Die Zeit'', Nr. 25/1997</ref> Сүүлд Вилли нь "Шумахер лотто" гэх лоттоны ганцхан ширхэг сугалааг тухайн үед худалдаж авсан хүн нь Вилли ганцаараа байсан хэмээх хошигнол ярианд орсон байдаг.<ref>Mary Thürmer, Markus Götting: ''Анхны германы Формула-1-Дэлхийн аваргын амжилтын түүх''. Wilhelm Heyne, München 1994, S. 30.</ref> Формула 3-т Михаэль Шумахер нь 1989 онд Хайнц-Харалд Френтцентэй адилхан оноогоор хоёрдугаарт Карл Вендлингерийн (Австри) ард бичигдсэн байна. ====Спорт автомашины уралдаан==== 1990 онд Михаэль Мерседес-Йуниор-Теам багаас гэрээ хүлээн авчээ. Түүнтэй хамт тус уралдаанд оролцож байсан үеийнхэнээс [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Карл Вендлингер]] нар байв. Энэ хэдэн шижигнэсэн залуус нь "спорт прототип" гэж нэрлэгдэх автомашиныг унаж байлаа. Тус автомашин нь 920 морины хүчтэй, тухайн үеийн Формула 1-ийн тэрэгтэй адил чадалтай тэрэгнүүд байв. Михаель, Хайнц, Карл нар Формула 1-рүү шилжин орохдоо авто уралдааны талаар олон жилийн туршлага, мэдлэгтэй болсон байсан. Адилхан уралдааны тэрэг унаад хамтдаа бэлтгэл хийж байсан тухайн үед энэ гурваас тэр үүгээр илүү байсан гээд хэлчих зүйл огт байдаггүй байсан. Михаэль спорт автомашины 1990 оны уралдааныг Карл Вендлингертэй адилхан оноотойгоор тавдугаарт байрт бичигдсэн бол дараа жилийнх нь дэлхийн аваргаар дахиад л Вендлингертэй адилхан оноогоор есдүгээр байранд оржээ. Спорт автомашины уралдааны зэрэгцээгээр Михаэль Формула 3-ийн германы улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон түрүүлэв. ====Японы Формула 3000-д зочин тамирчинаар оролцсон болон Формула 1-д орсон нь==== 1991 оны зун Михаэль японы Формула 3000 тэмцээнд зочин тамирчинаар оролцсон ба түүнд энэ тэмцээнд оролцох боломжийг Иохен Неерпаш олгожээ. Энэ тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө хэр чадвартай болохыг илтгэн америкийн тамирчин Росс Чееверийн дараа хоёрдугаарт байрт шалгарсан байна. Формула 3000-д Михаэль болон Виллигийн аль аль нь мэргэжлийн тамирчинаар орж өрсөлдөх сонирхол байсангүй, учир нь Формула 3000-ийн хамгийн шилдэг нэг тамирчин л Формула 1-д орох эрхтэй байдгаас үүдэлтэй. Михаэль өөрөө Формула 1-д шилжин орохыг шийдэж чадахгүй байгаа Мерседес концернийг шийдтэл хүлээсэн нь найдвартай гэж үзээд хүлээсэн бол Вилли 1992 оны Формула 3000-д ямар нэг аргаар Михаэлийг оруулах арга зам хайж байлаа. Гэвч өөр арга замаар Формула 1-д орох боломж тэдэнд гарсан юм. Аз болоход Мерседесийн ивээн тэтгэлэгийн туслалцаатайгаар Михаэль [[Сильверстоун (уралдааны зам)|Сильверстоуний]] тестэн дээр оролцох эрх авсан ба тэр ч энэ боломжийг ашиглан өөрийн авъяасаа нотлон харуулсанаар Формула 1-д орлоо. 1991 онд Жорданы үндсэн нисгэгч [[Бертранд Гачот]] шоронд орох ялаар шийтгүүлэн хоригдсон ба учир нь тэрээр таксины жолоочтой муудалцахдаа хориотой хийгээр шүршсэнээс улбаатай. Ингээд Михаэль, Бертрандыг орлон Спа-Франкорчампст оролцохоор болов. Хэдийгээр Михаэль энэ зам дээр огт явж үзээгүй байсан ч түүний менежер Вилли Вебер болон багийн ахлагч Эдди Жордан нар "Михаэлийн гэр Керпенд ойр учир тэр энэ уралдааны замыг сайн мэднэ" хэмээн зүтгүүлсээр оруулсан аж.<ref>Anmerkung: Weber hatte dabei [[Circuit Zolder|Zolder]] mit Spa „verwechselt“. vgl. Thürmer/Götting: a.a.O., S. 49.</ref> Сүүлд 2005 онд энэ явдлын талаар Жорданы өгсөн тайлбартаа: "Энэ уралдаанд Михаэль өөрөө оролцох сонирхол байгаагүй, харин [[Стефан Йоханссон]]ы сонирхол байсан буюу германчуудын мөнгөний төлөөx найруулсан хор байсан" хэмээн гэмээ хүлээсэн байна. Михаэль тус уралдааны замыг бэлтгэл хийхээс өмнө дугуйгаар тойрч замаа тогтоосон байна. Ингээд тэмцээний өмнөх хугацаат уралдаанд ороод 7-р байрт орсон нь формулагийн мэргэжилтнүүдийг алмайруулсан боловч яг тэмцээн эхлэнгүүт 500 метр яваад [[Дамжуулагч|хурдны хайрцагийн]] эвдрэлээс шалтгаалан гарчээ. Энэ 500 метрийн зайд тэрээр хоёр ч өрсөлдөгчөө гүйцэж түрүүлсэн бөгөөд тэрхэн зуурын амжилтын баяр хөөрөө эргээд дурсахдаа: "Сенна болон Пике зэргийн шилдэг тамирчдыг гүйцэж түрүүлэх нь санасанаас хамаагүй хялбар байсан"<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende, Süddeutsche Zeitung/Bibliothek 2006, S. 21.</ref> гэж өгүүлсэн нь түүнд тухайн үед ихээхэн зориг өгсөнийг илтгэнэ. Ялангуяа Жордан багийн инженерүүдийг түүний энэ дайчин зан болон автомашинаа жолоодох авъяас нь гайхашруулалд оруулав. [[Телеметр|Телеметрийн бичилт]] нь ч үүнийг нотлох ба [[О Рож]]ийн өгсүүр хэсэгт тэрээр дээд хурдаар өгссөн нь түүнийг хаазаа тултал гишгэж явсан бичлэгээс нь харсан байна. Тэмцээний бэлтгэл дээр л гэхэд тэрээр тухайн үеийн шилдэг нисгэгчдийн нэрээс огт айж эмээхгүй байгаа нь "[[Алайн Прост|Алайн]] намайг гүйцэж түрүүлэх гэхээр л шахаад зам хаагаад явуулахгүй байна"<ref>Willy Knupp (Hrsg.): ''Grand Prix ’92. live miterlebt. Formel 1 Weltmeisterschaft,'' Zeitgeist: Düsseldorf 1992, S. 6ff.</ref> хэмээн түүнийг тэмцээний зохион байгуулагчдад мэдэгдэж байснаас нь харагддаг. ===Бенеттоны эрин (1991-1995)=== ====Жорданаас Бенеттон руу шилжсэн нь==== Жордан багийг Михаэль ердөө л ганцхан уралдааны дараа орхин гарав. Тэндээс гараад [[Бенеттон Формула|Бенеттон]]д шилжин орсон нь олон сонирхлын бүлгийн үр дүн байв. Нэг талаас Жорданы Михаэльд тавьсан цаашдын санал нь тийм ч сонирхолтой байгаагүй: Эдди Жордан нь Михаэльд гурван жилийн гэрээний санал тавьсан бөгөөд үүнийхээ оронд Мерседесээс жилдээ 3,5 сая доллар төлөхийг шаардсан ба Михаэлийн оролцоогүй уралдааны бооцоог тогтмол төлж байх баталгааг өгөв. Нөгөө талаас [[Берни Экклестоун]] Спагийн уралдааны дараагаас Михаэлийг сонирхох болов. Экклестоун нь Формула 1-ийг германы тамирчидаар өргөтгөн сонирхолтой болгох зорилго өвөрлөж байсан ба түүний хувьд энэ санаагаа хэрэгжүүлэхэд Михаэль Шумахер хамгийн тохирсон тамирчин байлаа. Бенеттон баг тухайн үед буюу 1991 онд дэлхийн дөрвөн шилдэг багийн нэг байсан ба Экклестоуны зүгээс харахад Михаэль нь Жорданд байснаас Бенеттонд шилжин орвол түүнд илүү өгөөжтэй гэж үзэж байсан байна. Экклестоун, Бенеттоны хамтран эзэмшигч Том Велкиншавтай сайн найзуудын холбоотой байсан учир Томд Спа уралдааны дараа Михаэлийг Жорданаас гарган авах боломжтой эсэхийг мэдээд болж өгвөл гаргаад өөртөө авахыг зөвлөсөн байна. Бенеттон эхлээд Михаэлийг авахаа хүлээзнэж байснаа сүүлдээ Экклестоуны зөвлөсөний дагуу Михаэлийг авчээ. Михаэль өөрөө энэ талаар сүүлд дурсахдаа: «надад их сонин сэтгэгдэл төрж байсан, уг нь надад Жордан баг Формула 1-д орох боломжийг олгосон байтал би ганцхан уралдааны дараа орхиж явсан, гэвч миний зүгээс Бенеттонд спортоор илүү амжилтанд хүрнэ» гэж үзсэн.<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: ''Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende'', Süddeutsche Zeitung / Bibliothek 2006, S. 78 u. Jörg-Thomas Födisch/Erich Kahnt: ''50 Jahre Formel 1. Die Sieger'', Heel: Schindellegi 1999, S. 182</ref><ref>Malte Jürgens: Würden Sie diesem Herrn Ihren Benetton anvertrauen? Hintergründe zum Wechsel Schumachers von Jordan zu Benetton in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 264.</ref> ====1991 оноос 1993 он==== Михаэлийн Бенеттон руу шилжсэн шилжилтийг хэд хэдэн шүүхийн хавтаст хэрэг дагалдав. [[1991 оны Италийн гран-при]] эхлэхийн өмнөхөн Жордан болон Бенеттон хоёулаа нэг нэг автомашиныг Михаэльд бэлдсэн байжээ. Жордан Лондоны шүүхэд Михаэлийг Жорданд үлдэж уралдах ёстой хэмээн шүүхэд өгсөн байна. Яг үүнтэй зэрэгцээд Бенеттоны хоёрдугаар нисгэгч [[Роберто Морено]] миланы шүүхэд Бенеттоныг Михаэльд хоёр дахь автомашиныг өгөхийг эсэргүүцэж байна хэмээн өргөдөл гаргасан аж. Эдгээр шүүхийн асуудлууд нь уралдааны өмнөх бэлтгэлээс 8 цагийн өмнө шийдэгдэв: Жорданы лондонд гаргасан өргөдлийг шүүх хүлээж аваагүй, Роберто Бенеттоноос тодорхой хэмжээний цалингийн нэмэгдэл авсан учир шүүхээс өргөдлөө буцаан татсан байна.<ref>Malte Jürgens: Coup der guten Hoffnung. Rennbericht zum Großen Preis von Italien 1991 in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 271.</ref> Роберто Жорданы хоёрдугаар нисгэгчээр орсон бол Михаэль Бенеттонд дэлхийн гурван удаагийн аварга Нельсон Пикетэй хамт хоёр дахь автомашиныг унан уралдлаа. [[Үндэсний Автодром Монца|Монцагийн]] уралдаанд Михаэль тавдугаар байрт орсоноор дэлхийн аваргын анхны хоёр оноогоо авлаа. Тус Гранд Приг Михаэль багийнхаа хамтран зүтгэгчийн өмнө нь орж дуусгасан. Мөн оны улирлын дүнгээр тэрээр 14-р байрт орсон. Түүний унасан Бенеттоны тэрэг нь Жорданы тэрэгтэй харьцуулбал явалтын хувьд болон техникийн хувьд хамаагүй муу тэрэг байсан тухай Михаэль: "Миний тэрэг гүдгэр товгор л үзвэл үсэрдэг, зүтгэлт маш муутай байсан, эргээд бодоход [[Пирелли|пиреллигийн]] дугуйнд байсан байна лээ" <ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 147 u. Willy Knupp: ''Grand Prix ’91. Live miterlebt'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1991, ISBN 3-926224-21-5, S. 66.</ref> гэж өгүүлжээ. [[1992 оны Өмнөд Африкийн гран-при]]д дөрөвдүгээр байрт орсоны дараа Михаэль дараагийн гурван гран прид шагналт байрт шалгарав: [[1992 оны Мексикийн гран-при|Мексик]] болон [[1992 оны Бразилын гран-при|Бразилын]] уралдаанд гуравдугаар байрт орсон бол [[1992 оны Испанийн гран-при|Испанид]] хоёрдугаар байр. Үүний дараагийн хоёр уралдаан [[1992 оны Канадын гран-при|Канад]] болон [[1992 оны Германы гран-при|Германд]] түрүүлсэнээр Формула 1-д орсоны жилийн ой дээрээ [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран При]] дээр солигдмол цаг агаартай байхад түүний ухаалаг дугуй солилтын хүчинд анхныхаа ялалтыг авлаа. Энэ ялалт нь Михаэлийг Вольфганг Граф фон Берге Трипс ([[1961 оны Формула-1|1961]]) болон германы лицензээр уралдаж байсан Йохан Массын амжилтыг давтахад хүргэжээ.<ref>[[Jochen Rindt]] war zwar deutscher Staatsbürger, startete allerdings mit österreichischer Rennlizenz und galt nach FIA-Reglement als Österreicher.</ref> Тус улирлын уралдааныг нийт оноогоороо Михаэль [[Уильямс Ф1|Уильямсын]] нисгэгч [[Найжел Манселл]] болон [[Рикардо Патресе]]-ийн дараа гуравдугаар байрт орон дуусгасан байдаг. 1993 оны улирлын тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө тэр хүртэлх амжилтыг батлан дөрөвдүгээр байрт орсон аж. Энэ онд [[Алайн Прост]] түрүүлсэн бөгөөд тэмцээн дуусгаад Алайн зодог тайлсан юм. ====1994 он (анхны дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Benetton B194-Ford 1994 von Michael Schumacher.jpg|thumb|right|Бенеттон-Форд B194, Михаэль Шумахерын 1994 онд дэлхийн аварга болохдоо унасан тэрэг]] [[1994 оны Формула-1|1994 оны улирлын]] тэмцээнд нэлээд хэд хэдэн дүрмийн өөрчлөлт оров. Үүнд цахилгаан туслах систем [[Антиблок систем|АБС]], дөрвөн дугуйн жолоодлого болон идэвхтэй явах ангийг ашиглахыг хориглосон, харин бензин нэмэх зогсолтыг зөвшөөрөв. Бенеттоны хувьд энэхүү шинэ дүрэмд маш хурдан зохицож чадсан. В 194 загварын тэрэг нь "өндөр" хамартай байсан ба түүний өмнөх загварууд ч адилхан өндөрт байрласан хамартай байсан нь бусадтай тэрэгтэй харьцуулахад тэс эсрэгээр нь хийж байв. Энэ хийц нь чиглүүлэгчийн үүрэгтэй болох нь нотлогдсон, учир нь агаарын урсгал нь илүү сайжирсанаар арын [[Диффузор (моторт спорт)|диффузорт]] нөлөөлөх нөлөө сайжирч байжээ. Хуучны багуудаас энэ шийдлийг 1994 онд Феррари ч бас хэрэглэсэн байна. Гэхдээ өндөр хамрыг хэрэглэх үндсэн санааг 1990 онд [[Тиррелл]] баг өөрийн [[Тиррелл 019|019]] загвартаа анх санаачлан хэрэглэсэн аж. Энэ оныг Михаэль илэрхий давамгай байдалтай эхэлсэн ба хоёр ч уралдааныг амжилттай тэргүүлэв. [[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагост]] Михаэль Аиртоноос бусад бүх нисгэгчдийг нэг бүтэн тойргоор түрүүлсэн. Эндээс тэрээр өөрийнхөө юугаараа бусдаас илүү вэ гэдгээ мэдэж авсан ба үүнийг нь английн хэвлэлд: "шпринтс" (богино зайг аль болох богино хугацаанд туулах чадвар) хэмээн тайлбарлаж байв. Үүний дараа бас [[Номхон далайн гран-при]]г Окаяма Айдад [[Окаяма (уралдааны зам)|Танака авто уралдааны зам]] дээр түрүүлэв. Гурав дахь гран пригийн өмнөх бэлтгэл дээр [[Рубенс Барричелло]] нэлээд хүнд осолд орсон бол дараа өдрийн хугацаат уралдаан дээр [[Роланд Ратцэнбергер]] осолдон нас барсан юм. Мөн уралдаан дээр ч осол гарсан ба энэ удаа [[Айртон Сенна]] азгүйтлээ. Тамбурелло эргэлтэн дээр тэрээр замаас гарахдаа толгойдоо хүнд гэмтэл авсан нь түүний үхлийн шалтгаан болов. Айртон нас барсанаар Михаэльд өөр хүчтэй өрсөлдөгч байхгүй боллоо. Английн Силверстоуны гран при хүртэл тэрээр тус улирлын тэмцээнүүдэд тэргүүлсээр байлаа. Силверстоуны тэмцээн дээр Михаэлийг буруутгасан хэд хэдэн үйл явдал болсон: эхлээд түүнийг тэмцээн дээр хасан гаргасан боловч тэмцээний төгсгөлд буцаан уралдуулав. Хоёрдугаар байрт орсоныг нь дараа нь үгүйсгэв. Нэмээд түүнийг үүнээс хойших хоёр уралдаанд орох эрхийг нь хасав. Үүнийг эсэргүүцэн тэрээр шалгуулаад явах хойгуур нь хоёр уралдаан ч болоод өнгөрлөө. Үүн дээр нэмэгдээд түүний тэрэгний доор байх модон хавтан дүрмийн дагуу байгаагүй гээд Спа-гаас түүнийг хасчээ. Түүний оролцоогүй уралдаануудад Дэмон Хилл түрүүлсэн ба түүний оноо нь Михаэлийн оноог гүйцэв. Үүний дараа Хересийн европын гран прид Михаэль түрүүлсэн ч, Дэмон түүний дараагийн уралдаанд мөчөөгөө өгөлгүй Сүзүкагийн уралдаанд тэргүүлэв. Хамгийн сүүлчийн Австралийн гран при уралдаанд Михаэль түрүүлж явсан боловч жолоодлогын алдаа гаргасанаар замаасаа гарсан ба буцаж замдаа орохоор бага хурдтай явж байхад нь Дамон гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мөргөсөнөөр хоёулаа барианд орж чадаагүй юм. Ингээд эцсийн дүн гарахад Михаэлийн оноо нь Дамоны онооноос илүү байснаар дэлхийн аварга боллоо. Михаэлийн энэ дэлхийн аварга цол нь түүний анхны дэлхийн аварга цол байснаас гадна герман улсын хувьд ч Формула 1-ийн анхны дэлхийн аварга цол болсон юм. Энэ хооронд түүний менежер Вилли Михаэлийн сүүлд Феррарид орох үндэс суурийг тависан юм. 1993 онд Вилли нь Рикардо Патресе, Михаэлиэс хамаагүй өндөр цалин авдаг болохыг мэдсэн бөгөөд Бенеттонтой хийсэн гэрээндээ ингэж өөр хооронд нь ялгаатай цалин өгөхгүй байхыг тусгасан байжээ. Тиймээс үүнийг далимдуулан Вилли өөрийн хүнийхээ гурван жилийн гэрээг нь богиносгохдоо түүний цалинг ч нэг дахин нэмэгдүүлж чадав.<ref>Hubert Bücken, Christoph Schulte, Hartmut Lehbrink: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1997, S. 31</ref> ====1995 он (2 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher 1995 Britain.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер Английн гран при дээр 1995 он]] [[1995 оны Формула-1|1995 оны улирлын]] тэмцээнд Бенеттон [[Рено]]гоос 10 цилиндр бүхий салаалсан мотор авчээ. Ингэснээр моторын хувьд Уильямс болон Бенеттон ижил хэмжээнд очлоо. Михаэлийн хувьд энэ улирал нь өнгөрсөн жил шиг тийм ч сайн эхэлсэнгүй. B195 загвар нь өмнөх загвараасаа нэлээд хүндрэл учруулж байсны дотор газраас хөндийрүүлэх хэсгийн тохиргоо нь хамгийн их асууудал тарьж байлаа. Үүнийг хоёр нисгэгч нь хэд хэдэн осолд орж өөрсдийн биеэр мэдэрсэн юм. Түүний энэ хүртэлх мэргэжлийн тамирчны уралдааны оргил нь [[Германы гран-при|Хоккенхаймринг]] дээр ялсан болон Спа дээр 16-р байрлалаас хөдлөн түрүүлсэн явдал юм. Үүний дараа [[Нюрбургринг]] дээр тэмцээн дуусахад [[Жан Алези]]г хоёр тойргоор түрүүлсэн байна. Энэ улирлын тэмцээн дуусахад Михаэль хоёр дахь дэлхийн аварга цолоо авсан бол Бенеттон зохион бүтээгчийн ДА-цолыг хүртжээ. === Ферраригийн эрин (1996-2006)=== [[Ники Лауда]]гийн шахалтаар [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Жан Тодт]]ын удирдлага дор нэгэн шинэ жолооч хайж байв. Тухайн үед Михаэль ганцаараа дэлхийн аварга цолтой уралдаж байсан ба Бенеттонд очсоноосоо хойш Бенеттонийг асар хурдацтай алдрын тавцанд авчирсан учир түүнийг Феррарид ч бас зайлшгүй ажиллах ёстой тамирчины нэг гэсэн яриа тархсан байна. Италийн уламжлалт уралдааны баг нь сүүлийн жилүүдэд техникийн хувьд ч тэр зохион байгуулалтын хувьд ч тэр ихээхэн хоцрогдсон байв. Үүнд жишээ нь 12 цилиндр бүхий салаалсан хүнд мотор угсарсан нь түлшний хэрэглээг ихэсгэх гэх мэтийн шалтгаан их байлаа. Феррари 1979 онд [[Жоди Шектер]]ийн авсан дэлхийн аварга цолоос хойш дахин дэлхийн аварга цол аваагүй учир Михаэль Шумахерт хүлээлгэсэн итгэл дан ялангуяа италийн хэвлэл болон [[Тифозо|Тифози]]д өндөр байв. [[Фиат]] болоод Феррарийн захирал Жианни Агнелли хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: "Хэрвээ Михаэль Шумахер л Феррариг дэлхийн аварга болгохгүй бол бид хэзээ ч дэлхийн аварга болж чадахгүй" гэсэн байдаг. ====1996 он==== [[Зураг:Michael Schumacher - Imola 1996 (1).jpg|thumb|right|1996 он]] [[1996 оны Формула-1|1996 оны улиралд]] зориулан Феррарри арван цилиндр бүхий мотор шинээр тэргэндээ угсарсан бөгөөд [[1989 оны Формула-1|1989 оны улирлаас]] хойш хэрэглэж байсан арван хоёр цилиндрт хөдөлгүүрээсээ татгалзав. Жижигхэн цогц хийц нь их биеийг агаарын урсгалд тохируулан өөрчлөх боломжийг олгож байв. Хөдөлгүүрийг нь, арван цилиндрт хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэн нэлээд туршлага суусан японы [[Хонда]]гийн үйлдвэрийн инженерүүд нь ихэд сайн хийсэн нь тус хөдөлгүүрийг угсран уралдсан уралдаануудаас илэрхий мэдэгдэж байв.<ref>Pino Casamassima: ''Die Geschichte der Scuderia Ferrari'', Heel, Königswinter, 1999, S. 45</ref> Ганцхан шасси дахь салхины сувгийн тохиргоог түүний ерөнхий дизайнер [[Жон Барнард]] буруу тохируулсан нь сул тал нь байлаа. Улирал эхлэнгүүт буюу австралийн гран при дээр Михаэлийн [[тоормос]] нь ажиллагаагүй болсон, аргентиний гран прид арын далавч нь хугарсан болон [[1996 оны Сан Мариногийн гран-при|Сан Марино]] дээр тоормосны диск хагарсан юм. Хэдийгээр түүнийг янз бүрийн эвдрэл тогтмол дагаж байсан ч Барселоны Гран При дээр гуравдугаар байрнаас хөдлөн түрүүлсэн нь түүний аргагүй л сайн тамирчин болохыг илтгэж байлаа. Энэ ялалт нь түүний бороотой үеийн нойтон зам дээр тохируулан явсантай холбоотой бөгөөд энэ нь түүний багтаа болон хөгжөөн дэмжигчдэдээ өгсөн том бэлэг болжээ. Гэвч энэ ялалтын баяр хөөр нь удаан үргэлжилсэнгүй, түүний тэрэг нь хуурай зам дээр тийм ч сайн биш болох нь мэдэгдэж эхэлсэн байна. Үргэлж ямар нэг эд анги нь эвдрэлд орох заримдаа бүр энгийн жижиг эд ангийн эвдрэлээс шалтгаалан уралдаанаас гарч байлаа. Тиймээс нэг хэсэгтээ Феррари автомашиндаа «задгай мөнгөний эд анги» авч угсардаг гэх яриа газар авсан юм. Энэ онд Дамон Хилл шинээр Формула-1-д орж ирсэн Жак Вильнёвийн өмнө орон дэлхийн аварга боллоо. Михаэль гурван тэмцээнд түрүүлсэн амжилтаар гуравдугаар байрт орсон нь Ферраригийн хувьд 1990 оноос хойш тасарсан байсан амжилтыг буцаан авчирсан байна. ====1997 он==== [[Зураг:Michael Schumacher 1997 Italy.jpg|thumb|left|1997 оны Италийн Гран При]] [[1997 оны Формула-1|1997 онд]] Михаэлийн хүсэлтээр уралдааны инженер Росс Браун болон зохион бүтээгч Рори Бирне нар Феррарид орсон байна. Феррари F310B нь өмнөх оны загвартай харьцуулбал өрсөлдөх чадвар нь хамаагүй илүү байлаа. Жак Вильнёв нь энэ улиралд түрүүлэх магадлалтай тамирчины тоонд орж байв. Михаэлийн хувьд тус улиралд 5 тэмцээнд түрүүлсэн ба дэлхийн аваргыг шийдэх хамгийн чухал японы тэмцээнд Жак Вильнёвийн багийн хамтран зүтгэгч Эдди Ирвины хаалтаас гарч чадаагүй юм. Сүүлээсээ хоёр дахь тэмцээн дээр Михаэль тэмцээний цаг дундаа ортол түрүүлж яваад ямар нэгэн хүндэтгэх шалтгаангүйгээр хурдаа сааруулсаар байсан ба Жак түүнийг гүйцэж түрүүлэхэд нь мөргөлдсөн байна. Энэ мөргөлдөөн нь 1994 онд Михаэль болон Дамон нарын мөргөлдөөнтэй адилхан юм болсон. Гэвч энэ удаа буруутан нь яалт ч үгүй Михаэль байсан учир түүнийг уралдааны комисс дэлхийн аваргын тэмцээний дүнгээс хассан ч авсан оноог нь үлдээсэн аж. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын жагсаалтанд Феррари хоёрдугаарт байрт орсон. ====1998 он==== [[1998 оны Формула-1|1998]] оноос эхлэн шинэ дүрэмтэй боллоо. Формула 1-ийн автомашинууд нь 200 см-ийн өргөнтэй дугуйнаас 180 см өргөнтэй дугуй хэрэглэx болон дугуйн мөр хэсэгт оромтой байхаар тогтсон. Энэ нь МкЛарен-Мерседес болон түүнд дугуй нийлүүлэгч [[Бриджстоун]]д тохирсон шийдвэр болов. Үүн дээр нэмэгдэн 1997 оны наймдугаар сард Уильямсаас МкЛарен руу шилжин орсон дизайнер Адриан Невеигийн нөлөө МкЛарены автомашины хийцэд үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Мика Хаккинен эхний хоёр тэмцээнд түрүүлсэн ба харин гурав дахь уралдааныг Михаэль өөртөө шийдэж чадлаа. Энэ улирал нь ерөөсөө л Мика болон Михаэлийн өрсөлдөөн байв. Үүний дараа бельгийн уралдаанд Мика барианд орж чадаагүй учир Михаэльд түрүүлэх боломж гарч ирэв. Тэрээр энэ боломжийг ашигласан бөгөөд МкЛарений нисгэгч Давид Култхардыг бүтэн тойрч иртэл нь Давид түүнийг шахсанаар тэр 2 мөргөлдсөн байна. Михаэль гурван дугуйтай тэрэгтэйгээ зогсоол руу яаравчлан очоод, буцаж гүйн МкЛарений зогсоол руу очиж Давидтай зодоо хийх гэснийг түүний багийн механикч нар арайхийн зогсоосон байна. Давид дараа нь "би тэр ослыг санаатай хийгээгүй ш дээ" хэмээн хэд хэдэн удаа үгүйсгэсэн боловч сүүлдээ буруугаа хүлээн Михаэлээс уучлалт гуйсан байна. Европын Гран Приг Михаэль түрүүлбэл дэлхийн аварга болох боломжтой уг улирлын сүүлчийн тэмцээн дээр Михаэль поле байрлалд мотор нь цохин гараан дээрээ үлджээ. Ингээд шинээр дахин эхэлсэн ба тэрээр 22-р байрлалаас хөдөлсөн ч гуравт орсоноор дэлхийн дэд аварга цолыг хүртэн, харин Мика Хаккинен дэлхийн аварга болжээ. ====1999 он==== [[1999 оны Формула-1|1999]] онд МкЛарений технологийн дэвшилт нь бусад багуудад үндсэндээ гүйцэгдэв. Энэ улирлын эхний долоон уралдааны хоёрт нь Михаэль түрүүлсэн бол Мика Хаккинен гуравт нь түрүүлсэн юм. Их Британий Гран При эхлэхийн өмнө Михаэль Микагаас 8 оноогоор дутуу байлаа. Уралдаан эхлэнгүүт Михаэлийн тоормос нь ажиллагаагүй болсоноор овоолсон дугуйнуудыг 107 км/ц хурдтайгаар очиж мөргөсөн байна. Үр дүн нь баруун хянганы хугаралт. Михаэль үүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй учир үндсэндээ энэ оны дэлхийн аваргад ялагдал хүлээв. улирлын төгсгөлийн хоёр уралдаанд тэрээр буцан ирсэн бөгөөд ихэд хянуур болсон байлаа. Тэрээр Малайзын уралдаанд Ирвинийг түрүүлүүлсэн ба өөрөө хоёрт оров. улирлын төгсгөлийн уралдаанд [[Мика Хаккинен]] өөрийн хүчээр түрүүлэн дэлхийн аварга боллоо. Феррари 16 жил тасарсан байсан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг авчээ. ====2000 он (3 дахь дэлхийн аварга цол)==== 1999 онд Феррари Бриджстоуны дугуйг хэрэглэсэн юм. Японы дугуй үйлдвэрлэгч нь МкЛаренийг хоёр дэлхийн аварга болсоны дараа буюу 2000 оны улирлын тэмцээнд зориулан шинэ хийц гаргасан ба МкЛарен болон Феррарид хоёуланд нь уг дугуйгаа нийлүүлсэн нь хүчний харьцаанд нөлөөлж эхлэв. 1999 онд энэ хоёр баг ер нь л ойролцоо байгаа нь харагдаж байсан юм. Энэ удаа Михаэль илт давуу байдалтайгаар эхэлсэн. Хэдийгээр Мика поле байрлалаас эхний гурван тэмцээнд уралдсан боловч Михаэль тус тэмцээнүүдэд гурвууланд нь дараалан түрүүлэв. улирлын дунд үед МкЛарен тэмцээнийг өөртөө шийдэн авч чадсан. Ингээд үлдсэн улирлын тэмцээнүүд нь оргил үедээ ирлээ: Эхлээд Бельгийн Гран При дээр Мика болон Михаэлийн хооронд өрсөлдөөн болов. Мика ямар нэг тодорхой зүтгэлт гаргалгүй Михаэлийн ард нэлээд олон тойрог явлаа. Харин Михаэль Рикардо Цонтаг бүтэн тойрч гүйцэж түрүүлэх гэсэн тэрхэн агшинд Мика ихдээд байсан хурдаа гарган 300 гаран км/ц хурдтайгаар Михаэлийг гүйцэн түрүүллээ. Энэ уралдааны дараа Мика 6 оноогоор Михаэлаас илүү болсон. Дараагийн италийн гран прид ихэд ойрхон зайтайгаар Михаэль түрүүлсэн ба энэ ялалт нь түүний 41 дэх гран при ялалт байв. Тэмцээний дараах сэтгүүлчдийн тависан "Та [[Аиртон Сенна]]гийн хувийн рекордыг эвдлээ. Энэ талаарх сэтгэгдэлээ бидэнтэй хуваалцаач?" гэсэн асуултанд тэрээр ямар нэг хариулт өгөлгүй уйлсан аж. Үүнийг нь италийн хэвлэлүүд болон фенүүд нь "Уг нь Михаэль сэтгэлийн хөөрөл багатай биеэ барьж чаддаг нэгэн, гэтэл энэ удаа уйлсан нь түүний хэр зэрэг хүн чанартай хүн болохын илэрхийлэл боллоо" хэмээн мэдээлж байлаа. [[Зураг:Schumacher brothers 2001 Canada.jpg|thumb|right|Ах дүүс, Михаэль болон Ральф Шумахер (2001 он)]] Үлдсэн гурван уралдааныг Михаэль түрүүлэв. Ингээд энэ улирлын дэлхийн аварга цолыг Михаэль хүртсэн ба Феррарид 1979 онд Жоди Шектерийн авсан жолоочийн дэлхийн аварга цолноос хойш тасраад байсан цолыг буцаан авчирч өглөө. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Михаэлийн хүчээр Феррари хамгаалж чадсан юм. Түүний багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло германы гран прид түрүүлсэн бөгөөд түүний энэ ялалт Аиртоны үхлээс хойш бразилчуудаас түрүүлсэн анхны ялалт байлаа. ====2001 он (4 дэхь дэлхийн аварга цол)==== [[2001 оны Формула-1|2001 оны улирл]]ын эхний тэмцээний бэлтгэл дээр Михаэль хүнд осолд орж эхэллээ. Тэрээр эргэлтэн дээр 280 км/ц хурдтай явтал түүний тэрэг нь ар талаа эхэлж шидэн замаас гарч, замын гадна талын хайрган дэвсгэр дээр бүтэн хоёр эргээд дугуйн дээрээ буцаж буулаа. Михаэль тэрэгнээсээ ямар нэгэн бэртэл гэмтэл аваагүй хэмээн гарч ирсэн аж. Оны дунд үеэс Феррари үндсэндээ бусад багуудаас илүү байгаа нь мэдэгдэн ерөнхийдөө түрүүлэх шинжтэй байсан ч уралдаан болгон ихэд сонирхолтой өрнөж байлаа. Михаэль сүүлийн таван уралдааны өмнө гэхэд түүний оноог гүйцэх бололцоогүй болсон байв. Ингээд тэрээр дэлхийн аваргын дөрөв дэх цомоо авсан бол Давид Култхард хоёрт, харин Михаэлийн багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло гуравдугаар байрт оржээ. Бельгийн Гран При дээр Михаэль [[Алайн Прост|Алайн Простын]] 51 удаа ялсан амжилтыг шинээр тогтоов. ====2002 он (5 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Mschumacher 2002.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер (2002 он)]] [[2002 оны Формула-1|2002 оны улирлын]] тэмцээнүүдэд Феррари нилээд давамгай байдалтай байсан ба хэд хэдэн давхар ялалт байгуулсан юм. [[2002 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при]] дээр Феррари багийн шийдвэрээр Рубенс Барричелло хэдийгээр тус уралдааны турш түрүүлж явсан ч яг барианд орохын өмнө Михаэльд зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Уралдаан дуусаад шагналын тавцан дээр гарахад үзэгчид шүгэлдэн тус шийдвэрийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийллээ. Үүнд Михаэль ихэд ичсэн бөгөөд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргаад түүний өмнө нь бөхийн ёсолжээ. Харин багийн дарга Жан өөрийн зааврыг зөвтгөн: "Манай баг сүүлийн жилүүдэд гурав дараалан жолоочийн дэлхийн аваргад ялагдал хүлээсэн, бидэнд хүчтэй өрсөлдөгчид байгааг бүгд мэднэ. Тиймээс бид тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалан багтаа хэрэгтэй шийдвэрийг л гаргах болно"<ref>[http://www.spiegel.de/sport/formel1/mike-glindmeier-erinnert-sich-siege-ohne-leiden-a-443998.html „Зовлонгүй ялалт“ Мике Глиндмайер], ''Spiegel Online''- сонин, 23. Oktober 2006</ref> гэж хэлсэн байна. Сэтгүүлчидтэй уулзах уулзалтын өмнө Жан Тодт нисгэгч нартайгаа тусгайлан уулзаад энэ болсон явдал нь багийн шийдвэр байсан, тиймээс ганцаараа шийдэн уралдаж болоогүй гэж тайлбар өгөхөөр тохирсон байна. Тус сэтгүүлчидтэй уулзсан уулзалт нь буруу тийш эргэн, Феррари нэг сая долларын торгуулиар торгуулсан ба энэ нь тухайн баг ийм нөхцөлд энэ шийдвэр гаргасан тохиолдолд торгоно гэсэн дүрэм байхгүй учир Михаэль Шумахер шагналын тавцанд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргасан нь байж болшгүй үйлдэл гэх шалтгааныг нэрлэжээ. Үүний дараа [[2002 оны Америкийн гран-при|Америкийн гран-при]] дээр Михаэль барианд орохын өмнөхөн түүний ард уралдааны турш явсан багийн хамтран зүтгэгч Барричеллод зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Үүнийгээ Михаэль тайлбарлахдаа "би 2-р байрт орсондоо сэтгэл хангалуун байна, үүнээс гадна Барричелло бид хоёр одоо нэг нэгэндээ өргүй болсон" гэжээ. ====2003 он (6 дахь дэлхийн аварга цол)==== Энэ улиралд дүрмийн өөрчлөлт оруулсанаар Формула 1 уралдааныг улам сонирхолтой болгох зорилготой байв. Үүнд хоёрдугаар байрт орсон нисгэгчийн оноо нь түрүүлсэн нисгэгчийн онооноос ердөө л хоёр онооны бага байхаар тогтсон нь хоёрт орсон нисгэгчийн оноог хамаагүй өндөрөөр үнэлсэн явдал боллоо. Михаэлийн хувьд энэ улиралыг жолоодлогын алдаа гарган эхэлсэн ба эхний гурван уралдаан дуусахад Кимигээс 18 оноогоор хоцорсон байдалтай байв. Үүнээс үүдэн Феррари F-2003 загвараа дөрөв дэх уралдаанаас оролцуулахаар болжээ. Дөрөв дэх уралдаан нь Михаэль болон түүний дүү Ральфийн хувьд ихэд хүнд уралдаан байсан ба учир нь түүний эх нь хорт хавдраар уралдааны өмнөхөн өнгөрсөн байж. Михаэль энэ уралдаанд түрүүлэн шагналын тавцанд гашуудлын нулимс унаган зогсож байв. Улирлын хамгийн сүүлийн уралдаанаас Михаэль ганц оноо авахад л дэлхийн аварга болохоор байв. Тэрээр хугацаат уралдаанд тийм ч сайн байсангүй 14-р байрнаас гарахаар болжээ. Михаэль багийн хамтрагч Барричеллог түрүүлээсэй гэсэн итгэл найдвар тавиж байсан биеллээ олон тэр ч түрүүлсэн бол харин өөрөө жолооны алдаа гарган Такуматай мөргөлдөн хугацаа алдан явсаар наймдугаар байрт оржээ. Михаэль энэ улирлын дэлхийн аварга болсоноор Формула 1 уралдааны бүх цаг үеийн хамгийн өндөр амжилт гаргасан тамирчин боллоо. Тэмцээний дараа тэрээр: ''"Би ихэнх дэлхийн аварга цолоо түрүүлж байж авсан бол өнөөдөр 8-р байранд орсон мөртлөө дэлхий аварга боллоо. Тиймээс миний хувьд жаахан сэтгэл дундуурхан байна..."'' хэмээн ярилцлага өгсөн байна. ====2004 он (7 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher Ferrari 2004.jpg|thumb|right|Михаэль Шумахер (2004 он)]] [[2004 оны Формула-1|2004]] оны улирлыг тэрээр Барричеллогийн өмнө байрлалтайгаар эхэлсэн бөгөөд тэр эрчээрээ явсаар түрүүлэв. Дараа нь францын гран-при дээр Формула-1-ийн түүхэнд анх удаа 4 удаа засварын зогсоол хийхээр төлөвлөн хийсэн ба энэ удаа ч тэрээр түрүүлсэн ажээ. Энэ улиралд нийт 18 гран при уралдаан болсоноос Михаэль 13-т нь түрүүлэн дэлхийн аварга цолыг долоо дахь удаагаа авсан бол Феррари 6-удаа дараалан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг хүртжээ. ====2005 он==== [[Зураг:MichaelSchumacherHO2005.jpg|thumb|right|Германы гран-при (Хоккенхайм 2005 он)]] [[2005 оны Формула-1|2005]] оны улирал нь Михаэлийн болон Ферраригийн хувьд ихээхэн хүнд жил болсон. Феррари бусад багуудаас хөгжлийн хувьд хоцорч буйгааа ч мэдсэн байна. Олон жил өөрсдийн хүсэлтийн дагуу дугуйгаа захиалан хийлгэж ирсэн ашигтай талууд ч энэ удаа эсрэгээр эргэж байлаа. 9 дэх уралдаан дээр тэрээр энэ улирлын анхныхаа ялалтыг авсан. Гэвч энэ уралдаанд нь тэрээр зөвхөн таван өрсөлдөгчтэй уралдсаны учир нь бусад тамирчдын тэрэг нь бүгд Михелиний дугуй угсарсан явдал байв. Михелин тус уралдааны өмнө мэдэгдэл хийн манай дугуйтай уралдахгүй байх, дугуйнууд нь хагарч задрах магадлал маш өндөр байгаа тухай тайлбар хийсэн ба дээрээс нь америкийн иргэний хуулиар осол аваар гаргагч нь өндөр торгууль төлөх болдогоос ч айн бусад тамирчидыг оролцохыг нь хориглосон байна. Оны эцэст Фернандо Алонсо дэлхийн аварга болохдоо хамгийн залуу формула-1-ийн дэлхийн аваргын рекордыг давхар тогтоожээ. Ингээд 2000-2004 оны хооронд нийт таван удаа түрүүлсэн амжилт буюу "Михаэлийн эрин үе" нь үүгээр дууслаа. ====2006 он==== Энэ улирлын анхны уралдаанд буюу [[2006 оны Бахрейны гран-при|Бахрейнд]] Михаэль бас нэгэн шинэ рекорд тогтоосон нь 65 дахь поле байрлалаар Аиртон Сеннаг гүйцсэн явдал байв. [[2006 оны Хятадын гран-при|Хятадын гран-при]] дууссаны дараа Михаэль тухайн үеийн дэлхийн аваргатай онооны хувьд тэнцүү болсон бөгөөд ахиад хоёр уралдаан үлдсэн байсан нь түүний хувьд мэргэжлийн тамирчны амжилтаа дахин дэлхийн аварга болон дуусгах сайхан боломж байлаа. Дараагийн уралдаан Японд болсон бөгөөд тус уралдааны 37-р тойролтон дээр түүний тэрэгний мотор нь цохин барианд орж чадсангүй. Тус уралдаанд Алонсо түрүүлэн 10 оноогоор илүүтэйгээр сүүлчийн гран-прид орохоор боллоо. Михаэлийн хувьд дэлхийн аварга болохын тулд сүүлийн уралдааныг зайлшгүй түрүүлэх шаардлагатайгаас гадна Алонсо ямар ч оноо авахгүй байх хэрэгтэй байлаа. Гэвч тэрээр энэ тухайгаа: ''"Би хэн нэгнийг уралдаанд бүтэлгүйтээсээ гэж хүсэн итгэл найдвар тавихгүй байна. [...] Надад сайхан уралдаанд уралдааныг түрүүлэн дуусгах бодол л байна. Бидний зүгээс бүх л хүчээ дайчлан уралдаад тэмцээнийг нэг болон хоёрдугаар байрт орж дуусгах, тэгээд зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг баг маань авч чадах үгүйг л харах үлдлээ"'' гэжээ.<ref>www.adrivo.com, 19. Oktober 2006:[http://www.adrivo.com/nachrichten/formel1/38459/2006/10/19/michael_schumacher__ich_bin_total_entspannt.html Michael Schumacher: Ich bin total entspannt]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Гэвч Бразилийн гран при дээр түлшний даралт нь хангалттай бус байснаас шалтгаалан 10-р байрнаас эхлэхээр боллоо. Яг уралдаан дээр [[Жанкарло Физикелла]]г гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад түүний урд гуприйг дугуйгаараа шүргэн хагархай дугуйгаа солиод буцаж орох хоорондд хамгийн сүүлчийн байранд орсон байна. Ингээд уралдаан дуустал дахин зүтгүүлсээр хоёрдугаар байрт орон тэмцээнийг дуусгав. Хэдийгээр тэрээр энэ улиралд түрүүлж чадаагүй ч түүнийг дэмжигчид нь маш сайн өрсөлдөн сайхан амжилт гаргалаа гэцгээж байлаа.<ref>[http://www.ftd.de/sport/motorsport/f1/124227.html?zid=45035 ''Financial Times''] Deutschland, 22. Oktober 2006</ref> ====Формула 1-ийг орхин гарсан нь==== [[Файл:SchumacherDecember2006.jpg|thumbnail|left|Михаэль Шумахер, 2006 оны 12 сар]] Түүнийг буцан ирж уралдах тухай хэвлэлээр 2004 онд жолоочийн дэлхийн аварга болсоны дараагаас л таамаглал дэвшүүлж эхэлсэн. Гэвч тэрээр өөрөө үүнийг үгүйсгэсээр байлаа. 2006 онд тэрээр энэ таамагийг үгүйсгээгүйгээс шалтгаалан бүр ихээр хэвлэл мэдээллээр таамаг дэвшүүлэх боллоо. Ферраригийн зүгээс "тамирчин маань өөрөө л ирээдүйгээ шийднэ ш дээ" хэмээн түүний цаашдын сонголтын эрх чөлөөг хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж байлаа. Михаэлийн зүгээс явагдаж буй улирлын тэмцээндээ төвлөрөх нь чухал байснаас цаашдын ирээдүйн талаар бодох сонирхолгүй байв. Гэвч Ферраригийн ерөнхийлөгч [[Лука Кордеро ди Монтецемоло]]гийн шаардлагаар Михаэль италийн Монцад болох гарн пригээс өмнө ирээдүйд юу хийх тухайгаа шийдвэрээ гаргах ёстой болов.<ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 137. Uhl interpretiert die Ankündigung Ferraris, zu diesem Zeitpunkt seine Fahrer-Paarung für 2007 bekannt zu geben, als „[[Ultimatum]]“.</ref> Гэтэл үүний дараагийн хэдэн сар олон улсын хэвлэл, мэдээллээр италийн Монцад болох уралдаан нь бараг бүтэн улирлын болох бүх уралдаануудаас чухал мэтээр шуугицгааж эхлэв. 2006 оны есдүгээр сарын 10-нд Михаэль Шумахер өөрийн 90 дэх гран при ялалтын дараа буюу Монцагийн хэвлэлийн хурал дээр мэргэжлийн тамирчны замналаа энэ улиралаар дуусгаж байгаага зарлалаа. Феррари энэ шийдвэрийг нь тус тэмцээн дөнгөж дуусангуут нийтэд зарласан байна. Түүний энэ сонголтыг хийх болсон шалтгаанаа тэрээр тайлбарлахдаа, уралдаан тэмцээнд оролцох урамгүй болсон болон энэ нь өөрийг нь илэрхийлэх тэр төвшинд ойрын нэг, хоёр жилдээ л лав байхгүй байгаагаар тайлбарлажээ. Нөгөө талаас түүнтэй феррари багт хамтран зүтгэгч тамирчин Фелипе Массагийн мэргэжлийн тамирчны амжилтыг нь хаахыг хүсэхгүй байгаа тухайгаа бас илэрхийлсэн байна.<ref>www.f1total.com, 10. September 2006: [http://www.f1total.com/news/06091021.shtml Schumachers volles Statement zum Rücktritt]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Түүний фен Уильямс багийн дарга Франк Уильямс хэлэхдээ "Михаэлийн шийдвэрийг маш зөв шийдвэр гэж үзэж байна. Хэрвээ би түүний оронд байгаад өнгөрсөн болоод өнөөдрийг хүртэл олон уралдаанд өндөр хурдтайгаар явж байгаад осолд орж амьд үлдэж байснаа бодвол одоо мэргэжлийн тамирчны замаа орхих яг зөв цаг юм" гэжээ.<ref>[[Auto, Motor und Sport|auto motor und sport]], 20/2006, S. 174</ref> Михаэлийн Феррари багийн төлөө уралдсан сүүлчийн уралдаан нь 2006 оны 10 сарын 22-нд Сао Паолод болсон уралдаан байсан ба тус тэмцээнд тэрээр дөрөвдүгээр байрт шалгарсан байна. ===Феррарид зөвлөх болон туршилтын жолоочоор ажилласан нь, 2007-2009=== [[Файл:Michael Schumacher Kanada 2010.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, 2010 оны Канадын гран-при]] 2006 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээс Михаэль Феррарид өсвөр үеийн карт спортын тамирчдыг авьяасыг аль болох эрт олж илрүүлэx, бэлтгэх, сургах үүрэгтэй ажлыг хүлээн авчээ. Жан Тодтод Михаэль бүр эрт [[Кими Райкконен]]ийг [[Заубер Моторспорт|Зауберт]] орон Формула-1-д орохоос өмнө өөрийг нь залгамжлагч болох авъяастай тамирчин болохыг хэлж зөвлөж байжээ.<ref>www.auto-motor-und-sport.de: {{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/schumi-wird-talent-scout-734562.html |wayback=20160112134619 |text=Schumi wird Talent-Scout |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Үүнээс гадна тэрээр уралдааны стратеги болон ирээдүйд яаж багаа зохион байгуулан ажиллах талаар ч зөвлөгөө өгдөг байв. Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемологийн хэлсэнээр Михаэль Маранеллод өөрийн гэсэн албан өрөөтэй бөгөөд түүнийг бүх эрх чөлөөгөөр нь хангасан "хэзээ ажилдаа ирж, хэзээ явах нь түүний дурын хэрэг" гэсэн байна. Ферраригийн спортын захирал Стефани Доминикали нь Михаэлийг ирээдүйд бидний уралдаануудад идэвхтэй хамтран ажиллах, нисгэгчдийн зөвлөхөөр байнга ажиллана байх гэж найдаж байгаагаа хэлсэн нь: "Михаэлийг бүх шийдвэрт хамтран оролцох эрхтэй, нисгэгч болон техникийн хөгжлийг ажиглан зөвлөгөө өгч байх болно. Гэхдээ ингэж зөвлөгөө өгөхдөө өөрөө тухайн уралдаан тэмцээн дээр биечлэн ирж зөвлөх эсвэл видео хурлаар оролцон зөвлөгөө өгөхийг зөвхөн өөрөө шийдэх, мөн дэлхийн долоон удаагийн аваргын туршлагаас бидэнд авах зүйл их бий" гэсэн байна.<ref>www.f1total.com 11. Januar 2007: {{Webarchiv|url=http://www.f1total.com/splitter/2007/01/07011111.shtml |wayback=20070126044531 |text=Schumachers Ferrari-Rolle nimmt Konturen an |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> 2007 оны арваннэгдүгээр сарын дундуур тэрээр Каталунягийн тойруулга замд туршилтын жолоочоор ажиллав. Масса болон Райкконений зөвлөхөөр тэр ажилласан ба дараа жил нь уралдааны тэрэгнүүдийн хөтлөгчийн хий эргэлтийн тохируулгыг хэрэглэхгүй болсон нь Михаэлийн цуглуулсан их туршлагаас суралцах сайхан боломж байлаа. Түүний туршилтын явалтын цаг нь хамгийн хурдан нь байсан бөгөөд эхний өдөр нь ферраригийн туршилтын нисгэгч Лука Бадоерийг болон удаах өдөр нь Фелипе Массаг хол хаян түрүүлсэн байна. Үүгээр түүнийг шүүмжлэгчдийн тараасан цуурхал яриаг ялангуяа Ники Лаудагийн ярьсан "Михаэлийн туршилтын нисгэгч хийнэ гэж юу байх бэ? зүгээр л сурталчилгаа"<ref>www.f1total.com 12. November 2007: [http://www.motorsport-total.com/f1/news/2007/11/Lauda_Schumacher-Test_ist_ein_Werbegag_07111203.html Lauda: Schumacher-Test ist ein Werbegag]</ref> гэж байсан улсуудын амыг тагласан явдал боллоо. 2008 оны дөрөвдүгээр сард тэрээр Барселонд дахин туршилтын нисгэгчээр ажилласан бөгөөд энэ удаа дугуйны хөгжүүлэлт болон аеродинамикийг шалгасан байна. 2009 онд багийн хамтран зүтгэгч [[Фелипе Масса]] унгарын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаанд хүнд осолд орсноос шалтгаалан тэрбээр буцаж Формула-1 ирэхээ зарласан байна. Энэ тухайгаа "Хэдийгээр миний хувьд мэргэжлийн тамирчны амьдралаа аль хэдийн орхисон байсан боловч багаа хүнд үед байхад нь буруу хараад явж чадахгүй нь. Би тамирчин хүний хувьд намайг дахин сориж буй энэхүү сорилтонд ихээхэн баяртай байна" хэмээн өөрийн цахим хуудастаа бичиж байжээ.<ref>michaelschumacher.de am 29. Juli 2009: {{Webarchiv|url=http://www.michaelschumacher.de/?page=news&story_id=82077&lang=de |wayback=20190322125945 |text=''Michael bereit zu helfen'' |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Гэвч 2009 оны хоёрдугаар сард мотоциклтэй осолд орсон нь түүний төлөвлөгөөг үгүй болгосон учир тус оны наймдугаар сард хэвлэлийн хурал дээр Массагийн солионы хүнээр орж чадахгүй болсоноо тайлагнасан байна.<ref>michaelschumacher.de am [[11. August]] [[2009]]: [http://www.michael-schumacher.de/?page=news&story_id=82523&lang=de ''Michael sagt F1-Comeback ab'']</ref> 2009 оны 12 сарын 18-нд Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемоло нэгэн тайлбар хийсэн нь Михаэль надаас түүний зөвлөхийн ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн хүсэлтдээ: "Магадгүй 2010 онд Формула-1-д дахин [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП]] багтай эргэн ирэх маш өндөр магадлалтай байна. Гэхдээ энэ нь яг 100 хувь шийдэгдээгүй байгаа гэж надад үдээс өмнө хэллээ".<ref>Motorsport-Magazin: am 18. Dezember 2009: [http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-90115-montezemolo-schumacher-comeback-wahrscheinlich-ein-anderer-schumacher.html ''Ein anderer Schumacher'']</ref> ===Мерседесд буцаж ирсэн нь (2010-2012)=== Удаан хугацаанд түүний буцаж Формула 1-д ирэх талаар таамаг дэвшүүлсэний эцэст 2009 оны 12 сарын 23-нд тэрээр буцаж ирэхээ мэдэгдэв.<ref name="F1-Comeback">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2009/12/Ruecktritt_vom_Ruecktritt_Schumi_ist_zurueck_09122305.html „Rücktritt vom Rücktritt: ‚Schumi‘ ist zurück!“] (Motorsport-Total.com am 23. Dezember 2009)</ref> 2010 онд тэрээр Мерседес Гранд Прикс багт [[Нико Росберг]]ийн хамтран зүтгэгч болон гурван жилийн гэрээтэйгээр иржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/formel1/formel1_fahrer/artikel_187504.html |wayback=20130614232141 |text=„Schumacher-Comeback perfekt!“ |archiv-bot=2023-09-26 14:04:12 InternetArchiveBot }} (Sport1.de am 23. Dezember 2009)</ref> ====2010 он ==== [[Файл:Michael Schumacher 2010 Malaysia 1st Qualify.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, Малайзын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаан дээр (2010)]] Гурван жилийн завсарлага авсаны эцэст буцаж ирсэн тэрээр улирлын эхний тэмцээнийг зургаадугаар байранд орсоноор дуусгав. Улирлын эхний дөрвөн тэмцээнд тэрээр дандаа Никогийн ард барианд орсон бол тав дахь уралдаанд дөрөвдүгээр байрт орохдоо Нико Росбергийн өмнө орсон юм. [[2010 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]] дээр тэрээр [[Хамгаалалтын тэрэг|хамгаалалтын тэрэгтэй]] байхад өмнөө явсан Алонзог гүйцэж түрүүлсэн нь асуудал үүсгэв. Ингээд Михаэль энэхүү хийсэн үйлдэлдээ бүтэн тойрох шийтгэл хүлээсэн боловч тэмцээн дууссан байсан учраас түүний шийтгэлийг явсан цагаас нь 20 секундийг хасах шийтгэл болгон хувиргажээ. Үүнээс болоод зургаадугаарт байранд байсан нь хойшлон 12-р байранд орсноор дэлхийн аваргын онооны дүгнэлтэнд орох боломжгүй болжээ. Гай газар дороос гэгчээр ядаж байхад түүний урьдны өрсөлдөгч Дамон Хилл тус уралдааны комиссын багт ажиллаж байсан аж.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/05/20_Sekunden_Zeitstrafe_gegen_Schumacher_10051636.html „20 Sekunden Zeitstrafe gegen Schumacher!“] (Motorsport-Total.com am 16. Mai 2010)</ref> Үүнээс хойш хоёр уралдаанд Михаэль дөрөвдүгээрт байрт орсон бөгөөд үүнээс илүү байранд орж чадсангүй. Багийн дотоод өрсөлдөөнд тэрээр Нико Росбергээс 72 онооны дутуугаар ялагдсан бөгөөд тус улирлын дэлхийн аваргын нэгдсэн жагсаалтанд есдүгээрт байрт орон дуусгалаа. ====2011 он ==== [[File:Michael Schumacher 2011 Malaysia FP1 2.jpg|left|thumb|Шумахер Малайзын гран-при дээр]] [[2011 oны Формула-1|2011]] оны эхний зургаан уралдаанд гурван удаан оноот байранд орсон ба үүнээс [[2011 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]]д тавдугаар байрт шалгарсан нь тэр хүртэлх уралдаануудаас хамгийн сайн үр дүнтэй уралдсан уралдаан байв. Дараагийн [[2011 оны Канадын гран-при|Канадын гран-при]] дээр уралдаан дуусахаас 19 тойргийн өмнө Камуй Кобаяаши болон Массаг гүйцэж түрүүлэн хоёрдугаар байранд орсон ч, энэ байраа уралдаан дуустал хадгалж чадалгүй Баттон, [[Марк Уэббер]] нарт идэгдэн тэмцээнийг дөрөвдүгээр байранд орон дуусгав. Энэ дүн нь түүний тус улиралд гаргасан хамгийн өндөр амжилт байлаа. Түүний дараах [[2011 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн гран-при]] нь Шумахерийн 20 жилийн ойн уралдаан байсан бөгөөд 24 дэх байрнаас гаран тавдугаар байранд оржээ. Улирлын төгсгөлд нийт дүнгээрээ Михаэль Шумахер дэлхийн аваргын жагсаалтанд наймдугаарт байранд орсон байна. Харин багийн дотоод дүнд Шумахер нийт 79 оноо, Росберг 89 оноотойгоор энэ улирлыг дуусгалаа. ==== 2012 ==== [[File:Michael Schumacher pole lap monaco 2012.JPG|right|thumb|2012 оны Монакогийн гран при дээр тэрбээр сүүлчийн удаа поле байрлалд хүрэв]] [[2012 oны Формула-1|2012]] онд Шумахер Мерседес багт гурав дахь жилдээ дараалан Росбергийн хамтаар уралдлаа. Улирлын эхний уралдаан [[2012 оны Австралийн гран-при|Австрали]]д болсон ба техникийн асуудлаас шалтгаалан тэмцээнээс хасагджээ. Түүний дараах [[2012 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран при]]д тэрбээр гурав дахь байрлалын гараанаас хөдлөх эрхтэй болов. Гэвч уралдааны эхний тойрогт мөргөлдсөний улмаас нэлээд хэдэн байр алдан аравдугаар байранд орж тэмцээнийг дуусгав. Гурав дахь уралдаан болох [[2012 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] дээр хоёрдугаар байрнаас гараанд гарлаа. Уралдаан дундуур эхний удаа дугуйгаа солиулаад уралдааны зам руу явж байтал нэг дугуйг нь бүрэн боогоогүй байснаас шалтгаалан мултран тэмцээнээс хасагдав. [[2012 оны Испанийн гран-при|Испанид]] Шумахер өмнөө явсан [[Бруно Сенна]]г мөргөн хоёулаа барианд орж чадсангүй. Шумахерийн гаргасан алдаанаас болон тэд хасагдсан учир уралдааны комисс дараах уралдааныг таван байр хойшлуулан гараанаас гарах шийтгэл өгчээ. [[2012 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн]] гарааны байрын төлөөх уралдаанд тэрбээр хамгийн хурдан хугацаанд тойрон нэгдүгээр байранд орсон ч, өмнөх торгуулиасаа болон уралдааныг зургаадугаар байрын гараанаас хөдлөхөөр болжээ. Энэ уралдаанд нэлээд удаан хугацаанд долдугаар байранд байсан ч техникийн асуудлаас шалтгаалан байранд орсонгүй. Mихаэль Шумахерийн Мерседестэй хийсэн гэрээ нь энэ онд дуусаж байсан ба Сингапурын гран пригийн дараа Мерседес Шумахерийн гэрээг сунгахгүй, түүний оронд [[2013 оны Формула-1]]-д [[Льюис Хамилтон]]ыг авах болсноо зарлав.<ref>[https://www.welt.de/sport/formel1/article109513967/Schumacher-bestaetigt-Abschied-von-Mercedes.html ''„Schumacher bestätigt Abschied von Mercedes“''], welt.de, sid/dpa/jr: 2012-09-28</ref> Үүнээс хойш долоо хоногийн дараа Шумахер тус улирлыг дуусгаад зодог тайлах мэдэгдэл хийлээ.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2012/10/Schumacher_hoert_auf_Ruecktritt_nach_Saisonende_12100412.html ''Schumacher hört auf: Rücktritt nach Saisonende''], Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2012-10-04</ref> Тэрбээр сүүлчийн уралдаан болох [[2012 оны Бразилын гран-при|Бразилын гран-при]]д долдугаар байранд орон дуусгав. 2012 оны улирлын эцсийн дүнгээр Шумахер 49 оноогоор дэлхийн аваргын жагсаалтанд 13-р байранд орон өндөрлөсөн бол түүний хамтран зүтгэгч [[Нико Росберг]] 93 оноогоор есдүгээр байранд орсон байна. ==Шагнал, урамшуулал== * 1992: Оны авто спортын шилдэг тамирчин АДАК 1992, Германы авто спортын дээд комиссоос гардуулдаг цом, (мөн 1994 болон 1995 онд) * 1993: ''"Алтан жолооны хүрд"'' (Билд ам Зоннтаг) сонингоос гардуулсан, "Бамби" * 1994: Германы автомобиль клубын спортын шагнал, Голдене 1 (АРД-Спорт-Гала) * 1995: Германы оны шилдэг тамирчин 1995, Алтан камер (Хёрцу), Голдене 1 * 1997: Мөнгөн лаврын навч шагнал, Алтан арслан (РТЛ) * 2000: АДАК оны авто спортын оны шилдэг тамирчин * 2001: World Sport Award, [[Модена]]гийн хүндэт иргэн, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), [[:fr:Champion des champions de L'Équipe|Champion des champions de L'Équipe]] * 2001: ''Михаэль Шухамер-Гудамж'' Керпен (түүний нэрээр төрсөн хотод нь нэгэн гудамжийг нэрлэсэн байна), Керпен хотын ''Алтанд Ном''д бүртгэв.<ref>[http://www.mopo.de/news/montag-12-02-2001--12-32-michael-schumacher-weihte-in-kerpen-seine-eigene-strasse-ein,5066732,6136184.html ''Michael Schumacher weihte in Kerpen seine eigene Straße ein''], Hamburger Morgenpost, 2001-02-12</ref> * 2002: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, ''Champions of Sports'' ([[ЮНЕСКО]]), Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe, Италийн БНУ-ын Комтурын одон, германы моторт спортын холбооны цом * 2003: [[Сан-Марино|Бүгд Найрамдах Сан-Марино Улсын]] хүндэт элч, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe * 2004: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, Германы оны шилдэг тамирчин 2004, Зууны шилдэг тамирчин (ЦДФ) * 2006: Маранеллогийн хүндэт иргэн * 2007: Принц-фон-Астуриен-Шагнал<ref>Südtirol online: {{Webarchiv|url=http://www.dolomiten.it/nachrichten/artikel.asp?KatId=ag&ArtId=99402&SID=164759253807708749%29%29 |wayback=20090122133702 |text=''„Schumacher mit Prinz-von-Asturien-Preis ausgezeichnet“'' |archiv-bot=2023-09-30 09:03:57 InternetArchiveBot }}, 5. September 2007</ref> * 2007: Германы телевизийн тусгай шагнал<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/tv/:Deutscher-Fernsehpreis-2007-Wir-Gr%F6%DFten/599124.html www.stern.de: „Deutscher Fernsehpreis 2007,“ 29. September 2007]</ref> * 2007: Германы [[Нюрбургринг]]ийн "Shell"-S эргэлтийг "Михаэль Шумахер-S" болгон өөрчлөв. * 2010: Хүндэт легионы офицероор нэрлэв<ref>[http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/Formule1/breves2010/20100429_202015_la-legion-d-honneur-pour-schumacher.htm''l La légion d'honneur pour Schumacher'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, L'Equipe, 2010-04-29</ref> * 2014: Бахрейн авто уралдааны тойруулгын 1-р эргэлтийг ''Михаэль Шумахер-Эргэлт'' гэж нэрлэв<ref> [http://www.welt.de/sport/formel1/article125339124/In-Bahrain-gibt-es-jetzt-eine-Schumacher-Kurve.html In Bahrain gibt es jetzt eine Schumacher-Kurve] auf welt.de vom 2. März 2014</ref> * 2014: Бамби Миллениум шагнал ==Статистик== === Мэргэжлийн замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1973–1987: [[Карт спорт]] * 1988: [[Формула Көниг]] (Аварга) * 1988: Европын [[Формула Форд]] (2-р байр) * 1988: Германы Формула Форд (6-р байр) * 1989: [[Германы Формула-3-Кап|Германы Формула 3]] (3-р байр) * 1990: Германы Формула 3 (Аварга) * 1990: Спорт автомашин-ДА (5-р байр) * 1991: Спорт автомашин-ДА (9-р байр) * [[1991 оны ДТМ уралдаан|1991]]: [[Дойче Тоуренваген-Майстершафт|ДТМ]] (байранд ороогүй) * 1991: японы [[Формула 3000]] (12-р байр) | style="width:33%" | * [[1991 оны Формула-1|1991]]: [[Формула-1]] (14-р байр) * [[1992 оны Формула-1|1992]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1993 оны Формула-1|1993]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1994 оны Формула-1|1994]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1995 оны Формула-1|1995]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1996 оны Формула-1|1996]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1997 оны Формула-1|1997]]: Формула 1 (хасагдсан) * [[1998 оны Формула-1|1998]]: Формула 1 (2-р байр) * [[1999 оны Формула-1|1999]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2000 оны Формула-1|2000]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) | style="width:33%" | * [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (2-р байр) * [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (9-р байр) * [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула 1 (8-р байр) * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (13-р байр) |} ==== Нийт гаргасан амжилтын тойм ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%;" ! style="width:4.5em;"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Мотор ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;"| х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | rowspan="2" | '''[[1991 оны Формула-1|1991]]''' | [[Жордан Гран При|Баг 7УП Жордан]] | [[Жордан 191]] | [[Форд]] 3.5 V8 | 1 | – | – | – | – | – | – | rowspan="2" | '''14.''' |- align="center" | [[Бенеттон Формула|Камел Бенеттон Форд]] | [[Бенеттон B191]] | Форд 3.5 V8 | 5 | – | – | – | – | – | 4 |- align="center" | '''[[1992 оны Формула-1|1992]]''' | Камел Бенеттон Форд | Бенеттон B191B/[[Бенеттон B192|B192]] | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 3 | 4 | – | 2 | 53 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | Камел Бенеттон Форд | [[Бенеттон B193]]/B193B | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 5 | 3 | – | 5 | 52 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Майлд Севен Бенеттон Форд | [[Бенеттон B194]] | [[Форд Цетек#Моторт спортын хөдөлгүүр|Форд Цетек-R 3.5 V8]] | 14<ref group="A">Михаель Шумахер хоёр уралдаанд орох эрхээ хасуулав.</ref> | 8 | 2 | – | 6 | 8 | 92 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Майлд Севен Бенеттон Рено | [[Бенеттон B195]] | [[Рено]] 3.0 V10 | 17 | 9 | 1 | 1 | 4 | 8 | 102 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | [[Феррари]] 3.0 V10 | 15<ref group="A">Францын Гран Прид оролцоогүйд тооцсон, учир нь Михаэль урьдчилсан бэлтгэл тойролтонд оролцоогүй.</ref> | 3 | 3 | 2 | 4 | 2 | 59 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F310B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 5 | 3 | – | 3 | 3 | 78 | '''—'''<ref group="A">Михаэль [[Жак Вильнёв]]-тэй мөргөлдсөний улмаас дүгнэлтээс хасагджээ.</ref> |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | 2 | 3 | 3 | 6 | 86 | '''2.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 10<ref group="A">Михаэль Их Британий Гран Прид осолдсоны улмаас түүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй.</ref> | 2 | 3 | 1 | 3 | 5 | 44 | '''5.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F1-2000]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 2 | 1 | 9 | 2 | 108 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2001]]/F2001B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 5 | – | 11 | 3 | 123 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2001B/[[Феррари F2002|F2002]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 11 | 5 | 1 | 7 | 7 | 144 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2003 оны Формула-1|2003]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2002]]/[[Феррари F2003-GA|F2003-GA]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | – | 2 | 5 | 5 | 93 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2004 оны Формула-1|2004]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2004]] | Феррари 3.0 V10 | 18 | 13 | 2 | – | 8 | 10 | 148 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2005 оны Формула-1|2005]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2004M/[[Феррари F2005|F2005]] | Феррари 3.0 V10 | 19 | 1 | 3 | 1 | 1 | 3 | 62 | '''3.''' |- align="center" | '''[[2006 оны Формула-1|2006]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари 248F1]] | Феррари 2.4 V8 | 18 | 7 | 4 | 1 | 4 | 7 | 121 | '''2.''' |- align="center" | '''[[2010 оны Формула-1|2010]]''' | [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП Петронас]] | [[Мерседес MGP W01]] | [[Мерседес АМГ High Performance Powertrains|Мерседес-Бенц 2.4 V8]] | 19 | – | – | – | – | – | 72 | '''9.''' |- align="center" | '''[[2011 оны Формула-1|2011]]''' | Мерседес ГП Петронас Ф1 баг | [[Мерседес MGP W02]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 19 | – | – | – | – | – | 76 | '''8.''' |- align="center" | '''[[2012 оны Формула-1|2012]]''' | Мерседес АМГ Петронас Ф1 баг | [[Мерседес F1 W03]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 20 | – | – | 1 | – | 1 | 49 | '''13.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''307''' | '''91''' | '''43''' | '''21''' | '''68''' | '''77''' | '''1566''' | |} Тайлбар: <references group="A" /> ==== Гран при ялалтууд ==== {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1992: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1992 оны Бельгийн гран-при]] ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) * 1993: [[Зураг:Flag of Portugal.svg|20px|link=1993 оны Португалын гран-при]] ([[Эшторил авто тойруулга|Эшторил]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1994 оны Бразилын гран-при]] ([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1994 оны Номхон далайн гран-при]] ([[Окаяма авто тойруулга|Айда]]) * 1994: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=1994 оны Сан-Мариногийн гран-при]] ([[Автодром Энцо и Дино Феррари|Имола]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1994 оны Монакогийн гран-при]] ([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1994 оны Канадын гран-при]] ([[Жиль-Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) * 1994: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1994 оны Францын гран-при]] ([[Маньи-Кур авто тойруулга|Маньи-Кур]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1994 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1994 оны Европын гран-при]] ([[Херес авто тойруулга|Херес]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1995 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 1995: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1995 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1995 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1995: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1995 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1995: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=1995 оны Германы гран-при]] ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1995 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1995: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1995 оны Европын гран-при]] ([[Нюрбургринг|Нюрбург]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Номхон далайн гран-при]] (Айда) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Японы гран-при]] ([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1996 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1996 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1996: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1996 оны Италийн гран-при]] ([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) * 1997: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1997 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1997: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1997 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1997: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1997 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1997: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1997 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1997: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1997 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 1998: [[Зураг:Flag of Argentina.svg|20px|link=1998 оны Аргентины гран-при]] ([[Буэнос-Айрес авто тойруулга|Буэнос-Айрес]]) * 1998: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1998 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1998: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1998 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1998: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=1998 оны Их Британийн гран-при]] ([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) | style="width:33%" | * 1998: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1998 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 1998: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1998 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 1999: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1999 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 1999: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1999 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2000: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2000 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2000 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2000: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2000 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2000: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2000 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2000: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2000 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2000: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2000 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2000: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2000 оны Америкийн гран-при]] ([[Индианаполис Мотор Спидвей|Индианаполис]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2000 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2000: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2000 оны Малайзын гран-при]] ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) * 2001: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2001 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2001: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2001 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2001: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2001 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2001: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=2001 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2001: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2001 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2001: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2001 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2001: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2001 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2001: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2001 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2001: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2001 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2002: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2002 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2002: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2002 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2002: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2002 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2002: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2002 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2002: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2002 оны Австрийн гран-при]] ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) * 2002: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2002 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2002: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2002 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2002: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2002 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2002: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2002 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) | style="width:33%" | * 2002: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2002 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2002: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2002 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2003: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2003 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2003: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2003 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2003: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2003 оны Австрийн гран-при]] (Шпийлберг) * 2003: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2003 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2003: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2003 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2003: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2003 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2004 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2004: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2004 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2014: [[Зураг:Flag of Bahrain.svg|20px|link=2014 оны Бахрейны гран-при]] ([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) * 2004: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2004 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2004: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2004 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2004: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2004 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2004: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2004 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2004: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2004 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2004 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2004: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2004 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2004: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2004 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2004: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2004 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2004: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2004 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2005: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2005 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2006 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2006: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2006 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2006: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2006 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2006 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2006: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2006 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2006: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2006 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2006: [[Зураг:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=2006 оны Хятадын гран-при]] ([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) |} ===Ле-Мансд оролцсон үр дүн=== {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- bgcolor="#ABBBDD" ! Он!! Баг!! Тэрэг!! Багийн хамтрагч!! Багийн хамтрагч!! Жагсаалт |- | [[1991 оны 24-цагийн Ле- Мансийн уралдаан|1991]]|| {{flagicon|CHE|}} [[Заубер Моторспорт|Заубер Мерседес баг]]|| [[Мерседес-Бенц C11]]|| {{flagicon|AUT}} [[Карл Вендлингер]]|| {{flagicon|DEU}}[[ Фритц Кройтцпойнтнер]] || 5-р байрт |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em"| 1 ! style="width:2.5em"| 2 ! style="width:2.5em"| 3 ! style="width:2.5em"| 4 ! style="width:2.5em"| 5 ! style="width:2.5em"| 6 ! style="width:2.5em"| 7 ! style="width:2.5em"| 8 ! style="width:2.5em"| 9 ! style="width:2.5em"| 10 ! style="width:2.5em"| 11 ! style="width:2.5em"| 12 ! style="width:2.5em"| 13 ! style="width:2.5em"| 14 ! style="width:2.5em"| 15 ! style="width:2.5em"| 16 ! style="width:2.5em"| 17 ! style="width:2.5em"| 18 ! style="width:2.5em"| 19 ! style="width:2.5em"| 20 |- ! rowspan="2"| [[1991 оны Формула-1|1991]] | {{1991 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1992 оны Формула-1|1992]] | {{1992 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | ''<small>DNF</small>'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | '''''5''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#CFCFFF" | 11* | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFFF" | <small>'''DNS'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | '''9*''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''''DNF'''''</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#CFCFFF" | ''8'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | '''5''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | '''3''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2003 оны Формула-1|2003]] | {{2003 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#DFFFDF" | ''6'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2004 оны Формула-1|2004]] | {{2004 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#CFCFFF" | ''12'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2005 оны Формула-1|2005]] | {{2005 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2006 оны Формула-1|2006]] | {{2006 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | ''5'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8* | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''4'' | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2010 оны Формула-1|2010]] | {{2010 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2011 оны Формула-1|2011]] | {{2011 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 17 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2012 оны Формула-1|2012]] | {{2012 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#CFCFFF" | 22* | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 16 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} ==== Формула 1-д гаргасан дээд амжилтууд ==== * Хамгийн олон дэлхий аварга цол: 7 (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004) * Хамгийн олон дараалсан дэлхий аварга: 5 (2000–2004) * Хамгийн олон гран при ялалт: 91 * Хамгийн олон нэг багт авчирсан ялалт: 72 (Феррари) * Хамгийн олон уралдааны тойролт: 77 * Хамгийн өндөр оноо авсан (2010-аад оны онооны системд сүүлд шилжүүлэн оруулсан): 3865<ref>[https://www.bbc.com/sport/formula1/26464195 ''Schumacher, Fangio, Senna & Vettel: Can stats find the greatest? - BBC Sport''] In: ''bbc.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>{{FN|5}} * Хамгийн олон удаа шагналын тавцанд: 155 * Хамгийн их манлайлсан километр: 24.110 * Хамгийн олон манлайлсан тойролт: 5.111 * Нэг улиралд түрүүлсэн хамгийн олон их шан ялалт: 13 (2004){{FN|6}} * Хамгийн хурдан ДА-ыг шийдсэн: 2002 онд 17 гран пригээс 11 гран прийн дараа (64,7 %) * Хамгийн олон [[Хэт-трик#Моторт спорт|хэт-трик]]: 22 * Нэг улиралд хамгийн олон хэт-трик: 5 (2004){{FN|7}} * Хамгийн олон нэг гран-при уралдаанд түрүүлсэн: 8 удаа [[Францын гран-при|Францын их шанд]] * Анхны ба сүүлчийн ялалтын хоорондох хамгийн урт хугацаа: 14 жил, 32 хоног (1992–2006) * Хамгийн олон удаа дараалан улирал бүрд нэг түрүүлсэн: 15 (1992–2006) * Хамгийн олон нэг гран-прид эзэлсэн түрүү байрлал: 8 удаа [[Японы гран-при|Японы их шанд]]{{FN|8}} * Хамгийн олон нэг гран-прид цуглуулсан ДА-ын оноо: 106 [[Канадын гран-при|Канадын их шанд]] * Хамгийн олон нэг улирал дахь уралдааны хамгийн хурдан тойролт: 18 гарааны 10-т (55,6 %), 2004 онд{{FN|9}} * Хамгийн олон шагналын тавцанд дараалан гарсан: 19 (2001–2002) * Нэг улиралд хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 17 удаа 17 уралдаанд (2002){{FN|10}} * Нэг гран-прид дараалан хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 7 (Канадын их шан 2000–2006){{FN|11}} * Хамгийн олон удаа хоёрдугаар байр: 43 * Хамгийн олон удаа оноот байранд орсон: 221 * Нэг улирлын уралдаан бүрт хамгийн олон барианд орсон: 100 % (17 удаа 17 уралдаанд) 2002 онд{{FN|12}} * Нэг их шанд хамгийн өндөр дундаж хурдтай явсан: 247,586&nbsp;км/цаг, 2003 онд Монцад * Хамгийн их туулсан километр: 81.188 '''Урьдны дээд амжилтууд''' * Багийн хамтрагчтайгаа хамгийн олон давхар ялалт: 24 (Рубенс Барричеллогийн хамт, үүнээс 19 удаад нь Шумахер түрүүлсэн) – 2016 оны тавдугаар сарын 1-нд болсон [[2016 оны Оросын гран-при|Оросын гран-при]] дээр [[Льюис Хамилтон]], [[Нико Росберг]] нар эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Philipp Schajer |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-227007-die-erfolgreichsten-teamkollegen-der-f1-geschichte/ |titel=Die erfolgreichsten Teamkollegen der F1-Geschichte |hrsg=motorsport-magazin.com |datum=2016-05-08 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон поле буюу түрүү байрлал: 68 – Льюис Хамилтон 2017 оны есдүгээр сарын 2-нд эвджээ<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2279292/2279293/ |titel=69. Poleposition für den Briten in Monza |hrsg=orf.at |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон эхний эгнээний гараа: 116 – Льюис Хамилтон 2017 оны аравдугаар сарын 22-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2281934/2281935/ |titel=Brite holt 72. Karriere-Poleposition |hrsg=orf.at |datum=2017-10-22 |zugriff=2018-06-11}}</ref> * Поле байрлалаас түрүүлсэн хамгийн олон ялалт: 40 – Льюис Хамилтон 2018 оны тавдугаар сарын 13-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport.de/news/ne3191860/lewis-hamilton-bricht-legendaeren-schumacher-rekord/ |titel=Lewis Hamilton bricht legendären Schumacher-Rekord |hrsg=sport.de |datum=2018-05-16 |zugriff=2018-06-10}}</ref> * Ялгаатай гран-прид (улс бүрийн уралдааны замд) хамгийн олон ялалт: 22 – Льюис Хамилтон 2018 оны зургаадугаар сарын 24-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport1.de/motorsport/formel1/2018/06/formel-1-lewis-hamilton-nimmt-michael-schumacher-einen-rekord-ab |titel=Hamilton knackt Schumacher-Rekord |hrsg=sport1.de |datum=2018-06-24 |zugriff=2018-06-25}}</ref> {{FNBox| '''Зүүлтийн тайлбар:''' {{FNZ|5|Энэ үнэлгээг гаргахын тулд ОУАХ-ноос түүний оноог 2010 оноос хойших үнэлгээнд шилжүүлэн оруулж байж гаргажээ. Ингэж шилжүүлээгүй тохиолдолд Шумахерын авсан оноо нь 1566 оноо бөгөөд энэ нь дөнгөж 6-р байранд жагсах юм. (Мэдээ: 10/2018).<ref>[http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/nombre.aspx ''Statistics Drivers – Points By number.''] In: ''statsf1.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>}} {{FNZ|6|[[Себастиан Феттел]]ийн хамт (2013)}} {{FNZ|7|[[Альберто Аскари]]гийн хамт (1952)}} {{FNZ|8|[[Айртон Сенна]] (Сан-Мариногийн их шан) ба Льюис Хамилтоны хамт (Австралийн их шан)}} {{FNZ|9|[[Кими Райкконен]]ы хамт, Кими энэ амжилтаа 2005, 2008 онуудад давтсан}} {{FNZ|10|Себастиан Феттел (2011) ба Льюис Хамилтоны хамт (2015, 2016, 2018)}} {{FNZ|11|Айртон Сеннагийн хамт, тэр үүнийг Унгарын их шанд 1986–1992 онуудад тогтоожээ}} {{FNZ|12|[[Ник Хайдфелд]]ийн хамт: тэрбээр 2008 онд 18 уралдааны гараанаас 18 удаа барианд орсон}} }} == Ном зохиол == * [[Формула-1]] * [[Хуан Мануэль Фанжио]] * {{Cite book | last = Allen | first = James | authorlink = James Allen (journalist) | title = Michael Schumacher: Driven to Extremes | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000alle | publisher=Bantam Books |year=1999 | isbn = 0-553-81214-9}} * {{Cite book | last = Allen | first = James | title = Edge of Greatness | publisher=Headline |year=2007 | isbn = 978-0-7553-1678-6 }} * {{Cite book | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher=Virgin Books|year=2004 | isbn = 0-7535-0965-2}} * {{Cite book | last = Collings| first = Timothy | title = Team Schumacher | url = https://archive.org/details/teamschumacherma0000coll| publisher=Highdown |year=2005 | isbn = 1-905156-03-0}} * {{Cite book | last = Domenjoz | first = Luc | title = Michael Schumacher: Rise of a genius | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000dome |year=2002 | edition = | publisher=Parragon | isbn = 0-7525-9228-9 }} * {{Cite book | last =Henry | first =Alan (ed.) | authorlink = Alan Henry | title =Autocourse 1992 – 93 | publisher=Hazleton Publishing |year=1992 | isbn = 0-905138-96-1 }} * {{Cite book | last = Henry | first = Alan | title = Wheel to Wheel: Great Duels of Formula One Racing |year=1996 | edition = | publisher=Weidenfeld Nicolson Illustrated | isbn = 0-7538-0522-7 }} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The greatest of all | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt_b9d7 | publisher=Haynes |year=2003 | isbn = 1-84425-044-X}} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The Whole Story | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt | publisher=Haynes |year=2006 | isbn = 1-84425-008-3}} * {{Cite book | last =Kehm | first =Sabine | title =Michael Schumacher. Driving Force | url =https://archive.org/details/michaelschumache0000schu | publisher=Random House |year=2003 | isbn = 0-09-189435-2 }} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | authorlink = Steve Matchett | year=1995 | title=Life in the Fast Lane: The Story of the Benetton Grand Prix Year | url = https://archive.org/details/lifeinfastlanest0000matc | isbn=0-297-81610-1 | publisher=Weidenfeld and Nicolson | location = London}} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | year=1999 | title=The Mechanic's Tale: Life in the Pit Lanes of Formula One | url = https://archive.org/details/mechanicstalelif0000matc | isbn=0-7603-0754-7 | publisher=MBI Pub. | location = Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book | last = Williams | first = Richard| title = The Death of Ayrton Senna | url = https://archive.org/details/deathofayrtonsen0000will_v1v2 | publisher=Bloomsbury|year=1999 | isbn = 0-7475-4495-6}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Michael Schumacher|Михаэль Шумахер}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119092069/ Михаэль Шумахерын бичсэн болон түүний тухай бичсэн номууд] - [https://web.archive.org/web/20151104075921/https://de.wikipedia.org/wiki/Deutsche_Nationalbibliothek германы номын сангийн] каталогт * [http://www.michael-schumacher.de/ Михаэль Шумахерын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190623154055/https://www.ms-kartcenter.de/ Картын зам болон музей] * [https://web.archive.org/web/20101225113915/http://www.ksm-motorsport.de/ Картын баг Кайзер-Шумахер-Мухов] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} {{DEFAULTSORT:Шумахер, Михаэль}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Бенеттон)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Жордан)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]] [[Ангилал:ДТМ уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Мотоциклийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Бельгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Италийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Сараевогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] 3bq7tdyf0kh2uxyw8pbq71jbzfw0cz4 0 54517 864798 825283 2026-08-05T17:19:02Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864798 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477002675 | ImageFileL1 = Hydrogen-chloride-2D-dimensions.svg | ImageFileR1 = Hydrogen-chloride-3D-vdW.svg | ImageFile2 = Hydrochloric acid 30 percent.jpg | ImageFile2_Ref = {{chemboximage|correct|??}} | ImageName = Sample of hydrochloric acid in a bottle | OtherNames = {{Unbulleted list|Muriatic acid}} |Section1={{Chembox Identifiers | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = QTT17582CB | EINECS = 231-595-7 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 1231821 | ATCCode_prefix = A09 | ATCCode_suffix = AB03 | ATC_Supplemental = {{ATC|B05|XA13}} | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo = 7647-01-0 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 307 }} |Section2={{Chembox Properties | Appearance = Өнгөгүй, тунгалаг шингэн | pKa = -6.3<ref name="Jolly">William L. Jolly "Modern Inorganic Chemistry" (McGraw-Hill, 1984), p.177</ref> }} |Section3={{Chembox Hazards | RPhrases = {{R34}}, {{R37}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S26}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | NFPA-S = COR }} |Section4={{Chembox Related | OtherCompounds = {{Unbulleted list|[[Hydrofluoric acid]]|[[Hydrobromic acid]]|[[Hydroiodic acid]]}} }} }} '''Давсны хүчил''' тунгалаг, өнгөгүй, маш [[идэмхий]] хүчил. Давсны хүчил нь [[хлорт устөрөгч]]ийн ([[Устөрөгч|H]][[Хлор|Cl]]) усан [[уусмал]] юм. Давсны хүчил нь хүчтэй [[эрдэс хүчил]] бөгөөд аж үйлдвэрийн өндөр ач холбогдолтой. Байгалийн гаралтай нь [[Ходоодны хүчил|ходоодны хүчлээс]] олдсон. == Бүтэц ба урвал == Давсны хүчил нь [[гидрониум]] [[ион]]ы (H₃O⁺) хлорид юм. Давсны хүчлийг HCl-г [[ус]]тай холин гарган авдаг. <ref name="crc">{{Cite book |last=Lide |first=David |title = CRC Handbook of Chemistry and Physics |url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |publisher=CRC Press |edition=81st |year=2000 |isbn=0-8493-0481-4}}</ref><ref name="perry">{{Cite book |last=Perry |first=R. |author2=Green D. |author3=Maloney J. |title=Perry's Chemical Engineers' Handbook |url=https://archive.org/details/perryschemicalen00perr |publisher=McGraw-Hill Book Company |edition=6th |year=1984 |isbn=0-07-049479-7}}</ref> ::<math>\mathrm{HCl \ + \ H_2O \ \longrightarrow \ H_3O^+ \ + \ Cl^-}</math> == Мөн үзэх == *[[Хлорид]], давсны хүчлийн органик бус давс *[[Гидрохлорид]], давсны хүчлийн органик давс *[[Хаан дарс]] == Гадаад холболт == {{commons category|Hydrochloric acid}} *[https://web.archive.org/web/20220502042242/https://webbook.nist.gov/ NIST WebBook, general link] *[http://www.periodicvideos.com/videos/mv_HCl1.htm Hydrochloric Acid – Part One] and [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_HCl2.htm Hydrochloric Acid – Part Two] at ''[[The Periodic Table of Videos]]'' (University of Nottingham) *Calculators: [https://web.archive.org/web/20200222134012/http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/surftens/surftens.php surface tensions], and [https://web.archive.org/web/20200222134007/http://www.aim.env.uea.ac.uk/aim/density/density_electrolyte.php densities, molarities and molalities] of aqueous HCl ; General safety information *[http://www.epa.gov/ttn/atw/hlthef/hydrochl.html EPA Hazard Summary] *[https://web.archive.org/web/20030818121338/http://grover.mirc.gatech.edu/data/msds/50.html Hydrochloric acid MSDS by Georgia Institute of Technology] *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0332.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] ; Pollution information *[http://www.npi.gov.au/substances/hydrochloric-acid/index.html National Pollutant Inventory – Hydrochloric Acid Fact Sheet] == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:ATC-A09]] [[Ангилал:ATC-B05]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Органик бус хүчил]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] [[Ангилал:Химийн уусмал]] [[Ангилал:Ходоод]] [[Ангилал:Эмийн туслах бодис]] [[Ангилал:Эмийн бодис]] q5nplcbqbfwi7rmlyym25mlkvj18buq 0 54532 864848 768412 2026-08-05T17:57:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864848 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 476993639 | ImageFile1 = Sample of silicon dioxide.jpg | ImageCaption1 = Цэвэр цахиурын давхар исэл | ImageFile1_Ref = {{Chemboximage|correct|??}} | ImageNameR1 = A sample of silicon dioxide as sand in a dune | ImageCaptionR1 = Элс байдалтай цахиурын давхар исэл | IUPACName = Silicon dioxide | OtherNames = Quartz<br /> Silica<br /> Silicic oxide<br /> Silicon(IV) oxide<br /> Crystalline silica |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 7631-86-9 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 24261 | ChemSpiderID = 22683 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = ETJ7Z6XBU4 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 231-545-4 | KEGG = C16459 | KEGG_Ref = {{keggcite|changed|kegg}} | MeSHName = Silicon+dioxide | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 30563 | RTECS = VV7565000 | Gmelin = 200274 | SMILES = O=[Si]=O | StdInChI = 1S/O2Si/c1-3-2 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = VYPSYNLAJGMNEJ-UHFFFAOYSA-N | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} }} |Section2={{Chembox Properties | Formula =SiO₂ | MolarMass = 60.08 g/mol | Appearance = Transparent crystals | Density = 2.648 (α-quartz), 2.196 (amorphous) g·cm⁻³<ref name=b92>{{RubberBible92nd}}</ref> | MeltingPt = 1,713&nbsp;°C (3,115 °F; 1,986 K) (amorphous)<ref name=b92/>{{rp|page=4.88}} to | BoilingPt = 2,950&nbsp;°C (5,340 °F; 3,220 K)<ref name=b92/> | Solubility = | RefractIndex = 1.544 ([[Birefringence|o]]), 1.553 (e)<ref name=b92/>{{rp|page=4.143}} | ThermalConductivity = 12 (<nowiki>||</nowiki> c-axis), 6.8 (⊥ c-axis), 1.4 (am.) W/(m⋅K)<ref name=b92/>{{rp|page=12.213}} }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | NFPA-H = 0 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 0 | IDLH = 3000 mg/m³ (аморф)<ref name=PGCH0552>{{PGCH|0552}}</ref><br/>Ca [25 mg/m³ (кристобалит, тридимит); 50 mg/m³ (кварц)]<ref name=PGCH0682>{{PGCH|0682}}</ref> | REL = TWA 6 mg/m³ (аморф)<ref name=PGCH0552/><br/>Ca TWA 0.05 mg/m³<ref name=PGCH0682/> | PEL = TWA 20 mppcf (80 mg/m³/%SiO₂) (аморф)<ref name=PGCH0552/> }} |Section4={{Chembox Related | OtherFunction_label = давхар исэлүүд | OtherFunction = [[Нүүрсхүчлийн хий|Нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]<br /> [[Германийн давхар исэл]]<br /> [[Цагаан тугалганы давхар исэл]]<br /> [[Хар тугалганы давхар исэл]] | OtherCompounds = [[Цахиурын исэл]]<br /> [[Цахиурын сульфид]] }} |Section5={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −911&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A22}}</ref> | Entropy = 42&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> }} }} '''Цахиурын исэл''' (SiO₂) нь хамгийн тогтвортой элемент боловч HF-тай урвалд ордог. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == *Tridymite, {{ICSC|0807|08}} *Quartz, {{ICSC|0808|08}} *Cristobalite, {{ICSC|0809|08}} *amorphous, [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0552.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] *crystalline, as respirable dust, [http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0684.html NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] *[http://crystec.com/klloxide.htm Formation of silicon oxide layers in the semiconductor industry]. LPCVD and PECVD method in comparison. Stress prevention. *[https://web.archive.org/web/20110715083534/http://piezomaterials.com/Quartz-SiO2.htm Quartz SiO₂ piezoelectric properties] *[http://water-chemistry.blogspot.com/2008/08/silica-sio2.html Silica (SiO₂) and Water] *[https://web.archive.org/web/20120618153827/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM9709.pdf Epidemiological evidence on the carcinogenicity of silica: factors in scientific judgement] by C. Soutar and others. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/97/09 *[https://web.archive.org/web/20120618132318/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM9508.pdf Scientific opinion on the health effects of airborne silica] by A Pilkington and others. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/95/08 *[https://web.archive.org/web/20160415111007/http://www.iom-world.org/pubs/IOM_TM8713.pdf The toxic effects of silica] by A Seaton and others. [[Institute of Occupational Medicine]] Research Report TM/87/13 * [https://web.archive.org/web/20150715023306/http://www.antenchem.com/en/News/Silicas-Technology/Structureofprecipitatedsilica.html Structure of precipitated silica] {{commons category-inline|Silicon dioxide}} *{{Cite EB1911|wstitle=Silica}} {{Цахиурын эрдсүүд}} {{Ислүүд}} {{Цахиурын нэгдлүүд}} [[Ангилал:Цахиурын нэгдэл]] [[Ангилал:Оксид]] [[Ангилал:Эмийн туслах бодис]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] [[Ангилал:Гоо сайхны агуулгын бодис]] [[Ангилал:Гадар будгийн материал]] [[Ангилал:Дүүргэгч бодис]] [[Ангилал:Хагас дамжуулагч электроникийн бэлдэц]] [[Ангилал:Тэжээлийн нэмэлт бодис (Европын Холбоо)]] 449idhtqsndiovcj2umrylzhxo5mqsc 0 54560 865070 853698 2026-08-06T00:28:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865070 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2015 | Зураг = Nico Rosberg 2015 Malaysia FP1.jpg | Жолооч-ДА = {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | Зохион бүтээгч-ДА = {{flagicon|DEU}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] }} '''2015 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 66 дахь улиралын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улирлын эхний тэмцээн гуравдугаар сарын 15-нд [[Алберт Парк уралдааны тойрог зам|австралийн Мельбурнээс]] эхэлсэн бол хамгийн сүүлчийн уралдаан нь арваннэгдүгээр сарын 29-нд мөн л өмнөх онтой адил [[Яс Марина уралдааны тойрог зам|Абу Дабигийн өмнөх Яс-Арал]] дээр болсон юм. Аравдугаар сарын 25-нд [[Их Британи|Британийн]] тамирчин [[Льюис Хамилтон]] дэлхийн аваргын цолыг урьдчилсан дүнгээр гурав дахь удаагаа авах болзлыг хангасан байна. ==2015 оны өөрчлөлтүүд== ===Уралдааны зам=== [[Зураг:Lewis Hamilton 2014 China.jpg|thumb|right|287px|Дэлхийн аварга Льюис Хамилтон]] Энэ онд [[Мексикийн гран-при]] нэмэгдсэн ба энэ нь 2014 онд гарсан уралдааны хуанлийн эхний хувилбарт ч бүртгэгдсэн байсан ч сүүлчийн хувилбарт нь бүртгэлээс хассан байжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2013/09/formel-1-kalender-22-rennen-im-plan-13092709.html |wayback=20151208095434 |text=''Formel-1-Kalender 2014: 22 Rennen im Plan'' |archiv-bot=2026-08-06 00:28:04 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Roman Wittemeier, 2013-09-27</ref> Мөн түүнчлэн Өмнөд Солонгосын Гран Приг 2013 онд бүртгэгдсэн байсан учир нэмэгдэн орсон ба чухам хаана уралдааныг зохион байгуулах нь тодорхой шийдэгдээгүй зөвхөн [[Сөүл]]д болох магадлалтай байв.<ref>[http://www.focus.de/sport/formel1/formel-1-21-rennen-organisatoren-schliessen-rueckkehr-nach-suedkorea-quasi-aus_id_4321093.html [[:de:Focus.de|Focus.de]] ''21 Rennen: Organisatoren schließen Rückkehr nach Südkorea quasi aus'']{{Dead link|date=Нэгдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2014-12-04</ref> Үүгээр Формула 1-ийн дэлхийн аваргын түүхэнд анх удаа нэг улиралд 21 уралдаан болохоор тов гарсан байна. 2015 оны нэгдүгээр сарын 6-нд FIA-с гарсан мэдэгдэлд Өмнөд Солонгосын уралдааныг энэ улиралаас хассанаа мэдэгдсэнээр 20 уралдаан болохоор болов.<ref name="Korea gestrichen">{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/formel1/formel1_grandprix/newspage_1003656.html |wayback=20150107113310 |text=Sport1.de ''Korea-GP aus Kalender gestrichen'' |archiv-bot=2023-09-26 04:13:26 InternetArchiveBot }} 2015-01-06</ref> Германы Гран При нь [[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг]]ээс [[Нюрбургринг]] рүү шилжүүлсэн боловч Нюрбургринг нь эзэмшигчийн солилцоо явагдсаны улмаас тодорхой шийдэлд хүрээгүй нээлттэй байв. Берни Экклестоун 2015 оны хоёрдугаар сарын 2-нд Рейн-Цайтунг сонинд факс илгээсэн ба үүнд: ''"[...] германд Формула 1-ийн тэмцээн явагдахгүй болсоныг мэдэгдэж байна"'' гэжээ. Үүний дараа гуравдугаар сарын 20-нд албан ёсоор германы гран при явагдахгүй гэдгийг Нюрбургрингийн удирдлагууд мэдэгдсэн байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/03/fia-weltrat-bestaetigt-2015-keine-formel-1-in-deutschland-15032013.html |wayback=20150817033229 |text=Motorsport-Total.com ''FIA-Weltrat bestätigt: 2015 keine Formel 1 in Deutschland!'' |archiv-bot=2026-08-06 00:28:04 InternetArchiveBot }} Norman Fischer, 2015-03-20</ref> ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== Автомашины хамрын хэсгийн талаар шинэ дүрэм гарсан нь хамрын үзүүрээс хойш хамгийн бага хөндлөн огтлол нь 50 мм болон 150 мм аль алиныг хийцэд оруулсан байх. Мөн түүнчлэн хамрыг нь дээрээс нь харахад тэгш хэмтэй байх ёстой.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2014/07/neue-nasenvorgaben-2015-schoenheit-im-auge-des-betrachters-14070425.html |wayback=20151208101648 |text=''Neue Nasenvorgaben 2015: Schönheit im Auge des Betrachters'' |archiv-bot=2026-08-06 00:28:04 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Dieter Rencken, Mario Fritzsche 2014-07-04</ref> Автомашины нийт жинд жолооч ороод 11 кг-аар нэмэгдэн 702 кг болгов.<ref name="Changes2015">{{Webarchiv|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2014/12/16713.html |wayback=20141209195149 |text=''FIA announces changes to 2015 calendar and rules'' |archiv-bot=2024-11-12 15:44:11 InternetArchiveBot }} formula1.com, 2014-12-03</ref> [[Тоормос]]ны диск нь дугуйтай ижилхэн хурдаар эргэх ёстой.<ref name="MST Weltrat">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2014/06/weltrat-stehende-safety-car-restarts-abgesegnet-14062608.html |wayback=20151208103341 |text=''Weltrat: Stehende Safety-Car-Restarts abgesegnet'' |archiv-bot=2026-08-06 00:28:04 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Christian Nimmervoll 2014-06-26</ref> ==Уралдааны хуанли== [[Зураг :Formula 1 all over the world-2015-new.svg|thumb|right|400px|Формула-1-дэлхийн аварга тэмцээнийг зохион байгуулсан улсуудыг дэлхийн газрын зураг дээр тэмдэглэсэн байдал.<br /> * ''ногоон өнгө: 2015 оны Гран Приг зохион байгуулагч улсууд<br /> (хар цэгээр тухайн улсад байх уралдааны замыг тэмдэглэжээ)''<br /> * ''саарал өнгө: 2015 оноос өмнө Гран Приг зохион байгуулагч улсууд'']] Уралдааны хуанлийн эхний хувилбар нь 20 уралдаан агуулсан байсан ба үүнийг 2014 оны есдүгээр сарын 8-нд нийтэлсэнийг FIA-ийн дэлхийн зөвлөл есдүгээр сарын 12-нд баталсан байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2014/09/keine-ueberraschungen-formel-1-kalender-2015-abgesegnet-14091207.html |wayback=20160106080856 |text=''Keine Überraschungen: Formel-1-Kalender 2015 abgesegnet'' |archiv-bot=2026-08-06 00:28:04 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Christian Nimmervoll, 2014-09-12</ref> == Гран-при == {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- ! Д/д !! Огноо !! Гран-при !! Авто тойруулга !! Түрүү нисгэгч !! Зохион бүтээгч |- ! 1 | [[3 сарын 15]] | {{flagicon|AUS}} [[2015 оны Австралийн гран-при]] | [[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 2 | [[3 сарын 29]] | {{flagicon|MAS}} [[2015 оны Малайзын гран-при]] | [[Сепангийн олон улсын авто тойруулга|Сепанг]] | {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттель]] | [[Скудериа Феррари|Феррари]] |- ! 3 | [[4 сарын 12]] | {{flagicon|CHN}} [[2015 оны Хятадын гран-при]] | [[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 4 | [[4 сарын 19]] | {{flagicon|BRN}} [[2015 оны Бахрейны гран-при]] | [[Бахрайн олон улсын авто тойруулга|Бахрай]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 5 | [[5 сарын 10]] | {{flagicon|ESP}} [[2015 оны Испанийн гран-при]] | [[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 6 | [[5 сарын 24]] | {{flagicon|MON}} [[2015 оны Монакогийн гран-при]] | [[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 7 | [[6 сарын 7]] | {{flagicon|CAN}} [[2015 оны Канадын гран-при]] | [[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 8 | [[6 сарын 21]] | {{flagicon|AUT}} [[2015 оны Австрийн гран-при]] | [[Ред Булл Ринг|Шпиелберг]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 9 | [[7 сарын 5]] | {{flagicon|GBR}} [[2015 оны Их Британийн гран-при]] | [[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 10 | [[7 сарын 26]] | {{flagicon|HUN}} [[2015 оны Унгарын гран-при]] | [[Унгароринг|Могёрод]] | {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттель]] | [[Скудериа Феррари|Феррари]] |- ! 11 | [[8 сарын 23]] | {{flagicon|BEL}} [[2015 оны Бельгийн гран-при]] | [[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 12 | [[9 сарын 6]] | {{flagicon|ITA}} [[2015 оны Италийн гран-при]] | [[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 13 | [[9 сарын 20]] | {{flagicon|SIN}} [[2015 оны Сингапурын гран-при]] | [[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]] | {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттель]] | [[Скудериа Феррари|Феррари]] |- ! 14 | [[9 сарын 27]] | {{flagicon|JPN}} [[2015 оны Японы гран-при]] | [[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 15 | [[10 сарын 11]] | {{flagicon|RUS}} [[2015 оны Оросын гран-при]] | [[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 16 | [[10 сарын 25]] | {{flagicon|USA}} [[2015 оны Америкийн гран-при]] | [[Америкийн авто тойруулга|Аустин]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 17 | [[11 сарын 1]] | {{flagicon|MEX}} [[2015 оны Мексикийн гран-при]] | [[Автодром Херманос Родригес|Мексик]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 18 | [[11 сарын 15]] | {{flagicon|BRA}} [[2015 оны Бразилын гран-при]] | [[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |- ! 19 | [[11 сарын 29]] | [[Зураг:Flag of the United Arab Emirates.svg|24px]] [[2015 оны Абу Дабигийн гран-при]] | [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] |} ==Эшлэл== <references /> == Цахим хуудас== {{Commons|Category:2015 in Formula One|2015 оны Формула-1}} * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2015]] [[Ангилал:2015 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2015 оны моторт спорт]] or3o2h3fgusezht5ibcfgfiewjq5nah 0 54561 865072 853724 2026-08-06T01:21:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 26 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865072 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2016 | Зураг = Rosberg_-_2016_Monaco_GP.jpg | Жолооч-ДА = {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]] | Зохион бүтээгч-ДА = {{flagicon|DEU}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] }} [[Зураг:Nico Rosberg 2016 Malaysia 1.jpg|thumb|right|Дэлхийн аварга Нико Росберг]] '''2016 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 67 дахь улирлын тэмцээн байна. Энэ улирлын уралдаан нь гуравдугаар сарын 20-нд [[Австрали]]йн [[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]д эхэлсэн бөгөөд арваннэгдүгээр сарын 27-н [[Абу-Даби хот|Абу-Дабийн]] [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] дээр явагдан дууссан. Сүүлчийн уралдаан дээр [[герман]]ы нисгэгч [[Нико Росберг]] түүний хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч [[Льюис Хамилтон]]оос таван онооны илүүгээр анх удаа [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] болов. Зохион бүтээгчийн дэлхий аварга цолыг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] баг гурав дахь удаагаа хүртжээ. ==2016 оны өөрчлөлтүүд== ===Уралдааны замууд=== [[Германы гран-при]] болон [[Европын гран-при]] нэмэгдэн орно. Германы хувьд нэг жилийн завсарлага авсан бөгөөд энэ онд [[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхаймринг]]ийн уралдааны зам дээр зохион явуулахаар төлөвлөгдсөн байна. Харин Европын гран-при нь хамгийн сүүлд 2012 онд [[Валенсиагийн уралдааны тойрог зам|Валенсиа]]д болсон ба энэ удаагийн онцлог нь анх удаагаа Европоос гадна буюу [[Азербайжан]]ы нийслэл [[Баку]] хотноо зохиогдохоор болсон байна.<ref>[http://www.spiegel.de/sport/formel1/hockenheim-und-baku-stehen-im-kalender-der-formel-1-fuer-2016-a-1043208.html/ ''Formel 1: Hockenheim und Baku stehen im Kalender für 2016]'' spiegel.de, 2015-07-11</ref> ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== Бүх тэрэгнүүд нэмэлт хоёр яндангийн хоолойгоор<ref name="Zusatz Auspuff">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/10/formel-1-2016-zusaetzlicher-auspuff-soll-autos-lauter-machen-15101408.html |wayback=20160106024718 |text=Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} ''Formel 1 2016: Zusätzlicher Auspuff soll Autos lauter machen'', Gerald Dirnbeck 2015-10-14, хандсан 2015-10-14</ref> тоноглогдсон байх, үүгээр шаталтын утаа турбо цэнэглэгчээр урсан гарах. Ингэснээр [[2014 оны Формула-1|2014]] оны техникийн дүрмээр оруулсан турбо моторын дууг өндөрсгөхдөө, моторын хорт утааны хэмжээ болон чадалд нөлөөлөхгүй байх бололцоотой юм.<ref name="WMSC September 2015">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/09/motorsport-weltrat-formel-1-wird-2016-lauter-15093011.html |wayback=20151204015042 |text=Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} ''Motorsport-Weltrat: Formel 1 wird 2016 lauter!'' Roman Wittemeier 2015-09-30, хандсан 2015-10-01</ref> Моторын үйлдвэрлэгч нь мотор нийлүүлсэн багууддаа нэг л ижилхэн хөдөлгүүрийг нийлүүлэх. Мөн түүнчлэн тодорхой хүрээнд тохирсон хийцийн өөрчлөлтийг хөдөлгүүрт хийж болно. Үүний хүрээнд хөдөлгүүрийн бүрдэл хэсгүүдийг ''токен''д хуваан бүртгэх ба нийт 66 токен хэсэг байна. Бүх үйлдвэрлэгч 2016 оны улиралын тэмцээнд 32 токенд өөрчлөлт буюу сайжруулалт хийж болох бөгөөд энэ нь хөдөлгүүрийн 48%-ийг засаж сайжруулах боломжтой гэсэн юм.<ref name="WMSC Dezember">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/12/formel-1-regeln-grosse-themen-bis-januar-verschoben-15120220.html |wayback=20151212055950 |text=Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} ''Formel-1-Regeln: Todt & Ecclestone mit besonderem Mandat'' Roman Wittemeier 2015-12-02, хандсан 2015-12-03</ref> Уг нь 2016 онд 25 токен болгон багасгахаар төлөвлөсөн байсан ч, хөдөлгүүр үйлдвэрлэгчдийн цаашдын хөгжүүлэлтэнд боолт болохгүйн үүднээс хэрэгжүүлээгүй юм. Мөн хөдөлгүүрийн ганц нэг эд ангийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг хасахаар тогтсон байснаа бас л дүрмээс хасчээ.<ref name="WMSC Dezember" /> [[2016 оны Австралийн гран-при| Австралийн гран-пригийн]] үеэр ОУАХ-с мэдээлснээр улирлын эхэн хүртэл Феррари 9, Мерседес 13, Хонда 14, Рено 25 токен ашиглаагүй байгааг мэдэгдэв.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/03/formel-1-antriebe-ferrari-im-winter-entwicklungsweltmeister-16031721.html |wayback=20161130150700 |text=Motorsport-Total.com: |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} ''Formel-1-Antriebe: Ferrari im Winter Entwicklungsweltmeister'', Dominik Sharaf, нийтлэгдсэн 2016-03-17, хандсан 2016-03-17</ref> Мөн туршилтын жолоодлогын үед ч бүх тэрэгнүүд техникийн дүрмийг баримтлах.<ref name="WMSC September 2015" /> Багуудын ашиглаж байгаа [[салхин канал]] болон [[Тооцон бодох шингэний динамик|CFD]]-тооцоог FIA-с шалгах шалгалтын механизмыг илүү сайжруулсан.<ref name="WMSC September 2015" /> Дугуй нийлүүлэгч [[Пирелли]] нь гурван төрлийн дугуйг уралдааны өдрүүдэд бэлэн байлгах бол үүнээс зөвхөн хоёр төрлийн дугуйг л жолооч уралдаан бүрт хэрэглэх дүрэмтэй.<ref name="WMSC Dezember" /> ==Багууд болон жолооч== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[Зураг:Rosberg Bahrain 2016 1.jpg|130px|center|Мерседес F1 W07 гибрид]] | rowspan="2"| {{flagicon|DEU}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] | rowspan="2"| [[Мерседес F1 W07 гибрид]] | rowspan="2"| [[Мерседес-Бенц PU106C гибрид]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 44 | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/lewis-hamilton-bleibt-bis-2018-mercedes-ist-meine-heimat-15052009.html |wayback=20151219203617 |text=''Льюис Хамилтон 2018 он хүртэл үлдэнэ: : "Мерседес бол миний нутаг" |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}'' Motorsport-Total.com: Stefan Ziegler, 2015-05-20</ref> | 1-19 | rowspan="2"| {{flagicon|DEU}} [[Паскаль Вээрлайн]] |- ! {{0}}6 | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2014/07/rosberg-bis-2017-bei-mercedes-14071602.html |wayback=20160104121103 |text=''Rosberg bis 2017 bei Mercedes'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com Mario Fritzsche 2014-07-16, хандсан 2014-08-18</ref> | 1–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Räikkönen Bahrain 2016.jpg|130px|center|Феррари SF16-H]] | rowspan="2"| {{flagicon|ITA}} [[Скудериа Феррари]] | rowspan="2"| [[Феррари SF16-H]] | rowspan="2"| [[Феррари 059/5]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}5 | {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<ref>[http://www.formula1.com/news/headlines/2014/11/16648.html ''Vettel signs for Ferrari on three-year deal'']: formula1.com, англи хэлээр, нийтлэгдсэн 2014-11-20, хандсан 2014-11–20</ref> | 1–19 | rowspan="2" | {{flagicon|ESP}} [[Марк Жене]]<ref>[http://formula1.ferrari.com/en/team/marc-gene/ ''Marc Gené''], ferrari.com, хандсан 2016-02-23</ref><br />{{flagicon|ITA}} [[Давиде Ригон]]<ref>[http://formula1.ferrari.com/en/team/davide-rigon/ ''Davide Rigon''] ferrari.com, хандсан 2016-02-23</ref><br />{{flagicon|FRA}} [[Жан-Эрик Верне]]<ref>[http://formula1.ferrari.com/en/team/jean-eric-vergne/ ''Jean-Eric Vergne''] ferrari.com, хандсан 2016-02-23</ref> |- ! {{0}}7 | {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/08/ferrari-bestaetigt-kimi-raeikkoenen-fuer-2016-15081913.html |wayback=20151223011456 |text=''Ferrari bestätigt Kimi Räikkönen für 2016'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Mario Fritzsche, хандсан 2015-08-19</ref> | 1–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Bottas Bahrain 2016.jpg|130px|center|Уильямс FW38]] | rowspan="2"| {{flagicon|GBR}} [[Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг]] | rowspan="2"| [[Уильямс FW38]] | rowspan="2"| [[Мерседес-Бенц PU106C гибрид]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 19 | {{flagicon|BRA}} [[Фелипе Масса]]<ref>[http://www.bbc.com/sport/0/formula1/24897809 ''Felipe Massa joins Williams for 2014 to replace Pastor Maldonado''], bbc.com, Andrew Benson, 015-07-23</ref> | 1–19 | rowspan="2" | {{flagicon|GBR}} [[Алекс Линн]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/02/alex-lynn-bleibt-entwicklungsfahrer-bei-williams-16022908.html |wayback=20161130150828 |text=''Alex Lynn bleibt Entwicklungsfahrer bei Williams'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, Norman Fischer, 2016-02-29</ref><br />{{flagicon|GBR}} [[Гэри Паффетт]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122661 ''Gary Paffett joins Williams Formula 1 team for simulator role''], autosport.com, 2016-02-03</ref><br />{{flagicon|GBR}} [[Паул ди Реста]]<ref name="diResta">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/03/williams-paul-di-resta-als-ersatzpilot-fuer-2016-bestaetigt-16031406.html |wayback=20161130150833 |text=''Williams: Paul di Resta als Ersatzpilot für 2016 bestätigt'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Maria Reyer, 2016-03-14</ref><br />{{flagicon|CAN}} [[Лэнс Стролл]]<ref name="diResta"/> |- ! 77 | {{flagicon|FIN }} [[Валттери Боттас]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/09/vertrag-verlaengert-felipe-massa-bleibt-bei-williams-15090306.html |wayback=20161130150836 |text=''Vertrag verlängert: Massa und Bottas bleiben bei Williams'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Gerald Dirnbeck, Roman Wittemeier, 2015-09-05</ref> | 1–19 |- | rowspan="3"| [[Зураг:Kvyat Bahrain 2016.jpg|130px|center|Ред Булл RB12]] | rowspan="3"| {{flagicon|AUT}} [[Ред Булл Расинг]] | rowspan="3"| [[Ред Булл RB12]] | rowspan="3"| [[Рено Энержи F1 2016|ТАГ Хойер]] | rowspan="3" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<ref>[http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-177637-offiziell-red-bull-verpflichtet-ricciardo/ ''„Formel 1 – Offiziell: Red Bull verpflichtet Ricciardo“ Neuer Teamkollege von Vettel''], Motorsport-Magazin.com, Stephan Heublein, Philipp Schajer, 2013-09-02</ref> | 1–19 | rowspan="3" | {{flagicon|SUI}} [[Себастьен Буэми]]<ref>[http://www.redbullracing.com/ ''Homepage von Red Bull Racing''], redbullracing.com, 016-05-05</ref><br />{{flagicon|FRA}}[[Пьер Гасли]]<ref>[http://www.redbullracing.com/ ''Homepage von Red Bull Racing''], redbullracing.com, 2016-05-05</ref> |- ! 26 | {{flagicon|RUS}} [[Даниил Квят]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/10/red-bull-teamchef-bestaetigt-daniil-kwjat-fuer-2016-15103127.html |wayback=20161130150843 |text=''Red-Bull-Teamchef bestätigt Daniil Kwjat für 2016'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-total.com, Christian Nimmervoll, 2015-10-31, 015-10-31</ref> | 1–4 |- ! 33 | {{flagicon|NED}} [[Макс Ферстаппен]]<ref name="Tausch Kwjat/Verstappen">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/05/red-bull-bestaetigt-verstappen-ersetzt-kwjat-ab-sofort-16050502.html |wayback=20161106120842 |text=''Red Bull bestätigt: Verstappen ersetzt Kwjat ab sofort!'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Dominik Sharaf, 2016-05-05</ref> | 5–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Alfonso Celis Bahrain 2016.jpg|130px|center|Форс Индиа VJM09]] | rowspan="2"| {{flagicon|IND}} [[Форс Индиа|Сахара Форс Индиа F1 баг]] | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM09]] | rowspan="2"| [[Мерседес-Бенц PU106C гибрид]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 27 | {{flagicon|DEU}} [[Нико Хюлькенберг]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/09/vertrag-verlaengert-nico-huelkenberg-faehrt-weiter-fuer-force-india-15090107.html |wayback=20161130150845 |text=''Vertrag verlängert: Nico Hülkenberg bis 2017 bei Force India'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Martin Lüttgens, Dominik Sharaf, Roman Wittemeier, 2015-09-01</ref> | 1–19 | rowspan="2" | {{flagicon|MEX}} [[Алфонсо Селис йуниор|Алфонсо Селис]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/splitter/2015/11/alfonso-celis-neuer-entwicklungsfahrer-bei-force-india-15111908.html |wayback=20161130150847 |text=''Alfonso Celis neuer Entwicklungsfahrer bei Force India'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Ruben Zimmermann, 2015-11-19</ref><br />{{flagicon|RUS}} [[Никита Дмитриевич Мазепин|Никита Мазепин]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122651 ''Russian teen Nikita Mazepin gets Force India F1 development role''], autosport.com, Lawrence Barretto, 2016-02-03</ref> |- ! 11 | {{flagicon|MEX}} [[Серхио Перес]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.jamesallenonf1.com/2014/11/force-india-confirm-sergio-perez-for-2015-and-beyond/ |wayback=20141125200717 |text=''Force India confirm Sergio Perez for 2015 and beyond'' |archiv-bot=2023-09-26 04:16:24 InternetArchiveBot }} jamesallenonf1.com, Justin Hynes, 2015-07-23</ref> | 1–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Palmer Bahrain 2016.jpg|130px|center|Рено R.S.16]] | rowspan="2"| {{flagicon|FRA}} [[Рено Ф1 Теам]] | rowspan="2"| [[Рено R.S.16]] | rowspan="2"| [[Рено Энержи F1 2016|Рено]]<ref name="Renault übernimmt Lotus">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/12/endlich-offiziell-renault-uebernimmt-lotus-15120321.html |wayback=20161130150809 |text=''Endlich offiziell: Renault übernimmt Lotus'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Sven Haidinger, 2015-12-03</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 20 | {{flagicon|DNK}} [[Кевин Магнуссен]]<ref name="Magnussen">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122678 ''Renault launches its 2016 Formula 1 car, the RS16''], autosport.com, Lawrence Barretto, 2016-02-03</ref> | 1–19 | rowspan="2" | {{flagicon|ESP}} [[Кармен Хорда]]<ref name="Renaults zweite Garde: PR-Blondine und Mercedes-Testpilot">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/02/renaults-zweite-garde-pr-blondine-und-mercedes-testpilot-16020308.html |wayback=20161130150856 |text=''Renaults zweite Garde: PR-Blondine und Mercedes-Testpilot'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Dominik Sharaf, 2016-02-03</ref><br />{{flagicon|CAN}} [[Николас Латифи]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/03/freitagstraining-in-aussicht-renault-verpflichtet-nicholas-latifi-16031411.html |wayback=20161130150857 |text=''Freitagstraining in Aussicht: Renault verpflichtet Nicholas Latifi'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Norman Fischer, 2016-03-14</ref><br />{{flagicon|FRA}} [[Эстебан Окон]]<ref name="Renaults zweite Garde: PR-Blondine und Mercedes-Testpilot"/> |- ! 30 | {{flagicon|GBR}} [[Жолион Палмер]]<ref name="Palmer">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/10/aufstieg-perfekt-joylon-palmer-faehrt-2016-fuer-lotus-15102333.html |wayback=20161130150740 |text=''Aufstieg perfekt: Joylon Palmer fährt 2016 für Lotus'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Roman Wittemeier, 2015-10-24</ref> | 1–19 |- | rowspan="3"| [[Зураг:Verstappen Bahrain 2016.jpg|130px|center|Торо Россо STR11]] | rowspan="3"| {{flagicon|ITA}} [[Скудериа Торо Россо]] | rowspan="3"| [[Торо Россо STR11]] | rowspan="3"| [[Феррари 059/4]] | rowspan="3" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 33 | {{flagicon|NED}} [[Макс Ферстаппен]]<ref name="Toro Rosso">[http://www.skysports.com/f1/news/12471/10084883/max-verstappen-and-carlos-sainz-to-continue-for-toro-rosso-in-2016 ''Max Verstappen and Carlos Sainz to continue for Toro Rosso in 2016''], skysports.com, James Galloway, Mike Wise, 2015-12-06</ref> | 1–4 | rowspan="3" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 26 | {{flagicon|RUS}} [[Даниил Квят]]<ref name="Tausch Kwjat/Verstappen" /> | 5–19 |- ! 55 | {{flagicon|ESP}} [[Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц]]<ref name="Toro Rosso"/> | 1–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Nasr Bahrain 2016.jpg|130px|center|Заубер C35]] | rowspan="2"| {{flagicon|CHE}} [[Заубер Моторспорт|Заубер F1 баг]] | rowspan="2"| [[Заубер C35]] | rowspan="2"| [[Феррари 059/5]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}9 | {{flagicon|SWE}} [[Маркус Эрикссон]]<ref name="Sauber">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/07/marcus-ericsson-und-felipe-nasr-fahren-2016-fuer-sauber-15072305.html |wayback=20161130150903 |text=''Marcus Ericsson und Felipe Nasr fahren 2016 für Sauber'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Markus Lüttgens, 015-07-23</ref> | 1–19 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 12 | {{flagicon|BRA}} [[Фелипе Наср]]<ref name="Sauber" /> | 1–19 |- | rowspan="3"| [[Зураг:Vandoorne Bahrain 2016.jpg|130px|center|МкЛарен MP4-31]] | rowspan="3"| {{flagicon|GBR}} [[МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда]] | rowspan="3"| [[МкЛарен MP4-31]] | rowspan="3"| [[Хонда RA616H]] | rowspan="3" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 14 | {{flagicon|ESP}} [[Фернандо Алонсо]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/02/dennis-fernando-alonso-hat-nicht-um-bevorzugung-gebeten-15020221.html |wayback=20161130150905 |text=''Dennis: Fernando Alonso hat nicht um Bevorzugung gebeten'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Dieter Rencken & Ruben Zimmermann, Motorsport-total.com, 2015-02-02</ref> | 1, 3–19 | rowspan="3" | {{flagicon|JPN}} [[Нобухару Мацушита]]<ref>{[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122872 ''GP2 race winner and Honda junior Matsushita gets McLaren F1 role''], autosport.com, Mitchell Adam, 016-02-20</ref><br />{{flagicon|BEL}} [[Стоффел Вандоорне]]<ref>[http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-221644-fix-vandoorne-wird-ersatzfahrer-bei-mclaren/ ''Fix: Vandoorne wird Ersatzfahrer bei McLaren''], Motorsport-Magazin.com, Chris Lugert, 2015-12-16</ref> |- ! 47 | {{flagicon|BEL}} [[Стоффель Вандорн]]<ref name="Vandoorne">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/03/fernando-alonso-verletzt-keine-starterlaubnis-fuer-bahrain-16033108.html |wayback=20161130150749 |text=''Fernando Alonso verletzt: Keine Starterlaubnis für Bahrain!'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Christian Nimmervoll, 2016-03-31</ref> | 2 |- ! 22 | {{flagicon|GBR}} [[Женсон Баттон]]<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/09/ron-dennis-spricht-machtwort-button-und-alonso-bleiben-15092707.html |wayback=20161130150913 |text=''Ron Dennis spricht Machtwort: Button und Alonso bleiben!'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Norman Fischer, 2015-09-27</ref> | 1–19 |- | rowspan="3"| [[Зураг:Wehrlein Bahrain 2016.jpg|130px|center|Манор MRT05]] | rowspan="3"| {{flagicon|GBR}} [[Манор Расинг|Манор Расинг MRT]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122534 ''Former Marussia F1 team to compete as Manor Racing in 2016''], autosport.com, 2016-01-19</ref> | rowspan="3"| [[Манор MRT05]] | rowspan="3"| [[Мерседес-Бенц PU106C гибрид]]<ref>[http://www.speedweek.com/formel1/news/82307/Mercedes-bestaetigt-2016er-Motoren-fuer-Manor-Marussia.html Speedweek.com: ''Mercedes bestätigt: 2016er Motoren für Manor-Marussia''], Matthias Brunner, 2015-10-01</ref> | rowspan="3" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 94 | {{flagicon|DEU}} [[Паскаль Вээрлайн]]<ref name="Wehrlein">[http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-224134-pascal-wehrlein-faehrt-2016-fuer-manor-in-der-f1/ ''Pascal Wehrlein fährt 2016 für Manor in der F1''], Motorsport-Magazin.com, Philipp Schajer, 2016-02-10</ref> | 1–19 | rowspan="3" | {{flagicon|GBR}} [[Иордан Кинг]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/123022 ''Manor F1 team keeps GP2 racer Jordan King in development role''], autosport.com, Lawrence Barretto, 2016-03-01</ref><br />{{flagicon|USA}} [[Александер Росси]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/123185 ''Andretti IndyCar driver Alexander Rossi to act as Manor F1 reserve''], autosport.com, Lawrence Barretto, 2016-03-09</ref> |- ! 88 | {{flagicon|IDN}} [[Рио Харянто]]<ref name="Haryanto">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/02/manor-rio-haryanto-komplettiert-formel-1-starterfeld-2016-16021802.html |wayback=20161130150747 |text=''Manor: Rio Haryanto komplettiert Formel-1-Starterfeld 2016'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-total.com, Dominik Sharaf, 2016-02-18</ref><ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/122842 ''Manor Racing confirms Rio Haryanto as second Formula 1 driver'' - F1 news - AUTOSPORT.com]</ref> | 1–12 |- ! 31 | {{flagicon|FRA}} [[Эстебан Окон]]<ref name="Ocon">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/08/kein-geld-rio-haryanto-verliert-formel-1-cockpit-bei-manor-16081002.html |wayback=20161018191319 |text=''Rio Haryanto verliert Manor-Cockpit an Esteban Ocon'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, Norman Fischer, 2016-08-10</ref> | 13–19 |- | rowspan="2"| [[Зураг:Gutierrez Bahrain 2016 1.jpg|130px|center|Хаас VF-16]] | rowspan="2"| {{flagicon|USA}} [[Хаас Ф1|Хаас F1 баг]] | rowspan="2"| [[Хаас VF-16]] | rowspan="2"| [[Феррари 059/5]]<ref>[http://www.f1fanatic.co.uk/2014/09/03/haas-deal-use-ferrari-engines-confirmed/ ''Haas deal to use Ferrari engines confirmed''], f1fanatic.co.uk, 2015-09-18</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{flagicon|FRA}} [[Ромайн Грожан]]<ref name="Grosjean">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/121079 ''Haas Formula 1 team announces Romain Grosjean as first driver''], autosport.com, Ian Parkes, 2015-09-29</ref> | 1–19 | rowspan="2" | {{flagicon|USA}} [[Сантино Ферручи]]<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/123203 ''Haas F1 team signs American teenager to development deal''], autosport.com, Ian Parkes, 2016-03-11</ref><br />{{flagicon|MCO}} [[Шарль Леклер]] |- ! 21 | {{flagicon|MEX}} [[Эстебан Гутьеррес]]<ref name="Gutiérrez">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/121587 ''Esteban Gutierrez announced as second Haas F1 driver for 2016''], autosport.com, Ian Parkes, 2015-10-31</ref> | 1–19 |- |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны цагалбарын анхны хувилбарыг 2015 оны долоодугаар сарын 10-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ-оос]] батлан гаргасан.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/07/vorlaeufiger-formel-1-kalender-2016-21-rennen-baku-dabei-15071015.html |wayback=20160330042555 |text=''Vorläufiger Formel-1-Kalender 2016: 21 Rennen – Baku dabei'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com Rebecca Friese, 2015-07-10</ref> 2015 оны есдүгээр сар дахин шинэчилсэн ба герман болон бельгийн тэмцээний хоорондох зуны завсарлагыг багуудын хүсэлтээр дөрвөн долоо хоног сунгасан байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/09/kalender-2016-laengere-sommerpause-quetscht-asien-rennen-15091415.html |wayback=20160306035926 |text=''Formel-1-Kalender 2016: Längerer Sommer quetscht Asien-GPs'' |archiv-bot=2026-08-06 01:21:15 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com Dieter Rencken, Norman Fischer 2015-09-14</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Д/д ! Огноо ! Гран при <br />(Зам) ! Зай<br />(км) ! Ялагч ! Хоёрт ! Гуравт ! Поле -<br />байрлал ! Хурдан <br />тойролт ! Нийт оноогоор тэргүүлэгч <br />Жолооч ! Нийт оноогоор тэргүүлэгч <br />Зохион бүтээгч |- | {{0}}[[2016 оны Австралийн гран-при|1]] || style="text-align:right"| 3 сарын 20 || {{flagicon|AUS}} [[Австралийн гран-при]]<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) || 302,271 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|Рено]]) || rowspan="10" | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="21" | {{flagicon|DEU}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] |- | {{0}}[[2016 оны Бахрейны гран-при|2]] || style="text-align:right"| 4 сарын 3 || {{flagicon|BRN}} [[Бахрейны гран-при]]<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}}[[2016 оны Хятадын гран-при|3]] || style="text-align:right"| 4 сарын 17 || {{flagicon|CHN}} [[Хятадын гран-при]]<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|RUS}} [[Даниил Квят]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|Рено]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Хюлькенберг]]<br />([[Форсе Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}}[[2016 оны Оросын гран-при|4]] || style="text-align:right"| 5 сарын 1 || {{flagicon|RUS}} [[Оросын гран-при]]<br />([[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]]) || 309,745 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}}[[2016 оны Испанийн гран-при|5]] || style="text-align:right"| 5 сарын 15 || {{flagicon|ESP}} [[Испанийн гран-при]]<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|RUS}} [[Даниил Квят]]<br />([[Скудериа Торо Россо|Торо Россо]]-[[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | {{0}}[[2016 оны Монакогийн гран-при|6]] || style="text-align:right"| 5 сарын 29 || {{flagicon|MON}} [[Монакогийн гран-при]]<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|MEX}} [[Серхио Перес]]<br />([[Форс Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Канадын гран-при|7]] || style="text-align:right"| 6 сарын 12 || {{flagicon|CAN}} [[Канадын гран-при]]<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 305,270 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|FIN}} [[Валттери Боттас]]<br />([[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[Mерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Mерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Европын гран-при|8]] || style="text-align:right"| 6 сарын 19 || {{flagicon|EUR}} [[Европын гран-при]]<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|MEX}} [[Серхио Перес]]<br />([[Форс Индиа]]-[[Mерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Mерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Австрийн гран-при|9]] || style="text-align:right"| 7 сарын 3 || {{flagicon|AUT}} [[Австрийн гран-при]]<br />([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) || 307,020 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Их Британийн гран-при|10]] || style="text-align:right"| 7 сарын 10 || {{flagicon|GBR}} [[Их Британийн гран-при]]<br />([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) || 306,198 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Унгарын гран-при|11]] || style="text-align:right"| 7 сарын 24 || {{flagicon|HUN}} [[Унгарын гран-при]]<br />([[Унгароринг|Могёрод]]) || 306,630 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])|| {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="4" style="text-align:center"| {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Германы гран-при|12]] || style="text-align:right"| 7 сарын 31 || {{flagicon|GER}} [[Германы гран-при]]<br />([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхаймринг]]) || 306,458 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | {{0}} [[2016 оны Бельгийн гран-при|13]] || style="text-align:right"| 8 сарын 28 || {{flagicon|BEL|}} [[Бельгийн гран-при]]<br />([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) || 308,052 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Италийн гран-при|14]] || style="text-align:right"| 9 сарын 4 || {{flagicon|ITA}} [[Италийн гран-при]]<br />([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) ||306,720 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|ESP}} [[Фернандо Алонсо]]<br />([[МкЛарен Расинг|МкЛарен]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | {{0}} [[2016 оны Сингапурын гран-при|15]] || style="text-align:right"| 9 сарын 18 || {{flagicon|SIN}} [[Сингапурын гран-при]]<br />([[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]]) || 308,828 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="7" | {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Малайзын гран-при|16]] || style="text-align:right"| 10 сарын 2 || {{flagicon|MAS}} [[Малайзын гран-при]]<br />([[Сепангийн олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) || 310,408 || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | {{0}} [[2016 оны Японы гран-при|17]] || style="text-align:right"| 10 сарын 9 || {{flagicon|JPN}} [[Японы гран-при]]<br />([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) || 307,471 || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | {{0}} [[2016 оны АНУ-ын гран-при|18]] || style="text-align:right"| 10 сарын 23 || {{flagicon|USA}} [[Америкийн гран-при]]<br />([[Америкийн авто тойруулга|Аустин]]) || 308,405 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | {{0}} [[2016 оны Мексикийн гран-при|19]] || style="text-align:right"| 10 сарын 30|| {{flagicon|MEX}} [[Мексикийн гран-при|Мексик]]<br />([[Автодром Херманос Родригес|Мексик]]) || 305,584 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | {{0}} [[2016 оны Бразилын гран-при|20]] || style="text-align:right"| 11 сарын 13 || {{flagicon|BRA}} [[Бразилын гран-при]]<br />([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) || 305,909 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|NLD}} [[Макс Ферстаппен]]<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойёр]]) |- | {{0}} [[2016 оны Абу Дабийн гран-при|21]] || style="text-align:right"| 11 сарын 27 || [[Зураг:Flag of the United Arab Emirates.svg|24px]] [[Абу Дабигийн гран-при]]<br />([[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]]) || 305,355 || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Нико Росберг]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]]<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]]<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2016 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{flagicon|GER}} [[Нико Росберг]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | 1:48:15,565 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | + 8,060 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{flagicon|DEU}} [[Себастиан Феттел]] | {{flagicon|ITA}} [[Скудериа Феррари|Феррари]] | align="right" | + 9,643 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ПБ]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | 1:23,837 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{flagicon|AUS}} [[Даниель Риккардо]] | [[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено F1|ТАГ Хойер]] | align="right" | 1:28,997 |} </div> {{Зай авах}} === Бахрейны гран-при === {{Гол|2016 оны Бахрейны гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{flagicon|GER}} [[Нико Росберг]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | 1:33:34,696 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{flagicon|FIN}} [[Кими Райкконен]] | {{flagicon|ITA}} [[Скудериа Феррари|Феррари]] | align="right" | + 10,282 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | + 30,148 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ПБ]] | {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | 1:29,493 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{flagicon|GER}} [[Нико Росберг]] | {{flagicon|GER}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] | align="right" | 1:34,482 |} </div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:2016 in Formula One|2016 оны Формула-1}} * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2016]] [[Ангилал:2016 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2016 оны моторт спорт]] 9ziptvtzpo87ux652swkqtcxmemjqz7 0 54563 865069 760368 2026-08-06T00:13:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865069 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2014 | Зураг = Nico Rosberg 2014 Singapore FP1.jpg | Жолооч-ДА = {{flagicon|GBR}} [[Льюис Хамилтон]] | Зохион бүтээгч-ДА = {{flagicon|DEU}} [[Мерседес АМГ Ф1 баг]] }} [[Зураг:Lewis Hamilton 2014 China.jpg|thumb|right|287px|Дэлхийн аварга [[Льюис Хамилтон]]]] '''2014 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 65 дахь улирлын тэмцээн ба үүнд нийт 19 Гран При уралдааныг хамардаг. Энэ улирлын эхний тэмцээн гуравдугаар сарын 16-нд [[Альберт паркийн авто тойруулга|австралийн Мельбурнээс]] эхэлсэн бол хамгийн сүүлчийн уралдаан нь арваннэгдүгээр сарын 23-нд [[Яс Марина авто тойруулга|Абу Дабигийн өмнөх Яс-Арал]] дээр явагдсан юм. [[Их Британи|Их Британийн]] тамирчин [[Льюис Хамилтон]] дэлхийн аварга цолыг 2008 онд анх удаа хүртсэнээсээ хойш хоёр дахь удаагаа дэлхийн аварга болов. == 2014 оны өөрчлөлт == === Уралдааны зам === 2014 онд [[Оросын гран-при|Оросын их шан]] анх удаа зохигдсон явагдсан ба уралдаан [[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочид]] болов.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/10/Offiziell_Siebenjahresvertrag_fuer_Sotschi_in_Russland_10101407.html |wayback=20101018064525 |text=Offiziell: ''Siebenjahresvertrag für Sotschi in Russland'' |archiv-bot=2026-08-06 00:13:02 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: 2010-10-14</ref> [[Австрийн гран-при|Австрийн гран при]] ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]])<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2013/07/paukenschlag-formel-1-soll-nach-oesterreich-zurueckkehren-13072311.html |wayback=20151130052423 |text=''Paukenschlag: Formel 1 kehrt nach Österreich zurück'' |archiv-bot=2026-08-06 00:13:02 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2013-07-23</ref> уралдааны хуанлид буцаад нэмэгдсэн. [[Германы гран-при|Германы гран пригийн]] зам [[Нюрбургринг]]ээс [[Хоккенхаймринг]] руу шилжив.<ref name="Kalender">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/109646 ''Mexico on 21-race draft 2014 Formula 1 calendar, no New Jersey slot''], autosport.com: Jonathan Noble, 2013-09-05</ref> [[Энэтхэгийн гран-при|Энэтхэгийн гран при]], [[Солонгосын гран-при|Солонгосын гран при]] хоёрыг уралдааны хуанлигаас хасав.<ref name="KalenderFinal">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2013/12/kalender-2014-offiziell-abgesegnet-es-bleibt-bei-19-rennen-13120409.html |wayback=20160813190428 |text="Kalender 2014 mit 19 Rennen offiziell abgesegnet" |archiv-bot=2026-08-06 00:13:02 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, 2013-12-04</ref> === Техникийн дүрэм === ==== Хөтлүүр ==== 2014 оны улирлын өмнөөс эхлэн 1,6 литрийн эзлэхүүнтэй салаа-6 цилиндр, [[турбо цэнэглэгч|турбо]] хөдөлгүүрийг хэрэглэж эхэлснээр 2006 оны Формула-1|2006 оноос хойш ашиглаж байсан 2,4-литрийн салаа 8 цилиндрт хөдөлгүүрийг халсан юм. == Цахим холбоос == {{Commons|Category:2014 in Formula One|2014 оны Формула-1}} * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{зай авах}} {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2014]] [[Ангилал:2014 оны Формула-1-дэлхийн аварга]] [[Ангилал:2014 оны моторт спорт]] {{F1-stub}} bcm48od9lbacyuoo7ng61clem4450kv 0 54589 865037 742775 2026-08-05T21:02:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865037 wikitext text/x-wiki [[Хөрс судлал]]д, '''катионы солилцооны чадавх''' ({{lang-en|cation-exchange capacity-CEC}}, '''КСЧ''') гэдэг нь, тухайн [[рН]]-ийн үед агуулагдах, хөрсний усны уусмалаар [[Ионы солилцоо|солилцох катионы]] хуурай жингээр тооцсон тоо хэмжээ.<ref>{{cite web|author=Robertson, G. Philip; Sollins, Phillip; Ellis, Boyd G.; Lajtha, Kate. 1999.|url=http://andrewsforest.oregonstate.edu/pubs/pdf/pub2709.pdf|title=Exchangeable ions, pH, and cation exchange capacity. In: Robertson, G. Philip; Coleman, David C.; Bledsoe, Caroline S.; Sollins, Phillip, eds. Standard soil methods for long-term ecological research. New York, NY: Oxford University Press: 106-114.|accessdate=2015-01-22}}</ref> КСЧ нь [[хөрсний үржил шим]], тэжээлийн бодисуудыг агуулах чадавх болон хөрс нь [[хөрсний ус]]ыг катионоор бохирдохоос хамгаалах чадавх зэргийг тодорхойлоход ашиглагддаг. КСЧ-ийг 100 гр хуурай хөрсөн дэх [[устөрөгч]]ийн [[миллиэквивалент]]ээр (meq<big>+</big>/100g), эсвэл [[СИ]] системийн нэгж болох cmol<big>+</big>/kg (сантимоль/килограмм) илэрхийлдэг. [[Шавар]] ба [[гумус]] нь гадаргуудаа электростатик цэнэгүүдийг агуулдаг ба тэдгээр нь ионуудыг татан барьж байдаг. Шаврын барих чадавх нь шаврын төрлөөс хамаарч өөрчлөгдөнө. Гумусын КСЧ нь хамгийн сайн шаврынхаас хоёроос гурав дахин их байдаг. Хөрсний КСЧ нэмэгдүүлэх аргын нэг бол, гумусын үүслийг нэмэгдүүлэх явдал юм. Дүгнэж хэлэхэд, КСЧ хэдий чинээ өндөр байна, тухайн хөрс төдий чинээ үржил шимтэй байна. == КСЧ-г тооцоолох нь== КСЧ нь тухайн хөрсний агуулж чадах эерэг цэнэгүүдийн (катионууд) нийлбэр юм. Ихэвчлэн 100 гр хуурай хөрсний катион агуулах хэсгүүдийг дүүргэхэд шаардагдах устөрөгчийн ионы (H⁺) тоогоор илэрхийлэгддэг. Мөн өөр катионы (Al³⁺ or Ca²⁺) эквивалент дүнгээр хэмжиж болдог. Мг-экв/100 гр нэгжийг, фунт/акр эсвэл кг/га гэх мэт тэжээлийн бодисуудыг хэмжих энгийн нэгж болгон хувиргахад, [[атом масс]], [[ион]]ы [[валент]], [[хөрс]]ний гүн ба [[нягт]] зэргийг үндэслэнэ. Менгель 1 мг-экв/100 гр дараах тохирлыг өгсөн:<ref>{{cite web|author=Mengel, David D., Department of Agronomy, Purdue University|url=http://www.ces.purdue.edu/extmedia/AY/AY-238.html|title=Fundamentals of Soil Cation Exchange Capacity|accessdate=2011-05-03|archive-date=2011-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411133928/http://www.ces.purdue.edu/extmedia/ay/ay-238.html|url-status=dead}}</ref> : Кальци, {{convert|400|lb}} / {{convert|1|acre|ha}} : Магни, {{convert|240|lb}} / {{convert|1|acre|ha}} : Кали, {{convert|780|lb}} / {{convert|1|acre|ha}} : Аммиак, {{convert|360|lb}} / {{convert|1|acre|ha}} == Сууриар ханасан байдал == КСЧ-тай нягт холбоотой зүйл бол [[Хүчил суурийн урвалын онол|сууриар]] ханасан байдал<ref>Turner, R.C. and Clark J.S., 1966, Lime potential in acid clay and soil suspensions. Trans. Comm. II & IV Int. Soc. Soil Science, pp. 208–215</ref> буюу солилцох катионууд дахь суурь-катионуудын ([[Кальци|Ca]], [[Магни|Mg]], [[Кали|K]] ба [[Натри|Na]]) [[фракц]] юм. Зарим тохиолдолд сууриар ханасан байдлыг хувиар илэрхийлдэг ба ''сууриар ханасан хувь'' гэж гэрлэдэг. Солилцох суурь-катионы агууламж хэдий чинээ өндөр байна, төдий чинээ их [[хүчил]]лэг богино хугацаанд [[Саармагжилт (хими)|саармагжих]] боломжтой. Өндөр КСЧ-тай хөрс нь, КСЧ муутай хөрстэй харьцуулахад удаан хугацаанд хүчилждэггүй (сууриар ханасан байдал ижил байхад). КСЧ өндөртэй хөрс нь бороонд агуулагдах хүчиллэг устөрөгчийн ионы нөлөөлөөс түргэн салж, богино хугацаанд анхны рН-ийн түвшинд эргэн очдог. КСЧ багатай хөрсний рН борооны нөлөөгөөр огцом доош унаж, харьцангуй удаан хугацаанд тэр (хүчиллэг) хэмжээнд оршдог. [[Суурь-катионы ханалтын зэрэг]] ({{lang-en|base-cation saturation ratio буюу BCSR}}) нь хөрсний шинжилгээний хариуг тайлбарлах арга бөгөөд тогтвортой газар тариаланд өргөн ашиглагддаг. Энэ аргыг дэлхий даяар сая гаруй акр (4,000&nbsp;km²) тариалангийн талбайд үр дүнтэй ашиглаж байна. == pH ба КСЧ == Дийлэнх хөрсний КСЧ нь тухайн хөрсний рН-с хамааралтай байдаг. Энэ нь [[Хофмейстерийн эгнээ]]нээс (лиотроп эгнээ) хамаардаг. Хофмейстерийн эгнээ нь зарим катионуудын, коллоидууд уруу адсорбцлогдох харьцангүй хүчийг харуулдаг: [[Хөнгөн цагаан|Al³⁺]] > [[Устөрөгч|H⁺]] > [[Кальци|Ca²⁺]] > [[Магни|Mg²⁺]] > [[Кали|K⁺]] = [[Аммиак|NH₄⁺]] > [[Натри|Na⁺]] Хөрсний хүчиллэг нэмэгдэх (pH буурах) тусам, илүү олон H⁺ [[ион]] [[коллоид]]уудтай нэгдэнэ. Ингэснээр илүү олон катион коллоидуудаас хөрсний усан уусмал уруу шахагдана. Эсрэгээр, хөрс илүү шүлтлэг болох (pH нэмэгдэх) тусам, коллоидуудаас катионуудыг хөрсний уусмал уруу шахах H⁺ ионы тоо буурч, хөрсний уусмал дахь чөлөөт катионуудын хэмжээ багасна (КСЧ ихэснэ).<ref>{{cite book|last=Havlin, Tisdale, Beaton, Nelson|title=Soil Fertility and Fertilizers|year=2011|publisher=PHI|location=New Delhi}}</ref> == Янз бүрийн коллоидууд ба хөрсүүдийн КСЧ == Янз бүрийн хөрс ба холимог хөрсний КСЧ маш ялгаатай байдаг. {| class="wikitable" cellpadding="5" style="margin:auto;" |+ Хөрснүүдийн коллоидуудын катион солилцооны чадавх<ref>{{cite book|last=Donahue, Miller, Shickluna|title=Soils: an introduction to soils and plant growth|url=https://archive.org/details/soilsintroductio00dona|date=1977|publisher=Prentice- Hall|location=Inglewood Cliffs, New Jersey 07632|isbn=0-13-821918-4|pages=[https://archive.org/details/soilsintroductio00dona/page/117 115], 116|edition=4}}</ref> |- ! scope="col" style="width:200px;"| Хөрс ! scope="col" style="width:110px;"| КСЧ мг-экв/100гр |- | [[Элс]] || 1–5 |- | Элсэрхэг || 5–10 |- | Холимог || 5–15 |- | Шаварлаг || 15–30 |- | [[Шавар]] || 30-с дээш |- | [[Сескю-исэл|Сескю-ислүүд]] || 0–3 |- | [[Каолинит]] || 3–15 |- | [[Иллит]] || 25–40 |- | [[Монтморилонит]] || 60–100 |- | [[Вермикулит]] (иллиттэй төстэй) || 80–150 |- | [[Гумус]] || 100–300 |} ==Хөнгөн цагааны ионууд ба КСЧ== Их хэмжээнд угаагдсан эсвэл исэлдсэн хөрсүүд, ялангуяа чийглэг [[тропик]]т, Al³⁺ концентраци өндөртэй байдаг ба тэдгээр нь хөрсний [[коллоид]]уудын катион солилцуулах хэсэгтэй (сайттай) холбогддог. Их хэмжээтэй агуулагдах хөнгөн цагаан нь дийлэнх ургамалд хортой байдаг учир дээрх холболт сайн талтай. Хөнгөн цагаан нь хөрсний коллоидуудыг [[абсорбц]]лох зэрэг өндөртэй тул тэдэнтэй холбогдсоноор хөрсний солилцох хэсгээс зайлуулагдаж, ургамалд хортойгоор нөлөөлж чадахгүй болдог. Нөгөө талаас, хөнгөн цагаан нь 3 эерэг цэнэгтэй тул их хэмжээний коллоидын цэнэгийг үгүй хийдэг. Жишээ нь, Al³⁺ нь гурван NH₄⁺-ийн зайг эзэлдэг. Ингэснээр, аммони нь хөрсний усан уусмалд үлдэж, их хэмжээний бороо орсон тохиолдолд угаагдах боломжтой болдог. Энэ байдал нь хөнгөн цагаан ихтэй хөрсийг харьцангуй [[Хөрсний үржил шим|үржил шимгүй]] болгодог. Хөрснөөс хөнгөн цагааны ионуудыг зайлуулж, КСЧ-ийг бусад ионуудад зориулан чөлөөлөх хялбар арга байдаггүй. == Эх сурвалж == <references/> == Гадаад холболт == * [https://web.archive.org/web/20060207182413/http://www.isric.nl/ ISRIC (International Soil and Reference Information Centre)] * [https://web.archive.org/web/20071211004502/http://hubcap.clemson.edu/~blpprt/bobweb/BOBWEB23.HTM Robert Lippert, Clemson University Extension Service] * [https://web.archive.org/web/20110411133928/http://www.ces.purdue.edu/extmedia/ay/ay-238.html David B. Mengel, Department of Agronomy, Purdue University] * [http://epe.lac-bac.gc.ca/100/205/301/ic/cdc/agrican/pubweb/hs270060.asp "One Hundred Harvests Research Branch Agriculture Canada 1886–1986". Historical series / Agriculture Canada – Série historique / Agriculture Canada. Government of Canada] * [http://journals.lww.com/soilsci/Citation/1965/07000/A_Study_of_the_Lime_Potential__5__Significance_of.3.aspx "A study of the Lime Potential, R. C. Turner, Research Branch, Canadian Department of Agriculture, 1965] [[Ангилал:Газар тариалан]] [[Ангилал:Хөрсний үржил шим]] [[Ангилал:Хүрээлэн буй орчны хими]] jdztucq2s0kwztlyk1xdqg4c6urth39 0 54664 865066 855924 2026-08-05T21:25:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865066 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477162765 | ImageFile1 = SodiumHydroxide.jpg | ImageFile1_Ref = {{Chemboximage|correct|??}} | ImageName1 = Sample of sodium hydroxide as pellets in a watchglass | ImageFile = Sodium-hydroxide-crystal-3D-vdW.png | ImageFile_Ref = {{Chemboximage|correct|??}} | ImageName = Unit cell, spacefill model of sodium hydroxide | PIN = Sodium hydroxide<ref name="PubChem">{{cite web | url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=14798&loc=ec_rcs | title=Sodium Hydroxide – Compound Summary | accessdate=June 12, 2012}}</ref> | SystematicName = Sodium oxidanide<ref>{{Webarchiv|url=http://en.chembase.cn/substance-371462.html |wayback=20180127205844 |text="1310-73-2{{!}}Sodium hydroxide solution{{!}}Sigma Aldrich{{!}}sodium oxidanide" |archiv-bot=2026-05-09 05:42:37 InternetArchiveBot }}. ''chembase.cn''.</ref> | OtherNames = Caustic soda<br/> Lye<ref name="msd"/><ref name="msd2"/><br/> Ascarite<br/> White caustic<br/> Sodium hydrate<ref name="PubChem"/> |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo = 1310-73-2 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 14798 | ChemSpiderID = 14114 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 55X04QC32I | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 215-185-5 | UNNumber = 1823 | KEGG = D01169 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | MeSHName = Sodium+Hydroxide | ChEBI = 32145 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | RTECS = WB4900000 | Gmelin = 68430 | SMILES = O[Na] | StdInChI = 1S/Na.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/Na.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | StdInChIKey = HEMHJVSKTPXQMS-UHFFFAOYSA-M | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = HEMHJVSKTPXQMS-REWHXWOFAM }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = {{Chem|NaOH}} | MolarMass = 39.9971 g mol⁻¹ | Appearance = Цагаан, лав хэлбэрийн, тунгалаг бус талст | Odor = үнэргүй | Density = 2.13 g/cm³ | MeltingPtC = 318 | BoilingPtC = 1388 | Solubility = 418 g/L (0&nbsp;°C) <br> 1110 g/L (20&nbsp;°C) <br> 3370 g/L (100&nbsp;°C) | Solvent1 = метанол | Solubility1 = 238 g/L | Solvent2 = этанол | Solubility2 = <<139 g/L | SolubleOther = [[глицерин]]д уусдаг <br> [[аммиак]]д бага <br> [[эфир]]т уусдаггүй | VaporPressure = <2.4 kPa (at 20&nbsp;°C) | pKb = 0.2<ref>{{Webarchiv|url=http://chemwiki.ucdavis.edu/Physical_Chemistry/Acids_and_Bases/Monoprotic_Versus_Polyprotic_Acids_And_Bases |wayback=20091003111927 |text=Polyprotic Acids & Bases |archiv-bot=2024-08-24 09:20:36 InternetArchiveBot }}. UC Davis ChemWiki</ref> | RefractIndex = 1.3576 }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −427&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A23}}</ref> | DeltaGf = -380.7 kJ/mol | Entropy = 64&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> | HeatCapacity = 59.66 J/mol K }} |Section5={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf External MSDS] | GHSPictograms = {{GHS corrosion}} | EUClass = {{Hazchem C}} | RPhrases = {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S26}}, {{S37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | NFPA-S = ALK | LD50 = 40 mg/kg (хулгана, ходоодоор)<ref>Michael Chambers. [http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/1310-73-2 "ChemIDplus – 1310-73-2 – HEMHJVSKTPXQMS-UHFFFAOYSA-M – Sodium hydroxide [NF<nowiki>]</nowiki> – Similar structures search, synonyms, formulas, resource links, and other chemical information."]. ''nih.gov''.</ref> | PEL = TWA 2 mg/m³<ref name=PGCH>{{PGCH|0565}}</ref> | IDLH = 10 mg/m³<ref name=PGCH/> | REL = C 2 mg/m³<ref name=PGCH/> | LDLo = 500 mg/kg (туулай, амаар)<ref>{{IDLH|1310732|Sodium hydroxide}}</ref> }} |Section7={{Chembox Related | OtherAnions = [[Натрийн гидросульфид]] | OtherCations = [[Цезийн гидроксид]]<br /> [[Литийн гидроксид]]<br /> [[Калийн гидроксид]]<br /> [[Рубидийн гидроксид]] }} }} '''Натрийн гидроксид''' ('''NaOH''') нь '''натрийн шүлт''', '''идэмхий натр''' эсвэл '''каустик сод''' гэж мөн нэрлэгддэг,<ref name="msd">{{cite web|title=Material Safety Datasheet|url=http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf|work=certified-lye.com|access-date=2015-11-17|archive-date=2008-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080228005947/http://www.certified-lye.com/MSDS-Lye.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="msd2">{{cite web|title=Material Safety Datasheet 2|url=http://www.hillbrothers.com/msds/pdf/sodium-hydroxide-10-50-liq.pdf|work=hillbrothers.com|access-date=2015-11-17|archive-date=2012-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803005424/http://www.hillbrothers.com/msds/pdf/sodium-hydroxide-10-50-liq.pdf|url-status=dead}}</ref> [[органик бус нэгдэл]]. Цагаан өнгөтэй, хурай, маш каустик (идэмхий) металл [[Суурь (хими)|суурь]]тай [[шүлт]]. Үрэл, ялтас, зоос хэлбэртэйгээр эсвэл янз бүрийн [[концентраци]]тай [[уусмал]] байдалтайгаар худалдаалагддаг.<ref>[http://www.sigmaaldrich.com/analytical-chromatography/analytical-products.html?TablePage=103242111 "Sodium hydroxide solution"]. ''Sigma-Aldrich''.</ref> Устай, ойролцоогоор 50 жин.%-тай [[ханасан уусмал]]ыг үүсгэдэг.<ref>Pubchem. [http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=14798&loc=ec_rcs#x27 "SODIUM HYDROXIDE | HNaO – PubChem"]. ''nih.gov''.</ref> Натрийн гидроксид нь [[ус]], [[этанол]], [[метанол]] зэрэгт уусдаг. Энэ төрлийн шүлтүүд нь [[гигроскоп]] бөгөөд агаарын чийг ба [[Нүүрсхүчлийн давхар исэл|нүүрсхүчлийн давхар ислийг]] шингээдэг. Натрийн гидроксид нь маш өргөн хүрээний хэрэглээтэй, [[цаас]], [[шүлжмэл]], [[ундны ус]], саван, угаагч бодис, г.м. олон бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхэд химийн хүчтэй суурийн үүрэг гүйцэтгэдэг. == Эх сурвалж == {{Reflist}} [[Ангилал:Гидроксид]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Натрийн нэгдэл]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] a14wjd2ub96bz3oimwzertisi2oboku 0 54740 865052 805862 2026-08-05T21:15:54Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865052 wikitext text/x-wiki {{distinguish|Хүхэрлэг хүчил}} {{chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477003658 | ImageFile2 = Sulfuric-acid-2D-dimensions.svg | ImageAlt2 = S=O bond length = 142.2 pm, <br>S-O bond length = 157.4 pm, <br>O-H bond length = 97 pm | ImageSize2 = 150 | ImageFileL1 = Sulfuric-acid-Givan-et-al-1999-3D-vdW.png | ImageCaptionL1 = Орон зайн загвар | ImageFileR1 = Sulfuric-acid-Givan-et-al-1999-3D-balls.png | ImageCaptionR1 = Бөмбөлөг ба савх загвар | ImageFile3 = Sulphuric acid 96 percent extra pure.jpg | ImageSize3 = 140px | IUPACName = Sulfuric acid | OtherNames = Oil of vitriol |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 1086 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = O40UQP6WCF | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = D05963 | InChI = 1/H2O4S/c1-5(2,3)4/h(H2,1,2,3,4) | InChIKey = QAOWNCQODCNURD-UHFFFAOYAC | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 26836 | SMILES = OS(=O)(=O)O | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 572964 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/H2O4S/c1-5(2,3)4/h(H2,1,2,3,4) | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = QAOWNCQODCNURD-UHFFFAOYSA-N | CASNo = 7664-93-9 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | RTECS = WS5600000 | EINECS = 231-639-5 | UNNumber = 1830 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = {{chem|H|2|S|O|4}} | MolarMass = 98.079 g/mol | Appearance = Тунгалаг, өнгөгүй, үнэргүй шингэн | Density = 1.84 g/cm³, шингэн | Solubility = уусдаг | MeltingPtC = 10 | BoilingPtC = 337 | BoilingPt_notes = {{convert|300|C|F}}-с дээш тохиолдолд, аажмаар задрана | Viscosity = 26.7 [[Пуаз|cP]] (20&nbsp;°C) | pKa = −3, 1.99 | VaporPressure = 0.001 mmHg (20°C)<ref name=PGCH/> }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −814&nbsp;kJ·mol⁻¹<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A23}}</ref> | Entropy = 157&nbsp;J·mol⁻¹·K⁻¹<ref name=b1/> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.ilo.org/public/english/protection/safework/cis/products/icsc/dtasht/_icsc03/icsc0362.htm ICSC 0362] | FlashPt = Шатдаггүй | EUClass = {{Hazchem C}}<ref>{{cite web|url=http://www.msdsauthoring.com/sulfuric_acid_nugentec_ghs_msds.pdf|title=NuGenTec Material Safety Datasheet-Sulfuric acid|access-date=2015-11-21|archive-date=2013-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331050108/http://www.msdsauthoring.com/sulfuric_acid_nugentec_ghs_msds.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ilo.org/dyn/icsc/showcard.display?p_lang=en&p_card_id=0362|title=Sulfuric acid IPCS|quote=The substance is harmful to aquatic organisms.(ENVIRONMENTAL DATA)}}</ref> | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 2 | NFPA-S = W | RPhrases = {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}} {{S26}} {{S30}} {{S45}} | GHSPictograms = {{GHS corrosion}} | GHSSignalWord = '''Danger''' | HPhrases = {{H-phrases|314}} | PPhrases = {{P-phrases|260|264|280|301+330+331|303+361+353|363|304+340|305+351+338|310|321|310|405|501}} | TLV-TWA = 1 mg/m³ | TLV-STEL = 2 mg/m³ | TLV = 15 mg/m³ (IDLH) | PEL = TWA 1 mg/m³<ref name=PGCH>{{PGCH|0577}}</ref> | IDLH = 15 mg/m³<ref name=PGCH/> | REL = TWA 1 mg/m³<ref name=PGCH/> | LD50 = 2140 mg/kg (харх, амаар)<ref name=IDLH>{{IDLH|7664939|Sulfuric acid}}</ref> | LC50 = 50 mg/m³ (усан гахай, 8 цаг)<br/>510 mg/m³ (харх, 2 цаг)<br/>320 mg/m³ (хулгана, 2 цаг)<br/>18 mg/m³ (усан гахай)<ref name=IDLH/> | LCLo = 87 mg/m³ (усан гахай, 2.75 цаг)<ref name=IDLH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherFunction_label = [[хүчтэй хүчил]] | OtherFunction = [[Селений хүчил]]<br />[[Давсны хүчил]]<br />[[Азотын хүчил]]<br />[[Хромын хүчил]] | OtherCompounds = [[Хүхэрлэг хүчил]]<br />[[Карогын хүчил]]<br />[[Хүхрийн гуравч исэл]]<br />[[Олеум]] }} }} '''Хүхрийн хүчил''' нь, [[Устөрөгч|H₂]][[сульфат|SO₄]] [[молекул томъёо]]той, маш [[идэмхий]], [[Хүчтэй хүчил|хүчтэй]] [[эрдэс хүчил]]. Тунгалаг, үл мэдэг шаргал туяатай, устай ямар ч харьцаагаар холилддог тосорхог шингэн.<ref name="ds">{{cite web|url=http://www.arkema-inc.com/msds/01641.pdf|work=arkema-inc.com|title=Sulfuric acid safety data sheet|quote=Clear to turbid oily odorless liquid, colorless to slightly yellow.}}</ref> Зарим тохиолдолд андуурч хэрэглэн хордохоос сэргийлж хар хүрэн өнгийг оруулсан байдаг.<ref>{{cite web|url=http://chemicalland21.com/industrialchem/inorganic/SULFURIC%20ACID.htm|work=chemicalland21.com|title=Sulfuric acid|quote=Colorless (pure) to dark brown, oily, dense liquid with acrid odor.|access-date=2015-11-21|archive-date=2012-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120603051715/http://www.chemicalland21.com/industrialchem/inorganic/sulfuric%20acid.htm|url-status=dead}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} 1o63dznw0aa100sj6lm7chwh1r9bqfg 0 54798 864874 750951 2026-08-05T18:26:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864874 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Silego clock generator.JPG|thumb|right|Дамжуулагч хавтан]] '''Цахилгаан техник''' нь инженерийн шинжлэх ухааны нэгэн салбар бөгөөд түүний судлах зүйл нь цахилгаан тоног төхөөрөмжийн [[судалгаа]] болон [[Бүтээгдхүүний хөгжүүлэлт|хөгжүүлэлт]] түүнчлэн [[Үйлдвэрлэлийн техник|үйлдвэрлэх арга техникийг]] хамрах ба эдгээр нь тодорхой хэмжээгээр [[цахилгаан энерги]] дээр суурилсан байна. Цахилгаан техникт хамаарах салбар нь [[хувьсгуур]], [[цахилгаан машин]] болон [[цахилгаан эд анги]]уд, түүнчлэн [[Удирдлагын техник|удирдлагын-]], [[Хэмжилтийн техник|хэмжилтийн-]], [[Тохируулгын техник|тохируулгын-]], [[Хэвлэл мэдээллийн техник|мэдээллийн-]] болон [[Тооцоолуурын техник|тооцоолох техникт]] зориулсан [[Цахилгаан хэлхээ|хэлхээнүүдээс]] авахуулаад [[Компьютерийн инженерчлэл|техникийн информатик]] хүртэл ордог. ==Цахилгаан техникийн хамрах хүрээ== Цахилгаан техникийн сонгодог ангилал нь [[Цахилгаан эрчим хүчний техник|өндөр хүчдэлийн техник]] байсан бол өнөөдөр [[Цахилгаан эрчим хүчний техник|эрчим хүчний техник]] болон [[Хөтлөх техник|хөтлөх техникт]] салбарласан байхаас гадна нам хүчдэлийн техникт орон мэдээллийн техник рүү хувирсан байдаг. Мөн цаашлаад цахилгаан [[хэмжилтийн техник]], [[автоматжуулах техник]] болон [[электроник]]ийн салбарууд ч бас нэмэгдэн ордог. Өнөөдөр хүн төрөлxтөний өдөр тутмын амьдралд бараг л бүх үйлдэлүүд болон төхөөрөмжүүд нь цахилгаанаар ажиллах буюу эсвэл цахилгаан багаж төхөөрөмж болон удирдлагын оролцоотойгоор явагдаж байна. ===Эрчим хүчний техник=== [[Цахилгаан эрчим хүчний техник]] нь цахилгааныг бий болгох, дамжуулах, цахилгаан энерги болгон хувиргах болон [[Өндөр хүчдэл|өндөр хүчдэлийн техник]]ийг хамардаг. Цахилгаан энергийг ихэнх тохиолдолд механик эргэлтийн энергиэс генераторын тусламжтайгаар хувирган гарган авдаг. Өндөр хүчдэлийн техникт эдгээрээс гадна цахилгаан энерги хэрэглэгч болон хөтлөх техник бас хамаарна. Харин дамжуулах хэсэгт цахилгаан эрчим хүчний хэсэг болох [[нам хүчдэл]] болон [[цахилгааны шугамын угсралт]] орно. Эдгээрийг айл гэрт ч түүний олон хувилбараар харж үзэх боломжтой. ===Хөтлөх техник=== Хөтлөх техникт цахилгаан эрчим хүчийг [[цахилгаан машин]]ы тусламжтайгаар механик энерги болгон хувиргадаг. Түүний сонгодог жишээнд [[Эргэх гүйдлийн синхрон машин|синхрон-]], [[Асинxрон мотор|асинхрон-]], [[тогтмол гүйдлийн машин]]ууд орох ба дан ялангуяа жижиг хэмжээний хөтлүүрүүдэд эдгээрийн олон янзын хувилбарууд байдаг. Өнөө үед [[шугаман мотор]]ууд ихээр бий болж байгаа бөгөөд энэ нь цахилгаан эрчим хүчийг тойруу замаар биш буюу эргэлтгүйгээр шууд механик-шугаман хөдөлгөөн шилжүүлдэг юм. Хөтлүүрийн техник автоматжуулах техникт чухал үүрэгтэй бөгөөд учир нь автоматжуулах техникт маш олон төрлийн хөдөлгөөнийг зөвхөн цахилгаан хөтлүүрийн туслалцаатайгаар л гүйцэтгэдэг юм. ==Ном сурах бичиг== *{{cite book|last1=Bayoumi|first1=Magdy A.|last2=Swartzlander|first2=Earl E.|title=VLSI Signal Processing Technology|url=http://books.google.com/books?id=jB4V7Vdo4gYC&pg=PA25|date=31 October 1994|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-9490-7|ref=harv}} *{{cite book|last=Bissell|first=Chris|title=Control Engineering, 2nd Edition|url=http://books.google.com/books?id=xc0fU7fh0wkC&pg=PA17|date=25 July 1996|publisher=CRC Press|isbn=978-0-412-57710-9|ref=harv}} *{{cite book|last=Fairman|first=Frederick Walker|title=Linear Control Theory: The State Space Approach|url=http://books.google.com/books?id=kZQ9x0WQa_IC&pg=PA119|date=11 June 1998|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-471-97489-5|ref=harv}} *{{cite book|last1=Fredlund|first1=D. G.|last2=Rahardjo|first2=H.|last3=Fredlund|first3=M. D.|title=Unsaturated Soil Mechanics in Engineering Practice|url=http://books.google.com/books?id=zShHAAAAQBAJ&pg=PT346|date=30 July 2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-28050-8|ref=harv}} *{{cite book|last1=Grant|first1=Malcolm Alister|last2=Bixley|first2=Paul F|title=Geothermal Reservoir Engineering|url=http://books.google.com/books?id=wjEjrFnAofUC&pg=PA159|date=1 April 2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-383881-0|ref=harv}} *{{cite book|last=Grigsby|first=Leonard L.|title=Electric Power Generation, Transmission, and Distribution, Third Edition|url=http://books.google.com/books?id=LHnwSThYS-YC|date=16 May 2012|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-5628-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Jalote|first=Pankaj|title=An Integrated Approach to Software Engineering|url=http://books.google.com/books?id=M-mhFtxaaskC&pg=PA22|date=31 January 2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-28132-2|ref=harv}} *{{cite book|last=Khanna|first=Vinod Kumar|title=Digital Signal Processing|url=http://books.google.com/books?id=Vf2qXAbn58oC&pg=PA297|date=1 January 2009|publisher=S. Chand|isbn=978-81-219-3095-6|ref=harv}} *{{cite book|last=Lambourne|first=Robert J. A.|title=Relativity, Gravitation and Cosmology|url=http://books.google.com/books?id=GUySYQaDM1cC&pg=PA11|date=1 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-13138-4|ref=harv}} *{{cite book|last=Leondes|first=Cornelius T.|title=Energy and Power Systems|url=http://books.google.com/books?id=3rpu3nBramoC&pg=PA199|date=8 August 2000|publisher=CRC Press|isbn=978-90-5699-677-2|ref=harv}} *{{cite book|last=Mahalik|first=Nitaigour Premchand|title=Mechatronics: Principles, Concepts and Applications|url=http://books.google.com/books?id=7J_lqRoMrNwC&pg=PA569|year=2003|publisher=Tata McGraw-Hill Education|isbn=978-0-07-048374-3|ref=harv}} *{{cite book|last1=Maluf|first1=Nadim|last2=Williams|first2=Kirt|title=Introduction to Microelectromechanical Systems Engineering|url=http://books.google.com/books?id=20j7IaDKlOUC&pg=PA3|date=1 January 2004|publisher=Artech House|isbn=978-1-58053-591-5|ref=harv}} *{{cite book|last1=Manolakis|first1=Dimitris G.|last2=Ingle|first2=Vinay K.|title=Applied Digital Signal Processing: Theory and Practice|url=http://books.google.com/books?id=xLaST05CKlkC&pg=PA17|date=21 November 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-49573-8|ref=harv}} *Martini, L., "BSCCO-2233 multilayered conductors", in ''Superconducting Materials for High Energy Colliders'', pp.&nbsp;173–181, World Scientific, 2001 ISBN 981-02-4319-7. *{{cite book|last1=Martinsen|first1=Orjan G.|last2=Grimnes|first2=Sverre|title=Bioimpedance and Bioelectricity Basics|url=http://books.google.com/books?id=v3EuUjoqwkkC&pg=PA411|date=29 August 2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-08-056880-5|ref=harv}} *{{cite book|last1=McDavid|first1=Richard A.|last2=Echaore-McDavid|first2=Susan|title=Career Opportunities in Engineering|url=http://books.google.com/books?id=Hx0g1_hs4N8C&pg=PA95|date=1 January 2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1070-7|ref=harv}} *{{cite book|last=Merhari|first=Lhadi|title=Hybrid Nanocomposites for Nanotechnology: Electronic, Optical, Magnetic and Biomedical Applications|url=http://books.google.com/books?id=LNtRvFBAabYC&pg=PA233|date=3 March 2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-30428-1|ref=harv}} *{{cite book|last=Mook|first=William Moyer|title=The Mechanical Response of Common Nanoscale Contact Geometries|url=http://books.google.com/books?id=Wq1J5RXSNkoC&pg=PA149|year=2008|publisher=ProQuest|isbn=978-0-549-46812-7|ref=harv|access-date=2015-11-23|archive-date=2016-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505141913/https://books.google.com/books?id=Wq1J5RXSNkoC&pg=PA149|url-status=dead}} *{{cite book |last=Naidu |first=S. M.|last2=Kamaraju |first2=V. |title=High Voltage Engineering |url=https://archive.org/details/highvoltageengin0000vkam |publisher=Tata McGraw-Hill Education |year=2009 |isbn=0-07-066928-7 |ref=harv}} *{{cite book|last1=Obaidat|first1=Mohammad S.|last2=Denko|first2=Mieso|last3=Woungang|first3=Isaac|title=Pervasive Computing and Networking|url=http://books.google.com/books?id=mLS6fAH8Sz8C&pg=PA9|date=9 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-97043-9|ref=harv}} *{{cite book|last=Rosenberg|first=Chaim M.|title=America at the Fair: Chicago's 1893 World's Columbian Exposition|url=http://books.google.com/books?id=-ErxIGp3QN0C&pg=PR9|year=2008|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-2521-1|ref=harv}} *Schmidt, Rüdiger, "The LHC accelerator and its challenges", in Kramer M.; Soler, F.J.P. (eds), ''Large Hadron Collider Phenomenology'', pp.&nbsp;217–250, CRC Press, 2004 ISBN 0-7503-0986-5. *{{cite book|last1=Severs|first1=Jeffrey|last2=Leise|first2=Christopher|title=Pynchon's Against the Day: A Corrupted Pilgrim's Guide|url=http://books.google.com/books?id=U3sVink6zisC&pg=PA145|date=24 February 2011|publisher=Lexington Books|isbn=978-1-61149-065-7|ref=harv}} *{{cite book|last1=Shetty|first1=Devdas|last2=Kolk|first2=Richard|title=Mechatronics System Design, SI Version|url=http://books.google.com/books?id=1UsIAAAAQBAJ&pg=PA36|date=14 September 2010|publisher=Cengage Learning|isbn=1-133-16949-X|ref=harv}} *{{cite book|last=Smith|first=Brian W.|title=Communication Structures|url=http://books.google.com/books?id=m-Uhn_O7O08C&pg=PA19|date=January 2007|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-3400-6|ref=harv}} *{{cite book|last=Sullivan|first=Dennis M.|title=Quantum Mechanics for Electrical Engineers|url=http://books.google.com/books?id=cUcGtUE85GYC|date=24 January 2012|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-87409-7|ref=harv}} *{{cite book|last=Taylor|first=Allan|title=Energy Industry|url=http://books.google.com/books?id=9kOgsNM8OpMC&pg=PA241|year=2008|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1069-1|ref=harv}} *{{cite book|last=Thompson|first=Marc|title=Intuitive Analog Circuit Design|url=http://books.google.com/books?id=d8EJP8qQQcwC&pg=PA4|date=12 June 2006|publisher=Newnes|isbn=978-0-08-047875-3|ref=harv}} *{{cite book|last=Tobin|first=Paul|title=PSpice for Digital Communications Engineering|url=http://books.google.com/books?id=QV_l-oMHXDMC&pg=PA15|date=1 January 2007|publisher=Morgan & Claypool Publishers|isbn=978-1-59829-162-9|ref=harv}} *{{cite book|last=Tunbridge|first=Paul|title=Lord Kelvin, His Influence on Electrical Measurements and Units|url=http://books.google.com/books?id=bZUK624LZBMC|year=1992|publisher=IET|isbn=978-0-86341-237-0|ref=harv}} *{{cite book|last=Tuzlukov|first=Vyacheslav|title=Signal Processing Noise|url=http://books.google.com/books?id=x6hoBG_MAYIC&pg=PP20|date=12 December 2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4111-8|ref=harv}} *{{cite book|last=Walker|first=Denise|title=Metals and Non-metals|url=http://books.google.com/books?id=kW2GWDDoif8C&pg=PA23|year=2007|publisher=Evans Brothers|isbn=978-0-237-53003-7|ref=harv}} *{{cite book|last1=Wildes|first1=Karl L.|last2=Lindgren|first2=Nilo A.|title=A Century of Electrical Engineering and Computer Science at MIT, 1882–1982|url=http://books.google.com/books?id=6ZX-GwvhcnkC&pg=PA19|date=1 January 1985|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-23119-0|ref=harv}} *{{cite book|last1=Zhang|first1=Yan|last2=Hu|first2=Honglin|last3=Luo|first3=Jijun|title=Distributed Antenna Systems: Open Architecture for Future Wireless Communications|url=http://books.google.com/books?id=2RrbB17RYxoC&pg=PA448|date=27 June 2007|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-4289-4|ref=harv}} == Цахим хуудас == {{Wiktionary|Цахилгаан техник}} *[http://www.iec.ch/ International Electrotechnical Commission (IEC)] *[http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/index.htm MIT OpenCourseWare] in-depth look at Electrical Engineering - online courses with video lectures. *[http://www.ieeeghn.org/ IEEE Global History Network] A wiki-based site with many resources about the history of IEEE, its members, their professions and electrical and informational technologies and sciences. [[Ангилал:Цахилгааны инженерчлэл| ]] [[Ангилал:Шинжлэх ухааны мэргэжлийн салбар]] [[Ангилал:Техникийн мэргэжлийн салбар]] 0rarryo6zm05zv2e1ajmx2nmihcgncy 0 54801 864990 860251 2026-08-05T20:25:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864990 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[зураг:Nitrogen_Cycle.svg|thumb|350px|[[Агаар_мандал| Агаар]]т ба хөрсөнд [[азот]] дамжих процесс]] '''Азотын фиксаци''' нь, [[Дэлхийн атмосфер]] дахь [[азот]]ыг (N₂) нийлмэл (ж. нь, [[аммиак]] - NH₄⁺ эсвэл [[азотын давхар исэл]] - {{chem|NO|2}}) болгон хувиргаж буй [[процесс]] юм.<ref name=postgate>{{cite book |author=Postgate, J. |year=1998 |title=Nitrogen Fixation, 3rd Edition |publisher=Cambridge University Press, Cambridge UK}}</ref> Атмосферийн азот буюу молекул азот (N₂) нь харьцангуй инерт учир, бусад химийн элемент эсвэл бодистой урвалд орж өөр нэгдэлийг хялбар үүсгэдэггүй. Фиксацийн процессийн үед азотын атомууд, азотын [[диатомт молекул]]ын [[гурвалсан холбоо]]ноос (N≡N) чөлөөлөгдөж, өөрөөр ашиглагдах боломжтой болдог. Азотын фиксаци нь, байгалийн ба синтетик, бүхий л амьд организмуудад чухал ач холбогдолтой, учир нь азот нь ургамал, амьтан болон бусад амьд организмуудын барилгын материалуудын ([[ДНХ]] ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн [[нуклеотид]]ууд; [[Уураг (молекул)|уургуудын]] [[Амин хүчил|амин хүчлүүд]]) [[биосинтез]]эд оролцдог. Азотын фиксаци нь, газар тариалан болон бордооны үйлдвэрлэлийн чухал процесс юм. Дээрхээс гадна, тэсрэх бодисын ([[дарь]], [[динамит]], [[тринитротолуол|ТНТ]], г.м.) үйлдвэрлэлд өргөн ашиглагддаг. Байгальд, азотын фиксацийн процесс нь, [[Цахилгаан (байгалийн үзэгдэл)|цахилгаан цохих]] үед явагддаг.<ref>{{cite book|last=Slosson|first=Edwin|title=Creative Chemistry|url=https://archive.org/details/creativechemist00slosgoog|year=1919|publisher=The Century Co.|location=New York|pages=[https://archive.org/details/creativechemist00slosgoog/page/n42 19]–37}}</ref><ref>http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0469%281980%29037%3C0179%3AANFBL%3E2.0.CO%3B2</ref> Бүх биологийн азотын фиксаци нь, [[нитрогеназа]] гэгдэх, [[Төмөр (химийн элемент)|төмөр]]-[[молибден]] ховор тохиолдолд төмөр-[[ванади]] агуулах металлт [[Энзим|энзимүүдээр]] явагддаг. Азотыг фиксацилах чадвартай микроорганизмууд, [[нян]] ба [[архей]] аль аль нь, [[прокариот]]ууд юм. Азотыг фиксацилах чадвартай организмуудыг нийтэд нь [[диазотроп]]ууд гэж нэрлэдэг. Зарим дээд ургамлууд ба зарим амьтад ([[термит]]) диазотропуудтай [[симбиоз]]ыг үүсгэдэг. == Биологийн азотын фиксаци ==<!-- [[Биологийн азотын фиксаци]]иас холбогдсон--> Биологийн азотын фиксацийг [[Герман]]ы агрономч [[Герман Хелльригель]]<ref name=Hellriegel>{{cite book|first1=H.|last1=Hellriegel|first2=H.|last2=Wilfarth|year=1888|title=Untersuchungen über die Stickstoffnahrung der Gramineen und Leguminosen|url=https://archive.org/details/untersuchungen00hell|trans-title=Studies on the nitrogen intake of Gramineae and Leguminosae|publisher=Buchdruckerei der "Post" Kayssler & Co.|location=Berlin }}</ref> ба [[Дани]]йн микробиологич [[Мартин Бейеринк]]<ref name="Beijerinck">{{cite journal|last1=Beijerinck|first1=M. W.|year=1901|title=Über oligonitrophile Mikroben|trans-title=On oligonitrophilic microbes|journal=Centralblatt für Bakteriologie, Parasitenkunde, Infektionskrankheiten und Hygiene|volume=7|issue=2|pages=561–582 }}</ref> нар нээсэн. [[Нитрогеназа]] гэдэг фермент агаарын азотыг аммони болон хувигах процессийг биологийн азотын фиксаци ('''БАФ''') гэж нэрлэдэг.<ref name=postgate/> Биологийн азотын фиксаци нь дараах ерөнхий урвалаар явагдана: : N₂ + 8&nbsp;H⁺ + 8&nbsp;e⁻ → 2&nbsp;NH₃ + H₂ Биологийн азотын фиксацийн процесс нь [[АТФ]]-ын 16 эквивалентын [[гидролиз]]той хослох ба ингэхдээ нэг H₂ молекулыг дундаасаа хамтран бий болгоно.<ref> {{cite book |first1=Lee |last1= Chi Chung |first2=Ribbe |last2= Markus W. |first3=Hu |last3= Yilin |editor1-first=Peter M. H.|editor1-last= Kroneck |editor2-first=Martha E.|editor2-last= Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |year=2014 |publisher=Springer |chapter=Chapter 7. Cleaving the N,N Triple Bond: The Transformation of Dinitrogen to Ammonia by Nitrogenases |pages=147–174 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6 }} </ref> N₂ -ыг аммони болгох хувиргалт нь [[төмөр-молибдений кофактор]] (FeMoco гэж нэрлэгдэх) [[металл кластер]] дээр явагдана. Механизм нь хэд хэдэн [[протонжуулалт]] ба ангижруулалтын шатуудаас тогтох ба үүнд төмөр-молибдений кофакторын [[идэвхтэй хэсэг]] нь N₂ -ын [[субсрат]]ыг [[Гидрогенжуулалт|гидрогенжуулна]].<ref>{{cite journal | last1 = Hoffman | first1 = B. M. | last2 = Lukoyanov | first2 = D. | last3 = Dean | first3 = D. R. | last4 = Seefeldt | first4 = L. C. | year = 2013 | title = Nitrogenase: A Draft Mechanism | url = | journal = Acc. Chem. Res. | volume = 46 | issue = | pages = 587–595 | doi = 10.1021/ar300267m }}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{cite web|url=http://www.mcdb.ucla.edu/Research/Hirsch/imagesb/HistoryDiscoveryN2fixingOrganisms.pdf|title=A Brief History of the Discovery of Nitrogen-fixing Organisms|first=Ann M.|last=Hirsch|date=2009|publisher=University of California, Los Angeles|access-date=2016-12-17|archive-date=2010-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709042326/http://www.mcdb.ucla.edu/Research/Hirsch/imagesb/HistoryDiscoveryN2fixingOrganisms.pdf|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://dornsife.usc.edu/labs/capone|title=Marine Nitrogen Fixation laboratory|publisher=University of Southern California}} {{DEFAULTSORT:Азотын фиксаци}} [[Ангилал:Азотын эргэлт]] [[Category:Бодисын солилцоо]] [[Category:Ургамлын физиологи]] [[Category:Хөрсний биологи]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 4zxppmy3uuxbfl7k7ljsnba6gdpj6gj 0 54946 864893 777581 2026-08-05T18:42:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864893 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = | Watchedfields = | verifiedrevid = 464361974 | Name = Калийн гидроксид | ImageFile1 = Potassium hydroxide.jpg | ImageName1 = Зоос хэлбэрийн КОН | ImageFile = Potassium-hydroxide-xtal-3D-vdW.png | ImageName = KOH-ийн талст бүтэц | ImageSize = 150px | IUPACName = Potassium hydroxide (Калийн гидроксид) | OtherNames = Калийн суурь, Калийн шүлт, Идэмхий кали, Калийн гидрат, Caustic potash, Potash lye, Potassia, Potassium hydrate, KOH |Section1={{Chembox Identifiers | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = WZH3C48M4T | InChI = 1/K.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | InChIKey = KWYUFKZDYYNOTN-REWHXWOFAT | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 32035 | SMILES = [K+].[OH-] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/K.H2O/h;1H2/q+1;/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = KWYUFKZDYYNOTN-UHFFFAOYSA-M | CASNo = 1310-58-3 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 14797 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 14113 | RTECS = TT2100000 | UNNumber = 1813 | EINECS = 215-181-3 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = KOH | MolarMass = 56.11 g mol^-1 | Appearance = хатуу цагаан, [[гигроскоп]] | Odor = үнэргүй | Density = 2.044 g/cm³ (20 °C)<ref name=crc/><br> 2.12 g/cm³ (25 °C)<ref name=chemister /> | Solubility = 85 g/100 g (-23.2 °C)<br> 97 g/100 mL (0 °C)<br> 121 g/100 mL (25 °C)<br> 138.3 g/100 mL (50 °C)<br> 162.9 g/100 mL (100 °C)<ref name=crc>{{RubberBible86th|page=4-80}}</ref><ref name=sioc>{{cite book|last = Seidell|first = Atherton|last2 = Linke|first2 = William F.|year = 1952|title = Solubilities of Inorganic and Organic Compounds|publisher = Van Nostrand|url = http://books.google.com/books?id=k2e5AAAAIAAJ|accessdate = 2014-05-29}}</ref> | SolubleOther = [[этанол]] ба [[глицерин]]д уусдаг <br> [[эфир]] ба шингэн [[аммиак]]д уусдаггүй | Solubility2 = 55 g/100 g (28 °C)<ref name=chemister /> | Solvent2 = метанол | Solubility3 = ~14 g / 100 g (28 °C) | Solvent3 = изопропанол | MeltingPtC = 360 <ref>{{cite web|title=A18854 Potassium hydroxide|url=https://www.alfa.com/en/catalog/A18854/|website=Alfa Aesar|publisher=Thermo Fisher Scientific|accessdate=26 October 2015}}</ref> | BoilingPtC = 1327 | pKa = 13.5 (0.1 M) | RefractIndex = 1.409 (20 °C) }} |Section3={{Chembox Structure | Coordination = | CrystalStruct =rhombohedral }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -425.8 kJ/mol<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 0-618-94690-X|page=A22}}</ref><ref name=chemister>{{Cite web |url=http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=325 |title=Archive copy |access-date=2015-12-03 |archive-date=2014-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140518070658/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=325 |url-status=dead }}</ref> | Entropy = 79.32 J/mol·K<ref name=b1 /><ref name=chemister /> | DeltaGf = -380.2 kJ/mol<ref name=chemister /> | HeatCapacity = 65.87 J/mol·K<ref name=chemister /> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0357.htm ICSC 0357] | GHSPictograms = {{GHS05}}{{GHS07}}<ref name="sigma">{{Sigma-Aldrich|ALDRICH|757551|Datum=18. Mai 2014|Name=Potassium hydroxide}}</ref> | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|302|314}}<ref name="sigma" /> | PPhrases = {{P-phrases|280|305+351+338|310}}<ref name="sigma" /> | EUClass = {{Hazchem C}} {{Hazchem Xn}} | RPhrases = {{R22}}, {{R35}} | SPhrases = {{S1/2}}, {{S26}}, {{S36/37/39}}, {{S45}} | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | NFPA-S = | FlashPt = Шатдаггүй | LD50 = 273 mg/kg (амаар, харх)<ref>http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/1310-58-3</ref> | PEL = үгүй<ref name=PGCH>{{PGCH|0523}}</ref> | IDLH = N.D.<ref name=PGCH/> | REL = C 2 mg/m³<ref name=PGCH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Калийн гидросульфид]]<br/>[[Калийн амид]] | OtherCations = [[Литийн гидроксид]]<br/>[[Натрийн гидроксид]]<br/>[[Рубидийн гидроксид]]<br/>[[Цезийн гидроксид]] | OtherCompounds = [[Калийн исэл]] }} }} '''Калийн гидроксид''' нь [[Кали|K]][[Гидроксид|OH]] химийн томъё бүхий [[органик бус нэгдэл]], идэмхий кали гэж мөн нэрлэдэг. [[Натрийн гидроксид]]тэй (NaOH) нэгэн адил, өнгөгүй хатуу, хүчтэй [[Суурь (хими)|суурь]]. == Үйлдвэрлэл == [[Калийн карбонат]]ыг [[кальцийн гидроксид]]ын өндөр концентрацитай уусмал дээр нэмхэд [[солилцох урвал]] явагдаж, тунадас байдалтай [[кальцийн карбонат]], уусмал байдалтай калийн гидроксид үүснэ: :Ca(OH)₂ + K₂CO₃ → CaCO₃ + 2 KOH Тунадас байдалтай кальцийн карбонатыг шүүж ялгаад үлдсэн уусмалыг буцалгаж усыг ууршуулан калийн гидроксидийг гарган авна. Энэ арга нь 19-р зууны сүүлээр нээгдсэн [[калийн хлорид]]ын уусмалын [[электролиз]]ийн аргаас өмнө калийн гидроксидийг үйлдвэрлэх үндсэн арга байсан ба хожим жагсаалаас бараг гарсан.<ref name=Ullmann/> Дээрхи арга нь [[натрийн гидроксид]]ийг үйлдвэрлэх аргатай ижил төстэй байдаг: :2 KCl + 2 H₂O → 2 KOH + Cl₂ + H₂ Хий [[устөрөгч]] дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар [[катод]] дээр үүсч, нэгэн зэрэг, хлорид ионы анодын исэлдэлт явагдаж, хий [[хлорыг]] дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар ялгарна. Энэ процессийн хувьд анодын ба катодын хэсгийн тус тусад нь ялгах нь чухал гэдгийг тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу.<ref>Römpp Chemie-Lexikon, 9th Ed. (in german)</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холболт == {{Commons category}} *[http://www.newscientistspace.com/article/dn10104 Newscientist article dn10104] *[http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/p5884.htm MSDS from JTBaker] *[http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0523.html CDC - NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards] {{Калийн нэгдлүүд}} {{Гидроксидууд}} [[Ангилал:Гидроксид]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Калийн нэгдэл]] [[Ангилал:Хатаагч бодис]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] pwti7aj40nc2nk3az605dekq88gjlbr 0 55054 864753 526055 2026-08-05T16:22:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864753 wikitext text/x-wiki {{Periodic table (alkali metals)}} '''Шүлтийн металууд''' нь [[лити]] (Li), [[натри]] (Na), [[кали]] (K),<ref group=жич>The symbols '''Na''' and '''K''' for sodium and potassium are derived from their Latin names, ''natrium'' and ''kalium''; these are still the names for the elements in some languages, such as German and Russian.</ref> [[рубиди]] (Rb), [[цези]] (Cs),{{refn|''Caesium'' is the spelling recommended by the International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC).<ref>{{RedBook2005|pages=248–49}}.</ref> The American Chemical Society (ACS) has used the spelling ''cesium'' since 1921,<ref>{{Cite book | editor1-first = Anne M. | editor1-last = Coghill | editor2-first = Lorrin R. | editor2-last = Garson | year = 2006 | title = The ACS Style Guide: Effective Communication of Scientific Information | url = https://archive.org/details/acsstyleguideeff0000unse | edition = 3rd | publisher = American Chemical Society | location = Washington, D.C. | isbn = 0-8412-3999-1 | page = [https://archive.org/details/acsstyleguideeff0000unse/page/127 127]}}.</ref><ref>{{Cite journal | journal=Pure Appl. Chem. | volume=70 | issue=1 | last1=Coplen | pages = 237–257 | year = 1998 | first1=T. B. | url = http://old.iupac.org/reports/1998/7001coplen/history.pdf | last2=Peiser | first2=H. S. | title = History of the recommended atomic-weight values from 1882 to 1997: a comparison of differences from current values to the estimated uncertainties of earlier values | doi = 10.1351/pac199870010237}}.</ref> following ''Webster’s Third New International Dictionary''.|group=жич}} [[франци]] (Fr) зэрэг [[Химийн элемент|химийн элементүүдийг]] багтаасан, [[үелэх систем]]ийн нэгэн [[Үелэх систем#Бүлэг|бүлэг]]. Энэ бүлэг нь [[Үелэх систем#Блок|S-блокд]] орших ба энэ блокын элемнтүүдийн, бүх шүлтийн металууд мөн адил, гадаад давхрааны электронууд нь [[Цөмийн орбитал|S-орбиталд]] байна. Энэ электрон нь тухайн элементүүдийн шинж чанаруудыг тодорхойлно. Шүлтийн металууд [[Гомолог (хими)|гомолог]] шинжүүдийг тод агуулдаг ба үүгээрээ үелэх системийн [[Үелэх хууль|үелэх хуулийн]] сонгодог жишээ болдог. == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Шүлтийн металл| ]] [[Ангилал:Үелэх системийн бүлэг]] 6ldh55i597n37ulbwykcfk3qhn85yj9 0 55158 865144 839642 2026-08-06T10:26:21Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 865144 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |name = Infobox/doc |title = Монголчуудын дунд |image = |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |header1 = Эрхлэн гаргасан |data3 = [[Монсудар хэвлэлийн газар]] |header4 = Номын тухай мэдээлэл |label5 = Зохиогч |data5 = Жеймс Гилмор |label6 = Эрхлэн гаргасан он |data6 = 2013 |label7 = Хэл |data7 = Монгол |label8 = ISBN код |data8 = 978-99973-1-016-3 |label9 = Ангилал |data9 = [[Монголын түүх]] |label10 = Формат |data10 = хатуу хавтастай |label11 = Цуврал |data11 = [[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]] |label12 = Худалдаалагдаж буй газар |data12 = [[Интерном номын их дэлгүүр]] }} '''''Монголчуудын дунд''''' хэмээх энэхүү ном нь ''[[Монсудар хэвлэлийн газар]]''аас эрхлэн гаргаж буй '''''[[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]]''''' цувралын нэгэн боть юм. Жеймс Гилморийн монгол нутгаар хийсэн аяллын тэмдэглэл болох “Монголчуудын дунд” хэмээх уг бүтээлийг гар зургаар баяжуулан уншигч танд хүргэж байна. Ж.Гилмор монголчуудыг таньж мэдэхийн тулд тэдний бүхий л соёл ахуй, амьдралын хэв маягт нь чадлынхаа хэрээр суралцаж, монгол хэлийг сурах хугацаандаа энгийн ардын дунд амьдран өдөр тутмын аж байдал, соёл уламжлал, баяр ёслол бүхий л зүйлүүдийг харан тэмдэглэж байжээ. Хожмоо тэрээр “Анх миний нүдэнд монголчууд болхи бүдүүлэг, хөндий хүйтэн харагдаж байв. Хамт байж ахуй байдлыг нь ойлгох цагт тийм биш юм” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. ==Агуулга== ===НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ОРОНТОЙ ТАНИЛЦСАН МИНЬ=== [[Ням гараг]] тул хэнд маань ч хийх яаралтай зүйлгүй ч бидэнтэй зам нийлэх учиртай аянчдыг хүлээсээр өдрийг барав. Гэтэл нам гүм байдлыг эвдсэн нэг явдал боллоо. Чанга хашхирах дуунаар бид мөнөөх гэрүүд рүү харвал орос цэрэг тэр хавийн нохдод хөөгдөн, хамаг хурдаараа гүйх бөгөөд ноход түүнд дөхсөөр үзэгдэнэ. Ноход тун ойртсонд, бид хэсэг зуурт самгардаж, сандарсан боловч тэр эхний гэрийн хаалгаар харайн орж амжлаа. Тал дунд холгүй харагдах гэрүүд рүү санаа амар алхаж явсан түүнийг тэдний ноход тийнхүү хөөсөн бөгөөд үүнийг олж харсан хэн нэг нь хэрэв анхааруулж чимээ өгөөгүй бол ноход орос цэргийг анзаарахаас өмнө амжаад зуучих байжээ. Нохдод хөөгдсөн орос цэрэг зугтаж амжсан хойно энэ явдлыг харсан нутгийн хүмүүс болон тэр цэрэг ч бүгд инээлдсэн бөгөөд ердийн мэт эл явдал монголчуудын хотонд ойртож очих харийн хүн тун хянуур явах хэрэгтэйг ойлгуулсан сургамжтай үйл явдал болсон билээ... ===ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ХЭЛ СУРСАН МИНЬ=== Бээжингээс мордохын минь өмнө хэн нэгэн “Бээжингээс Хиагт хүрэх замын зураг” хэмээх газрын зургийг надад бэлэглэсэн юм. Бээжингээс Хаалган хүрэхэд энэ газрын зураг хэрэгтэй байсан боловч Хаалганаас Хиагт хүрэхэд зам олон, гэтэл мөнөөх газрын зурагт зөвхөн ганцыг нь тэмдэглэсэн бөгөөд хөсөг маань ондоо замаар аялсан болохоор түүнээс цааш зорчиход хэрэг болсонгүй. Газрын зургийн үзүүр дээр цөөн монгол үг, хэллэгийг тэмдэглэсэн нь говийг гатлах надад нутгийн иргэдтэй харилцахад маань дэм болох учиртай байлаа. Тэр миний хувьд монгол хэлний хамгийн анхны ярианы дэвтэр болсон. Тэмээн хөсөг болон монгол хөтөч хайж Хаалганд хоёр долоо хоноход намайг тэнд урьсан Америкийн шашин номлогчийн газарт багшаар ажилладаг монгол эрд би шавь орлоо. Монгол багш, монгол хэлний ярианы дэвтэр хоёроос гадна Шмидтийн зохиосон “Монгол хэлний дүрэм” гэдэг номыг би уншиж байв. Хаалганаас мордохын өмнө би монгол багшаараа “Би монгол хэлээр ярьдаггүй”, “Би [[монгол хэл]] үзэж байгаа” гэх зэрэг ойр зуурын өгүүлбэрийг хэлүүлж цээжилж авсан маань монголчуудтай уулзаад өөрийгөө танилцуулах төдийгүй зарим нэг түгээмэл үг, ойр зуурт хэрэглэгддэг зүйлсийн нэрийг хэлүүлж авахад тус болно. ===ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. ӨВӨЛ ЦАГИЙН БАЙГАЛ НУУР=== Оросууд Байгал нуураа хэчнээн их дээдэлж, түүнийг ариун нандин далай хэмээн нэрлэдгийг Хиагтад амьдардаг хүмүүс сайн мэднэ. Өвлийн улиралд Байгал нуурыг ялангуяа гадныхан хэцүү хатуу гэлцэж, шүтэж мөргөх нь ч бий. Хиагт хавийн голууд өвөл ерөнхийдөө хадаалж, арваннэгдүгээр сарын эхэн гэхэд дээгүүр нь тэрэг чаргатай явж болохоор тас хөлддөг боловч 150 бээрийн цаадах Байгал нуур нэгдүгээр сарын хорьд хүртэл ямар ч хүйтэнд харзалсан хэвээр байх ажгуу. Энэ их усны мандлаас дэгдсэн чийг агаарыг зөөллөж, хүйтний эрчийг улам нэмэгдүүлэх мэт санагддаг бөгөөд Байгал нуур хөлдөхөд агаар хуурайшиж, хүйтний эрч хэвэндээ боловч тэсэж давахад хялбар болсон мэт санагдана. Хиагтаас гарч Байгалыг чиглэн аялахад газрын баримжаа авах эхний зүйл нүдэнд туссан нь үүр хаяарахын өмнө сарны гэрэлд зам дээр асар том байшин мэт харагдсан багана байв. Эхэндээ тэр чухам юу болохыг таагаагүй боловч дөхөж очтол мэдээж хэрэг Байгал нуурт тавихаар завдсан уурын хөлөг онгоцны асар том тогоо байсан бөгөөд Англиас Амар мөрнөөр дамжин энэ аралд ирсэн гэлцэнэ. Түүнийг ачиж явсан хүнд даацын тэрэгний дөрвөн дугуйны нэг нь мултарч, уг ачааг авч явсан хүмүүс тэрэгнээс салгаж болох бүх зүйлийг аваад түр орхисон нь тийнхүү бидний замд тааралдсан аж. ===ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЭРТНИЙ БУРИАД НОМЛОГЧДЫН МӨРӨӨР=== Оросын эрхшээл дэх монгол овогтон болох буриадуудын дунд Христийг номлодог төлөөлөгчийн газрын 1817-18 онд Англиас мордсон гэгээнтэн И.Сталлибрасс болон В.Сван нар анх байгуулсан уг төлөөлөгчийн газар Сэлэнгийск хотноо эхэлж нэгдсэн боловч Онад нүүж очсон бөгөөд 1841 онд Николай хааны зарлигаар хаагдаж, лам нар нь ажлаа зогсоосон билээ. Монголчуудыг Христийн номлолд дагаар оруулах хүчин чармайлт хэдийнээс эхэлсэн тухай ийм нэг товчхон баримтыг Лондон дахь Шашны номлогч нарын нийгэмлэг албан ёсоор тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. Гэхдээ дурдсан шашин номлогчийн төлөөлөгчийн газрын түүхийн хамгийн сонирхолтой хэсэг нь бичигдэж үлдээгүй бөгөөд магадгүй цаашид ч бичигдэхгүй биз. Энэ удаа ч түүнийг дэлгэрүүлж бичихийг завдсангүй. Хэдий тийм ч эртний тэр төлөөлөгчийн газрын талаар хүмүүс цаг үргэлж асууж сонирхож байдаг болохоор янз бүрийн замаар сонсож мэдсэн цөөн хэдэн зүйл маань уншигчдын сонирхолд нийцэж мэдэх юм. Төлөөлөгчийн газраас үлдэж хоцорсон ул мөрийг өгүүлэхэд тэнд ажиллаж байгаад нас нөгчсөн хүмүүсийн булшны тухай өгүүлэх болно. Сэлэнгэ мөрний эрэг дээр оршдог Сэлэнгийск хотоос холгүйхэн сүрхий бахим чулуун хашаа бүхий дөрвөн булш байдаг нь Сталлибрасс гэгээнтэн, түүний гэргий хатагтай Юүлли болон хоёр хүүхдийнх нь шарил болой. ===ТАВДУГААР БҮЛЭГ. МОРЬ УНАЖ СУРАВ=== Монгол нутгаар аялахад морь унаж чаддаг байх хэрэгтэй тул унаж сурахыг би хүсэв. Надад байн байн морь барьж эмээллэхээс залхсан монгол анд маань айлын жаалууд эсвэл чавганц нар эдэлж, хэн хүнгүй мордож байнга шахам ноолдог бололтой номхон, хөгшин морийг барьж, эмээллэв. Багачууд хүүхэд нь хөлд ормогц морины зоон дээр гарч, давхидаг энэ оронд морь унаж чаддаггүй хүн гэдэг хачин жигтэй зүйлийн нэгд тооцогддог бөгөөд морь бариад ирмэгц миний мордох гэж хөглөхийг харахаар хот айлынхан хөгшин залуугүй бүгд цуглав. Монголчууд богино дөрөө хэрэглэдэг болохоор гадаадынхан тэдний морийг унахаар хөл нь атийчихдаг тул шаардлагатай үед дөрөөгөө сунгаж сурсан ч гэсэн моринд мордоход амаргүй байв. Тийм ч би мордож л орхив. Ингэж хааяа нэг морь унавч би тэгтэл дадамгай болсонгүй. Гэхдээ би Өргөө хотод байхдаа Хаалган хот руу говийг мориор туулж явахаар үнэ тохирч хөтөч хөлсөөр авч зургаан зуун бээр аялах болохоор эрхбиш эмээл дээрээ эвтэйхэн мордчихдог болно гэж дотроо найдаж байв. ===ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ГЭРТ ХОНОВ=== Залуу тэмээ унасан хөтөч миний урд жонжуулах нь бөөн бараан юм харагдахаас цаашгүй. Зам дагаж нэлээд явсны дараа би тэмээгээ гуядаж түүнийг гүйцэж очоод гэр хаана байсан юм бэ? гэж асуувал тэр урагшаа заах бөгөөд бодвол тэнд байсан бололтой. Гэвч санаа амарсангүй. Түүний тэмээ тэшүүлсээр урд гартал миний унасан хөгшин тэмээ хоцорчихов. Гэр харагдсангүй харин алсад сүүтэгнэх бараан дүрс гэнэт улам өргөн болов. Зам дээр тэмээ зогсож байна уу гэтэл баруун тийш бага зэрэг хөдлөв. Хөтөч маань өнөөх гэрүүдийг харсан болов уу гэж бодоод бага зэрэг давирсанд түүнийг гүйцээд очив. Бид замаас гарсан харин гэрүүд хаана байна? гэж асуув. Харанхуйд бусдаасаа бараан зүйл нэлээд цаана байхыг монгол эрийн хурц нүд олж харав. Биднийг дөхөж очтол айлын ноход хуцаж, гэрийн үүд онгойход галын гэрэл харагдав. Хүний бараа ч харагдав. Төдөлгүй бид ламын гэрт орж гал тойрон сууцгаав. Ламтан хорин долоон настай залуухан эр тавь гаруй настай эхийнхээ хамт суудаг бөгөөд арав орчим настай болов уу гэхээр өөр нэгэн жаахан лам тэднийд бас байв. Тэд аарцтай будаа буцалган хоолоо идэж суусан бололтой. Авгай аян замын хоёр хүнд цай халааж өгөхөөр хоёр ламыг хоолоо түргэн дуусгахыг сануулав. Хөөрөг зөрүүлж, гэрийн эзний бие тэнхээ, мал сүргийнх нь тарга тэвээрэг, тайван амгалан гэх мэтийг асууж харилцан ярилцсаны дараа гэрт нь биднийг хонуулах зай бий эсэхийг хөтөч маань асуув. Гэрийн эзэн ламд тэгтэл таатай санагдаагүй бололтой үгүй л болов уу даа гэж хариулав. Тэдний гэр жаахан, тэгээд хойморт нь гуутай бурхан тахил өрж өмнө нь зул асаасан, баруун талаар нь уяатай хурга, зүүн талаар нь олон сав суулга, усны болон сүүний бортого өрснөөс гадна хүрч болох бүхнийг долоох уяатай тугал, гурван хүн хэвтэх төдий зайтай болохоор түүний тийнхүү болгоомжилдог ч аргагүй. Нэмж хоёр хүнийг хаана унтуулах билээ. Манай хөтөч залуу ч амархан бууж өгөх янзгүй намайг зааж, ихэмсэг зангүй, амар хүн, жаахан зай байхад л болно гэж ятгаснаар, би суусан газартаа унтах, хөтөч маань хажуу айлд хонохоор болов. Биднийг цай ууж суутал айлынх нь хүмүүс орж ирсэнд гэрийн эзэн тайвширч, манай хөтөч хоол хийхийг зааварлах хооронд надтай яриа өрнүүлэв. Гэрийн эзэн бусад лам нараас илүү мэдлэгтэй нэгэн бөгөөд лам нарын дотор элбэг тааралддаггүй [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] уншдаг болох нь мэдэгдэв. ===ДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. ТУРШЛАГАЖИВ=== Би монгол хэл үзэж, морь унаж сурахаар удаан хичээллэсний эцэст Монголд элбэг гардаг өвчнүүдийг эмчлэхэд зориулан нэг авдар эм олж, Бээжин дэх шашин номлогчдын газрын эмч нараар тэдгээр өвчнийг эмчлэх аргыг заалгав. Тэгээд Англи болон гадаад орнуудын Библийн нийгэмлэг болон шашны ном зохиолын нийгэмлэгийн агуулахаас гарт тааралдсан ном судруудыг хайрцагт хийж багласнаар Монголын өмнөд хилийн ойролцоох Хаалган хот дахь Америкийн шашин номлогчийн газарт зочлов. Би Монгол руу аялж хүн амьтангүй газруудаар бууж хоноглон, нутгийн оршин суугчдад эм тарааж над дээр ирсэн зарим нэгд нь Госпел уншиж өгөхийн тулд майхан, тэмээ худалдаж авах, монгол зарц хөлслөн авахаар төлөвлөсөн бөгөөд хамгийн түрүүнд тэмээ олохыг хичээсэн боловч худалдах эсхүл түрээслэх ганц ч тэмээ олж үл чадав. Тэгээд энэ бодлоо орхиж, хэд хоногийн дараа ирэх учиртай монгол найзаа хүлээж, нам суухаар шийдэв. Миний чимээгүй хүлээж суух бодол ч амжилт олсонгүй. Монгол орон, монголчуудтай холбоотой миний хийсэн ажлуудаас хүлээж суух л хамгийн хэцүү нь байсныг хэрэгтэй. Хүнд бэрх аялал хийж, хэл сурч, нутгийн иргэдийн ядмаг сууцанд хоног төөрүүлж тааруу хоол унднаас нь идэж, хардаж сэрдүүлж, зарим үед илэрхий улаан цайм эсэргүүцэлтэй тулж явахад тууштай зүтгэхэд зорьсон замынхаа төгсгөлд хүрнэ, орон сууц, хоол хүнс хүрэлцдэггүй хомс байдлыг тэсвэр тэвчээрээр давна, илэн далангүй харилцаа, хүч чармайлтын үр дүнд найрсаг бус, тэр ч байтугай дайсагнасан хандлагыг ялж дийлнэ гэж бодохоор тайвширч, тэнхээ ордог. Гэвч алс холоос хүрч ирээд хожмын өдрийг хүлээгээд зүгээр сууна, хэчнээн чармайгаад тэднийг түргэлүүлж чадахгүй гэдгээ мэдэх л Монголтой холбоотой ажлын маань хамгийн хэцүү зорилт байв. ===НАЙМДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛД ХЭРХЭН АЯЛДАГ ВЭ?=== Монголчууд тэмээгээр аялахдаа майхан авч явдаг. Тэд олуул нийлж алсын замд гарахдаа ингэж аялдаг. Монголын хойд болон баруун зүгийн нутгийнхан Утай, Бээжин дэх алдартай шашин номын газруудад мөргөхөөр ингэж явдаг. Ингэж явахдаа хучлага, дэвсгэр болгох хонины нэхий дээл, хоол хүнсээ хийж хадгалдаг тугалын арьсан тулам (амьд тугал шиг харагддаг)-нууд, утаа тортогт харлаж олонтоо нөхүүлсэн, багавтар хөх даавуун майхан, тулга, домбо, усны хоёр хувин, цөөн хэдэн эсгий гудас, ширдэг тэргүүтнийг хэрэглэдэг. Ачаа багатай, сольж арилжих эд бараагүй явахад хөнгөн учир түргэн шуурхай аялдаг бөгөөд хоногт хэр холыг туулах нь уналга тэмээний хүч тэнхээ, цаг улирал, аялж яваа хүний тэсвэр тэвчээрээс хамаарна. Хоногт нэг зуун хорин ли буюу дөчин бээр зам туулдаг боловч зарим үед түүнээс хол гэхдээ ихэнхдээ бага замыг туулдаг. Монголчууд уналга тэмээгээ их анхаарч, тарга хүч сайтай байсан ч унаа малаа ядраалгүй, аажуу тайвнаар хэд хоног ахиу явахыг чухалчилна. Гэхдээ л монголчууд тэмээнээс буугаад мориор давхихыг ямагт илүүд үздэг бөгөөд морины явдал биед таатай, тэгээд ч илүү түргэн гэлцдэг. Тэд ямагт мориор аялдаг боловч моринд цөөн фунт ачаа ачихаас гадна холын замд арчилгаа шаарддаг сул талтай. Хятадад хаана ч очсон дэн буудалд хонож, өвс тэжээл худалдаж аваад шөнөжин морьдоо тэжээдэгтэй адилгүй Монголд аялж яваад замд тааралдсан айлд бууж, морьдоо сул тавиад идээшлүүлээд хоночихно. ===ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ЭРТЭЙ ХАМТ ХООЛ ИДЭВ=== Нэг удаа үдээс хойно, орой болохын хэрд багшийндаа сууж байтал адуучин залуу үүдээр шагайж нутгийн нэр хүндтэй нэгэн эрхэм намайг оройн хоолонд урьсан тухай дуулгав. ”Хэдийд явах вэ?” гэж түүнийг асуухад би “Одоохон“ гэж хэлээд босож, араас нь дагав. Намайг тэр айлд очиход хагас албаны байдалтай оройн зоог бололтой, их гэрт нь оруулсан бөгөөд гэрийн эзэн жижиг ваартай хятад архийг гал дээрх савтай усанд бүлээсгэн, жижиг жүнзээр ууж суув. Хэдий хэр удаан сууж, хэчнээн архи уусныг нь хэлж мэдэхгүй ч тэрбээр надтай ярилцахад биш харин уухад нэлээд шимтсэн шинжтэй байв. Тэр урьд асуусан хэдэн зүйлээ надаас ёс төдий давтаж асуусанд би өмнө хэлснээ давтаж яриа өрнүүлэх санаатай оролдсонд над руу гөлөрч, ганц үгээр “тийм” эсвэл “үгүй” гэсэн хариу хэлнэ. Намайг ярихад хятад архи амандаа балгачихаад ихэвчлэн чимээгүй сонсож суух агаад яриад дуусмагц зөвшөөрснөө илтгэх мэт сонин дуу гаргах тэр архиа халааж аягалсаар завгүй. Түүний тийнхүү сонссон шинжгүй суухыг хараад би ч ярих гэж хичээхээ больж гэрийн эзнийг дуурайн чимээгүй суутал нөхөрт гарсан боловч гэртээ зочилж ирээд байгаа дугуй царайтай, махлаг, хөөрхөн охин намайг бодож эцгийнхээ анхаарлыг татахын тулд миний цагийг харуулж, гадаад орны хуримлах ёс заншлыг надаас асууж сонирхоно. Харин мөнөөх эр хятад архинаас өөр юуг ч үл сонирхдог шинжтэй. ===АРАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ЭРХЭМД ХАНДАВ=== Монголд аялахад нутгийн оршин суугчдын хардлага сэрдлэгийг давах, хэрэг гарахад хэн, хаашаа явсныг мэдэх, нутгийн эрх баригчдад хандаж, дэмжлэг авахын тулд паспорттой явах нь зүйтэй. Эрх баригчид хардаж сэжиглэн, паспортоо үзүүлэхийг шаардаж байгаагүй боловч зөвлөгөө авахын тулд би хоёр ч удаа тэдэнд хандаж билээ. Эхний удаад замд хэрэглэх морь түрээсээр авах зар тараатал нэгэн монгол эр манай майханд ирж, үнэ тохироод морио бэлчээрээс ирэхээр үзүүлэх, бидэнд таалагдвал морийг нь авах болов. Үдэш болж адуу ирэхэд би морио үзээд хэрхэх талаар шийдэхийг зарцдаа даалгасанд тэр холын замд тохирохгүй тул болихоор шийдэв. Тэгээд өөр морь олохыг зарцдаа захисны дагуу төдөлгүй тэр эргэж ирээд морь олдсон гэж хэлсэн болохоор бид унтахаар хэвтэв. Өглөө зарц маань морио авчирч эмээллэхээр мордон явах чимээг сонсоод үүдээр шагайж харвал адууны зүг явж байх түүний араас морьтой хүн гүйцэж очоод хэрүүл хийгээд, тэд хамтдаа буцаж ирэв. Тэр морьтой хүн бол мөнөөх үнэ хөлс ярьж тохирсон ч холын замд тохирохгүй гэж гологдсон морины эзэн бөгөөд өөрийнхөө морийг ав хэмээн шаардаж яваа нь тэр аж. Үнэ хөлсийг нь ярьж тохирон, таалагдвал авахаар шийдтэл мориных нь нуруу гэмтсэн болохоор ондоо морь авахад хүрснээ тайлбарлан хэлбэл тэр ойлгож зөвшөөрсөн тул зарц маань мордон явав. ===АРВАННЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЛАМЫН СҮМ=== Хятадаар “Лама Миао”, монголоор Долоон нуур буюу “Долнуур” гэж нэрлэдэг энэ газар Хаалган хотоос зүүн хойш нэг зуун тавин бээрийн зайд Монгол нутагт оршдог, арилжаа наймааны их хөлийн төв билээ. Лама Миао хэмээн нэрлэсний учир бол тэндээс хагас бээрийн зайд Ламын хоёр сүм байдаг, Долнуур хэмээсэн нь тэр хавьд нуур цөөрөм олонтойгоос үүдсэн гэлцдэг. Хятад худалдаачид олонтой энэ газар үхэр ялангуяа адууны наймааны томхон зах боловч би энэ нутгийн ус нуур, сүм дуган, хятад наймаачид, цэцэглэн хөгжиж байгаа бараа солилцооны тухай биш харин Лама Миаог эргэн дурсах бүрт санаанд ордог, өөр хаана ч үзээгүй, хүнийг зориуд аажмаар үхүүлэхээр мүглэнд хийж цоожилдог, зөвхөн тэнд л харсан нэг хэрэг явдлын тухай өгүүлэхийг хүссэн билээ. Гол гудамны нэг үзүүрт, зээл болгон ашигладаг задгай талбайг хашсан нэг том хэрмэн хашаа Тамгын газрын өмнүүр үргэлжилнэ. Тэр хавиар биднийг тэмээ хөсөгтэйгөө өнгөрч явахад нэлээд олон хүн цугласан байсан бөгөөд дэн буудалд орчихоод эргээд очвол баригдсан хулгайч гэх нэг хүнийг толгойг нь цухуйлгаад мүглэнд хийчихсэнийг хүмүүс хараад зогсож байв. Мүглэнгийн жижиг нүх түүний хүзүүг наашаа ч үгүй, цаашаа ч үгүй болгосны дээр мөнөөх нүх нь хүн босоод зогсоход намхан, суухад өндөр тул өвдөг дээрээ хагас суугаад бөхийж атиран, тун шаналгаатай байхаар эд аж. Алах ял сонсож, мүглэнд цоожлуулсан, үхэн үхтлээ л тэнд зовох учиртай хүн юм гэдгийг тэнд цугласан хүмүүсийн ярианаас олж мэдлээ. ===АРВАНХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. ӨРГӨӨ ХОТ=== Ар Монголын шашны төв Өргөө бол худалдаа арилжааны томоохон хот бөгөөд Хятадын хойд хилийн Хаалган хотоос зургаан зуун бээр, Оросын урд хилийн Хиагт хотоос хоёр зуун бээр зайтай, Туул голын хөвөөнд оршдог. Монголчууд “Хүрээ” гэж нэрлэдэг нь “тойруулж хүрээлсэн” буюу “бэхлэлт” гэсэн утгыг агуулдаг боловч бүтэн нэр нь хамгийн дээд ламтан суудаг газар гэсэн утга бүхий “Богд ламын хүрээ” ажгуу. Хятадууд энэ хотыг “Да хүрээ”, оросууд “Өргөө” гэлцдэг нь монголчуудын “Хүрээ” хэмээн нэрлэдгийн хувилбарууд бололтой. Хүрээнд өмнө зүгээс дөхөж очиход нүдэнд нэг “Ногоон байшин” тод тусдаг нь өндөр дэнж дээр байрласан учир алсаас бараатай Оросын Консулын газар аж. Консулын газрын арын чулуурхаг толгойн оройгоос хавь орчны бараа ил харагдана. Тэндээс харахад Консулын газар чанх урд дор үзэгдэх агаад хятад наймаачдын суурин зүүнтээ алсад, монголчуудын суурин, сүм дуганууд баруунтаа харагдана. Тал талаас уулсаар хүрээлэгдсэн агаад урд нь Консулын газрын чанх өөдөөс сүртэй гэгч лүглийн харагддаг нүсэр том уул ой модтой аж. Уулын мод бэлд нь хүрээгүй боловч орой хавьдаа илүү өтгөн харлан харагддаг нь өндөрлөг газраар ургадаг моддын төрөл зүйлээс шалтгаалдаг болов уу гэлтэй. Өтгөн ойгоор хучигдсан орой хэсэг нь үүлэнд нуугдан үзэмж төгс харагддаг энэ уулын хормой бэлээр өтгөн манан хөшилдөн, алсрах тусам шингэрэх нь захгүй цэлэлзэх их усны мандал уу гэлтэй. ===АРВАНГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. УТАЙ=== Еврей үндэстний хувьд Иерусалим, Исламын шашинтны хувьд Мекка хэчнээн чухал байдаг шиг монголчуудын хувьд ариун дагшин газар нь Утай аж. Монгол даяар, тэр ч байтугай Хятадын хойд нутагт тааралдсан монгол хүн бүр яриандаа энэ тухай ямар нэг байдлаар дурсдаг. Эргэл мөргөл хийх дон монгол мөргөлчдийг олон сүм хийдэд, түүний дотор нэр алдар нь хол ойрд түгж, олон хүн очдог сүмүүдэд хүргэдэг боловч Утайд дүйх нь үгүй. Тэсгим хүйтэн, аагим халуунд жилийн аль ч улиралд мөргөлчид, лам хуваргууд, эр эм, хөгшин залуу, баян чинээлэг, ядуу хоосон мөргөлчид ганц нэгээр эсхүл хэсэг бүлгээрээ морьтой, явганаар, алс холоос, ойроос Монголын Бурхны шашинтнуудын хувьд энэ дэлхий дээрх хамгийн ариун дагшин энэ газрыг зорьж яваа эсхүл тэнд очоод буцаж явахтай тааралддаг бөгөөд үхэхдээ ясаа тавих энэ газарт очих нь тэдний гол зорилго аж. Монголчууд энэ газрыг ерөөл шингэсэн, үүрд мөнхийн дагшин газруудын нэг, тэр ч байтугай ертөнц мөхөж, дэлхий дээрх амьдрал үгүй болсон ч үлдэх учиртай, энэ газрын усыг ууж, өвс ногоог идсэн амьтан хойд насандаа илүү дээд төрлийг олж төрнө гэж ярьцгаана. Утайд мөргөлөөр нэг удаа очиход хойдын нэг насны амьдрал, хоёр удаа очиход хойдын хоёр насны амьдрал, гурван удаа очиход хойдын гурван насны амьдрал аз жаргалаар дүүрэн байна гэж итгэдэг тул Монголын сүсэгтнүүд энэ ууланд амьдралдаа ядаж нэг удаа, олонх нь хоёр удаа, нэлээд нь жил бүр очиж мөргөхийг үнэнхүү хичээнэ. ===АРВАНДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ХААЛГАН ХОТ=== Хаалган хотоос өөр Хятадын хотуудыг амьдралдаа үзээгүй монгол хүн олон бий. Хятадаар Чанг чиа коу буюу “Чанг овогтын даваа” гэж нэрлэдэг хотын хойд талаас ордог хаалгаар алдарт цагаан хэрмээр, энэ улсад нэвтэрдэг болохоор монголчууд “Хаалга” буюу Хаалганы хот гэж нэрлэдэг бол уг газрын хятад нэрийг бичиж, хэлэхээс хялбар болохоор Хаалган гэдэг үгийг оросууд гадаад ертөнцөд танилцуулсан гэдэг. Умар зүгийн тал нутгаас аянчид энэ газар хүрэхийн тулд асар урт үргэлжилсэн, зарим газартаа далайн түвшнээс таван мянга дөрвөн зуун тохой өргөгдсөн уул нуруудыг давах болдог. Аян замын энэ хэсгээс харахад асар том дэлгэц дээр байрлуулсан мэт уулс, түргэн урсгалт уулын голуудын хатаж хуурайшсан сайр, алс баруун зүгт хөвөрсөн утас мэт мяралзан харагддаг. Чухамдаа бол хайрга чулуун дэвсгэртэй сав газрынхаа өчүүхэн хэсгээр сүлжин урсдаг ганц гол зэрэг энэ газар орны бараа тун сүрлэг үзэгддэг. Хаалганы давааны орой дээрээс орчны байдлыг ажиглахуйд хязгааргүй үргэлжлэх ширээний тавцан мэт тэгш тал захын хэсгээрээ усанд идэгдсэн байх бөгөөд эхэндээ сүрлэг тод харагдсан байгаль бага зэрэг ижилдүү боловч тэртээх голын сайр, түүнээс чинагш үргэлжлэх хөндий, тэр хавиар урсаж өнгөрөх жижиг гол, борооны улмаас үүссэн ганга жалга гэхчлэн нэг хэвийн гэхээр зүйл ерөөс үл харагдана. ===АРВАНТАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЧУУДЫГ ЭМЧЛЭВ=== Хүн цөөнтэй энэ оронд хүн амын аль нэг хэсэгт ихэдсэн гэдэг үгийг хэрэглэхэд хүрвэл нутгийн домч нар л Монголд чухам “ихэдсэн” аж. Тэдний ихэнх нь лам нар. Амьжиргаандаа нэмэр болох ажил төрөл эрхлэхийн зэрэгцээ эмчилгээ хийдэг энгийн хүмүүс ч бий. Эмч нарын дийлэнх нь лам нар байдагт тэгтэл гайхах зүйлгүй. Учир нь нэгдүгээрт, лам нарт хийгээд байх зүйл бага болохоор эмчилгээ эрхлэхэд шаардлагатай зүйлийг сурч мэдэх цаг завтай. Хоёрдугаарт, энгийн хүмүүсийг бодоход гэр бүлийн ахуй амьжиргаа, засаг төрийн алба ажлаас чөлөөлөгддөг болохоор эмчлэх чадвараа ашиглах боломж ахиу. Гуравдугаарт, монголчууд өвчин эмгэгийг анагаах ажил үйлийг уншлага мөргөлөөс үл салгадаг учир энгийн хүнийг бодвол оточ лам эм өгөөд шашны зан үйл хийгээд байх давуу талтай. Харин чухамдаа тэдний хэр мэдлэгтэйг хэлэхэд хэцүү. Анагаах ухааны нэлээд нарийн тогтолцоотой боловч ядаж л зарим талаар мухар сүсэг, хайхрамжгүй занг нь эс тооцвол суурь багатай. Сонирхолтой гэхээр нэг зүйлийг хэлэхэд хүн эмчлэхдээ өвчтөнийдөө очоод суучихдаг тэд эмчилгээ дуустал эсхүл цаашид хийх зүйлгүй болсон гэж бодтолоо тэндээ амьдраад байдаг. Монголчууд дуулгавартай, сайн өвчтөнүүд. Гэнэн итгэмтгий зантай тэд анагаах ухаанд биширдэг бөгөөд эмийг ихээр уухад хэзээ ямагт бэлэн, эмийг гашуун амттай тусмаа илүү тустай гэж үздэг. ===АРВАНЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛД АВРАЛЫН ЗАР ТАРААВ=== Монгол нутгаар аялж яваа шашин номлогч хэсэг айлд очоод буудаллахаар болоход майхнуудаа босгон ачаа бараагаа буулгаж, галаа түлж эзэн зарц гэлтгүй бүгд цайлж эхэлнэ. Энэ үед тэднийг тойрон цугларах нутгийнхан найрсаг зангаар майхныг нь босголцоно, зарим нь эрхиэ эргүүлэн харж зогсоно. Тэд бараг л цаг үргэлж уриалгахан бөгөөд дуртай гэгч нь хамтдаа цайлна. Нэлээд нь үнэгүй эм тарааж байгаа сургаар эсвэл зүгээр л сониуч зангаар эсвэл монгол ном авчих санаатай ирнэ. Хамт цайлсан ч биеэ барьж бишүүрхсэн хэвээр байх тэд тод өнгийн зурагтай ном үзээд, хөгшин залуугүй л нүд чих тавьж сонирхоно. Номын зургууд Христийн үндсэн сургаалыг тайлбарлах боломжийг олгодог бөгөөд нүд чихэнд дэмтэй гэгчээр оюуны чадавх султай нэгэн ч зургийн ачаар уг сургаалыг сайтар ойлгож, хожим тод санадаг билээ. Зураг үзүүлж дуусмагц номнуудаа тайлбарлаж эхэлнэ. Номнууд гэдэг маань зарим нэг зурагтай гурав дөрвөн жижиг тракт хэмээх товхимол, катекизм болон Матьюгийн бичсэн Госпел (Сайн мэдээ) зэрэг болой. Товхимлууд энгийн ойлгомжтой байдлаар, ямар нэг оноосон нэргүй бичигдсэн болохоор боловсрол багатай хүн ч уншиж ойлгоход бэрхшээлгүй. Катекизм хялбар биш боловч Госпелийн хувьд онцгой сайн уншигч биш бол ихэд бэрхшээж зарим нь номоо тавьчихаад арай л хүнд юм байна гэлцэнэ. ===АРВАНДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ДАХЬ ХРИСТИЙН ШАШИНД ТУЛГАРДАГ БЭРХШЭЭЛ=== Монгол хүний хувьд Христийн шашин нь илүүц хэрэггүй зүйл мэт санагддаг нь хамгийн эхний бөгөөд тун ч хүндрэлтэй талуудын нэг аж. Нэгэнт Бурханы сургаал байгаа болохоор өөр зүйлийг хүсэх хэрэг юу байх билээ? Өөр шашнаас эрж хайх дутуу дулимаг гэхээр зүйл Буддын шашинд үгүй гэж тэд боддог. Гэвч сүнс сүлдээ бодох, насан хутгийг олох бодолд нь хязгаар гэж үгүй бололтой. Ном судрын үг үсгийг дагаж мөрдсөн төдийгөөр зогсохгүй бурхны сургаалыг шашин, хийсвэр зүйл бус хүний хүслийг биелүүлэгч ид шидийн хүч хэмээн итгэдэг. Монголчуудын мэддэгээр Буддизм бол ном судрынх нь овор хэмжээ, сүм хийдийнх нь тоо, ёс жаягийн сүрлэг дүр төрх, өнө эртний түүх, дэлхийн олон оронд асар олон хүн итгэж биширдэг, амьд бурхдынх нь алдар хүнд, нутаг усанд нь хэчнээн хүндтэй байр суурийг эзэлдэг зэргийг бодолцвол хийсвэр сургаалын гайхамшигт тогтолцоо аж. Тэдний сэтгэлд шашны асар сүрлэг хүч чадал, түүнд үл итгэдэг, ёс жаягийг нь үл тоомсорлодог нэгээхэн ч үгүй зэрэг нь тэдний санаа бодлыг эрхшээн эзэмддэг. Гэтэл тэдний бодлоор Христийн шашин тун ч өнгөц санагдах авай. ===АРВАННАЙМДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ДАХЬ БУРХАНЫ ШАШИН=== Энэ бүлэгт Бурхны шашны сайн сайхныг өгүүлэхгүй. Нэгэнт энэ талаар ур чадвартай зохиол бүтээл олон байдаг, бүгд л ямар нэг хэмжээгээр энэ тухай мэддэг болохоор би Бурхны шашны хэчнээн өнгөц болох тухай, өнөөгийн монголчуудын аж байдал, дадал зуршилд илэрдэг бодит ул мөрийг энэ удаа хөндөх болно. Монголчуудын шашныг хэчнээн их мушгин гуйвуулдаг нь тэдэнтэй уулзаж учирсан номлогчдын анхаарлыг нэн түрүүнд татдаг. Морин дээрээ маани мэгзэм уншиж, гартаа эрхи эргүүлж яваа монгол хүнтэй хөдөөгийн замд тааралдаж мэднэ. Тогтсон заншил ёсоор түүнээс хэрэг зоригийг нь асуувал сүм хийдэд очиж мөргөх, ном хуруулахаар явна гэж хариулна байх. Тэр хүнийг дагаж явсаар сүм хийдэд хүрч очвол мөргөл үйлдсээр байгаад дух нь шороонд халтартан, омголтсон уруул нь өмөлзөн ном уншихын сацуу хэзээ ч гараасаа үл салгах эрхи эргүүлж, ариун дагшин гэгдсэн газруудыг гороолон явж, сувраг болгонд сунаж мөргөн, Бурхан бүрийн өмнө наманчлан залбирч, нүдэнд өртсөн шашин ном судрын шинэ содон зүйл болгоныг гойд сүсэглэсэн байдалтай ширтэн ажих хүмүүсийг олж харах болно. ===АРВАНЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. ЦАГААН САРЫН ШИНИЙН НЭГЭН=== Оросын хилийн ойролцоо нутагладаг таньдаг ламтнаас шинийн нэгэнд буюу монголчуудынхаар бол шинэ жилийн эхний өдөр зочилж, бүтэн өдөр өнжих урилгыг хүлээн авсан би вээр товлосон хугацаанд нь амжиж хүрэхийн тулд битүүний өдрийн үдээс хойхно замд гарлаа. Үдээс хойш гэдэг бол монголчуудын их ажилтай байдаг үе. Цасанд хучигдсан задгай талаар явж, нарны хурц гэрэлд гялбасан нүд маань айлд орохын хэрд түр амсхийсэн боловч суудалд суухын хооронд аргалын гашуун утаанд хорсож нулимс цувж эхлэхийн алдад гэрийн дотор бүх хүн зай завсаргүй ажиллаж байхыг анзаарлаа. Намайг урьсан айлынхан дараа өдөр тохиох баярт бэлтгэн банш чимхэж байгаа аж. Баншийг хийхдээ хэгэж татсан хонины махыг давс, жижигхэн хэрчсэн нарийн ногоотой хольж, хавтгайлж элдсэн гурилд орооно. Ингэж бэлтгэхэд багагүй ажил ордог бөгөөд банш чимхсэний дараа намайг уг хоолоор дайлахад тэдний ер бусын цэвэрхэн болсон гарыг хараад дотор арзайх шиг болсон хэдий ч найрсаг сэтгэлийг нь бодохгүй бол гомдоочихно гэдгийг мэддэг болохоор дотроо эвгүйцсэн ч бага шиг амссан. Томоохон баяр ёслолын үед хийдэг ийм хоолыг тэд энэ удаа ихээр бэлтгэжээ. Баншаа чимхэж гүйцээд, гэрийн хаяанд байх том тавиур дээр эгнүүлэн тавихад гэрийн дотор ил гал түлсэн хэдий ч хэдхэн мөчийн дотор хөлдөнө. Хөлдсөн баншийг маргааш хэрэглэхээр том уутанд хийж тавина. Айлын хүмүүс банш хийх зуур гэрийн эзэн өмнө нь тавьсан том тавагтай чанасан махнаас үе үе огтолно. Хүмүүс баншаа хийж дуусмагц хутгаа сугалан махнаас огтолно. ===ХОРЬДУГААР БҮЛЭГ. НОРОВЫН ХУРИМ=== Намрын цагаар хэдэн долоо хоног өнжихөөр төлөвлөсөн хот айлдаа хүрч очиход “Хуримын өмнө амжаад ирсэн тань сайн хэрэг боллоо” гэсээр угтав. Урьд өмнө нь дуулаагүй байсан ч нутаг усандаа хүндтэй айлын охины хуримын ёслолд оролцох болсондоо миний сэтгэл хангалуун байлаа. Үдэш нь тэр айлынхан удахгүй болох хурим найрын тухай, хэн юуг хийх, ямар бэлэг сэлт өгөх гэхчилэн олон зүйлийг ярьж хөөрнө. Дараа өглөө нь намайг босоод гадагшаа гарахын өмнө залуухан бүсгүй гэрт орж ирээд, гэрийн эзний өгүүлсэн бэлгийг авчирч өглөө. Түүнийг тэр айлын охин гэдгийг дуулаад би найр тавих санаатай хуримынх нь тухай асууж яриа үүсгэтэл мөнөөх бүсгүй гайхсан янзтай харчихаад гараад явчихлаа. Нөхөр болох хүнийхээ гэрт хүргэгдэж очтол хуримын тухай мэдэх учиргүй монгол бүсгүйд эмзэг сэдвийг нь хөндөж, ихээхэн бүдүүлэг загнаснаа тэгэхэд л дөнгөж ухаарлаа. Хот айлаараа хурим найрт бэлтгэж байгааг бэр сайн мэдэж, тэр ч байтугай дээл хувцас оёх ажилд тусалдаг боловч тэр бүхнийг мэдээгүй дүр үзүүлэх учиртай атал тэр тухай нэгэнт мэдэж байгаа гэж бодоод түүнтэй яриа үүсгэсэн нь миний алдаа байжээ. Тэгээд өөрийн алдааг цайруулахаар дээлийн товч хийх хоёр мөнгөн рублийг өгүүллээ. Гэрээс гарч хот айлуудаар ортол хүн бүгд л ямар нэг зүйлийг хийж зай завгүй ажиллан шинэ гэр барьж, хивс эсгий ширдэг, гутал, дээл, жинтүү сэлтийг оёж байх аж. Харин бэрийн ах нь “унтах нойр, ууж идэх унд хоолоо умартан ажиллаж байна даа” гэсээр намайг угтав. ===ХОРИННЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. НАЙРСАГ МОНГОЛЧУУД=== Айлд хоёр, гурван зуун метр хэртэй дөхөж очиход ноход хуцах чимээ сонсогдон, газрын баримжааг тодруулна. Нохой хуцах чимээнээр гэрээс хүн гарч ирж, гадаадын хүн бүхнийг монголчуудын нэрлэдэгчлэн “оросууд” ирж явааг бусдадаа хэлснээр айлынхан бүгдээрээ гарч ирээд биднийг хамгаална. Шалмаг хурдан гүйдэг жаал охин хот айлын хамгийн том нохойг амжиж хөөн, биднээс холдуулна. Эрүү нь унжсан, сахлаг урт үс ноостой ноход туугдсан ч төдий л холдолгүй, биднийг дахиад хэзээ ч харахгүй шинжтэй аажуу алхалж дагана. Танихгүй хүмүүсийг хоргоож, аймшигтай боргож угтсан монгол нохдын ихэмсэг дүр төрх айлд ойртох тусам айдас түгшүүрийг минь нэмэгдүүлнэ. Гийчдийг хүрээлж явсаар гэрт оруулсан хойно хүртэл тэр том ноход идшээ булаалгасан мэт тэрүүхэндээ хүржигнэн, гэрийн үүдээр толгойгоо шургуулчихаад хэвтэх нь элбэг үзэгдэнэ. Бяцхан охинд хөөгддөг, ааш сайтай энэ сүрлэг нүсэр амьтан төрөлхийн ургамал судлаач шиг өвс ногоо үнэртэн тун ч завгүй хэвтэнэ. Айлд дөхөхийн хэрд гэрийнхэн нь гарч ирж хотныхоо нохдоос хамгаална. Нохдын дэргэдүүр явж өнгөрөх үед тэд жагсаалын цоожлогч мэт эгнэн дагаж, эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхэд багачуудаар бүчүүлж явсаар гэрт ороход хот айлын ноход гэрийн гадна хилэнтэй гэгч нь хуцаж, архиралдан хоцорно. Гэрийн үүдэнд очоод бид найрсаг дүр эсгэн гэрийн эздийг түрүүлж оруулахыг хичээх боловч нохдоос эмээх маань дийлж хоромхон төдийд дохичихоод тэдний татгалзах төдийд гартаа барьж явсан таягаа хаяад, бушуухан гэрт нь шургаад орж явчихна. ===ХОРИНХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ХУЛГАЙЧ НАР=== Нэг удаа нар жаргахын хэрд бид гэрт ил гал тойрч суугаад, тогоонд буцалж буй махнаас гарган шөлөнд нь хаясан гурвалжин будаагаа болохыг хүлээж байтал ойролцоох айлын лам гартаа эрхи эргүүлсээр орж ирээд, олбог дээр зай тавьж өгмөгц суугаад тогоо руу өнгийснөө “Өнөөдөр осолтой хүн ирлээ” хэмээн өгүүлэв. Манай хөтөч түүнээс “Хэн ирлээ гэнэ ээ?” гэж асуухад “Яагаа вэ, үдээс хойхно хүүхэд дагуулсан нэг лам ирсэн шүү дээ. Түүнийг таньдаггүй юм уу. Тэр чинь Базар гэдэг айхавтар хулгайч шүү дээ” гэж хариу өгүүлэв. Хөтөч маань тэр хүнийг зүс танихгүй боловч нэрийг нь хэдийнээ сонссон бололтой, аа тэр хүн байсан юм уу? гэж дуугарав. Мөнөөх лам хэсэг зуур ярьж сууснаа будаа болохыг хараад явахаар өндийж, өдрийн хүнийг хот айлд ирэхэд нь санаа зовоод та нарт сануулж хэлэхээр ирсэн юм гэж нэмж өгүүлэв. Ингээд хооллох зуур тэр осолтой гэгдсэн хүний тухай олон сонин хачин үйл явдлыг тун ч уриалгахан ярих хөтчөөсөө нэлээд зүйлийг сонсож авлаа. Тэр хэдийгээр хулгай зэлгий хийдэг ч өөрийн гэсэн мал сүрэг, орон гэр, нутаг устай хувраг нэгэн бөгөөд өмнө нь олон жил мал хулгайлсан ч шийтгэл багатай мултарч явсан, нутгийнхан нь түүнийг зартай хулгайч гэж мэддэг ч ял тулгаж хэрэг хүлээлгэж байгаагүй аж. Зартай хулгайч нарыг Монголын нийгэм олонд нэр хүндтэй хүмүүсийн адил үздэг, хулгай хийгээд баригдалгүй яваад байж чадвал тэднийг буруушааж зэмлэдэггүй харин ч хөхүүлэн магтаж ярьцгаах нь элбэг. ===ХОРИНГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ШҮҮХИЙН ТОГТОЛЦОО=== Нэг үдэш нар жаргасан хойно майханд маань нэгэн монгол эр орж ирээд ойр зуурын зүйл ярьж байснаа дуугаа намсган “Шарханд сайн эм байна уу?” гэж сураглав. “Хэнд, ямар шарх байгаа юм бэ? Эм өгөхийн тулд шархыг нь үзэх хэрэгтэй шүү дээ” гэж намайг хэлэхэд зочин маань одоогоор шарх байхгүй гэхдээ ойрын хэд хоногт шүүгдэх бөгөөд байцаалтын явцад эрүү тулгах тул урьдчилаад эм уух бодолтой. Өөртөө болон өөр нэгэн нөхөртөө өвдөж шаналалгүй эрүү шүүлтийг давах эм авах хүсэлтэй яваагаа үнэнээр нь хэлээд, биеийг нь өвдүүлэхгүй эм өгч чадахгүй бол зүрх зоригийг нь чангалах эм өгөөч гэж тэр хүсээд хэрэв тэгвэл эрүү шүүлтэд автаж хэрэг хүлээмээргүй байна гэх зэргээр нэлээд удаан нууц яриа өрнүүлэв. Эцэст нь өөр хүнд битгий хэлээрэй. Хоригдож байгаа болохоор хуягийнхаа зөвшөөрснөөр л ингэж явна гэж тэр хүн надаас хүсэв. Дараа өглөө нь өөр нэгэн хүн ирж түүнтэй төстэй гэхдээ биед нь учрах шархыг эдгээх, бие махбод, сэтгэл санааг нь чангалах эм өгөхийг мөн хүсэв. Өглөө эрт зөөлөн үлээх салхины аясаар том гэрийн гадна цэнхэр хиур намирна. Тэр аймгийнхны хагас жилийн хэрэг заргыг хийдийн сүмд байцаан шийтгэх боловч эрүүгийн хэргийг хийдийн дотор шүүж болдоггүй учир тийнхүү гадна талд гэр босгосон нь тэр аж. Хийдийн хашаанд хүн зодож ташуурдаж болохгүй хуультай тул сүсэгтнүүд гороо эргэдэг хийдийн гадуурх явган зам дээр хулгайн хэргийг шүүх болсон гэнэ. ===ХОРИНДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ШОРОН=== Хавчиг мөртэй, давжаа биетэй, үе мөч нь хөшүүн, хөл нүцгэн өвгөжөөр хүн зарим нэг өвчнөө эмнүүлсний дараа ирж уулзаач хэмээн гуйсан, ойролцоо суудаг, өвчтөний хүсэлтийг дамжуулахаар ирснээ надад хэлэв. Ойрхон суудаг тэгээд ч бие нь муу биш юм бол өөрсдөө яваад ирвэл дээр биш үү гэж намайг хэлбэл хажууд сууж байсан залуу “тэд ирж чадахгүй. Тэд чинь шоронд хоригдож байгаа хэрэгтнүүд. Тэдэнд гадагш гарч явахыг зөвшөөрдөггүй юм” гэж өгүүлэв. Тэгвэл өөр хэрэг гэж би хэлээд очихоор завдсан боловч өвгөн эхлээд өөрөө шоронд очиж гутал хувцсаа өмсчихөөд дахин ирж намайг ёс төртэйгөөр дагуулж аваачна гэлээ. Удалгүй тэр гутлаа өмсөөд ирсэн тул бид хамтдаа гадагш гарлаа. Өвгөн өөрийгөө болон өөрсдийн хоригдож байгаа шорон, бусад хоригдлуудын тухай дэлгэрэнгүй ярьж танилцуулав. Тэр өөрөө бол сарын хугацаагаар алба барьж буй шоронгийн даамлын орлогч гэнэ. Түүний дээр шоронгийн даамал, дор нь хуяг, хэрэг гарсан үед хүч нэмэгдүүлэх хоёрын зэрэг цагдаа, харж цагдах учиртай зургаан хоригдол байдаг. Шоронгийн даамал өөрөө тэнд амьдардаггүй харин хуяг, гэмт хэрэгтэн хоригдлууд нийлээд арван хүн байнга шахам байдаг гэнэ. Хоёр цагдаа нь айл хэсээд, хуяг нь лаа олж ирэхээр, өвгөн өөрөө намайг аваачихаар гадагш явцгаасан тул зургаан хоригдлын үүд нь задгай үлдсэн аж. Таван хувраг, нэг хар нийт зургаан хоригдол “хар гэр” хэмээх шоронгийнхоо гадуурх намхан хашааны дээгүүр биднийг харж хүлээсээр угтав. ===ХОРИНТАВДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ДАХЬ АРХИДАЛТ=== Зуны улиралд Монгол орноор аялан явахад хөтөч тань замд тааралдсан хүмүүсээс “Гүүгээ барьсан уу?” гэж асуухыг сонсож болно. Тэд хариуд нь “Үгүй“ гэж хэлбэл бага зэрэг урам хугарах бөгөөд гүүгээ барьсан айл тааралдвал ”Айраг сайхан гарсан уу?” гэдэг дараагийн асуултыг залгуулаад тавина. Айлын эзэн асуусан хүнийг гэрт орж айрагны амт үзэхийг урина. Монголчууд саахын тулд гүүг барьдаг. Яг үнэндээ гүүг биш харин унагыг нь барьдаг боловч нэг ижил зүйлийг өгүүлж байгаа хэрэг. Учир нь унагыг нь бариад уячихаар эх нь түүний дэргэдээс холддоггүй. Тэмээ, үхэр, хонь, ямаа бол үрээ орхиод бэлчиж явдаг. Харин гүү бол унагаа орхиод холдож чаддаггүй, уяатай төлийнхөө дэргэд сүүлээ шарвасаар өдрийн хагасыг тэвчээртэй гэгч нь зогссоор бардаг. Тиймээс л гүүг саахын тулд унагыг нь барьж уядаг гэж монголчууд ярьдаг юм билээ. Шөнийн цагаар болон өдөр сааль саагаагүй үед гүү унагаа дагуулан ижил сүргийнхээ хамт хээр талд дураар давхих бөгөөд унага ч эхийгээ хөхөж гэдэс гардаг. Эзэн нь саалийн цагаар унагаа уячихаад, хангалттай сүү сааль хурааж авдаг. Монголчуудын нэрлэдгээр таван хошуу мал иймэрхүү л хариулга маллагаатай аж. Монголчууд ямаа, хонь, үхэр, тэмээ, гүү гэхчилэн гарт тааралдсан болгоныг саадаг. Эдгээр амьтдын сүү амт чанарын хувьд адилгүй, өөр өөр зүйлд ашигладаг. Сүүгээр олон төрлийн идээ ундааг бэлтгэдэг боловч гүүний сүүг миний мэдэхээр ганцхан зүйлд, тодруулж хэлбэл айраг исгэх, архи нэрэхэд ашигладаг. Айраг гэдэг бол бүлж исгэсэн л сүү шүү дээ. ===ХОРИНЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ. ЗУНЫ ДУНД САРЫН БАЯР=== Монголчуудын шашны энэ том баяраар нийгмийн бүхий л давхаргын эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс олноороо сүм хийдүүдэд ирдэг бөгөөд бид ч очсон юм. Сүм дуганы онцлог болон орчин тойрныг илтгэдэг “Уулын горхины хийд” хэмээх нэг хийдийг бид мэднэ. Нарны гэрэлд холоос алтран гялалзаж харагддаг уг хүрээ гоёмсог чимэглэл бүхий өндөр адартай, уншлага мөргөлийн нэг том болон сүр бараа багатай, жижгэвтэр хоёр гурван дугантай, ядуувтар лам хуврагуудын суудаг эсгий гэрүүдийн захаар мяндаг тушаалтай чинээлэг лам нарын сууц болох нэлээд хэдэн байшинтай байдагсан. Сунаж тогтсон уулын энгэрт, цэнгэг устай булаг урсан гардаг толгойн оройд байрласны учир газар орныхоо нэрээр тийнхүү нэршсэн хийдийн урд гүехэн устай, тал нь ширгэсэн, бэсрэг, жинхэнэ монгол нуур байх нь шаргалтан харагдах өргөн талд чимэг нэмдэг. Нүднээ үзэгдэх барааг уул халхлах боловч нөгөө талд нь тэнгэрийн хаяа тийш цэлийх уудам талд мал сүрэг, хот айлууд, хийдийн өмнөхөн холгүй хэсэг гэрүүдээс бүрдсэн монгол суурин үзэгддэг. Бидний хөсөг зургаадугаар сарын 12-ны өдөр хийдэд хүрч очлоо. Биднийг тэнд очиход өндөр нуруутай, хүдэр том биетэй, нар салхинд борлосон царайтай эр, гэр дүүрэн бүсгүйчүүдийн хамт цайлж суусан болов уу гэлтэй айлаас гарч ирээд тод чанга дуугаар мэндэлж, намайг гэрт орж цай уухыг уриад, гаднаа буухыг зөвлөв. ===ХОРИНДОЛООДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ЖОРЛОН=== Монгол эр өглөө хэвтрээсээ өндийж тулганы захад дээлээ нөмрөн нойрмогдуу сууж, галд биеэ ээж гаансаа нэрнэ. Ингэж хэсэг суусны дараа дээлийнхээ дотуур өмсдөг цамц гэлтэй зотон даавууг хувцсыг хайж эхэлнэ. Наад зах нь зургаан сарын өмнө шинээр, эсвэл угааснаас хойш биеэсээ салгалгүй өмссөн түүний эл цамц монголчуудын хувцасны талаар бага боловч ойлголттой гадныханд таагүй сэтгэгдэл төрүүлнэ. Тэдний угаал хийх нь бас л сонирхолтой. Хоногт ганц л удаа угаал үйлддэг монголчууд биеэсээ салгалгүй авч явдаг модон тагшинд ус дүүргэх эсвэл амандаа балгаад гар дээрээ багаар дусаана. Нүүр, гараа угаахаас бус хүзүү толгой, биеийн бусад хэсэгтээ ус хүргэх ёстой гэж огт үл бодно. Угаалга хийх нь муугүй боловч “хатаах” арга нь бага зэрэг хачирхалтай. Аливаа зүйлийг урьдчилж бодохдоо тааруу зангаараа монгол хүн нүүрээ угаасны дараа л түүнийгээ ямар аргаар хатаах тухай бодно. Ингээд эргэн тойрноо харахад хамгийн түрүүнд нүдэнд тусдаг “цамц” нь алчуур болж орхино. Чинээлэг монгол эр өврөөсөө алчуур гаргаж арчих боловч тэр нь түүний цамцнаас огтхон ч үл ялгарна. Ихэвчлэн охид бүсгүйчүүдийн хэрэглэдэг өөр нэг арга бол нүүрээ угаасны дараа алгуурхнаар гараараа доош шувтарч илж, гарынхаа алгыг амныхаа хавьд ирмэгц түүнд тогтсон усыг сорчихдог. Тийнхүү сорох чимээ, уг санаа нь таатай санагддаггүй ч нүүрийг арчих цэвэрхэн бөгөөд тухайн хүнд татгалзахааргүй арга юм билээ. ===ХОРИННАЙМДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ҮЛГЭРҮҮД=== Намайг монгол хэл сурахад дөхөм болно гэж багшийн маань хэлж бичүүлсэн цөөн хэдэн ёгт үлгэрийг дурдъя. Зэрвэсхэн харахад эдгээр үлгэр бүгд харь холын, монголчуудын таньж мэдэхгүй улс оронд тохиолдсон үйл явдлыг дүрслэн үзүүлдэг боловч багш тэдгээрийг аль нэг ном судраас хуулсан эсвэл санаанаасаа хэлж надаар бичүүлсний дараа утгыг нь цаг ямагт өөрийнхөөрөө хэлж тайлбарладаг сан. ===ХОРИНЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ӨГҮҮЛЛЭГҮҮД=== Монголчууд амьдралын зорилго, сүсэг бишрэлдээ итгэл алдсан нэгнээ зоригжуулахын тулд шашныхаа олон хувилбарт домгуудын аль нэгийг нийтэд тархсан байдлаар өгүүлдгээс дор дурдсу. Бясалгал үйлдэж өөрийн биеэр Бурхан багштай уулзаж учрахаар аглаг зэлүүд ууланд гурван жил суусан нэгэн лам ядарч зүдрэн, гэртээ харьж жирийн амьдрахаар явах замдаа уулыг таслахаар хялгасаар хөрөөдөж буй хүнтэй тааралджээ. Юуны тулд ийм зүйл хийж байгааг нь ламтан асуусанд мөнөөх хүн уулыг хөрөөдөж тасална гэж хариулжээ. Хялгасаар уулыг тасална гэдэг боломжгүй биш үү гэж ламтан асуугаад “тэвчээртэй хүн тууштай чармайхад боломжгүй зүйл гэж байхгүй” гэсэн хариулт сонсож, ихэд гайхахын сацуу өөртөө гэмших сэтгэл төрж, буцаж яваад бясалгалаа үргэлжлүүлжээ. Ингэж дахин гурван жил бясалгал үйлдсэн лам мөн л урам хугарч харихаар явах замдаа нэгэн хүнтэй тааралдсан нь хаднаас дуслах борооны усыг асар том тогоонд тосож суужээ. Та юу хийж сууна вэ? хэмээн тэр хүнээс ламтан асуугаад, тогоог усаар дүүргэнэ гэж хэлэхийг сонсож гайхширсан боловч их хугацаа шаардах ч гэсэн бүтнэ гэж түүний итгэл дүүрэн хэлснийг өөртэйгөө харьцуулж бодоод мөн эргэж яваад дахин гурван жил сууж бясалгалаа үргэлжлүүлэхээр шийджээ. Гурван жилийн дараа эцэж ядарсан ламтан гэртээ харихаар уулнаас буух замдаа эцэж гуринхлаад, өтөнд бариулсан эм нохойтой тааралдаж, түүнд хэрхэн туслахаа бодож байгаад нохойг өтнөөс салгавал өт үхнэ, өттэй нь үлдээвэл нохой үхнэ. Тиймээс нохой, өт хоёрт адил туслах нь зүйтэй гэж шийдээд гуяныхаа махнаас хэсгийг тасалж хоёр хуваагаад, тэдэнд өгөхөөр шийджээ. ===ГУЧДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛ ЧОНО=== Зарим аялагч Монгол нутагт очуут л чоно үзэгдэж эхэлдэг мэт боддог. Монголд чоно байдаг ч гэсэн Хаалганаас Хиагтын хооронд яваа аян замын хүнд харагдахгүй байж мэднэ. Чонын сураг дуулддаг ч тэр бүр харагддаггүй. Өвлийн улиралд ганцхан монгол дагуулын хамт аялж явсан гадаадын иргэний сүйх тэрэг эвдэрч, задгай тэргэнд шилжиж суусан аж. Гэтэл хөсгөө амраахаар түр зогстол ямар нэг дуу гарахад тэргэнд хөллөсөн тэмээ үргэж чихээ солбиулан хөдөлгөснөө хөтөч болон бусад хөсгөөс салаад, тэргээ чирээд давхижээ. Гэтэл гадаад эр чонын улих чимээнээр мэгдэн сандарч, тэмээ хөлдсөн голыг гатлахаар явдлаа сааруулах үед харайн буужээ. Нэг аюулаас салсан ч харанхуй ойд цор ганцаар үлдсэн хөөрхий тэр гадаад эр өөр нэг аюулын тухай, өөрөөр хэлбэл чоно дайрвал хэрхэх вэ гэж бодоход хүрчээ. Ямар нэг амьтан дөхөн ирж яваа чимээ сонсогдоход азгүй аялагч моддын завсраар чоно ирэхийг хүлээж байтал тэмээ унасан монгол эр дөхөн ирж, түүний сэтгэлийг амраав. Хулжиж одсон тэмээ тэрэгтэйгээ гэрээсээ холгүй очоод, идээшилж байсан нь олдов. Аянчин эр дэмий эмээжээ. Монголд чоно хүн рүү дайрдаггүй аж. Орост чоно хүн рүү дайрсан гэлцдэг. Шөнө хээр явж байсан чоныг биедээ хэт ойртуулж хазуулснаас шархаа даалгүй нас нөгчсөн буриад эрийг би таньдаг байсан юм. Хятадад олон хүн чононд бариулсан бас хазуулсан, бага насны хүүхдийг чоно зуугаад явчихсан гэж дуулддаг. Монгол нутгаар явж наймаа хийдэг хятадууд чононоос ихэд эмээдэг. ===ГУЧИННЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. БЭЭЖИНГИЙН МОНГОЛЧУУД=== Монголчуудын хувьд Бээжин бол эзэн хаан өргөөлөн суудаг суурин газар. Эзэн хаан өргөөлдөг төдийгүй түүний засгийн газар байрладаг гэдэг утгаар хүндэтгэл хүлээж, бишрэл, айдас төрүүлдэг, дэлхийн том хот болой. Монголчууд дундаас нэлээд нь эзэн хааны төрд зүтгэхээр эсвэл сүсэг бишрэлдээ автан мөн эргэл мөргөлөөр цөөнгүй хэд нь нутаг орныхоо эд барааг үнэ хүргэж борлуулах, чанар сайтай бөс даавуу, бусад олон төрлийн эд бараа Хятадын суурин соёлоос хараат амьдардгийн учир хямд төсөр зүйлс олж авахаар эл хотод ганц боловч удаа зайлшгүй ирдэг бөлгөө. Монголчууд Бээжин рүү цор ганц хэргээр зорин ирэх нь ч бий. Мөргөлчид Чан Тан Суй сүмд мөргөхөөр ирдэг боловч тийнхүү явж ирэх чин сүсэгтэн бас ч олон биш. Ихэнх нь эргэл мөргөлөөр ирээд худалдаа наймааг ч зэрэгцүүлэх, наймааны ажлаар ирэхдээ зорьсон хэргээ бүтээчихвэл сүм хийдүүдээр амжиж ороод мөргөхийг зорино. Харин төрийн хэргээр ирэгсэд арилжаа наймаа, шашин номын аль алийг нь зэрэгцүүлчихнэ. Энэ нийслэл хотод нэг мянга таван зуу орчим монгол хүн байнга оршин суудаг бөгөөд хувилгаан лам, хуврагууд нь хэрмийн доторх болон гадна сүмүүдэд хуваагдан сууна. Тэд ихэвчлэн идэр залуудаа Бээжинд ирж, Хятад газрын хэл, хоол унд, ёс заншил гэхчлэн соёлд нь идээшиж дассан, заримдаа монгол хүн гэхэд хэцүү, Монголоос ирсэн жинчдийн хамт гудамжаар явахыг нь холоос харахад илт ялгардаг болсон байдаг. ===ГУЧИНХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. МОНГОЛЫН ХОЁР ХӨРШ- ОРОС, ХЯТАД=== Төв Ази дахь Оросын түрэлт өдгөө анхаарал татаж байна. Тийм болохоор эзэнт гүрнээ тэлэх зорилгоор зэргэлдээх үндэстнүүдэд хэрхэн хандаж байгааг ажиглах нь сонирхолтой байж болох юм. Миний ажиглалт Монгол, Сибирьт чиглэсэн болохоор умард зүгт Оросын нөлөө, өмнө зүгт Хятадын нөлөө ямар үр дагавар үүсгэж буйтай харьцуулж, тэдгээр нутагт өөрийн үзсэн, сонссон зүйлсийг энэ номонд өгүүлсэн болно. Аливаа улс, үндэстний хувьд хамгаалалт гэдэг эхний бөгөөд хамгийн чухал ойлголт юм. Энэ үүднээс авч үзвэл Орос нь Хятадтай харьцуулахад үлэмж давуу талтай харагдаж байна. Хятадын захиргаан доорх монголчуудад ямар нэг хамгаалалт үгүй бололтой. Хэсэг дээрэмчин тонуулчин нийлээд авахад л энэ орон эрхшээлд нь орохоор байна. Хурдан морьтой элчийг Бээжин рүү довтолгох л төдий биз. Ойролцоох цэргийн ангийн удирдлага өөрсдийн хэрээр хөдлөх л байх. Гэвч цэргийн байгууллага гэдгээс нь удтал, магадгүй хэдэн сараар тухайн газарт хамгаалах хүч хүрч очихгүй, нутаг орон нь эзлэгдэнэ, идэгдэнэ, хүн ард нь тарж зугтана, алагдана. Бүх зүйл өнгөрсөн хойно өртөг зардал ихтэй цэргийн анги салбарууд очиж байрлаад цалин хөлс гаргуулж, хөрөнгө мөнгө дайчилж дайн тулалдаанд, ялалт амжилт олсон тайланг санаснаараа зохиож, Бээжин рүү илгээгээд суурин сууна. Энэ хооронд дээрэмчдийн бүлэг алс бөглүү нутагт ажил явуулгаа даамжруулна эсвэл аяндаа тарж замхарна гэсэн үг. Цэргийн хүч чармайлтын хорины нэг нь зохих цаг хугацаандаа хүрч, нутаг орны ихэнхийг аварч чөлөөлдөг. Энэ бол Хятадын зүй бус менежмент. ==Номын зохиогчийн тухай== Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та [https://en.wikipedia.org/wiki/James_Gilmour_(missionary)/ Жеймс Гилмор] үзнэ үү. [[Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан]] [[Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Цуврал ном]] [[Ангилал:2013 оны ном]] d0nwxfw0r9etig9pd9wpyd0hd4syvab 0 56130 864821 800749 2026-08-05T17:36:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864821 wikitext text/x-wiki '''Ауксинууд''' (auxin) нь [[морфоген]]тэй төстэй шинж чанаруудыг агуулдаг [[ургамлын гормон]]уудын нэгэн анги. Ауксинууд нь ургамлын ургалтын ба амьдралын процессуудад голлох үүргийг гүйцэтгэх ба ургамлын бие хөгжин бүрэлдэхэд үл орлуулах үүрэгтэй. Ауксинууд ба тэдгээрийн ургамлын ургалтад гүйцэтгэх үүргийн талаар анх Данийн эрдэмтэн [[Frits Warmolt Went]] тайлбарласан.<ref>[https://agrikaido.com/plant-hormones/auxins/ Auxins] page on Plant Hormones — a website set up at [[Long Ashton Research Station]] an institute of the [[BBSRC]] (site is now on independent server).</ref> [[Kenneth V. Thimann]] фитогормоныг ялган авсан ба түүний химийн бүтэц нь '''[[Индол-3-цууны хүчил]]''' болохыг тодорхойлсон. Went, Thimann нар хамтран ургамлын гормоны тухай ''Phytohormones'' нэртэй номыг 1937 онд гаргасан. {{multiple image | align = right | direction = vertical | header_align = center | header = Native auxins | image1 = Indol-3-ylacetic acid.svg | width1 = 180 | alt1 = | caption1 = '''[[Индол-3-цууны хүчил]]''' (ИЦХ) нь ургамлуудад хамгийн өргөн тархсан, үүргээ гүйцэтгэх, байгалийн гаралтай үндсэн ауксин юм. ИЦХ нь интакт ургамлуудын ауксиний гол эффектийг бий болгох ба хамгийн идэвхтэй байгалийн ауксин юм. <br /><br />Үүнээс гадна, гурван өргөн тархсан байгалийн [[эндоген]] ауксин байдаг.<ref name="simon"/><br />Бүх ауксинууд ароматик цагираг ба карбоксил хүчлийн бүлгийг агуулдаг:<ref name="Taiz">{{cite book |last1=Taiz |first1=L. |last2=Zeiger |first2=E. |title=Plant Physiology |url=https://archive.org/details/plantphysiology0000taiz_p5o6_2ed |publisher=Sinauer Associates |location=Massachusetts |year=1998 |edition=2nd}}</ref> | image2 = 4-Chloroindole-3-acetic acid.svg | width2 = 140 | alt2 = | caption2 = [[4-Хлортиндол-3-цууны хүчил]] (4-ХИЦХ) | image3 = Kwas fenylooctowy.svg | width3 = 140 | alt3 = | caption3 = 2-[[фенилцууны хүчил]] (ФЦХ) | image4 = Indole-3-butyric acid structure.svg | width4 = 140 | alt4 = | caption4 = [[Индол-3-бутаны хүчил]] (ИБХ)<br /><br />''Синтетик ауксиний тухай [[Ауксин#Синтетик ауксинууд|доор]] үзнэ үү'' }} == Ерөнхий зүйл == Ауксинууд нь анх судлагдсан ургамлын үндсэн гормонуудын нэг. Тэдний нэр нь [[Эртний Грек]]ийн αυξειν (''auxein'' - "ургах/нэмэгдэх") гэдэг үгнээс гаралтай. Ауксин нь, тодотговол ИЦХ нь ургамлын бүх хэсгүүдэд маш өөр өөр концентрацитайгаар агуулагддаг. Бүх ауксиний молекулууд ароматик цагираг ба карбоксил бүлгийг агуулдаг.<ref name="Taiz"/> Ауксинуудын хамгийн чухал төлөөлөгч бол [[индол-3-цууны хүчил]] (ИЦХ) бөгөөд<ref name="simon"/>, энэ нь интакт ургамлуудын ауксиний гол эффектийг бий болгох ба хамгийн идэвхтэй байгалийн ауксин юм. Байгалийн, ургамлын төрлөх ауксин учир түүний ургамал дахь тогтвортой байдал, тухайн нөхцөлөөс хамааран янз бүрээр зохицуулагддаг. ИЦХ-ийн усан уусмал нь тогтворгүй учир, түүнийг ургамлын өсөлтийг тохируулагч байдлаар худалдаанд ашигладаггүй. * Дөрвөн байгальд таараалддаг (эндоген) ауксинууд бол, ИЦХ, [[4-хлортиндол-3-цууны хүчил]], 2-[[фенилцууны хүчил]], [[индол-3-бутаны хүчил]] нар юм. Зөвхөн энэ дөрвөн ауксинууд нь ургамалд синтезлэгдсэн байдлаар олдсон.<ref name="simon">{{cite journal | url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6TBH-51S6X51-2&_user=625101&_coverDate=03%2F31%2F2011&_rdoc=8&_fmt=high&_orig=browse&_origin=browse&_zone=rslt_list_item&_srch=doc-info(%23toc%235143%232011%23998199996%232867740%23FLA%23display%23Volume)&_cdi=5143&_sort=d&_docanchor=&_ct=20&_acct=C000031698&_version=1&_urlVersion=0&_userid=625101&md5=d1409d89eff55b90161ef75e1ff59679&searchtype=a | title=Why plants need more than one type of auxin | author=Simon, S; Petrášek, P | journal=Plant Science | year=2011 | volume=180 | issue=3 | pages=454–460 | doi=10.1016/j.plantsci.2010.12.007 | pmid=21421392}}</ref> Хэдий ийм ч, дийлэнх ном зохиолуудад ауксиний биологийг тайлбарлахдаа ИЦХ-ийг л авч үзсэн байдаг. Энэ өгүүллэг ч мөн адил. Учир нь, бусад гурван ауксинууд нь байгалийн интакт ургамлуудад хоёрдогч, чухал биш үүрэгтэй гэж үздэгт оршино. Эндоген ауксиний эсрэгээр, эрдэмтэд ба үйлдвэрлэгчид, ауксинтэй ижил идэвхийг үзүүлэх олон систетик нэгдлүүдийг гарган авсан. * [[1-нафталенцууны хүчил]], [[2,4-дихлорфеноксицууны хүчил]] (2,4-D)<ref name="simon"/> гэх мэт, ауксиний олон синтетик аналогуудыг дурьдаж болно. == Гормоны үйл ажиллагаа == Ауксинууд нь ургамлын бүх үе шатуудын хөгжилд тусладаг, [[Эс|эсийн]] төвшнөөс эхлээд, эрхтэн, эцэст нь бүхэл ургамалд. === Молекулын механизм === Эсэд агуулагдах ауксиний молекулууд нь, шууд, тодорхой багц [[Генийн экспресс|генүүдийн экспрессийг]] дэмжих эсвэл дарангуйлах замаар<ref>{{cite journal |author=Hardtke CS |title=Transcriptional auxin-brassinosteroid crosstalk: who's talking? |journal=BioEssays |volume=29 |issue=11 |pages=1115–23 |date=November 2007 |pmid=17935219 |doi=10.1002/bies.20653 }}</ref>, эсвэл генийн экспрессээс огт хамааралгүйгээр хариу үйлдэл үзүүлдэг. Ауксин нь транскрипцээр дөрвөн ялгаатай бүл '''эртийн генүүдийг''' идэвхжүүлдэг. Идэвжүүлэхэд шаардлагатай бүх компонентууд нь урьдчилан бэлтгэгдсэн байдаг учир '''эртийн ген''' гэж нэрлэгддэг ба энэ байдал нь хурдан харилцан үйлчлэлийг дагуулдаг.<ref>{{cite journal |author=Jungmook K|title=Protein–protein interactions among the Aux/IAAproteins |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=22 |pages=11786–91 |date=October 1997 |pmid=9342315 |pmc=23574 |doi=10.1073/pnas.94.22.11786 |last2=Harter |first2=K |last3=Theologis |first3=A}}</ref> Эдгээр бүл генүүд нь, глютатион S-трансферазанууд, GH3 мэт ауксиний [[гомеостаз]]ын уургууд, одоогоор үүрэг нь тогтоогдоогүй байгаа SAUR генүүд, Аукс/ИЦХ репрессорууд юм.<ref>{{cite journal |author=Abel S and Theologis A|title=Early Genes and Auxin Action |journal=Plant Physiol. |volume=1996 |issue=111 |pages=9–17 |date=May 1996 |pmid=8685277 |pmc=157808 |doi=10.1104/pp.111.1.9}}</ref> == Нөлөөлөл == [[Image:Auxin.jpg|thumb|Эрүүл [[таляагийн шувтанцаг]] ''Arabidopsis thaliana'' (зүүн талд), хажуугийнх нь ауксиний сигнал трансдукцийн мутант]] Ауксин нь [[фототропизм]], [[геотропизм]], [[гидротропизм]] болон бусад өсөх хөгжих өөрчлөлтүүдэд оролцдог. Нэг талын гэрэлтүүлэг эсвэл гравитацийн хүч гэх мэт хүрээлэн буй орчны нөлөөлөөс шалтгаалсан ауксиний ургамал дахь жигд бус тархалт нь, ургамлын [[Эд|эдийн]] жигд бус ургалтыг дагуулдаг. Ер нь ауксин нь, ургамлын биеийн хэлбэр, бүх эрхтнүүдийн ургах чиглэл ба ургалтын хүч, тэдгээрийн харилцан үйлчлэлийг удирддаг.<ref name="Benkova 2003">{{cite journal |vauthors=Benková E, Michniewicz M, Sauer M |title=Local, efflux-dependent auxin gradients as a common module for plant organ formation |journal=Cell |volume=115 |issue=5 |pages=591–602 |date=November 2003 |pmid=14651850 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0092867403009243 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00924-3|display-authors=etal}}</ref> == Синтетик ауксинууд == Ауксиний биологийг судлах явцад, ауксиний шинж чанарыг агуулах олон химийн нэгдлүүдийг синтезлэсэн. Тэдгээрийн дийлэнхийг, ургалтыг хянах ба ургамлын агрономийг хөгжил зэргийн эдийн засгийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх зорилготойгоор нээсэн. Дараах нэгдлүүд нь синтетик ауксинууд юм: <gallery caption="Синтетик ауксинуудын галерей"> Image:2,4-Dichlorophenoxyacetic acid structure.svg|[[2,4-Дихлорфеноцууны хүчил]] (2,4-D); идэвхтэй гербицид ба лабораторид хамгийн өргөн хэрэглэгддэг ауксин Image:Kwas naftylooctowy.svg|[[1-Нафталенцууны хучил]] (α-НЦХ); худалдааны үндэсжүүлэгч нунтагийн орц Image:Dicamba.png|[[2-Метокси-3,6-дихлорбензоиний хүчил]] (дикамба); идэвхтэй гербицид Image:Picloram.svg|[[4-Амин-3,5,6-трихлорпиколиний хүчил]] (tordon эсвэл picloram); идэвхтэй гербицид File:2,4,5-T.svg|[[2,4,5-Трихлорфеноцууны хүчил]] (2,4,5-T) </gallery> == Эх сурвалж == {{reflist|2}} {{Plant_hormones}} [[Ангилал:Ауксин| ]] [[Ангилал:Ургамлын физиологи]] ooh84oxjqh7zjemto0lpqpbrzbba3g9 0 58292 864743 820336 2026-08-05T16:11:35Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864743 wikitext text/x-wiki {{Short description|Япон, Орос дахь угсаатны бүлэг}} {{Distinguish|text=Хятадын Шиньжяны [[Эйну үндэстэн]]}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Ainu | native_name = {{lang|ain|アィヌ}} | population = | popplace = | image = Historical expanse of Ainu.png | image_caption = Айнү хүмүүсийн түүхэн эх орон ба тархалт{{sfnp|Vovin|2008}} | region1 = {{flag|Япон}} ([[Хоккайдо]]) | pop1 = 11,450 (2023 онд судалгаа хийсэн) | ref1 = <ref name="2023 Hokkaido Survey">{{cite web |script-title=ja:令和 5 年 「北海道アイヌ生活実態調査」の実施結果について（概要）|title=Reiwa 5-nen "Hokkaidō Ainu seikatsu jittai chōsa" no jisshi kekka ni tsuite (gaiyō) |trans-title=2023 оны Хоккайдо Айнугийн амьжиргааны байдлын судалгааны үр дүн (хураангуй) |url=https://www.pref.hokkaido.lg.jp/fs/1/0/6/5/3/1/6/7/_/R5%E5%AE%9F%E6%85%8B%E8%AA%BF%E6%9F%BB%E6%A6%82%E8%A6%81(%E5%AE%8C%E6%88%90%E7%89%88).pdf |date=2023 |publisher=Хоккайдо мужийн захиргаа |language=ja}}</ref> | region2 = {{flag|Орос}} ([[Камчаткын хязгаар|Камчатка]], [[Хабаровскийн хязгаар|Хабаровск]], [[Сахалин муж|Сахалин]]) | pop2 = 300 ([[2021 оны Оросын хүн амын тооллого|2021 оны тооллого]]) | ref2 = <ref name="2021 Russian Census">{{Cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab2_VPN2020.xlsx |script-title=ru:2. Состав группы населения "указавшие другие ответы о национальной Принадлежности" |language=ru |title=2. Sostav gruppy naseleniya "ukazavshiye drugiye otvety o natsional'noy Prinadlezhnosti" |trans-title=2. "Үндэсний талаар өөр хариулт өгсөн" хүн амын бүлгийн бүрэлдэхүүн |access-date=2025-05-28 |archive-date=2023-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915093447/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab2_VPN2020.xlsx |url-status=live}}</ref> | langs = {{comma separated entries|[[Айнү хэлнүүд]] |Япон |Орос хэл<ref>{{cite book |editor-last=Гордон |editor-first=Рэймонд Ж. |year=2005 |title=Ethnologue: Languages of the World |url=https://archive.org/details/ethnologuelangua0000unse_g7e1 |edition=15th |location=Даллас |publisher=SIL International |isbn=978-1-55671-159-6 |oclc=224749653}}</ref>}} | rels = {{comma separated entries| [[Япон дахь шашин шүтлэг#Айнү ардын шашин|Айнү ардын шашин]]|[[Анимизм]] |[[Япон дахь буддизм|Японы Буддизм]]| [[Шинто]] |[[Оросын Үнэн алдартны сүм]]}} | related = {{comma separated entries| [[Жоомон үндэстэн]] | [[Сацүмон]] | [[Охотскийн соёл|Охотск]] | [[Матаги]] | [[Эмиши]] | [[Нивхүүд]] }} }} '''А́йнү''' (олон тоонд '''айнүчууд''') — [[Япон]]ы хойд хэсэг, [[Орос]]ын Камчаткын хязгаарын уугуул '''[[ард түмэн]]'''. == Газар зүй == [[Зураг:Historical expanse of Ainu.png|thumb|left|Уламжлалт айнү нутаг]] [[Зураг:Map_of_Ainu_in_Hokkaido.svg|thumb|left|Өнөөгийн айнү нутаг]] Айнүчууд Япон улсын [[Хоккайдо]] арал, [[Хоншүү]] арлын умард хэсэг, Оросын [[Сахалин]] арал, [[Курилын арлууд]], [[Камчаткын хойг]]т оршин сууж байв. 1897 оны [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] хүн амын тооллогод 1446 хүн [[айнү хэл]]ийг төрөлх хэлээ хэмээн бүртгүүлсэн бөгөөд 1434 нь Сахалинд байв. 1904-1905 оны [[Орос-Японы дайн]]ы дараа Сахалины өмнөд хагасыг [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] эзэлсэн бол [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа Сахалиныг [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] авахад айнү хүмүүс Япон руу нүүцгээжээ. Орос, Зөвлөлтөд байсан айнүчууд «япон» гэгдэн хэлмэгдэх аюулаас зайлсхийж слав нэр авдаг болсон ба 1960-аад оны Яманакогийн гэр бүлээс хойш Орост айнү айл байхгүй болсон. Өдгөө өөр ястан үндэстэнтэй гэр бүл болсон айнү хүн Камчаткын хойг, Курилын арлуудад 100 гаран тоогоор байна. Японы хүн амын тооллогоор өдгөө 25,000 айнү хүн байна. Хоккайдогийн өмнөд, дорнод эргээр голдуу оршин сууж байна. Япончуудтай гэрлэх болсоноор үндсэн соёл нь японоос ялгагдахгүй болжээ. == Уг гарвал == [[Файл:Leader of Ainu (from a book Published in 1931) P.80.png|left|upright|thumb|1931 оны айнү эр]] Өмнөх зуудын айнү хүн [[япон үндэстэн|япон үндэстнээс]] өөр дүр төрхтэй буюу илүү [[кавказ төрх]]тэй, үс сахалтай ихтэй байжээ. Япон үндэстэн Японд тархан суухаас өмнө цөөн тоот айнүчүүд нь [[Дорно Өмнө Ази]]йнхан шиг [[негр төрх|негр төрхтэй]] байсан бөгөөд Японы хойд хэсэгт оршин сууж байгаад НТӨ 3-р зуунаас хойш ямато буюу олон тооны япончуудад шахагджээ гэж үздэг. Орчин үеийн 51 айнү хүнээс генийн шинжилгээ авахад 21% Y, 18% D, 16% М7, 16% G1 гаплогрупп илэрчээ. == Түүх == [[Файл:Sakhalin ainu men.jpg|thumb|1880 он.]] Түүхийн хуудаснаа бичигдсэнээр [[Юань улс]]ын харьяат [[нивх]]ийг айнүчүүд 1264 онд халдан довтолж байв. 13-р зуунд [[япон үндэстэн|япон]] болон Эзочийн (өнөөгийн Хоккайдо) айнүчууд харилцаа холбоотой байв. Айнү нь анчин гөрөөчин, загасчин байдлаар амьдардаг, байгалийн үзэгдлийг шүтдэг байлаа. [[Мүромачийн үе]]д (1336–1573) япон айнү хоёрын дайн явагдаж байв. Японд захирагдахгүй гэсэн айнүгийн [[Кошамайн]]ы толгойлсон 1456 оны цуст бослогыг японы [[Такэда Нобүхиро]] даран устгажээ. [[Эдогийн үе]]д (1601–1868) айнүчүүд Хоккайдог эзэмшиж байсан ба Японтой арилжаа худалдаа хийдэг байв. [[Токүгава шогүн]]ы итгэмжилсэнээр Мацүмаэ овогтон айнүтай хийх худалдааны эрхийг авч айнүтай харьцаж байв. [[Мэйжийн хувьсгал]]ын дараа Японы эрхэнд орохын эсрэг тэмцсэн айнү [[Шакушайн бослого]] (1669–1672) гарч байв. 1789 онд мөн Мэнаши-Күнаширт тулалдаж байв. 18-р зуунд 80000 айнү хүн байсан бол 1868 онд Хоккайдод 15000, Сахалинд 2000, Курилын арлуудад 100 гаруй байв. [[Зураг:PSM V33 D514 Ainu houses.jpg|thumb|upright|1888 он. Айнү сууц.]] 1869 онд Мэйжийн төр засаг Эзог Хоккайдо гэж нэрийдэж, айнүгийн нутгийн хураан, айнү хэлийг хориглож, загасчлах, ан агнахыг хоригложээ. Айнүчууд япон айлд зарцлагдах болсон ба хир, нян, халдварт өвчин тээгч байв. Үүнээс хойш айнүчүүд япон соёл, өрнөдийн маягийн аж үйлдвэржилтэд аргагүй автжээ. 1899 онд Японы төр засгаас айнү хүнийг Японы иргэн болгожээ. Айнү хэлээ гээж, япон хэлтэй болж, япон овог нэртэй болов. Хэдэн үеэр япончуудтай ураг барилдаж, япон үндэстнээс ялгарах нь бага болсон. ==Зураг== <gallery> Файл:Oki Ainu Dub Band at tff.Rudolstadt 2007.jpg|Айнү хамтлаг. 2007 он. Файл:Ainu Marriage.jpg Файл:Ainu man.jpg Файл:Ainu woman.jpg Файл:Chishima Ainu 1899 (No.1055).jpg Файл:Chishima Ainu 1899 (No.1053).jpg Файл:Ainu men and their wives in 1930s.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{commonscat|Ainu}} * [[Рюкю]] [[Ангилал:Айнү| ]] [[Ангилал:Азийн уугуул ард түмэн]] [[Ангилал:Япон дахь угсаатан]] 11747ef0e8p48weoyixpk0eif933cfl 0 58868 864935 840685 2026-08-05T19:33:24Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864935 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хаан | name = Буман хаан | title = | succession = [[Хөх Түрэгийн хаант улс]]ын [[Хөх Түрэгийн хаадын жагсаалт|хаан]] | image = Pınarbaşı 16.JPG | caption = | reign = 552 | coronation = 552 онд [[Алтайн нуруу]]нд<ref> {{cite book |first=Сюзан Уайз |last=Бауэр |title=The History of the Medieval World: From the Conversion of Constantine to the First Crusade |url=https://archive.org/details/historyofmedieva0000baue |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |year=2010 |isbn= 978-0-393-05975-5 |pages=[https://archive.org/details/historyofmedieva0000baue/page/238 238] }} </ref> | full name = | regnal name = Иллиг хаан (伊利可汗) | successor = [[Иссик хаан]] | spouse = {{unbulleted list|Үл мэдэгдэх эхнэрүүд|[[Чанлэ гүнж (Баруун Вэй)|Чанлэ гүнж]]}} (551) | issue = {{unbulleted list|[[Иссик хаан]]|[[Мукан хаан]]|[[Таспар хаан]]}} | royal house = [[Ашина]] | father = [[Ашина Туву]] | mother = | birth_name = Ашина Түмэн (阿史那土門) | birth_date = | birth_place = | death_date = 552 | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Буман хаан''' ([[Эртний Түрэг бичиг]]: {{lang|otk|𐰉𐰆𐰢𐰣:𐰴𐰍𐰣}}, Bumïn qaγan, [[Хятад хэл|Хятад]]: 伊利可汗, '''Пиньинь''': yīlì kěhàn, '''Вадэ-Гилэс''': i-li k'o-han, Illig khan) (?-552 он) нь эртний [[Түрэг|Түрэгийн]] Ашина овгийн Туву ноёны хүү, 551 онд [[Түрэг улс|Хөхтүрэгийн хаант улсыг]] байгуулсан. Тэрээр эхэндээ Нирун улсын албат боол байснаа хожим нь [[Баруун Вэй|Баруун Вэй улстай]] харилцаа тогтоож, [[Нирун улс|Нирун улсыг]] хоёр талаас нь довтолж мөхөөсөн. Түүнийг зарим сурвалж бичигт '''Түмэн хаан''' гэж бичсэн байдаг. <br>Анх 545 онд [[Баруун Вэй|'''Баруун Вэй''']] улсын хаан [[Ювэнь Тай]] түүнд элч илгээжээ. Харин 546 онд Буман хаан баруун Вэй улсад элч илгээж, харилцаа үүсгэсэн байдаг. Тэрээр хэдэн жилийн дотор Вэй улсын тусламжтайгаар [[Тэлэ овог|Тэлэ овгийг]] өөрийн мэдэлд оруулаад өөрийн эзэн Нирун улсын [[Амгай хаан|Амгай хаанд]] элч илгээж, өөрийнх нь охиноо сүйлж өгөхийг гуйжээ. Харин Амгай хаан хариуд нь, ''"Чи бол миний харц боол билээ. Гэтэл надад яаж ийм үг хэлэв?"'' хэмээжээ. Энэ явдлаар шалтаг болгож Нирун улстай харилцаагаа таслаад, бие даах бодлого баримталсан. 551 онд баруун Вэй улсын Ювэнь Тай хааны охин [[Чанлэ гүнж|Чанлэ гүнжтэй]] гэрлээд, Вэй улстай худ ургийн холбоо тогтоожээ. 552 онд Нируны Амгай хааны цэргийг бут цохьсон. Энэ явдлын дараахан нас барсан.</br>Харин түүний дүү [[Истеми тардуш|Истеми]] нь баруун тийш [[Сасанидын улс|Перс]], [[Византи]] хүртлэх газрыг эзэлжээ. Улмаар түүнийг хөвүүн [[Иссик хаан]], хаан ширээг нь залгамжилжээ. ==Гэр бүл== * Эцэг: '''Ашина Туву''' * Эх: ? * Дүү: [[Истеми тардуш|Ашина Истеми]] * Хатад: [[Баруун Вэй|Баруун Вэй улсын]] '''Чанлэ гүнж''' * Хөвгүүн: '''[[Иссик хаан]], [[Мукан хаан]], [[Таспар хаан]]''' ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Нирун улс]] * [[Түрэгийн эзэнт гүрэн]] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=Улс байгуулсан |дараа=[[Иссик хаан]] |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Түрэгийн хаант улс (552-745)|Хөх Түрэг Улсын хаан]] |он=551-552 }} {{end}} [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Хөх Түрэгийн хаад]] [[Ангилал:5-р эсвэл 6-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:552 онд өнгөрсөн]] 2mm7zz8075jmk1zcg4tf27zok196j31 0 59160 865139 811856 2026-08-06T09:45:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865139 wikitext text/x-wiki {{mergeto|Дэлгэрмөрөн гол}} {{Инфобокс Гол | name = Дэлгэр мөрөн | image_name = Delgermoron.jpg | image_size = | image_alt = | caption = <small>[[Мөрөн]] хотын ойролцоо урсах дэлгэр мөрөн</small> | image_map = Selengerivermap.png | map_size = | map_alt = | map_caption = <small>Сэлэнгэ мөрөнд цутгаx дэлгэр мөрний байршил</small> | origin = [[Улаан-Тайга]] уул, Бэлчир уулын ойролцоо | mouth = [[Сэлэнгэ мөрөн]] → [[Ангар мөрөн]] → [[Енисей мөрөн]] → [[Умард мөсөн далай]] | basin_countries = {{MGL}} | location = {{flag|Хөвсгөл}}<br />{{flag|Булган}} | progression = | length = 445 км | elevation = 1176 м | mouth_elevation = | discharge = -дундаж 35 м³/с | watershed = 26.600 км² | river_system = [[Енисей мөрөн]] | left_tribs = [[Бэлтэс гол]] | right_tribs = [[Бүгсийн гол]] }} '''Дэлгэр мөрөн''' нь нийт 445 км урттай, [[Сэлэнгэ мөрөн]]д баруун хойд зүгээс нь цутгах эх мөрөн юм. Голын гульдирал эхэн хэсэгтээ 25-40 [[Метр|м]]-ийн өргөнтэй бол, адаг хэсэгтээ 50-100 м бөгөөд усны гүн 0,5-2,5 м, урсгалын хурд 0,2-2 м/сек-ийн хооронд хэлбэлзэнэ. Дэлгэр мөрөнд том жижиг олон гол горхи цутгадгаас том голын тоонд Тарис (75 км), Бэлтэс (92 км), Бүгсийн гол (110 км) зэрэг голуудыг нэрлэж болох юм.<ref>[http://aylal.weebly.com/107510861083-10841257108812571085.html блог: Хөвсгөл аймгийн аялал жуулчлал]</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://forum.asuult.net/viewtopic.php?t=85527&start=52 |wayback=20210825043902 |text=forum.asuult.net: |archiv-bot=2026-08-06 09:45:49 InternetArchiveBot }} Монголын гол морон, нууруудын тухай мэдээлэл</ref> == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Булган аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Монголын гол мөрөн]] [[Ангилал:Сэлэнгэ мөрний голын систем]] [[Ангилал:Хөвсгөл аймгийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Тува орны гол мөрөн]] {{Mongolia-stub}} {{river-stub}} kf6ylkvo8yi7cl6lfl7053uvef8guwe 14 60081 865135 637663 2026-08-06T09:25:41Z Enkhsaihan2005 64429 865135 wikitext text/x-wiki {{cat main|Легница}} {{commons|Legnica|Легница}} [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Силезийн суурин]] [[Ангилал:Доод Силези мужийн суурин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] dv4uzn41v4yjwdz6827jdupahi1xum1 0 60284 865033 863113 2026-08-05T20:57:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865033 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс аж ахуйн нэгж | Name = Victoria’s Secret | Logo = Victoria's Secret logo.svg | Unternehmensform = [[L Brands]]ийн маркийн нэр | Gründungsdatum = 1977 | Sitz = {{USA|Коламбус (Охайо)|Коламбус}}, [[Охайо]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | Leitung = Лесли Векснер | Mitarbeiterzahl = 97.000 | Umsatz = 6,7 тэрбум $ <small>(2014)</small> | Branche = [[Моод]] (мөн [[гоо энгэсэг]]) | Homepage = [http://www.victoriassecret.com/ www.victoriassecret.com] }} '''Victoria's secret''' буюу [[Викториагийн нууц]] брэндийг 1977 онд [[Roy Raymond]] Рой Рэймонд үүсгэн байгуулжээ. == Түүх == 1977 онд Калифорни мужийн Сан Франциско хотод Стэнфордын Бизнесийн сургуулийг төгсөгч Рой Рэймонд гэгч хүн Victoria's secret-ийг үүсгэн байгуулжээ. Байгуулах болсон учир нь их сонин. Олон нийтийн болон их дэлгүүрийн хэцүүхэн орчинд эхнэртээ дотуур хувцас худалдан авах нь ичмээр эвгүй санагдсанаас болж мань эр ийм төрлийн компани байгуулах болсон гэдэг. Тэрбээр анхны дэлгүүрээ [[Sranford Shopping center]]-т нээж, төдөлгүй имэйлээр захиалах каталог, бусад гурван ч дэлгүүрийг нээсэн байна. Эдгээр дэлгүүрүүдийн модоор бүрсэн хана, Victoria-н талаарх мэдээллүүд, тусархаг худалдагчид зэрэг нь эрчүүдэд тав тухтай орчныг бүрдүүлж өгчээ. Размер бүрээс хөхний даруулга, дотуур өмд өлгөхийн оронд тэнд ганц загварын хувцсыг хосоор нь жаазанд хийн хананд өлгөсөн байдаг байв. Эрчүүд загвараа сонгоход худалдагч ажилтнууд тохирох размерийг тогтооход нь тусладаг байна. Таван жил үйл ажиллагаагаа явуулсны дараа буюу 1982 онд Рой Рэймонд компаниа [[The Limited]] компани [[Victoria's secret]] -ийн имидж төрхийг хэвээр хадгалсаар байв. Тэгээд 1980 -аад онд Victoria's secret хүрээгээ тэлж Америкийн томоохон дэлгүүрүүдээр зарагдаж эхэлжээ. Тус компани бүдээгдэхүүнийхээ нэр төрлийг олшруулж улмаар гутал, үдшийн өмсгөл, үнэртэн гаргах болж, өөрийн нэрийн каталогио жилд найман удаа хэвлэдэг болсон байна. 1990 -ээд оны эхэн гэхэд 1 тэрбум ам.долларын орлого бүхий америкийн дотуур хувцасны хамгийн том борлуулагч болж чаджээ. The Limited 2007 оны 7 дугаар сарын 10 -нд 2006 онд Victoria's secret -ийн ашгийн 72 хувийг бүрдүүлсэн дотуур хувцасны дэлгүүрүүд, Bath and Body works -ийн нэгжүүдийг борлуулалтийн өсөлтөнд анхаарч, нэмэгдүүлэх Sun Capital Partners -ийг бэхжүүлэх үүднээс Limited бэлэн хувцасны сүлжээний 75 хувийг худалджээ. == Нэр үүссэн түүх == XIX зуунд амьдарч байсан хатан хаан Викториагийн нэрээр нэрлэжээ. Зугаа цэнгэл хөөсөн Викториа хатан хаан нөхрөө өнгөрснөөс хойш дөчин жил ганцаар амьдарсан ч энэ хугацаанд цөөнгүй эртэй нэр холбогдсон байдаг. Хатан хааны гайхалтай галбирын нууц нь корсет, галбиржуулагч хувцас байсан гэдэг. Тиймээс л Рой Рэймонд компаны [[Викториагийн нууц]] хэмээн нэрлэсэн гэдэг. == Pink брэнд == 2004 онд Victoria's secret -ийн удирдлагууд Pink хэмээх дэд брэндээ бий болгожээ. Их сургуулийн оюутнуудад зориулагдсан уг брэнд нь унтлагын хувцас, дотуур хувцас зэргээс бүрдэх бөгөөд 2006 онд өөрийн загварын шоуг толилуулсан байна. Тус компани Myspace, Facebook, MTV, залуусын блогуудаар дамжуулан маркетинг явуулдаг аж. == Pink брэнд == 2004 онд Victoria's secret -ийн удирдлагууд Pink хэмээх дэд брэндээ бий болгожээ. Их сургуулийн оюутнуудад зориулагдсан уг брэнд нь унтлагын хувцас, дотуур хувцас зэргээс бүрдэх бөгөөд 2006 онд өөрийн загварын шоуг толилуулсан байна. Тус компани Myspace, Facebook, MTV, залуусын блогуудаар дамжуулан маркетинг явуулдаг аж. ==Сахиусан тэнгэрүүд (angels)== -[[Adriana Lima]] -[[Alessandra Ambrosio]] -[[Lindsay Ellingson]] -[[Lily Aldridge]] -[[Candice Swanepoel]] -[[Miranda Kerr]] -[[Doutzen Kroes]] -[[Karlie Kloss]] -[[Taylor Hill]] -[[Elsa Hosk]] -[[Erin heatherton]] -[[Heidi Klum]] -[[Gisele Bündchen]] -[[Laetitia Casta]] -[[Helena Christensen]] -[[Selita Ebanks]] -[[Izabel Goulart]] -[[Kate Grigorieva]] -[[Martha Hunt]] -[[Rosie Huntington-Whiteley]] -[[Chanel Iman]] -[[Jac Jagaciak]] -[[Karolína Kurková]] -[[Stella Maxwell]] -[[Marisa Miller]] -[[Karen Mulder]] -[[Chandra North]] -[[Daniela Peštová]] -[[Behati Prinsloo]] -[[Lais Ribeiro]] -[[Inés Rivero]] -[[Sara Sampaio]] -[[Stephanie Seymour]] -[[Josephine Skriver]] -[[Romee Strijd]] -[[Jasmine Tookes]] ==Victoria's secret сайт== https://www.victoriassecret.com/ ==Загварын шоу== Victoria's secret компани нь 1995 онд анх загварын тайзны шоу хийж эхэлсэн бөгөөд жил жилийн дотуур хувцасны хандлагийг илэрхийлдэг. Жил болгоны загварын шоу нь жил жилийн онцлог болсон үнэт эдлэлээр чимгэлсэн 1-2 загвар гаргадаг.Тэр загварын зөвхөн шилдэг сахиусан тэнгэрүүд өмсдөг. ==Fantacy Bra== {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align: center;" |- ! Жил ! Нэр ! Загвар өмсөгч ! Үнэ |- | 1996 | style="text-align: left;" | Million Dollar Miracle Bra | style="text-align: left;" | [[Claudia Schiffer]] | style="text-align: right;" | $1,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://archive.southcoasttoday.com/daily/11-96/11-17-96/e12li021.htm|title=Forget ties; Catalogs offer much more for Christmas|accessdate=2009-10-24|date=1996-11-17|work=[[The Wall Street Journal]]|author=Bird, Laura|archive-date=2015-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20151211191047/http://www.southcoasttoday.com/section/archive|url-status=dead}}</ref> |- | 1997 | style="text-align: left;" | Diamond Dream Bra | style="text-align: left;" | [[Tyra Banks]] | style="text-align: right;" | $3,000,000 | |- | 1998 | style="text-align: left;" | Dream Angel Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Daniela Pestova]] | style="text-align: right;" | $5,000,000 | |- | 1999 | style="text-align: left;" | Millennium Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref name="Batyossas">{{cite book|title=Bra: a thousand years of style, support and seduction|url=https://archive.org/details/brathousandyears0000pede|author=Pedersen, Stephanie|publisher=David & Charles Publishers|year=2004|page=[https://archive.org/details/brathousandyears0000pede/page/110 110]|isbn=978-0-7153-2067-9}}</ref> |- | 2000 | style="text-align: left;" | Red Hot Fantasy Bra/Panties | style="text-align: left;" | [[Gisele Bündchen]] | style="text-align: right;" | $15,000,000 | <ref name="Sussman" /> |- | 2001 | style="text-align: left;" | Heavenly Star Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $12,500,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.castlebar.ie/board/0701/40915.htm|title=Diamonds ARE a girl's best friend|accessdate=2009-10-24|date=2001-11-13|work=Reuters|author=Paschal, Jan|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911225514/http://www.castlebar.ie/board/0701/40915.htm|url-status=dead}}</ref> |- | 2002 | style="text-align: left;" | Star of Victoria Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Karolina Kurkova]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref name="HOF">{{cite web|url=http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3ie1cb54ef06c934f55cd6a6157883e65c?inp=true|title=Hearts On Fire creates bra with bling|accessdate=2009-10-24|date=2006-10-18|work=[[Jewelers of America#National Jeweler|National Jeweler]]|archive-date=2022-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827161607/http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3ie1cb54ef06c934f55cd6a6157883e65c?inp=true|url-status=dead}}</ref> |- | 2003 | style="text-align: left;" | Very Sexy Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Heidi Klum]] | style="text-align: right;" | $11,000,000 | <ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/2003/10/31/news/companies/victorias_secret/?cnn=yes|title=Betting on the $11 million bra|accessdate=2009-10-24|date=2003-10-31|work=CNNMoney.com|author=Bhatnagar, Parija|archive-date=2012-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018143605/http://money.cnn.com/2003/10/31/news/companies/victorias_secret/?cnn=yes|url-status=dead}}</ref> |- | 2004 | style="text-align: left;" | Heavenly "70" Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Tyra Banks]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.hellomagazine.com/fashion/2004/10/14/tyrabanks/|title=Tyra Banks reveals $10-million Fantasy Bra|accessdate=2009-10-24|date=2004-10-14|work=Hello Magazine}}</ref> |- | 2005 | style="text-align: left;" | Sexy Splendor Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Gisele Bündchen]] | style="text-align: right;" | $12,500,000 | <ref>{{cite news|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/12/02/earlyshow/leisure/celebspot/main1094918.shtml|title=Bundchen Has The Secret|accessdate=2009-10-24|date=2005-12-05|work=CBS News|author=Crean, Ellen}}</ref> |- | 2006 | style="text-align: left;" | Hearts On Fire Diamond Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Karolina Kurkova]] | style="text-align: right;" | $6,500,000 | <ref name="HOF" /> |- | 2007 | style="text-align: left;" | Holiday Fantasy Bra Set | style="text-align: left;" | [[Selita Ebanks]] | style="text-align: right;" | $4,500,000 | <ref>{{cite news|url=http://www.usatoday.com/life/people/2007-10-09-fantasy-bra_N.htm|title=Victoria's Secret has a gem-dandy fantasy|accessdate=2009-10-24|date=2007-10-09|work=[[USA Today]]|author=Thomas, Karen}}</ref> |- | 2008 | style="text-align: left;" | Black Diamond Fantasy Miracle Bra | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] | style="text-align: right;" | $5,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3i098c5234f71e38d411a7a7da90f12559?inp=true|title=Victoria's Secret unveils 2008 "Fantasy Bra"|accessdate=2009-10-24|date=2008-10-20|work=National Jeweler|archive-date=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211180112/http://www.nationaljewelernetwork.com/njn/content_display/fashion/e3i098c5234f71e38d411a7a7da90f12559?inp=true|url-status=dead}}</ref> |- | 2009 | style="text-align: left;" | Harlequin Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Marisa Miller]] | style="text-align: right;" | $3,000,000 | <ref>{{cite web|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/10/21/first-look-marisa-miller-to-rock-vss-newest-diamond-studded-bra/|title=Marisa Miller to Rock Victoria Secret's New Diamond-Studded Bra|accessdate=2009-10-24|date=2009-10-21|work=[[People Magazine]]|archive-date=2012-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121006083510/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2009/10/21/first-look-marisa-miller-to-rock-vss-newest-diamond-studded-bra/|url-status=dead}}</ref> |- | 2010 | style="text-align: left;" | Bombshell Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] | style="text-align: right;" | $2,000,000 |<ref>{{cite web|url=http://vsallaccess.victoriassecret.com/2010/10/16/adriana-lima-the-2010-bombshell-fantasy-bra/|title=Adriana Lima and the $2 million 2010 Fantasy bra}}</ref> |- | 2011 | style="text-align: left;" | Fantasy Treasure Bra | style="text-align: left;" | [[Miranda Kerr]] | style="text-align: right;" | $2,500,000 |<ref>{{cite web|url=http://omg.yahoo.com/blogs/now/2-5-million-bra-171617340.html|title=The $2.5 Million Bra|last=jkucsak|date=20 October 2011|publisher=[[Yahoo!]]|accessdate=21 October 2011|archive-date=21 Гуравдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321171532/http://omg.yahoo.com/blogs/now/2-5-million-bra-171617340.html|url-status=dead}}</ref> |- | 2012 | style="text-align: left;" | Floral Fantasy Bra & Gift Set | style="text-align: left;" | [[Alessandra Ambrosio]] | style="text-align: right;" | $2,500,000 |<ref>{{cite news| url=http://www.usatoday.com/story/entertainment/2012/10/16/ambrosio-models-latest-victorias-secret-fantasy-bra/1635253/ | work=USA Today | title=Ambrosio models latest Victoria's Secret Fantasy Bra}}</ref> |- | 2013 | style="text-align: left;" | Royal Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Candice Swanepoel]] | style="text-align: right;" | $10,000,000 |<ref>{{Cite web |url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/10/16/victorias-secret-fantasy-bra-2013-candice-swanepoel/ |title=Victoria’s Secret Fantasy Bra 2013, Candice Swanepoel Fantasy Bra – Style News - StyleWatch - People.com<!-- Bot generated title --> |access-date=2016-08-11 |archive-date=2015-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215025706/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/10/16/victorias-secret-fantasy-bra-2013-candice-swanepoel/ |url-status=dead }}</ref> |- | rowspan=2 | 2014 | rowspan=2 style="text-align: left;" | Dream Angels Fantasy Bras | style="text-align: left;" | [[Alessandra Ambrosio]] | rowspan=2 style="text-align: right;" | $2,000,000 Each | rowspan=2 | <ref>{{cite news| url=http://vsallaccess.victoriassecret.com/2014/11/04/the-dream-angels-fantasy-bras-revealed/|title=The Dream Angels Fantasy Bras Revealed!|accessdate=2014-12-05|date=2014-11-04|publisher=[[Victoria's Secret]]}}</ref> |- | style="text-align: left;" | [[Adriana Lima]] |- | 2015 | style="text-align: left;" | Fireworks Fantasy Bra | style="text-align: left;" | [[Lily Aldridge]] | style="text-align: right;" | $2,000,000 |<ref>{{Cite web |url=http://www.vogue.com/13366306/victorias-secret-fantasy-bra-lily-aldridge/ |title=Archive copy |access-date=2016-08-11 |archive-date=2016-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161114042449/http://www.vogue.com/13366306/victorias-secret-fantasy-bra-lily-aldridge |url-status=dead }}</ref> |- |} == Цахим холбоос == {{commonscat|Victoria's Secret}} * [http://www.victoriassecret.com/ Албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Victorias Secret}} [[Ангилал:Коламбусын (Охайо) аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцас үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Нэхмэл хувцасны худалдаа эрхлэгч аж ахуйн нэгж]] kua1bovvbf1uhrxpeewgc09uz5bztc2 0 61915 865085 507317 2026-08-06T04:37:10Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865085 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 гран при | Landesfahne = Flag of Australia.svg | Kurs = [[Альберт паркийн авто тойруулга]] | Streckenprofil = Circuit Albert Park.svg | Hauptsponsor = [[Ролекс]] (2013 оноос хойш) | im Rennkalender = 1985 оноос хойш | Streckenlänge (km) = 5,303 | Rennlänge (km) = 307,574 | Runden = 58 | Zeit Rekord = 1:24,125 | Jahr Rekord = 2004 | Fahrer Rekord = [[Михаэль Шумахер]] | Team Rekord = [[Скудериа Феррари|Феррари]] | Zeit Rekord Quali = 1:23,529 | Jahr Rekord Quali = 2011 | Fahrer Rekord Quali = [[Себастиан Феттель]] | Team Rekord Quali = [[Ред Булл Расинг]] | Sieger Rekord = [[Михаэль Шумахер]] | Anzahl Siege = 4 | Pole Rekord = [[Аиртон Сенна]], [[Льюис Хамилтон]] | Anzahl Poles = 5 | Webseite = http://www.grandprix.com.au/ }} '''[[Австрали]]йн их шан''' нь 1928 онд анх удаа зохиогдсон. 1985 оноос хойш [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний их шанд хамрах болжээ. Формула-1-д 1995 он хүртэл «Аделайде стреет авто тойруулга» дээр улирлын төгсгөлд явагддаг байснаа, 1996 оноос хойш [[Мельбурн]] дахь [[Альберт паркийн авто тойруулга]] дээр ихэвчлэн улирлын эхэнд зохион явуулж байна. ==Түүх== 1991 оны арваннэгдүгээр сарын 3-нд Аделайде авто тойруулга дээр Формула-1-ийн түүхэн дэх хамгийн богино уралдаан болов. 24 минут 34,899 секундын дараа буюу 14 тойргийн (52,92 км) дараа борооны улмаас тэмцээнийг зогсоосон байна. 2001 оны гуравдугаар сарын 4-нд болсон уралдаан дээр 51 настай замын хянагч ослоор нас баржээ. Тэрбээр канадын тамирчин [[Жак Вильнёв]]ийн тэрэгний мултарсан дугуйнд оногдон газар дээрээ үхсэн байна. 2008 оны гуравдугаар сарын 16-нд болсон тэмцээнд нийт 22 жолооч гараанаас гарсан ч зөвхөн 6 жолооч барианд орсон байна. Үүний шалтгаан нь [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|FIA]]-с гаргасан [[хий эргэлтийн хяналтын систем]]ийг уралдааны тэрэгнүүд хэрэглэхгүй болгох дүрэм байсан юм. == Зургийн цомог == <gallery> Зураг:Adelaide (long route).svg|Аделайдегийн уралдааны зам Зураг:Australien.png|Мельбурн дахь Аделайдегийн байршил </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Australian Grand Prix|Aвстралийн их шан}} * [https://web.archive.org/web/20130729000349/http://www.motorsport-total.com/f1/saison/Melbourne.html Motorsport-Total.com дээрх уралдааны замын тухай мэдээлэл] {{Формула-1 ГП-н хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Австралийн гран при| ]] 7aqlu7edi1mv6wgdzxv1w8zokfzbngb 0 62212 864922 784656 2026-08-05T19:10:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864922 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477003045 | Name = ''Зэсийн(II) сульфат'' | ImageFileR1 = Copper sulfate.jpg | ImageCaptionR1 = CuSO₄·5H₂O (таван уст зэсийн(II) сульфат)-ын талст | ImageSizeR1 = 150px | ImageSizeL1 = 150px | ImageSizeR2 = 150px | ImageSizeL2 = 150px | ImageFileL1 = Copper sulfate anhydrous.jpg | ImageCaptionL1 = Усгүй CuSO₄ нунтаг | ImageFileL2 = Copper(II)-sulfate-unit-cell-3D-balls.png | ImageCaptionL2 = CuSO₄-ийн савх ба бөмбөлөг загвар | ImageFileR2 = Copper(II)-sulfate-3D-vdW.png | ImageCaptionR2 = CuSO₄-ийн огторгуйн загвар | IUPACName = Copper(II) sulfate | OtherNames = Зэсийн байван<br/>Cupric sulfate<br/>Blue vitriol (таван уст)<br/>Bluestone (таван уст)<br/>Бонаттит (гурван уст эрдэс)<br />Бутит (долоон уст эрдэс)<br />[[Халькантит]] (таван уст эрдэс)<br />Халькоцианит (эрдэс) |Section1={{Chembox Identifiers | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = KUW2Q3U1VV | InChI = 1/Cu.H2O4S/c;1-5(2,3)4/h;(H2,1,2,3,4)/q+2;/p-2 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 23414 | SMILES = [O-]S(=O)(=O)[O-].[Cu+2] | InChIKey = ARUVKPQLZAKDPS-NUQVWONBAI | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 604 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/Cu.H2O4S/c;1-5(2,3)4/h;(H2,1,2,3,4)/q+2;/p-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = ARUVKPQLZAKDPS-UHFFFAOYSA-L | CASNo = 7758-98-7 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo1_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo1 = 7758-99-8 | CASNo1_Comment = (таван уст) | CASNo2_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo2 = 16448-28-5 | CASNo2_Comment = (гурван уст) | CASNo3_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo3 = 19086-18-1 | CASNo3_Comment = (долоон уст) | PubChem = 24462 | EINECS = 231-847-6 | RTECS = GL8800000 (усгүй)<br/>GL8900000 (таван уст) | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 22870 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C18713 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = CuSO₄ (усгүй)<br>CuSO₄·5H₂O (таван уст) | MolarMass = 159.609 g/mol (усгүй)<ref name=b92/><br/>249.685 g/mol (таван уст)<ref name=b92/> | Appearance = gray-white (усгүй)<br>blue (таван уст) | Density = 3.60 g/cm³ (усгүй)<ref name=b92/> <br /> 2.286 g/cm³ (таван уст)<ref name=b92/> | Solubility = 1.055 [[Молал|molal]] (10&nbsp;°C) <br /> 1.26 molal (20&nbsp;°C)<br /> 1.502 molal (30&nbsp;°C)<ref>[[#CRC92|Haynes]], p. 5.199</ref> | SolubleOther = ''усгүй'' <br /> [[этанол]]д уусдаггүй<ref name=b92/> <hr> ''таван уст'' <br /> [[метанол]]д уусдаг<ref name=b92/> <br />10.4 g/L (18&nbsp;°C) <br /> [[этанол]]д уусдаггүй | MeltingPtC = 110 | MeltingPt_notes = ''задардаг'' (·5H₂O)<ref name=b92/><br/><560&nbsp;°C ''задардаг''<ref name=b92>[[#CRC92|Haynes]], p. 4.62</ref> | RefractIndex = 1.724–1.739 (усгүй)<ref>{{cite book|editor1=Anthony, John W. |editor2=Bideaux, Richard A. |editor3=Bladh, Kenneth W. |editor4=Nichols, Monte C. |title= Handbook of Mineralogy|publisher= Mineralogical Society of America|place= Chantilly, VA, US|url=http://rruff.info/doclib/hom/chalcocyanite.pdf|format=PDF|chapter=Chalcocyanite|isbn=0962209740 |volume=V. Borates, Carbonates, Sulfates|year=2003}}</ref><br> 1.514–1.544 (таван уст)<ref>[[#CRC92|Haynes]], p. 10.240</ref> }} |Section3={{Chembox Structure | Coordination = | CrystalStruct = [[Орторомб]] (усгүй, халкоцианит), [[огторгуйн бүлэг]] Pnma, [[Пийрсоны символ|oP24]], a = 0.839 nm, b = 0.669 nm, c = 0.483 nm.<ref>{{cite journal|doi=10.1107/S0365110X58000955|title=The crystal structure of the anhydrous sulphates of copper and zinc|year=1958|last1=Kokkoros|first1=P. A.|last2=Rentzeperis|first2=P. J.|journal=Acta Crystallographica|volume=11|issue=5|pages=361–364}}</ref><br/>[[Гурван талт]] (таван уст), [[огторгуйн бүлэг]] P{{overline|1}}, [[Пийрсоны символ|aP22]], a = 0.5986 nm, b = 0.6141 nm, c = 1.0736 nm, α = 77.333°, β = 82.267°, γ = 72.567°<ref>{{cite journal |title=Neutron-diffraction studies of CuSO₄ · 5H₂O and CuSO₄ · 5D₂O |journal=Z. Kristallogr. |year=1975 |volume=141 |pages=330–341 |last=Bacon |first=G. E. |last2=Titterton |first2=D. H. |doi=10.1524/zkri.1975.141.5-6.330 |issue=5–6 }}</ref> }} |Section5={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −769.98 kJ/mol | Entropy = 5 J K⁻¹ mol⁻¹ }} |Section6={{Chembox Pharmacology | ATCCode_prefix = V03 | ATCCode_suffix = AB20 }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/c5920.htm усгүй]<br/>[http://hazard.com/msds/mf/baker/baker/files/c5918.htm таван уст] | EUClass = Хортой ('''Xn''')<br/>Цочроогч ('''Xi''')<br/>Байгаль орчинд аюултай ('''N''') | RPhrases = {{R22}}, {{R36/38}}, {{R50/53}} | SPhrases = {{S2}}, {{S22}}, {{S60}}, {{S61}} | GHSPictograms = {{GHS environment}} | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | FlashPt = Шатдаггүй | LD50 = 300 mg/kg (амаар, харх)<ref>[http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/7758-98-7 Cupric sulfate]. US National Institutes of Health</ref> | PEL = TWA 1 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH>{{PGCH|0150}}</ref> | REL = TWA 1 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH/> | IDLH = TWA 100 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherCations = [[Төмрийн(II) сульфат]]<br/>[[Манганы(II) сульфат]]<br/>[[Никкелийн(II) сульфат]]<br/>[[Цайрын сульфат]] }} }} '''Зэсийн(II) сульфат''' нь [[Зэс|Cu]][[Сульфат|SO₄]] [[химийн томъёо]] бүхий [[органик бус нэгдэл]]. Түүний эртний нэр нь '''зэсийн байван''' буюу <ref>{{cite web|publisher = [[Oxford University]]|title = Copper (II) sulfate MSDS|url = http://ptcl.chem.ox.ac.uk/MSDS/CO/copper_II_sulfate.html|accessdate = 2007-12-31|archive-date = 2007-10-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011161441/http://ptcl.chem.ox.ac.uk/MSDS/CO/copper_II_sulfate.html|url-status = dead}}</ref> '''vitriol of copper'''<ref name=fou>Antoine-François de Fourcroy, tr. by Robert Heron (1796) "Elements of Chemistry, and Natural History: To which is Prefixed the Philosophy of Chemistry". J. Murray and others, Edinburgh. Page 348.</ref> ба '''Roman vitriol'''<ref name=oxdic>Oxford University Press, "{{Webarchiv|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/roman_vitriol |wayback=20161113175134 |text=Roman vitriol |archiv-bot=2023-09-26 11:12:29 InternetArchiveBot }}", Oxford Living Dictionaries. Accessed on 2016-11-13</ref> юм. == Хортой нөлөөлөл == Зэсийн сульфат цочруулагч.<ref>Windholz, M., ed. 1983. ''The Merck Index''. Tenth edition. Rahway, NJ: Merck and Company.</ref> Хүн голдуу нүд ба арьсаараа зэсийн сульфатын хордуулах нөлөөнд өртөх боломжтой. Үүнээс гадна түүний нунтаг болон тоосоор амьсгалах замаар хордож болно.<ref name=EPA-Guidance>{{citation |publisher=U.S. Environmental Protection Agency, Office of Pesticide Programs |year=1986 |title=Guidance for reregistration of pesticide products containing copper sulfate. Fact sheet no. 100. |location=Washington, DC}}</ref> Арьсанд хүрсэн тохиолдолд цочроолт эсвэл [[экзем]]ийг дагуулж болно.<ref>TOXNET. 1975–1986. National library of medicine's toxicology data network. Hazardous Substances Data Bank (HSDB). Public Health Service. National Institute of Health, U.S. Department of Health and Human Services. Bethesda, MD: NLM.</ref> Нүдэнд орсон тохиолдолд [[конъюктивит]], зовхины дотор талын [[үрэвсэл]], [[эвэрлэг]]ийн шархлаа, цагаа унах зэргийг дагуулах боломжтой.<ref name="Clayton, G. D 1981">Clayton, G. D. and F. E. Clayton, eds. 1981. ''Patty's industrial hygiene and toxicology''. Third edition. Vol. 2, Part 6 ''Toxicology''. NY: John Wiley and Sons. ISBN 0-471-01280-7</ref> Зэсийн сульфат амаар дундаж хордлогыг үзүүлдэг.<ref name=EPA-Guidance/> Судалгаанаас үзхэд, зэсийн сульфатын хүнд хортой нөлөө үзүүлэх доод тун нь 11&nbsp;mg/kg биеийн жин байна.<ref>National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). 1981–1986. Registry of toxic effects of chemical substances (RTECS). Cincinnati, OH: NIOSH.</ref> Түүний цочроогч чанар нь [[хоол боловсруулах зам]]ын эрхтнүүдэд нөлөөлж, өөрийн эхргүй (автомат дохиололоор) огих үйлдэл явагддаг. Хэрвээ, зэсийн сульфат ходоодонд үлдвэл ноцтой шинж тэмдгүүд илэрнэ. 1–12&nbsp;грамм зэсийн сульфат залгихад, хордлогын дараах шинж тэмдгүүд илэрнэ: аманд металлын амт амтагдах, цээж давчдан өвдөх, дотор муухайрах, гүйлгэх, огих, толгой өвдөх, шээс зогсож, улмаар арьсны өнгө шарлана. Зэсийн сульфатын хордлого нь тархи, ходоод, элэг эсвэл бөөрийг гэмтээх боломжтой.<ref name="Clayton, G. D 1981"/> ===Хүрээлэн буй орчинд=== Зэсийн сульфат нь усанд маш сайн уусдаг учир хүрээлэн буй орчинд хялбар тархах боломжтой. Хөрсөн дэх зэс нь үйлдвэрлэл, автомашин болон барилгын материалуудаас гаралтай байж болно.<ref>{{cite web|last1=United State Environment Protection Agency|title=Reregistration Eligibility Decision (RED) for Coppers|url=http://www.epa.gov/oppsrrd1/reregistration/REDs/copper_red_amend.pdf|website=www.epa.org|publisher=United State Environment Protection Agency|accessdate=12 May 2015}}</ref> Судлагаанаас үзэхэд,{{citation needed|date=May 2015}} зэсийн сульфат нь голдуу хөрсний гадаргууд агуулагдах ба органик нэгдэл рүү холбогдох хандлагатай байдаг. Хөрс хүчиллэг байх тусам холболт бага явагдана. ==Эх сурвалж== {{reflist|30em}} ==Библиограф== *{{cite book|ref =CRC92|editor=Haynes, William M.|year=2011|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics (92nd ed.). |url =https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_e9l0|place=Boca Raton, FL |publisher=CRC Press|isbn=1439855110}} ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Copper(II) sulfate|{{PAGENAME}}}} *{{ICSC|0751|07}} *{{ICSC|1416|14}} *[https://web.archive.org/web/20080302034606/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/27.html National Pollutant Inventory – Copper and compounds fact sheet] [[Ангилал:ATC-V03]] [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Category:Гербицид]] [[Category:Зэсийн нэгдэл]] [[Category:Сульфат]] [[Ангилал:Хатаагч бодис]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Эметикүм]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] 2741m1zwsvsdqywzn4ka2dn3g5u1y10 0 62897 865086 853707 2026-08-06T04:52:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865086 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бразилийн шилдэг уралдаанч (1960–1994)}} {{Инфобокс хүн | name = Айртон Сенна | image = Ayrton Senna 9 (cropped).jpg | caption = Сенна [[1988 оны Германы гран-при]]д | birth_name = Айртон Сенна да Силва | birth_date = {{Birth date|1960|3|21}} | birth_place = [[Сантана (Сан-Паулугийн тойрог)|Сантана ]], [[Сан-Паулу]], Бразил | death_date = {{Death date and age|1994|5|1|1960|3|21}} | death_place = [[Болонья]], Эмилиа-Романья, Итали | death_cause = [[Айртон Сеннагийн үхэл|1994 оны Сан Мариногийн гран-пригийн үеэр авсан гэмтэл]] | resting_place = [[Морумби оршуулгын газар]] | spouse = {{marriage|Лилиан де Васконселос Суза|1981|1982|end=салсан}} | partner = {{plainlist| <!--* Adriane Yamin (1985–1988) not notable--> * [[Шуша (дуучин)|Шуша]] (1988–1990) <!--* Christine Ferracciu (1990–1991) not notable--> * [[Адриан Галистеу]] (1993–1994; үхэл) }} | relatives = {{plainlist| * [[Вивиан Сенна]] (эгч) * [[Бруно Сенна]] (үеэл) }} | signature = Ayrton Senna signature.svg | signature_alt = Айртон Сеннагийн гарын үсэг | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч|embed=yes | nationality = {{flag|Бразил}} | years = {{F1|1984}}–{{F1|1994}} | teams = [[Тоулмен]], [[Лотус]], [[Макларен]], [[Уильямс Ф1|Уильямс]] | races = 162 (161 гараа) | championships = 3 ({{F1|1988}}, {{F1|1990}}, {{F1|1991}}) | wins = 41 | podiums = 80 | points = 610 (614){{efn|name="droppedpoints"}} | poles = 65 | fastest_laps = 19 | first_race = [[1984 оны Бразилын гран-при]] | first_win = [[1985 оны Португалын гран-при]] | last_win = [[1993 оны Австралийн гран-при]] | last_race = [[1994 оны Сан-Мариногийн гран-при]] }} }} [[File:AyrtonSennasFullFaceHelmet.jpg|thumb|right|hochkant|Сеннагийн алдарт шар дуулга]] [[File:Ayrtonsenna-logo.svg|thumb|right|hochkant|Айртон Сеннагийн гарын үсэг]] '''Айртон Сенна да Силва''' ([[Португал хэл|порт.]] '''''Ayrton Senna da Silva''''' {{IPA|aˈiʁtõ ˈsẽnɐ dɐ ˈsiwvɐ}}; * [[1960 он]]ы [[3 сарын 21]]-нд [[Сан-Паулу]]; † [[1994 он]]ы [[5 сарын 1]] [[Болонья]]) нь [[Бразил]]ын [[Авто спорт|автомашины уралдааны]] тамирчин байсан юм. 1984 оноос 1994 оны Сан-Мариногийн гран-пригийн үеэр ослын улмаас нас нөгчих хүртлээ тэрбээр Формула-1-д уралдан, гурван удаа [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] болжээ. Айртон Формула 1-д [[Тоулмен]], [[Теам Лотус|Лотус]], [[МкЛарен Расинг|МкЛарен]], [[Уильямс Ф1|Уильямс]] зэрэг багуудын үндсэн нисгэгчээр нийт 161 удаа гараанд гарчээ. Үүнээс 41 удаад нь түрүүлэн, 65 удаа [[Поле байрлал|түрүү байрлал]]ыг, 19 удаа хамгийн хурдан тойролтын амжилтад хүрчээ. Түүний мэргэжлийн тамирчны замналд хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч нь дэлхийн дөрвөн удаагийн аварга [[Франц]]ын нисгэгч [[Алайн Прост]] л байлаа. Айртоны жолоодлогын ур чадварыг, ялангуяа бороотой зам дээр мэдэрч чаддаг авьяасыг үнэлсэн Лотус багийн ахлагч Петер Варр түүнд "The Magic" (шидтэн) хэмээх хочийг өгч байжээ. 2004 оны дөрөвдүгээр сард Формула-1 нисгэгчид, багийн ахлагч нар, инженерүүд болон сэтгүүлчдээс бүрдсэн нийт 77 хүний бүрэлдэхүүнтэй шүүгчдийн баг Айртоныг Формула-1 түүхэн дэх хамгийн хурдан нисгэгчээр сонгожээ. Үүний дараа 2006 оны арванхоёрдугаар сард болон 2009 оны арванхоёрдугаар сард мөн дээрхийн адил мэргэжилтнүүдийн санал асуулга явуулсанд аль алинд нь Айртон ахин нэгдүгээр байрыг эзэлсэн байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2006/12/Experten_Senna_der_schnellste_Fahrer_aller_Zeiten_06122807.html |wayback=20071022032345 |text=„Experten: Senna der schnellste Fahrer aller Zeiten“ |archiv-bot=2026-08-06 04:52:24 InternetArchiveBot }} (Motorsport-Total.com am 28. Dezember 2006); {{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/sport/artikel_717796.html |wayback=20071022032345 |text=„Experten wählen Senna vor Schumi“ |archiv-bot=2023-09-26 05:36:40 InternetArchiveBot }} 22. Oktober 2007, (Sport1.de am 29. Dezember 2006); [http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=1 „Formula 1's greatest drivers“] (Autosport im Dezember 2009)</ref> Дээрх мэргэжилтнүүд ийм төрлийн санал асуулга явуулахад Формула-1-ийн үе үеийн тамирчдыг хооронд нь харьцуулах нь маш хүнд гэдгийг ч онцолсон байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2006/12/Expertenumfrage_Senna_haengt_Schumacher_ab_06122905.html |wayback=20160306005320 |text=„Expertenumfrage: Senna hängt Schumacher ab“ |archiv-bot=2026-08-06 04:52:24 InternetArchiveBot }} (Motorsport-Total.com am 29. Dezember 2006)</ref> == Мэргэжлийн гараа == === Картинг, Формула Форд, Формула 3 === Нэлээд хөрөнгөтэй айлын хүү байсан учир Сенна улсынхаа эрх мэдэл бүхий иргэдийн тоонд ордог байв. Тиймээс ч энэ боломжоо ашиглан моторт спортод идэвхтэй оролцож эхлэв. Тэр моторт спортын гараагаа [[картинг]] спортоор эхэллээ. 13 настайдаа Сенна анхныхаа албан ёсны уралдаанд оролцсон ба түүний дараа 1977, 1978 онуудад өмнөд америкийн картинг спортын аварга, 1978-1981 он хүртэл дөрвөн удаа дараалан бразилын картингийн аварга болжээ. Картингийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд 1978 онд зургаадугаар байр, 1979-1980 онуудад хоёрт, 1981 онд дөрөвт, 1982 онд арвандөрөвт орсон байна. [[File:Ayrton Senna Beginning - Formula Ford 1981, Van Diemen.jpg|thumb|right|Айртон Сенна 1981 оны Формула Форд уралдаан дээр]] Үүний зэрэгцээ тэр өөрийн мэргэжлийн тамирчны гараагаа европод бэлтгэж байгаад 1981 онд [[Формула Форд]]-1600 аварга шалгаруулалтад оролцон, нийт 19 уралдааны 12-т нь түрүүлэн тэргүүн байрыг эзэлжээ. 1982 онд ахин Формула-Форд-2000 аварга шалгаруулалтад орон, 27 уралдааны 21-д нь түрүүлэн британийн болон европын аварга цолыг хүртжээ. 1983 онд [[Британийн Формула-3 аварга шалгаруулалт]]ад оролцон, мөн л улирлын 12 уралдаанд [[Мартин Брандл]]тай өрсөлдөн түрүүлснээр аварга болжээ. Түүнээс гадна Сенна 1983 онд анх удаа Формула-3-ын дүрмээр явагдсан [[Макао Гранд Прикс]] уралдаанд оролцон түрүүлжээ. === Формула 1 === [[File:Eröffnungsrennen GP-Kurs Nürburgring 1984-05-12.jpg|thumb|right|1984 оны тавдугаар сарын 12&nbsp;-нд [[Нюрбургринг]]ийн нээлтийн сонирхуулах уралдаан, Сенна хамгийн түрүүнд]] 1983 онд Сенна Уильямс, [[Брэбем]], МкЛарен, Тоулмен (1986 онд [[Бенеттон Формула|Бенеттон]] худалдан авсан) багуудад туршилтын нисгэгч хийж байгаад дараа нь Тоулмен багтай гурван жилийн гэрээ хийн 1984-1986 оны улиралд уралдахаар боллоо. Энэ гэрээ нь олны гайхлыг төрүүлсэн ба учир нь Тоулмен дээрх дөрвөн багаас хамгийн муу багийн тоонд тооцогддог байв. Сенна энэхүү сонголтоо сүүлд тайлбарлахдаа: "шинэхэн нисгэгч шилдэг багт орон хоёрдугаар нисгэгчийн үүрэг гүйцэтгэснээс, хоёрдугаар ангиллын багт орж нэгдүгээр нисгэгч нь байсан дээр" хэмээжээ. Сенна 1984 оны тавдугаар сарын 12-нд шинээр нээгдсэн [[Нюрбургринг]]ийн нээлтийн сонирхуулах уралдаанд тухайн үед шинээр гарсан [[Мерседес-Бенц W201|Мерседес-Бенц 190 E 2.3-16]] турен тэргээр уралдсан нь олны анхаарлыг татсан байна. Энэ уралдаанд тухайн үед Формула Нэгийн дэлхийн аваргууд байсан [[Жеймс Хант]], [[Ники Лауда]], [[Кеке Росберг]] нарын нисгэгчид 20 ширхэг яг ижилхэн тэргээр уралдан Сенна түрүүлж байжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.pistonheads.com/news/24769.htm |wayback=20130616182045 |text=''Resultatliste des Schaurennens vom 12. Mai 1984 am Nürburgring'' |archiv-bot=2024-05-18 13:49:00 InternetArchiveBot }}, PistonHeads.com, 2011-12-02</ref> === Тоулмен 1984 он === [[File:Toleman TG184.jpg|thumb|right|Тоулмен TG184]] Тоулмен энэ улирлыг өнгөрсөн жилийнхээ муу тэрэгтэйгээр эхэлсэн ба тав дахь уралдаан дээр буюу [[1984 оны Францын гран-при|Францын их шан]] дээр л [[Тоулмен TG184]] тэрэг нь бэлэн болсон байна. 1984 оны зургаадугаар сарын 3-нд болсон [[1984 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран при]] Сеннагийн тамирчны гараанд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нойтон зам дээр нэлээд хэдэн нисгэгчид замаас гулган гарч байхад, гарааны байрлалын сүүлээс хөдөлсөн Сенна уралдааныг тэргүүлж яваа [[Алайн Прост]]од тойрог тойргоор ойртсоор л байлаа. Гэвч тус уралдааны даргаар ажиллаж байсан [[Жаки Икс]] уралдахаар төлөвлөсөн байсан 78 тойргийн дөнгөж 31 дэх тойрог дээрээс уралдааныг зогсоосон бөгөөд Алайн бага зэргийн хугацаагаар Сеннагийн өмнө орон түрүүлсэн байна. Сенна хэдийгээр Тоулмен багтай 1986 оныг хүртэл хүчинтэй гэрээтэй байсан ч, энэ уралдааны дараа [[Теам Лотус|Лотус]] багийн дарга [[Петер Варр]] [[1985 оны Формула-1|1985 онд улиралд]] тус багт ажиллах санал тавьжээ. Үүнээс хэдэн сарын дараа Сеннагийн аав нь Сеннаг Тоулмен багийн гэрээнээс чөлөөлөн худалдаж авсан нь, хүүдээ тухайн үеийн шилдэг багт орох боломжийг олгосон алхам байв. Үүнээс болоод Тоулмен баг түүний дараах уралдаан болох [[1985 оны Италийн гран-при|Италийн гран прид]] Сеннаг гараанд гаргасангүй. Түүний оронд [[Пьерлуижи Мартини]]г гаргасан ч, тэр шалгаруулалтад тэнцсэнгүй. Тиймээс Тоулмен буулт хийн Сеннаг үлдсэн улирлын уралдаануудад гараанд дахин гаргажээ. == Үхэлд хүргэсэн осол == === Өмнөх түүх === Энэ улирлын гурав дахь уралдаан болох [[1994 оны Сан Мариногийн гран-при|Сан Мариногийн гран-пригийн]] үндсэн уралдааны өмнө нь хоёр хүнд осол гарав: дөрөвдүгээр сарын 29-нд болсон чөлөөт бэлтгэл дээр [[Рубенс Барричелло]] осолдон гар болон хамраа хугалсан бол дөрөвдүгээр сарын 30-нд [[Роланд Ратцэнбергер]] осолдон нас баржээ. Ратцэнбергерийг нас барсны дараа Сенна байрлал тогтоох уралдаанд цааш оролцсонгүй. 1994 оны тавдугаар сарын 1-нд уралдаан дөнгөж эхлэнгүүт [[Педро Ламы]] өндөр хурдтайгаар гараанаасаа хөдөлж амжаагүй байсан [[Юрки Ярвилехто|ЖЖ Лехтог]] мөргөсний улмаас аюулгүйн тэрэг гарч эхний таван тойрог явсан байна. == Статистик == === Мэргэжлийн замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1973–1981: [[Карт спорт]] * 1981: Британийн [[Формула Форд]] 1600 (аварга) * 1982: Европын Формула Форд 2000 (аварга) * 1982: Британийн Формула Форд 2000 (аварга) * 1983: [[Британийн Формула-3 аварга шалгаруулалт|Британийн Формулаl 3]] (аварга) * 1983: [[Европын Формула-3 аварга шалгаруулалт|Европын Формула 3]] | style="width:33%" | * [[1983 оны Формула-1|1983]]: [[Формула-1]] (туршилтын жолооч) * [[1984 оны Формула-1|1984]]: Формула 1 (9-р байр) * [[1985 оны Формула-1|1985]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1986 оны Формула-1|1986]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1987 оны Формула-1|1987]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1988 оны Формула-1|1988]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) | style="width:33%" | * [[1989 оны Формула-1|1989]]: Формула 1 (2-р байр) * [[1990 оны Формула-1|1990]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1991 оны Формула-1|1991]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1992 оны Формула-1|1992]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1993 оны Формула-1|1993]]: Формула 1 (2-р байр) * [[1994 оны Формула-1|1994]]: Формула 1 |} === Формула 1-ийн ДАШТ-ний статистик=== {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%" ! style="width:4.5em"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- style="text-align:center;" | '''[[1984 оны Формула-1|1984]]''' | [[Тоулмен]] Групп Моторспорт | [[Тоулмен TG183]]B/[[Тоулмен TG184|TG184]] | [[Харт Расинг Энжинес|Харт 1.5 L4 Турбо]] | 14 | – | 1 | 2 | – | 1 | 13 | '''9.''' |- align="center" | '''[[1985 оны Формула-1|1985]]''' | [[Теам Лотус|JPS Теам Лотус]] | [[Лотус 97T]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено 1.5 V6 Турбо]] | 16 | 2 | 2 | 2 | 7 | 3 | 38 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1986 оны Формула-1|1986]]''' | JPS Теам Лотус | [[Лотус 98T]] | Рено 1.5 V6 Турбо | 16 | 2 | 4 | 2 | 8 | – | 55 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1987 оны Формула-1|1987]]''' | Камел Теам Лотус Хонда | [[Лотус99T]] | [[Хонда Расинг Ф1|Хонда 1.5 V6 Турбо]] | 16 | 2 | 4 | 2 | 1 | 3 | 57 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1988 оны Формула-1|1988]]''' | [[МкЛарен Расинг|Хонда Марлборо МкЛарен]] | [[МкЛарен MP4/4]] | Хонда 1.5 V6 Турбо | 16 | 8 | 3 | – | 13 | 3 | 94 (90) | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1989 оны Формула-1|1989]]''' | Хонда Марлборо МкЛарен | [[МкЛарен MP4/5]] | Хонда 3.5 V10 | 16 | 6 | 1 | – | 13 | 3 | 60 | '''2.''' |- align="center" | '''[[1990 оны Формула-1|1990]]''' | Хонда Марлборо МкЛарен | МкЛарен MP4/5B | Хонда 3.5 V10 | 16 | 6 | 2 | 3 | 10 | 2 | 78 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1991 оны Формула-1|1991]]''' | Хонда Марлборо МкЛарен | [[МкЛарен MP4/6]] | Хонда 3.5 V12 | 16 | 7 | 3 | 2 | 8 | 2 | 96 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1992 оны Формула-1|1992]]''' | Хонда Марлборо МкЛарен | МкЛарен MP4/6B / [[МкЛарен MP4/7|MP4/7A]] / MP4/7B | Хонда 3.5 V12 | 16 | 3 | 1 | 3 | 1 | 1 | 50 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | Марлборо МкЛарен | [[МкЛарен MP4/8]] | [[Форд]] 3.5 V8 | 16 | 5 | 2 | – | 1 | 1 | 73 | '''2.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | [[Уильямс Ф1|Ротманс Уильямс Рено]] | [[Уильямс FW16]] | Рено 3.5 V10 | 3 | – | – | – | 3 | – | – | '''–''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''161''' | '''41''' | '''23''' | '''16''' | '''65''' | '''19''' | '''614''' | |} == Цахим холбоос == * [[Формула-1]] * [[Хуан Мануэль Фанжио]] {{Commons|Category:Ayrton Senna|Айртон Сенна}} * [https://web.archive.org/web/20161122234237/http://www.ayrton-senna.com/s-files/start.html The Senna Files] * [http://www.ayrtonsenna.de/ Айртон Сеннагийн фэн хуудас (германаар)] ==Эшлэл== <references /> {{DEFAULTSORT:Сенна, Айртон}} [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Бразилын Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Сан-Паулугийн тамирчин]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Уильямс)]] [[Ангилал:Бразилчууд]] [[Ангилал:1960 онд төрсөн]] [[Ангилал:1994 онд өнгөрсөн]] r54plli7ott9h7w6rgkterljp6o1zvn 0 63011 865078 864402 2026-08-06T02:07:55Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 16 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865078 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2017 | Зураг = Lewis Hamilton 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 2.jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 68 дахь улирлын тэмцээн байна. ==2017 оны өөрчлөлт== ===Уралдааны зам=== Энэ онд [[Германы гран-при]] уралдаан хасагдав. 2017 онд [[Баку сити авто тойруулга|Бакугийн авто тойруулга]] дээр явагдах уралдаан нь [[Европын гран-при]] гэдэг нэрээр биш харин [[Азербайжаны гран-при]] нэрийн дор уралдахаар болжээ. ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== Өнгөрсөн жилийн уралдааны тэрэгнүүдийг нисгэгч, үзэгчид гайхалтай биш байсан хэмээн шүүмжилснээс шалтгаалан стратегийн хэсэг түүний эсрэг арга хэмжээ авахаар боллоо. Тэд зорилгоо тодорхойлохдоо: 2017 оноос эхлэн уралдааны тэрэгнүүд тойрог бүрд 5-7 секундын хурдан байх болно. Үүнд хүрэхийн тулд илүү өргөн дугуй, тэрэгний жинг багасгах болон [[агаарын динамик|аэродинамик]]ийг сайжруулах шинэ шаардлага гаргаx зэрэг байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/schnellere-formel-1-ideen-der-strategiegruppe-werden-begruesst-15052023.html |wayback=20160826070945 |text=Motorsport-Total.com: ''Schnellere Formel 1: Ideen der Strategiegruppe werden begrüßt'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Mario Fritzsche, Dieter Rencken, 2015-05-20</ref> Мөн түүнчлэн хөдөлгүүрийн чадлыг 735 кВт-с (1000 м.x.) дээш болгон нэмэгдүүлэх талаар хэлэлцсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/01/1000-ps-motoren-wird-die-formel-1-wieder-schnell-und-wild-15010801.html |wayback=20160826071703 |text=Motorsport-Total.com: ''1000-PS-Motoren: Wird die Formel 1 wieder schnell und wild?'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Jonathan Noble, 2015-01-08</ref> ==Багууд болон жолооч== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Valtteri Bottas 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas Mercedes">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/rosberg-nachfolger-fix-mercedes-holt-valtteri-bottas-17011611.html ''Rosberg-Nachfolger fix: Mercedes holt Valtteri Bottas!''], Motorsport-Total.com: Norman Fischer, 2017-01-16</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/lewis-hamilton-bleibt-bis-2018-mercedes-ist-meine-heimat-15052009.html |wayback=20151219203617 |text=''Льюис Хамилтон 2018 он хүртэл үлдэнэ: "Мерседес бол миний нутаг" |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}'' Motorsport-Total.com: Stefan Ziegler, 2015-05-20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Red Bull RB13 Verstappen Barcelona Test.jpg|130px|center|Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| Ред Булл | rowspan="2"| ТАГ Хойёр | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/keine-chance-fuer-ferrari-ricciardo-bis-2018-unter-vertrag-16061209.html |wayback=20160925154742 |text=Keine Chance für Ferrari: Ricciardo bis 2018 unter Vertrag |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll 2016-06-12</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 33 | {{NED|Ziel=Макс Верштаппен}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/05/vater-verstappen-red-bull-wechsel-bindet-max-langfristig-16050903.html |wayback=20160925154743 |text=Vater Verstappen: Red-Bull-Wechsel bindet Max langfristig |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Dominik Sharaf, 2016-05-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Ferrari SF70H Räikkönen Barcelona Test.jpg|130px|center|Феррари SF70-H]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/ferrari-gibt-bekannt-kimi-raeikkoenen-bleibt-auch-2017-16070806.html |wayback=20161017063148 |text=Ferrari gibt bekannt: Kimi Räikkönen bleibt auch 2017 |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, 2016-07-08</ref> | | rowspan="2" |{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/12/ferrari-gp2-pilot-antonio-giovinazzi-wird-2017-dritter-fahrer-16121909.html |wayback=20161222171941 |text=Ferrari: GP2-Pilot Antonio Giovinazzi wird 2017 dritter Fahrer |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Ruben Zimmermann, 2016-12-19</ref> |- ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref name="Vettel">[http://www.formula1.com/news/headlines/2014/11/16648.html Vettel signs for Ferrari on three-year deal] formula1.com, англи хэлээр, нийтлэгдсэн 2014-11-20, хандсан 2014-11–20</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Sergio Perez 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|center|Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа F1 баг}} | rowspan="2"| Форс Индиа | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref name="MST Ocon Force India" /> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/07/force-india-bestaetigt-huelkenberg-und-perez-bleiben-auch-2017-16070825.html |wayback=20160925154735 |text=Force India bestätigt: Hülkenberg und Perez bleiben auch 2017 |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-07-08</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Williams FW40 Massa Barcelona Test.jpg|130px|center|Уильямс FW40]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} | rowspan="2"| Уильямс | rowspan="2"| Мерседес-Бенц | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref name="Bottas/Stroll">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/formel-1-2017-bottas-und-stroll-fahren-fuer-williams-16110306.html |wayback=20161222235130 |text=Motorsport-Total.com: Formel 1 2017: Bottas und Stroll fahren für Williams |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Markus Lüttgens, 2016-11-03</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref name="Bottas/Stroll" /> | |- | rowspan="2"| [[File:McLaren MCL32 Alonso Barcelona Test.jpg|130px|center|МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} | rowspan="2"| МкЛарен | rowspan="2"| Хонда | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/02/dennis-fernando-alonso-hat-nicht-um-bevorzugung-gebeten-15020221.html |wayback=20161130150905 |text=Dennis: Fernando Alonso hat nicht um Bevorzugung gebeten |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Dieter Rencken & Ruben Zimmermann, Motorsport-total.com: 2015-02-02</ref> | | rowspan="2" | {{GBR|Ziel=Женсон Баттон}}<ref name="Button/Vandoorne">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/09/mclaren-piloten-2017-button-tritt-zurueck-vandoorne-kommt-16090317.html |wayback=20161112065659 |text=Motorsport-Total.com: McLaren-Piloten 2017: Button tritt zurück, Vandoorne kommt |archiv-bot=2026-08-02 23:47:14 InternetArchiveBot }}, Dominik Sharaf, 2016-09-03</ref> |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Button/Vandoorne" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Toro Rosso STR12 Sainz Barcelona Test.jpg|130px|center|Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} | rowspan="2"| Торо Россо | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/126782/toro-rosso-keeps-kvyat-for-2017 Toro Rosso F1 team keeps Daniil Kvyat for 2017 season] autosport.com: Glenn Freeman, 2016-10-22</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/option-gezogen-carlos-sainz-bleibt-2017-bei-toro-rosso-16062908.html |wayback=20161106103214 |text=Option gezogen: Carlos Sainz bleibt 2017 bei Toro Rosso |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Roman Wittemeier, 2016-06-29</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Kevin Magnussen 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 1 3.jpg|130px|Хаас VF-17]] | rowspan="2"| {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 баг}} | rowspan="2"| Хаас | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="Fahrer Haas">[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127053/haas-confirms-magnussen-and-grosjean-for-2017 Haas confirms Magnussen and Grosjean for 2017 F1 seats] autosport.com: Lawrence Barretto, 2016-11-11</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="Fahrer Haas" /> | |- | rowspan="2"| [[File:Hülkenberg Testing 2017.jpg|130px|Рено R.S.17]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Рено | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref name="MST Ocon Force India">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/force-india-2017-esteban-ocon-hat-unterschrieben-16111001.html |wayback=20161115042302 |text=Force India 2017: Esteban Ocon hat unterschrieben |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2016-11-10</ref> | | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/127021/palmer-lands-renault-deal-for-2017 Jolyon Palmer to stay with Renault for F1 2017 season] autosport.com: Ian Parkes, 2016-11-09</ref> | |- | rowspan="2"| [[File:Antonio Giovinazzi 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar) Day 4.jpg|130px|Заубер C36]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} | rowspan="2"| Заубер | rowspan="2"| [[Феррари 061]]<ref name="Sauber mit Vorjahresmotoren">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/10/sauber-widerspricht-sich-selbst-2017-mit-2016er-ferrari-motor-16100836.html |wayback=20161230040652 |text=Motorsport-Total.com: Sauber widerspricht sich selbst: 2017 mit 2016er-Ferrari-Motor |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2016-10-08</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эриксон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/11/sauber-bestaetigt-marcus-ericsson-auch-2017-stammpilot-16112104.html |wayback=20161201192552 |text=Motorsport-Total.com: Sauber bestätigt: Marcus Ericsson auch 2017 Stammpilot |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }} Dominik Sharaf, 2016-11-21</ref> | | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/02/frauenpower-bei-sauber-tatiana-calderon-ergaenzt-fahrerkader-17022811.html |wayback=20170307023515 |text=Motorsport-Total.com: ''Frauenpower bei Sauber: Tatiana Calderon ergänzt Fahrerkader'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Dieter Rencken, Dominik Sharaf, 2017-02-28</ref><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>[http://www.autosport.com/news/report.php/id/128242/giovinazzi-replaces-wehrlein-for-first-test ''Ferrari F1 reserve Giovinazzi to replace Wehrlein in first test''], Pablo Elizalde, 2017-02-24</ref> |- ! 94 | {{GER|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="MST Wehrlein Sauber">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/offiziell-pascal-wehrlein-wechselt-2017-zu-sauber-17011607.html |wayback=20170119075406 |text=Motorsport-Total.com: ''Offiziell: Pascal Wehrlein wechselt 2017 zu Sauber'' |archiv-bot=2026-08-06 02:07:55 InternetArchiveBot }}, Ruben Zimmermann, 2017-01-16</ref> | |- |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2016 оны есдүгээр сарын 28-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>[https://web.archive.org/web/20160928171655/http://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-3 ''FIA announces World Motor Sport Council decisions''], [[Олон Улсын Автомашины Холбоо]], 2016-09-28</ref> 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 20-нд нэмэлт засвар оруулсан хуанлийг 20 уралдаантайгаар гаргасаныг 2016 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд ФИА-дэлхийн зөвлөл бага зэргийн өөрчлөлт оруулан баталжээ. {| class="wikitable" style="font-size:90%" width="100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2017 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2017-03-26 || {{AUS|Ziel=Австралийн гран-при}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) || 302,271 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Хятадын гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2017-04-09 || {{CHN|Ziel=Хятадын гран-при}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])<br />{{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Бахрейны гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2017-04-16 || {{BRN|Ziel=Бахрейны гран-при}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="10" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Оросын гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2017-04-30 || {{RUS|Ziel=Оросын гран-при}}<br />([[Сочигийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]]) || 303,897 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2017-05-14 || {{ESP|Ziel=Испанийн гран-при}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2017-05-28 || {{MON|Ziel=Монакогийн гран-при}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<br />([[Форс Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]])|| {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2017 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2017-06-11 || {{CAN|Ziel=Канадын гран-при}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 305,270 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="14" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2017 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2017-06-25 || {{AZE|Ziel=Азербайжаны гран-при}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<br />([[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[Мерседес АМГ өндөр чадлын хөдөлгүүр|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Австрийн гран-при|{{0}}9]] || style="text-align:right"| 2017-07-09 || {{AUT|Ziel=Австрийн гран-при}}<br />([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) || 307,020 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Их Британийн гран-при|{{0}}10]] || style="text-align:right"| 2017-07-16 || {{GBR|Ziel=Их Британийн гран-при}}<br />([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) || 300,307 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- |- | [[2017 оны Унгарын гран-при|{{0}}11]] || style="text-align:right"| 2017-07-30 || {{HUN|Ziel=Унгарын гран-при}}<br />([[Унгароринг|Могёрод]]) || 306,630 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<br />([[МкЛарен Расинг|МкЛарен]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | [[2017 оны Бельгийн гран-при|{{0}}12]] || style="text-align:right"| 2017-08-27 || {{BEL|Ziel=Бельгийн гран-при}}<br />([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) || 308,052 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Италийн гран-при|{{0}}13]] || style="text-align:right"| 2017-09-3 || {{ITA|Ziel=Италийн гран-при}}<br />([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) || 306,720 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="8" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Сингапурын гран-при|{{0}}14]] || style="text-align:right"| 2017-09-17 || {{SGP|Ziel=Сингапурын гран-при}}<br />([[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]]) || 293,633 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Малайзын гран-при|{{0}}15]] || style="text-align:right"| 2017-10-01 || {{MAS|Ziel=Малайзын гран-при}}<br />([[Сепангийн олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) || 310,408 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Японы гран-при|{{0}}16]] || style="text-align:right"| 2017-10-08 || {{JPN|Ziel=Японы гран-при}}<br />([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) || 307,471 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2017 оны Америкийн гран-при|{{0}}17]] || style="text-align:right"| 2017-10-22 || {{USA|Ziel=Америкийн гран-при}}<br />([[Америкийн авто тойруулга|Аустин]]) || 308,405 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Мексикийн гран-при|{{0}}18]] || style="text-align:right"| 2017-10-29 || {{MEX|Ziel=Мексикийн гран-при}}<br />([[Автодром Херманос Родригес|Мексик]]) || 305,584 || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2017 оны Бразилын гран-при|{{0}}19]] || style="text-align:right"| 2017-11-12 || {{BRA|Ziel=Бразилын гран-при}}<br />([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) || 305,909 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) ||{{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | [[2017 оны Абу Дабигийн гран-при|{{0}}20]] || style="text-align:right"| 2017-11-26 || {{ARE|Ziel=Абу Дабигийн гран-при}}<br />([[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]]) || 305,355 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2017 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:24:11.672 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 9,975 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 11,250 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:22,188 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:26,538 |} </div> {{Зай авах}} === Хятадын их шан === {{Гол|2017 оны Хятадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:37:36,158 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 6,250 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-Рено}} | align="right" | + 45,192 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:31,678 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.35,378 |}</div> {{Зай авах}} === Бахрейны их шан === {{Гол|2017 оны Бахрейны гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33:53,373 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 6,660 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 20,397 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28,769 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.32,798 |}</div> {{Зай авах}} === Оросын их шан === {{Гол|2017 оны Оросын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:28:08,743 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 00,617 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 36,320 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:33,194 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:36,844 |}</div> {{Зай авах}} === Испанийн их шан === {{Гол|2017 оны Испанийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:35:56,497 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,490 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 1:15,581 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:19,149 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1.23,593 |}</div> {{Зай авах}} === Монакогийн их шан === {{Гол|2017 оны Монакогийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:44:44,340 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 3,145 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 3,745 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:12,178 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 1:14,820 |}</div> {{Зай авах}} === Канадын их шан === {{Гол|2017 оны Канадын гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:33.05,153 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 19,783 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | + 35,297 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:11,459 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:14,551 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2017 оны моторт спорт]] shk4n4zq4yncu439e7u418smsvdv17f 0 63338 865060 534564 2026-08-05T21:20:55Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865060 wikitext text/x-wiki {{for|байгалийн болон мэс ажилбарын нөлөөгөөр эрхтэнийг нээх|Стома (эмнэл зүй)}} [[File:Tomato leaf stomate 1-color.jpg|thumb|Улаан лоолийн навчны электрон микроскопын өнгөт зураг]] [[File:HPIM0188-ligusterblad.jpg|thumb|Стомагийн хөндлөн огтлол]] [[File:LeafUndersideWithStomata.jpg|thumb|Навчны доод тал. Энэ зүйл ургамлын (''Tradescantia zebrina'') стомата нь ногоон (хлорофиллийн нөлөө) байхад эпидермисийн эсүүд улаан (нэмэлт [[пигмент]]ийн нөлөө) байна.]] [[Ургамал судлал]]д '''стома''' буюу '''стомата'''<ref>{{cite web|title=Living Environment—Regents High school examination|url=http://www.nysedregents.org/LivingEnvironment/Archive/20110125-le-examrev.pdf|work=January 2011 Regents|publisher=NYSED|accessdate=15 June 2013}}</ref> ([[Грек хэл|Грек]]ийн [[wikt:στόμα|στόμα]], "ам"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dsto%2Fma στόμα], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref>) гэж, ургамлын навч, иш болон бусад эрхтний [[Эпидермис (ургамал)|эпидермис]] дээр байрлах, [[хийн солилцоо]]г хянах зориулалт бүхий сүвийг хэлдэг. Сүв нь [[хаалгач эс]] гэж нэрлэгддэг, хоёр ширхэг тусгай [[паренхим]] эсээр хүрээлэгдсэн байх ба тэдгээр нь сүвний нээгдэх хэмжээг тохируулна. Стомата гэдэг ойлголт дотор сүв ба хаалгач эсийг хамтатган ойлгох ба энэ нь стоматаг нийтэд нэрлэж буй томъёолол юм.<ref name="Esau">{{cite book | last=Esau | first=K. | year=1977 | title=Anatomy of Seed Plants | url=https://archive.org/details/anatomyofseedpla0002esau | publisher=Wiley and Sons | page=[https://archive.org/details/anatomyofseedpla0002esau/page/88 88] | isbn=0-471-24520-8 }}</ref> Агаар нээгдсэн сүвээр ургамал уруу нэвтрэх ба түүнд агуулагдах [[нүүрсхүчлийн давхар исэл]] нь [[фотосинтез]]эд, [[хүчилтөрөгч]] нь [[эсийн амьсгал]]д тус тус ашиглагдана. Фотосинтезээс дайвар бүтээгдэхүүн байдлаар ялгарах хүчилтөрөгч нь мөн нөгөөх сүвээр [[атмосфер]] уруу гадагшилна. Үүнээс гадна, [[усны уур]]шилт энэ сүвээр атмосфер уруу ялгарах ба энэ процессыг [[транспираци]] гэж нэрлэдэг. Хөвдийг ([[маршантофит]]) эс тооцвол, газрын бүх ургамал ([[эмбриофит]]) нь [[спорофит]] шатандаа стоматаг агуулдаг. Хос талт үрт ([[дикотиледон]]) ургамлуудын доод эпидермис нь дээдээс илүү олон стоматаг агуулдаг. Нэг талт үрт ([[монокотиледон]]) ургамлуудын доод дээд эпирдермис дахь стоматагийн тоо ихэвчлэн ижил байдаг. Хөвдөг навчтай ургамлуудын хувьд стомата нь навчны зөвхөн дээд талд байдаг ба живсэн навчууд стомата агуулдаггүй. Стоматагийн хэмжээ нь ургамлын зүйлээс хамааран өөрчлөгдөх бөгөөд уртаашаа 10 - 80 [[микрометр|µm]], өргөөшөө 50 хүртэл µm байдаг.<ref name="Fricker">{{cite book | last=Fricker | first=M. | last2=Willmer | first2=C. | title=Stomata | publisher=Springer Netherlands | year=2012 | isbn=978-94-011-0579-8 | url=https://books.google.com/books?id=9sjoCAAAQBAJ&pg=PA18 | accessdate=15 June 2016 | page=18}}</ref> == Функц == ===CO₂ авах ба ус алдах=== Нүүрсхүчлийн давхар исэл нь фотосинтезийн чухал түүхий эд ба агаарт 400 ppm хэмжээтэй агуулагддаг. Дийлэнхи ургамлууд өөрийн стоматаг өдрийн цагаар нээлттэй байлгаж, фотосинтезэд шаардлагатай CO₂-г авахыг чухалчилдаг. Энэ үед навчны орон зайд орших усны уур стоматагаар дамжин гадагшилна. Иймд ургамал нүүрсхүчлийн давхар ислийг авахдаа өөрийн эрхгүй усаа алддаг. Усны ингэж гадагшлахыг [[транспираци]] гэж нэрлэдэг.<ref>Debbie Swarthout and C.Michael Hogan. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Stomata ''Stomata''. Encyclopedia of Earth]. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> ==Эх сурвалж== {{reflist|30em}} ==Гадаад холбоос== {{commons category}} {{Botany}} [[Category:Ургамлын анатоми]] [[Category:Ургамлын эс]] [[Category:Ургамлын физиологи]] [[Category:Фотосинтез]] 9tz129zzovixwh5o8bkoxmdvpwsvzqo 0 63940 864932 750948 2026-08-05T19:30:42Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864932 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|ургамлын цайрын дутагдлын|Хүн ба амьтны цайрын дутагдлыг|Цайрын дутагдал}} [[File:Zinc-deficient_maize_plants.jpg||right|thumb|400px|Хүнд цайрын дутагдалд орсон [[эрдэнэ шиш]] наад талд, эрүүл ургамал цаад талд (ижил хугацаанд тариалсан).]] '''Цайрын дутагдал''' нь ургамал ургаж буй орчноосоо шаардлагатай хэмжээний [[цайр]]ыг ([[Ургамлын тэжээл|микротэжээл]]) авч чадахгүйтэй холбогдон үүссэн, ургамлын ургалтын сааралт. Цайрын дутагдал нь тариаланд тохиолддог, [[Микротэжээлийн дутагдал|микротэжээлийн]] хамгийн өргөн тархсан дутагдлуудын нэг бөгөөд үрийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ ба чанараас шалтгаалсан их хэмжээний алдагдлын шалтгаан нь болдог.<ref name=Alloway2008>{{cite book|last1=Alloway|first1=B.J.|title=Zinc in soils and crop nutrition|date=2008|publisher=International Zinc Association and International Fertilizer Industry Association|location=Brussels|isbn=9789081333108|url=http://www.fertilizer.org/imis20/images/Library_Downloads/2008_IZA_IFA_ZincInSoils.pdf|accessdate=14 April 2015|archive-date=17 Дөрөвдүгээр сар 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417170245/http://www.fertilizer.org/imis20/images/Library_Downloads/2008_IZA_IFA_ZincInSoils.pdf|url-status=dead}}</ref> Дэлхийн дахинд [[буудай]]н төрлийн ургамлын бараг тал хувь нь цайрын дутагдалтай хөрсөнд тариалагддаг ба үүнээс шалтгаалан [[Цайрын дутагдал|хүн ам цайрын дутагдалд]] орох нь өргөн тархсан асуудал болоод байна.<ref name=Alloway2008 /> == Шинж тэмдэг == [[File:Zn deficiency macadamia 2003 0627a.jpg|right|thumb|400px|Макадамиягийн найлзууруудад цайрын дутагдлын шинж тэмдэг илэрч байгаа нь. Хамгийн залуу навчуудын [[хлороз]], давжааралт ба гаж хэлбэр ажиглана уу.]] Дутагдлын үзэгдэх шинж тэмдгүүд:<ref name=Alloway2008 /> *[[Хлороз]] - навч шарлах; ихэвчлэн судас хооронд; зарим зүйл ургамлын залуу навчууд илүү өртдөг<ref name=Weir1995>{{cite book|last1=Weir|first1=R.G,|last2=Cresswell|first2=G.C.|last3=Loebel|first3=M.R.|title=Plant nutrient disorders 2: Tropical fruit and nut crops|url=https://archive.org/details/plantnutrientdis0002geof|date=1995|publisher=Inkata Press|location=Melbourne|isbn=0909605904}}</ref> бол нөгөө хэсгийн хувьд шинэ хуучин навчууд аль аль нь адил өртдөг;<ref name=Alloway2008 /><ref name=Weir1993>{{cite book|last1=Weir|first1=R.G.|last2=Cresswell|first2=G.C.|title=Plant nutrition disorders: 3. Vegetable crops|date=1993|publisher=Inkata Press|location=Melbourne|isbn=0909605912}}</ref> *[[Некроз|Үхжсэн]] толбо - хлорозод нэрвэгдсэн хэсгүүдийн эсүүдийн хэсэгчилсэн үхжил; *Навчны хүрэлтэлт - хлорозод орсон навчууд хүрэл өнгөтэй болж болно; *Навчны бутлалт - цайрын дутагдалд орсон [[Дикотиледон|хос талт үрт]] ургамлуудын [[Шилбэ (ургамал)|шилбэ]] богиносдог учир навчууд хоорондоо шахагдаж бутлаг болж харагддаг; *Ургамлын давжааралт - ургалтын сааралт эсвэл шилбэний богиносолттой холбоотойгоор ургамал давжаардаг; *Бяцхан навч - навч жижиг байх ба ихэвчлэн хлорозод давхар өртөж, үхжсэн хүрэл толбуудтай байдаг; *Гаж хэлбэрт навч - навчууд нь ихэвчлэн уртасч гонзгойрсон эсвэл долгиолог захтай байна. == Хөрсний нөхцөл == Цайрын дутагдал олон төрлийн хөрсөнд элбэг тохиолдог. Зарим хөрсүүд ([[Ареносол|элсэрхэг хөрсүүд]], [[гистосол]]ууд болон эх чулуулгийн хүчтэй элэгдлээс үүсэлтэй хөрсүүд) нийт цайрын агууламж багатай байдаг бол нөгөө зарим нь ([[шохой]]лог хөрсүүд, ихээр элэгдсэн хөрсүүд, [[вертисол]]ууд, [[глеисол]]ууд, [[давслаг хөрс]]үүд) цайрыг хүчтэй шингээдэг учир ургамалд шингэх хэлбэртэй цайрын агууламж багатай байдаг. Органик материйн агууламж багатай хөрсүүд ба нягтарч ургамлын үндэс тархахыг хязгаарлах хөрсүүд мөн цайрын дутагдалтай байх хандлага өндөртэй байдаг. Фосфорын бордооны хэрэглээ нь ихэнхдээ цайрын дутагдалтай холбоотой байдаг; Хөрсний рН-ыг засах зорилгоор [[хөрсийг шохойжуулах]]ад мөн дийлэнхи тохиолдолд цайрын дутагдлыг дагуулдаг нь цайрын шохойлог эрдэст шингэдэгтэй холбоотой.<ref name=Alloway2008 /> == Засах арга == Цайр дутагдлыг засах зорилгоор [[цайрын сульфат]] эсвэл [[Цайрын исэл|цайрын ислийг]] хөрсөнд нэмж болно. Цайраар тооцоход 5 - 100 кг/га тунгаар хийхийг зөвлөдөгч, [[оптимум]] хэмжээ тухайн ургамлын төрөл ба дутагдлын хүнд хөнгөнөөс хамаарна.<ref name=Weir1993/><ref name=Mengel2001>{{cite book|last1=Mengel|first1=K.|last2=Kirkby|first2=E.A.|title=Principles of plant nutrition|url=https://archive.org/details/principlesofplan0005unse|date=2001|publisher=Kluwer Academic Publishers|location=Dordrecht|isbn=079237150X}}</ref> [[Хөрсний рН|Шүлтлэг хөрсөнд]] цайрын дутагдлыг цайрыг нэмэх замаар засаж чадахгүй байх тохиолдол учирч болно. Цайрын сульфат эсвэл хелат эсвэл өөр органик комплекс хэлбэртэйгээр [[навчаар тэжээх]] арга нь өргөн ашиглагддаг. Ялангуяа жимсний мод бутанд. Цайраар үрийг боловсруулах байдлаар өгч болдог.<ref name=Alloway2008 /> Үрсэлгээг шилжүүлэн суулгах үед үндсийг шавших замаар мөн өгч болдог.<ref name=Alloway2008 /> == Эх сурвалж == <references /> {{PlantMineralDeficiency}} {{DEFAULTSORT:Zinc Deficiency (Plant Disorder)}} [[Category:Ургамлын физиологийн эмгэг]] [[Category:Цайр]] ijg3iby5sdty8yelv038wzmyn8jpazs 0 63951 864832 813380 2026-08-05T17:44:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864832 wikitext text/x-wiki {{Энэ гарчиг|ургамлын борын дутагдлын|Хүн ба амьтны борын дутагдлыг|Борын дутагдал (Эмнэл зүй)}} '''Борын дутагдал''' нь ургамалд [[Ургамлын тэжээл|микротэжээл]] болох [[бор]] дутагдахад илрэнэ. Борын дутагдал нь хамгийн өргөн тархсан микротэжээлийн дутагдлуудын нэг бөгөөд ургацын хэмжээ ба чанарыг бууруулж их хэмжээний эдийн засгийн алдагдалд хүргэдэг.<ref>{{cite journal|last=Shorrocks VM|year=1997|title=The occurrence and correction of boron deficiency.|journal=Plant and Soil|volume=193|issue=1|pages=121–148|doi=10.1023/A:1004216126069}}</ref> Борын дутагдал нь ургамлын вегетатив ба нөхөн үржилийн хөгжилүүдэд сөргөөр нөлөөлнө. Энэ нь эсийн тэлэлт, [[меристем]]ийн ухжил, нөхөн үржлийн бууралт зэргээр илрэнэ.<ref>{{cite book | last1 = Marschner H | title = Mineral Nutrition of Higher Plants | url = https://archive.org/details/mineralnutrition0000mars_o7s6 | edition = 2nd | publisher = Academic Press | year = 1995 | location = San Diego | pages = [https://archive.org/details/mineralnutrition0000mars_o7s6/page/379 379]–396 | accessdate = 2012-11-21}}</ref> Ургамал нь борыг усанд уусдаг уусдаггүй аль аль хэлбэртэйгээр агуулдаг. Амьд ургамал дахь усанд уусдаг борын хэмжээ нийт нийлүүлэгдсэн борын хэмжээнээс хамааран хувирдаг бол, уусдаггүй бор хувьд үгүй. Борын дутагдал нь усанд уусдаггүй борын агууламжийн бууралттай нэгэн зэрэг явагддаг. Үүнээс, уусдаггүй бор нь үүрэгтэй харин уусдаг нь илүүдэл гэдэг нь харагдана.<ref>{{cite journal | title = Boron deficiency | pmc=2688312 | pmid=19816136 | doi=10.1093/pcp/pcn184 | volume=4 | year=2009 | journal=Plant Signal Behav | pages=557–8 | last1 = Koshiba | first1 = T | last2 = Kobayashi | first2 = M | last3 = Matoh | first3 = T}}</ref> Бор нь дээд ургамлын амин чухал тэжээл юм. Энэ элементийн үндсэн үүрэг нь ургамлын эсийн ханын бүтцийн бүрэн бүтэн байдлыг хангахад оршино.<ref>{{cite journal | title = Boron in plants: deficiency and toxicity | journal = Journal of Integrative Plant Science |first=Juan J. |last=Camacho-Cristóbal |author2=Jesús Rexach |author3=Agustín González-Fontes |url=http://www.jipb.net/tupian/2008/6/10/101718.pdf | accessdate = 2012-11-21}}</ref> == Хөрсний нөхцөл == Бор нь хөрсөнд олон хэлбэртэйгээр оршдог ба түгээмэл нь [[борын хүчил]] (H₃BO₃) юм. Борын хөрсөнд байх ёстой хэмжээ нь 12 мг/кг. Борын агууламж 0,14 мг/кг-с доош ороход борын дутагдал илэрч эхэлнэ. Борын дутагдал нь мөн өндөр рН-тай [[Хөрсний рН|шүлтлэг хөрсөнд]] ажиглагдана. Учир нь шүлтлэг (суурилаг) орчинд борын хүчил уусдаггүй хэлбэрт шилжих ба түүнийг нь ургамал шингээн авч чаддаггүй.<ref name="Boron the Overlooked Essential Element">{{Cite web |url=http://www.soilandplantlaboratory.com/pdf/articles/BoronOverlookedEssential.pdf |title=Boron the Overlooked Essential Element |access-date=2017-01-28 |archive-date=2006-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060708170122/http://www.soilandplantlaboratory.com/pdf/articles/BoronOverlookedEssential.pdf |url-status=dead }}</ref> Органик материйн агууламж багатай (<1.5%) хөрс мөн борын дутагдалд мэдрэмтгий байдаг. Ихээр угаагдсан элсэрхэг хөрсүүд мөн борын дутагдалд орох хандлагатай. Учир нь бор хөрсөнд баригдан хадгалагдаагүйд оршино.<ref name="http://www.agnet.org/library/bc/51006/">{{Cite web |url=http://www.agnet.org/library/bc/51006/ |title=www.agnet.org |access-date=2017-01-28 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724230217/http://www.agnet.org/library/bc/51006/ |url-status=dead }}</ref> Ургамлын хэрэгцээнээс хэтэрсэн, их хэмжээний борын агуулагтай хөрсөнд борын хордлого тохиолдож болно. Ургамалд хортой нөлөөлөх хэмжээ нь ургамлын зүйлээс хамаарна.<ref name="Boron Toxicity">{{Cite web |url=http://www.plantstress.com/articles/toxicity_i/boron.pdf |title=Boron Toxicity |access-date=2017-01-28 |archive-date=2011-07-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110715092356/http://www.plantstress.com/articles/toxicity_i/boron.pdf |url-status=dead }}</ref> == Эх сурвалж == <references /> {{PlantMineralDeficiency}} {{DEFAULTSORT:Boron Deficiency (Plant Disorder)}} [[Category:Ургамлын физиологийн эмгэг]] [[Category:Бор]] a27irazytzq7n13uk10cznoipdaqgez 0 64577 865046 810104 2026-08-05T21:08:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865046 wikitext text/x-wiki '''Драгүн'''({{lang-fr|dragon}} — «драгун», буюу «[[луу]]» ) гэж европын зарим улсын армид байсан морьт цэргийн нэгэн төрөл юм. Драгүн цэрэг нь морьтой төдийгүй явган байлдах чадвартай тусгайлан сургагдсан морьт цэрэг. [[Файл:08 1037 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|thumb|right|250px| [[Фанен-юнкер]] [[Нижегородын Драгуны хороо|Нижегородын Драгуны хороо]], [[1797]] — [[1800 год]]ов.<ref>{{Книга:Висковатов А.В.:Историческое описание||8|1037| Фанен-юнкер Нижегородского Драгунского полка, 1797-1800}}</ref>]] [[File:Battle of Jena.jpg|thumb|[[Иений тулалдаан]]ы үед Оросын тугийг олзолсон Францын драгун ]] [[Image:Le Dragon missionnaire.jpg|right|thumb|220px|Францын драгун [[Гугенот]] ын хамт]] [[File:Leonard Wintorowski Österreichisch-ungarische Dragoner 1915.jpg|thumb|220px|Австро-Унгарын Драгун 1915, Леонард Винторовскийн бүтээл]] [[Image:Helm eines k.u.k. Dragoneroffiziers.jpg|thumb|220px|Австро-Унгарын драгун офицерын дуулга]] [[File:Dragoner des Oldenburgischen Dragoner-Regiments Nr. 19, 1870..jpg|thumb|180px|<center>'''''Dragoner''''' of the ''Oldenburgian Dragoon-Regiments Nr. 19'' <small>(in 1870)</small>]] [[File:Ratsumieskilta riders.jpg|thumbnail|Финляндын драгуны 1922 оны дүрэмт хувцас]] [[File:Dragones del Perú.jpg|thumb|220px||<center>Changing of the Dragoon guard by the "Field Marshal Nieto" Regiment of Cavalry, Life-Guard of the President of the Republic of Peru </center>]] ==Мөн үзэх== * [[Carabinier]] * [[Gendarmerie]] * [[Dragonnades]] ==Эшлэл== {{reflist}} ==Лавлах== * {{cite book |authorlink=Gunther E. Rothenberg |last=Rothenberg |first=Gunther Erich |title=The Art of Warfare in the Age of Napoleon |location=Bloomington |publisher=Indiana University Press |year=1978 |lccn=77086495 |isbn= 0253310768 |accessdate=2014-02-01 |url=https://books.google.com/books?id=jxqdnKQrAmEC&printsec=frontcover&dq=Rothenberg+Art+of+Warfare+in+the+Age+of+Napoleon&hl=en&sa=X&ei=sIHtUqSrCMqQyAGQnIGIDw&ved=0CD8Q6AEwAA#v=onepage&q=Rothenberg%20Art%20of%20Warfare%20in%20the%20Age%20of%20Napoleon&f=false}} * {{cite book |last=von Bismark |first=Graf Friedrich Wilhelm |others=[[North Ludlow Beamish]] (translator) |title=On the Uses and Application of Cavalry in War from the Text of Bismark: With Practical Examples Selected from Ancient and Modern History |publisher=T. & W. Boone |location=London |year=1855 |accessdate=2014-02-01 |url=https://books.google.com/books?id=s28DAAAAYAAJ&printsec=titlepage&client=firefox-a&source=gbs_summary_r&cad=0}} * {{cite web |last=Heitman|first1=Francis B. |title=Historical register and dictionary of the United States Army |publisher=War Department|accessdate=4 September 2014|year=1903 |url=https://archive.org/details/historicalregist01heitrich}} ==Цаашид унших== * {{cite book |title=Cavalry Regiments in the U.S. Army |url=https://archive.org/details/cavalryregiments0000sawi |first=James A. |last=Sawicki |year=1985 |page=[https://archive.org/details/cavalryregiments0000sawi/page/415 415] |publisher=Wyvern Publications |location=[[Dumfries, VA]] |lccn=85050072 |isbn=0960240462}} == Нэмэлт холбоос == {{wiktionary}} {{Commons category|Dragoons}} {{Wikisource1911Enc|Dragoon}} * [http://napoleonistyka.atspace.com/French_Cavalry.html Napoleonic Cavalry: Dragoons, Cuirassiers] * [https://web.archive.org/web/20051231192041/http://www.saskd.ca:80/opportunities.htm Saskatchewan Dragoons (Canada)] * [https://web.archive.org/web/20060214174228/http://www.bcdragoon.ca/ British Columbia Dragoons (Canada)] * [https://web.archive.org/web/20210412113236/https://history.army.mil/books/R%26H/R%26H-1CV.htm First Regiment of Cavalry (USA)] * [https://web.archive.org/web/20060105152729/http://www.militaryhorse.org:80/ The Society of the Military Horse] * [https://web.archive.org/web/20190810211803/http://repmariscalnieto.galeon.com/dragoons.html “Field Marshal Nieto” Regiment of Cavalry (Perú)] * [https://www.youtube.com/watch?v=6SWcVaqH9rA Perú 1970: Changing of the Dragoon Guard] [[Ангилал:Морьт цэрэг]] [[Ангилал:Түүхэн цэргийн төрөл]] [[Ангилал:Явган цэрэг]] 1jachokgs38odadetk7vqqarnmkh32y 0 64890 865151 853734 2026-08-06T11:34:31Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865151 wikitext text/x-wiki {{short description|Финландын уралдаанч (1979 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Кими Райкконен | native_name = Kimi Räikkönen | image = F12019 Schloss Gabelhofen (22) (cropped).jpg<!--NO SUNGLASSES--> | caption = Райкконен [[2019 оны Австрийн гран-при]]д | birth_name = Кими-Матиас Райкконен | birth_date = {{birth date and age|1979|10|17}} | birth_place = [[Эспоо]], Уусимаа, Финланд | spouse = {{plainlist| * {{marriage|[[Женни Далман]]|2004|2014|end=салсан}} * {{marriage|Минна-Мари Виртанен|2016}} }} | children = 3 | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Финланд}} | teams = [[Заубер Моторспорт|Заубер]], [[Макларен]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Лотус Ф1|Лотус]], [[Алфа Ромео моторт спорт|Алфа Ромео]] | years = {{F1|2001}}–{{F1|2009}}, {{F1|2012}}–{{F1|2021}} | car_number = 7 | races = 353 (349 гараа) | championships = 1 ({{F1|2007}}) | wins = 21 | podiums = 103 | points = 1873 | poles = 18 | fastest_laps = 46 | first_race = [[2001 оны Австралийн гран-при]] | first_win = [[2003 оны Малайзын гран-при]] | last_win = [[2018 оны Америкийн гран-при]] | last_race = [[2021 оны Абу-Дабийн гран-при]] }} }} '''Кими-Матиас Райкконен''' ([[Финланд хэл|фин.]] '''''Kimi-Matias Räikkönen''''', [{{IPA|ˈkimi ˈmɑtiɑs ˈræikːønen}}] * [[1979 он]]ы [[10 сарын 17]] [[Эспоо]]) нь [[Финланд]]ын [[Авто спорт|авто-]] болон [[ралли]] уралдааны жолооч. Кими Райкконен [[2001 оны Формула-1|2001]] оноос [[2009 оны Формула-1|2009]] он хүртэл [[Формула-1]]-д уралдаан оролцсон бөгөөд [[2007 оны Формула-1|2007 онд]] [[Скудериа Феррари]] багт байхдаа [[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|дэлхийн аварга]] болсон юм. [[2009 оны Раллигийн ДАШТ|2009 онд]] [[Ралли]]д зочноор оролцсоныхоо дараа тэр 2010 онд [[Ралли-ДАШТ|Раллигийн ДАШТ]]-д шилжин очсон ба тэнд 2011 он хүртэл нийт 21 Раллид уралджээ. [[2012 оны Формула-1|2012]] онд Райкконен буцаад Формула 1-д ирэн хоёр улирал [[Лотус Ф1|Лотус]] багийн төлөө уралдав. 2014 оноос хойш Феррари багт ажиллаж байна. ==Тамирчны гараа== === Карт спорт (1988-1998) === Райкконен есөн настайдаа буюу 1988 оноос эхлэн [[моторт спорт]]од оролцож эхэлсэн ба эхэндээ [[карт спорт]]од финландын өсвөрийн ангилалд хүч сорин хэд хэдэн ялалт байгуулжээ. 1991 онд тэрбээр финландын бага насны картын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлэн, жилийн дараа ''Raket Junior'' ангилалд бас түрүүлсэн байна. 1995 онд Финландын картын аварга шалгаруулах тэмцээний А-ангилалд анх удаагаа түрүүлсэн ба үүнээ 1997, 1998 онуудад давтаж чаджээ. === Формула Рено (1999–2000) === Дараа нь тэр Формула спорт руу шилжин, 1999 онд дөрвөн уралдаанд британийн Формула Ренод гараанд гарчээ. Үүний дараа британийн Формула Реногийн өвлийн цувралд оролцон түрүүг нь авч дуусгаад, 2000 оны британийн Формула Ренод уралдан нийт арван уралдааны долоод нь түрүүлсэн байна. [[Формула Рено 2.0 Еврокап]]ын хоёр уралдаанд орон хоёуланд нь түрүүлсний дараа түүнийг [[Формула-1|Формула 1]]-багийн дарга [[Петер Заубер]] урьсан нь түүнд [[2001 оны Формула-1|2001 оны]] улиралд нэг нисгэгчийн шаардлагатай байсан учраас Райкконенийг туршилтын жолоочоор 2000/01 оны өвлийн бэлтгэлд авчээ. Тус шалгаруулалтанд Райкконен түүнээс илүү туршлагатай өрсөлдөгчдөөс илүү гэдгээ харуулснаар үндсэн нисгэгчээр орох эрхтэй болов. Богино хугацааны дараа [[Заубер Моторспорт|Заубер баг]] 2001 оны улиралд Райкконен тус багт албан ёсоор нисгэгчээр ажиллах үүрэг хүлээснийг мэдэгдсэн нь олон нийтийг гайхашралд оруулсан байна. Заубер энэ мэдэгдлийнхээ төлөө нэлээд шүүмжлэлд өртсөн ба [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ФИА]] Райкконенд зөвхөн дөрвөн уралдаанд туршилтын байдлаар орох эрх бүхий [[супер лиценз]]ийг өгчээ. === Формула 1 (2001–2009) === ==== Заубер (2001) ==== == Хувийн амьдрал == Кими Райкконен нь Матти болон Паула Райкконений хүү. Тэрбээр нэг ахтай ба түүний ах Рами нь мөн л моторт спортын идэвхтэй тамирчин бөгөөд финландын Раллид жолоочоор ажилладаг. Райкконен 2004-2013 оны хооронд финландын урьдны загвар өмсөгч байсан Женни Далмантай гэр бүл байв. Тэд Швейцарид амьдарч байгаад, 2013 оны хоёрдугаар сард салахаа мэдэгджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.focus.de/sport/formel1/iceman-wieder-solo-kimi-raeikkoenen-trennt-sich-von-ehefrau-jenni-dahlmann-_aid_915144.html |wayback=20160405224800 |text=''„‚Iceman‘ wieder solo“: Kimi Räikkönen trennt sich von Ehefrau Jenni Dahlmann'' |archiv-bot=2024-11-12 23:02:02 InternetArchiveBot }}, focus.de, 2013-02-07</ref> 2013 оноос хойш Райкконен онгоцны үйлчлэгч Минтту Виртанентай амьдарч байна.<ref>[http://www.wetten-formel1.com/f1-fahrer/kimi-raikkonen/ F1 Star Raikkonen ganz privat]</ref> Тэд 2015 онд хүүтэй болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/01/es-ist-ein-junge-kimi-raeikkoenen-gluecklicher-vater-15012801.html |wayback=20161106113639 |text=motorsport-total.com: ''"Es ist ein Junge!": Kimi Räikkönen glücklicher Vater'' |archiv-bot=2026-08-06 11:34:31 InternetArchiveBot }}, Sven Haidinger, 2015-01-28</ref> ==Статистик== === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- style="vertical-align:top;" | style="width:33%" | * 1991–1998: [[Карт спорт]] * 1999: Британийн [[Формула Рено]] * 1999: Британийн Формула Рено, өвлийн цуврал (Аварга) * 2000: Британийн Формула Рено (Аварга) * 2000: [[Формула Рено 2.0 Еврокап]] (7-р байр) * [[2000 оны Формула-1|2000]]: [[Формула-1]] (Туршилтын жолооч) * [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (10-р байр) * [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (6-р байр) | style="width:33%" | * [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (2-р байр) * [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (7-р байр) * [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (2-р байр) * [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2007 оны Формула-1|2007]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2008 оны Формула-1|2008]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2009 оны Формула-1|2009]]: Формула 1 (6-р байр) * [[2009 оны Раллигийн ДАШТ|2009]]: [[Ралли-ДАШТ|WRC]] | style="width:33%" | * [[2010 оны Раллигийн ДАШТ|2010]]: WRC (10-р байр) * [[2011 оны Раллигийн ДАШТ|2011]]: WRC (10-р байр) * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2013 оны Формула-1|2013]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2014 оны Формула-1|2014]]: Формула 1 (12-р байр) * [[2015 оны Формула-1|2015]]: Формула 1 (4-р байр) * [[2016 оны Формула-1|2016]]: Формула 1 (6-р байр) * [[2017 оны Формула-1|2017]]: Формула 1 (4-р байр) * [[2018 оны Формула-1|2018]]: Формула 1 (3-р байр) |} == Цахим холбоос == {{Commons|Kimi Räikkönen|Кими Райкконен}} * [http://www.kimiraikkonen.com/ Кими Райкконенийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Финландын Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Финландын Раллигийн жолооч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Заубер)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (МкЛарен)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Лотус)]] [[Ангилал:Финландчууд]] [[Ангилал:1979 онд төрсөн]] 0oa1mc7f1uf0eh6d18dpcrrx0ngl9pj 0 64906 864953 765448 2026-08-05T19:45:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864953 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 476995602 | ImageFile = Tolbachite-3D-balls.png | ImageCaption = Усгүй | ImageFile1 = Copper(II) chloride.jpg | ImageCaption1 = Усгүй | ImageFile2 = Cupric chloride.jpg | ImageCaption2 = Дигидрат | OtherNames = Хлорт зэс |Section1={{Chembox Identifiers | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 148374 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEMBL = 1200553 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = P484053J2Y | InChI = 1/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2/rCl2Cu/c1-3-2 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 49553 | SMILES = Cl[Cu]Cl | InChIKey = ORTQZVOHEJQUHG-LRIOHBSEAE | InChI1 = 1/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2 | InChIKey1 = ORTQZVOHEJQUHG-NUQVWONBAE | SMILES1 = [Cu+2].[Cl-].[Cl-] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/2ClH.Cu/h2*1H;/q;;+2/p-2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = ORTQZVOHEJQUHG-UHFFFAOYSA-L | CASNo = 7447-39-4 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo2_Ref = {{cascite|changed|??}} | CASNo2 = 10125-13-0 | CASNo2_Comment= (дигидрат) | PubChem = 24014 | RTECS = GL7000000 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = CuCl₂ | MolarMass = 134.45 g/mol (усгүй)<br />170.48 g/mol (дигидрат) | Appearance = шаргал хүрэн хатуу (усгүй)<br />цэнхэр ногоон хатуу (дигидрат) | Odor = үнэргүй | Density = 3.386 g/cm³ (усгүй) <br /> 2.51 g/cm³ (дигидрат) | Solubility = 70.6 g/100 mL (0 °C) <br> 75.7 g/100 mL (25 °C) <br> 107.9 g/100 mL (100 °C) | SolubleOther = ''метанол:''<br>68 g/100 mL (15 °C) <br/>''этанол:''<br>53 g/100 mL (15 °C) <br> [[ацетон]]д уусдаг | MeltingPtC = 498 | MeltingPt_notes = (усгүй) <br /> 100 °C (дигидрат усгүйжина) | BoilingPtC = 993 | BoilingPt_notes = (усгүй, задрана) | MagSus = +1080·10⁻⁶ cm³/mol }} |Section3={{Chembox Structure | Coordination = [[Октагерон|Октагедрал]] | CrystalStruct = гажсан [[Кадмийн иодид#Бүтэц|CdI₂ бутэц]] }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [https://fscimage.fishersci.com/msds/05625.htm Fischer Scientific] | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | EUClass = Ороогүй | FlashPt = Шатдаггүй | PEL = TWA 1 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH>{{PGCH|0150}}</ref> | REL = TWA 1 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH/> | IDLH = TWA 100 mg/m³ (Cu)<ref name=PGCH/> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Зэсийн(II) фторид]]<br />[[Зэсийн(II) бромид]] | OtherCations = [[Зэсийн(I) хлорид]]<br />[[Мөнгөний хлорид]]<br />[[Алтны(III) хлорид]] }} }} '''Зэсийн(II) хлорид''' нь [[Зэс|Cu]][[Хлор|Cl₂]] [[химийн томъёо]] бүхий, шаргал-хүрэн өнгөтэй, усыг аажим шингээсээр цэнхэр-ногоон өнгөтэй дигидратын талстыг үүсгэдэг [[химийн нэгдэл]]. Зэсийн(II) хлорид нь [[Зэсийн (II) сульфат|зэсийн сульфатын]] дараа орох хамгийн түгээмэл тархсан зэсийн нэгдэл. Усгүй ба дигидрат (хоёр уст) аль аль хэлбэртэйгээр маш ховор тохиолдох эрдсүүд болох тольбахитад болон эриохальцитад харгалзан агуулагддаг.<ref name="xray18">Marlene C. Morris, Howard F. McMurdie, Eloise H. Evans, Boris Paretzkin, Harry S. Parker, and Nicolas C. Panagiotopoulos (1981) ''Copper chloride hydrate (eriochalcite)'', in ''[http://digicoll.manoa.hawaii.edu/techreports/PDF/NBS25-18.pdf Standard X-ray Diffraction Powder Patterns] National Bureau of Standards, Monograph 25, Section 18; page 33.</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist|2}} == Ном зохиол == # {{Greenwood&Earnshaw}} # {{cite book |author=Lide, David R. |title=CRC handbook of chemistry and physics: a ready-reference book of chemical and physical data |url=https://archive.org/details/crchandbookofche00lide |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |year=1990 |isbn=0-8493-0471-7}} # ''The Merck Index'', 7th edition, Merck & Co, Rahway, New Jersey, USA, 1960. # D. Nicholls, ''Complexes and First-Row Transition Elements'', Macmillan Press, London, 1973. # A. F. Wells, '''Structural Inorganic Chemistry'', 5th ed., Oxford University Press, Oxford, UK, 1984. # J. March, ''Advanced Organic Chemistry'', 4th ed., p.&nbsp;723, Wiley, New York, 1992. # ''Fieser & Fieser Reagents for Organic Synthesis'' Volume 5, p158, Wiley, New York, 1975. # {{cite journal | title = Chlorocuprates(II) | author = D. W. Smith | journal = Coordination Chemistry Reviews | year = 1976 | volume = 21 | issue = 2–3 | pages = 93–158 | doi = 10.1016/S0010-8545(00)80445-2 }} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Copper(II) chloride}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/mv_copper_chloride.htm Copper Chloride] at ''The Periodic Table of Videos'' (University of Nottingham) * [https://web.archive.org/web/20150907141353/http://www.amazingrust.com/Experiments/background_knowledge/CuCl2.html Copper (II) Chloride – Description and Pictures] * [http://www.npi.gov.au/substances/copper/index.html National Pollutant Inventory – Copper and compounds fact sheet] {{Copper compounds}} [[Category:Зэсийн нэгдэл]] [[Category:Хлорид]] [[Category:Металлын галид]] [[Category:Хагас дамжуулагч]] [[Ангилал:Цочроогч бодис]] [[Ангилал:Катализатор]] [[Ангилал:Байгаль орчинд хортой бодис]] [[Ангилал:Идэмхий бодис]] [[Ангилал:Эрүүл мэндэд хортой бодис]] 1j6h3tz7dc0fgpkcwocohns9ejj4mcx 0 65067 864816 851384 2026-08-05T17:33:28Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864816 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name=Үнэгэн сүүл |image = Starr_040713-0118_Setaria_parviflora.jpg |image_caption = ''[[Setaria parviflora]]'', [[Хавай]]д |regnum = [[Ургамал]] |unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] |unranked_classis = [[Нэг талт үрт]] |unranked_ordo = [[Commelinids]] |ordo = [[Poales]] |familia = [[Үетэн]] |subfamilia = Panicoideae |tribus = Paniceae |genus = '''''Хоног будаа''''' |genus_authority = [[Пализо де Бовуа|P.Beauv.]] 1812 |type_species_authority=([[Carl Linnaeus|L.]]) [[P.Beauv.]] <ref>lectotype designated by Hitchcock, Contr. U.S. Natl. Herb. 22(3): 156 (1920)</ref> |type_species= ''[[Setaria viridis]]'' |synonyms_ref=<ref name=z>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=442152 Kew World Checklist of Selected Plant Families]{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |synonyms = * ''[[Acrochaete]]'' <small>Peter</small> * ''[[Chaetochloa]]'' <small>Scribn.</small> * ''[[Cymbosetaria]]'' <small>Schweick.</small> * ''[[Camusiella]]'' <small>Bosser</small> * ''[[Tansaniochloa]]'' <small>Rauschert</small> |}} [[File:Naturalis Biodiversity Center - U.1527438 - Setaria distantiflora (A.Rich.) Pilg. - Poaceae - Grass - Herbarium sheet.jpg|200px|right|caption=Setaria distantiflora (A.Rich.) Pilg., гербарий]] '''Хоног будаа''' ({{lang-la|Setaria}}) нь өргөн тархсан ургамлуудыг багтаасан [[Үетэн|үетний]] [[Овог (биологи)|овгийн]] нэгэн [[Төрөл (биологи)|төрөл]].<ref name=Mongolian_species>{{cite web |title=Монгол орны гуурст дээд ургамлын хураангуйлсан нэрийн жагсаалт |publisher=[[Монголын Бэлчээрийн Менежментийн Холбоо]] |url=https://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |format=pdf |accessdate=2017-02-06 |archive-date=2013-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206174417/http://jornada.nmsu.edu/files/Mongolian_species.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/394130#page/135/mode/1up Palisot de Beauvois, Ambroise Marie François Joseph. 1812. Essai d'une Nouvelle Agrostographie page 51] in Latin</ref><ref>[http://www.biodiversitylibrary.org/page/394130#page/298/mode/1up Palisot de Beauvois, Ambroise Marie François Joseph. 1812. Essai d'une Nouvelle Agrostographie plate XIII (13), figure III (3)] line drawing of ''Setaria viridis''</ref> Түүний латин нэр нь ''seta'' гэдгээс гаралтай ба шүүр, үс гэсэн утгатай.<ref name="CRC">{{cite book |last = Quattrocchi |first=Umberto |title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology |volume=Vol. 4: R-Q |year=2000 |publisher=CRC Press |isbn=0-8493-2673-7 |page=2470}}</ref> Энэ төрөл нь дэлхий дахины халуун (пропикийн) болон сэрүүн бүс нутгуудад тархан ургадаг 100 гаруй зүйл ургамлыг багтаадаг<ref name=ali>Aliscioni, S., et al. {{Webarchiv|url=http://2004.botanyconference.org/engine/search/index.php?func=detail&aid=1127 |wayback=20140429045603 |text=An overview of the genus ''Setaria'' (Poaceae: Panicoideae: Paniceae) in the Old World: Systematic revision and phylogenetic approach. |archiv-bot=2026-03-25 11:43:56 InternetArchiveBot }} Abstract. Botany 2004. Salt Lake City. August 3, 2004.</ref> ба тэдгээрийн өргөн тархсан ерөнхий нэр нь '''үнэгэн сүүл''' эсвэл '''шүүрний өвс''' юм.<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11106 |title=Genus: ''Setaria'' P. Beauv. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2007-10-05 |accessdate=2013-11-16}}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=130214 Flora of China Vol. 22 Page 1, 499, 531 <big>狗尾草属</big> gou wei cao shu ''Setaria'' P. Beauvois, Ess. Agrostogr. 51. 1812]</ref><ref>[http://bonap.net/NAPA/TaxonMaps/Genus/County/Setaria Biota of North America Program 2013 county distribution maps]</ref><ref>{{Cite web |url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=setaria |title=Altervista Flora Italiana |access-date=2017-03-26 |archive-date=2015-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150201022105/http://luirig.altervista.org/flora/taxa/floraspecie.php?genere=Setaria |url-status=dead }}</ref><ref>[http://bie.ala.org.au/species/SETARIA Atlas of Living Australia]</ref><ref>[http://redlist.sanbi.org/genus.php?genus=1167 Sanbi Red List of South African Plants]</ref> Монгол орны гуурст дээд ургамлын нэрийн жагсаалтад ''Alopecurus'' төрлийг [[үнэгэн сүүл]] гэж нэрлэдэг.<ref name=Mongolian_species/> Зарим зүйлүүд нь хүнсний ба тэжээлийн зориулалттайгаар, [[үнэгэн сүүл шар будаа]] (''S. italica'') ба шүрэн будаа (''[[Setaria pumila|S. pumila]]''), тариалагддаг бол өөр зарим нь [[Инвазив ургамал|инвазив хог ургамал]] болдог.<ref name="Dekker">{{cite book |title=Weed Biology and Management |year=2004 |url=https://archive.org/details/weedbiologymanag0000unse |chapter=4 |first=Jack |last=Dekker |editor=Inderjit |publisher=Kluwer Academic Publishers |isbn=9781402017612 |pages=[https://archive.org/details/weedbiologymanag0000unse/page/65 65]–67}}</ref> [[Ногоон хоног будаа]]г (''Setaria viridis'') [[биоэнерги]]йн ургамлын [[ген]]ийн загвар болгон хөгжүүлж байна. == Монгол оронд ургадаг зүйлүүд == <ref name=Mongolian_species/> # [[Сувдан хоног будаа]] буюу хөх ногоон хоног будаа ({{lang-la|Pennisetum glaucum эсвэл Setaria glauca}} <small>(L.) R.Br.</small>) [[нэг наст]], өвслөг. # [[Ногоон хоног будаа]] ({{lang-la|Setaria viridis}} <small>(L.) R.Br.</small>) [[нэг наст]], өвслөг. <small>Жич: Энэ жагсаалт бүрэн бус байхыг үгүйсгэхгүй.</small> == Зүйлүүд == <ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Setaria |title=The Plant List search for Setaria |access-date=2017-03-26 |archive-date=2019-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507203238/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/search?q=Setaria |url-status=dead }}</ref><ref name=z/><ref name="ITIS">{{ITIS |id=41229 |taxon=''Setaria'' |accessdate=2013-11-16}}</ref><ref name="GRINSpecies">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?11106 |title=GRIN Species Records of ''Setaria''|work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |accessdate=2011-03-03}}</ref> {{columns-list|2| # ''[[Setaria acromelaena]]'' # ''[[Setaria alonsoi]]'' <small>Pensiero & A.M.Anton</small> # ''[[Setaria apiculata]]'' <small>(Scribn. & Merr.) K.Schum.</small> # ''[[Setaria appendiculata]]'' <small>(Hack.) Stapf</small> # ''[[Setaria arizonica]]'' <small>Rominger</small> # ''[[Setaria atrata]]'' <small>Hack. ex Engl.</small> # ''[[Setaria australiensis]]'' &ndash; # ''[[Setaria austrocaledonica]]'' # ''[[Setaria barbata]]'' <small>(Lam.) Kunth</small> # ''[[Setaria barbinodis]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria bathiei]]'' <small>A.Camus</small> # ''[[Setaria cernua]]'' <small>Kunth</small> # ''[[Setaria chondrachne]]'' <small>(Steud.) Honda</small> # ''[[Setaria cinerea]]'' <small>T. Koyama</small> # ''[[Setaria clivalis]]'' <small>(Ridl.) Veldkamp</small> # ''[[Setaria cordobensis]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria corrugata]]'' <small>(Elliott) Schult.</small> # ''[[Setaria dielsii]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria elementii]]'' <small>(Domin) R.D. Webster</small> # ''[[Setaria faberi]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria fiebrigii]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria finita]]'' <small>Launert</small> # ''[[Setaria forbesiana]]'' <small>(Nees ex Steud.) Hook.f.</small> # ''[[Setaria globulifera]]'' <small>(Steud.) Griseb.</small> # ''[[Setaria gracillima]]'' <small>Hook.f.</small> # ''[[Setaria grandis]]'' <small>Stapf</small> # ''[[Setaria grisebachii]]'' <small>E.Fourn.</small> # ''[[Setaria guizhouensis]]'' <small>S.L.Chen & G.Y.Sheng</small> # ''[[Setaria hassleri]]'' <small>Hack.</small> # ''[[Setaria homonyma]]'' <small>(Steud.) Chiov.</small> # ''[[Setaria humbertiana]]'' <small>A.Camus</small> # ''[[Setaria hunzikeri]]'' <small>Anton</small> # ''[[Setaria incrassata]]'' <small>(Hochst.) Hack.</small> # ''[[Setaria intermedia]]'' <small>Roem. & Schult.</small> # ''[[Foxtail millet|Setaria italica]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> # ''[[Setaria jaffrei]]'' <small>Morat</small> # ''[[Setaria kagerensis]]'' <small>Mez</small> # ''[[Setaria lachnea]]'' <small>(Nees) Kunth</small> # ''[[Setaria latifolia]]'' <small>(Scribn.) R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria leucopila]]'' <small>(Scribn. & Merr.) K.Schum.</small> # ''[[Setaria liebmannii]]'' <small>E.Fourn.</small> # ''[[Setaria lindenbergiana]]'' <small>(Nees) Stapf</small> # ''[[Setaria longipila]]'' <small>E.Fourn. </small> # ''[[Setaria longiseta]]'' <small>P.Beauv. </small> # ''[[Setaria macrosperma]]'' <small>(Scribn. & Merr.) K.Schum.</small> # ''[[Setaria macrostachya]]'' <small>Kunth</small> # ''[[Setaria madecassa]]'' <small>A.Camus</small> # ''[[Setaria magna]]'' <small>Griseb.</small> # ''[[Setaria megaphylla]]'' <small>(Steud.) T.Durand & Schinz</small> # ''[[Setaria mendocina]]'' <small>Phil.</small> # ''[[Setaria mildbraedii]]'' <small>C.E.Hubb.</small> # ''[[Setaria montana]]'' <small>Reeder </small> # ''[[Setaria nepalense]]'' <small>(Spreng.) Müll. Stuttg.</small> # ''[[Setaria nicorae]]'' <small>Pensiero</small> # ''[[Setaria nigrirostris]]'' <small>(Nees) T.Durand & Schinz</small> # ''[[Setaria oblongata]]'' <small>(Griseb.) Parodi</small> # ''[[Setaria obscura]]'' <small>de Wit</small> # ''[[Setaria oplismenoides]]'' <small>R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria orthosticha]]'' <small>K.Schum. ex R.A.W.Herrm.</small> # ''[[Setaria palmeri]]'' <small>Henrard</small> # ''[[Setaria palmifolia]]'' <small>(J.Koenig) Stapf</small> # ''[[Setaria pampeana]]'' <small>Parodi ex Nicora</small> # ''[[Setaria paraguayensis]]'' <small>Pensiero</small> # ''[[Setaria parodii]]'' <small>Nicora</small> # ''[[Setaria parviflora]]'' <small>(Poir.) Kerguélen</small> # ''[[Setaria paspalidioides]]'' <small>Vickery</small> # ''[[Setaria pauciflora]]'' <small>Linden ex Herrm.</small> # ''[[Setaria paucifolia]]'' <small>(Morong) Lindm.</small> # ''[[Setaria perrieri]]'' <small>A.Camus</small> # ''[[Setaria petiolata]]'' <small>Stapf & C.E.Hubb.</small> # ''[[Setaria pflanzii]]'' <small>Pensiero</small> # ''[[Setaria plicata]]'' # ''[[Setaria poiretiana]]'' # ''[[Setaria pseudaristata]]'' <small>(Peter) Pilg.</small> # ''[[Setaria pumila]]'' <small>(Poir.) Roem. & Schult.</small> # ''[[Setaria queenslandica]]'' <small>Domin</small> # ''[[Setaria restioidea]]'' <small>(Franch.) Stapf</small> # ''[[Setaria rigida]]'' <small>Stapf </small> # ''[[Setaria roemeri]]'' <small>Jansen</small> # ''[[Setaria rosengurttii]]'' <small>(Nicora)</small> # ''[[Setaria sagittifolia]]'' <small>(A.Rich.) Walp.</small> # ''[[Setaria scabrifolia]]'' <small>(Nees) Kunth</small> # ''[[Setaria scandens]]'' <small>Schrad.</small> # ''[[Setaria scheelei]]'' <small>(Steud.) Hitchc.</small> # ''[[Setaria scottii]]'' <small>(Hack.) A.Camus</small> # ''[[Setaria seriata]]'' <small>Stapf</small> # ''[[Setaria setosa]]'' <small>(Sw.) P.Beauv.</small> # ''[[Setaria sphacelata]]'' <small>(Schumach.) Stapf & C.E.Hubb.</small> # ''[[Setaria stolonifera]]'' <small>Boldrini</small> # ''[[Setaria submacrostachya]]'' <small>Luces </small> # ''[[Setaria sulcata]]'' <small>Raddi </small> # ''[[Setaria surgens]]'' <small>Stapf </small> # ''[[Setaria tenacissima]]'' <small>Schrad.</small> # ''[[Setaria tenax]]'' <small>(Rich.) Desv.</small> # ''[[Setaria texana]]'' <small>Emery</small> # ''[[Setaria vaginata]]'' <small>Spreng.</small> # ''[[Setaria vatkeana]]'' <small>K.Schum.</small> # ''[[Setaria verticillata]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> # ''[[Setaria villosissima]]'' <small>(Scribn. & Merr.) K.Schum.</small> # ''[[Ногоон хоног будаа|Setaria viridis]]'' <small>(L.) P.Beauv.</small> # ''[[Setaria vulpiseta]]'' <small>(Lam.) Roem. & Schult.</small> # ''[[Setaria welwitschii]]'' <small>Rendle</small> # ''[[Setaria yunnanensis]]'' <small>Keng f. & K.D.Yu</small> }} <small>Жич:<ref name=z/> хоног будааны төрөлд багтдаг байсан зарим зүйлүүдийг өөр төрөл рүү шилжүүлсэн байдаг: ''[[Brachiaria]] [[Dissochondrus]] [[Echinochloa]] [[Holcolemma]] [[Ixophorus]] [[Oplismenus]] [[Panicum]] [[Paspalidium]] [[Pennisetum]] [[Pseudoraphis]] [[Setariopsis]] [[Urochloa]]''</small> == Эх сурвалж == {{commons category}} {{wikispecies}} {{reflist}} == Цахим холбоос == *[http://www.cdfa.ca.gov/plant/ipc/weedinfo/setaria.htm ''Setaria''.] California Department of Food and Agriculture. [[Category:Хоног будаа| ]] b3chn91zqivjeiljopvjphf89fqpbqa 0 65352 864822 772422 2026-08-05T17:37:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864822 wikitext text/x-wiki {{хянах}} '''NoSQL''' ([[Англи хэл|англ.]] ''Not only [[SQL]]'' буюу "SQL бус", "Дан ганц SQL ч биш", "харьцаа хамаарлын бус" хэмээн нэрлэгдэх нь бий) өгөгдлийн сан нь харьцаа өгөгдлийн сангийн хүснэгтэн загвараас загвар, ажиллагааны хувьд өөр байдлаар өгөгдлийг хадгалах, буцаан татаж авах механизмаар хангадаг. Ийм төрлийн өгөгдлийн сан нь 1960 - аад оноос хойш оршиж байсан авч, Web 2.0(Facebook, Google, Amazon.com гэх мэт) - ын хэрэгцээнээс үүдэн 21 - р зууны эхэн үеэс "NoSQL" хэмээх нэршил нь олон нийтийн дунд өргөн тархсан юм. Өдгөө NoSQL өгөгдлийн сангууд нь их-өгөгдөл, бодит-хугацааны веб аппликейшнүүд дээр өргөнөөр ашиглагдаж байна. NoSQL системүүдийг зарим тохиолдолд "Дан ганц SQL ч биш" хэмээн дууддаг нь SQL-төсөөт квери(query) хэлийг дэмжих хандлагатай байдагтай холбоотой. Уг аргачлалыг хэрэглэх үндэслэл: Энгийн загвартай, тархсан төхөөрөмжүүдийн хувьд "босоо" өргөжүүлэлт хийхэд хялбар (харьцаа өгөгдлийн сангийн хувьд шүдний өвчин нь), байгаа өгөгдөл дээр хийгдэх хяналт/удирдлага илүү сайн. NoSQL өгөгдлийн сан дээр хэрэглэгддэг өгөгдлийн бүтэц(түлхүүр-утга, өргөн багана, граф, баримт бичиг гэх мэт) нь энгийн харьцаа өгөгдлийн сангууд дээр хэрэглэгддэгээс өөр бөгөөд тэр утгаараа зарим үйлдлүүд NoSQL дээр илүү хурдан гүйцэтгэгддэг. NoSQL өгөгдлийн санг ашиглах зохимжтой эсэх нь тухайн шийдэх гэж буй асуудлаас хамаарна. NoSQL өгөгдлийн санд хэрэглэгддэг өгөгдлийн бүтэц нь харьцаа өгөгдлийн сангийн хүснэгтэн бүтцээс ч уян хатан хэмээн тодорхойлогдох тохиолдол бий. Ихэнх NoSQL агуулах/store нь хүртээмжтэй байдал/availability(уншилт бүрийн хувьд хариу ирэх), хурд, хуваалтын тэсвэртэй байдлын хүрээнд тогтвортой байдлыг олгодог(CAP - ын теоремын хувьд) . NoSQL агуулахыг нэвтрүүлэхэд тулгардаг томоохон саадуудаас нэрлэвэл: доод түвшний квери хэл ашигладаг(SQL - ын оронд ашигладаг), стандарт интерфейсээр дутмаг, одоо оршин байгаа харьцаа өгөгдлийн сангаас NoSQL рүү шилжихэд ихээхэн хэмжээний хөрөнгө оруулалт шаардана. Ихэнх NoSQL агуулах нь ACID гүйлгээний хувьд дутагдалтай байдаг ч, MarkLogic, AeroSpike,  airCom c-treeACE, Google Spanner (техникийн талаасаа бол NewSQL өгөгдлийн сан), Symas LMDB, OrientDB хэмээх хэд хэдэн агуулах нь ACID - ыг загварынхаа гол төв болгосон. Ихэнх NoSQL өгөгдлийн сан нь "хожим тогтворжилт" хэмээх концептийг хэрэгсдэг бөгөөд өгөгдлийн сангийн өөрчлөлт нь бүхий л зангилаа(node) - нууд руу "аажимдаа" хуулагдах юм. Тэгснээр квери шинэчлэгдсэн өгөгдлийг тэр даруй татаж чадахгүй байх магадлалтай,мөн квериний хүсэлтийн дагуу ирсэн үр дүн оновчтой биш байж болох юм(энэхүү асуудлыг хожуу уншилт хэмээн нэрийддэг).  Мөн түүнчлэн, зарим нэг NoSQL систем нь дутуу бичилт хийх, эсхүл өөр төрлийн өгөгдлийн алдагдал үүсгэдэг . Азаар зарим нэг NoSQL систем нь өгөгдөл алдагдлаас сэргийлэх үүднээс "бичихээс-урьтаж тэмдэглэ" хэмээх концептийг(зарчимийг) ашигладаг. Нэгээс олон өгөгдлийн сан дээр хийгдэх тархсан гүйлгээ боловсруулалтын хувьд, өгөгдлийн тогтвортой байдал нь NoSQL битгий хэл харьцаа өгөгдлийн санд хүртэл томоохон асуудлын тоонд ордог. Бүр одоо хэрэглэгдэж байгаа харьцаа өгөгдлийн сангуудын хувьд хүртэл тархсан өгөгдлийн сангуудад нягт хамаарал(ө.х гадаад түлхүүрээр холбогдох) үүсгэхийг зөвшөөрдөггүй. ACID гүйлгээ, X/Open Xa стандартыг тархсан гүйлгээ боловсруулалтын хувьд хангадаг цөөн хэдхэн систем бий. == Үүсэл хөгжил == NoSQL гэх нэр томьёог анх 1998 онд Карл Стрози өөрийнхөө хөгжүүлсэн "Стрози NoSQL нээлттэй эхийн харьцаа өгөгдлийн сан" гэх стандарт SQL интерфейсийг ашиглаагүй харьцаа өгөгдлийн сан дээр ашиглаж байсан юм. Түүний NoSQL харьцаа өгөгдлийн сан удирдах систем(ХӨСУС) нь 2009 онд гарж ирсэн NoSQL - ын ерөнхий ойлголтоос(ө.х стандарт) ялгаатай. Стрози одоогийн NoSQL нь харьцаа загвараас эрс хазайж(салж) байгаа учраас, "NoRel" буюу "Холбоо хамааралгүй(харьцаагүй)" хэмээн нэрлэсэн нь илүү дөхөм гэж үзэж байгаа юм. Жон Оскарсон 2009 оны эхээр "нээлттэй эхийн тархсан, харьцаа өгөгдлийн сангууд" - ын талаар хэлэлцэхээр зохион байгуулсан арга хэмжээн дээрээ NoSQL - ыг ахин танилцуулсан юм. Хуучны ихэнх NoSQL системүүд нь цул, тогтвортой, тусгаарлагдсан, бат бөх(ACID) - аар хангадаггүй байсан бөгөөд, энэ нь харьцаа өгөгдлийн сангийн системүүд дунд ноёлж байсан уг дадал/практикт харшилж байсан юм. 2014 оны ашиг орлогоос үндэслэвэл, NoSQL - ын зах зээл дээр MarkLogic, MongoDB, Datastax тэргүүн байранд орж байна. 2015 оны олон нийтийн үнэлгээнээс үзэхэд, хамгийн их хүн хэрэглэж байгаа NoSQL өгөгдлийн сангуудаар MongoDB, Apache Cassandra, Redis орж байна. == NoSQL өгөгдлийн сангийн төрөл ба жишээ == NoSQL өгөгдлийн санг ангилах маш олон аргачлал байдаг бөгөөд, аргачлал бүр нь өөр өөр категори, дэд-категориудтай. Өгөгдлийн загвараар нь ангилбаас: * '''Баганан(Column)''': Accumulo, Cassandra, Druid, HBase, Vertica, SAP HANA * '''Баримт бичигт(Document)''': Apache CouchDB, ArangoDB, Clusterpoint, Couchbase, DocumentDB, HyperDex, IBM Domino, MarkLogic, MongoDB, OrientDB, Qizx, RethinkDB * '''Түлхүүр-утга(Key-value)''': Aerospike, ArangoDB, Couchbase, Dynamo, FairCom c-treeACE, FoundationDB, HyperDex, InfinityDB, MemcacheDB, MUMPS, Oracle NoSQL Database, OrientDB, Redis, Riak, Berkeley DB * '''Граф(Graph)''': AllegroGraph, ArangoDB, InfiniteGraph, Apache Giraph, MarkLogic, Neo4J, OrientDB, Virtuoso, Stardog * '''Олон-загварт(Multi-model)''': Alchemy Database, ArangoDB, CortexDB, Couchbase, FoundationDB, InfinityDB, MarkLogic, OrientDB Степе Ены судалгаан дээр үндэслээд, илүү нарийн ангилвал : {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; margin-bottom: 10px;" !Төрөл ! Жишээ(харгалзах төрлийн) |- | Key-Value Cache | Coherence, eXtreme Scale, GigaSpaces, GemFire, Hazelcast, Infinispan, JBoss Cache, [[Memcached]], Repcached, Terracotta, Velocity |- | Key-Value Store | ArangoDB, Flare, Keyspace, RAMCloud, SchemaFree, Hyperdex, Aerospike, quasardb |- | Key-Value Store (Eventually-Consistent) | DovetailDB, Oracle NoSQL Database, Dynamo, Riak, Dynomite, MotionDb, Voldemort, SubRecord |- | Key-Value Store (Ordered) | Actord, FoundationDB, InfinityDB, Lightcloud, LMDB, Luxio, MemcacheDB, NMDB, Scalaris, TokyoTyrant |- | Data-Structures Server | Redis |- | Tuple Store | Apache River, Coord, GigaSpaces |- | Object Database | DB4O, Objectivity/DB, Perst, Shoal, ZopeDB |- | Document Store | ArangoDB, Clusterpoint, Couchbase, CouchDB, DocumentDB, IBM Domino, MarkLogic, MongoDB, Qizx, RethinkDB, XML-databases |- | Wide Column Store | BigTable, Cassandra, Druid, HBase, Hypertable, KAI, KDI, OpenNeptune, Qbase |} Хамаарлын өгөгдлийн сан нь тогтсон-загваргүй буюу мөр, баганад суурилсан хадгалалтын оронд, value/утгад суурилсан хадгалалтыг хийдэг. === Key-value(түлхүүр-утгат) агуулах === Key-value(KV) агуулах нь холбоот массивыг(мап, dictionary/толь бичиг гэдгээрээ мөн танигдсан) өгөгдлийн загварынхаа гол цөм болгож ашигладаг . Энэ загварт, өгөгдөл нь түлхүүр түүнд харгалзах утгын хосмогуудын бүрдлээр дүрслэгддэг бөгөөд боломжит түлхүүр бүр цуглуулгад нэг л оршино. Key-value загвар нь энгийн хэрнээ гүйцэтгэл сайтай бөгөөд баялаг өгөгдлийн загварууд нь ихэвчлэн үүний extension буюу нэмэлт байдлаар орж ирдэг. Key-value загвар нь толь зүйн эрэмбээр түлхүүрүүдийг хадгалдаг салангид эрэмбэлэгдсэн загвар руу өргөжих боломжтой. Энэ нэмэлт нь сонгосон түлхүүрүүд хоорондох утгыг илгээхдээ тун сайн. Зарим өгөгдлийн сангууд нь түлхүүрийн эрэмбэлэлтийг дэмждэг. Мөн маш олон техник хангамжийн хэрэгжүүлэлт байдаг бөгөөд зарим хэрэглэгчид өгөгдлөө санах ой(RAM) дээрээ хадгалж байхад, зарим нь SSD, эргэлдэгч дискнүүд(ө.х HDD) дээр хадгалах жишээний. Жишээ систем: ArangoDB, InfinityDB, Oracle NoSQL Database, Redis, dbm. === Баримт бичигт агуулах(Document store) === Баримт бичигт агуулахын гол ойлголт нь "баримт бичиг" юм. Баримт бичигт-суурилсан өгөгдлийн сангууд нь хоорондоо өөр өөр мэт боловч, бүгд нэгэн стандарт формат дор баримт бичгийг нууцалж(encapsulate), өгөгдлийг кодчилдог. Өгөгдлийн кодчилолд XML, YAML, JSON, BSON орно. Баримт бичиг нь өгөгдлийн санд дахин давтагдахгүй түлхүүр дор хадгалагдана. Баримт-бичигт суурилсан өгөгдлийн сангийн өөр нэгэн шинж чанар нь түлхүүрийн хайлт key-value store - оор гүйцэтгэгддэг бөгөөд, доторх агуулгад нь суурилаад API эсхүл квери хэлээр баримт бичгийг татаж авах боломжтойд оршино.  Баримт бичгийг зохион байгуулж, бүлэглэх доорх аргууд бий: * Цуглуулга(collection) * Тэг(tag) * Үл-харагдах мета-өгөгдөл * Дироктерийн шатлал Харьцаа өгөгдлийн сантай харьцуулбал, цуглуулга нь хүснэгттэй, баримт бичиг нь бичлэгүүдтэй төстэй юм. Юугаараа өөр вэ гэхээр, хүснэгт дэх бичлэг бүр талбарын(баганын) ижил дараалалтай. Харин цуглуулга дахь баримт бичгүүд шал ондоо талбар(багана) - уудтай байж болно. === Граф === Энэ төрлийн өгөгдлийн сан нь элементүүд нь өөр хоорондоо төгсгөлөг холбоосоор холбогдсон, "граф" - аар үзүүлэхэд тохиромжтой өгөгдлийг загварчлахад зориулагдсан байдаг. Өгөгдлийн төрөл нь нийгмийн хамаарал/харилцаа, нийтийн тээврийн холбоо, авто замын зураг, сүлжээний топологи гэх зэрэг байж болох юм. ; Граф өгөгдлийн сан ба түүний квери хэл {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; margin-bottom: 10px;" ! Нэр ! Хэл(нүүд) !Тэмдэглэл |- | AllegroGraph | SPARQL | RDF гурвалсан агуулах |- | ArangoDB | AQL, [[JavaScript]] |Олон-загварт ӨСУС,  Баримт-бичигт, Граф өгөгдлийн сан, Түлхүүр-утгат агуулах. |- | DEX/Sparksee | [[C++]], [[Java]], [[.NET Фрэймворк|.NET]], [[Python]] | Граф өгөгдлийн сан |- | FlockDB | Scala |Граф өгөгдлийн сан |- | IBM DB2 | SPARQL | RDF гурвалсан агуулах DB2 10 дээр нэмэгдсэн |- | InfiniteGraph | [[Java]] | Граф өгөгдлийн сан |- | MarkLogic | [[Java]], [[JavaScript]], SPARQL, XQuery |Олон-загварт баримт бичигт өгөгдлийн сан, RDF гурвалсан агуулах |- | Neo4j | Cypher |Граф өгөгдлийн сан |- | OWLIM | [[Java]], SPARQL 1.1 | RDF гурвалсан агуулах |- | Oracle | SPARQL 1.1 | RDF гурвалсан агуулах 11g дээр нэмэгдсэн |- | OrientDB | [[Java]], SQL |Олон-загварт баримт бичиг, граф өгөгдлийн сан |- | Sqrrl Enterprise | [[Java]] |Граф өгөгдлийн сан |- | OpenLink Virtuoso | [[C++]], C#, [[Java]], SPARQL |Холбогч програм, холимог өгөгдлийн сангийн механизм |- | Stardog | [[Java]], SPARQL |Граф өгөгдлийн сан |} === Объект өгөгдлийн сан === * db4o * GemStone/S * InterSystems Caché * JADE * ObjectDatabase++ * ObjectDB * Objectivity/DB * ObjectStore * ODABA * Perst * OpenLink Virtuoso * Versant Object Database * ZODB === Хүснэгтэн === * Apache Accumulo * BigTable * Apache Hbase * Hypertable * Mnesia * OpenLink Virtuoso === Тюпл агуулах === * Apache Голын * GigaSpaces * Tarantool * TIBCO ActiveSpaces * OpenLink Virtuoso === Гурвалсан агуулах (RDF) өгөгдлийн сан === * AllegroGraph * Apache JENA (фрэймворк, өгөгдлийн сан биш) * MarkLogic * Ontotext-OWLIM * Oracle NoSQL өгөгдлийн сан * Virtuoso Бүх Нийтийн Сервер * Stardog === Hosted === * Amazon DynamoDB * Amazon SimpleDB * Datastore on Google Appengine * Clusterpoint database * Cloudant Data Layer (CouchDB) * Freebase * Microsoft Azure Tables * Microsoft Azure DocumentDB * OpenLink Virtuoso === Олон утгат өгөгдлийн сан === * D3 Pick database * Extensible Storage Engine (ESE/NT) * InfinityDB * InterSystems Caché * jBASE Pick database * Northgate Information Solutions Reality, the original Pick/MV Database * OpenQM * Revelation Software's OpenInsight * Rocket U2 === Олон загварт өгөгдлийн сан === * ArangoDB * Couchbase * FoundationDB * MarkLogic * OrientDB == Чадамж == Бэн Скофилд NoSQL өгөгдлийн сангийн төрлүүдийг дараах байдлаар үнэлжээ: {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; margin-bottom: 34px;" ! Өгөгдлийн загвар ! Чадамж ! Өргөсгөх боломж ! Уян хатан чанар ! Төвөгтэй байдал !Функциональ хамаарал |- | Key–value store |сайн |сайн |сайн |байхгүй |олон янз (байхгүй) |- | Column-oriented store |сайн |сайн |дунд |муу | маш бага |- | Document-oriented store | сайн | олон янз (сайн) | сайн | муу | олон янз (муу) |- | Graph database | олон янз | олон янз | сайн | сайн | [[Графын онол|г]]<nowiki/>рафын онол |- | Relational database | олон янз | олон янз | муу |дунд | харьцаа алгебр |} == Харьцаа өгөгдлийг зохицуулах нь == Ихэнх NoSQL өгөгдлийн сан нь квериний хувьд холбох чадвараар дутмаг байдаг тул, өгөгдлийн сангийн схем нь өөр байдлаар загварчлагдах хэрэгцээ гарна. NoSQL өгөгдлийн санд харьцаа өгөгдлийг зохицуулах үндсэн 3 техник бий. === Давхар квери === Бүх өгөгдлийг нэг кверигээр татаж авахын оронд, хүссэн өгөгдлөө хэд хэдэн квери ашиглан татаж авах юм. NoSQL квери нь ихэвчлэн уламжлалт SQL кверинээс хурдан байдаг тул, нэмэлт квери ажиллуулах нь зардлын(цаг зарцуулалт г.м) хувьд өндөр биш байх боломжтой. Хэрэв квериний тоо хэт их бол доорх хоёр арга тохиромжтой. === Кэшлэлт, хуулбарлалт, энгийн хэлбэрт шилжээгүй өгөгдөл === Дан ганц гадаад түлхүүрийг хадгалахгүйгээр, загварын өгөгдөлтэй нь хамт бодит гадаад утгыг(жишээ нь: лавлах хүснэгтийн ID - д харгалзах тайлбар утга) хадгалах нь олонтаа. Жишээлбэл, блог дээрх сэтгэгдэл бүрд хэрэглэгчийн ID - аас гадна хэрэглэгчийн нэр багтсан гэж үзье, хэрэв зээ тэгж давхар хадгалсан бол хэрэглэгчийн нэрийг татан авах хайлт хийхгүйгээр хялбархаан хандах боломжтой болно. Хэдий тийм ч, хэрэглэгчийн нэр өөрчлөгдвөөс, өгөгдлийн сан дахь маш олон хэсгүүд дээр давхар өөрчлөгдөх хэрэг гарна. Тиймээс энэхүү аргыг өгөгдлийн сан дээр бичилтээс илүүтэй уншилт ихээр хийгдэж байгаа үед ашиглах нь тохиромжтой. === Өгөгдлийг шигтгэх === MongoDB мэтийн баримт бичигт өгөгдлийн сангуудийн хувьд жижиг хэмжээний цуглуулганд илүү их хэмжээний өгөгдөл хийх нь олонтаа. Жишээ нь, блогийн аппликейшн байлаа гэж үзье. Хэрэв блог дахь сэтгэгдлийг блогийн нийтлэлийн баримт бичиг дотор хадгалвал нэг л татан авалтаар бүхий л сэтгэгдлийг авах боломжтой болно. Тиймээс энэ аргийн гол зорилго  нь тодорхой үйлдлийн хувьд хэрэгцээтэй бүхий л мэдээллийг нэг баримт бичигт хадгалахад оршино. == ACID, холболт дэмждэг эсэх == Тухайн өгөгдлийн сан ACID, эсхүл холболт/join дэмждэг эсэхийг өгөгдлийн сангийн баримт бичгээс нь харсан болно. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! Өгөгдлийн сан ! ACID ! Холболт |- | Aerospike || {{No}}|| {{Yes}} |- | ArangoDB || {{Yes}}|| {{Yes}} |- | CouchDB || {{Yes}}|| {{Yes}} |- | c-treeACE || {{Yes}}|| {{Yes}} |- | HyperDex || {{Yes}} || {{Yes}}{{refn|name=HyperDexAcid|group=nb| HyperDex дээр худалдааны add-on болох Warp нэмэлтийг ашиглан ACID - ыг дэмждэг болгох боломжтой.}} |- | InfinityDB || {{Yes}} || {{No}} |- | LMDB || {{Yes}} || {{No}} |- | MarkLogic || {{Yes}} || {{Yes}}{{refn|name=MarkLogicJoins|group=nb| Баримт бичигт өгөгдлийн сан дээр холболт хийх шаардлагагүй ч, MarkLogic дээр семантик(утга зүй) ашиглан холболт хийх боломжтой.<ref>{{cite web |url=http://www.gennet.com/big-data/cant-joins-marklogic-just-matter-semantics/ |title=Can’t do joins with MarkLogic? It’s just a matter of Semantics! - General Networks |website=Gennet.com |date= |accessdate=2017-03-06 |archive-date=2017-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303200231/http://gennet.com/big-data/cant-joins-marklogic-just-matter-semantics/ |url-status=dead }}</ref>}} |- | OrientDB || {{Yes}} || {{Yes}} |} {{reflist|group=nb}} == Уншвал зохих == * CAP - ын тёором * Объект өгөгдлийн сан удирдах системүүдийн харьцуулалт * Бүтэцлэгдсэн хадгалах програм хангамжуудын харьцуулалт  * Хамаарлын өгөгдлийн сан * Тархсан кеш * Талстат хайлт * Олон утгат өгөгдлийн сан * Олон-загварт өгөгдлийн сан * Гурвалсан агуулах * Схемийн-агностик өгөгдлийн сан == Ашиглагдсан материалууд == {{Cite book|last=Sadalage|first=Pramod|date=2012|title=NoSQL Distilled: A Brief Guide to the Emerging World of Polyglot Persistence|url=https://archive.org/details/nosqldistilledbr0000sada|publisher=Addison-Wesley|isbn=0-321-82662-0}} == Нэмэлт линк == * Strauch, Christoph. [www.christof-strauch.de/nosqldbs.pdf NoSQL whitepaper]. Hochschule der Medien. * Edlich, Stefan (2010). [https://web.archive.org/web/20181226094304/http://nosql-database.org/ NoSQL database List]. * Neubauer, Peter (2010). [https://www.infoq.com/articles/graph-nosql-neo4j Graph Databases, NOSQL and Neo4j. NetworkWorld]. * Bushik, Sergey (2012). [http://www.networkworld.com/article/2160905/tech-primers/a-vendor-independent-comparison-of-nosql-databases--cassandra--hbase--mongodb--riak.htmlA vendor-independent comparison of NoSQL databases: Cassandra, HBase, MongoDB, Riak. NetworkWorld]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * Zicari, Roberto V. (2014). [http://www.odbms.org/category/downloads/nosql-data-stores/nosql-data-stores-articles/NoSQL Data Stores – Articles, Papers, Presentations]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Cite book|last=McCreary|first=Dan|date=2012|title=NoSQL Distilled: A Brief Guide to the Emerging World of Polyglot Persistence|publisher=Addison-Wesley|isbn=0-321-82662-0}} * {{Cite book|last=Wiese|first=Lena|date=2013|title=Making Sense of NoSQL: A guide for managers and the rest of us|url=https://archive.org/details/makingsenseofnos0000mccr|publisher=DeGruyter/Oldenbourg|isbn=9781617291074}} * {{Cite web|url=http://www.christof-strauch.de/nosqldbs.pdf|title=Advanced Data Management for SQL, NoSQL, Cloud and Distributed Databases|last=Strauch|first=Christof|date=2015|publisher=DeGruyter/Oldenbourg}} * {{Cite journal|last=Strauch|first=Christof|date=2012|url=http://www.christof-strauch.de/nosqldbs.pdf|title=NoSQL Databases}} * {{Cite journal|last=Orend|first=Kai|date=2013|title=NoSQL Database: New Era of Databases for Big data Analytics - Classification, Characteristics and Comparison}} * {{Cite web|url=https://www.google.com/patents/US7383272?pg=PA1&dq=ganesh+krishnan&hl=en&sa=X|title=Analysis and Classification of NoSQL Databases and Evaluation of their Ability to Replace an Object-relational Persistence Layer|last=Orend|first=Kai|date=2013}} * {{Cite web|url=https://www.google.com/patents/US7383272?pg=PA1&dq=ganesh+krishnan&hl=en&sa=X|title=Method and system for versioned sharing, consolidating and reporting information|last=Krishnan|first=Ganesh|publisher=Hochschule der Medien}} ==Эшлэл== == Мэдээлэл оруулсан == B140920583 <references /> [[Ангилал:Өгөгдлийн сан]] [[Ангилал:NoSQL| ]] 4kay7hxb952vq982iicf8fgf1gql58c 0 65365 865073 507286 2026-08-06T01:28:54Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865073 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = AUS | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 1 | Streckenprofil = Circuit Albert Park.svg | Name = 2017 Formula 1 Rolex Australian Grand Prix | Datum = 3 сарын 26 | Ort = [[Мельбурн]] | Kurs = [[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]] | Runden = 57 | Geplante Runden = 58 | Länge (m) = 5303 | Wetter = бага зэрэг үүлэрхэг<br />агаарын температур 24ºC<br />замын температур 31-36°C | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Pole Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Pole Zeit = 1:22,188 | Schnellste Runde Fahrer = {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Schnellste Runde Team = {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | Schnellste Runde Zeit = 1:26,538 | Schnellste Runde = 56 | Sieger Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттель}} | Sieger Team = {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | Zweiter Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Zweites Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Dritter Fahrer = {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Drittes Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2017 оны [[Австралийн гран-при]]''' (албан ёсоор '''2017 Formula 1 Rolex Australian Grand Prix''') нь гуравдугаар сарын 26-нд [[Мельбурн]]ы [[Альберт паркийн авто тойруулга]] дээр зохиогдсон [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] эхний уралдаан юм. ==Уралдааны мэдээ== ===Тойм=== Австралийн их шанд Пирелли нисгэгч нарт ''P Zero Soft'' (шар), ''P Zero Supersoft'' (улаан), ''P Zero Ultrasoft'' (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан ''Cinturato Intermediates'' (ногоон), ''Cinturato Full-Wets'' (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/12/formel-1-2017-pirelli-gibt-erste-reifenmischung-bekannt-16122207.html Motorsport-Total.com: ''Formel 1 2017: Pirelli gibt erste Reifenmischung bekannt'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Markus Lüttgens, 2016-12-22, хандсан 2017-03-14</ref> Улирлын тэмцээний өмнөx туршилтын явалтын өмнө дугуйнуудыг бэлэн байлгах ёстой учир [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ФИА]] туршилт эхлэхээс өмнө нисгэгч нарт долоон ''ultrasoft'' хос дугуй, дөрвөн ''supersoft'' ба хоёр хос ''soft'' дугуйтай байхаар тогтоожээ. Өмнөх жилийнхтэй харьцуулахад замын хувьд нэлээд хэдэн өөрчлөлт хийгдсэн. Үүнд шинэ дүрмийн дагуу эргэлтэн дээр хамаагүй өндөр эргэлтийн хурдтай байхаас шалтгаалан эргэлтийн гадна талын хашлаганы дугуйнуудыг хоёр дахин ихээр давхарлан тавих. Үүнээс гадна арванхоёрдугаар эргэлтийн дугуйн хашлагыг tecpro-хашлагаар солив.<ref>[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/01/fia-wuenscht-rennstrecken-sollen-fuer-2017er-boliden-umbauen-17011404.html Motorsport-Total.com: ''FIA wünscht: Rennstrecken sollen für 2017er-Boliden umbauen'']{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Maria Reyer 2017-01-14</ref> Замын хоёр [[агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS]] бүс нь өмнөх жилийнхтэй адил хэсэгт үлдсэн: эхний бүс нь гараа-барианы шулуун замын эхэн хэсэгт эхний эргэлтийн өмнө 762 метр, хоёр дахь бүс нь брэбемийн дараа 510 метр урттай хэсэг. {{зай авах}} == Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо == Эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан. === Жолоочийн үнэлгээ === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттель}} | Феррари | align="right" | 25 |- valign="top" ! {{0}}2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Мерседес | align="right" | 18 |- valign="top" ! {{0}}3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Мерседес | align="right" | 15 |- valign="top" ! {{0}}4 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Феррари | align="right" | 12 |- valign="top" ! {{0}}5 | {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 10 |- valign="top" ! {{0}}6 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 8 |- valign="top" ! {{0}}7 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 6 |- valign="top" ! {{0}}8 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 4 |- valign="top" ! {{0}}9 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 2 |- valign="top" ! 10 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 1 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" ! 11 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! 12 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 13 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | Хаас-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | Хаас-Феррари | align="right" | 0 |} |} === Зохион бүтээгчийн дүн === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! 1 | align="left" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 37 |- align="center" valign="top" ! 2 | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 33 |- align="center" valign="top" ! 3 | align="left" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 10 |- align="center" valign="top" ! 4 | align="left" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | align="right" | 8 |- align="center" valign="top" ! 5 | align="left" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 7 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | align="left" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Феррари}} | align="right" | 6 |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | align="left" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | align="left" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | align="left" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! — | align="left" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | align="right" | 0 |} |} == Эшлэл == <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Австралийн гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Австралийн гран при]] 2kda57jf85vx7wgvbxaz9x52bh8ysmo 0 65398 865079 666979 2026-08-06T02:18:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865079 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = CHN | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 2 | Streckenprofil = Circuit Shanghai.svg | Name = 2017 Formula 1 Heineken Chinese Grand Prix | Datum = 4 сарын 9 | Ort = [[Шанхай]] | Kurs = [[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхайн авто тойруулга]] | Runden = 56 | Geplante Runden = | Länge (m) = 5451 | Korrektur = 0.190 | Wetter = | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Pole Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Pole Zeit = 1:31,678 | Schnellste Runde Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Schnellste Runde Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Schnellste Runde Zeit = 1:35,378 | Schnellste Runde = 44 | Sieger Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Sieger Team = {{GER|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Zweiter Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Zweites Team = {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | Dritter Fahrer = {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | Drittes Team = {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} }} '''2017 оны [[Хятадын гран-при]]''' (албан ёсоор '''2017 Formula 1 Heineken Chinese Grand Prix''') нь дөрөвдүгээр сарын 9-нд [[Шанхай]]н [[Шанхайн олон улсын авто тойруулга]] дээр зохиогдсон [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] хоёр дахь уралдаан юм. ==Уралдааны мэдээ== ===Тойм=== [[2017 оны Австралийн гран-при|Австралийн гран-пригийн]] дараа [[Себастиан Феттел]] нисгэгчдийн үнэлгээг долоон онооны илүүтэйгээр [[Льюис Хамилтон]]оос тэргүүлж байв. Зохион бүтээгчдийн үнэлгээг [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] багаас дөрвөн оноо болон [[Ред Булл Расинг|Ред Булл]] багаас 27 онооны илүүгээр тэргүүлэв. Уралдааны замын хувьд өмнөх жилийнхээс бага зэргийн өөрчлөлт хийгдсэн ба үүнд нэгдүгээр болон наймдугаар эргэлт дээр өндөр хурдтай эргэхээс шалтгаалан дугуйн хашлагыг нэмж өржээ. Хоёрдугаар эргэлтэн дээр зам ба асфальтжуулсан [[гаралтын бүс]]ийн хооронд дотор нь өвс суулгасан торлог чулуун хавтангууд тавьсан нь жолоочийг замаас гарах хорио болох юм. Мөн түүнчлэн гараа барианы замын хэсгийг шинээр асфальтжуулсан байна.<ref name="Shanghai-Facts">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/schanghai-facts-reifen-strecke-drs-fia-kommissare-17040507.html |wayback=20170409201003 |text=Motorsport-Total.com: ''Schanghai-Facts: Reifen, Strecke, DRS, FIA-Kommissare'' |archiv-bot=2026-08-06 02:18:41 InternetArchiveBot }}, Christian Nimmervoll, 2017-04-05</ref> [[Агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS бүс]] өмнөх жилтэй адил өөрчлөгдөөгүй бөгөөд хэмжилтийн цэгүүдийн эхнийх нь арванзургаадугаар эргэлтээс 35 метрийн өмнөөс эхлэн гараа-барианы шулуун дээр байна. Хоёр дахь хэмжилтийн цэг нь арванхоёрдугаар эргэлтэн дээр байх ба 14-р эргэлтээс 752 метрийн өмнө DRS-ээ идэвхижүүлэн нээх боломжтой.<ref name="Shanghai-Facts" /> Австралийн гран прид өвчний улмаас оролцож чадаагүй [[Паскаль Вээрлайн]] Хятадын гран прид ч бас оролцоогүй бөгөөд түүнийг [[Антонио Жовинацци]]гаар солив.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/pascal-wehrlein-fehlt-auch-beim-grand-prix-von-china-17040315.html |wayback=20170410050532 |text=Motorsport-Total.com: ''Pascal Wehrlein fehlt auch beim Grand Prix von China'' |archiv-bot=2026-08-06 02:18:41 InternetArchiveBot }}, Christian Nimmervoll, 2017-04-03</ref> === Чөлөөт дадлага === Эхний чөлөөт дадлага дээр [[Макс Ферстаппен|Ферстаппен]] 1:50,491 минутанд тойрсон нь хамгийн богино хугацаа байв. Бороо, [[смог]]ноос шалтгаалан тус дадлагын жолоодлого аюулгүй байдлын үүднээс хоёр удаа удаан хугацаагаар завсарласан ба учир нь аврах нисдэг тэрэгний үзэгдэх орчин хязгаарлагдан очих ёстой эмнэлэгтээ газардаж чадахгүй байгаатай холбоотой.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/formel-1-china-2017-nur-22-minuten-fahrzeit-im-training-17040703.html |wayback=20170410004425 |text=Motorsport-Total.com: ''Formel 1 China 2017: Nur 22 Minuten Fahrzeit im Training'' |archiv-bot=2026-08-06 02:18:41 InternetArchiveBot }}, Christian Nimmervoll, 2017-04-07</ref> Уг шалтгаанаар хоёр дахь чөлөөт дадлага ч бас явагдаагүй. Гурав дахь дадлагын жолоодлого дээр Себастиан Феттел 1:33,336&nbsp;минут зарцуулсан нь тус өдрийн хамгийн хурдан тойролт байв.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/ergeb/2017/02/31.shtml |wayback=20170411120141 |text=Motorsport-Total.com: ''GP China in Schanghai / 3. Freies Training'' |archiv-bot=2026-08-06 02:18:41 InternetArchiveBot }}, 2017-04-08</ref> == Шалгаруулалт == === Байрлал тогтоох уралдаан === Байрлал тогтоох уралдаан нь гурван хэсгээс бүрдэх ба нийт 45 минутын хугацаатай. {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! class="unsortable" | Жолооч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! Q1 ! Q2 ! Q3 ! Гараа |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#FFDAB9;" ! {{0}}1 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 1:33,333 | 1:32,406 | '''1:31,678''' | {{0}}1 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | '''1:33,078''' | 1:32,391 | 1:31,864 | {{0}}2 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 1:33,684 | 1:32,552 | 1:31,865 | {{0}}3 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:33,341 | '''1:32,181''' | 1:32,140 | {{0}}4 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:34,041 | 1:33,546 | 1:33,033 | {{0}}5 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 1:34,205 | 1:33,759 | 1:33,507 | {{0}}6 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:34,453 | 1:33,636 | 1:33,580 | {{0}}7 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 1:34,657 | 1:33,920 | 1:33,706 | {{0}}8 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:34,440 | 1:34,034 | 1:33,719 | {{0}}9 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 10 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 1:33,986 | 1:34,090 | 1:34,220 | 10 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 11 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:34,567 | 1:34,150 | — | 11 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 12 | style="text-align:left;" | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:34,942 | 1:34,164 | — | 12 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 13 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:34,499 | 1:34,372 | — | 13 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 14 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:34,892 | 1:35,046 | — | 14 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 15 | style="text-align:left;" | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref group="#">Жовинацци хугацаанаасаа өмнө хурдны хайрцагаа сольсон шалтгаанаар таван байраар хойш ухрах торгуулиар торгуулав.</ref> | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:34,963 | ''цаг байхгүй'' | — | 18 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 16 | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:35,023 | — | — | 15 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 17 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref group="#">Грожан байрлал тогтоох уралдаан дээр гудайлгасан хоёр ч шар тугийг үл тоомсорлон цааш явсны улмаас таван байраар хойш шилжих торгууль авсан.</ref> | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:35,223 | — | — | 19 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 18 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref group="#">Палмер байрлал тогтоох уралдаан дээр гудайлгасан хоёр ч шар тугийг үл тоомсорлон цааш явсны улмаас таван байраар хойш шилжих торгууль авсан.</ref> | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:35,279 | — | — | 20 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 19 | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:35,433 | — | — | 16 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 20 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 1:35,496 | — | — | 17 |- style="border-top:2px solid #aaa; text-align:center; vertical-align:top;" class="sortbottom" ! colspan="7" | [[107 хувийн дүрэм|107 хувийн хугацаа]]: 1:39,539&nbsp;мин <small>(Q1-ийн хамгийн богино хугацаа 1:33,078&nbsp;мин-тай харьцуулбал)</small> |} ;Тайлбар <references group="#" /> == Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо == Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан. === Жолоочийн үнэлгээ === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Феррари | align="right" | 43 |- valign="top" ! {{0}}2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Мерседес | align="right" | 43 |- valign="top" ! {{0}}3 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 25 |- valign="top" ! {{0}}4 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Мерседес | align="right" | 23 |- valign="top" ! {{0}}5 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Феррари | align="right" | 22 |- valign="top" ! {{0}}6 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 12 |- valign="top" ! {{0}}7 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 10 |- valign="top" ! {{0}}8 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 8 |- valign="top" ! {{0}}9 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 8 |- valign="top" ! 10 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" ! 11 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 2 |- valign="top" ! 12 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 2 |- valign="top" ! 13 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! 14 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | Хаас-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 15 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 16 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 17 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 18 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! - | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! - | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 0 |- valign="top" |} |} === Зохион бүтээгчийн дүн === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! 1 | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 66 |- align="center" valign="top" ! 2 | align="left" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 65 |- align="center" valign="top" ! 3 | align="left" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 37 |- align="center" valign="top" ! 4 | align="left" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Феррари}} | align="right" | 12 |- align="center" valign="top" ! 5 | align="left" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 10 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | align="left" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | align="right" | 8 |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | align="left" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | align="right" | 4 |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | align="left" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | align="left" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! — | align="left" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | align="right" | 0 |} |} ==Эшлэл== <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Хятадын гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Хятадын гран при]] opjlhxz26750qg3fsdolupfw5te93ee 0 65485 865074 507287 2026-08-06T01:31:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865074 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = BRN | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 3 | Streckenprofil = Circuit Bahrain.svg | Name = 2017 Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix | Datum = 4 сарын 16 | Ort = [[Сахир]] | Kurs = [[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейны авто тойруулга]] | Runden = 57 | Geplante Runden = | Länge (m) = 5412 | Korrektur = 0.246 | Wetter = | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Pole Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Pole Zeit = 1:28,769 | Schnellste Runde Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Schnellste Runde Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Schnellste Runde Zeit = 1:32,798 | Schnellste Runde = 46 | Sieger Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттель}} | Sieger Team = {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | Zweiter Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Zweites Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Dritter Fahrer = {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Drittes Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2017 оны [[Бахрейны гран-при]]''' (албан ёсоор: '''2017 Formula 1 Gulf Air Bahrain Grand Prix''') нь дөрөвдүгээр сарын 16-нд [[Сахир]]ын [[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|олон улсын авто тойруулга]] дээр зохиогдох [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] гурав дахь уралдаан юм. ==Уралдааны мэдээ== ===Тойм=== [[2017 оны Хятадын гран-при|Хятадын гран пригийн]] дарааx дүнгээр [[Льюис Хамилтон]] болон [[Себастиан Феттель]] нар ижил оноогоор тэргүүлж байгаа бол тэдний араас 18 онооны дутуугаар [[Макс Ферстаппен]] гуравдугаар байранд орж байв. Зохион бүтээгчийн үнэлгээг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] [[Скудериа Феррари|Феррари]] багаас нэг онооны илүүгээр болон [[Ред Булл Расинг]] багаас 29 оноогоор илүүтэйгээр тэргүүлж эхэллээ. Бахрейны их шанд [[Пирелли]] нисгэгч нарт ''P Zero Soft'' (шар), ''P Zero Supersoft'' (улаан), ''P Zero Ultrasoft'' (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан ''Cinturato Intermediates'' (ногоон), ''Cinturato Full-Wets'' (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.<ref name="Bahrain-Facts">{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/bahrain-facts-alles-was-du-wissen-musst-17041302.html |wayback=20170417070608 |text=Motorsport-Total.com: ''Bahrain-Facts: Alles, was du wissen musst! |archiv-bot=2026-08-06 01:31:57 InternetArchiveBot }}'', 2017-04-13</ref> [[Агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS]] бүсүүд нь өмнөх жилийнхтэй адил хэсэгт үлдсэн ба эхний хэмжилтийн цэг нь есдүгээр эргэлтийн өмнө 10 метрт байна. DRS бүс нь өөрөө гараа-барианы шулуунтай паралель зам дээр байна. Хоёр дахь DRS бүсийн хэмжилтийн цэг нь 14-р эргэлтийн өмнө 108 метр байх ба DRS бүс нь өөрөө гараа-барианы шулуун дээр байна. {{зай авах}} == Мэдэгдлийн хуудас == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Баг ! Ду. ! Жолооч ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Дугуй |- | rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Pетронас Ф1 баг}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | rowspan="2"| [[Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} |- | rowspan="2" | {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | rowspan="2"| [[Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17|ТАГ Хойер]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттель}} | rowspan="2"| [[Феррари SF70H]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} |- | rowspan="2" | {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа Ф1 Теам}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} |- | rowspan="2" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} ! 19 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW40]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} |- | rowspan="2" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| [[Хонда RA617H]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | rowspan="2"| [[Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} |- | rowspan="2" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 Теам}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-17]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 20 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} |- | rowspan="2" | {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | rowspan="2"| [[Рено R.S.17]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} |- | rowspan="2" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | rowspan="2"| [[Заубер C36]] | rowspan="2" | [[Феррари 061]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 94 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} |- |} == Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо == Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан. === Жолоочийн үнэлгээ === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттель}} | Феррари | align="right" | 68 |- valign="top" ! {{0}}2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Мерседес | align="right" | 61 |- valign="top" ! {{0}}3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Мерседес | align="right" | 38 |- valign="top" ! {{0}}4 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Феррари | align="right" | 34 |- valign="top" ! {{0}}5 | {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 25 |- valign="top" ! {{0}}6 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 22 |- valign="top" ! {{0}}7 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 16 |- valign="top" ! {{0}}8 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 14 |- valign="top" ! {{0}}9 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 10 |- valign="top" ! 10 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" ! 11 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |- valign="top" ! 12 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 3 |- valign="top" ! 13 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | Рено | align="right" | 2 |- valign="top" ! 14 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 2 |- valign="top" ! 15 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 16 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 17 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 18 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 19 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! 20 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! — | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 0 |- valign="top" |} |} === Зохион бүтээгчийн дүн === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! 1 | align="left" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 102 |- align="center" valign="top" ! 2 | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 99 |- align="center" valign="top" ! 3 | align="left" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 47 |- align="center" valign="top" ! 4 | align="left" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 17 |- align="center" valign="top" ! 5 | align="left" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | align="right" | 16 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | align="left" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Феррари}} | align="right" | 12 |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | align="left" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | align="right" | 8 |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | align="left" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | align="right" | 2 |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | align="left" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! — | align="left" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | align="right" | 0 |} |} == Эшлэл == <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Бахрейны гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Бахрейны гран при]] 3n105hxdst57ejbkqvmw0nfe1x8xpzu 0 65825 865077 666980 2026-08-06T01:40:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865077 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = RUS | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 4 | Streckenprofil = Circuit Sochi.svg | Name = 2017 Formula 1 VTB Russian Grand Prix | Datum = [[4 сарын 30]] | Ort = [[Сочи]] | Kurs = [[Сочийн олон улсын авто тойруулга|Сочийн авто тойруулга]] | Runden = 52 | Geplante Runden = 53 | Länge (m) = 5848 | Korrektur = 0.199 | Wetter = | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Pole Team = {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | Pole Zeit = 1:33,194 | Schnellste Runde Fahrer = {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Schnellste Runde Team = {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | Schnellste Runde Zeit = 1:36,844 | Schnellste Runde = 49 | Sieger Fahrer = {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Sieger Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Zweiter Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Zweites Team = {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | Dritter Fahrer = {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Drittes Team = {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} }} '''2017 оны [[Оросын гран-при]]''' (албан ёсоор: '''2017 Formula 1 VTB Russian Grand Prix''') нь дөрөвдүгээр сарын 30-нд [[Сочи]]йн [[Сочийн олон улсын авто тойруулга|олон улсын авто тойруулга]] дээр зохиогдох [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] дөрөв дэх уралдаан юм. ==Уралдааны мэдээ== ===Тойм=== [[2017 оны Бахрейны гран-при|Бахрейны гран пригийн]] дарааx дүнгээр [[Себастиан Феттел]] [[Льюис Хамилтон]]оос долоон онооны илүүгээр, харин гуравдугаар байранд яваа [[Валттери Боттас]]аас 30 онооны илүүтэйгээр тэргүүлж эхлэв. Зохион бүтээгчийн үнэлгээг [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] багаас гурван онооны илүүгээр болон [[Ред Булл Расинг]] багаас 55 оноогоор илүүтэйгээр тэргүүлэв. Оросын их шанд [[Пирелли]] нисгэгч нарт ''P Zero Soft'' (шар), ''P Zero Supersoft'' (улаан), ''P Zero Ultrasoft'' (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан ''Cinturato Intermediates'' (ногоон), ''Cinturato Full-Wets'' (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/rennvorschau-russland-2017-der-vorerst-letzte-zweikampf-17042601.html |wayback=20170429180636 |text=Motorsport-Total.com: ''Rennvorschau Russland 2017: Der vorerst letzte Zweikampf?'' |archiv-bot=2026-08-06 01:40:59 InternetArchiveBot }}, Roman Wittemeier 2017-04-26</ref> ''Хоёрдугаар эргэлтээс'' гарах хэсгийн замын хүрээг гурван метр урттай ''Speed-Bumps'' гэж нэрлэдэг хашлагыг угсарчээ. Энэ нь 50&nbsp;мм-ийн өндөртэй нэмэлт хашлаганы чулуу бөгөөд үүгээр жолоочийг замаас гарахаас хориглох зорилготой юм. Түүнээс гадна ''хоёрдугаар эргэлт'', ''дөрөвдүгээр эргэлт'', ''арвангуравдугаар эргэлтүүд'' дээр TecPro хашлагыг нэмсэн байна. Тус уралдааны зам нь хоёр [[Агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS]] бүстэй. {{зай авах}} == Мэдэгдлийн хуудас == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Баг ! Ду. ! Жолооч ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Дугуй |- | rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Pетронас Ф1 баг}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | rowspan="2"| [[Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} |- | rowspan="2" | {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | rowspan="2"| [[Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17|ТАГ Хойер]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | rowspan="2"| [[Феррари SF70H]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} |- | rowspan="2" | {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа Ф1 Теам}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} |- | rowspan="2" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} ! 19 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW40]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} |- | rowspan="2" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| [[Хонда RA617H]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | rowspan="2"| [[Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} |- | rowspan="2" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 Теам}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-17]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 20 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} |- | rowspan="2" | {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | rowspan="2"| [[Рено R.S.17]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} |- | rowspan="2" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | rowspan="2"| [[Заубер C36]] | rowspan="2" | [[Феррари 061]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 94 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} |- |} == Шалгаруулалт == === Байрлал тогтоох уралдааны дүн === {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! class="unsortable" | Жолооч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! Q1 ! Q2 ! Q3 ! Гараа |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#FFDAB9;" ! {{0}}1 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:34,493 | 1:34,038 | '''1:28,769''' | {{0}}1 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:34,953 | 1:33,663 | 1:28,792 | {{0}}2 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | '''1:34,041''' | 1:29,596 | 1:29,247 | {{0}}3 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 1:34,409 | 1:33,760 | 1:29,545 | {{0}}4 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:35,560 | 1:35,483 | 1:29,567 | {{0}}5 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерсердес}} | 1:35,828 | 1:35,049 | 1:29,687 | {{0}}6 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:35,301 | 1:35,221 | 1:29,842 | {{0}}7 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:35,507 | 1:35,328 | 1:30,074 | {{0}}8 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерсердес}} | 1:36,185 | 1:35,513 | 1:30,763 | {{0}}9 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 10 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерсердес}} | 1:35,372 | 1:35,729 | 1:31,074 | 10 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 11 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref group="#">Сайнц Бахрейны гран при дээр алдаа гарган мөргөлдсөний улмаас гурван байраар хойш шилжүүлэн торгуулжээ.</ref> | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:35,827 | 1:35,948 | — | 14 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 12 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерсердес}} | 1:36,279 | 1:35,964 | — | 11 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 13 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:35,984 | 1:35,968 | — | 12 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 14 | style="text-align:left;" | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:36,408 | 1:36,017 | — | 13 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 15 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:36,353 | 1:36,660 | — | 15 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 16 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:36,462 | — | — | 16 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 17 | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref group="#">Вандорн турбо цэнэглэгчийг тав дахь удаагаа болон энерги буцаан ашиглах системийг мөн тав дахь ашигласны улмаас арвантаван байраар хойш шилжүүлэн торгуулжээ.</ref> | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:37,070 | — | — | 20 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 18 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:37,332 | — | — | 17 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 19 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:37,507 | — | — | 18 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 20 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:37,620 | — | — | 19 |- style="border-top:2px solid #aaa; text-align:center; vertical-align:top;" class="sortbottom" ! colspan="7" | [[107 хувийн дүрэм|107 хувийн хугацаа]]: 1:40,623&nbsp;мин <small>(Q1-ийн хамгийн богино хугацаа 1:34,041&nbsp;мин-тай харьцуулбал )</small> |} ;Тайлбар <references group="#" /> == Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо == Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан. === Жолоочийн үнэлгээ === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Феррари | align="right" | 86 |- valign="top" ! {{0}}2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Мерседес | align="right" | 73 |- valign="top" ! {{0}}3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Мерседес | align="right" | 63 |- valign="top" ! {{0}}4 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Феррари | align="right" | 49 |- valign="top" ! {{0}}5 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 35 |- valign="top" ! {{0}}6 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 22 |- valign="top" ! {{0}}7 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 22 |- valign="top" ! {{0}}8 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 18 |- valign="top" ! {{0}}9 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 11 |- valign="top" ! 10 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 9 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" ! 11 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | Рено | align="right" | 6 |- valign="top" ! 12 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |- valign="top" ! 13 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |- valign="top" ! 14 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 2 |- valign="top" ! 15 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 16 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 17 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 18 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 19 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! 20 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 21 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 0 |- valign="top" |} |} === Зохион бүтээгчийн дүн === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! 1 | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 136 |- align="center" valign="top" ! 2 | align="left" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 135 |- align="center" valign="top" ! 3 | align="left" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 57 |- align="center" valign="top" ! 4 | align="left" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 31 |- align="center" valign="top" ! 5 | align="left" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | align="right" | 18 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | align="left" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Феррари}} | align="right" | 13 |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | align="left" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | align="right" | 8 |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | align="left" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | align="right" | 6 |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | align="left" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | align="right" | 0 |- align="center" valign="top" ! — | align="left" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | align="right" | 0 |} |} == Эшлэл == <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Оросын гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Оросын гран при]] 93273r0aw6dqox1stcbansxpo1c9qde 0 66085 865001 864404 2026-08-05T20:33:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865001 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] m8bdjft8y0k2a0vx7uk250h0ynf16rh 865084 865001 2026-08-06T04:13:23Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865084 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] 30cux3tua6fevmlvmxv4rw6u3m3q17z 0 66218 865075 666987 2026-08-06T01:34:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865075 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = ESP | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 5 | Streckenprofil = Circuit Catalunya 2007.png | Name = Formula 1 Gran Premio de España Pirelli 2017 | Datum = 5 сарын 14 | Ort = [[Монмело]] | Kurs = [[Каталуня авто тойруулга]] | Runden = 66 | Länge (m) = 4655 | Korrektur = 0.126 | Wetter = | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Pole Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Pole Zeit = 1:19,149 | Schnellste Runde Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Schnellste Runde Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Schnellste Runde Zeit = 1:23,593 | Schnellste Runde = 64 | Sieger Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Sieger Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Zweiter Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Zweites Team = {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | Dritter Fahrer = {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Drittes Team = {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} }} '''2017 оны [[Испанийн гран-при]]''' (албан ёсоор: '''Formula 1 Gran Premio de España Pirelli 2017''') нь тавдугаар сарын 14-нд [[Монмело]]гийн [[Каталуня авто тойруулга]] дээр зохион явагдсан [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] тав дахь уралдаан юм. ==Уралдааны мэдээ== ===Тойм=== [[2017 оны Оросын гран-при|Оросын гран пригийн]] дарааx дүнгээр [[Себастиан Феттел]] жолоочийн үнэлгээг [[Льюис Хамилтон]]оос 13 оноогоор, [[Валттери Боттас]]аас 23 оноогоор тэргүүлэв. Зохион бүтээгчийн үнэлгээг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес баг]] [[Скудериа Феррари|Феррари багаас]] 1 оноогоор болон [[Ред Булл Расинг|Ред Булл]] багаас 79 оноогоор тэргүүллээ. Испанийн их шанд [[Пирелли]] нисгэгч нарт P Zero Soft (шар), P Zero Supersoft (улаан), P Zero Ultrasoft (нил ягаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан Cinturato Intermediates (ногоон), Cinturato Full-Wets (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/05/ricciardo-kritisiert-pirelli-viel-zu-harte-reifen-fuer-barcelona-17050601.html |wayback=20170715010035 |text=Ricciardo kritisiert Pirelli: "Viel zu harte" Reifen für Barcelona |archiv-bot=2026-08-06 01:34:59 InternetArchiveBot }},Motorsport-Total.com: Sven Haidinger, 2017-05-06</ref>. == Мэдэгдлийн хуудас == {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Баг ! Ду. ! Жолооч ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Дугуй |- | rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Pетронас Ф1 баг}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | rowspan="2"| [[Мерседес F1 W08 EQ Power+]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} |- | rowspan="2" | {{AUT|Ziel=Ред Булл Расинг}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | rowspan="2"| [[Ред Булл RB13]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17|ТАГ Хойер]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | rowspan="2"| [[Феррари SF70H]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} |- | rowspan="2" | {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа Ф1 Теам}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM10]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} |- | rowspan="2" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} ! 19 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW40]] | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M08 EQ Power+]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} |- | rowspan="2" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Хонда}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL32]] | rowspan="2"| [[Хонда RA617H]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} |- | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Скудериа Торо Россо}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | rowspan="2"| [[Торо Россо STR12]] | rowspan="2"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} |- | rowspan="2" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас Ф1 Теам}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-17]] | rowspan="2"| [[Феррари 062]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 20 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} |- | rowspan="3" | {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | rowspan="3"| [[Рено R.S.17]] | rowspan="3"| [[Рено R.E.17]] | rowspan="3" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 30 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref group="#" name="Palmer/Sirotkin">Реногийн Сироткинд зориулсан гарааны дугаар 46-г эхний чөлөөт дадлагад гаргажээ. Гэхдээ Палмер үлдсэн долоо хоногийн уралдаанд 30 гэсэн дугаартайгаар уралдааны тэргийг авч жолоодсон.</ref> |- ! 46 | {{RUS|Сергей Олегович Сироткин|Сергей Сироткин}}<ref group="#" name="Palmer/Sirotkin" /> |- | rowspan="2" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер Ф1 Теам}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | rowspan="2"| [[Заубер C36]] | rowspan="2" | [[Феррари 061]] | rowspan="2" align="center" | {{Пирелли}} |- ! 94 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} |- |} ;Тайлбар <references group="#" /> == Шалгаруулалт == === Байрлал тогтоох уралдаан === Байрлал тогтоох уралдаан нь гурван хэсгээс бүрдэх ба нийт 45 минутын хугацаатай. {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! class="unsortable" | Жолооч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! Q1 ! Q2 ! Q3 ! Гараа |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#FFDAB9;" ! {{0}}1 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | '''1:20,511''' | '''1:20,210''' | '''1:19,149''' | {{0}}1 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:20,939 | 1:20,295 | 1:19,200 | {{0}}2 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 1:20,991 | 1:20,300 | 1:19,373 | {{0}}3 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:20,742 | 1:20,621 | 1:19,439 | {{0}}4 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:21,043 | 1:20,722 | 1:19,706 | {{0}}5 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 1:21,704 | 1:20,855 | 1:20,175 | {{0}}6 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:21,941 | 1:21,251 | 1:21,048 | {{0}}7 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерсердес}} | 1:21,945 | 1:21,239 | 1:21,070 | {{0}}8 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерсердес}} | 1:22,138 | 1:21,222 | 1:21,232 | {{0}}9 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 10 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерсердес}} | 1:21,822 | 1:21,148 | 1:21,272 | 10 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 11 | style="text-align:left;" | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:21,998 | 1:21,329 | — | 11 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 12 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:22,091 | 1:21,371 | — | 12 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 13 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:22,015 | 1:21,397 | — | 13 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 14 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:21,901 | 1:21,517 | — | 14 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 15 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:22,327 | 1:21,803 | — | 15 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 16 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:22,332 | — | — | 16 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 17 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:22,401 | — | — | 17 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 18 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерсердес}} | 1:22,411 | — | — | 18 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 19 | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref group="#">Вандорн хяналтын электроник, энерги хадгалагч зэргийг тав дахь удаагаа сольсоны улмаас гарааны байрнаасаа арван байраар хойш ухруулан гаргах торгуулиар торгуулав.</ref> | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:22,532 | — | — | 20 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 20 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:22,746 | — | — | 19 |- style="border-top:2px solid #aaa; text-align:center; vertical-align:top;" class="sortbottom" ! colspan="7" | [[107 хувийн дүрэм|107 хувийн хугацаа]]: 1:26,147&nbsp;мин <small>(Q1-ийн хамгийн богино хугацаа 1:20,511&nbsp;мин-тай харьцуулбал)</small> |} ;Тайлбар <references group="#" /> === Уралдаан === {| class="wikitable sortable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! class="unsortable" | Нисгэгч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! Тойрог ! Пит стоп ! class="unsortable" | Хугацаа ! Гараа ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|xхут.]] |- align="center" valign="top" bgcolor="#F7F6A8" ! {{0}}1 | align="left" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 66 | 2 | 1:33:53,373 | {{0}}1 | '''1:23,593 (64.)''' |- align="center" valign="top" bgcolor="#DCE5E5" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 66 | 2 | + 3,490 | {{0}}2 | 1:23,674 (43.) |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 66 | 2 | + 1:15,820 | {{0}}6 | 1:23,686 (40.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | {{0}}8 | 1:25,755 (51.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | 10 | 1:26,276 (50.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | 13 | 1:26,703 (56.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | 12 | 1:26,186 (61.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref group="#">Вээрлайн таван секундын хугацааны торгууль авсан, учир нь тэрбээр үйлчилгээ авахаар орохдоо замд нь байх хашлаганы буруу талаар зорчсон.</ref> | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 65 | 1 | + 1 тойрог | 15 | 1:26,476 (58.) |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | 19 | 1:25,976 (37.) |- align="center" valign="top" ! 10 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 65 | 2 | + 1 тойрог | 14 | 1:26,871 (50.) |- align="center" valign="top" ! 11 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 64 | 2 | + 2 тойрог | 16 | 1:26,213 (60.) |- align="center" valign="top" ! 12 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 64 | 3 | + 2 тойрог | {{0}}7 | 1:23,894 (64.) |- align="center" valign="top" ! 13 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 64 | 3 | + 2 тойрог | {{0}}9 | 1:26,472 (64.) |- align="center" valign="top" ! 14 | style="text-align:left;" | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 64 | 3 | + 2 тойрог | 11 | 1:26,371 (15.) |- align="center" valign="top" ! 15 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 64 | 3 | + 2 тойрог | 17 | 1:24,843 (44.) |- align="center" valign="top" ! 16 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 64 | 2 | + 2 тойрог | 18 | 1:26,838 (50.) |- align="center" valign="top" ! {{Төрөлжүүлэх түлхүүр|17|—}} | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 38 | 1 | DNF | {{0}}3 | 1:24,696 (28.) |- align="center" valign="top" ! {{Төрөлжүүлэх түлхүүр|18|—}} | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 32 | 1 | DNF | 20 | 1:27,554 (14.) |- align="center" valign="top" ! {{Төрөлжүүлэх түлхүүр|19|—}} | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | {{0}}1 | 0 | DNF | {{0}}5 | — |- align="center" valign="top" ! {{Төрөлжүүлэх түлхүүр|20|—}} | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | {{0}}0 | 0 | DNS | {{0}}4 | — |} ;Тайлбар <references group="#" /> == Уралдааны дараах дэлхийн аваргын оноо == Уралдаан бүрийн эхний аравт орсон нисгэгчид 25, 18, 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2, 1 гэсэн дарааллаар тус тус оноо авсан. === Жолоочийн үнэлгээ === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! {{0}}1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Феррари | align="right" | 104 |- valign="top" ! {{0}}2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Мерседес | align="right" | 98 |- valign="top" ! {{0}}3 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Мерседес | align="right" | 63 |- valign="top" ! {{0}}4 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | Феррари | align="right" | 49 |- valign="top" ! {{0}}5 |{{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 37 |- valign="top" ! {{0}}6 |{{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | Ред Булл-ТАГ Хойер | align="right" | 35 |- valign="top" ! {{0}}7 | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 34 |- valign="top" ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | Форс Индиа-Мерседес | align="right" | 19 |- valign="top" ! {{0}}9 | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 18 |- valign="top" ! 10 |{{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | Торо Россо-Рено | align="right" | 17 |- valign="top" ! 11 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | Рено | align="right" | 14 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- valign="top" ! 12 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | Хаас-Феррари | align="right" | 5 |- valign="top" ! 13 | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | Заубер-Феррари | align="right" | 4 |- valign="top" ! 14 | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | Хаас-Феррари | align="right" | 4 |- valign="top" ! 15 |{{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} |Торо Россо-Рено | align="right" | 4 |- valign="top" ! 16 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 17 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | Уильямс-Мерседес | align="right" | 0 |- valign="top" ! 18 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |- valign="top" ! 19 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}} |Заубер-Феррари | align="right" | 0 |- valign="top" ! 20 | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} |Рено | align="right" | 0 |- valign="top" ! 21 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} |МкЛарен-Хонда | align="right" | 0 |} |} === Зохион бүтээгчийн дүн === {| |- valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFDAB9" ! 1 | align="left" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 161 |- align="center" valign="top" ! 2 | align="left" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 153 |- align="center" valign="top" ! 3 | align="left" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 72 |- align="center" valign="top" ! 4 | align="left" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | align="right" | 55 |- align="center" valign="top" ! 5 | align="left" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Феррари}} | align="right" | 21 |} | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Зохион бүтээгч ! Оноо |- align="center" valign="top" ! {{0}}6 | align="left" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | align="right" | 18 |- align="center" valign="top" ! {{0}}7 | align="left" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | align="right" | 14 |- align="center" valign="top" ! {{0}}8 | align="left" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | align="right" | 9 |- align="center" valign="top" ! {{0}}9 | align="left" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | align="right" | 4 |- align="center" valign="top" ! — | align="left" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | align="right" | 0 |} |} == Эшлэл == <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Испанийн гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Испанийн гран при]] alzvx5xaa6zzjirz1y4t3xx79jxiudw 0 66614 864862 864453 2026-08-05T18:19:37Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864862 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-08-03 06:48:54 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] rz2qtow2rrydwtcq1169tn3spnoj7fq 0 68061 865076 625156 2026-08-06T01:37:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865076 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1 уралдаан | Rennen = ITA | Jahr = 2017 | Rennen Nr. = 13 | Streckenprofil = Circuit Monza.png | Name = Formula 1 Gran Premio Heineken d'Italia 2017 | Datum = 9 сарын 3 | Ort = [[Монца]] | Kurs = [[Монцагийн автодром тойруулга]] | Runden = 53 | Länge (m) = 5793 | Korrektur = 0.309 | Wetter = | Zuschauer = | Pole Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Pole Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Pole Zeit = 1:35,554 | Schnellste Runde Fahrer = {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | Schnellste Runde Team = {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | Schnellste Runde Zeit = 1:23,361 | Schnellste Runde = 49 | Sieger Fahrer = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Sieger Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Zweiter Fahrer = {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | Zweites Team = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | Dritter Fahrer = {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | Drittes Team = {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} }} '''2017 оны [[Италийн гран-при]]''' (албан ёсоор: '''Formula 1 Gran Premio Heineken d'Italia 2017''') нь есдүгээр сарын 3-нд [[Монца]]гийн [[Монцагийн автодром тойруулга|автодром тойруулга]] дээр зохион явагдсан [[2017 оны Формула-1|2017 оны Формула-1-ийн дэлхийн аваргын]] арван гурав дахь уралдаан юм. == Уралдааны мэдээ == === Тойм === [[2017 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн их шан]] уралдааны дараагаар [[Себастиан Феттел]] нисгэгчийн дэлхийн аваргын үнэлгээг [[Льюис Хамилтон]]оос долоон онооны илүүтэйгээр тэргүүлж байв. Харин зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын үнэлгээг [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]] баг [[Скудериа Феррари|Ферраригаас]] 44 оноо, [[Ред Булл Расинг]] багаас 193 онооны илүүтэйгээр хошуучлав. Италийн их шанд [[Пирелли]] нисгэгч нарт ''P Zero Medium'' (цагаан), ''P Zero Soft'' (шар), ''P Zero Supersoft'' (улаан), мөн түүнчлэн нойтон замд зориулсан ''Cinturato Intermediates'' (ногоон), ''Cinturato Full-Wets'' (хөх) дугуйнуудыг бэлтгэжээ.<ref>Sven Haidinger, Jonathan Noble: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/rennvorschau-monza-gewinnt-vettel-auf-mercedes-strecke-17083005 |wayback=20200721140534 |text=Rennvorschau Monza: Gewinnt Vettel auf Mercedes-Strecke? |archiv-bot=2026-08-06 01:37:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-08-30, хандсан 2017-08-31</ref> === Чөлөөт дасгал === Эхний чөлөөт дасгалд Льюис Хамилтон 1:21,537 минутын хугацаанд тойрч, Боттас, Феттел хоёрыг ардаа орхив.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.motorsport-total.com/f1/ergeb/2017/13/11.shtml |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=GP Italien in Monza / 1. Freies Training |datum=2017-09-01 |zugriff=2017-09-01}}</ref> Хоёр дахь чөлөөт бэлтгэл мөн л хуурай зам дээр явагдсан бөгөөд энэ удаа Боттас 1:21,406 минутад тойрсон нь Хамилтон, Феттел хоёроос илт давуу байв.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.motorsport-total.com/f1/ergeb/2017/13/21.shtml |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=GP Italien in Monza / 2. Freies Training |datum=2017-09-01 |zugriff=2017-09-01}}</ref> Гурав дахь чөлөөт бэлтгэл дээр Масса 1:40,660 минутад тойрсон нь хамгийн хурдан тойролтын хугацаа байсан ба түүний дараа [[Лэнс Стролл]] ба [[Нико Хюлькенберг]] нар удаалав.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.motorsport-total.com/f1/ergeb/2017/13/31.shtml |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=GP Italien in Monza / 3. Freies Training |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}</ref> Маш хүчтэй ширүүн бороо орсны улмаас энэ бэлтгэл ердөө л 16 минут үргэлжилсэн бөгөөд дөнгөж долоон нисгэгч хугацаат тойрог хийж амжсан байна.<ref>{{Internetquelle |url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/formel-1-monza-2017-nur-eine-viertel-stunde-regentraining-17090210.html |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Formel 1 Monza 2017: Drittes Freies Training fällt ins Wasser |autor=Fabian Hust, Christian Nimmervoll |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}</ref> === Байрлал тогтоох уралдаан === {| class="wikitable sortable" ! Байр ! class="unsortable" | Нисгэгч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! 1-р хэсэг ! 2-р хэсэг ! 3-р хэсэг ! Гараа |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}1 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 1:36,009 | '''1:34,660''' | '''1:35,554''' | {{0}}1 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref group="#">Ферстаппен тав дахь энерги буцаан ашиглах систем, тав дахь турбо цэнэглэгч мөн тав дахь дотоод шаталтын хөдөлгүүр угсарснаас шалтгаалан энэ улиралд нийт 20 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойёр}} | 1:37,344 | 1:36,113 | 1:36,702 | 13 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref group="#">Риккардо тав дахь энерги буцаан ашиглах систем, тав дахь турбо цэнэглэгч мөн тав дахь дотоод шаталтын хөдөлгүүрээ мөн түүнчлэн хугацаанаас өмнө хурдны хайрцагаа сольсноос шалтгаалан энэ улиралд нийт 25 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойёр}} | 1:38,304 | 1:37,313 | 1:36,841 | 16 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 1:37,653 | 1:37,002 | 1:37,032 | {{0}}2 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 1:38,775 | 1:37,580 | 1:37,719 | {{0}}3 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | '''1:35,716''' | 1:35,396 | 1:37,833 | {{0}}4 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:38,235 | 1:37,031 | 1:37,987 | {{0}}5 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 1:37,198 | 1:36,223 | 1:38,064 | {{0}}6 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 1:38,338 | 1:37,456 | 1:38,251 | {{0}}7 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 10 | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref group="#">Вандорн арав дахь энерги буцаан ашиглах систем, арав дахь турбо цэнэглэгч мөн долоо дахь дотоод шаталтын хөдөлгүүрээ сольсноос шалтгаалан энэ улиралд түүнийг нийт 25 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:38,767 | 1:37,471 | 1:39,157 | 18 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 11 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}}<ref group="#">Перец хугацаанаас өмнө хурдны хайрцагаа сольсноос шалтгаалан түүнийг 5 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 1:38,511 | 1:37,582 | — | 10 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 12 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref group="#">Хюлькенберг тав дахь энерги буцаан ашиглах системийг угсарсан тул шалтгаалан түүнийг 10 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 1:39,242 | 1:38,059 | — | 14 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 13 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<ref group="#">Алонсо ес дэх энерги буцаан ашиглах систем, ес дэх турбо цэнэглэгч, долоо дахь дотоод шаталтын хөдөлгүүр, зургаа дахь энерги хадгалагч ба зургаа дахь электроникийн хянагчийг ашигласан шалтгаанаар түүнийг энэ улиралд нийт 35 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 1:39,134 | 1:38,202 | — | 19 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 14 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:39,183 | 1:38,245 | — | {{0}}8 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 15 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref group="#">Сайнц тав дахь энерги буцаан ашиглах системийг угсарсан тул шалтгаалан түүнийг 10 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:39,788 | 1:38,526 | — | 15 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 16 | style="text-align:left;" | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:40,489 | — | — | {{0}}9 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 17 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}}<ref group="#">Палмер тав дахь энерги буцаан ашиглах систем, тав дахь турбо цэнэглэгчийг угсарсан тул шалтгаалан түүнийг энэ улиралд нийт 15 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{FRA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 1:40,646 | — | — | 17 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 18 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:41,732 |— |— | 11 |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 19 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррари}} | 1:41,875 | — | — | 12 |- class="sortbottom" style="border-top:2px solid #aaa; text-align:center; vertical-align:top;" ! colspan="7" |[[107 % дүрэм|107 % хугацаа]]: 1:42,416&nbsp;мин <small>(1-р хугацаат уралдааны 1:35,716&nbsp;минуттай харьцуулсан)</small> |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! data-sort-value="20" | — | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref group="#">Грожаныг чөлөөт бэлтгэл дээр хангалттай хурдан байсан гэж үзээд түүнийг гараанд гарахыг зөвшөөрсөн.</ref><ref group="#">Грожан хугацаанаас өмнө хурдны хайрцагаа сольсноос шалтгаалан түүнийг 5 байраар ухраасан.</ref> | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 1:43,355 | — | — | 20 |} '''Зүүлтийн тайлбар''' <references group="#" responsive="" /> === Уралдаан === {| class="wikitable sortable" ! Байр ! class="unsortable" | Нисгэгч ! class="unsortable" | Зохион бүтээгч ! Тойрог ! Зогсолт ! class="unsortable" | Хугацаа ! Гараа ! Хамгийн хурдан<br/> тойролт |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#F7F6A8;" ! {{0}}1 | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 53 | 1 | 1:15:32,310 | {{0}}1 | 1:23,488 (50.) |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#DCE5E5;" ! {{0}}2 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | style="text-align:left;" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | 53 | 1 | + 4,471 | {{0}}4 | 1:23,722 (53.) |- style="text-align:center; vertical-align:top; background:#FFDAB9;" ! {{0}}3 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 53 | 1 | + 36,317 | {{0}}6 | 1:23,897 (51.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}4 | style="text-align:left;" | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 53 | 1 | + 40,335 | 16 | '''1:23,361 (49.)''' |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}5 | style="text-align:left;" | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | 53 | 1 | + 1:00,082 | {{0}}5 | 1:25,054 (43.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}6 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 53 | 1 | + 1:11,528 | {{0}}3 | 1:25,652 (53.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}7 | style="text-align:left;" | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс-Мерседес}} | 53 | 1 | + 1:14,156 | {{0}}2 | 1:25,625 (51.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}8 | style="text-align:left;" | {{BRA|Ziel=Фелипе Масса}} | style="text-align:left;" | {{GBR|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 53 | 1 | + 1:14,834 | {{0}}7 | 1:25,477 (30.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! {{0}}9 | style="text-align:left;" | {{MEX|Ziel=Сергио Перец}} | style="text-align:left;" | {{IND|Форс Индиа|Форс Индиа-Мерседес}} | 53 | 1 | + 1:15,276 | 10 | 1:24,968 (48.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 10 | style="text-align:left;" | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | style="text-align:left;" | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | 52 | 2 | + 1 тойрог | 13 | 1:24,351 (48.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 11 | style="text-align:left;" | {{DEN|Ziel=Кевин Магнуссен}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 52 | 1 | + 1 тойрог | {{0}}9 | 1:26,037 (48.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 12 | style="text-align:left;" | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 52 | 1 | + 1 тойрог | {{0}}8 | 1:25,894 (43.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 13 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 52 | 1 | + 1 тойрог | 14 | 1:26,131 (46.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 14 | style="text-align:left;" | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}} | style="text-align:left;" | {{ITA|Скудериа Торо Россо|Торо Россо-Рено}} | 52 | 1 | + 1 тойрог | 15 | 1:26,210 (46.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 15 | style="text-align:left;" | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}} | style="text-align:left;" | {{USA|Хаас Ф1|Хаас-Феррари}} | 52 | 2 | + 1 тойрог | 20 | 1:25,020 (48.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 16 | style="text-align:left;" | {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррарри}} | 51 | 1 | + 2 тойрог | 12 | 1:26,547 (47.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 17 | style="text-align:left;" | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 50 | 1 | + 3 тойрог | 19 | 1:25,871 (44.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! 18 | style="text-align:left;" | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}} | style="text-align:left;" | {{CHE|Заубер Моторспорт|Заубер-Феррарри}} | 49 | 1 | + 4 тойрог | 11 | 1:27,663 (20.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! data-sort-value="19" | — | style="text-align:left;" | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}} | style="text-align:left;" | {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен-Хонда}} | 33 | 0 | DNF | 18 | 1:26,912 (30.) |- style="text-align:center; vertical-align:top;" ! data-sort-value="20" | — | style="text-align:left;" | {{GBR|Ziel=Жолион Палмер}} | style="text-align:left;" | {{FRA|Рено Ф1 Теам|Рено}} | 29 | 1 | DNF | 17 | 1:25,752 (27.) |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|2017 Italian Grand Prix|2017 оны Италийн гран-при}} == Эшлэл == <references /> {{2017 оны Формула-1 улирлын хөтлөгч мөр}} [[Ангилал:Италийн гран при|#2017]] [[Ангилал:2017 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Италийн гран при]] [[Ангилал:Монцагийн спортын арга хэмжээ|Гран-при 2017]] 90df730o7tffn5r2xkq9qmaekfw16bk 0 71662 865090 833536 2026-08-06T05:20:52Z Enkhsaihan2005 64429 865090 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Боролдой | зураг = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = ? | төрсөн_газар = | нас_барсан_огноо = 1263 он? | нас_барсан_газар = | үндэстэн = [[Монгол үндэстэн|Монгол]] | бусад_нэр = өрлөг баатар, түмтийн ноён | алдаршсан_нэр = | ажил_мэргэжил = Цэргийн жанжин, Түмтийн ноён }} '''Боролдой жанжин''' (?-1263) нь [[Их Монгол Улс]] болон түүний хараат [[Алтан Орд|Алтан ордны Улсын]] цэргийн жанжин юм. Түүний нэрийг [[оросоор]] "Бурундай"{{Citation needed}} буюу Боролдой, Боролдай, "Бурондай"{{Citation needed}}, "Буранда"{{Citation needed}}, Берендей{{Citation needed}}, [[Татар хэл|татар хэлээр]] Бурандай{{Citation needed}} гэсэн олон янзаар түүх сударт тэмдэглэн үлдээжээ. Угсаа гарал нь тодорхой биш ч, аруладын Боорчи ноёны хөвүүн гэж түүхчид таамглал дэвшүүлдэг. ==Намтар== [[Чингис хаан]] 1227 онд өөрийн хөвгүүдэд хувь таслан өгөх үед Боролдой [[Зүчи|Зүчийн]] харьяанд очсон иргэд дунд байсан байж магадгүй хэмээн судлаачид бичдэг.{{Citation needed}} Түүний нэр зөвхөн 1237 онд баруун зүгт хийсэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|Кибчагийн аян дайны]] үед [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] [[Булгар (Ижил мөрөн)|Булгарыг]] эзлэн авах байлдааны үед гарч ирнэ. Тэрээр Булгар, [[Кипчак|Кибчагийг]] байлдан дагуулахад оролцсон, цаашлаад Орос, Европт явуулах аян дайнд томоохон ул мөр үлдээсэн жанжин юм. Түүний хийсэн хамгийн том алдартай тулалдаан бол 1238 оны 3-р сарын 4-нд [[Сить голын тулалдаан|Сить голын]] эрэгт Оросын вангуудын нэгдсэн армийг бут цохисон тулаан юм. [[Бат хаан|Бат хааны]] цэрэг Европт орох үед тэрээр [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] хамт [[Сайо голын тулалдаан]] болон бусад тулалдаанд оролцож Европ дахь байлдааны бүхий л ерөнхий төлөвлөгөө, стратеги тактикийг боловсруулахад гар бие оролцсон чадварлаг жанжин байжээ. Кипчакийн аян дайнаас буцаж ирээд тэрээр Монголын эзэнт гүрний хаан ширээний тэмцлийн үед 1251 онд 100,000 орчим цэрэг захиран [[Бат хаан|Батын]] тушаалаар [[Отрар]] хотын ойролцоо Мөнх хааны нөөц туслах хүчин болон бэлэн байрлаж байсан. === Бэрх ханы үе === [[Бэрх|Бэрх ханы]] үед Галицийн ван [[Даниил Романович]] Төв Европын улсуудтай харилцаа тогтоож хоёр хөвгүүнээ [[Унгар]], [[Австри|Австрийн]] гүнжүүдтэй гэрлүүлэн холбоотны харилцаагаа бэхжүүлж эхэлсэн юм. Улмаар холбоотны хүчиндээ эрдэж Алтан ордны улсын даргач нарыг шахан гаргаад алба татвар төлөхөө больж, Алтан ордны улсын хуульд захирагдсан оросуудыгаа хүртэл цаазлан хороож, хот цайзаа бэхэлж, цэргийн хүчээ нэмэгдүүлж эхэлжээ. Даниил вангийн энэ үйлдлийг Алтан ордны улсаас томилогдсон өмнөд Оросын захирагч Хурумши буюу Куремесе<ref>Вернадский Г.В. ”Монголчууд ба Оросууд”, УБ., 2008, т.149</ref> (Бат хааны ах [[Орда хан|Ордагийн]] хүү) дорвитой шийдвэр гаргаагүй тул огцоруулж, Боролдай баатард 1258 онд 60 мянган морьт цэрэг<ref>Почщкаев Р.Ю. “Алтан ордын хаад” УБ., 2013, т.46</ref> өгч, Галицийн зүг илгээсэн байдаг. Боролдой юуны өмнө Даниил ванг дуудуулж түүнийг дайлах бус, харин Литва, Польшийг дайлах зорилготой явж байгаа, тиймээс түүнийг цэргийн хүч хавсар хэмээн үүрэг болгожээ. Үүнд итгэсэн Даниил ван өөрийн дүү Василька, хүү Лев нарыг их цэргийн хамт илгээсэн байна. '''“Бурундайн дайн”''' гэж орос сурвалжид тэмдэглэгдсэн энэ аян дайнаар Боролдой, Василька, Лев нар [[Польш]], [[Литва|Литваг]] уулгалан довтолж, [[Люблин]], [[Сандомеж]], [[Холм]], [[Краков]]<ref>Новгородын он тооллын бичиг</ref> зэрэг хотуудыг эзлэн авсан байна. Харин Боролдой жанжин буцах замдаа жинхэнэ санаагаа гарган Галицийн бүх бэхлэлтийг нурааж, өмнөд Оросын нэлээд хэдэн хот тосгоныг түйвээн сүйтгэж эхэлсэн бөгөөд Даниил ван хүч хүрэхгүйгээ мэдэж Боролдой жанжны шийдвэрийг үг дуугүй даган өөрийн гараар бүтээн байгуулсан хот суурингийн бэхлэлтүүдээ нураахаас өөр аргагүй болжээ<ref>Лаврентьевская летопись</ref> <ref>Хронологія подий Галицько-Волинського литопису. Львів, 1901</ref>. Үүгээр өмнөд Орост гарсан үймээн дарагдаж алба барьж ногдсон татвараа ахин төлөх болсон нь яах аргаүй чадварлаг цэргийн жанжин Боролдойн ач гавьяа юм. Тэрээр [[Ил Хаант Улс|Ил хаадын улстай]] хийсэн Алтан ордны улсын дайнд оролцож байсан бөгөөд 1263 онд тулалдааны талбарт амь эрстсэн эсвэл өөр шалтгаанаар таалал төгссөн эсэх нь тодорхойгүй үлдсэн юм<ref>“Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона”. т. V (1891): Буны — Вальтер, с. 51—52</ref>. Түүний нэр 1263 оноос хойш ахин ямар нэгэн эх сурвалжид тэмдэглэгдэн үлдээгүй юм. Боролдой жанжны ачаар Алтан ордны улс ямагт дайн тулалдаанд ялж байсан бөгөөд тэрээр Сүбэдэй баатартай энэ тэнцэх Алтан ордны улсын жанжин юм. Түүний нэрээр нэрлэгдсэн тосгон, төмөр замын өртөө [[Казахстан]] болон [[Киргиз|Киргизстан]] улсад байдаг. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Боролдой жанжин}} [[Ангилал:Иx Монгол Улсын жанжин]] [[Ангилал:1176 онд төрсөн]] [[Ангилал:1263 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Алтан Ордны Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] [[Ангилал:Монгол-Польшийн дайн]] i8acjtbiuv233tjpsxiqdav7qwltpih 0 71800 865102 862135 2026-08-06T07:16:39Z ~2026-43436-97 106594 /* Хувийн сонирхол */ 865102 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Амарбаясгалан}} {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | зураг =Amarbayasgalan Dashzegve.jpg | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дарга | ээлж1 =2024 оны 7 сарын 2-2025 оны 11 сарын 20 | өмнөх1 =[[Гомбожавын Занданшатар]] | дараах1 =[[Ням-Осорын Учрал]] | алба2 ={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] гишүүн, Хэрэг эрхлэх газрын дарга | ээлж2 =2022 оны 8 сар - 2024 оны 7 сар | өмнөх2 =[[Цэндийн Нямдорж]] | ээлж3 =2016 - 2022 | өмнөх3 =[[Жамъянгийн Мөнхбат]] | ээлж4 =2025 оны 9 сарын 28 - 11 сарын 17 | төрсөногноо = {{birth date|1981|11|27}} | төрсөнгазар = [[Тайшир сум|Тайшир сум]], [[Говь-Алтай]], [[Монгол]] | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Нам]] | сургууль = Говь Алтай аймгийн 1-р арван жил <br>[[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]], <br> [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | хувийн вэб = [https://http://amarbayasgalan.com/ www.amarbayasgalan.com] </br> [https://http://amarbayasgalan.org/ www.amarbayasgalan.org] | ажилүйл = Улс төр судлаач,<br> Холбооны инженер, <br> Электроникийн инженер |цахимталбар=Facebook [https://www.facebook.com/amarbayasgalanMN] Twitter [https://twitter.com/amaraadshzvg]|алба3={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Ардын Нам]]ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|нэр=Дашзэгвийн Амарбаясгалан|алба4=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга|өмнөх4=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|дараах3=[[Янгугийн Содбаатар]]|дараах2=[[Ням-Осорын Учрал]]}} '''Дашзэгвийн Амарбаясгалан''' (1981 оны 11-р сарын 27-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Тайшир суманд төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, [[Монгол Ардын Нам]]<nowiki/>ын гишүүн. 2008 онд [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]]<nowiki/>д сонгогдсоноор улс төрийн замналаа эхлүүлж тухайн үедээ хамгийн залуу төлөөлөгч болж байв. Цаашлаад 2016-2024 он хүртэл Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа намын шинэчлэл, хөгжлийн бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж, 2022-2024 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газр]]<nowiki/>ын даргын албыг хашиж, улмаар Улсын Их Хурлын 2024 оны ээлжит сонгуулийн 2 дугаар тойрог буюу Баруун бүсэд нэр дэвшин ялалт байгуулж шинэ бүрдсэн 126 гишүүнтэй Улсын Их Хурлын 12 дахь даргаар сонгогдон ажиллаж байна. 2025 оны 9-р сарын 27-28 нд МАН-ын Бага хурал хуралдаж, намын даргыг сонгох санал хураалтанд 321 гишүүд оролцож, 85.67 хувийн саналаар ялалт байгуулж, тус намын даргаар сонгогдож, намын даргын тамгаа гардан авсан.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-09-28 |title=МАН-ын Их хурлыг арваннэгдүгээр сарын 15-16-нд товлов {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2825308/ |access-date=2025-09-28 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928043458/https://news.mn/r/2825308/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Zarig.mn |title=Д.Амарбаясгалан 85.67 хувиар ялалт байгуулж МАН-ын даргаар сонгогдлоо |url=https://zarig.mn/1fph |access-date=2025-09-28 |website=zarig.mn |language=en}}</ref> 2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан Намын 31-р их хурлаар намын даргын албан тушаалаас огцорсон. == Бага нас == Эхээс дөрвүүлээ тэрээр Говь-Алтай аймгийн харьяат, Дашзэгвийн отгон хүү болон мэндэлжээ. Эцэг Дүгэрийн Дашзэгвэ нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж Говь-Алтай аймгийн “Жаран жил хоршоолол”-ын дарга, Намын үүрийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр малын үүлдэр угсааг сайжруулах, мах, сүүний чиглэлийн өндөр ашиг шимтэй үхрийн аж ахуй байгуулахад онцгой анхаарч, Норвегийн өндөр ашиг шимт үрээр мах, сүүний чиглэлийн “Норвегийн улаан” үхрийн цөм сүрэг бүрдүүлэх чухал ажлыг санаачлан хэрэгжүүлсэн байна. Эх Ламжавын Норжин нь боловсролын салбарт олон жил ажиллаж, олон шавьтай, нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч багш аж. == Боловсрол == Тэрээр 1988-1998 онд Говь-Алтай аймгийн 1-р дунд сургуульд суралцаж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшжээ. Үүний дараа 1998-2002 онд [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуульд]] Цахилгаан холбооны инженер – Мэдээлэл хэмжлийн электроник чиглэлээр суралцаж, мэргэжлээрээ төгсөж, 2010-2012 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<nowiki/>д Улс төр судлаач мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. == Ажлын туршлага == * 2000-2007 он “Соёмбо принтинг” ХХК-д ерөнхий менежер, захирал * 2007-2009 он “Монгол Шуудан” ТӨХК-д  Маркетинг төлөвлөлтийн газрын дарга * 2009-2012 он Монгол Ардын Намын Хэрэг Эрхлэх Газрын Хэвлэл Мэдээлэл Олон Нийттэй Харилцах хэлтсийн дарга * 2008-2020 он Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, Тэргүүлэгч, НИТХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга * 2009-2014 он НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч * 2015-2016 он Монгол Ардын Намын сонгуулийн асуудал хариуцсан Нарийн бичгийн дарга * 2016-2022 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2022.08.30-2024.07.02 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, сайд, ЗГХЭГ-ын дарга * 2024.07.02-ноос 2025 оны 10-р сар хүртэл Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдон ажиллаж байв. == Ажлын гараа == Тэрээр оюутан ахуйдаа том ахынхаа үүсгэн байгуулсан “Соёмбо Принтинг” ХХК-д суралцахын хажуугаар маркетингийн менежерээр ажлын гараагаа эхлүүлжээ.  Төрсөн нутаг Говь-Алтай аймгаас гаралтай Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайн]] хүү Жанцан агсантай харилцаа холбооны салбарт мөр зэрэгцэн “Монгол Шуудан” компанид Маркетинг төлөвлөлтийн газрын даргаар 2007-2009 онд ажиллах хугацаандаа шуудан холбооны үйлчилгээний алдагдлыг тэглэж байв. == '''Улс төрийн замнал''' == Д.Амарбаясгалан Монгол Ардын Намд 1999 онд 18 настайдаа элссэн бөгөөд 2007 онд Баянзүрх дүүргийн намын 37-р үүрийн дарга болов. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн кампанит ажлын хүрээнд идэвх зүтгэлтэй ажиллаж, тухайн оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд Баянзүрх дүүргээс анх удаагаа  сонгогдож, 26 настай хамгийн залуу төлөөлөгч болж байжээ. Түүний улс төрийн шинэлэг арга барил, залуу боловсон хүчний хувиар МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] МАН-ын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсийн даргаар томилж байжээ. Тэрбээр 2012 оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд  төлөөлөгчөөр дахин сонгогджээ. Хэдий Монгол Ардын Нам бүх шатандаа ялагдаж, сөрөг хүчин болсон хэдий ч нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд сөрөг хүчний бүлгийн даргаар сонгогдож, эрс шийдэмгий зоригтой дуу хоолой, үзэл бодлоо илэрхийлдэг төлөөлөгч хэмээн намын гишүүдийнхээ дунд нэр хүндтэй болжээ. === Нийтийн эрүүл мэндийн төлөөх санаачилга === [[File:D. Amarbayasgalan3.jpg|thumb]] Тэрээр нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь Монгол Ардын Намын Бүлгийн дарга байхдаа [https://web.archive.org/web/20250619110003/http://www.cancer-center.gov.mn/ Хавдар Судлалын Үндэсний Төв]д элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслын тоног төхөөрөмж худалдан авч, суурилуулахад шаардлагатай 1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг эрх баригчдаар шийдвэрлүүлж чадсан нь элэгний хорт хавдрын өвчлөлөөр дэлхийд тэргүүлэх болсон Монгол Улсын хувьд түүхэн шийдвэр болсон юм. Гадны улс оронд өндөр өртөгтэй элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслыг эх орондоо үнэ төлбөргүй хийлгэх бодит боломжийг бүрдүүлж, элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаа 2018 оны эхний улирлаас үнэ төлбөргүй хийж эхэлжээ. Францын мэс засалчдын академийн хүндэт гишүүн, мэс засалч Ж.Чинбүрэн тэргүүтэй элэг шилжүүлэн суулгах 64 хүний бүрэлдэхүүнтэй мэс засалчдын баг гадны өндөр хөгжилтэй орнуудад мэргэжил дээшлүүлж, эх орондоо элэг шилжүүлэн суулгаж байна. === Эв санааны нэгдлийн түүчээ === Монгол Ардын Нам нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан удаа дараа нэрээ сольж байсан билээ. Тухайлбал, 1921-1925 онд Монгол Ардын Нам, 1925-2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, 2010 оноос Монгол Ардын Нам хэмээн нэрээ өөрчлөн, бүтцээ шинэчилж байв. Түүнчлэн Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд тэрхүү өөрчлөлтийг дэмжээгүй хүмүүс уг нэрээр шинэ нам байгуулж, 2021 онд Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүртэл ажилласан болно. Энэхүү намын өөрчлөлтийг таниулан ойлгуулах, удаа дараагийн сонгуулийн явцад нэгдэх санаачилга өрнөж байсан бөгөөд олон жилийн турш үргэлжилсэн санал, санаачилгыг бодитой биелүүлсэн, эв санааны нэгдлээр түүчээлэх ажлыг гардан хийсэн хүн бол Д.Амарбаясгалан хэмээн МАН-ын гурван үеийн төлөөлөл хүлээн зөвшөөрдөг. === Шударга ёсны төлөөх тэмцэл === Монгол Ардын Намын удирдлагын зүгээс анх удаа 2011 онд МАН байгуулсан 90 жилийн ойн өдөр намын дарга [[Сүхбаатарын Батболд|С.Батболд]], мөн 2021 онд намын дарга [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] нар Монгол Улсад өрнөсөн улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөн амь насаа алдан, эд хөрөнгө, сэтгэл санаагаар хохирсон иргэд, албан хаагчид, цэргийн алба хаагч, лам хувраг, намын гишүүдийн ах, дүү, төрөл төрөгсөд, үр ач нарт гүн эмгэнэл илэрхийлж, уучлал хүсэж байв. Нийгэмд шударга ёсыг улам бүр батжуулан тогтоох, улс төрийн ба бусад төрлийн элдэв хэлмэгдүүлэлт дахин гаргуулахгүйн төлөө тэмцэж ажиллахаа тус бүр илэрхийлж байлаа. Үүний зэрэгцээ улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн адил хор хөнөөлтэй, нийгмийн тогтолцоог эвдэж, олон хүний амьдралд тохиох боломж, бололцоог боомилдог авлигатай тэмцэх, мөн хүний эрхийн соёлыг бэхжүүлэх үүднээс хууль тогтоомж, эрх зүйн орчныг өөрчлөн шинэчлэх, төрийн алба хаагчдыг сөрөг хандлагыг өөрчлөх, иргэдийн утга учиртай оролцоогч хөхиүлэн дэмжсэн ардчилал, парламентат ёсыг бэхжүүлэх санаачилгыг МАН-ын 30-р Их хурлаас дэмжин, хэрэгжүүлж байна.   == '''Улиран сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга''' == '''Эхний бүрэн эрх.''' Тэрээр 2015 оноос МАН-ын Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа сонгуулийн кампанит ажлыг оновчтой зохион байгуулах бүтцийг бий болгож, ялангуяа хэвлэл мэдээлэл, пиарын багийг өргөжүүлж, судалгаанд суурилан шийдвэр гаргаж хэвшжээ. МАН УИХ-ын 2016 оны ээлжит сонгуулиар үнэмлэхүй ялж, Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан түүнийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр (2016.07.28) анх томилжээ. Дашзэгвийн Амарбаясгалан Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүн болох саналаас удаа дараа татгалзаж, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын (ЕНБД) үүрэг гүйцэтгэгчээр сонгогдож, орон нутгийн сонгуульд цааш намаа удирдаж орохоор болсон нь түүний аавын захиас, зөвлөгөө байсан гэж хожмоо дурсан ярьсан байдаг. Тэрээр хэлэхдээ: “Улс төрийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын улс төрийн эрх мэдэл, боломжийг энэ нийгмийг сууриар нь өөрчлөх том шинэчлэлийн бодлогуудыг хийхэд зориулахаар шийдсэн” хэмээн сонинд ярилцлага өгч байжээ. '''Удаах бүрэн эрх.''' Удалгүй МАН-ын Бага хурлын VII хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2016.12.12) сонгон томилов. Түүний дараагийн том сорилт бол орон нутгийн сонгууль хүлээж байлаа. Сонгуулийн кампанит ажлыг шинэлэг аргаар оновчтой зохион байгуулж, горилогчдыг нэр дэвшүүлснээр орон нутгийн сонгуульд 21 аймгаас 20 аймагт, нийслэлийн 9 дүүргээс 6 дүүрэгт ялалт байгуулж, өмнөх гаргасан амжилтаа бататгасан юм. '''Гурав дахь бүрэн эрх.''' МАН-ын 2017 оны 28-р Их хурлаас У.Хүрэлсүх намын даргаар сонгогдож, улмаар Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий Нарийн бичгийн даргаар (2017.11.23) Д.Амарбаясгаланг улираан томилов. Түүний ЕНБД-д нэр дэвшихдээ дэвшүүлсэн зорилт нь намын институтийг бэхжүүлэх, сонгуулиас сонгуулийн хооронд явуулдаг үйл ажиллагааг мэргэжлийн институт болгон сайжруулах, бодлогын судалгааны хүрээлэнгүүд байгуулах, Стратеги академийг бүсийн хэмжээнд нөлөөтэй тинк танк байгууллага болгох, гишүүн бүрдээ хүрч ажилладаг орчин үеийн мэдээлэл технологийн дэвшлийг ашигласан цахим нам болох зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, дүрмийн хэд хэдэн шинэчлэлийг хийжээ. Үүний үр дүнд намын анхан болон дунд шатны намын байгууллагын үйл ажиллагаанд ахиц дэвшил гарч, бүх гишүүнээ цахим бүртгэлд хамруулж, намын үйл ажиллагаанд жирийн гишүүд, дэмжигчид идэвхтэй оролцдог болсноор МАН-ын гишүүний тоо 212,000 байсан бол 2022 оны байдлаар 310,000 гаруй гишүүн, дэмжигчтэй болжээ. Түүний улс төрийн замнал дардан байсангүй. Монгол Ардын Намын 2017 онд дотоод уур амьсгал хүндэрч, УИХ-ын 65 гишүүн 33 болон 32 гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдан, Засгийн газраа огцруулж, мөн 2019 онд УИХ-ын даргыг огцруулсан зэрэг хүндхэн цаг үеийг туулжээ. Ийнхүү өнгөрсөн цаг хугацаанд гарсан алдаа, оноог дэнслэн сургамж авч, эв санааны нэгдлийг хангах чухал гэдгийг сайтар анхаарах болжээ. Хожим МАН-ын УИХ дахь бүлэг, УИХ-ын дарга, намын дарга, Ерөнхий сайд, Удирдах зөвлөлийн гишүүд болон бага хурлын гишүүдийн саналыг тусгаж, нийт ард иргэдийн дунд явуулсан санал асуулгад тулгуурлан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]]<nowiki/>д нэмэлт өөрчлөлт хийх улс төрийн шийдвэрийг намын лидерүүдтэй хамтран гаргажээ. Ялангуяа, Засгийн газрын тогтвортой байдал, Ерөнхий сайдын эрх хэмжээг нэмэгдүүлсэн зүйл, заалтуудыг оруулсан нь Монголын улс төрийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн үйл явдал болсон юм. '''Дөрөв дэх бүрэн эрх.''' Монгол Ардын Намын 2021 оны 30 дахь Их хурлаар Л.Оюун-Эрдэнэ намын даргаар сонгогдож, Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2021.12.08) Дашзэгвийн Амарбаясгаланг 4 дэх удаагаа дэмжин сонгожээ. Түүний бодлогын томоохон дэвшүүлсэн зорилтуудаас дурдвал: # Монгол Ардын Нам социал демократизм буюу нийгмийн ардчилал хэмээн монгол хэлнээ үгчлэн буулгасан үзэл баримтлалыг 2010 оноос тунхаглан мөрдөж байгаа бөгөөд 2021 онд эх хэлнээ хөрвүүлэн буулгалгүй, шинжлэх ухааны тогтсон нэр томьёогоор хэрэглэн хэвшүүлэхээр социал демократ үзэл баримтлалтай улс төрийн байгууллага болохоор хамтран шийдсэн болно. Монгол Ардын Нам “улс орныхоо хөгжлийн бодлогыг нийтийн сайн сайхны төлөө нийгмийн нөөц, баялгийг хуваарилахад төрийн зохистой, иргэний идэвхтэй оролцоог хангаж, иргэн бүрд эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг хүртээмжтэй, чанартай хүргэх социал демократ үзэл баримтлалд тулгуурлан явуулах болно” гэдгээ зарлажээ. МАН-ын хөтөлбөр (хичээн эрмэлзэх зүйл)-ийг шинэчлэн найруулах ажлын хэсгийг Д.Амарбаясгалан тэргүүлэн ажиллажээ. # Монголын улс төрийн орчинд сүүлийн 1990 оноос хойш байгаа авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгтэй улс төрийн нам, ялангуяа эрх барьж буй нам өөрсдөө санаачлан тэмцэх тухай бодлогыг дэвшүүлсэн нь Монголын улс төрийн түүхэнд анх удаагаа гарсан үзэгдэл байв. Авлига, албан тушаал, хүнд сурталтай тэмцэх дэвшилтэд бодлогын хүрээнд намын дүрэмдээ ёс зүйн хийгээд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт шүүхээр ял авсан, холбогдсон улс төрчдийг намын гишүүнээс хасах, улс төрийн дэмжлэг үзүүлдэггүй байх тухай хэд хэдэн дүрмийн заалтыг 30 дахь Их хурлаараа батлуулж, намын бүх шатны гишүүддээ авлигаас ангид байх соён гэгээрүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Түүнчлэн хууль тогтоомж, эрх зүйн шинэчлэл, хуулийн хүлээх хариуцлагыг чангатгах зэрэг олон бодитой ажлуудыг санаачлан ажиллаж байна. # Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа 815 хуулиас өдөр тутмын харилцааг тогтмол зохицуулдаг 318 хуульд мэргэжлийн судлаачид, хуульчдийн баг бүрдүүлэн хүний эрхийн хэм хэмжээ, жишигт нийцсэн эсэх талаар судлуулж, 800 гаруй заалт нь өнөөгийн нийгмийн эрэлт хэрэгцээг хангахгүй, өөрчлөх шаардлагатай, хүний эрхийг зөрчигдөхүйц заалтууд байгааг тодруулжээ. Хүний эрх зөрчигдөж байгаа газар шударга ёс тогтох боломжгүй учраас дээрх хууль болон цаашид шинээр батлах хуульд хүний эрхийг зөрчсөн заалт орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүний эрхийг хамгаалах дэвшилтэд бодлогыг танилцуулж, Хүний эрх дэвшилтэт бодлогын хүрээлэнг байгуулжээ. Үүний хүрээнд 30,000 намын гишүүнийг хүний эрхийн манлайлагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. # Намын гишүүд төдийгүй иргэд, сонгогчдынхоо санал, гомдлыг сонсох, эргэх холбоотой байх зорилгоор тусгай дугаар, сошиал орчны чат бот системийг бий болгож, намын үйл ажиллагааны зардлыг олон нийтэд нээлттэй ил тод болгох зорилго дэвшүүлж, 2022 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс Монгол Ардын Намын санхүүгийн мэдээлэл олон нийтэд нээлттэй болгожээ. # [[Монгол Улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлал]], [[үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал]] зэрэг суурь баримт бичгүүдэд нийцүүлж, Монгол Улсын төрийн гадаад бодлогын үндсэн зорилго, зарчим чиглэлүүдтэй уялдуулсан олон тулгуурт, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан гадаад бодлогын хүрээнд дэлхийн 40 гаруй улс төрийн нам, СоцИнтерн, Прогрессив Альянс, Азийн социал демократ намуудын сүлжээ зэрэг 30 гаруй олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байгааг улам өргөжүүлэх, олон улсын социал демократ хамтын нийгэмлэгийн нэр хүндтэй гишүүн нам болох томоохон зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, түүнийгээ хурдтай хэрэгжүүлж байгааг улс төр судлаачид төдийгүй сөрөг хүчний улс төрчид өндрөөр үнэлдэг ажээ.   == '''Монгол улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын сайд Хэрэг эрхлэх газрын дарга''' == Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа хэрэгжүүлсэн түүний онцлох ажил '''Төрийн өмчит компаниудын бүтэц, зохион байгуулалтыг сайжруулсан.''' Төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдүүдийн чиг үүргийн давхардал, үргүй зардлыг бууруулах зорилготой шат дараатай арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсний үр дүнд 2023 оны 3 дугаар улирлын байдлаар улсын төсөвт үйлдвэрийн газар 44 байсныг 41, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 26 байсныг 18, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компани 114 байсныг 90 болгон тус тус цөөллөө. Тухайлбал Эрдэнэс Монгол ХХК-ийн харьяаны 39 компаниас 12-ыг татан буулгах, нэгтгэх арга хэмжээ авсан бөгөөд ТУЗ-ийн 269 гишүүн байсныг 66 болж бууруулсан байна. '''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн үйл ажиллагаанд менежментийн шинэ хувилбарыг туршив.''' Монгол Улсын Засгийн газраас 2022 оны улсын төсөвт Эрдэнэс Тавантолгой ХК 500 сая ам.доллар төвлөрүүлэх, үйл ажиллагаанд үүсээд буй доголдлыг арилгах чиглэл өгсөн ч хангалттай түвшинд биелэгдээгүй. Улмаар 2022 оны 10 дугаар сарын 26-нд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-д онцгой дэглэм тогтоосон. Онцгой дэглэмийн хугацаанд: * Нууцад хамруулсан төслийн гэрээнүүдийг ил тод болгосон. * Нүүрсийг биржээр, хил нөхцөлөөр борлуулж, нүүрсний үнэ, экспортыг нэмэгдүүлсэн. * Компанийн өр төлбөрийг барагдуулж, ашиглалтыг нэмэгдүүлсэн. '''Онцлох тоо''' * Онцгой дэглэм тогтоосон 2022 оны 10 сарын 26-ны өдрөөс хойш 12 сарын хугацаанд 3 тэрбум ам.долларын үнэлгээ бүхий 32.8 сая тонн нүүрс борлуулсан. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн борлуулалтын орлого 2022 онд 1.1 тэрбум ам.доллар буюу компани үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн ба компанийн түүхэн 12 жилийн хугацааны нийт борлуулалтын 28%-ийг онцгой дэглэм тогтоосон 12 сарын хугацаанд гүйцэтгэв. * Өмнөх үетэй харьцуулахад борлуулсан нүүрсний хэмжээ 3.9 дахин, тээвэр 3.5 дахин, экспорт 2.2 дахин, орлого 3.6 дахин, олборлолт 3.1 дахин тус тус өссөн. * 2023 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдрийг дуустал 2.8 тэрбум ам долларын үнэлгээтэй 27.4 сая тонн нүүрс борлуулсан ба үүнээс 1.9 тэрбум ам.долларыг дансанд төвлөрүүлж, Монголбанканд 1.6 тэрбум ам.доллар тушаасан. * Нүүрс олборлохоос экспортлох үе шатыг ил тод болгон энэ онд төсөвт 2.3 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төлөв. https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450383761298-aa9eb760-3a30 '''Мэргэжлийн хяналтын чиг үүргийг салбар яамдад шилжүүлэн, Засгийн газрын хяналт хэрэгжүүлэх газрыг байгуулжээ.''' Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын хэрэгжүүлдэг 26 чиглэлийн хяналтын 13-ыг нь төрийн бусад 13 байгууллага давхардуулан хэрэгжүүлж байсан. Энэ нь иргэн, аж ахуй нэгжид хүндрэл учруулж, дарамт үүсгэж байлаа. Тиймээс давхардсан хяналтыг зогсоож, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын хяналтын чиг үүргийг салбар яамд руу шилжүүлэх арга хэмжээ авч иргэн, бизнес эрхлэгчдэд ирэх давхардсан хяналт шалгалтууд үгүй болж, бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжин, илүү бодитой байх боломж нэмэгдсэн байна. Түүнчлэн Засгийн газар, төрийн албаны оновчтой, үр ашигтай засаглалыг бэхжүүлэх үндсэн чиг үүрэг бүхий Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газрыг 2023 онд байгуулсан байна. '''Төрийн байгууллагад ажиллаж байгаа хууль бус томилгоогоор томилогдсон албан хаагчдыг илрүүлэх Шүүр ажиллагааг хэрэгжүүлсэн байна.''' Монгол Улсын Засгийн газраас 2023-2024 оныг “Авлигатай тэмцэх жил” болгон зарлаж, 5Ш ажиллагааг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд төрийн бүх  шатны байгууллага, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд дэх хууль бус томилгоог илрүүлж, зохих арга хэмжээ авч ажилласан. Тухайлбал төрийн байгууллага, төрийн өмчит компанид хууль бусаар томилогдсон, мэргэжлийн ур чадварын шаардлага хангаагүй, ашиг сонирхлын зөрчилтэй нь тогтоогдсон ч албан тушаалд томилогдсон, ХОМ мэдүүлээгүй, авлига, албан тушаалтын гэмт хэрэгт ял шийтгүүлсэн зэрэг зөрчилтэй бол ажлаас чөлөөлөгдөх арга хэмжээ авахыг зохион байгуулсан. 2023 оны 12 дугаар сарын байдлаар төрийн бүх шатны 3,387 байгууллага хэрэгжилтийн тайлан, мэдээг ирүүлжээ. Уг тайлан мэдээллээр 481 албан тушаалтныг ажлаас чөлөөлж, 1,344 албан тушаалтны зөрчлийг арилгуулах арга хэмжээг зохион байгуулсан байна. '''Нэгдсэн судалгааны санг үүсгэсэн.''' Төрийн байгууллагууд жил бүр судалгаа, шинжилгээнд багагүй хөрөнгө зарцуулж байгаа боловч түүний үр дүн, дүгнэлтүүдийг төрийн бодлого, шийдвэрт хангалттай ашиглагдахгүй байгаагаас шалтгаалан 2023 оны 6-р сард судалгааны нэгдсэн цахим санг хөгжүүлж, өмнөх хугацаанд хийгдсэн судалгаа, шинжилгээний ажлуудыг нэгтгэсэн платформыг үүсгээд байна. 2024 оны 1 дүгээр сарын байдлаар www.sudalgaa.gov.mn сайтад Монгол Улсын яам, агентлаг, аймгийн ЗДТГ-ын нийт 77 байгууллага дээр бүртгэл үүсгэж, төсвөөр хийсэн 1,000 гаруй судалгаа нэгтгэгдээд байна. '''Орон нутгийн нислэгийг сэргээсэн.''' Орон нутгийн нислэгийг тогтмолжуулах, улмаар үнэ тарифыг бууруулахад нэг бол компаниудад улсын төсвөөс дэмжлэг, татаас, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх эсвэл шинэ өрсөлдөгчийг зах зээлд нэвтрүүлэх бодлогын сонголтын өмнө байсан. Аль ч тохиолдолд иргэд, жуулчид урьдчилан төлөвлөх боломжтой, үнэ тарифын хувьд авто тээвэртэй өрсөлдөхүйц, байнгын тогтмол орон нутгийн нислэгийг бий болгох нь чухал юм. Иймд Монгол Улсын Засгийн газраас орон нутгийн хуваарьт нислэгүүдийг сэргээх, үнэ тарифыг бууруулах асуудлыг судалж үзсэний үндсэн дээр [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компанийг орон нутагт нислэг үйлдүүлэх, дотоодын авиа компаниудтай өрсөлдүүлэх шийдвэр гаргаж 2023 оны 6 дугаар сард үндэсний агаарын тээвэрлэгч [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компани орон нутгийн нислэгээ сэргээсэн юм. https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450698354436-4d2b1a90-df1b == '''Монгол Улсын Их Хурлын дарга''' == Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь Монгол Улсын Их Хурлын 9 дэх удаагийн парламентын даргаар сонгогдсон бөгөөд энэ нь Монголын улс төрийн түүхэнд шинэчлэлийн томоохон үеийг эхлүүлсэн үйл явдал болсон юм. 2023 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн үр дүнд анх удаа 126 гишүүнтэй парламент бүрдэж, таван нам, эвсэл УИХ-д төлөөлөлтэй болж чадсан нь олон ургалч үзэл, ардчиллын зарчмыг бэхжүүлэх чухал алхам болсныг тэрээр онцолж байв. Монголын улс төрийн шинэ нөхцөл байдал, ардчилсан төлөөллийн зарчмыг улам бүр бататгах хариуцлагатай үүргийг гүйцэтгэж байгаа Д.Амарбаясгалан нь УИХ-аас батлагдан гарч буй хууль тогтоомжийг хүний эрхийг дээдэлсэн, нийгмийн хурдацтай өөрчлөлтөд нийцүүлэн шинэчилж байх зарчмыг гол баримтлалаа болгож байна. ==== '''Парламент 2.0 – “Гурван төгөлдөршил”''' ==== Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь парламентад [https://www.parliament.mn/nn/63007/ “Парламент 2.0 – Гурван төгөлдөршил”] бодлогыг санаачилж, хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар, хүртээмж, үр нөлөөг нэмэгдүүлэхийг зорьсон. Энэхүү бодлого нь дараах гурван үндсэн чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна: # '''Хүний эрхийг дээдэлсэн, хүн төвтэй эрх зүйн тогтолцоо''' – Хууль тогтоомжийг иргэн төвтэй болгох, хүний эрхийг хамгаалсан, олон улсын стандартад нийцсэн эрх зүйн тогтолцоог бүрдүүлэх. Тухайлбал, одоогоор хүчин төгөлдөр байгаа хуулиудыг хүний эрхэд нийцүүлэн шинэчилж, хүний эрх зөрчсөн 800 гаруй зүйл, заалтыг засварлахаар парламентын үйл ажиллагаанд тусгаад байна. # '''Хууль тогтоомжийг тодорхой, ойлгомжтой болгох''' – Олон нийтэд ойлгомжтой, хэрэгжүүлэхэд хялбар, ижил тэгш үйлчлэх хуулийн зохицуулалтыг бий болгох. Төрөөс баталж буй журмуудыг бууруулж, хуулиар зохицуулах харилцааг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байна. # '''Эрх зүйн зохицуулалтыг цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэх''' – Нийгмийн хөгжлийн хурдтай өөрчлөлт, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшилд тохирсон эрх зүйн орчныг бий болгох. Үүнд криптовалют, цахим тамхи, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах шинэ хууль тогтоомж боловсруулах зэрэг шинэлэг санаачилгууд багтаж байна. Энэхүү санаачилга нь Монгол Улсын хууль тогтоох үйл ажиллагааг иргэн төвтэй, үр нөлөөтэй болгоход чиглэсэн томоохон алхам бөгөөд парламентын бодлого, шийдвэр гаргалт илүү тодорхой, нийгмийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн байх нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилготой юм. == Намрын чуулганы хаалтын үйл ажиллагаанд хэлсэн үг == Д.Амарбаясгалан: Хөгжил тушсан чөдрийг тайлах алхмуудыг УИХ энэ удаагийн чуулганаар хийлээ. [https://montsame.mn/mn/read/360466] == Гэр бүл == Эхнэр 4 хүүхдийн хамт амьдардаг. == Хувийн сонирхол == Унадаг дугуй, сагсан бөмбөг, загасчлах спорт, буудлага сонирхдог, Бор тээгийн залилан = Бусад туршлага = Мөн харилцан адилгүй байгууллагуудад төлөөлөх, удирдах алба хашиж байсан билээ. Үүнд: * 2008-2018 онд Монголын Зүүний Хүчний Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн; * 2009 онд Монголын го даамын холбооны дэд тэргүүн; * 2009-2014 онд [[Нийгмийн Ардчилал Залуучуудын Холбоо]]<nowiki/>ны дэд ерөнхийлөгч; * 2013-2016 онд Нийслэлийн Зураг төслийн хүрээлэнд Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн; * 2015-2016 онд “Азийн Хүлэг Улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн Дэд тэргүүн; * 2013-2018 онд Говь-Алтай аймгийн нутгийн зөвлөлийн гишүүн. = Онцлох эшлэл = Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Амарбаясгалангийн МАН-ын 30-р Их хуралд илтгэсэн илтгэлээс түүвэрлэв. Үүнд:<blockquote>"Улс төрийн нам бол хэн нэгний ашиг хонжоо олох, албан тушаалд хүрэх шат биш юм." "Монгол Ардын Намын эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зэрэг шийдвэр гаргах түвшинд цөөн төлөөлөлтэй байгаа нийгмийн бүлгүүддээ адил тэгш боломж олгохыг зорин ажиллана." 'Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал, технологийн ололт амжилтыг ашигласан, хөрөнгө санхүү хэмнэсэн, бүтээлч, инновацад суурилсан “Цахим шилжилт” бол манай намын шинэ зууны тэргүүлэх чиглэл болох ёстой' "Монголд 1990 оноос хойш нийт 17 Засгийн газар байгуулагдаж байсан бөгөөд Засгийн газруудын дундаж нас 1.8 жил байгаа нь төрийн бодлого тогтвортой хэрэгжихэд сөргөөр нөлөөлж байна." "Засгийн эрх авахын төлөөх сонгуулийн настай бус, улс орноороо хамтдаа урагшлах хөгжлийн бодлогыг тодорхойлогч-хэрэгжүүлэгч нам байх нь бидний эрхэм зорилго юм." "Аливаа гэмт хэрэгт холбогдсон, тэр дундаа авлига албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогдсон намын гишүүдэд улс төрийн дэмжлэг үзүүлэхгүй." "Улс төрийн намын тогтолцооны шинэчлэл нь зөвхөн Монгол Ардын Намын асуудал биш. [[Олон намын тогтолцоо]] бүхий парламентын ардчиллыг бэхжүүлэх, намуудын нийгмийн өмнө хүлээх үүргийг өндөрсгөх, улс төрийн өрсөлдөөний тэгш боломжийг өргөжүүлэх замаар улс төрийн намуудыг улс төрийн бодлого боловсруулдаг институт болгон хөгжүүлэхийг бусад намууддаа уриалж байна." "Иргэдийн олонх нь эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх зэрэг эдийн засаг, нийгмийн эрхийг хамгийн чухлаар тавьж байна." </blockquote> == Эх сурвалж == {{reflist|2}} * [https://www.zindaa.mn/4wgt Анхны 126 гишүүнтэй парламентын ЦАГ ТООЛОЛ эхэллээ] * [https://www.parliament.mn/en/nn/30087/ D. Amarbayasgalan, the Minister of Mongolia and Head of the Cabinet Secretariat has submitted to the Chairman of the State Great Hural G. Zandanshatar the draft amendment to the Constitution of Mongolia] * [https://montsame.mn/en/read/370146 Бид эмэгтэйчүүд арга хэмжээг Улсын Их Хурлын дарга Д.Амарбаясгалан нээлээ] * [https://www.parliament.mn/nn/63007/ Гурван төгөлдөршил] * [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ ''Монгол Ардын Намын Ерөнхий Нарйин Бичгийн Дарга''] * [https://web.archive.org/web/20221205145657/https://dnn.mn/%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ ''Д.АМАРБАЯСГАЛАН МАН-ЫН ЕРӨНХИЙ НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА БОЛЛОО''] {{DEFAULTSORT:Амарбаясгалан, Дашзэгвийн}} [[Ангилал:МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Тайширын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] hyarog5464g37bs3ax8wv2uq8me6bdp 865107 865102 2026-08-06T07:50:25Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-43436-97|~2026-43436-97]] ([[User talk:~2026-43436-97|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 862135 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Амарбаясгалан}} {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Дашзэгвийн Амарбаясгалан | зураг =Amarbayasgalan Dashzegve.jpg | алба1 = {{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Их Хурал|Монгол Улсын Их Хурлын]] дарга | ээлж1 =2024 оны 7 сарын 2-2025 оны 11 сарын 20 | өмнөх1 =[[Гомбожавын Занданшатар]] | дараах1 =[[Ням-Осорын Учрал]] | алба2 ={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Засгийн Газрын]] гишүүн, Хэрэг эрхлэх газрын дарга | ээлж2 =2022 оны 8 сар - 2024 оны 7 сар | өмнөх2 =[[Цэндийн Нямдорж]] | ээлж3 =2016 - 2022 | өмнөх3 =[[Жамъянгийн Мөнхбат]] | ээлж4 =2025 оны 9 сарын 28 - 11 сарын 17 | төрсөногноо = {{birth date|1981|11|27}} | төрсөнгазар = [[Тайшир сум|Тайшир сум]], [[Говь-Алтай]], [[Монгол]] | улсорон = {{MGL3}} | намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Нам]] | сургууль = Говь Алтай аймгийн 1-р арван жил <br>[[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]], <br> [[Монгол Улсын Их Сургууль]] | хувийн вэб = [https://http://amarbayasgalan.com/ www.amarbayasgalan.com] </br> [https://http://amarbayasgalan.org/ www.amarbayasgalan.org] | ажилүйл = Улс төр судлаач,<br> Холбооны инженер, <br> Электроникийн инженер |цахимталбар=Facebook [https://www.facebook.com/amarbayasgalanMN] Twitter [https://twitter.com/amaraadshzvg]|алба3={{flagicon|Монгол}} [[Монгол Ардын Нам]]ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|нэр=Дашзэгвийн Амарбаясгалан|алба4=[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Намын]] дарга|өмнөх4=[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]|дараах3=[[Янгугийн Содбаатар]]|дараах2=[[Ням-Осорын Учрал]]}} '''Дашзэгвийн Амарбаясгалан''' (1981 оны 11-р сарын 27-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Тайшир суманд төрсөн) - Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, [[Монгол Ардын Нам]]<nowiki/>ын гишүүн. 2008 онд [[Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал|Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]]<nowiki/>д сонгогдсоноор улс төрийн замналаа эхлүүлж тухайн үедээ хамгийн залуу төлөөлөгч болж байв. Цаашлаад 2016-2024 он хүртэл Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа намын шинэчлэл, хөгжлийн бодлогыг амжилттай хэрэгжүүлж, 2022-2024 онд Монгол Улсын сайд, [[Монгол улсын Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар|Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газр]]<nowiki/>ын даргын албыг хашиж, улмаар Улсын Их Хурлын 2024 оны ээлжит сонгуулийн 2 дугаар тойрог буюу Баруун бүсэд нэр дэвшин ялалт байгуулж шинэ бүрдсэн 126 гишүүнтэй Улсын Их Хурлын 12 дахь даргаар сонгогдон ажиллаж байна. 2025 оны 9-р сарын 27-28 нд МАН-ын Бага хурал хуралдаж, намын даргыг сонгох санал хураалтанд 321 гишүүд оролцож, 85.67 хувийн саналаар ялалт байгуулж, тус намын даргаар сонгогдож, намын даргын тамгаа гардан авсан.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2025-09-28 |title=МАН-ын Их хурлыг арваннэгдүгээр сарын 15-16-нд товлов {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2825308/ |access-date=2025-09-28 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn |archive-date=2025-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250928043458/https://news.mn/r/2825308/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Zarig.mn |title=Д.Амарбаясгалан 85.67 хувиар ялалт байгуулж МАН-ын даргаар сонгогдлоо |url=https://zarig.mn/1fph |access-date=2025-09-28 |website=zarig.mn |language=en}}</ref> 2025 оны 11 сарын 15-17 нд хуралдсан Намын 31-р их хурлаар намын даргын албан тушаалаас огцорсон. == Бага нас == Эхээс дөрвүүлээ тэрээр Говь-Алтай аймгийн харьяат, Дашзэгвийн отгон хүү болон мэндэлжээ. Эцэг Дүгэрийн Дашзэгвэ нь хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллаж Говь-Алтай аймгийн “Жаран жил хоршоолол”-ын дарга, Намын үүрийн даргаар ажиллаж байсан. Тэрээр малын үүлдэр угсааг сайжруулах, мах, сүүний чиглэлийн өндөр ашиг шимтэй үхрийн аж ахуй байгуулахад онцгой анхаарч, Норвегийн өндөр ашиг шимт үрээр мах, сүүний чиглэлийн “Норвегийн улаан” үхрийн цөм сүрэг бүрдүүлэх чухал ажлыг санаачлан хэрэгжүүлсэн байна. Эх Ламжавын Норжин нь боловсролын салбарт олон жил ажиллаж, олон шавьтай, нэр хүндтэй сурган хүмүүжүүлэгч багш аж. == Боловсрол == Тэрээр 1988-1998 онд Говь-Алтай аймгийн 1-р дунд сургуульд суралцаж, бүрэн дунд боловсрол эзэмшжээ. Үүний дараа 1998-2002 онд [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль|Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуульд]] Цахилгаан холбооны инженер – Мэдээлэл хэмжлийн электроник чиглэлээр суралцаж, мэргэжлээрээ төгсөж, 2010-2012 онд [[Монгол Улсын Их Сургууль]]<nowiki/>д Улс төр судлаач мэргэжлээр магистрын зэрэг хамгаалжээ. == Ажлын туршлага == * 2000-2007 он “Соёмбо принтинг” ХХК-д ерөнхий менежер, захирал * 2007-2009 он “Монгол Шуудан” ТӨХК-д  Маркетинг төлөвлөлтийн газрын дарга * 2009-2012 он Монгол Ардын Намын Хэрэг Эрхлэх Газрын Хэвлэл Мэдээлэл Олон Нийттэй Харилцах хэлтсийн дарга * 2008-2020 он Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгч, Тэргүүлэгч, НИТХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга * 2009-2014 он НАМЗХ-ны Дэд ерөнхийлөгч * 2015-2016 он Монгол Ардын Намын сонгуулийн асуудал хариуцсан Нарийн бичгийн дарга * 2016-2022 он Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * 2022.08.30-2024.07.02 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, сайд, ЗГХЭГ-ын дарга * 2024.07.02-ноос 2025 оны 10-р сар хүртэл Монгол Улсын Их Хурлын даргаар сонгогдон ажиллаж байв. == Ажлын гараа == Тэрээр оюутан ахуйдаа том ахынхаа үүсгэн байгуулсан “Соёмбо Принтинг” ХХК-д суралцахын хажуугаар маркетингийн менежерээр ажлын гараагаа эхлүүлжээ.  Төрсөн нутаг Говь-Алтай аймгаас гаралтай Монгол Улсын Ерөнхий сайд байсан [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайн]] хүү Жанцан агсантай харилцаа холбооны салбарт мөр зэрэгцэн “Монгол Шуудан” компанид Маркетинг төлөвлөлтийн газрын даргаар 2007-2009 онд ажиллах хугацаандаа шуудан холбооны үйлчилгээний алдагдлыг тэглэж байв. == '''Улс төрийн замнал''' == Д.Амарбаясгалан Монгол Ардын Намд 1999 онд 18 настайдаа элссэн бөгөөд 2007 онд Баянзүрх дүүргийн намын 37-р үүрийн дарга болов. УИХ-ын 2008 оны сонгуулийн кампанит ажлын хүрээнд идэвх зүтгэлтэй ажиллаж, тухайн оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд Баянзүрх дүүргээс анх удаагаа  сонгогдож, 26 настай хамгийн залуу төлөөлөгч болж байжээ. Түүний улс төрийн шинэлэг арга барил, залуу боловсон хүчний хувиар МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] МАН-ын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсийн даргаар томилж байжээ. Тэрбээр 2012 оны орон нутгийн сонгуульд нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд  төлөөлөгчөөр дахин сонгогджээ. Хэдий Монгол Ардын Нам бүх шатандаа ялагдаж, сөрөг хүчин болсон хэдий ч нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хуралд сөрөг хүчний бүлгийн даргаар сонгогдож, эрс шийдэмгий зоригтой дуу хоолой, үзэл бодлоо илэрхийлдэг төлөөлөгч хэмээн намын гишүүдийнхээ дунд нэр хүндтэй болжээ. === Нийтийн эрүүл мэндийн төлөөх санаачилга === [[File:D. Amarbayasgalan3.jpg|thumb]] Тэрээр нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал дахь Монгол Ардын Намын Бүлгийн дарга байхдаа [https://web.archive.org/web/20250619110003/http://www.cancer-center.gov.mn/ Хавдар Судлалын Үндэсний Төв]д элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслын тоног төхөөрөмж худалдан авч, суурилуулахад шаардлагатай 1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг эрх баригчдаар шийдвэрлүүлж чадсан нь элэгний хорт хавдрын өвчлөлөөр дэлхийд тэргүүлэх болсон Монгол Улсын хувьд түүхэн шийдвэр болсон юм. Гадны улс оронд өндөр өртөгтэй элэг шилжүүлэн суулгах мэс заслыг эх орондоо үнэ төлбөргүй хийлгэх бодит боломжийг бүрдүүлж, элэг шилжүүлэн суулгах хагалгаа 2018 оны эхний улирлаас үнэ төлбөргүй хийж эхэлжээ. Францын мэс засалчдын академийн хүндэт гишүүн, мэс засалч Ж.Чинбүрэн тэргүүтэй элэг шилжүүлэн суулгах 64 хүний бүрэлдэхүүнтэй мэс засалчдын баг гадны өндөр хөгжилтэй орнуудад мэргэжил дээшлүүлж, эх орондоо элэг шилжүүлэн суулгаж байна. === Эв санааны нэгдлийн түүчээ === Монгол Ардын Нам нийгэм, улс төрийн нөхцөл байдлаас шалтгаалан удаа дараа нэрээ сольж байсан билээ. Тухайлбал, 1921-1925 онд Монгол Ардын Нам, 1925-2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, 2010 оноос Монгол Ардын Нам хэмээн нэрээ өөрчлөн, бүтцээ шинэчилж байв. Түүнчлэн Монгол Ардын Нам 2010 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Нам хэмээх нэрээ өөрчлөхөд тэрхүү өөрчлөлтийг дэмжээгүй хүмүүс уг нэрээр шинэ нам байгуулж, 2021 онд Монгол Ардын Намтай нэгдэх тохиролцоонд хүртэл ажилласан болно. Энэхүү намын өөрчлөлтийг таниулан ойлгуулах, удаа дараагийн сонгуулийн явцад нэгдэх санаачилга өрнөж байсан бөгөөд олон жилийн турш үргэлжилсэн санал, санаачилгыг бодитой биелүүлсэн, эв санааны нэгдлээр түүчээлэх ажлыг гардан хийсэн хүн бол Д.Амарбаясгалан хэмээн МАН-ын гурван үеийн төлөөлөл хүлээн зөвшөөрдөг. === Шударга ёсны төлөөх тэмцэл === Монгол Ардын Намын удирдлагын зүгээс анх удаа 2011 онд МАН байгуулсан 90 жилийн ойн өдөр намын дарга [[Сүхбаатарын Батболд|С.Батболд]], мөн 2021 онд намын дарга [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]] нар Монгол Улсад өрнөсөн улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөн амь насаа алдан, эд хөрөнгө, сэтгэл санаагаар хохирсон иргэд, албан хаагчид, цэргийн алба хаагч, лам хувраг, намын гишүүдийн ах, дүү, төрөл төрөгсөд, үр ач нарт гүн эмгэнэл илэрхийлж, уучлал хүсэж байв. Нийгэмд шударга ёсыг улам бүр батжуулан тогтоох, улс төрийн ба бусад төрлийн элдэв хэлмэгдүүлэлт дахин гаргуулахгүйн төлөө тэмцэж ажиллахаа тус бүр илэрхийлж байлаа. Үүний зэрэгцээ улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн адил хор хөнөөлтэй, нийгмийн тогтолцоог эвдэж, олон хүний амьдралд тохиох боломж, бололцоог боомилдог авлигатай тэмцэх, мөн хүний эрхийн соёлыг бэхжүүлэх үүднээс хууль тогтоомж, эрх зүйн орчныг өөрчлөн шинэчлэх, төрийн алба хаагчдыг сөрөг хандлагыг өөрчлөх, иргэдийн утга учиртай оролцоогч хөхиүлэн дэмжсэн ардчилал, парламентат ёсыг бэхжүүлэх санаачилгыг МАН-ын 30-р Их хурлаас дэмжин, хэрэгжүүлж байна.   == '''Улиран сонгогдсон Ерөнхий нарийн бичгийн дарга''' == '''Эхний бүрэн эрх.''' Тэрээр 2015 оноос МАН-ын Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллахдаа сонгуулийн кампанит ажлыг оновчтой зохион байгуулах бүтцийг бий болгож, ялангуяа хэвлэл мэдээлэл, пиарын багийг өргөжүүлж, судалгаанд суурилан шийдвэр гаргаж хэвшжээ. МАН УИХ-ын 2016 оны ээлжит сонгуулиар үнэмлэхүй ялж, Сонгууль хариуцсан нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан түүнийг Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр (2016.07.28) анх томилжээ. Дашзэгвийн Амарбаясгалан Улсын Их Хурал, Засгийн газрын гишүүн болох саналаас удаа дараа татгалзаж, МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын (ЕНБД) үүрэг гүйцэтгэгчээр сонгогдож, орон нутгийн сонгуульд цааш намаа удирдаж орохоор болсон нь түүний аавын захиас, зөвлөгөө байсан гэж хожмоо дурсан ярьсан байдаг. Тэрээр хэлэхдээ: “Улс төрийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын улс төрийн эрх мэдэл, боломжийг энэ нийгмийг сууриар нь өөрчлөх том шинэчлэлийн бодлогуудыг хийхэд зориулахаар шийдсэн” хэмээн сонинд ярилцлага өгч байжээ. '''Удаах бүрэн эрх.''' Удалгүй МАН-ын Бага хурлын VII хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2016.12.12) сонгон томилов. Түүний дараагийн том сорилт бол орон нутгийн сонгууль хүлээж байлаа. Сонгуулийн кампанит ажлыг шинэлэг аргаар оновчтой зохион байгуулж, горилогчдыг нэр дэвшүүлснээр орон нутгийн сонгуульд 21 аймгаас 20 аймагт, нийслэлийн 9 дүүргээс 6 дүүрэгт ялалт байгуулж, өмнөх гаргасан амжилтаа бататгасан юм. '''Гурав дахь бүрэн эрх.''' МАН-ын 2017 оны 28-р Их хурлаас У.Хүрэлсүх намын даргаар сонгогдож, улмаар Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий Нарийн бичгийн даргаар (2017.11.23) Д.Амарбаясгаланг улираан томилов. Түүний ЕНБД-д нэр дэвшихдээ дэвшүүлсэн зорилт нь намын институтийг бэхжүүлэх, сонгуулиас сонгуулийн хооронд явуулдаг үйл ажиллагааг мэргэжлийн институт болгон сайжруулах, бодлогын судалгааны хүрээлэнгүүд байгуулах, Стратеги академийг бүсийн хэмжээнд нөлөөтэй тинк танк байгууллага болгох, гишүүн бүрдээ хүрч ажилладаг орчин үеийн мэдээлэл технологийн дэвшлийг ашигласан цахим нам болох зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, дүрмийн хэд хэдэн шинэчлэлийг хийжээ. Үүний үр дүнд намын анхан болон дунд шатны намын байгууллагын үйл ажиллагаанд ахиц дэвшил гарч, бүх гишүүнээ цахим бүртгэлд хамруулж, намын үйл ажиллагаанд жирийн гишүүд, дэмжигчид идэвхтэй оролцдог болсноор МАН-ын гишүүний тоо 212,000 байсан бол 2022 оны байдлаар 310,000 гаруй гишүүн, дэмжигчтэй болжээ. Түүний улс төрийн замнал дардан байсангүй. Монгол Ардын Намын 2017 онд дотоод уур амьсгал хүндэрч, УИХ-ын 65 гишүүн 33 болон 32 гэсэн хоёр хэсэгт хуваагдан, Засгийн газраа огцруулж, мөн 2019 онд УИХ-ын даргыг огцруулсан зэрэг хүндхэн цаг үеийг туулжээ. Ийнхүү өнгөрсөн цаг хугацаанд гарсан алдаа, оноог дэнслэн сургамж авч, эв санааны нэгдлийг хангах чухал гэдгийг сайтар анхаарах болжээ. Хожим МАН-ын УИХ дахь бүлэг, УИХ-ын дарга, намын дарга, Ерөнхий сайд, Удирдах зөвлөлийн гишүүд болон бага хурлын гишүүдийн саналыг тусгаж, нийт ард иргэдийн дунд явуулсан санал асуулгад тулгуурлан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]]<nowiki/>д нэмэлт өөрчлөлт хийх улс төрийн шийдвэрийг намын лидерүүдтэй хамтран гаргажээ. Ялангуяа, Засгийн газрын тогтвортой байдал, Ерөнхий сайдын эрх хэмжээг нэмэгдүүлсэн зүйл, заалтуудыг оруулсан нь Монголын улс төрийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн үйл явдал болсон юм. '''Дөрөв дэх бүрэн эрх.''' Монгол Ардын Намын 2021 оны 30 дахь Их хурлаар Л.Оюун-Эрдэнэ намын даргаар сонгогдож, Бага хурлын анхдугаар хуралдаанаас Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар (2021.12.08) Дашзэгвийн Амарбаясгаланг 4 дэх удаагаа дэмжин сонгожээ. Түүний бодлогын томоохон дэвшүүлсэн зорилтуудаас дурдвал: # Монгол Ардын Нам социал демократизм буюу нийгмийн ардчилал хэмээн монгол хэлнээ үгчлэн буулгасан үзэл баримтлалыг 2010 оноос тунхаглан мөрдөж байгаа бөгөөд 2021 онд эх хэлнээ хөрвүүлэн буулгалгүй, шинжлэх ухааны тогтсон нэр томьёогоор хэрэглэн хэвшүүлэхээр социал демократ үзэл баримтлалтай улс төрийн байгууллага болохоор хамтран шийдсэн болно. Монгол Ардын Нам “улс орныхоо хөгжлийн бодлогыг нийтийн сайн сайхны төлөө нийгмийн нөөц, баялгийг хуваарилахад төрийн зохистой, иргэний идэвхтэй оролцоог хангаж, иргэн бүрд эрүүл мэнд, боловсрол, нийгмийн хамгааллын үйлчилгээг хүртээмжтэй, чанартай хүргэх социал демократ үзэл баримтлалд тулгуурлан явуулах болно” гэдгээ зарлажээ. МАН-ын хөтөлбөр (хичээн эрмэлзэх зүйл)-ийг шинэчлэн найруулах ажлын хэсгийг Д.Амарбаясгалан тэргүүлэн ажиллажээ. # Монголын улс төрийн орчинд сүүлийн 1990 оноос хойш байгаа авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгтэй улс төрийн нам, ялангуяа эрх барьж буй нам өөрсдөө санаачлан тэмцэх тухай бодлогыг дэвшүүлсэн нь Монголын улс төрийн түүхэнд анх удаагаа гарсан үзэгдэл байв. Авлига, албан тушаал, хүнд сурталтай тэмцэх дэвшилтэд бодлогын хүрээнд намын дүрэмдээ ёс зүйн хийгээд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт шүүхээр ял авсан, холбогдсон улс төрчдийг намын гишүүнээс хасах, улс төрийн дэмжлэг үзүүлдэггүй байх тухай хэд хэдэн дүрмийн заалтыг 30 дахь Их хурлаараа батлуулж, намын бүх шатны гишүүддээ авлигаас ангид байх соён гэгээрүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж эхэлжээ. Түүнчлэн хууль тогтоомж, эрх зүйн шинэчлэл, хуулийн хүлээх хариуцлагыг чангатгах зэрэг олон бодитой ажлуудыг санаачлан ажиллаж байна. # Монгол Улсад хүчин төгөлдөр мөрдөж байгаа 815 хуулиас өдөр тутмын харилцааг тогтмол зохицуулдаг 318 хуульд мэргэжлийн судлаачид, хуульчдийн баг бүрдүүлэн хүний эрхийн хэм хэмжээ, жишигт нийцсэн эсэх талаар судлуулж, 800 гаруй заалт нь өнөөгийн нийгмийн эрэлт хэрэгцээг хангахгүй, өөрчлөх шаардлагатай, хүний эрхийг зөрчигдөхүйц заалтууд байгааг тодруулжээ. Хүний эрх зөрчигдөж байгаа газар шударга ёс тогтох боломжгүй учраас дээрх хууль болон цаашид шинээр батлах хуульд хүний эрхийг зөрчсөн заалт орохоос урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хүний эрхийг хамгаалах дэвшилтэд бодлогыг танилцуулж, Хүний эрх дэвшилтэт бодлогын хүрээлэнг байгуулжээ. Үүний хүрээнд 30,000 намын гишүүнийг хүний эрхийн манлайлагч хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байна. # Намын гишүүд төдийгүй иргэд, сонгогчдынхоо санал, гомдлыг сонсох, эргэх холбоотой байх зорилгоор тусгай дугаар, сошиал орчны чат бот системийг бий болгож, намын үйл ажиллагааны зардлыг олон нийтэд нээлттэй ил тод болгох зорилго дэвшүүлж, 2022 оны 1-р сарын 1-ний өдрөөс Монгол Ардын Намын санхүүгийн мэдээлэл олон нийтэд нээлттэй болгожээ. # [[Монгол Улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлал]], [[үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал]] зэрэг суурь баримт бичгүүдэд нийцүүлж, Монгол Улсын төрийн гадаад бодлогын үндсэн зорилго, зарчим чиглэлүүдтэй уялдуулсан олон тулгуурт, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан гадаад бодлогын хүрээнд дэлхийн 40 гаруй улс төрийн нам, СоцИнтерн, Прогрессив Альянс, Азийн социал демократ намуудын сүлжээ зэрэг 30 гаруй олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллаж байгааг улам өргөжүүлэх, олон улсын социал демократ хамтын нийгэмлэгийн нэр хүндтэй гишүүн нам болох томоохон зорилтуудыг тус тус дэвшүүлж, түүнийгээ хурдтай хэрэгжүүлж байгааг улс төр судлаачид төдийгүй сөрөг хүчний улс төрчид өндрөөр үнэлдэг ажээ.   == '''Монгол улсын Засгийн газрын гишүүн, Монгол улсын сайд Хэрэг эрхлэх газрын дарга''' == Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргаар ажиллах хугацаандаа хэрэгжүүлсэн түүний онцлох ажил '''Төрийн өмчит компаниудын бүтэц, зохион байгуулалтыг сайжруулсан.''' Төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдүүдийн чиг үүргийн давхардал, үргүй зардлыг бууруулах зорилготой шат дараатай арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсний үр дүнд 2023 оны 3 дугаар улирлын байдлаар улсын төсөвт үйлдвэрийн газар 44 байсныг 41, төрийн өмчит үйлдвэрийн газар 26 байсныг 18, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой компани 114 байсныг 90 болгон тус тус цөөллөө. Тухайлбал Эрдэнэс Монгол ХХК-ийн харьяаны 39 компаниас 12-ыг татан буулгах, нэгтгэх арга хэмжээ авсан бөгөөд ТУЗ-ийн 269 гишүүн байсныг 66 болж бууруулсан байна. '''“Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн үйл ажиллагаанд менежментийн шинэ хувилбарыг туршив.''' Монгол Улсын Засгийн газраас 2022 оны улсын төсөвт Эрдэнэс Тавантолгой ХК 500 сая ам.доллар төвлөрүүлэх, үйл ажиллагаанд үүсээд буй доголдлыг арилгах чиглэл өгсөн ч хангалттай түвшинд биелэгдээгүй. Улмаар 2022 оны 10 дугаар сарын 26-нд Эрдэнэс Тавантолгой ХК-д онцгой дэглэм тогтоосон. Онцгой дэглэмийн хугацаанд: * Нууцад хамруулсан төслийн гэрээнүүдийг ил тод болгосон. * Нүүрсийг биржээр, хил нөхцөлөөр борлуулж, нүүрсний үнэ, экспортыг нэмэгдүүлсэн. * Компанийн өр төлбөрийг барагдуулж, ашиглалтыг нэмэгдүүлсэн. '''Онцлох тоо''' * Онцгой дэглэм тогтоосон 2022 оны 10 сарын 26-ны өдрөөс хойш 12 сарын хугацаанд 3 тэрбум ам.долларын үнэлгээ бүхий 32.8 сая тонн нүүрс борлуулсан. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн борлуулалтын орлого 2022 онд 1.1 тэрбум ам.доллар буюу компани үүсгэн байгуулагдсан цагаас хойш хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн ба компанийн түүхэн 12 жилийн хугацааны нийт борлуулалтын 28%-ийг онцгой дэглэм тогтоосон 12 сарын хугацаанд гүйцэтгэв. * Өмнөх үетэй харьцуулахад борлуулсан нүүрсний хэмжээ 3.9 дахин, тээвэр 3.5 дахин, экспорт 2.2 дахин, орлого 3.6 дахин, олборлолт 3.1 дахин тус тус өссөн. * 2023 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдрийг дуустал 2.8 тэрбум ам долларын үнэлгээтэй 27.4 сая тонн нүүрс борлуулсан ба үүнээс 1.9 тэрбум ам.долларыг дансанд төвлөрүүлж, Монголбанканд 1.6 тэрбум ам.доллар тушаасан. * Нүүрс олборлохоос экспортлох үе шатыг ил тод болгон энэ онд төсөвт 2.3 их наяд төгрөгийн татвар, хураамж төлөв. https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450383761298-aa9eb760-3a30 '''Мэргэжлийн хяналтын чиг үүргийг салбар яамдад шилжүүлэн, Засгийн газрын хяналт хэрэгжүүлэх газрыг байгуулжээ.''' Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын хэрэгжүүлдэг 26 чиглэлийн хяналтын 13-ыг нь төрийн бусад 13 байгууллага давхардуулан хэрэгжүүлж байсан. Энэ нь иргэн, аж ахуй нэгжид хүндрэл учруулж, дарамт үүсгэж байлаа. Тиймээс давхардсан хяналтыг зогсоож, Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын хяналтын чиг үүргийг салбар яамд руу шилжүүлэх арга хэмжээ авч иргэн, бизнес эрхлэгчдэд ирэх давхардсан хяналт шалгалтууд үгүй болж, бизнесийн үйл ажиллагааг дэмжин, илүү бодитой байх боломж нэмэгдсэн байна. Түүнчлэн Засгийн газар, төрийн албаны оновчтой, үр ашигтай засаглалыг бэхжүүлэх үндсэн чиг үүрэг бүхий Засгийн газрын Хяналт хэрэгжүүлэх газрыг 2023 онд байгуулсан байна. '''Төрийн байгууллагад ажиллаж байгаа хууль бус томилгоогоор томилогдсон албан хаагчдыг илрүүлэх Шүүр ажиллагааг хэрэгжүүлсэн байна.''' Монгол Улсын Засгийн газраас 2023-2024 оныг “Авлигатай тэмцэх жил” болгон зарлаж, 5Ш ажиллагааг эхлүүлсэн. Энэ хүрээнд төрийн бүх  шатны байгууллага, төрийн өмчит болон төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд дэх хууль бус томилгоог илрүүлж, зохих арга хэмжээ авч ажилласан. Тухайлбал төрийн байгууллага, төрийн өмчит компанид хууль бусаар томилогдсон, мэргэжлийн ур чадварын шаардлага хангаагүй, ашиг сонирхлын зөрчилтэй нь тогтоогдсон ч албан тушаалд томилогдсон, ХОМ мэдүүлээгүй, авлига, албан тушаалтын гэмт хэрэгт ял шийтгүүлсэн зэрэг зөрчилтэй бол ажлаас чөлөөлөгдөх арга хэмжээ авахыг зохион байгуулсан. 2023 оны 12 дугаар сарын байдлаар төрийн бүх шатны 3,387 байгууллага хэрэгжилтийн тайлан, мэдээг ирүүлжээ. Уг тайлан мэдээллээр 481 албан тушаалтныг ажлаас чөлөөлж, 1,344 албан тушаалтны зөрчлийг арилгуулах арга хэмжээг зохион байгуулсан байна. '''Нэгдсэн судалгааны санг үүсгэсэн.''' Төрийн байгууллагууд жил бүр судалгаа, шинжилгээнд багагүй хөрөнгө зарцуулж байгаа боловч түүний үр дүн, дүгнэлтүүдийг төрийн бодлого, шийдвэрт хангалттай ашиглагдахгүй байгаагаас шалтгаалан 2023 оны 6-р сард судалгааны нэгдсэн цахим санг хөгжүүлж, өмнөх хугацаанд хийгдсэн судалгаа, шинжилгээний ажлуудыг нэгтгэсэн платформыг үүсгээд байна. 2024 оны 1 дүгээр сарын байдлаар www.sudalgaa.gov.mn сайтад Монгол Улсын яам, агентлаг, аймгийн ЗДТГ-ын нийт 77 байгууллага дээр бүртгэл үүсгэж, төсвөөр хийсэн 1,000 гаруй судалгаа нэгтгэгдээд байна. '''Орон нутгийн нислэгийг сэргээсэн.''' Орон нутгийн нислэгийг тогтмолжуулах, улмаар үнэ тарифыг бууруулахад нэг бол компаниудад улсын төсвөөс дэмжлэг, татаас, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх эсвэл шинэ өрсөлдөгчийг зах зээлд нэвтрүүлэх бодлогын сонголтын өмнө байсан. Аль ч тохиолдолд иргэд, жуулчид урьдчилан төлөвлөх боломжтой, үнэ тарифын хувьд авто тээвэртэй өрсөлдөхүйц, байнгын тогтмол орон нутгийн нислэгийг бий болгох нь чухал юм. Иймд Монгол Улсын Засгийн газраас орон нутгийн хуваарьт нислэгүүдийг сэргээх, үнэ тарифыг бууруулах асуудлыг судалж үзсэний үндсэн дээр [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компанийг орон нутагт нислэг үйлдүүлэх, дотоодын авиа компаниудтай өрсөлдүүлэх шийдвэр гаргаж 2023 оны 6 дугаар сард үндэсний агаарын тээвэрлэгч [https://web.archive.org/web/20250303162516/http://www.miat.com/index.php?lang=en МИАТ] компани орон нутгийн нислэгээ сэргээсэн юм. https://web.archive.org/web/20250623052749/https://amarbayasgalan.com/turiinbuteemj/#1450698354436-4d2b1a90-df1b == '''Монгол Улсын Их Хурлын дарга''' == Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь Монгол Улсын Их Хурлын 9 дэх удаагийн парламентын даргаар сонгогдсон бөгөөд энэ нь Монголын улс төрийн түүхэнд шинэчлэлийн томоохон үеийг эхлүүлсэн үйл явдал болсон юм. 2023 онд батлагдсан Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн үр дүнд анх удаа 126 гишүүнтэй парламент бүрдэж, таван нам, эвсэл УИХ-д төлөөлөлтэй болж чадсан нь олон ургалч үзэл, ардчиллын зарчмыг бэхжүүлэх чухал алхам болсныг тэрээр онцолж байв. Монголын улс төрийн шинэ нөхцөл байдал, ардчилсан төлөөллийн зарчмыг улам бүр бататгах хариуцлагатай үүргийг гүйцэтгэж байгаа Д.Амарбаясгалан нь УИХ-аас батлагдан гарч буй хууль тогтоомжийг хүний эрхийг дээдэлсэн, нийгмийн хурдацтай өөрчлөлтөд нийцүүлэн шинэчилж байх зарчмыг гол баримтлалаа болгож байна. ==== '''Парламент 2.0 – “Гурван төгөлдөршил”''' ==== Дашзэгвийн Амарбаясгалан нь парламентад [https://www.parliament.mn/nn/63007/ “Парламент 2.0 – Гурван төгөлдөршил”] бодлогыг санаачилж, хууль тогтоох үйл ажиллагааны чанар, хүртээмж, үр нөлөөг нэмэгдүүлэхийг зорьсон. Энэхүү бодлого нь дараах гурван үндсэн чиглэлийг баримтлан ажиллаж байна: # '''Хүний эрхийг дээдэлсэн, хүн төвтэй эрх зүйн тогтолцоо''' – Хууль тогтоомжийг иргэн төвтэй болгох, хүний эрхийг хамгаалсан, олон улсын стандартад нийцсэн эрх зүйн тогтолцоог бүрдүүлэх. Тухайлбал, одоогоор хүчин төгөлдөр байгаа хуулиудыг хүний эрхэд нийцүүлэн шинэчилж, хүний эрх зөрчсөн 800 гаруй зүйл, заалтыг засварлахаар парламентын үйл ажиллагаанд тусгаад байна. # '''Хууль тогтоомжийг тодорхой, ойлгомжтой болгох''' – Олон нийтэд ойлгомжтой, хэрэгжүүлэхэд хялбар, ижил тэгш үйлчлэх хуулийн зохицуулалтыг бий болгох. Төрөөс баталж буй журмуудыг бууруулж, хуулиар зохицуулах харилцааг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байна. # '''Эрх зүйн зохицуулалтыг цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэх''' – Нийгмийн хөгжлийн хурдтай өөрчлөлт, шинжлэх ухаан, технологийн дэвшилд тохирсон эрх зүйн орчныг бий болгох. Үүнд криптовалют, цахим тамхи, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах шинэ хууль тогтоомж боловсруулах зэрэг шинэлэг санаачилгууд багтаж байна. Энэхүү санаачилга нь Монгол Улсын хууль тогтоох үйл ажиллагааг иргэн төвтэй, үр нөлөөтэй болгоход чиглэсэн томоохон алхам бөгөөд парламентын бодлого, шийдвэр гаргалт илүү тодорхой, нийгмийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн байх нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилготой юм. == Намрын чуулганы хаалтын үйл ажиллагаанд хэлсэн үг == Д.Амарбаясгалан: Хөгжил тушсан чөдрийг тайлах алхмуудыг УИХ энэ удаагийн чуулганаар хийлээ. [https://montsame.mn/mn/read/360466] == Гэр бүл == Эхнэр 4 хүүхдийн хамт амьдардаг. == Хувийн сонирхол == Унадаг дугуй, сагсан бөмбөг, загасчлах спорт, буудлага сонирхдог. = Бусад туршлага = Мөн харилцан адилгүй байгууллагуудад төлөөлөх, удирдах алба хашиж байсан билээ. Үүнд: * 2008-2018 онд Монголын Зүүний Хүчний Холбооны Удирдах Зөвлөлийн гишүүн; * 2009 онд Монголын го даамын холбооны дэд тэргүүн; * 2009-2014 онд [[Нийгмийн Ардчилал Залуучуудын Холбоо]]<nowiki/>ны дэд ерөнхийлөгч; * 2013-2016 онд Нийслэлийн Зураг төслийн хүрээлэнд Төлөөлөн Удирдах Зөвлөлийн гишүүн; * 2015-2016 онд “Азийн Хүлэг Улс” бодлогын судалгааны хүрээлэнгийн Дэд тэргүүн; * 2013-2018 онд Говь-Алтай аймгийн нутгийн зөвлөлийн гишүүн. = Онцлох эшлэл = Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Д.Амарбаясгалангийн МАН-ын 30-р Их хуралд илтгэсэн илтгэлээс түүвэрлэв. Үүнд:<blockquote>"Улс төрийн нам бол хэн нэгний ашиг хонжоо олох, албан тушаалд хүрэх шат биш юм." "Монгол Ардын Намын эмэгтэйчүүд, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд зэрэг шийдвэр гаргах түвшинд цөөн төлөөлөлтэй байгаа нийгмийн бүлгүүддээ адил тэгш боломж олгохыг зорин ажиллана." 'Аж үйлдвэрийн IV хувьсгал, технологийн ололт амжилтыг ашигласан, хөрөнгө санхүү хэмнэсэн, бүтээлч, инновацад суурилсан “Цахим шилжилт” бол манай намын шинэ зууны тэргүүлэх чиглэл болох ёстой' "Монголд 1990 оноос хойш нийт 17 Засгийн газар байгуулагдаж байсан бөгөөд Засгийн газруудын дундаж нас 1.8 жил байгаа нь төрийн бодлого тогтвортой хэрэгжихэд сөргөөр нөлөөлж байна." "Засгийн эрх авахын төлөөх сонгуулийн настай бус, улс орноороо хамтдаа урагшлах хөгжлийн бодлогыг тодорхойлогч-хэрэгжүүлэгч нам байх нь бидний эрхэм зорилго юм." "Аливаа гэмт хэрэгт холбогдсон, тэр дундаа авлига албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогдсон намын гишүүдэд улс төрийн дэмжлэг үзүүлэхгүй." "Улс төрийн намын тогтолцооны шинэчлэл нь зөвхөн Монгол Ардын Намын асуудал биш. [[Олон намын тогтолцоо]] бүхий парламентын ардчиллыг бэхжүүлэх, намуудын нийгмийн өмнө хүлээх үүргийг өндөрсгөх, улс төрийн өрсөлдөөний тэгш боломжийг өргөжүүлэх замаар улс төрийн намуудыг улс төрийн бодлого боловсруулдаг институт болгон хөгжүүлэхийг бусад намууддаа уриалж байна." "Иргэдийн олонх нь эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах, эрүүл мэндээ хамгаалуулах, сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх зэрэг эдийн засаг, нийгмийн эрхийг хамгийн чухлаар тавьж байна." </blockquote> == Эх сурвалж == {{reflist|2}} * [https://www.zindaa.mn/4wgt Анхны 126 гишүүнтэй парламентын ЦАГ ТООЛОЛ эхэллээ] * [https://www.parliament.mn/en/nn/30087/ D. Amarbayasgalan, the Minister of Mongolia and Head of the Cabinet Secretariat has submitted to the Chairman of the State Great Hural G. Zandanshatar the draft amendment to the Constitution of Mongolia] * [https://montsame.mn/en/read/370146 Бид эмэгтэйчүүд арга хэмжээг Улсын Их Хурлын дарга Д.Амарбаясгалан нээлээ] * [https://www.parliament.mn/nn/63007/ Гурван төгөлдөршил] * [https://web.archive.org/web/20210328135210/http://www.nam.mn/ ''Монгол Ардын Намын Ерөнхий Нарйин Бичгийн Дарга''] * [https://web.archive.org/web/20221205145657/https://dnn.mn/%D0%B4-%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D1%8B%D0%BD-%D0%B5%D1%80%D3%A9%D0%BD%D1%85%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B1%D0%B8%D1%87%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D0%BE/ ''Д.АМАРБАЯСГАЛАН МАН-ЫН ЕРӨНХИЙ НАРИЙН БИЧГИЙН ДАРГА БОЛЛОО''] {{DEFAULTSORT:Амарбаясгалан, Дашзэгвийн}} [[Ангилал:МАН-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Монголын засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын дарга]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Тайширын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1981 онд төрсөн]] n2hi5fv857282stpzo32ety3aw36nsu 0 72169 864994 848150 2026-08-05T20:27:59Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864994 wikitext text/x-wiki '''Машины сургалт''' нь өгөгдсөн ажлыг эсвэл мэдээллийг тусгай зааварчилгаа буюу програм ашиглалгүйгээр тодорхой [[алгоритм]]ууд ба [[статистик загвар]]ууд ашиглан тухайн [[өгөгдөл]] ажлын нийтлэг шинж төлөв дээр үндэслэж судалдаг сурч авдаг ажиллагаа юм. Энэ нь [[хиймэл оюун]]ы салбарын нэгэн дэд хэсэг болно. Машин сургалтын алгоритмууд нь даалгаврыг гүйцэтгэхийн тулд тодорхой програмчлалгүйгээр урьдчилан таамаглал, шийдвэр гаргахын тулд " сургалтын өгөгдөл " гэгддэг түүврийн өгөгдөл дээр суурилсан [[Математик загварчлал|математик загварыг]] бий болгодог. [1] <ref name="bishop2006">{{Citation|first=C. M.|last=Bishop|authorlink=Christopher M. Bishop|year=2006|title=Pattern Recognition and Machine Learning|publisher=Springer|isbn=978-0-387-31073-2}}</ref> {{Rp|2}} Машин сурах алгоритмууд нь имэйлийн шүүлтүүр, компьютерийн хараа гэх мэт олон янзын хэрэглээнд хэрэглэгддэг бөгөөд уг ажлыг үр дүнтэй гүйцэтгэх ердийн алгоритм боловсруулахад хэцүү, эсвэл боломжгүй байдаг. Машины сургалт нь [[тооцооллын статистик]]тэй нягт холбоотой бөгөөд энэ нь компьютер ашиглан таамаглал дэвшүүлэхэд чиглэгддэг. Математикийн оновчлолыг судлах нь машин техникийн чиглэлээр арга, онол, хэрэглээний чиглэлийг өгдөг. [[Data mining|Мэдээлэл олборлох]] нь машин сургалтын хүрээнд явагддаг салбар бөгөөд хяналтгүй суралцах замаар мэдээллийн хайгуулын ажилд төвлөрдөг. [3] <ref>{{Cite journal|last=Friedman|first=Jerome H.|authorlink=Jerome H. Friedman|title=Data Mining and Statistics: What's the connection?|year=1998}}</ref> Бизнесийн асуудалд зориулан машин сурах аргыг [[урьдчилан таамаглах аналитик]] гэж нэрлэдэг. == Нэр томьёо == ''Машины сургалт гэсэн'' нэр томьёог 1959 онд Артур Самуел өгчээ. <ref name="Samuel">{{Cite journal|last=Samuel|first=Arthur|title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers}}</ref> Том М.Митчелл нь машин сургалт чиглэлээр судлагдсан алгоритмуудын талаар илүү өргөн хэрэглэгддэг, илүү албан ёсны тодорхойлолтыг өгчээ. "Компьютерийн програмыг зарим ангиллын даалгавар ''Т'', гүйцэтгэлийн хэмжүүр ''P-'' тэй харьцуулахад ''Е'' туршлагаас ''суралцана'' гэж хэлсэн. ''Т-'' т даалгаврын гүйцэтгэлийг ''P-'' ээр хэмжсэнээр ''Е'' туршлага сайжирна. " <ref name="Mitchell-1997">{{Cite book|last=Mitchell, T.|title=Machine Learning|url=https://archive.org/details/machinelearning0000mitc|publisher=McGraw Hill|isbn=978-0-07-042807-2|year=1997}}</ref> Машин сургалттай холбоотой зорилтуудын энэ тодорхойлолт нь танин мэдэхүйн үүднээс энэ талбарыг тодорхойлохоос илүү үндсэн үйл ажиллагааны тодорхойлолтыг санал болгодог. === Машин сургалтын даалгавар ажлууд === [[Файл:Svm max sep hyperplane with margin.png|thumb| Дэмжигдсэн векторийн машин нь өгөгдлийг шугаман хилээр тусгаарлагдсан бүс нутагт хуваадаг хяналтын хяналттай сургалтын загвар юм. Энд шугаман хил нь хар өнгийг цагаанаас нь ялгана. ]] Машин сургалтын даалгавруудыг хэд хэдэн өргөн ангилалд ангилдаг. Хяналттай сургалтанд алгоритм нь оролт, хүссэн гаралтыг хоёуланг нь агуулсан өгөгдлийн багцаас [[Математик загварчлал|математик загварыг]] бий болгодог. Жишээлбэл, хэрэв даалгавар нь зураг нь тодорхой обьект агуулж байгаа эсэхийг тодорхойлж байгаа бол хяналттай сургалтын алгоритмын сургалтын мэдээлэлд тухайн обьекттой (оруулах) дүрсгүй, зураг бүрийг тодорхойлдог шошго (гарц) байдаг. энэ зүйлийг агуулж байсан. Онцгой тохиолдолд оролтыг зөвхөн хэсэгчлэн ашиглах боломжтой эсвэл тусгай санал хүсэлтээр хязгаарлаж болно. Хагас хяналттай сургалтын алгоритмууд нь сургалтын бүрэн бус өгөгдлөөс математик загварыг боловсруулдаг бөгөөд түүврийн оролтын нэг хэсэг нь шошготой байдаг. Ангиллын алгоритм ба регресс алгоритм нь хяналттай сургалтын нэг төрөл юм. Гарцууд хязгаарлагдмал утгатай хязгаарлагдах тохиолдолд ангиллын алгоритмуудыг ашигладаг. И-мэйлүүдийг шүүлтүүрлэдэг ангиллын алгоритмын хувьд оролт нь ирж буй имэйлийн имэйл бөгөөд гаралт нь имэйлийн хавтасны нэр болно. Спам имэйлийг тодорхойлдог алгоритмын хувьд гаралт нь " спам " эсвэл "спам биш" гэсэн утгатай бөгөөд Boolean-ийн үнэн ба худал утгыг харуулдаг. Регрессийн алгоритмууд нь тасралтгүй гаралтаар нэрлэгддэг бөгөөд энэ нь муж дотор ямар ч утгатай байж болно гэсэн үг юм. Тасралтгүй утгын жишээ бол объектын температур, урт эсвэл үнэ юм. Хяналтгүй сургалтанд алгоритм нь зөвхөн орц, хүссэн гаралтын шошго агуулаагүй өгөгдлийн багцаас математик загварыг бий болгодог. Хяналтгүй сурах алгоритмууд нь өгөгдлийн цэгүүдийг бүлэглэх эсвэл кластер хийх гэх мэт өгөгдлүүдийн бүтцийг олоход ашиглагддаг. Хяналтгүй суралцах нь өгөгдлийн хэв шинжийг олж авах, оролтын онцлог шинж чанаруудыг ашиглан ангиллыг ангилах боломжтой. Хэмжээ багасгах нь өгөгдлийн багц дахь " шинж чанарууд " буюу оролтын тоог бууруулах үйл явц юм. Идэвхтэй сурах алгоритмууд нь төсөвт суурилсан хязгаарлагдмал орцын хүссэн үр дүнд (сургалтын шошго) хандах, сургалтын шошгыг олж авах орцын сонголтыг оновчтой болгох боломжийг олгодог. Интерактив байдлаар ашиглах тохиолдолд эдгээрийг шошготой болгох зорилгоор хэрэглэгчдэд танилцуулж болно. Арматурын сургалтын алгоритмууд нь динамик орчинд эерэг ба сөрөг бэхлэлт хэлбэрээр санал хүсэлтийг өгдөг бөгөөд бие даасан автомашин эсвэл хүний өрсөлдөгчийн эсрэг тоглоом тоглоход ашигладаг. <ref name="bishop2006">{{Citation|first=C. M.|last=Bishop|authorlink=Christopher M. Bishop|year=2006|title=Pattern Recognition and Machine Learning|publisher=Springer|isbn=978-0-387-31073-2}}</ref> {{Rp|3}} Машин сурах бусад мэргэшсэн алгоритмуудад сэдэвчилсэн загварчлал багтдаг бөгөөд үүнд компьютерийн програмд байгалийн хэлний баримт бичгийн багц өгдөг ба үүнтэй ижил сэдвийг багтаасан бусад баримт бичгүүдийг олдог. Машины сургалтын алгоритмыг нягтралын тооцооллын асуудалд ажиглагдахгүй байх магадлалын нягтралын функцийг ашиглаж болно. Мета сургалтын алгоритмууд нь өмнөх туршлага дээрээ үндэслэн өөрсдийн индуктив хэвийх утгыг сурдаг. Хөгжлийн робот техникийн чиглэлээр робот сургалтын алгоритмууд нь сургалтын хөтөлбөр гэж нэрлэгддэг, өөрийгөө удирдан чиглүүлж буй хайгуул, хүмүүстэй харилцах замаар шинэ ур чадварыг хуримтлуулах зорилгоор өөрсдийн туршлага судлах дарааллыг бий болгодог. Эдгээр роботууд нь идэвхтэй суралцах, төлөвших, моторын синергетик, дууриамал гэх мэт удирдамж механизмыг ашигладаг. === Машин сургалтын програм хангамж === {{Div col|colwidth=18em}} * [[Amazon Machine Learning]] * [[Angoss]] KnowledgeSTUDIO * [[Azure Machine Learning]] * [[Ayasdi]] * [[IBM Data Science Experience]] * [[Google APIs|Google Prediction API]] * [[SPSS Modeler|IBM SPSS Modeler]] * [[KXEN Inc.|KXEN Modeler]] * [[LIONsolver]] * [[Mathematica]] * [[MATLAB]] * [[Azure machine learning studio|Microsoft Azure Machine Learning]] * [[Neural Designer]] * [[NeuroSolutions]] * [[Oracle Data Mining]] * [[Oracle Cloud#Platform as a Service (PaaS)|Oracle AI Platform Cloud Service]] * [[RCASE]] * [[SAS (software)#Components|SAS Enterprise Miner]] * [[SequenceL]] * [[Splunk]] * [[STATISTICA]] Data Miner {{Div col end}} == Сонин сэтгүүл == * ''Машин сурах судалгааны сэтгүүл'' * <nowiki><i id="mwAnM">Машин сурах</i></nowiki> * ''Байгалийн машины тагнуул'' * <nowiki><i id="mwAnk">Мэдрэлийн тооцоолол</i></nowiki> =Бусад үзэх= * [[Хиймэл оюун]] * [[Хэл ярианы хиймэл оюун]] * [[Өөрийгөө жолооддог машин]] * [[Бодит хиймэл оюун]] * [[Өөрийгөө бүтээдэг робот/машин]] * [[Волфрам альфа хиймэл оюун]] ==Эх сурвалж== {{reflist}} [[Ангилал:Сургалт]] [[Ангилал:Кибернетик]] [[Ангилал:Машины сургалт]] [[Ангилал:Ангилал зүй]] dcefj1rkfzmuzjwjmiiwybaub4jfbjj 0 72395 865029 827125 2026-08-05T20:53:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865029 wikitext text/x-wiki '''Ургамлын тэжээл''' гэдэгт, ургамал ургахад ба түүний [[метаболизм]]д шаардлагатай [[химийн элемент]]үүд ба [[химийн нэгдэл |нэгдлүүд]], мөн тэдгээрийн эх үүсвэр зэргийг багтаан ойлгоно. 1972 онд Э.Эпштейн элементүүдэд, ургамалд шаардагдах ач холбогдолд нь хоёр шалгуурыг тодорхойлсон: # түүнгүйгээр ургамал ердийн амьралын циклээ дуусгаж чадахгүй; # тэр нь ургамлын аль нэг үндсэн хэсгийн бүрдүүлэгч эсвэл бодисын солилцоонд оролцогч. Шалгуурууд нь Юстус фон [[Либихийн минимумын тухай хууль]]д захирагдана.<ref name="Epstein1972" /> Ургамал нь амин чухал тэжээлийн бодисууд болох [[нүүрстөрөгч]] ба [[хүчилтөрөгч]]ийг [[Дэлхийн агаар мандал|агаараас]] авдаг бол, [[устөрөгч]] болон бусад тэжээлүүдийг [[Хөрс|хөрснөөс]] (зарим [[Паразит ургамал|паразит]] ба [[Махчин ургамал|махчин]] ургамлуудыг эс тооцвол) авдаг. Ургамал нь ургаж буй орчноосоо дараах эрдэс тэжээлүүдийг авч байх ёстой:<ref name="BarkerPilbeam2007" /> * макротэжээл: [[азот]] (N), [[фосфор]] (P), [[кали]] (K), [[кальци]] (Ca), [[хүхэр]] (S), [[магни]] (Mg); ба * микротэжээл: [[бор]] (B), [[хлор]] (Cl), [[манган]] (Mn), [[төмөр]] (Fe), [[цайр]] (Zn), [[зэс]] (Cu), [[молибден]] (Mo), [[никель]] (Ni). Макротэжээл нь их хэмжээгээр хэрэглэгддэг ба ургамлын эсийн 0,2 - 4,0 хувийг (хуурай жингээр тооцоход) эзэлдэг. Микротэжээл нь ургамалд саяд хуваагдах нэгжээр (''ppm'') илэрхийлэгдэх хэмжээнд буюу 0.1<ref name="Marschner2012" /> - 200&nbsp;ppm, эсвэл хуурай жингийн 0.02 хувиас бага агуулагддаг.<ref name=aesl /> Дэлхий дахиний дийлэнх хөрсүүд нь тухайн цаг агаарын нөхцөл ба хөрсөнд дасан зохицсон ургамлуудыг тэдгээрийн амьдралын циклийг гүйцээхэд шаардлагатай тэжээлээр, нэмэлт [[бордоо]]ны шаардлагагүйгээр хангаж чаддаг. Тариалангийн зориулалттай хөрсөнд бордоо нэмж, зохиомол аргаар [[хөрсний үржил шим]]ийг сайжруулж, ургамлын идэвхтэй ургалтыг дэмжиж, ургацын хэмжээг барина эсвэл нэмэгдүүлнэ. Хэдий, ус ба гэрэл зохих хэмжээнд байсан ч, [[Ургамлын физиологийн гажуудал#Тэжээлийн дутагдал|тэжээлийн дутагдал]] нь ургалт ба ургацыг хязгаарлаж байдаг. [[File:Manure spreading Hlokozi 2007 11 29.jpg|thumb|450px|Фермер, хөрсний үржил шим ба ургамлын тэжээлийг сайжруулах зорилгоор задарч буй бууцыг цацаж байна]] ==Процесс== Ургамал нь шаардлагатай элементүүдийг хөрснөөс үндсээрээ, агаараас навчаараа авна. Хөрснөөс тэжээлийг [[КСЧ|катионы солилцоогоор]] авна. Ургамлын үндэсний хялгасууд нь H⁺ ионуудыг хөрсрүү протоны насосоор дамжуулан шахна. Эдгээр устөрөгчийн ионууд нь хөрсний сөрөг цэнэгтэй хэсгүүдээс катионыг салган оронд нь холбогдох ба ийнхүү суларсан катионуудыг үндэс авах боломжтой болдог. Навчны [[стомата]] нээгдэж [[нүүрсхүчлийн давхар исэл]]ийг авч, хүчилтөрөгчийг зайлуулна. Нүүрсхүчлийн давхар исэлийн [[молекул]]ууд нь [[фотосинтез]]ед нүүрстөрөгчийн эх үүсвэр болон ашиглагдана. [[Ургамлын үндэс|Үндэс]], ялангуяа түүний хялгасууд нь тэжээлийг авах чухал [[Эрхтэн (биологи)|эрхтэн]]. Тэжээлийн бодисыг шингээх зэрэг/хурд нь үндэсний бүтэц ба зохион байгуулалтаас хамаарч өөрчлөгдөнө. Тэжээлийн ионууд үндэсний төврүү тэвээрлэгдэнэ. [[Стэл]]үүд нь тэжээлүүдийг дамжуулах эсүүд болох ксилем ба флоем уруу хүргэхийг хариуцна.<ref name="HunerHopkins2009"/> [[Каспарийн бүслүүр]] нь үндэсний стэлийн гадна ханын эс бөгөөд ус ба тэжээлийн пассив (идэвхгүй, шаардлаггүй) урсгалаас сэргийлж, тэжээл ба усыг авах ажлыг тохируулахад тусладаг.<ref name="HunerHopkins2009"/> [[Ксилем]] нь ус ба органик бус нэгдлүүдийг тээвэрлэдэг бол, флоем нь органик молекулуудын тээврийг хариуцдаг. [[Усны потенциал]] нь ургамлын тэжээлийг авах процессд түлхүүр үүргийг гйүцэтгэнэ. Хэрвээ, ургамал дахь усны потенциал нь хүрээлэн буй хөрснийхөөс илүү сөрөг байвал, тэжээлүүд, уусмалын концентраци ихтэй хэсгээс, хөрснөөс, уусмалын концентраци багатай хэсэг, ургамал, уруу шилжинэ. Ургамал нь үндсээрээ тэжээлийг авах гурван үндсэн зам байдаг: # [[Энгийн диффузи]] гэж туйлгүй молекулууд болох O₂, CO₂, NH₃ зэрэг нь концентрацийн градиентийн дагуу, тээврийн уургийг ашиглахгүйгээр, [[эс]]ийн хос давхрагат [[липид]]эн [[мембран]]аар идэвхигүйгээр нэвчих процессийг хэлнэ. # [[Оролцоотой диффузи]] нь концентрацийн градиентийн дагуу, тээврийн уургийн тусламжтай, уусмал эсвэл ионы хурдан шилжилт. # [[Идэвхтэй тээвэрлэлт]]ээр, эс нь концентрацийн градиентийн эсрэгээр ионуудыг эсвэл молекулуудыг шингээнэ. Ийм үед, шингээгдэх ионууд эсвэл молекулуудыг мембранаар шахах молекулын насосуудыг тэжээх энергийн эх үүсвэр (ихэвчлэн АТФ) шаардагдана.<ref name="HunerHopkins2009"/> Тэжээл нь ургамлын хамгийн их хэрэгцээтэй газар хаана байна, тэр газар уруу тээвэлэгдэнэ. Жишээ нь ургамал, хуучин навчуудаасаа илүүтэйгээр өөрийн шинэ навчуудыг тэжээлээр хангахыг оролдоно. Хэрвээ, тэжээл нь ургамал дотор хөдөлгөөнтэй байвал түүний дутагдалын шинж тэмдэгүүд юуны өмнө хуучин/доод навчинд үзэгдэж эхэлнэ. Гэхдээ, бүх тэжээлийн бодисууд ижил хөдөлгөөнтэй биш. Азот, фосфор ба кали нь хөдөлгөөнт бол бусад тэжээлүүдийн хөдөлгөөнт чанар янз бүр байдаг. Хөдөлгөөн багатай тэжээлийн дутагдал нь шинэ/дээд навчуудыг хамардаг. Учир нь хөдөлгөөн багатай тэжээлүүд хуучин навчинд үлдэж шинэ навчууд уруу тэвэрлэгддэггүй. Энэ үзэгдэл нь ургамалд ямар тэжээл дутагдаж байгааг тодорхойлход ач холбогдолтой. Олон ургамлууд микроорганизмуудтай [[симбиоз]]од ордог. Энэ харилцан ажиллагааны хоёр чухал хэлбэр бол: # атмосферийн [[азот]]ыг (N₂) [[аммони]] (NH{{su|b=4|p=+}}) болгон хувиргах [[азотын биологийн фиксаци]]йг явуулагч, [[ризобиа]] мэт бактеритай симбиоз; ба # ургамлын үндэстэй хамтран, илүү идэвхтэй үндэсний гадаргууг бий болгогч, [[микориза]] мөөгөнцөртэй ({{lang-en|mycorrhizal fungi}}) симбиоз. Эдгээр харилцан ашигтай харилцаа нь тэжээлийн шингэээлтийг сайжруулдаг.<ref name="HunerHopkins2009"/> ==Тэжээлийн үүрэг== {{Further information|Хөрс#Тэжээл}} Наад зах нь 17 элемент ургамалд шаардлагатай. Харьцангуй их хэмжээний азот, фосфор, кали, кальци, магни ба хүхрийг хөрс нийлүүлдэг ба эдгээрийг макротэжээл, харьцангүй бага хэмжээний төмөр, манган, бор, молибден, зэс, цайр, хлор ба кобальтыг хөрс нийлүүдэг учир эдгээрийг микротэжээл гэж тус тус нэрлэдэг. Тэжээлүүд нь хангалттай хэмжээнд байхаас гадна зохих харьцаатай байх ёстой. Ургамлын хооллолт нь бүрэн гүйцэд ойлгоход маш хүнд сэдэв юм. Үүний учир нь хэсэгчилэн, ургамлын төрөл, тэр бүү хэл зүйл эсвэл клон хоорондоо ялгаатай байдагт оршино. Элементүүд бага хэмжээтэй оршиж буй тохиолдолод дутагдлын шинж тэмдэгүүд илэрдэг бол хэт ихээр агуулагдаж байвал хордлогыг дагуулдаг. Үүнээс гадна, нэг элементийн дутагдал нь нөгөө элементийн хордлогын шинж тэмдэгийг дагуулдаг тохиолдол бий. Мөн эсрэгээр, нэг элементийн дутагдал өөр элементийн дутагдалд хүргэх тохиолдол бий. Жишээ нь K⁺ шингээлт нь хүртээмжтэй NH{{su|b=4|p=+}} хэмжээнээс хамааралтай байдаг.<ref name="HunerHopkins2009"/> Нүүрстөрөгч ба хүчилтөрөгч агаараас бусад тэжээл хөрснөөс шингээгддэг. [[Ургамал|Ногоон ургамал]] нь өөрт шаардлагатай [[нүүрс ус]]ыг, агаарын нүүрсхүчлийн хийгээс [[фотосинтез]]ийн процессоор гарган авна. Тэжээл бүр, ургамлын өөр өөр хэсэгүүдэд, өөр өөр үүргүүдийг гүйцэтгэдэг.<ref name=Taiz2002 /> === Макротэжээл (агаар ба усаар хангагддаг) === ====Нүүрстөрөгч==== [[Нүүрстөрөгч]] нь дийлэнх ургамлын [[биомолекул]]ын араг-яс нь болж өгдөг. [[Уураг (молекул)|Уураг]], [[цардуул]] ба [[целлюлоз]] бүгд үүнд багтана. Нүүрстөрөгч нь фотосинтезээр [[Нүүрстөрөгчийн фиксаци|фиксацилагдана]]. Фотосинтезээр, агаар дахь [[нүүрсхүчлийн давхар исэл]] нь [[нүүрс ус]]ыг үүсгэн хувирах ба нүүрс ус нь ургамал дотор энергийг хадгалах ба тээвэрлэхэд ашиглагдана. ====Устөрөгч==== [[Устөрөгч]] нь мөн сахаруудыг, цаашилбал ургамлыг бий болход чухал үүргийг гүйцэтгэнэ. Ерөнхийдөө усаар хангадана. Устөрөгчийн ионууд нь протоны градиентэд гарцаагүй шаардлагатай ба ингэснээр, фотосинтезийн ба амьсгалын процессуудад электроныг тээвэрлэх хэлхээг удирдахад оролцдог.<ref name="HunerHopkins2009"/> ====Хүчилтөрөгч==== [[Хүчилтөрөгч]] нь ургамал дахь олон органик ба органик бус молекулуудын бүрдүүлэгч ба олон хэлбэрээр шингээгддэг. Үүнд, [[Хүчилтөрөгч|O₂]] ба [[Нүүрсхүчлийн хий|CO₂]] (гол төлөв агаараас навчаар), [[Ус|H₂O]], [[Нитрат|NO{{su|b=3|p=−}}]], [[Дигидрофосфат|H₂PO{{su|b=4|p=−}}]], [[Сульфат|SO{{su|b=4|p=2−}}]] (гол төлөв хөрсний уснаас үндсээр) голлоно. Ургамал нь фотосинтезээрээ, хий хүчилтөрөгчийг (O₂) [[глюкоз]]ын хамтаар ялгаруулах боловч, дараа нь [[аэроб]] [[эсийн амьсгал]] ба үүссэн глюкозыг задлан [[АТФ]]-ийг үйлвдэрлэхэд O₂-ийг шаардана. ===Макротэжээл (анхдагч)=== {{Further information|Микробын инокулянт}} ====Азот==== {{Further information|Азотын цикл}} [[Азот]] нь ургамлын хэд хэдэн маш чухал нэгдлүүдийн үндсэн бүрдүүлэгч. Жишээ нь азот нь [[протоплазм]]ын хуурай жингийн 40 - 50 хувийг эзэлдэгээс гадна, [[Уураг (молекул)|уургийн]] барилгын материал болох [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийн]] бүрдүүлэгч юм.<ref name="swan2"/> Азот нь мөн [[хлорофилл]]ийн чухал бүрдүүлэгч.<ref name="Roy2006Chapter3" /> [[Азотын дутагдал]] нь ургамлын ургалтын зогсолт, удаашралт ба [[хлороз]]ыг дагуулдаг. Азотын дутагдлын үед мөн антоцианин пигмент хуримтлагдаж, ургамлын иш, шилбэ ба навчны доод тал бэхийн ягаан туяатай болно.<ref name="HunerHopkins2009"/> Ургамлын хөрснөөс авч буй азотын дийлэхи нь NO{{su|b=3|p=−}} хэлбэртэй байдаг боловч, [[нитрификаци]] бага явагддаг тайгын ойн хүчиллэг орчинд NH{{su|b=4|p=+}} нь азотын гол эх үүсвэр болдог.<ref name=Lowenfels2011 /> Амин хүчлүүд ба уургууд нь зөвхөн NH{{su|b=4|p=+}}-г ашигладаг учир NO{{su|b=3|p=−}}-г бууруулах шаардлагатай. Дийлэнхи газар тариаланд азот нь хурдан ургалтыг хязгаарладаг тэжээлд тооцоогддог. Азот нь нитрат ион хэлбэртэйгээр эсвэл амин хүчил, амид гэх мэт органик хэлбэртэйгээр үндэснээс навч уруу ксилемээр тээвэрлэгдэнэ. Азот нь мөн амид, амин хүчил болон уреид хэлбэртэйгаар флоемийн шүүсээр тээвэрлэгдэж болдог. Иймд, азот нь хөдөлгөөнт ба түүний дутагдалын үед юуны өмнө хуучин/доод навчууд хлороз ба [[некроз]]од өртөнө.<ref name="HunerHopkins2009"/><ref name="Roy2006Chapter3"/> [[Дэлхийн агаар мандал]]д их хэмжээний азотын нөөц агуулагддаг ба хий N₂ ойролцоогоор агаарын 79%-ийг эзэлдэг. Гэсэн хэдий ч, хий N₂ азотын хоёр атом нь хоорондоо гурвалсан холбоогоор холбогдсон байдаг нь, уг молекулыг бараг инерт болгох ба ингэснээр бараг бүх организмд хүртээмжгүй. Азот нь ургалтад ашиглагдаж болохын тулд [[Азотын фиксаци|фиксацилагдаж]], [[аммони]] (NH₄) эсвэл [[нитрат]] (NO₃) ион болон хувирах ёстой. Чулуулагын байгалын элэгдлээр эдгээр ионууд ялгардаг ч, энэ нь маш бага ба фиксацилагдсан азотын хангамжид өчүүхэн нөлөө үзүүлдэг. Тиймээс, амьдралыг дэмжихэд хангалттай устай, хүрээлэн буй орчны уур амьсгал тохиромжтой ямар ч нөхцөлд, ургалт ба [[биомасс]]ын үйлдвэрлэлд азот нь ихэвчлэн хязгаарлах хүчин зүйл болдог. Азотын дийлэнх нь үндсээр дамжин ургамал уруу орж, уусдаг азотын нөөцийг бий болно. Тухайн ургамлын зүйл доторх нөөцийн найрлага нь хэд хэдэн хүчин зүйлээс өргөн хүрээнд хамаарна. Эдгээр хүчин зүйлүүдэд, өдрийн урт, цаг, шөнийн температур, тэжээлийн дутагдал, тэжээлийн буруу харьцаа зэрэг багтана. Богино өдөр [[аспарагин]] үүслийг дэмждэг бол, [[глютамин]] нь урт өдөр ялгардаг. Харанхуйд уураг задрах ба энэ нь аспарагины өндөр хуримтлалыг дагуулдаг. Шөнийн температур нь шөнийн уртаас хамаарч түүнийг идэвхжүүлэх бөгөөд ингэснээр, синтез удаашрах ба уураг задарч, улмаар уусдаг азотын хуримтлал нэмэгдэнэ. Нам шөнийн температур нь глютаминыг хадгалж, өндөр шөнийн температур нь задралын гаралтай аспарагины хуримтлалыг нэмэгдүүлнэ. Калийн дутагдал нь өдрийн урт ба богины ялгаанд ихээр нөлөөлнө. Сайн тэжээгдсэн ургамал дахь уусдаг азотын хуримтлал маш бага байдаг. N ба P дутагдал нь азотын шингээлт ба цаашдийн органик хэлбэрт шилжүүлэх хувиргалтыг уургийн синтезээс илүү хязгаарладаг. Ca, K ба S дутагдал нь органик азотыг уураг болгох хувиргалтад, азотыг шингээх ба органик болгох хувиргалтаас илүү нөлөөлдөг. Уусдаг азотын нөөц нь ургамлын ургалтын хурдыг тодорхойлохгүй ч, нийт ба уусдаг азотын харьцаа нь чухал үзүүлэлт байж болох юм. Үндэсний орчны азотын хүртээмж нь цагаан гацуурны хажуугийн урт үндэсүүдийн [[трахеид]]ын хэмжээ ба бүтэцэд мөн нөлөөлдөг (Красовски ба Овенс 1999).<ref name="kras"/> [[Микроорганизм]]ууд хүртээмжтэй азотын бүхий л асуудалд голлох үүргийг гйүцэтгэдэг учир, дэлхий дээрх амьдралыг тэтгэгч мөн. Зарим [[бактери]]уд ''[[азотын фиксаци]]йн'' процессийг явуулж N₂ -г аммони болгон хувиргадаг. Эдгээр бактериуд нь дангаараа, ургамал эсвэл өөр организмтай (термит, протозоа, г.м.) [[симбиоз]] харилцаа үүсгэн оршдог. Эсрэгээр, бусад бактериуд [[аммони]]йг [[нитрат]], нитратыг N₂ эсвэл бусад азотын хий болгон хувиргадаг. Олон бактериуд ба [[мөөгөнцөр]]үүд органик материйг задлаж, бусад организмуудад дахин ашиглагдах боломжтой фиксацилагдсан (нийлмэл) азотыг ялгаруулдаг. Дээрх бүх процессууд бүгд [[азотын цикл]]д багтана. ====Фосфор==== {{Further information|фосфорын цикл}} Азоттой нэгэн адил [[фосфор]] нь ургамлын амин чухал олон процессуудад оролцдог. Фосфор нь ургамалд голдуу [[нуклейн хүчил|нуклейн хүчлүүдийн]] ([[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]) бүтцийн бүрдүүлэгч байдлаар оршихоос гадна, мембранууд хөгжиж бий болох ба үүргээ гүйцэтгэхэд нь чухал үүрэгтэй оролцох тослог [[фосфолипид]]үүдийн бүрдүүлэгч юм. Фосфор нь органик ба органик бус хэлбэртэйгээр орших бөгөөд аль аль нь ургамал дотор хялбар шилжин хөдөлдөг. Эс дэх энергийн бүх шилжилт фосфороос шууд хамаарна. Бүхий л амьд зүйлд, фосфор нь [[АТФ]]-ыг бүрдүүлдэгээрээ оролцоно. Эсэд энерги шаардагдах бүхий л процесс АТФ-ыг, өөрөөр хэлбэл фосфорыг ашиглана. Фосфор нь мөн янз бүрийн энзимуудын идэвхжилийг сайжруулахад [[Фосфоржуулалт|фосфоржуулах]] замаар оролцох ба энэ нь [[эсийн дохиолол]]д ашиглагдана. Форфор нь ургамлын ургалтын хамгийн өндөр идэвхтэй үед хуримтлагдаж үрэнд хадгалагдах ба цаашид соёлолтын үед ашиглагдана. Фосфор нь хөрсөнд ихэвчлэн олон суурьт фосфорын хүчил (H₃PO₄) байдлаар орших боловч, H₂PO{{su|b=4|p=−}} хэлбэртэйгээр худан шингээгддэг. Дийлэнх хөрсүүдэд хүртэмжтэй фосфорын хэмжээ хязгаарлагдмал байдаг. Учир нь уусдаггүй фосфатууд маш удаан хүртээмжтэй хэлбэрт шилжих ба шилжсэн нь маш хурдан фиксацилагддаг. Дийлэнх нөхцөлүүдэд, фосфор нь ургамал ба микроорганизмуудад өндөр эрэлттэй байдаг учир ургалтыг хязгаарлагч элемент болдог. Ургамал нь микоризатай харилцан ашигтай хамтарснаар фосфорын шингээлтийг нэмэгдүүлж болно.<ref name="HunerHopkins2009"/> [[Фосфорын дутагдал]]д ороход, ургамал нь тод ногоон өнгөтэй болж, хлорофиллийн дутагдлаас үүсэлтэй навчны улаалт илрэнэ. Фосфорын өндөр дутагдалд орсон ургамлын навч нь натургүйжиж, үхжилийн шинжүүд илрэнэ. Зарим тохиолдолд [[антоцианин]] хуримтлагдаж навч бэхийн ягаан өнгөтэй болон хувирна. Фосфор нь хөдөлгөөнт тэжээл учир, дутаглын шинжүүд юуны өмнө хуучин/доод навчуудад ажиглагдана. Фосфорын дутагдлын үед азотын дутагдалтай ижил төстэй шинж тэмдэг бий болно.<ref name="black" /> Гэхдээ Расселийн тэмдэглэснээр:<ref name="russ" /> "Фосфорын дутагдал нь оношлоход маш хэцүү байдгаараа азотын дутагдлаас ялгаатай. Ургамал нь фосфорын дутагдлын шалтгаантай гэж үзэж болох ямар нэг шинж тэмдэггүйгээр фосфорын гоц өлсгөлөнд нэрвэгдэж байж болдог". Ясны гурил мэт, фосфор агуулсан бордоог олон настын тарималд ашиглаж, түүний үндэсний хөгжил амжилттай явагдахад туслах нь ач холбогдолтой байдаг.<ref name="HunerHopkins2009"/> ====Кали==== Калийгийн бусад үндсэн элементүүдээс ялгаатай нь тэрээр ургамлын бодисийн солилцоонд оролцдог чухал хэсгүүдэд багтдаггүй ч,<ref name="swan2" /> ургамлын бүхий л эрхтэнүүдэд багагүй хэмжээтэй агуулагддаг. Кали нь навчис ба өсөн үржиж буй цэгт онцгой чухал ач холбогдолтой. Кали нь хөдөлгөөнт чанар ба ургамлын эс дэх уусах чанараараа бусад тэжээлүүдийн дундаас онцгой ялгардаг. Кали нь [[нүүрс ус]] ба [[Уураг (молекул)|уураг]] үүсэх, ургамлын дотоод чийгийг тохируулах процесуудад оролцож, нийлмэл том бодисуудад катализаторын ба конденсацилах агентын үүргийг, ферментийн хурдасгагчын үүргийг тус тус гүйцэтгэхээс гадна, фотосинтезэд, ялангуяа гэрэлтүүлэг муутай үед оролцоно. Калийн ионы насос нь [[стомата]]г хааж нээхийг удирддаг. Стомата нь усны тохируулгад чухал оролцоотой учир, кали нь навчаар чийг алдалтыг хянаж, [[Ган (цаг агаар)|ган]] тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлнэ. [[Калийн дутагдал (ургамал)|Калийн дутагдал]] нь некроз эсвэл судас-дотрын хлорозыг бий болгоно. Калийн [[ион]] (K⁺) нь маш хөдөлгөөнт ба ургамал доторх [[анион]]ы (сөрөг) цэнэгийг тэнцвэржүүлэх чадрартай. Кали нь үр жимсэнд өнгө зүс, хэлбэрээ олход нь туслахаас гадна, түүний [[брикс]]ийг нэмэгдүүлдэг. Иймд, чанар сайтай үр жимсүүд калигаар баялаг хөрсөнд ургасан байдаг. Кали нь фотосинтезийн ба амьсгалийн порцессуудад оролцдог энзимуудын идэвжүүлэгчийн үүргийг гүйцэтгэдэг.<ref name="HunerHopkins2009"/> Кали нь целлюлозын угсралтад ашигладах ба фотосинтезээр хлорофиллийн өмнөгч үүсэхэд нь дэмжлэг үзүүлдэг. Калийн дутагдал нь өвчилөх, умайж үрчийх, хлороз, хүрэн толбо үүсэхийг дагуулах ба хүйтэн ба халуунаас гэмтэх магадлалыг ихээр нэмэгдүүлнэ. Хөрсний калийн агууламж өндөр байгаа тохиолдолд ургамал нь хэвийн эрүүл хөгжиж ургахад шаардлагатайгаас илүү хэмжээний калийг хэрэглэнэ. Ийм хэрэглээг ''тансаг хэрэглээ'' ({{lang-en|luxury consumption}}) гэж нэрлэдэг. Кали дунд зэрэг дутагдалтай тохиолдолд нөлөөлөл нь юуны өмнө хуучин эсүүдийг хамарч, цаашид ургалтын цэгүүдрүү шилжинэ. Калийн хурц дутагдал нь ургалтын цэгүүдэд нөлөөлж, ургамал үхнэ. [[Цагаан гацуур]]ын хувьд калийн дутагдал нь дараах шинж тэмдэгүүдээр илрэнэ: шилмүүсүүд хүрэнтэх ба үхэх ([[хлороз]]); босоо ба хэвтээ ургалт буурах; шилмүүсний бэхэлгээ муудах ба урт нь богиносох.<ref name="heib"/> Калийн дутагдал ба хүйтнийг тэсвэрлэх чадвар хоорондын уялдаа хэд хэдэн зүйлийн модонд байдаг нь тогтоогдсон.<ref name="sato"/> ===Макротэжээл (хоёрдогч ба гуравдагч)=== ====Хүхэр==== [[Хүхэр]] зарим амин хүчил ба витаминуудын бүтцийн бүрдүүлэгч ба [[хлоропласт]]ын үйлдвэрлэлд чухал үүрэгтэй. Хүхэр нь мөн фотосинтезийн электрон тээвэрлэх хэлхээний төмөр-хүхэр комплексуудад агуулагддаг. Сульфат ион нь хөдөлгөөнт учир, хүхрийн дутагдал нь эхэлж хуучин навчуудыг хамрана.<ref>https://nrcca.cals.cornell.edu/soilFertilityCA/CA1/CA1_print.html</ref>{{Cn|reason=Phosphate ions are mobile in plants and so they are supplied (predominantly) to the newer (growing) tissues of that plant, as a results, when there is a deficiency of a mobile nutrient (sulphate ions) the newer tissues suffer as they are not being supplied the nutrients they have adapted to accept and utilize|date=November 2016}} Дутагдлын шинж тэмдэг нь навч шарлах, ургамал давжаарах зэргээр илэрнэ. ====Кальци==== [[Кальци]] нь бусад тэжээлийн ургамалд шингэх тээвэрлэлтийг зохицуулахаас гадна, хэд хэдэн энзимуудыг идвэхжүүлдэг. [[Кальцийн дутагдал (ургамал)|Кальцийн дутагдлын]] үед ургамал давжаардаг. Кальци нь фотосинтез ба ургамлын бүтэцэд оролцдог.<ref name="transport protein identified" /><ref name=new-light /> Кальци дутагдахад [[үрийн үзүүрийн ялзрал]] өвчинд нэрвэгдэнэ.<ref name="transport protein identified"/> Кальцийн дийлэнх нь [[навч]]инд, үр, жимс ба үндэсэнд бага агуулагдана. Түүний голлох үүрэг нь эсийн ханын бүтэцэд багтдагт оршино. Кальци нь [[Дунд ламель|дунд ламелийн]] царцмаг хэлбэрийн хэд хэдэн хүчиллэг нэглүүдтэй холбогдож үл уусах давсыг үүсгэнэ. Кальци нь мөн, [[меристем]]д оролцож, ургамлын үндэсний хөгжилд маш чухал үүргийг гйүцэтгэдэг. Энэ нь мөн эсийн хуваагдал, эсийн уртсалт ба устөрөгчийн ионыг хоргүйжуулах чухал үүргүүдэд оролцоно. Кальцийн гүйцэтгэх бусад үүргүүдэд, органик хүчлүүдийг саармагжуулах, зарим калигаар идэвхжсэн ионыг дарангуйлах, азотын шингээлтийг зохицуулах зэрэг багтана. Кальцигаар дутагсан ургамал үндэсний системийн гажигтай байдаг тод шинж тэмдэгтэй.<ref name="russ"/> Үндэс нь ургамлын бусад хэсгээс (газрын гадаргуйн дээр орших хэсэг) өмнө кальцийн дутагдлын нөлөөнд өртдөг.<ref name="chap"/> ====Магни==== {{Гол|Биологийн систем дахь магни}} [[Магни]]йн тэжээлийн ургамалд гүйцэтгэх хамгийн чухал үүрэг бол, тэрээр [[хлорофилл]]ийн молекулын бүтэцэд багтдагт оршино. Магни нь тээгч байдлаар олон тооны ферментийн урвалд идэвхтэй [[активатор]] болдог. Ингэхдээ, энергээр хангагч [[фосфорын нэгдэл|фосфорын нэгдлүүдтэй]] нягт уялдаатай. Ургамал дахь магни нь маш хөдөлгөөнтэй ба калитай нэгэн адил [[Магнийн дутагдал (ургамал)|дутагдлын]] нөлөөлөл нь хөгшин эсүүдээс эхэлж, залуу уруу шилжидэг тул шинж тэмдэгүүд мөн хөгшин эсүүдээс эхэлж, залуу уруу шилжинэ. === Микротэжээл === Ургамал нь дийлэхи микроэлементийг хангалттай хэмжээнд шингээн авах чадалтай байдаг. Зарим ургамлууд өөрийн ургаж буй орчны мэдрэмтгий химийн индикатор болдог бол (Dunn 1991),<ref name="dunn" /> зарим нь ямар нэг элементийн эсвэл ионы шингээлтийг хязгаарлах эсвэл зогсоох механизмтай байдаг. Жишээ нь [[улиас]]ын мөчир молбиденийг хуримтлуулж, [[хүнцэл]]ийг хязгаарладаг бол, гацуурын холтос эсрэгээр байдаг (Dunn 1991).<ref name="dunn" /> Ийм зохицуулалт нь чухал үүрэгтэй. ====Төмөр==== [[Төмөр]] нь фотосинтезэд оролцохоос гадна, ургамалд энзимийн [[Кофактор (биохими)|кофактор]] байдлаар оршино. [[Төмрийн дутагдал (ургамал)|Төмрийн дутагдал]] нь вен дотрын [[хлороз]] ба [[некроз]]оор илрэнэ. Төмөр нь хлорофилийн бүтцийн элемент биш (бүтэцэд байддаггүй) ч түүний [[синтез]]эд маш чухал үүрэгтэй. Зэсийн дутагдал нь төмрийн дутаглыг дагуулдаг.<ref name=Ruhr2012 /> ====Молибден==== [[Молибден]] нь [[амин хүчил|амин хүчлүүдийг]] бий болгоход шаардлагатай [[энзим|энзимуудэд]] [[кофактор]] болдогоос гадна, азотын [[метаболизм]]д оролцдог. Молибден нь [[нитрат редуктаза]] (нитратыг ангижруулахад шаардагдах) ба [[нитрогеназа]] ([[биологийн азотын фиксаци]]д шаардлагатай) энзимуудад агуулагддаг.<ref name="Roy2006Chapter3">{{cite book|last1=Roy|first1=R.N.|last2=Finck|first2=A.|last3=Blair|first3=G.J.|last4=Tandon|first4=H.L.S.|title=Plant nutrition for food security: a guide for integrated nutrient management|date=2006|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|location=Rome|isbn=92-5-105490-8|pages=25–42|url=ftp://ftp.fao.org/agl/agll/docs/fpnb16.pdf|accessdate=20 June 2016|chapter=Chapter 3: Plant nutrients and basics of plant nutrition}}</ref> ====Бор==== Англи эх сурвалж нь баталгаатай бус байгаа учир түр орчуулалгүй үлдээв! ====Зэс==== [[Зэс]] нь фотосинтезэд чухал үүрэгтэй. Зэсийн дутагдлын үеийн гол шинж тэмдэг бол хлороз юм. Зэс нь фотосинтез явагдахад шаардлагатайгаас гадна, олон энзимийн процесст, лигнин (эсийн хана) бий болход болон үрийн үйлдвэрлэлд тус тус оролцдог. Зарим хөрсөнд зэс ховор байдаг. ====Манган==== [[Манган]] нь фотосинтез<ref name=new-light /> ба [[хлоропласт]] бий болход чухал үүрэгтэй. [[Манганы дутагдал (ургамал)|Манганы дутагдал]] нь навчин дээр өнгөгүй толбо үүсэх зэрэг өнгөний гажуудалуудыг дагуулна. ====Натри==== [[Натри]] нь [[Крассулациан хүчлийн бодисийн солилцоо|КХБС]] ({{lang-en|CAM}}) ба [[C4 нүүрстөрөгчийн фиксаци|C4]] ургамлуудын [[фосфоенолпируват]]ын [[регенераци]]д оролцдог. Натри нь стоматаг нээх ба хаах калийн зохицуулалтыг орлох чадвартай.<ref name="HunerHopkins2009"/> Натрийгийн ач холбогдол: * C4 ургамал, ховор тохиолдолд C3 ургамалд шаардлагатай; * Калийг орлох боломж: Ургамлуудыг 4 бүлэгт хуваана: # А бүлэг - их хэмжээний калийг натригаар орлуулж, өсөлтийг/ургалтыг дэмжих боломжтой ба энэ үр дүнд калигаар хүрэх боломжгүй, # B бүлэг - натрийгаар тод ирэцтэй биш ч ажиглагдах үр дүнд хүрж болох, # С бүлэг - өчүүхэн төдий орлолт бий болох ч үр дүнгүй, # Б бүлэг - орлуулалт явагддаггүй; * Навчны гадаргуун талбай ба стоматагийн өсөлтийг/ургалтыг дэмжих. Усны балансыг сайжруулна; * Бодисийн солилцоо дахь натрийн үүрэг: # C4 бодисын солилцоо, # Impair the conversion of pyruvate to phosphoenol-pyruvate, # Reduce the photosystem II activity and ultrastructural changes in mesophyll chloroplast; * Калигийн үүргийг орлох: # Дотоод осмос, # Стоматагийн үүрэг, # Фотосинтез, # Холын тээвэрлэлтийг саармагжуулах, # Энзимийн идэвхи; * Үр жимсний чанарыг сайжруулна, жишээ нь сахарозыг нэмэгдүүлж луувангийн амтыг сайжруулна. ====Цайр==== [[Цайр]] нь маш олон тооны энзимуудад шаардлагатай ба [[ДНХ]]-ийн транскрипцад чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Цайрын дутагдал (ургамал)|Цайрын дутагдлын]] тод шинж тэмдэг бол навчны үржил хөгжилийн сааралт, давжааралт ба үүнийг "бяцхан навч" гэж нэрлэдэг бөгөөд энэ нь өсөлтийн [[гормон]] болох [[ауксин]]ы исэлдэлтийн задралтай холбоотой (задралын шалтгаантай). ====Никель==== [[Дээд ургамал|Дээд ургамлуудад]] [[никель]] нь Ni²⁺ [[ион]] хэлбэртэйгээр шингээгдэнэ. Никель нь [[уреаза]] ферментийн идэвхжилд чухал бөгөөд энэ [[энзим]] нь [[азотын солилцоо]]нд оролцож [[Шүвтэр|шүвтрийг]] боловсруулдаг. Никель үгүу тохиолдолд хордлого өгөх хэмжээний шүвтэр хуримтлагдаж, энэ нь [[некроз]]ын үүсэлийг дагуулна. [[Доод ургамал|Доод ургамлуудад]], никель нь янз бүрийн үүргүүдийг гүйцэтгэхэд оролцох хэд хэдэн энзимуудыг идэвхжүүлхээс гадна, зарим энзимуудад кофактор байдлаар цайр ба төмрийг орлох чадвартай.<ref name="BarkerPilbeam2007" /> ====Хлор==== [[Хлор]] нь [[Хлорид|хлоридийн нэгдэл]] хэлбэртэйгаар [[осмос]] ба [[ионы баланс]]ад чухал ба фотосинтезэд мөн үүрэг гүйцэтгэнэ. ====Кобальт==== [[Кобальт]] нь цөөн тооны ургамлуудад хэрэгцээтэй ба дийлэнх зүйл ургамлуудад шаардлагатай биш.<ref name="BarkerPilbeam2015" /> Хэдий ийм ч, кобальт нь [[азотын фиксаци]]йг явуулдаг, [[буурцаг]]т болон бусад ургамлуудтай [[симбиоз]] үүсгэдэг [[бактери]]удад шаарлагатай байдаг.<ref name="BarkerPilbeam2015" /> ====Хөнгөн цагаан==== * Цайны ургамал нь [[хөнгөн цагаан]]ы хордлогод тэсвэртэй ба түүний ургалтын идэвхийг хөнгөн цагаанаар бордож нэмэгдүүлдэг. Үүний шалтгаан нь Cu, Mn ба P хордлогыг үгүй болгодогт оршиж байж болох юм. * Хөнгөн цагаан нь зарим төрлийн [[үндэсний ялзрал]]ын эсрэг [[фунгицид]]ийн үүргийг гүйцэтгэдэг тухай дурьсан байдаг. ====Цахиур==== [[Цахиур]] нь ургамлын үржил хөгжилд шаардлагатай элементэд тооцогддоггүй. Цахиур нь хүрээлэн буй орчин маш элбэг агуулагддаг ба хэрэгцээ үүсэн үед түүнийг чөлөөтэй авах боломжтой. Цахиур нь ургамлын бүтэцээс олдсон ба ургамалыг эрүүл байхыг нь дэмждэг.{{Citation needed|date=November 2016}} Туршилтаар, цахиур нь ургамлын [[Эсийн хана|эсийн ханыг]] бэхжүүлдэгээс гадна, ургамлын бэхжилт, эрүүл мэнд, үр өгөлт зэргийг тус тус сайжруулдаг нь харагдсан байна.<ref name=PHC /> Цахиур нь ургамлын, ган ба хүйтэн тэсвэрлэх, ишийг уртасгах, хортон шавь ба өвчинтэй тэмцэх байгалийн хамгаалах системийг сайжруулах зэргээр нөлөөлдөг нь судалгаагаар илэрсэн.<ref name=Bangalore /> Цахиур нь үндэсний жин ба нягтыг нэмэгдүүлж, улмаар ургамлын хүч чадал ба физиологийг сайжруулж, ургамлын газар дээрх хэсгийн [[биомасс]]ыг ба [[үр жимсний ургац]]ыг тус тус нэмэгдүүлдэг болох нь тогтоогдсон.<ref name=PHC /> Цахиурыг "ургамалд хэрэгцээтэй бодисийн" жагсаалтад оруулах тухай хэлэлцэгдэж байна.<ref name=AAPFCO2006 /><ref name=presentation /> ====Ванади==== [[Ванади]] нь маш бага концентрацитайгаар зарим ургамалд шаардлагатай байх магадлалтай юм. Мөн молибденийг оролдог байх боломжтой. ====Селен==== [[Селени]] нь цэцэгт ургамалд шаардлагатай биш, гэхдээ ургамлын ургалтыг дэмжих, исэлдэлтийн сөрөг нөлөөг эсэргүүцэх, өвчлөл ба өвсөн тэжээлтний сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах зэрэгт хэрэгцээтэй.<ref name="White2016" /> Селени нь амьтны (хүн мөн адил) чухал тэжээлийн эрдэс элемент ба [[селенийн дутагдал]] нь селен дутагдалтай хөрстэй газруудын ургамалаар хооллох үед илэрдэг. Органик бус селенийн бордоог ашиглах нь тэжээлийн ургамал дахь селенийн агууламжийг нэмэгдүүлж, улмаар амьтны эрүүл мэндийг сайжруулдаг.<ref name="White2016" /> ==Мөн үзэх== {{Portal|Botany}} *[[Жимс ногооны тариалан]] *[[Фотосинтез]] *[[Ургамлын физиологи]] *[[Фитохими]] *[[Хөрсний pH]] *[[Хөрс]] ==Жич== {{reflist|refs= <ref name="Epstein1972">{{cite book|author1=Emanuel Epstein|title=Mineral Nutrition of Plants: Principles and Perspectives|year=1972|url=https://archive.org/details/mineralnutrition00epst}}</ref> <ref name="BarkerPilbeam2007">{{cite book|author1=Allen V. Barker|author2=D. J. Pilbeam|title=Handbook of plant nutrition|url=https://books.google.com/books?id=5k0afN5UZ4IC&pg=PA4|accessdate=17 August 2010|year=2007|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-5904-9}}</ref> <ref name="BarkerPilbeam2015">{{cite book|last1=Barker|first1=AV|last2=Pilbeam|first2=DJ|title=Handbook of Plant Nutrition.|date=2015|publisher=CRC Press|isbn=9781439881972|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=Ttw_CQAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=cobalt+plant+nutrition&ots=Vo_2WpwHYI&sig=Uh2CwvBwTNCFDNfNJz3jqDsN3n8#v=onepage&q=cobalt&f=false|accessdate=5 June 2016}}</ref><ref name=aesl>{{Webarchiv|url=http://aesl.ces.uga.edu/publications/plant/Nutrient.htm |wayback=20100219114737 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 19:57:08 InternetArchiveBot }} Retrieved Jan. 2010</ref> <ref name="Marschner2012">{{cite book|editor1-last=Marschner|editor1-first=Petra|title=Marschner's mineral nutrition of higher plants|date=2012|publisher=Elsevier/Academic Press|location=Amsterdam|isbn=9780123849052|edition=3rd}}</ref> <ref name="HunerHopkins2009">{{cite book|author1=Norman P. A. Huner|author2=William Hopkins|title=Introduction to Plant Physiology 4th Edition|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|isbn=978-0-470-24766-2|chapter= 3 & 4}}</ref> <ref name=Taiz2002>Pages 68 and 69 Taiz and Zeiger Plant Physiology 3rd Edition 2002 ISBN 0-87893-823-0</ref> <ref name="black">Black, C.A. 1957. Soil-plant relationships. New York, Wiley and Sons. 332 p.</ref> <ref name="russ">Russell, E.W. 1961. Soil Conditions and Plant Growth, 9th ed. Longmans Green, London, U.K.. 688 p.</ref> <ref name="benz1965">Benzian, B. 1965. Experiments on nutrition problems in forest nurseries. U.K. Forestry Commission, London, U.K., Bull. 37. 251 p. (Vol. I) and 265 p. (Vol II).</ref> <ref name="swan4">Swan, H.S.D. 1960b. The mineral nutrition of Canadian pulpwood species. Phase II. Fertilizer pellet field trials. Progress Rep. 1. Pulp Pap. Res. Instit. Can., Montreal QC, Woodlands Res. Index No. 115, Inst. Project IR-W133, Res. Note No. 10. 6 p.</ref> <ref name="heib">Heiberg, S.O.; White, D.P. 1951. Potassium deficiency of reforested pine and spruce stands in northern New York. Soil Sci. Soc. Amer. Proc. 15:369–376.</ref> <ref name="sato">Sato, Y.; Muto, K. 1951. (Factors affecting cold resistance of tree seedlings. II. On the effect of potassium salts.) Hokkaido Univ., Coll. Agric., Coll. Exp. Forests, Res. Bull. 15:81–96.</ref> <ref name="swan2">Swan, H.S.D. 1971a. Relationships between nutrient supply, growth and nutrient concentrations in the foliage of white and red spruce. Pulp Pap. Res. Inst. Can., Woodlands Pap. WR/34. 27 p.</ref> <ref name=Lowenfels2011>{{cite book|last=Lowenfels, Lewis|first=Jeff, Wayne|title=Teaming with microbes|url=https://archive.org/details/teamingwithmicro0000lowe|year=2011|isbn=978-1-60469-113-9|pages=[https://archive.org/details/teamingwithmicro0000lowe/page/49 49], 110}}</ref> <ref name="kras">Krasowski, M.J.; Owens, J.N. 1999. Tracheids in white spruce seedling’s long lateral roots in response to nitrogen availability. Plant and Soil 217(1/2):215–228.</ref> <ref name=new-light>(2012). New Light Shined on Photosynthesis. http://www.newswise.com/articles/new-light-shined-on-photosynthesis University of Arizona</ref> <ref name="transport protein identified">University of Zurich (2011). Blossom end rot: Transport protein identified. http://phys.org/news/2011-11-blossom-protein.html</ref> <ref name="chap">Chapman, H.D. (Ed.) 1966. Diagnostic Criteria for Plants and Soils. Univ. California, Office of Agric. Publ. 794 p.</ref> <ref name=PHC>{{cite journal|title=Silicon nutrition in plants|journal=Plant Health Care,Inc.|date=12 December 2000|pages=1|url=http://excellerator.files.wordpress.com/2011/02/phc_silicon.pdf|accessdate=1 July 2011|archive-date=19 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419074023/http://excellerator.files.wordpress.com/2011/02/phc_silicon.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=Bangalore>{{cite journal |last=Prakash |first=Dr. N. B. |title=Evaluation of the calcium silicate as a source of silicon in aerobic and wet rice |publisher<!-- was: journal, but this looks like a publisher -->=University of Agricultural Science Bangalore |year=2007 |pages=1}}</ref> <ref name=AAPFCO2006>{{cite web|title=AAPFCO Board of Directors 2006 Mid-Year Meeting|url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:iOI8KNDnLWIJ:www.aapfco.org/MY06BODAgenda.pdf+aapfco+silicon&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESjMlF3h06OX6FdbTRJOEdaajE2qOt3w4NSERgyku4mg6N0CkbhDSWZE3P31RoNP-BDM4Td8YajxqeqPrnCNY1vt01pOAMfTO85N4j4AXUhwbR2q1Wba3orzcMj6Bpr0yk55P_GZ&sig=AHIEtbS2-zE_UrT_3T9_gqKrxD9us-1_bA|publisher=Association of American Plant Food Control Officials|accessdate=18 July 2011}}</ref> <ref name=presentation>{{cite web |last=Miranda |first=Stephen R. |first2=Bruce |last2=Barker |title=Silicon: Summary of Extraction Methods |url=https://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:SzfW40-2DDcJ:www.aapfco.org/AM09/LSC_Si_Methods_DC.ppt+aapfco+siicon&hl=en&gl=us&pid=bl&srcid=ADGEESj4Jo-RFFj54kb6Sun3ikgJW9DMHzRAuUS045YkFErzE5NaSA084KvIyRxJp0IVX5ktDhaPPqcYLRx2hVu6K5YVWj95h2kgvkvDLQLyrxcJXXD3tQ3P5YLJ7J5F8rRYzenxznHp&sig=AHIEtbSPNk7BtSIpiRnvNI1F-2jSLN5LYA|publisher= Harsco Minerals |date=August 4, 2009 |accessdate=18 July 2011}}</ref> <ref name="dunn">Dunn, C.E. 1991. Assessment of biogeochemical mapping at low sample density. Trans. Instit. Mining Metall., Vol. 100:B130–B133.</ref> <ref name=Ruhr2012>(2012). "Nutrient and toxin all at once: How plants absorb the perfect quantity of minerals". {{Webarchiv|url=http://esciencenews.com/articles/2012/04/13/nutrient.and.toxin.all.once.how.plants.absorb.perfect.quantity.minerals |wayback=20210122151650 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-11 15:48:43 InternetArchiveBot }} Ruhr-Universität</ref> <ref name="ronco">Ronco, F. 1970. Chlorosis of planted Engelmann spruce seedlings unrelated to nitrogen content. Can. J. Bot. 48(5):851–853.</ref> <ref name="White2016">{{cite journal|last1=White|first1=Philip J.|title=Selenium accumulation by plants|journal=Annals of Botany|date=2016|volume=117|pages=217–235|doi=10.1093/aob/mcv180|url=http://aob.oxfordjournals.org/content/117/2/217.full|accessdate=5 June 2016}}</ref> |2}} ==Эх сурвалж== {{cite book | last1 =Konrad | first1=Mengel | last2 =Kirkby | first2 = Ernest | last3 =Kosegarten | first3 = Harald | last4 =Appel | first4 = Thomas | title = Principles of Plant Nutrition | publisher = Kluwer Academic Publishers | edition = 5th | year =2001 | pages = | language = | url =https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=ePhJuYcz4yUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=plant+nutrient+&ots=ixaSqGMSlc&sig=bKtRUzuzCuyIdJBFp5TEzuHQ10Y#v=onepage&q=plant%20nutrient&f=false | isbn =1-4020-0008-1 }} == Гадаад холбоос == * [http://www.tandf.co.uk/journals/titles/01904167.asp ''Journal of Plant Nutrition''] * [http://www.fertilizer.org International Fertilizer Industry Association] * [https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=ePhJuYcz4yUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=plant+nutrient+&ots=ixaSqGMSlc&sig=bKtRUzuzCuyIdJBFp5TEzuHQ10Y#v=onepage&q=plant%20nutrient&f=false Principles of Plant Nutrition] <!-- {{Plant nutrition}} {{Hydroculture}} --> [[Ангилал:Агрохими]] [[Category:Химийн элементийн биологи ба фармакологи]] [[Category:Ургамлын тэжээл]] d4r972waax0gy7c3dfexnrqxephfn1i 14 72695 865121 533764 2026-08-06T08:31:55Z Enkhsaihan2005 64429 865121 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Lesser Poland Voivodeship|Бага Польш муж}} {{Cat main|Бага Польш муж}} [[Ангилал:Бага Польш]] [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Галици]] pjrg6gd7aby96pph0p0xgvf5de94h91 14 72699 865122 533781 2026-08-06T08:34:08Z Enkhsaihan2005 64429 865122 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Краков}} {{Commons category|Kraków|Краков}} {{DEFAULTSORT:Краков}} [[Ангилал:Бага Польш мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] k6poyg2kiuf8s5s837qa022rza73e0b 0 72855 864952 851294 2026-08-05T19:45:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864952 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Vicia orobus1 eF.jpg | image_caption = ''[[Vicia orobus]]'' | regnum = [[Ургамал]] | unranked_divisio = [[Цэцэгт ургамал]] | unranked_classis = [[Эвдикот]] | unranked_ordo = [[Розид]] | ordo = [[Fabales]] | familia = [[Буурцагтан]] | subfamilia = [[Faboideae]] | tribus = [[Fabeae]] | genus = '''''Гиш''''' | genus_authority = [[Карл Линней|L.]] | subdivision_ranks = [[Зүйлүүд]] | subdivision = 140 орчим | synonyms = {{hidden begin}} * ''Ervum'' <small>L. 1753</small> * ''Faba'' <small>Adans 1763</small> * ''Faba'' <small>Mill.</small> * ''Arachus'' <small>Medik. 1787</small> * ''Bona'' <small>Medik 1787</small> * ''Cracca'' <small>Medik. 1787 (nom. illeg. hom.)</small> * ''Viciodes'' <small>Moench 1794</small> * ''Wiggersia'' <small>Gaertn. 1801</small> * ''Ervilia'' <small>Link 1822</small> * ''Orobella'' <small>C. Presel 1837</small> * ''Coppoleria'' <small>Todaro 1845</small> * ''Endiusa'' <small>Alef. 1859</small> * ''Parallosa'' <small>Alef. 1859</small> * ''Sellunia'' <small>Alef. 1859</small> * ''Swantia'' <small>Alef. 1859</small> * ''Hypechusa'' <small>Alef. 1860</small> * ''Abacosa'' <small>Alef. 1861</small> * ''Atossa'' <small>Alef. 1861</small> * ''Cujunia'' <small>Alef. 1861</small> * ''Tuamina'' <small>Alef. 1861</small> * ''Endusia'' <small>Benth. and Hook f. 1865</small> * ''Vicilla'' <small>Schur 1866</small> * ''Rhynchium'' <small>Dulac 1867</small> {{hidden end}} |synonyms_ref = <ref>{{cite book | vauthors = Woodgate K, Maxted N, Bennett SJ | chapter = A generic conspectus of the forage legumes of the Mediterranean basin | veditors = Bennett S, Cocks PS | year = 1999 | edition = 1st | title = Genetic Resources of Mediterranean Pasture and Forage Legumes | publisher = Springer Science & Business Media | pages = 182–226 | isbn = 978-94-010-6007-3 | doi = 10.1007/978-94-011-4776-7 | url = https://www.springer.com/us/book/9780792355229 | series = Current Plant Science and Biotechnology in Agriculture | volume = 33}}</ref> }} '''Гиш''' ({{lang-la|Vicia}}) нь 140 орчим [[зүйл]] [[цэцэгт ургамал|цэцэгт ургамлыг]] багтаасан [[буурцагтан|буурцагтны]] овгийн нэгэн [[төрөл (биологи)|төрөл]]. ==Зүйлүүд== [[File:Vicia amoena 2.jpg|thumb|right|''[[Эвлэг гиш]]'']] [[File:Vicia cassubica W.jpg|thumb|right|Кашуб гиш (''[[Vicia cassubica|V.&nbsp;cassubica]]'')]] [[File:Vicia grandiflora W.jpg|thumb|right|''[[Vicia grandiflora]]'']] [[File:Vicia pisiformis3 W.jpg|thumb|right|Шош цэцэгт гиш (''[[Vicia pisiformis|V.&nbsp;pisiformis]]'')]] [[File:Vicia dalmatica 150606b.jpg|thumb|right|''[[Vicia tenuifolia]]'' ssp. ''dalmatica'']] {{div col|colwidth=24em}} * ''[[Vicia americana]]'' – Америк гиш, ягаан гиш * ''[[Vicia amoena]]'' - Эвлэг гиш * ''[[Vicia amurensis]]'' <small>Oett.</small> (= ''V.&nbsp;japonica <small>sensu auct non'' A.Gray</small>) * ''[[Vicia andicola]]'' <small>Kunth</small> * ''[[Vicia articulata]]'' <small>Hornem.</small> – Дуулгат гиш * ''[[Vicia bakeri]]'' <small>Ali</small> (= ''V.&nbsp;sylvatica'' <small>Benth.</small>) * ''[[Vicia basaltica]]'' <small>Plitmann</small> * ''[[Vicia benghalensis]]'' <small>L.</small> - Бенгал гиш * ''[[Vicia biennis]]'' <small>L.</small> - Хоёр наст гиш * ''[[Vicia bithynica]]'' <small>(L.) L.</small> – Битин (Вифин) гиш * ''[[Vicia bungei]]'' <small>Ohwi</small> * ''[[Vicia canescens]]'' <small>Labill.</small> * ''[[Vicia cappadocica]]'' <small>Boiss. & Balansa</small> * ''[[Vicia caroliniana]]'' <small>Walter</small> – Каролина гиш * ''[[Vicia cassubica]]'' <small>L.</small> – [[Кашуб гиш]]<ref>{{cite web|url=http://www.luontoportti.com/suomi/en/kukkakasvit/kashubian-vetch|title=Kashubian Vetch|publisher=Luontoportti|accessdate=March 1, 2015}}</ref> * ''[[Vicia cracca]]'' – Хулганы гиш, огтоны гиш, залаат гиш * ''[[Vicia cuspidata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Vicia cusnae]]'' * ''[[Vicia cypria]]'' <small>Unger & Kotschy</small> * ''[[Vicia disperma]]'' <small>DC.</small> (= ''V. parviflora'' <small>Loisel.</small>) * ''[[Vicia dumetorum]]'' <small>L.</small> * ''[[Vicia ervilia]]'' – Гашуун гиш * ''[[Vicia esdraelonensis]]'' <small>Warb. & Eig</small> * ''[[Эгэл гиш|Vicia faba]]'' – Эгэл гиш, морин гиш, цэцэрлэгийн шош * ''[[Vicia galeata]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Vicia galilaea]]'' <small>Plitmann & Zohary</small> * ''[[Vicia gigantea]]'' <small>Bunge</small> * ''[[Vicia graminea]]'' <small>Sm.</small> * ''[[Vicia grandiflora]]'' <small>Scop.</small> (= ''V.&nbsp;kitaibeliana''<!-- (W.D.J.Koch) Stank. -->) * ''[[Vicia hassei]]'' <small>S.Watson</small> * ''[[Vicia hirsuta]]'' * ''[[Vicia hololasia]]'' <small>Woronow</small> * ''[[Vicia hulensis]]'' <small>Plitmann</small> * ''[[Vicia hybrida]]'' <small>L.</small> * ''[[Vicia japonica]]'' <small>A.Gray</small> * ''[[Vicia lathyroides]]'' – Зусах гиш * ''[[Vicia lilacina]]'' <small>Ledeb.</small> * ''[[Vicia linearifolia]]'' <small>Hook. & Arn.</small> (= ''V.&nbsp;parviflora'' <small>Hook. & Arn.</small>) * ''[[Vicia loiseleurii]]'' <small>(M.Bieb.) Litv.</small> (= ''V.&nbsp;pubescens <small>sensu auct. fl. Cauc.''</small>) * ''[[Vicia lutea]]'' – Шар гиш * ''[[Vicia menziesii]]'' <small>Spreng.</small> – Гавай гиш * ''[[Vicia minutiflora]]'' <small>F.G. Dietr.</small> * ''[[Vicia monantha]]'' <small>Retz.</small> – Дан цэцэгт гиш * ''[[Vicia narbonensis]]'' <small>L.</small> – Нарбонийн гиш, мурын шош (= ''V.&nbsp;serratifolia <small>sensu auct. non'' Jacq.</small>) * ''[[Vicia nigricans]]'' – Хар гиш ** ''Vicia nigricans'' ssp. ''gigantea'' (= ''V. gigantea'' <small>Hook.</small>) – Аврага гиш * ''[[Vicia onobrychioides]]'' <small>L.</small> * ''[[Vicia oroboides]]'' <small>Wulfen</small> * ''[[Vicia orobus]]'' <small>DC.</small> * ''[[Vicia palaestina]]'' <small>Boiss.</small> * ''[[Vicia pannonica]]'' – Унгар гиш * ''[[Vicia parviflora]]'' <small>Cav.</small> (= ''V.&nbsp;tenuissima''<!-- (M.Bieb.) Schinz & Thell. -->) * ''[[Vicia peregrina]]'' <small>L.</small> * ''[[Vicia pisiformis]]'' <small>L.</small> – Шош цэцгт гиш * ''[[Vicia pseudo-orobus]]'' <small>Fisch. & C. A. Mey.</small> * ''[[Vicia pubescens]]'' <small>(DC.) Link</small> * ''[[Vicia pyrenaica]]'' * ''[[Таримал гиш|Vicia sativa]]'' – Таримал гиш * ''[[Vicia sepium]]'' * ''[[Vicia sericocarpa]]'' <small>Fenzl</small> * ''[[Vicia serratifolia]]'' <small>Jacq.</small> – Франц гиш (formerly in ''V.&nbsp;narbonensis'') * ''[[Vicia sylvatica]]'' <small>L.</small> – Ойн гиш * ''[[Vicia tenuifolia]]'' <small>Roth.</small> – Нарийн навчит гиш ** ''Vicia tenuifolia'' ssp. ''dalmatica'' <small>(A.Kern.) Greuter</small> (= ''V.&nbsp;dalmatica'',<!-- Kern. --> ''V.&nbsp;tenuifolia <small>sensu auct. non'' Roth.</small>) * ''[[Vicia tetrasperma]]'' – Дөрвөн үрт гиш * ''[[Vicia tsydenii]]'' <small>Malyschev</small> * ''[[Vicia unijuga]]'' <small>A.Br.</small> * ''[[Үслэг гиш|Vicia villosa]]'' – Үслэг гиш {{div col end}} Гишийн төрөлд багтдаг ургамлууд: * ''[[Lens nigricans]]'' (as ''V.&nbsp;nigricans'' <small>(M.Bieb.) Janka</small>) == Эх сурвалж == {{reflist}} == Гадны холбоос == *{{cite journal |author=G. Laghetti |author2=A. R. Piergiovanni |author3=I. Galasso|author4=K. Hammer |author5=P. Perrino |last-author-amp=yes |year=2000 |title=Single-flowered vetch (''Vicia articulata'' Hornem.): a relic crop in Italy |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=47 |issue=4 |pages=461–465 |doi=10.1023/A:1008711022396}} * [https://web.archive.org/web/20130518204022/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VICIA ''Vicia'' plant profiles], United States Department of Agriculture * [http://mansfeld.ipk-gatersleben.de/ Mansfeld's database for cultivated plants] (search for ''Vicia'', 17 cultivated taxa listed) * FAO's Neglected crops: 1492 from a different perspective [https://web.archive.org/web/20190129054322/http://www.fao.org/docrep/t0646e/T0646E0q.htm#Grain%20legumes%20for%20animal%20feed,''Chapter 26: Grain legumes for animal feed''] *{{cite book |author1=R. Fitter |author2=A. Collins |lastauthoramp=yes |year=1974 |title=The Wild Flowers of Britain and Northern Europe|url=https://archive.org/details/wildflowersofbri0000fitt }} [[Category:Ургамал]] [[Category:Буурцагтан]] [[Category:Биологийн төрөл]] 617urol80nwhve856x9pr9wnt7q38x5 14 74207 865134 621761 2026-08-06T09:24:49Z Enkhsaihan2005 64429 865134 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Wrocław|Вроцлав}} {{Cat main|Вроцлав}} {{DEFAULTSORT:Вроцлав}} [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Доод Силези мужийн суурин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] c35aupydwib3o0m9g09pnfgv8b9kvfb 0 75361 865080 797213 2026-08-06T03:00:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 31 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865080 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2018 | Зураг = FIA F1 Austria 2018 Nr. 44 Hamilton.jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2018 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 69 дэх улирлын тэмцээн байна. ==2018 оны өөрчлөлт== ===Уралдааны зам=== [[2008 оны Формула-1|2008]] оноос хойш Формула 1-ийн уралдааны календарьд ороогүй байсан [[Францын гран-при|Францын их шан]] эргэж орлоо. [[1991 оны Францын гран-при|1991]] оноос [[2008 оны Францын гран-при|2008]] он хүртэл [[Маньи-Кур авто тойруулга|Маньи-Кур]] авто тойруулгад зохиогдож байсан бол одоо [[Поль Рикар авто тойруулга|Поль Рикар авто тойруулгад]] дахин зохион явагдахаар болсон бөгөөд тус замд хамгийн сүүлд [[1990 оны Францын гран-при|1990]] онд Формула 1-ийн уралдаан явагджээ.<ref>Ruben Zimmermann: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/finanzierung-gesichert-formel-1-kommt-2018-nach-frankreich-17020808 |wayback=20181126180746 |text=Finanzierung gesichert: Formel 1 kommt 2018 nach Frankreich. |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 8. Februar 2017, abgerufen am 21. Juni 2017.</ref> Мөн түүнчлэн [[Германы гран-при|Германы их шан]] ч бас буцаж орсон ба хамгийн сүүлд [[2016 оны Германы гран-при|2016 онд]] [[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхаймринг]] дээр явагдсан бөгөөд энэ удаа тэнд зохиогдохоор болсон. Харин [[1999 оны Малайзын гран-при|1999 оноос]] өнөө жилийг хүртэл уралдааны календарийн бүрэлдэхүүнд тасралтгүй оролцож байсан [[Малайзын гран-при|Малайзын их шан]] хасагджээ. Хэдийгээр уралдааныг зохион байгуулагчид нь [[Formula One Group|Формула Нэг Групптэй]] 2018 оныг дуустал гэрээтэй байсан боловч санхүүгийн асуудлаас болон нэг жилийн өмнө гэрээгээ дуусгавар болгосон байна.<ref>Dominik Sharaf: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/aus-fuer-malaysia-grand-prix-liberty-staerkt-europa-rennen-17040711 |wayback=20181126134854 |text=Aus für Malaysia-Grand-Prix: Liberty stärkt Europa-Rennen. |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 7. April 2017, abgerufen am 21. Juni 2017.</ref> ===Техникийн дүрмийн өөрчлөлт=== 2018 оны улиралд жолоочийн аюулгүй байдлыг нэмэгдүүлэх үүднээс [[Halo-System|Хало системийг]] Формула 1-ийн ДАШТ-д нэвтрүүлэв.<ref>Dieter Rencken, Heiko Stritzke: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-2018-fia-drueckt-halo-gegen-willen-der-teams-durch-17071912 |wayback=20180126085621 |text=Formel 1 2018: FIA drückt Halo gegen Willen der Teams durch. |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 19. Juli 2017, abgerufen am 20. Juli 2017.</ref> Энэхүү системийг нэмснээр хамгийн бага жин нь 728 кг-аас 733&nbsp;кг болж нэмэгдлээ. Дугуй бүрийг хоёр биш гурван тросоор шасситай бэхлэх дүрэм гарсан. Мөн бэхэлгээний цэгүүдийг ч тодорхой зааснаас гадна дугуйн эрэгийг илүү сайн бэхлэх шаардлага тавигджээ.<ref name="Regeln 2018">Christian Menath: [https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-241632-formel-1-regeln-2018-das-hat-die-fia-beschlossen/ Neue Formel-1-Regeln 2018: Das hat die FIA beschlossen.] Motorsport-Magazin.com, 22. September 2017, abgerufen am 31. Oktober 2017.</ref> Бензиний холимогт тос нэмэхийг хориглох зорилгоор тосны үндсэн банкны дүүргэлтийн хэмжээг хянадаг болсон ба үүний тулд багууд бодит цагийн мэдээллийг [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]]-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] дамжуулан өгөх үүрэг хүлээв.<ref name="Regeln 2018" /> === Спортын дүрмийн өөрчлөлт === ОУАХ нь 2018 оны улиралд гараанаас хугацаанаас өмнө хөдлөхийг мэдрэгч системийг улам нарийн болгов. Үүний дагуу нисгэгч нар хэрвээ тэргээ энэ мэдрэх системд орохгүйгээр байрлал эзэлбэл торгууль хүлээхээр боллоо. Ингэх шалтгаан [[2017 оны Хятадын гран-при]] дээр [[Себастиан Феттел]] тэмдэглэсэн гарааны байршлаас нэг метрийн зайтай ташуулдуулж зогсоосон нь хяналтад ороогүй байна.<ref>Adam Cooper, Petra Wiesmayer, {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/formel-1-2018-fia-greift-bei-fruehstarts-durch-17092207.html |wayback=20171228182329 |text=Formel 1 2018: FIA greift bei Frühstarts durch |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-09-22, abgerufen am 2017-09-22</ref> === Хөдөлгүүр нийлүүлэгч === [[Заубер Моторспорт|Заубер]] баг өнгөрсөн улиралд [[Скудериа Феррари|Феррари]] багаас хөдөлгүүр авч уралдсан ба 2018 оны улиралд [[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] хөдөлгүүр авахаа 2017 оны дөрөвдүгээр сард мэдэгдсэн байна.<ref>Christian Nimmervoll {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/04/offiziell-honda-beliefert-ab-2018-das-sauber-team-17043007.html |wayback=20180104074739 |text=Offiziell: Honda beliefert ab 2018 das Sauber-Team |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-04-30, abgerufen am 2017-04-30</ref> Гэвч 2017 оны долоодугаар сард шинээр багийн дарга болсон [[Фредерик Вассёр]] Хонда хөдөлгүүр гараанд гарч байгаа бүх хөдөлгүүрээс хамгийн найдвар муутай, хүч муутай учраас энэ талаар дахин бодох хэрэгтэй гэжээ.<ref>Markus Lüttgens, Dieter Rencken {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/07/neuer-sauber-teamchef-findet-honda-motor-beaengstigend-17071314.html |wayback=20171221080349 |text=Neuer Sauber-Teamchef findet Honda-Motor "beängstigend" |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-07-13, abgerufen am 2017-07-27</ref> Хэд хоногийн дараа Заубер 2018 онд Хондагаас мотор авахгүй<ref>Markus Lüttgens {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/07/formel-1-2018-sauber-faehrt-doch-nicht-mit-honda-antrieben-17072708.html |wayback=20180104065637 |text=Formel 1 2018: Sauber fährt doch nicht mit Honda-Antrieben |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-07-27, abgerufen am 2017-07-27</ref> харин Ферраригийн хамгийн сүүлийн үеийн хөдөлгүүрийг авахаа мэдэгджээ.<ref>Dominik Sharaf {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/07/sauber-gibt-neuen-deal-bekannt-auch-2018-mit-ferrari-motoren-17072805.html |wayback=20180104063534 |text=Sauber gibt neuen Deal bekannt: Auch 2018 mit Ferrari-Motoren |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-07-28, abgerufen am 2017-07-28</ref> [[Скудериа Торо Россо|Торо Россо]] баг энэ улирлыг [[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] мотортойгоор оролцох бол [[МкЛарен Расинг|МкЛарен]] Хонда хөдөлгүүрээ [[Рено Ф1 Теам|Рено]]гийн хөдөлгүүрээр солихоор болов.<ref name="Motorentausch McLaren/Toro Rosso">Dominik Sharaf {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/offiziell-mclaren-ab-2018-mit-renault-toro-rosso-mit-honda-17091511.html |wayback=20171220182744 |text=Offiziell: McLaren ab 2018 mit Renault, Toro Rosso mit Honda |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-09-15, abgerufen am 2017-09-15</ref> ==Багууд болон жолооч== {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Valtteri Bottas-Test Days Circuit Barcelona (1).jpg|130px|Мерседес-AMG F1 W09 EQ Power+]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 W09 EQ Power+]] | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>Stefan Ziegler {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2015/05/lewis-hamilton-bleibt-bis-2018-mercedes-ist-meine-heimat-15052009.html |wayback=20151219203617 |text=Lewis Hamilton bleibt bis 2018: "Mercedes ist meine Heimat" |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com , 2015-05-20, abgerufen am 2017-06-21}}</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="Wehrlein Mercedes">{{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/junior-drivers/pascal-wehrlein-2/ |wayback=20180222231140 |text=Pascal Wehrlein Mercedes-AMG Petronas |archiv-bot=2023-09-26 04:19:20 InternetArchiveBot }}, 2018-02-22 abgerufen am 2018-02-22</ref> |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/jahresvertrag-offiziell-valtteri-bottas-bleibt-2018-bei-mercedes-17091306.html |wayback=20171221083150 |text=Jahresvertrag offiziell: Valtteri Bottas bleibt 2018 bei Mercedes Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }}, 2017-09-13, abgerufen am 2017-09-13</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Räikkönen Ferrari SF71H Testing Barcelona.jpg|130px|Феррари SF71H]] | rowspan="2"| {{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| [[Феррари SF71H]] | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref>Stefan Ehlen [{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/08/sebastian-vettel-verlaengert-seinen-vertrag-bei-ferrari-bis-2020-17082607.html |wayback=20171029000440 |text=Archive copy |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Sebastian Vettel verlängert seinen Vertrag bei Ferrari bis 2020 Motorsport-Total.com, 2017-08-26, abgerufen am 2017-08-26</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2018/01/daniil-kwjat-wird-entwicklungsfahrer-bei-ferrari-18011004.html |wayback=20180113122551 |text=Motorsport-Total.com Daniil Kwjat wird "Entwicklungsfahrer" bei Ferrari! |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Roman Wittemeier, 2018-01-10, abgerufen am 2018-01-10</ref> |- ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref>Norman Fischer {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/08/offiziell-kimi-raeikkoenen-auch-2018-im-ferrari-17082203.html |wayback=20170929231517 |text=Offiziell: Kimi Räikkönen auch 2018 im Ferrari |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-08-22, abgerufen am 2017-08-22</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Verstappen Red Bull RB14 Testing Barcelona.jpg|130px|Ред Булл Расинг RB14]] | rowspan="2"| {{AUT|Ред Булл Расинг|Астон Мартин Ред Булл Расинг}}<ref>Roman Wittemeier {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/bestaetigt-aston-martin-wird-red-bull-titelsponsor-17092504.html |wayback=20180104063539 |text=Bestätigt: Aston Martin wird Red-Bull-Titelsponsor |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-09-25, abgerufen am 2017-09-25</ref> | rowspan="2"| [[Ред Булл Расинг RB14]] | rowspan="2"| [[ТАГ Хойёр]]<br />(Рено) | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref>Christian Nimmervoll {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/06/keine-chance-fuer-ferrari-ricciardo-bis-2018-unter-vertrag-16061209.html |wayback=20160925154742 |text=Keine Chance für Ferrari: Ricciardo bis 2018 unter Vertrag |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2016-06-12, abgerufen am 2017-06-21</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{SUI|Ziel=Себастьен Буэми}}<ref>[https://redbullracing.redbull.com/athlete/sebastien-buemi# Sébastien Buemi Aston Martin Red Bull Racing] abgerufen am 2018-03-24</ref> |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref>Dominik Sharaf {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/05/vater-verstappen-red-bull-wechsel-bindet-max-langfristig-16050903.html |wayback=20160925154743 |text=Vater Verstappen: Red-Bull-Wechsel bindet Max langfristig |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2016-05-09, abgerufen am 2017-06-21</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Sergio Pérez-Test Days 2018 Circuit Barcelona (5).jpg|130px|Форс Индиа VJM11]] | rowspan="2"| {{IND|Форс Индиа|Сахара Форс Индиа Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM11]] | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>Stefan Ehlen {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/formel-1-2018-sergio-perez-bleibt-bei-force-india-17091711.html |wayback=20171012095652 |text=Formel 1 2018: Sergio Perez bleibt bei Force India |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-09-17, abgerufen am 2017-09-28</ref> | 1–21 | rowspan="2"| {{CAN|Ziel=Николас Латифи}}<ref>Lawrence Barretto [https://www.autosport.com/f1/news/134411/first-parts-of-latifi-f1-programme-announced First parts of Latifi's Force India Formula 1 programme announced] Autosport.com, 2018-02-16, abgerufen am 2018-02-17</ref><br />{{RUS|Никита Дмитриевич Мазепин|Никита Мазепин}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/force-india-zeigt-den-vjm11-fuer-die-formel-1-2018-18022602 |wayback=20180401200233 |text=Motorsport-Total.com Force India zeigt den VJM11 für die Formel 1 2018 |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Markus Lüttgens, 2018-02-25, abgerufen am 2018-02-28</ref> |- ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref>Chris Lugert [https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-241561-formel-1-2018-esteban-ocon-bleibt-bei-force-india/ Formel 1 2018: Esteban Ocon bleibt bei Force India] Motorsport-Magazin.com, 2017-09-19, abgerufen am 2017-09-29</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Sergey SirotkinTest Days 2018 Circuit Barcelona (1).jpg|130px|Уильямс FW41]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|Уильямс Мартини Расинг}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW41]] | rowspan="2"| Мерседес | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.williamsf1.com/racing/news/2017abudhabitest |wayback=20171201034117 |text=WILLIAMS MARTINI RACING Confirms 2017 Abu Dhabi Test Driver Line-up |archiv-bot=2023-09-26 04:19:20 InternetArchiveBot }} WilliamsF1.com, 2017-11-22, abgerufen am 2017-12-02</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{POL|Ziel=Роберт Кубица}}<ref name="Sirotkin"/><br />{{GBR|Ziel=Оливер Роулэнд}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/nach-sirotkin-kubica-naechster-renault-tester-zu-williams-18022311 |wayback=20180224113031 |text=Nach Sirotkin & Kubica: Nächster Renault-Tester zu Williams Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Norman Fischer, 2018-02-23, abgerufen am 2018-02-23</ref> |- ! 35 | {{RUS|Сергей Олегович Сироткин|Сергей Сироткин}}<ref name="Sirotkin">[https://www.autosport.com/f1/news/133914/sirotkin-announced-as-2018-williams-driver Sergey Sirotkin beats Robert Kubica to 2018 Williams F1 seat Autosport.com] Lawrence Barretto, 2018-01-16, abgerufen am 2018-01-16</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Sainz Renault RS18 Testing Barcelona.jpg|130px|Рено R.S.18]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| [[Рено R.S.18]] | rowspan="2"| Рено | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref>Christian Nimmervoll {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/10/offiziell-nico-huelkenberg-wechselt-2017-zum-renault-team-16101405.html |wayback=20171005223628 |text=Offiziell: Nico Hülkenberg wechselt 2017 zum Renault-Team |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2016-10-14, abgerufen am 2017-06-21</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{GBR|Ziel=Жэк Эйткэн}} {{RUS|Ziel=Артём Маркелов}}<ref>Norman Fischer {{Webarchiv|url=http://www.formel1.de/news/news/2018-02-20/neue-testfahrer-renault-verpflichtet-f2-und-gp3-vizemeister |wayback=20180225190616 |text=Neue Testfahrer: Renault verpflichtet F2- und GP3-Vizemeister |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Formel1.de, 2018-02-20, abgerufen am 2018-02-20</ref> |- ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref name="Sainz Renault">Heiko Stritzke {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/09/offiziell-carlos-sainz-faehrt-ab-2018-formel-1-fuer-renault-17091512.html |wayback=20171221085917 |text=Offiziell: Carlos Sainz fährt 2018 Formel 1 für Renault |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-09-15, abgerufen am 2017-09-15</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Brendon Hartley Toro Rosso STR13 Barcelona testing.jpg|130px|Скудериа Торо Россо STR13]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Торо Россо|Ред Булл Торо Россо Хонда}}<ref>[https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2018/2018-f1-entry-list]</ref> | rowspan="2"| [[Скудериа Торо Россо STR13]] | rowspan="2"| Хонда<ref name="Motorentausch McLaren/Toro Rosso"/> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 28 | {{NZL|Ziel=Брендон Хартли}}<ref name="Fahrer Toro Rosso" /> | 1–21 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 10 | {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<ref name="Fahrer Toro Rosso">Sven Haidinger {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/11/formel-1-2018-toro-rosso-bestaetigt-gasly-und-hartley-17111607.html |wayback=20171121234011 |text=Formel 1 2018: Toro Rosso bestätigt Gasly und Hartley |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-11-16, abgerufen am 2017-11-16</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Kevin Magnussen-Test Days 2018 Circuit Barcelona (1).jpg|130px|Хаас VF-18]] | rowspan="2"| {{USA|Ziel=Хаас Ф1}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-18]] | rowspan="2"| Феррари | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="Fahrer Haas">Heiko Stritzke {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/07/haas-legt-sich-fest-auch-2018-mit-magnussen-und-grosjean-17072112.html |wayback=20171107014742 |text=Haas legt sich fest: Auch 2018 mit Magnussen und Grosjean |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-07-21, abgerufen am 2017-07-26</ref> | 1–21 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="Fahrer Haas" /> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Stoffel Vandoorne-Test Days 2018 Circuit Barcelona (3).jpg|130px|МкЛарен MCL33]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Ф1 баг}}<ref>[https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2018/2018-f1-entry-list 2018 F1 Entry] List fia.com, abgerufen am 2017-12-04</ref> | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL33]] | rowspan="2"| Рено<ref name="Motorentausch McLaren/Toro Rosso" /> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 14 | {{ESP|Ziel=Фернандо Алонсо}}<ref>Stefan Ehlen {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/10/formel-1-2018-fernando-alonso-bleibt-bei-mclaren-17101909.html |wayback=20171223225009 |text=Formel 1 2018: Fernando Alonso bleibt bei McLaren |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-10-19, abgerufen am 2017-10-19</ref> | 1–21 | rowspan="2" |{{GBR|Ziel=Ландо Норрис}}<ref>Heiko Stritzke {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/11/offiziell-lando-norris-neuer-mclaren-ersatzfahrer-17110610.html |wayback=20180111015248 |text=Offiziell: Lando Norris neuer McLaren-Ersatzfahrer |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-11-06, abgerufen am 2017-11-06</ref> {{NLD|Ziel=Руди ван Бурен}}<ref>Ruben Zimmermann {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/11/vom-pc-in-den-simulator-25-jaehriger-sichert-sich-mclaren-job-17112206.html |wayback=20171228104250 |text=Offiziell: Vom PC in den Simulator: 25-Jähriger sichert sich McLaren-Job |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-11-22, abgerufen am 2017-11-22</ref> |- ! {{0}}2 | {{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref>Ruben Zimmermann {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/08/offiziell-mclaren-setzt-auch-2018-auf-stoffel-vandoorne-17082307.html |wayback=20171128023303 |text=Offiziell: McLaren setzt auch 2018 auf Stoffel Vandoorne |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-08-23, abgerufen am 2017-08-23</ref> | 1–21 |- | rowspan="2"| [[File:Ericsson Alfa Romeo Sauber C37 Testing Barcelona.jpg|130px|Заубер C37]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Алфа Ромео Заубер Ф1 баг}}<ref name="Alfa Romeo">[https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/11/alfa-romeo-to-return-to-f1-with-sauber.html Alfa Romeo to return to F1 with Sauber] Formula1.com, 2017-11-29, abgerufen am 2017-11-29</ref> | rowspan="2"| [[Заубер C37]] | rowspan="2"| Феррари<ref name="Sauber Ferrari">{{Webarchiv|url=https://de.motorsport.com/f1/news/alfa-romeo-sauber-f1-2018-fahrer-985137/ |wayback=20171203153840 |text=Motorsport.com Formel 1 2018: Sauber/Alfa Romeo stellt Fahrerduo vor |archiv-bot=2023-09-26 04:19:20 InternetArchiveBot }} Dominik Sharaf, 2017-12-02, abgerufen am 2017-12-02</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}9 | {{SWE|Ziel=Маркус Эрикссон}}<ref name="Fahrer Sauber">{{Webarchiv|url=https://de.motorsport.com/f1/news/alfa-romeo-sauber-f1-2018-fahrer-985137/ |wayback=20171203153840 |text={{!}}hrsg=Motorsport.com Formel 1 2018: Sauber/Alfa Romeo stellt Fahrerduo vor |archiv-bot=2023-09-26 04:19:20 InternetArchiveBot }} Dominik Sharaf, 2017-12-02, abgerufen am 2017-12-02</ref> | 1–21 | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/formel-1/news/tatiana-calderon-steigt-2018-zur-testpilotin-bei-sauber-auf-18030612 |wayback=20180410150933 |text=Tatiana Calderon steigt 2018 zur Testpilotin bei Sauber auf Motorsport-Total.com |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Jamie Klein, Maria Reyer, 2018-03-06, abgerufen am 2018-03-06</ref><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref name="Fahrer Sauber" /> |- ! 16 | {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<ref name="Fahrer Sauber" /> | 1–21 |- | rowspan="2"| | rowspan="2"| {{GBR|Расинг Пойнт|Расинг Пойнт Форс Индиа Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Форс Индиа VJM11]] | rowspan="2"| [[Мерседес M09 EQ Power+]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | 13–21 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 31 | {{FRA|Ziel=Эстебан Окон}} | 13–21 |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2017 оны зургаадугаар сарын 19-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>Ruben Zimmermann: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2017/06/formel-1-kalender-2018-21-rennen-inklusive-hockenheim-17061912.html |wayback=20180108075723 |text=Formel-1-Kalender 2018: 21 Rennen inklusive Hockenheim |archiv-bot=2026-08-06 03:00:35 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 2017-06-19, abgerufen am 2017-06-20</ref> Үүнийг олон улсын автомашины холбооны мөн гишүүд арванхоёрдугаар сарын эхээр баталжээ.<ref>{{Webarchiv|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2017/9/2018-calendar.html |wayback=20181224224706 |text=2018 Calendar 2018 Calendar. |archiv-bot=2024-11-12 15:48:50 InternetArchiveBot }} Formula1.com, abgerufen am 7. Dezember 2017 (englisch).</ref> {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2018 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2018-03-25 || {{AUS|Ziel=Австралийн гран-при}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) || 307,574 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="3" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2018 оны Бахрейны гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2018-04-08 || {{BRN|Ziel=Бахрейны гран-при}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Хятадын гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2018-04-15 || {{CHN|Ziel=Хятадын гран-при}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2018 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2018-04-29 || {{AZE|Ziel=Азербайжаны гран-при}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<br />([[Форс Индиа]]-[[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="3" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2018 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2018-05-13 || {{ESP|Ziel=Испанийн гран-при}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || rowspan="4" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2018 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2018-05-27 || {{MON|Ziel=Монакогийн гран-при}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | [[2018 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2018-06-10 || {{CAN|Ziel=Канадын гран-при}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 296,548 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2018 оны Францын гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2018-06-24 || {{FRA|Ziel=Францын гран-при}}<br />([[Поль Рикарын авто тойруулга|Ле Кастелле]]) || 309,626 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Австрийн гран-при|{{0}}9]] || style="text-align:right"| 2018-07-01 || {{AUT|Ziel=Австрийн гран-при}}<br />([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) || 307,020 || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || rowspan="2" | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} |- | [[2018 оны Их Британийн гран-при|10]] || style="text-align:right"| 2018-07-08 || {{GBR|Их Британийн гран-при}}<br />([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) || 306,198 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2018 оны Германы гран-при|11]] || style="text-align:right"| 2018-07-22 || {{GER|Ziel=Германы гран-при}}<br />([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) || 306,458 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Valtteri Bottas}}<br />([[Mercedes AMG F1 Team|Mercedes]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="11" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="11" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2018 оны Унгарын гран-при|12]] || style="text-align:right"| 2018-07-29 || {{HUN|Ziel=Унгарын гран-при}}<br />([[Унгароринг|Могёрод]]) || 306,630 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) |- | [[2018 оны Бельгийн гран-при|13]] || style="text-align:right"| 2018-08-26 || {{BEL|Ziel=Бельгийн гран-при}}<br />([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) || 308,052 || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Италийн гран-при|14]] || style="text-align:right"| 2018-09-02 || {{ITA|Ziel=Италийн гран-при}}<br />([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) || 306,720 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Сингапурын гран-при|15]] || style="text-align:right"| 2018-09-16 || {{SGP|Ziel=Сингапурын гран-при}}<br />([[Mарина Баи Стреет авто тойруулга|Сингапур]]) || 308,706 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]])) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<br />([[Хаас Ф1|Хаас]]-[[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2018 оны Оросын гран-при|16]] || style="text-align:right"| 2018-09-30 || {{RUS|Ziel=Оросын гран-при}}<br />([[Сочийн олон улсын авто тойруулга|Сочи]]) || 309,745 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Японы гран-при|17]] || style="text-align:right"| 2018-10-07 || {{JPN|Ziel=Японы гран-при}}<br />([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) || 307,471 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2018 оны Америкийн гран-при|18]] || style="text-align:right"| 2018-10-21 || {{USA|Ziel=Америкийн гран-при}}<br />([[Америкийн авто тойруулга|Аустин]]) || 308,405 || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Мексикийн гран-при|19]] || style="text-align:right"| 2018-10-28 || {{MEX|Ziel=Мексикийн гран-при}}<br />([[Автодром Херманос Родригес|Мексик]]) || 305,354 || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Бразилын гран-при|20]] || style="text-align:right"| 2018-11-11 || {{BRA|Ziel=Бразилын гран-при}}<br />([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) || 305,909 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2018 оны Абу Дабийн гран-при|21]] || style="text-align:right"| 2018-11-25 || {{ABD|Ziel=Абу Дабийн гран-при}}<br />([[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]]) || 305,355 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{NLD|Ziel=Макс Верштаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Рено Ф1 Теам|ТАГ Хойер]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2018 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left;text-align:left;padding-right:15px"> {| class="wikitable" width="410" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- bgcolor="#F7F6A8" ! 1 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | 1:29:33,283 |- bgcolor="#DCE5E5" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 5,036 |- bgcolor="#FFDAB9" ! 3 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}} | {{ITA|Скудериа Феррари|Феррари}} | align="right" | + 6,309 |- style="border-top:2px solid #aaa" ! [[Поле байрлал|ТБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:21,164 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл-ТАГ Хойер}} | align="right" | 1:25,945 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2018]] [[Ангилал:2018 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2018 оны моторт спорт]] qs67rok8vzjrqplx1s0kr7c1tc0v3ns 0 76399 864785 852518 2026-08-05T17:02:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864785 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Талассын тулалдаан | partof = [[Хүннү-Хань улсын дайн]] | image = [[Файл:Transoxiana 8th century.svg|200px|Трансокшиан 8 зуун]] | caption = | date = МЭӨ 36 он | place = [[Таласс голын хөндий]], [[Казахстан]] | territory = | result = Хятадын Хан улсын ялалт | status = | combatant1 = [[Умарт Хүннү улс]] |combatant2= [[Хан улс|Хятадын Хан улс]] |commander1= [[Жижи шаньюй|Жижи]] †<ref name="Barbieri-Low2007">{{cite book|author=Anthony Jerome Barbieri-Low|title=Artisans in early imperial China|url=https://books.google.com/books?id=6M26AAAAIAAJ&q=ZhiZhi+rival#search_anchor|year=2007|publisher=University of Washington Press|page=175}}</ref> |commander2= [[Чэнь Тан]]<ref name="Crespigny1984">{{cite book|author=Rafe De Crespigny|title=Northern Frontier: The Policies and Strategies of the Later Han Empire|url=https://books.google.com/books?id=CL5xAAAAMAAJ&q=ZhiZhi+Chen+Tang#search_anchor|date=1 January 1984|publisher=Faculty of Asian Studies, Australian National University|isbn=978-0-86784-410-8|page=189}}</ref> | commander3 = | strength1 = 3,000 [[Хүннү]] морин цэрэг, 10,000 [[Кангью]]гийн туслах хүчин | strength2 = 40,000 Хан [[харваач]], Хангийн морин цэрэг, Таримын [[холбоотон]]гууд | strength3 = | casualties1 = алуулсан болон цаазлуулсан 1,518, бууж өгсөн 1,000, олзлогдсон 145 | casualties2 = тодорхойгүй | casualties3 = | notes = }} '''Талассын тулалдаан''' эсвэл '''Жижигийн тулалдаан''' (хятадаар 郅支之戰) нь МЭӨ 36 онд<ref>{{cite book|last=Peers|first=Chris|title=Imperial Chinese Armies:200 Bc-589 Ad|url=https://books.google.com/books?id=k4IXwl-jVGMC&pg=PA39#v=onepage&q&f=false|volume=1|year=1995|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-85532-514-2|access-date=27 January 2013|page=39}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite book|last=Peers|first=Chris|title=Soldiers of the Dragon: Chinese Armies 1500 BC-AD 1840|url=https://books.google.com/books?id=S1eqO3Z1rgEC&pg=PA146#v=onepage&q&f=false|volume=|year=2006|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-18460-309-87|access-date=27 January 2013|page=146}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Хүннү]] ба [[Хан улс]]ын хооронд болсон байна. Энэ тулалдаанд Баруун буюу Умарт Хүннүгийн Жижи шаньюй ялагдан тулалдаанд алагдсан байна.<ref name=Rene>{{Cite book |last=Grousset |first=Rene |title=The Empire of the Steppes |url=https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=0-8135-1304-9 |pages=[https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof/page/38 38]}}</ref> Тулалдаан нь өнөөдрийн Казахстаны зүүн талд орших Таласс голын хөндийд болсон бөгөөд хятадын түүхэнд түүний цэргийн хүрч тулалдсан хамгийн баруун захын цэг юм. Мөн энэ хөндийд МЭ 751 онд Аббасидын халифат болон Хятадын Тан улсын хооронд Талассын тулалдаан болсон байна. ==Background== Хүн гүрэн задралын үедээ буюу МЭӨ 60-аад оны үес Хүннүд эрх мэдлийн өрсөлдөөн дээд цэгтээ хурцдаж, цус ургасан тэмцэл өрсөлдөөний улмаас НТӨ 57 онд Хүн гүрэн хүч тэнцүү 5 хэсэгт хуваагдав. Эцэстээ ах Жижи шаньюй, дүү Хуханьеэ шаньюй хоёрыг тойрсон хоёр том бүлэглэл болон задарсан байна. Эхний үед ах Жижи шаньюй ялж даюамгайлсан байна. Түүний нэрийг хятад эх сурьалжид Жижи Гудуху буюу нэрийг нь Хутуус гэнэ. Ах дүү хоёр хэд хэдэн удаа дайтсаны дараа нэлээд ялалт байгуулсан Жижи шаньюй “шинэ төр” байгуулан Умарт Хүн гэж нэрлэв. Гэтэл Хятад руу ойртон буусан дүү Хуханьеэ шаньюй Өмнөд Хүн улсыг байгуулав. Иинхүү ах дүү хоёр Хүн улсыг хоёр хуваах нь тэр. Улмаар Хуханьеэ шаньюй Хятадтай “Энх ургийн гэрээ”-г шинээр байгуулан тэднээс асар их тусламж, түүний дотор цэрэг зэвсгийн тусламж авсан тул Жижи шаньюй баруун тийш даялан нүүж Ил голын Үсүн нарын улстай хаяа нийлэн суув гэж манай түүхэнд тэмдэглэдэг. Тэр үеийн Дундад Азид Үсүн, Динлин, Хусе зэрэг олон улс байсаныг Хүннүгийн цэрэг байлдан дагуулж, тэнд суурьшжээ. Ингээд Жижи шанью Кангюй улсын хаантай хүч хавсран Талас голын хавьд шинэ хот нийслэлээ байгуулан төвхнөж эхэлсэн юм. Энэхүү Кангюй улс гэдэг нь Сырдаръя мөрний дунд болон адгаар суурьшиж байсан аймаг бөгөөд Согдтой хиллэж байсан байна. Гэвч Торгоны замын чухал цэгт шинэ улс байгуулан төвхнөх гэсэн Жижигийн санаа дундад азийн аль ч улсад таалагдаагүй тул тэд хятадын Хан улстай холбоо тогтоон байлдаанд бэлтгэж эхэлсэн байна. <ref>The location near Taraz seems to come from the [[Hanshu]] or some commentary on it. The [[Zizhitongjian]] says it was on the "Dulaishui River" ("shui" means river) which Yap thinks may have been the [[Ili River]]</ref> [[File:Western Regions 1st century BC(en).png|thumb|300px|Кангью]] ==Тулалдаан== ===Тулааны өмнөх нөхцөл байдал=== МЭӨ 36&nbsp;онд Хятадын Хан улсын [[Баруун муж]]ийн захирагч Ган Яншоу байжээ. Түүний дэд захирагч [[Чень Тан]] гэгч тушаал бууран нийслэлээс баруун хязгаарт ирсэн түшмэл Жижи шаньюйгийн нийслэл хот байгуулан өөрийн байр сууриа бэхжүүлж байгааг тагнан мэдсэний үндсэн дээр гэнэтийн цохилтоор бут цохин устгах санал гаргасан байна. Ган Яншоу нь түүний саналыг хүлээн авч аян дайныг өөрийн нэрээр явуулах гэсэн боловч гэнэт өвдөж, цаашдын үйл ажиллагаанд нөлөөлөх боломжгүй болжээ. Чень Тан энэ байдлыг овжноор ашиглан өөрийн өурууг цагаатгах зорилгоор Ган Яншоугийн армийг дайчлан эзэн хааны зөвшөөрөлгүйгээр Жижи шаньюйгийн эсрэг пайнд мордсон байна. Түүний армид 40,000 Хан болон Ху цэрэг ('[[Дунху нарыг |'Ху']] гэж хятадууд нэрлэдэг байсан) дайчлагдсан байна. Түүний цэрэг [[Таримын хөндий]]н хоёр талаар явсаар [[Кашгар]]ын орчимд нэгдэн Кангьюйгийн нутаг [[Балхаш нуур]]ын баруун захад хүрчээ. Энэ үед Хангийн армийн ар тал руу Кангьюйгийн цөөн тооны морин цэргүүд дайралтууд хийж ихээхэн хэмжээний хүнс, зэвсгийг булааж авсан байна. Чень Тан үүний хариуд Ху цэргүүдийг илгээн Кангьюй нарыг бут цохиж, тэд нараас 460 цэргийг алж, 470 олзлогдсон Усуныг чөлөөлсөн. ===Жижигийн нийслэл хотын дэргэдэх тулаан=== Зарим нэг Кангьюй язгууртангууд Хангийн талд урван мэдээлэл, газарчингаар хангасан байна. хятадын цэргүүд Жижигийн бэхлэлт хотоос 30 [[Ли (нэгж)|Ли]] зайтай газар цэргийн хүрээгээ байгуулаад хоёр талыг бэхлэн суусан байна. .Тэгээд тэд нар цааг хөдлөн Жижигийн бэхлэлтээс 3 ли зайтай дахин байрлажээ. Хүннү нар цөөн тооны морь болон явган цэргийг тэдний өөдөөс илгээсэн боловч ялагдан буцаад бэхлэлт хлот руугаа ухарсан байна. хятадууд тэд нарыг мөшгин хөөсөөр бэхлэлтэнд итулж ирсэн бөгөөд бэхлэлтийн ханыг шатаах оролдлого хийсэн бйана. Шөнө нв цөөн тооны / хэдэн зуун/ хүннү морин цэрэг зжгтах оролдлого хийсэн боловч шөнийн тулаанд алагджээ. Жижи зуглах талаар бодсон боловч түүний оря орчмын нутгаар олон тооны дайсагнасан хөршүүд байгааг тэрээр мэдэж байжээ. Тулаан үргэжлжилсээнр байв. Fighting continued. Жижигийн хатан болон шивэгчид нум сум барийн дайсны эсрэг тэмцлээ..<ref name="Mayor2014">{{cite book|author=Adrienne Mayor|title=The Amazons: Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World|url=https://books.google.com/books?id=rboWBAAAQBAJ&pg=PA424#v=onepage&q&f=false|date=22 September 2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-6513-0|pages=424–}}</ref><ref>{{cite book|title=Social Biology and Human Affairs|url=https://books.google.com/books?ei=5ESwUJq0GtDV0gGWhoHgAw&id=VgzbAAAAMAAJ&q=armour+top+tower#search_anchor|year=1995|publisher=British Social Biology Council|page=39}}</ref> Энэ үед Жижи шаньюй хамартаа туссан суманд шархадсан байна. Шөнө дундыаас хойш бэхлэлтийн гадаад хана дайсанд автагдсан тул хүннү нар дотоод цайз руугаа ухарсан байна. Энэ үед шөнийн харанхуйг далидуулан гэнэт гарч ирсэн цөөн тооны/ хэдэн мянга/ кангью морин цэрэг хрятадуудыг довтолсон байна. Гэвч хятадууд гэнэтийн довтолгоонд цочирдолгүй няцааж яаджээ. Дотоод цайз эвдрэн галд автсан байлаа. Хятадууд цайзын хананд нягт эгнээгээр тулж ирсэн төдийгүй зарим газраар түүнд нэвтрэн оржээ. Жижи шаньюй болон түүний хэдэн зуун цэрэг дайчид хүч давуу хүчинд түрэгдэн ордон луугаа ухарсан байна. Шаньюйгийн ордын галд автан бүх талаасаа дайралтанд өртөн байх үед Жижи дахин шархадсан тулалдаанд амв үрэгдсэн байна. Жижигийн хамгаалагчид даюуу хүчний эсрэг шургуу баатарлаг эсэргүүусэн боловч аргагүй хэд дахин илүү тоотой дайсны хүчинд автагдан дарагдсан байна. ==Тулааны дараа== Тулалдааны дараа хятадууд Жижигийн эхнэр болон хаан ширээ залгамжлах ханхүү тэргүүтэй 1,518 хүннү хүнийг олноор хомроглон цаазалсан байна. Үүнээс гадна тулалдааны эцэст 145 хүн олзлогдон, 1000 гаруй хүн дайсныхаа өршөөлд найдан бууж өгсөн байна. Хятадын цэргүүд өөрийн олзыг хамгаалж байсан ба олзлогдсон хүннү нарыг тулалдаанд холбоотон болж оролцсон 15 хант улсад хувааж өгсөн байна. Ган овогт болон Чэнь нар дараа хавар өөрийн хотод буцаж ирсэнийхээ дараа Тан улсын эзэн хаандаа Жижи шаньюй болон тэргүүлэх улсуудын толгойг бэлэг болон илгээж өөрийн өмнөх бурууг цагаатгах арга замыг сүвэгчилсэний хүчинд цагаатгагдан ихээхэн шан харамж авчээ. Жижигийн толгойг нийслэл хотын хананд 10 хоног өлгөж байгаад дараа нь шатаажээ. Жижи нь хятадуудын гарт алагдсан хүннүгийн ганцхан шаньюй юм. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Хавсралт== *Ban Gu et al., ''Hanshu''. Beijing: Zhonghua Shuju, 1962. {{ISBN|7-101-00305-2}} *Sima Guang, comp. ''Zizhi Tongjian''. Beijing: Zhonghua Shuju, 1956. {{ISBN|7-101-00183-1}} *David Wilkinson (1999) "[https://web.archive.org/web/20060519003843/http://jwsr.ucr.edu/archive/vol5/number3/wilkinson/index.html Power polarity in the Far Eastern World System]," Journal of World-Systems Research, Vol V, 3, 1999, 501-617 *Yap, Joseph P. (2009). ''Wars With The Xiongnu, A Translation from [[Zizhitongjian|Zizhi tongjian]]''. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, U.S.A. {{ISBN|978-1-4490-0604-4}}. [[Ангилал:МЭӨ 36 он]] [[Ангилал:Монголын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Эртний тулалдаан]] [[Ангилал:Хүннүгийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хятадын түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Хүннү улс]] [[Ангилал:Хань улс]] [[Ангилал:МЭӨ 1-р зууны тулалдаан]] d0480bb32tdj30u639cmr346n3evtnd 0 76402 864873 734168 2026-08-05T18:25:25Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864873 wikitext text/x-wiki '''Жижи шаньюй''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 郅支單于^?<ref>{{zh|first=t|s=郅支單于|t=郅支單於|p=Zhìzhī Chányú|w=Chih⁴-chih¹ Ch'an²-yü²}}</ref>, НТӨ 36 онд нас барсан) нь Хүннүгийн шаньюй байсан. Хүннүгийн иргэний дайны үед тэрээр умарт болон баруун хэсгийг, харин түүний дүү Хуханье өмнөд<ref name="Rene">{{Cite book|last=Grousset|year=1970|first=Rene|title=The Empire of the Steppes|url=https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof|publisher=Rutgers University Press|pages=[https://archive.org/details/empireofsteppesh00prof/page/37 37]–38|isbn=0-8135-1304-9}}</ref> хэсгийг тус тус захирч байв. Түүний  нэрийг  Хятадаар '''Люаньди Хутуус''' ({{Lang|zh|攣鞮呼屠吾斯}})<ref>{{zh|s=挛鞮呼屠吾斯|t=攣鞮呼屠吾斯|p=Luándī Hūtúwúsī|w=Luan²-ti¹ Hu¹-t'u²-wu²-szu¹}}</ref> буюу Дорнын Зохистой Ханхүү (Люаньди овог) гэдэг. == Хүннү гүрний бутрал == Төв Азийн өндөрлөгт хоёр зууны турш ноёрхож, хойд талдаа Байгаль нуур, өмнө талдаа Түмэн газрын цагаан хэрэм, зүүн талдаа Солонгосын хойг, баруун талдаа Туркестанд тулсан их нутгийг эрхшээж байсан Хүн гүрэн дотоодын тэмцэлд доройтон сульдсаар тал нутаг дахь ноёрхлоо алдаж байсан. Хүн гүрний их шаньюй Сүүлүү жанжин (Хятад эхэд Xuluquanqu гэж тэмдэглэгдсэн) МЭӨ 60 онд нас барахад Хүннүгийн их гүрэнд засгийн эрхийн төлөөх тэмцэл хурцадсан байна. Сүүлүүгийн бага хатан Жуанцү өөрийн эртний амраг баруун гарын ван Воянцүдитэй хуйвалдан, шинэ шаньюйг сонгох хуралдайгаас өмнө түүнийг шаньюйгаар өргөмжилжээ. Хаан ширээг ёс бусаар залгамжилсан энэ явдал Хүннү гүрний дотор иргэний дайн дэгдээж, нэгэн зэрэг таван ноён өөрийгөө шаньюйгаар зарлан гарч ирлээ. Засгийн эрхийг булаан авсан Воянцүди хаан ширээгээ алдахаас эмээж, Сүүлүү шаньюйгийн удмынхныг гадуурхан дарлаж эхэлсэн тул Сүүлүүгийн хүү Хуханье МЭӨ 58 онд бослого гарган тэмцэлдсэн. Утга учиргүй харгислалд нь дургүйцсэн жанжид нь түүнийг хаян одож, Хуханьед нийлсэний тул Воянцүди аргагүй байдалд орж, амиа хорлосны дараа хаан ширээний асуудал дахин гарч ирлээ. Дайснаа дарсан Хуханье өөрийгөө шаньюй болох ёстой хэмээн үзэж байхад түүний ах Хүтүүсү ахмадын хувьд шаньюй болно хэмээн зүтгэжээ. Хуханье өөрийгөө шаньюйгээр зарласны дараа Хүтүүсү МЭӨ 56 онд бослого гарган, өөрийгөө Жижи шаньюй хэмээн зарлалаа. Хүннүгийн дотоодод иргэний дайны самуун дэгдэн Хуханьегийн удирдлагын дорх Өмнөд Хүннү, Хүтүүсүгийн удирдлагын дорх Хойд Хүннү болон хуваагджээ. Эхэндээ Жижи шаньюй амжилттай байлдаж, Хуханьег өмнө зүг рүү даран дутаалгасан боловч Хятадын Хан улсын дэмжлэгийг хүлээсэн Хуханье эргэн хүчирхэгжиж иржээ. Дотоодын дайн самуунаас дайжсан Жижи шаньюй Хүннү гүрний уугуул нутгийн баруун хэсэгт төвлөрөх болж, Кангьюй омгийнхны дэмжлэгийг хүлээн авч, Усун, Динлин овгийнхныг дараад тэр бүст ноёрхох болжээ. Жижи шаньюй өөрийн нутгийн баруун хэсэгт Талас мөрний эрэг дээр нийслэл хотоо байгуулсан юм. == Сүүлийн тулаан буюу Таласийн тулаан== МЭӨ 44 онд Хан улс Жижи шаньюйтай найрамдахыг чухалчлан барьцаанд байсан хүүг нь суллан илгээв. Хүүтэй нь барьцаанд байх үед ёс бусаар хандсан тухай яриаг сонссон, дүү Хуханьег нь илтээр дэмжиж буйг мэдсэн Жижи шаньюй ихэд хилэгнэн Хан улсын элч нарыг цаазалсанаар хоёр улс дахин мөргөлдөөнд орох нөхцөл үүсжээ. Хан улсын хааны ордонд гаргасан алдаанаас болж, эзэн хааны тааллаас гарсан их түшмэл Ган Яншоу МЭӨ 38 онд алс баруун хязгаарын захирагчаар томилогдов. Түүний цэргийн жанжнаар Шандун мужийн Жинин хотоос жанжин Чэнь Тан томилогджээ. Чэнь Тан авъяаслаг цэргийн жанжин байснаас гадна ямар нэг том гавъяа байгуулж, албан тушаал өгсөхийг мөрөөддөг нэгэн. Жижи шаньюйг энэ хязгаар нутагт бэхжиж буйг сэтгэл зовнин ажигласан Чэнь Тан Хүннү нар дахин хүчирхэгжвэл өрнө зүгтэй харилцах замыг боож хаасан Хан улсын цайзуудыг дайлах болно хэмээн зүй ёсоор хардаж эхлэв. Чэнь Таны мөрөөдөл, эрхэм их алдар гавъяагаар хааны ордонд буцаж очихыг санагалзан гансран суух Ган Яншоугийн санаашралтай давхцаж, Ар Хүннүгийн Жижи шаньюйг бэхжихээс өмнө бутцохих төлөвлөгөө болон хувирчээ. Чэнь Таны эхний саналыг Ган Яншоу няцаав. Хааны ордоны зөвшөөрөлгүйгээр Хүннү нарын эсрэг их цэрэг хөдөлгөх нь өөрөө ялтай хэрэг болох бөгөөд ялагдах ахул шууд цаазаар авахуулах ялд унана хэмээн тэрбээр болгоомжилж байв. Эзэн хаанд илгээсэн хүсэлтийнх нь хариу ирэхгүй хэдэн сар болж буй нь Ган Яншоуг ихэд зовооно. Хааны ордонд буй дайснууд нь “дайн байлдаан огт үзээгүй Ган Яншоу сүржигнэж, хүчирхэг Хүннү нартай зөвхөн ганц мужийн цэргээр дайтахыг санаархсан осолтой санал байна” хэмээн эзэн хааныг ятгаж, далдуур эртний өрсөлдөгчөө Хүннү нарын гарт үрэгдээсэй хэмээн мөрөөдөж суугааг тэрээр хэрхэн мэдэх билээ. Чэнь Тан жанжинтай хэд хэд ярилцсаны эцэст залуу жанжин гавъяа байгуулахын тулд амь насаараа ч дэнчин тавихад бэлэн байгааг ойлгомогцоо Ган Яншоу хааны ордны хуйвалдаанд туршлагажсан хүний хувьд заль мэх зохиохоор шийдвэрлэжээ. Ган Яншоу хүндээр өвчилж хэвтэрт орсон хэмээн цуу тараагаад олонд үзэгдэхээ болив. Энэ үед Их эзэн хааны зарлигаар Ар Хүннүг дайлах болсон тухай Баруун хязгаарын захирагч Ган Яншоугийн тушаал гэгч хуурамч бичиг баримт үйлдсэн Чэнь Тан яаралтайгаар цэрэг цуглуулж эхэллээ. Мөн Хүннү нарт дарагдаж өстөн болсон Усун, Динлин нартай ч холбоо тогтоохоор элч илгээн бэлтгэлээ базаав. МЭӨ 36 он гэхэд Чэнь Таны удирдлаганд 40,000 цэрэг цугласан тул Жижи шаньюйг дайлах бэлтгэл хангагдлаа хэмээн тэрээр үзжээ. Талас голыг чиглэн хөдөлсөн Чэнь Таны армийн тухай мэдээ авсан Жижи шаньюй өөрийн холбоотон Кангьюйн хааны морин цэргийн хамт давшиж яваа хятад цэргийн хүнс хангамжийн цуваг булаан авах оролдлого хийсэн ажээ. Хангамжийн цуваагаа алдсан Хятад цэргүүд байлдааны чадваргүй болно хэмээн тэрбээр тооцоолж байлаа. Хэд хэдэн тулгаралтаар Хятадын армийн хангамжийн цувааг нэг удаа булаан авсан боловч Хан улсын морин цэргийн довтолгоонд өртөж, хүнсний цувааг буцаан алджээ. Хятад цэргийн үндсэн хүч Жижи шаньюйн нийслэл хотод тулан ирэхэд модон цамхаг бүхий хачирхалтай бэхлэлт тэднийг угтан авлаа. Хотын модон хэрэмний урдуур хоёр эгнээ ирлэсэн модон шургаагаар хамгаалалтын хашаа босгожээ. Иймэрхүү бэхлэлт байгуулах ажлыг хээр талын нүүдэлчид мэддэггүй байсан. Хүннү нарын хэд хэдэн удаагийн шөнийн дайралтыг тэсэн гарсан Чэнь Таны цэргүүд Хүннүгийн нийслэлийг эзлэн шатаах бэлтгэлээ хангаж эхэллээ. Том бамбайтай цэргүүдээр халхавчилсан нум сумт цэргүүдийг бэхлэлтийн хана руу илгээж, бэхлэлтийн ханан дээр байх хамгаалагчдыг харваж, өндийх боломжгүй болгомогц хятад цэргүүд модон ханыг шатаахаар түлээ өрж эхэлсэн аж. Энэ үед бамбайгаа загасны хайрс мэтээр үелэн барьж, дөрвөлжин хэлбэрээр жагссан содон хувцастай цэргүүд бэхлэлтийн хаалганаас гарч ирж, ханыг шатаах гэж оролдож буй хятад цэргүүдийг довтлон бутаргахыг харсан Чэнь Тан чамгүй их гайхлаа. Хүннү нарыг морин цэргийн байлдаанд гарамгай шаргууг мэдэж, сонссон авч явган цэргийн байлдааны ийм хачирхалтай арга барил хэрэглэдэг гэж тэрбээр сонсож байсангүй. Үхрийн ширээр хуяг хийдэг Хүннү нараас тэс өөр, төмөр дуулгатай, хөл гартаа төмөр хамгаалалттай, том дөрвөлжин бамбайтай ийм цэргийг урьд өмнө нь тэрээр харж байсангй. Чэнь Тан цэргийн бичээчид энэ явдлыг тэмдэглэхийг тушаагаад, дарга нартаа энэ хачирхалтай цэргүүдийг алж хядахыг урьтал болголгүй, амьдаар барихыг үүрэг болгов. Хүннү нар хаанаас ийм явган цэргийн байлдааны тактик сурсаныг тэрбээр мэдэж, их эзэн хаандаа айлтгаж, нэр хүнд олохыг хүсчээ. энэ үл мэдэгдэх цэргүүдийн жагсаалыг хятадууд хүчирхэг харвагчаар харваж сарниулсан байна. Хэд хоног бэхлэлтийг шатаахыг оролдсон ч төдийлөн үр дүнд хүрч өгөхгүй л байлаа. Шөнөөр Кангьюйн морин цэргүүд хотыг бүсэлсэн хятад цэргийн хуаран руу дайрч, энэ завсар сиймхийг ашигласан хотынхон ханын нурсан хэсгийг эргэн сэргээн босгоод байлаа. Нүүдэлчин хүннүчүүд шөнөөр хотын шатаж нурсан ханыг сэргээгээд байгаа нь хятадуудын гайхлыг чамгүй төрүүлж, хэрхэн инженерийн барилга байгууламжийн ийм мэдлэгтэй болсоныг тааварлахдаа хятадын олзны инженерүүд ажиллаад байгаа юм болов уу хэмээн таамаглаж байв. Бүслэлтийн гуравдахь өдөр хотын хэрмэн дээрээс харвалдаж байсан Жижи шаньюйн нүдэнд хятад харваачийн сум санаандгүй тусчээ. Хүнд шархадсан шаньюйг нэн даруй хэрмээс буулгаж, ордонд нь аваачиж асарсан боловч шархны хүндээ даалгүй нас барлаа. Шаньюй алагдсан нь хотын хамгаалагчдын сэтгэл санааг алдагдуулан, маргааш нь Хан улсын цэрэгт бууж өгөв. == Тулааны дараах үйл явдал == Таласын тулаанаар хятадууд мянга гаруй хүн олзолсон байна. Олзлогдогсодыг бүртгэж үзэхэд хятадуудад хачирхал төрүүлсэн нөгөө цэргүүдээс 145 хүн олзонд орсон тухай Чэнь Тан жанжинд мэдээлжээ. Чэнь Тан нэн даруй олзлогсод дээр очиж, тэднийг сонирхон харлаа. Бүх бие нь хөө хуягласан, хөлний хуяган хамгаалалттай, хятадуудын өмнө нь үзэж байгаагүй сонин хувцастай, өндөр нуруутай, шаргал үстэй, ногоон, цэнхэр нүдтэй энэ хачин эрс байжээ. Чэнь Тан эдгээр цэргүүдийг бусад озлныхноос тусад нь, хангамж сайтай байлгахыг тушааж, Хан улсын эзэн хааны ордонд ялалтын мэдээгээ хүргэхдээ хачирхалтай цэргүүд олзолсон тухайгаа мэдээлэхээр шийджээ. Ган Яншоу, Чэнь Тан нарын ялалт Хан улсын хааны ордонд ихээхэн маргаан дэгдээв. Хойд Хүннүгийн эсэргүүцлийг бүрмөсөн дарж, Жижи шаньюйг устгасан явдал нь шагнан урамшуулах ёстой хэрэг боловч хааны зарлиггүйгээр дур мэдэн цэрэг татаж, дайн хийсэн явдалд нь гарцаагүй ял асуух ёстой байлаа. Удтал маргалдсаны эцэст мань хоёрт шагнал ч олгохгүй, ял ч тулгахгүй байхаар шийдсэн юм. Гэвч Ган Яншоугийн өмнөх ялыг хэрэгсэхгүй болгон, ордонд үлдээж, Чэнь Тан аймшигт Хүннү нарыг дарсан баатар жанжны дүрээр Хятадын цэргийн түүхэнд үлджээ. == Олзлогдогсодын цаашдын хувь заяа == Чэнь Таны олзолсон хачирхалтай цэргүүдийг Түвдийн хил орчимд Гансу мужид байх цайзад суурьшуулахаар шийджээ. Энэхүү цайзыг хожим Лицуан хот хэмээн нэрлэх болсоныг зарим эрдэмтэд легион гэсэн нэрний хятад дуудлага гэж таамагладаг. Манай эриний 9 онд уг хотыг Жиелу гэж нэрлэсэн нь “хотын дайралтанд олзлогдогсод” гэсэн үг гэж үздэг байна. МЭ 6 дугаар зууны үеэс хотыг Лицуан ч биш, Жиелу ч биш, Жиелайжай гэж нэрийдэх болжээ. 2005 онд энэ хотын уугуул иргэдийн дунд хийсэн ДНК-ийн судалгаагаар хачирхалтай өндөр хувь нь Европ гаралтай гентэй болохыг тогтоосон бөгөөд одоо ч энд ногоон, цэнхэр нүдтэй, хятад хан үндэстэнд байхааргүй өндөр хамартай хүмүүс таарах нь элбэг. 2006 онд Монгол улсын Баян-Өлгий аймгийн Улаанхус суманд хийсэн малтлагаар гарсан эртний Ромын аяга сенатор хүний аяга болох нь тогтоогдсон бөгөөд энэ малтлагаар гарсан эмэгтэй хүний цогцсын үсэнд химийн анализ хийж үзэхэд фосфор их агуулсан байсан нь 80% загасан хүнстэй хүн болох нь тогтоогджээ. Хан улс болон дүүгийнхээ өмнөд Хүннү нартай тэмцэлдэж байсан Жижи шаньюйн Талас дахь хотод Ромын гурвалын нэг болох Крассын олзлогдсон легионы цэргүүд нэгдсэн байна. Эдгээр цэргүүд сайн дураар нэгдсэн үү эсхүл өөр шалтгаан байсан эсэх нь тодорхойгүй. Мервт туугдаж очсоноос хойш Жижи шаньюйн нийслэлийг хамгаалах байлдаанд оролцох хүртлээ 17 жил олзонд байсан ромчууд хаана юу хийж явсан тухай эх сурвалжийн мэдээ байдаггүй. Харин Жижи шаньюйн нийслэл хотын тухай Хятадын эх сурвалжуудад тэмдэглэсэн мэдээллүүд дээр үндэслэн зарим судлаачид хотын бэхлэлт Ромын цэргийн архитектурын хэв шинжийг хадгалсан хэмээн үздэг. == Мөн үзэх == * [[Хүннү]] == Ашигласан материал == {{reflist}} [[Ангилал:Хүннүгийн шаньюй]] [[Ангилал:МЭӨ 2-р эсвэл 1-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 36 онд өнгөрсөн]] 8udqisnim5azi5g3akl5jq9rbnk5m63 0 78354 864755 741414 2026-08-05T16:25:53Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864755 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан | name = The Doors | image = The Doors 1968.JPG | image_size = 250 | landscape = no | caption = <small>Жим Моррисон, Жон Денсмор,<br />Рэй Манзарек, Робби Криегер 1966 он <br /> Зүүнээс баруун тийш</small> | background = group_or_band | origin = АНУ, [[Калифорни]], [[Лос-Анжелес]] | genre = {{hlist|[[Psychedelic rock]]<ref name="DeboltBaugess2011">{{cite book|author1=Abbe A. Debolt|author2=James S. Baugess|title=Encyclopedia of the Sixties: A Decade of Culture and Counterculture|date=December 2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-32944-9|pages=544–}}</ref>|{{nowrap|[[Блюз рок]]}}<ref name="Wallace2010">{{cite book|author=Richard Wallace|title=The Lazy Intellectual: Maximum Knowledge, Minimal Effort|url=https://archive.org/details/lazyintellectual0000wall|date=18 September 2010|publisher=Adams Media|isbn=1-4405-0888-7|pages=[https://archive.org/details/lazyintellectual0000wall/page/68 68]–}}</ref>|[[acid rock]]<ref name="Viol2006">{{cite book|author=Claus-Ulrich Viol|title=Jukebooks: Contemporary British Fiction, Popular Music, and Cultural Value|url=https://books.google.com/books?id=a-wcAQAAIAAJ|year=2006|publisher=Winter|isbn=978-3-8253-5039-0}}</ref>}} | years_active = 1965 оноос 1973 он хүртэл | label = Elektra Records | associated_acts = | website = {{URL|thedoors.com}} | Current_members = {{unbulleted list|[[Жим Моррисон]] - гоцлол дуучин|[[Рэй Манзарек]] - даралтат хөгжимчин|[[Жон Денсмор]] - бөмбөрчин|[[Робби Криегер]] - гитарчин}} }} '''The Doors''' ({{lang-en|Доорз}}) - [[АНУ]]-ын [[Лос-Анжелес]]д [[1965 он]]д байгуулагдсан [[рок хамтлаг]]. Гоцлол дуучин [[Жим Моррисон]] [[1971 он]]д нас барснаас хойш хамтлаг [[1973 он]] хүртэл тоглоод тарсан байна. Хамтлаг Америкт 32,5 сая цомог, дэлхий даяар нийт 100 сая цомог борлуулсан. The Doors 8 алтан цомогтой Америкийн анхны хамтлаг юм. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category|The Doors}} * {{official website|thedoors.com}} * [https://web.archive.org/web/20161011073146/http://time.com/3616899/jim-morrison-and-the-doors-portraits-of-the-lizard-king-1968/?iid=sr-link1 ''Time'' Magazine's Life With the Lizard King: Photos of Jim and The Doors, 1968] * [https://www.namm.org/library/oral-history/ray-manzarek Ray Manzarek shares moments of his life story and career] NAMM Oral History Interview December 8, 2008 * [https://vault.fbi.gov/The%20Doors Federal Bureau of Investigation Record: The Vault – "The Doors"] at fbi.gov {{DEFAULTSORT:Doors, The}} [[Ангилал:The Doors| ]] [[Ангилал:АНУ-ын хамтлаг]] [[Ангилал:Психоделик рок хамтлаг]] [[Ангилал:Рок хамтлаг]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] oe5bi13cip251gt27rokjaxv1nm9ysm 0 78806 864823 776378 2026-08-05T17:38:31Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864823 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Кавказ дахь хуучин салан тусгаарласан улс}} {{About||маргаантай газрын ерөнхий түүх, газар зүйг|Уулын Карабах|хэрэглээг|Арцах (салаа утга){{!}}Арцах}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Арцах Улс<br />Бүгд Найрамдах Уулын Карабах Улс | common_name = Арцах | life_span = 1991–2023 | native_name = {{native name|hy|Արցախի Հանրապետություն|paren=omit}}<br>{{small|{{transliteration|hy|Арцахи Ханрапетутюн}}}}<br>{{native name|ru|{{nowrap|Нагорно-Карабахская Республика}}|paren=omit}} | flag_type = [[Бүгд Найрамдах Арцах Улсын төрийн далбаа|Далбаа]] (1992–2023) | image_flag = Flag of Artsakh.svg | image_coat = Coat of arms of Artsakh.svg | symbol_type = [[Бүгд Найрамдах Арцах Улсын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|hy|Ազատ ու Անկախ Արցախ}}<br>{{lower|0.1em|''Азат у Анках Арцах''}}<br />"Чөлөөт, тусгаар тогтносон Арцах" | image_map = {{Switcher|[[File:Republic of Artsakh 1994–2020 (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|1994–2020 онд Арцахын эзэмшилд байсан нутаг дэвсгэрийг хар ногоон өнгөөр; нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй нутаг дэвсгэрийг цайвар ногоон өнгөөр|[[File:Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|2020–2023 он хүртэл Арцахын хяналтад байсан нутаг дэвсгэрийг хар ногоон өнгөөр; нэхэмжлэгдсэн боловч хяналтгүй нутаг дэвсгэрийг цайвар ногоон өнгөөр; [[Лачины коридор]]ыг цагаанаар харуулсан|default=2}} | status = [[Уулын Карабахын улс төрийн статус#Тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх хүчин чармайлт|Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]]; [[Ардчилал ба Үндэстнүүдийн эрхийн төлөөх нийгэмлэг#Одоогийн гишүүн улс|НҮБ-ын гишүүн бус гурван улс]] хүлээн зөвшөөрсөн | capital = [[Степанакерт]] | coordinates = {{Coord|39|49|02|N|46|45|02|E|type:city|name=Presidential Palace |display=inline,title}} | largest_city = capital | official_languages = [[Армени хэл]]{{efn|[[Арцахын Үндсэн хууль|Үндсэн хуульд]] "хүн амын дунд тархсан бусад хэлийг чөлөөтэй ашиглах" баталгаа бий.}}<br />[[Орос хэл]]{{efn|2021 оноос.<ref>{{cite news |script-title=ru:Парламент Карабаха признал русский язык официальным языком республики |trans-title=Parliament of Karabakh recognized Russian as the official language of the republic |language=ru |date=25 March 2021 |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/605c83739a79474363e6eab3 |publisher=Арменпресс [Armenpress] |via=[[RBK Group]] |access-date=4 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526025733/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/605c83739a79474363e6eab3 |archive-date=26 May 2021}}</ref>}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Парламентын засаглалын систем|парламентын]] [[бүгд найрамдах улс]]{{efn|[[2017 оны Уулын Карабахын үндсэн хуулийн санал асуулга|2017 оны Үндсэн хуулийн санал асуулгаас]] хойш Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс}} | title_leader = [[Арцахын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader1 = [[Роберт Кочарян]] | year_leader1 = 1994–1997 (анхны) | leader2 = {{nowrap|[[Самвел Шахраманян]]}} | year_leader2 = 2023 (сүүлчийн) | title_representative = [[Уулын Карабахын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | representative1 = [[Олег Есаян]] | year_representative1 = 1992 (анхны) | representative2 = [[Артур Арутюнян]] | year_representative2 = 2023 (сүүлчийн) | legislature = [[Үндэсний Хурал (Арцах)|Үндэсний Хурал]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[ЗХУ]]-аас)}} | established_event1 = [[Уулын Карабахын анхны дайн|Уулын Карабахын 1-р дайн]] | established_date1 = 1988 оны 2 сарын 20–1994 оны 5 сарын 12 | established_event2 = [[Өөртөө засах эрх]] | established_date2 = 9 сарын 2, 1991<ref>{{cite book |last=Zürcher |first=Christoph |author-link=:de:Christoph Zürcher |title=The Post-Soviet Wars: Rebellion, Ethnic Conflict, and Nationhood in the Caucasus |url=https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch |year=2007 |publisher=New York University Press |location=New York |isbn=9780814797099 |page=[https://archive.org/details/postsovietwarsre0000zrch/page/168 168] |edition=[Online-Ausg.].}}</ref> | established_event3 = [[1991 оны Уулын Карабахын тусгаар тогтнолын санал асуулга|Тусгаар тогтнол]] | established_date3 = 12 сарын 10, 1991 | established_event4 = [[Уулын Карабахын хоёрдугаар дайн|Уулын Карабахын 2-р дайн]] | established_date4 = 9 сарын 27–11 сарын 10, 2020 | established_event5 = [[Уулын Карабахын бүслэлт|Азербайжаны бүслэлт]] | established_date5 = 12 сарын 12, 2022 | established_event6 = [[2023 оны Уулын Карабах дахь Азербайжаны довтолгоо|Азербайжаны довтолгоо]] | established_date6 = 9 сарын 19–20, 2023 | established_event7 = Бууж өгөв | established_date7 = 9 сарын 28, 2023 <!-- Татан буулгалтыг хүчингүй болгосныг эх сурвалжууд хэлж байна --> <!-- | established_event8 = Татан буугдсан --> <!-- | established_date8 = 1 сарын 1, 2024 --> | ethnic_groups = {{Unbulleted list|{{Nowrap|99.7% [[Арменичууд]]}}|{{Nowrap|0.2% [[Оросууд]]}}|{{Nowrap|0.1% бусад}}}} | ethnic_groups_year = 2015 тооллого | ethnic_groups_ref = <ref name="2015 Census">{{cite web |script-title=ru:Таблица 5.2-1 Население (городское, сельское) по национальности, полу |url=http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/5_2-1_189_190.pdf |access-date=July 31, 2018 |language=ru |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153437/http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/5_2-1_189_190.pdf |url-status=live}}</ref> | p1 = Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс{{!}}Азербайжан | flag_p1 = Flag of Azerbaijan (1991–2013).svg | p2 = Уулын Карабахын өөртөө засах муж{{!}}Уулын Карабахын ӨЗУ | s1 = Азербайжан | flag_s1 = Flag of Azerbaijan.svg | area_km2 = 3,170<ref name="kavkaz-uzel.eu">{{cite web |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83781/posts/45972 |title=Территориальные потери Арцаха в результате второй Карабахской войны (статистика и карты) |access-date=9 March 2023 |archive-date=28 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128184525/https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83781/posts/45972 |url-status=live}}</ref> | area_sq_mi = <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | area_footnote = | percent_water = | population_estimate = 120,000 | population_census = 145,053 | population_estimate_year = 2021<ref>{{cite web |title=Никол Пашинян, Артур Арутюнян нар Арцахад хэрэгжиж буй болон хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж буй хөтөлбөрүүдийн хуралдааныг даргалав. |url=https://www.primeminister.am/en/press-release/item/2021/03/25/Nikol-Pashinyan-meeting/ |website=primeminister.am |publisher=Бүгд Найрамдах Армен Улсын Ерөнхий сайдын дэргэдэх Тамгын газар |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513113421/https://www.primeminister.am/en/press-release/item/2021/03/25/Nikol-Pashinyan-meeting/ |archive-date=13 May 2021 |date=25 March 2021 |quote=...today most of the population – about 120,000 citizens – live in Artsakh...}}</ref> | population_census_year = 2015<ref name="2015 Census"/> | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | demonym = Artsakhi | GDP_PPP = $713 сая | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP_per_capita = $4,803 | Gini = <!-- number only --> | Gini_year = | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = | HDI = <!-- number only --> | HDI_year = | HDI_change = <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = | currency = {{unbulleted list | [[Арцах драм]] | [[Армени драм]] }} | currency_code = AMD | time_zone = [[Арменийн цаг|АМЦ]] | utc_offset = +4 | drives_on = баруун | calling_code = [[Армени дахь утасны дугаар|+374]] 47{{efn|Гар утасны хувьд +374 97.}} | today = [[Азербайжан]] }} '''Бүгд Найрамдах Арцах Улс''' ([[Армени хэл|армениар]] Արցախի Հանրապետություն) нь [[2017]] оныг хүртэл '''Бүгд Найрамдах Уулын Карабах Улс''' хэмээн нэрлэгдэж байсан, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Уулын Карабахт орших орон юм. Тус улсын хүн амын дийлэнх нь [[Арменичууд]] боловч газар нутгийн хувьд [[Азербайжан]]ы газар нутаг хэмээн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] ба [[Европын Зөвлөл]]ийн орнууд үздэг. [[1991]] оны есдүгээр сарын 2-нд Бүгд Найрамдах Уулын Карабах Улс тусгаар тогтнолоо зарласан ба 1991 оны есдүгээр сарын 10-нд тусгаар тогтнох бүх нийтийн санал асуулга явуулжээ. Уулын Карабах нь [[Абхаз]], [[Өмнөд Осети]], [[Приднестр|Транснистрийн]] хамт [[хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсуудын хамтын нөхөрлөл]]ийг бүрдүүлдэг. ''Арцах'' хэмээх нэр нь өнөөгийн тус улсын нутаг дэвсгэрт амьдарч байсан армен овог аймгуудаас гаралтай ажээ. Үүний тоонд манай эриний өмнөх нэг-, хоёрдугаар зуунд байсан [[Арменийн түүх|Арменийн эзэнт гүрний]] [[Арцах|Арцах аймаг]] болон дундад зууны үеийн [[Арцахын Вант Улс]]ууд багтана. == Газар зүй == === Байршил === Уулын Карабахын нутаг дэвсгэр нь Азербайжаны баруун өмнөд хэсэгт орших ба түүнийг тойроод азербайжаны долоон томоохон дүүрэг байх ч эдгээр нь өнөөдөр бүгд арменийн хяналтад байдаг. 1994 оны тавдугаар сард гал зогсоосноос хойш Уулын Карабах нь эзлэгдсэн долоон дүүргээр дамжин өмнө зүгтээ [[Иран]], баруун зүгт Арментай хиллэдэг. === Газрын гадаргуу === Хамгийн өндөр уул нь 3340 метрийн өндөр [[Мрав]] уул, дараа нь 2725 метр өндөртэй Кирс байна. Хамгийн том талбайтай бүхий нуурын тоонд [[Сарсанг хиймэл нуур]] орно. Чухал голууд нь [[Тартар гол|Тартар]] ба [[Хачынчай гол|Хачынчай]] голууд юм. == Хүн ам == === Хэл === 1991 онд тусгаар тогтнолоо зарласны дараа [[армени хэл]] нь Уулын Карабахын цорын ганц албаны хэл (де-факто) байж байгаад, 2007 онд үндсэн хуулийг мөрдөж эхэлснээр албан ёсны хэл (де-юре) болжээ. Үндсэн хуулийн 15-р заалтад тус улсад түгээмэл хэрэглэгдэх бусад хэлнүүдийг нийтэд ашиглахыг зөвшөөрсөн байдаг. Энэ төрлийн хэлнүүдэд [[азербайжан хэл|азербайжан]], [[курд хэл|курд]], [[орос хэл]] ордог. Орос хэл нь яг л армен болон азербайжан хэлтэй адил түгээмэл хэрэглэгдэх гадаад хэл юм. === Шашин === 2005 оны хүн амын тооллогоор тус улсын нийт хүн амын 99 %-г арменичууд<ref>Ашот Бегларян: [http://www.arminfo.info/index.cfm?objectid=54B25280-0317-11E2-ABEFF6327207157C ''Коэффициент рождаемости в Нагорном Карабахе один из самых высоких на постсоветском пространстве. 20 сентября 20??].'' abgerufen am 15. Juni 2015.</ref> бүрдүүлж байсан ба тэдний ихэнх нь [[Арменийн Апостолийн сүм]]д харьяалагдах бол тэдний өмнө энд амьдарч байсан азербайжанчуудын дийлэнх нь шийт шүтлэгтэй байв. <gallery mode="packed"> Stepanakert general view img.jpg|[[Степанакерт]] нь Уулын Карабахын нийслэл бөгөөд өнөөгийн тус улсын хамгийн том хот 2014 Stepanakert, Państwowy Uniwersytet Arcachu (03).jpg|Арцахын Улсын Их Сургууль Sarsang reservoir P1090881.JPG|[[Сарсанг хиймэл нуур]] Charektar004.JPG|[[Тартар гол]] </gallery> == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Republic of Artsakh|Уулын Карабах}} {{Ази}} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Арцах Улс| ]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:Азербайжан-Арменийн харилцаа]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:1991 онд байгуулагдсан]] ctlf1neg0l811zwnxyq1jq0fns9oabb 0 80465 864779 848770 2026-08-05T16:58:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864779 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн 2-р дайны үеийн Германы Ерөнхий командлагч (1881–1948)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = | name = Вальтер фон Браухич | native_name = {{nobold|Walther von Brauchitsch}} | honorific_suffix = | image = Bundesarchiv Bild 183-E00780, Walther von Brauchitsch.jpg | image_upright = | smallimage = <!--If this is specified, "image" should not be.--> | alt = | caption = Браухич 1939 онд | order = | office = [[Вермахтын хуурай замын дээд командлал|Армийн Дээд командлалын дарга]] | status = <!--If this is specified, overrides Incumbent.--> | term_start = 1938 оны 2 сарын 4 | term_end = 1941 оны 12 сарын 19 | chancellor = [[Адольф Хитлер]] | predecessor = [[Вернер фон Фрич]] | successor = Адольф Хитлер | prior_term = | birth_name = Вальтер Хайнрих Альфред Херманн фон Браухич | birth_date = {{birth date|1881|10|4}} | birth_place = [[Берлин]], [[Пруссийн хаант улс|Прусс]], [[Германы эзэнт гүрэн|Герман]] | death_date = {{death date and age|1948|10|18|1881|10|4}} | death_place = [[Хамбург]], [[Британийн эзэлсэн Германы бүс|Британийн эзэлсэн Герман]] | death_cause = | resting_place = [[Зальцгиттер]] | resting_place_coordinates = | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Элизабет фон Карстедт|1910|1938|reason=салсан}}{{br}} * {{marriage|Шарлотт Руффер|1938}} }} | children = 3 | relatives = [[Адольф фон Браухич]] (ах) | signature = Walther von Brauchitsch signature.svg | signature_alt = | website = <!--Military service--> | nickname = | allegiance = {{plainlist| * [[Германы Рейх|Герман]] }} | branch = [[Эзэн хааны германы арми]]<br/>''[[Райхсвер]]''<br/>[[Германы арми (1935–1945)|Германы арми]] | serviceyears = 1900–1941 | rank = ''[[Генерал-фельдмаршал#Нацист Герман|Генерал-фельдмаршал]]'' | unit = | commands = | battles = {{tree list}} * [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] ** [[Мьюз-Аргонны довтолгоо]] ** [[Вердуний тулалдаан]] * [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] ** [[Барбаросса ажиллагаа]] ** [[Францын тулалдаан]] ** [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага|Польшийн халдлага]] {{tree list/end}} | mawards = [[Төмөр Загалмай]] }} '''Ва́льтер Хайнрих Альфред Херманн фон Бра́ухич''' ({{lang-de|Walther Heinrich Alfred Hermann von Brauchitsch}}, [[1881 он]]ы [[10 сарын 4]]-нд [[Берлин]]; † [[1948 он]]ы [[10 сарын 18]]-нд [[Хамбург]]) — [[Вермахт|Хуурай замын цэрэг]]-ийн Ерөнхий командлагч (1938—1941), германы армийн генерал-фельдмаршал (1940) хүн юм. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Баруун фронт болон Дорнод фронтод олон тооны байлдааны ажиллагааг амжилттай удирдсан байна. ==Намтар== ===Залуу нас ба Дэлхийн Нэгдүгээр дайн=== Тэрээр 1881 оны 10 дугаар сарын 04-ний өдөр Германы Эзэнт гүрний Берлин хотод удам дамжсан цэргийн гэр бүлд төржээ. Түүний эцэг морин цэргийн генерал Бернхардт Эдвард фон Браучич нь Силезиас гаралтай Пруссын язгууртан гэр бүлийн удам бол эх Шарлотта Берта фон Гордон-Прусс үндэстэн. Вальтер фон Браучич тэдний 6 дахь хүүхэд байв. Багадаа Берлин дэх Францын гимназид, дараа нь Потсдам дахь Пруссын хааны цэргийн академид суралцсан аж. 1900 оны 3 дугаар сард III Хатан хаан Элизабетын Гренадын харуулын ангид дэслэгч цолтой алба хаан 1909 оны 10 дугаар сараас 3 дугаар харуулын хээрийн артиллерийн хорооны адъютант, (оберлитенант) 1912 оны 3 дугаар сараас Германы Эзэнт гүрний Жанжин штабт ажиллах болж ахмад цол хүртжээ. Вальтер фон Браучич дэлхийн 1 нэгдүгээр дайны эхэн үед 16 дугаар армийн корпуст тулалдан 1914 оны 9 дүгээр сард “Төмөр загалмайн 2 дугаар зэргийн одон”-гоор шагнагдсан. 1915 оны 10 дугаар сараас 34 дүгээр явган цэргийн дивизийн төв корпуст, (“Төмөр загалмайн 1 дүгээр зэргийн одон”-гоор шагнагдсан) дараа нь өөр өөр дивизүүдийн төв штабт томилогдсон юм. Тэр 1918 оны 7 дугаар сард хошууч цол хүртсэн байна. 1917 оны 5 дугаар сард тэрээр Гогенцоллерны хааны ордны Рыцарийн одонгоор шагнуулж, армид үргэлжлүүлэн алба хаасан. ===Веймарын Бүгд Найрамдах Улсын үед=== [[File:Bundesarchiv Bild 102-01817A, v. Rundstedt, v. Fritsch, v. Blomberg.jpg|thumb|left|upright|[[Герд фон Рундштедт]], [[Вернер фон Фритч]], ба [[Вернер фон Бломберг]] нарын хамт 1934 оны цэргийн парад дээр]] Вальтер фон Браучич 1922 оноос Веймарын Бүгд Найрамдах Улсын Цэргийн яаманд ажиллаж байгаад 1925 оноос армид эргэн ирж мөн оныхоо 4 дүгээр сард дэд хурандаа цол хүртэж 1927 оноос 6 дугаар дивизийн дарга, 6 дугаар Цэргийн тойргийн штабын дарга, 1930 оноос хойш Цэргийн яаманд хэлтсийн даргаар ажиллаж байв. Вальтер фон Браучич 1931 оны 10 дугаар сараас хошууч генерал цол авч, 1932 онд Артиллерийн командлагч, 1933 онд Гуравдугаар Рейхийн 1 дүгээр явган цэргийн дивизийн командлагч, 1 дүгээр тойргийн цэргийн командлагч. 1933 оны 10 дугаар сард дэслэгч генерал болсон байна. ===Нацист Германы үед=== [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-2001-0706-501, Warschau, Walther v. Brauchitsch, Adolf Hitler.jpg|200px|left|thumb|1939 оны 10 дугаар сарын 5<br />Вальтер фон Браухич ба Гитлер нар цэргийн парад дээр]] 1935 оноос 1 дүгээр армийн корпус болон 1 дүгээр корпусын цэргийн командлагч (артиллерийн генерал), 1937 оноос армийн 4 дүгээр бүлгийн командлагч, 1938 оны 02 дугаар сарын 04-ний өдөр генерал Вернер Фрайхерр фон Фричийг огцруулсны дараа Вальтер фон Браучич Гуравдугаар Рейхийн Хуурай замын цэргийн ерөнхий командлагчаар томилогдож, хурандаа генерал цол хүртжээ. ===Дэлхийн хоёрдугаар дайнд=== 1939 оны 9 дүгээр сарын 30-ны өдөр Польшийг эзлэх ажиллагаанд оролцсоных нь төлөө түүнийг “Рыцарийн загалмай” одонгоор шагнасан байна. Жилийн дараа Францын уналтын дараа 1940 оны 7 дугаар сарын 19-ний өдөр тэр фельдмаршал цол хүртсэн. ====Баруун Европ ба Балканы дайны талбарт==== ====Барбаросса ажиллагаа==== ЗХУ руу дайрах Барбаросса ажиллагааг төлөвлөх болон шууд түүний удирдлага дор гүйцэтгэсэн байна. 1941 оны 12 дугаар сарын 19-ний өдөр Москва руу хийсэн довтолгоо амжилтгүй болсны дараа түүнийг командлалын нөөцөд шилжүүлсэн юм. Удалгүй Вальтер фон Браучич цэргийн ажиллагаанд оролцохоо больж, 1945 оны 5 дугаар сарын 08-ны өдөр түүнийг Британийн цэргүүд баривчилжээ. ====Огцорсон нь ба дайны дараа==== Тэрээр 1948 оны 10 дугаар сарын 18-ны өдөр Германы Гамбург хотын Их Британийн эзэлсэн бүс дэх цэргийн олзлогдогсодын эмнэлэгт нас барсан юм. ===Хувийн амьдрал=== ===Шагнал=== ===Хувийн амьдрал=== ==Мөн үзэх== ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ===Эх сурвалж=== {{Refbegin}} ; хэвлэмэл * {{cite book | last = Browning | first = Christopher R. | authorlink = Christopher Browning |title=The Origins of the Final Solution | publisher = University of Nebraska Press | year = 2007 | isbn = 978-0-8032-5979-9 | ref = harv }} * {{cite book | last = Biesinger | first = Joseph A. |title = Germany: A Reference Guide from the Renaissance to the Present | url = https://archive.org/details/germanyreference0000bies | publisher = Facts on File Publishing | year = 2006 | isbn = 978-0816045211 | ref = harv }} * {{cite book | last = Deutsch | first = Harold C. |title=The Conspiracy Against Hitler in the Twilight War | publisher = Minnesota University | year = 1968 | isbn = 978-0816657438 | ref = harv }} * {{cite book | last = Fellgiebel | first = Walther-Peer | authorlink = Walther-Peer Fellgiebel | year = 2000 | origyear = 1986 | title = Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 — Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtteile |trans-title=The Bearers of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939–1945 – The Owners of the Highest Award of the Second World War of all Wehrmacht Branches | language=German | publisher = Podzun-Pallas | isbn = 978-3-7909-0284-6 | ref = harv }} * {{cite book|last= Frieser |first= Karl-Heinz|title= The Blitzkrieg Legend: The 1940 Campaign In the West |year= 2005 |publisher= Naval Institute Press |isbn= 1-59114-294-6 |ref= harv}} * {{cite journal|last= Harris |first= J. P. |title= The Myth of Blitzkrieg |journal= War in History |volume= 2 |issue= 3 |pages= 335 |doi= 10.1177/096834459500200306 |date=1995 |ref= harv }} * {{cite book | last = Hart | first = William E. | authorlink = | title = Hitler's Generals | url = https://archive.org/details/hitlersgenerals035251mbp | publisher = [[Cresset Press]] | year = 1944 | oclc = 644906 | ref = harv }} * {{cite book | last = Hanley | first = Brian | title = Planning for Conflict in the Twenty-First Century | publisher = Praeger Publishing | year = 2007 | isbn = 978-0313345555 | ref = harv }} * {{cite book | last = Kershaw | first = Ian | authorlink = Ian Kershaw | title= Hitler: A Biography | url = https://archive.org/details/hitlerbiography0000kers | publisher = W. W. Norton & Company | year = 2008 | isbn = 978-0-393-06757-6 | ref = harv }} * {{cite book | last = Kirchubel | first = Robert | title = Operation Barbarossa: The German Invasion of Soviet Russia | url = https://archive.org/details/operationbarbaro0000kirc | publisher = Osprey Publishing | year = 2013 | isbn = 978-1472804716 | ref = harv }} * {{cite book|last=Löffler|first=Jürgen|title=Walther von Brauchitsch (1881–1948). Eine politische Biographie|trans-title=Walther von Brauchitsch. A Political Biography|publisher=Peter Lang|year=2001|isbn=3-631-37746-0|language=German|ref=harv}} * {{cite book|last= Naveh |first= Shimon |title= In Pursuit of Military Excellence; The Evolution of Operational Theory |isbn= 0-7146-4727-6 |ref= harv |year= 1997 |publisher= Francass}} * {{cite book | last = Nicholls | first = David |title = Adolf Hitler: A Biographical Companion | publisher = ABC-CLIO |year = 2000 | isbn = 978-0874369656 | ref = harv }} * {{cite book|last= Overy |first= Richard |authorlink= Richard Overy |title= War and Economy In the Third Reich |isbn= 978-0-19-820599-9 |ref= harv |year= 1995 |publisher= Oxford University Press }} * {{cite book | last = Shirer | first = William L. | authorlink = William L. Shirer | title = The Rise and Fall of the Third Reich | url = https://archive.org/details/risefallofthird00shir | publisher = Simon & Schuster | year = 1960 | isbn = 978-0-671-72868-7 | ref = harv }} * {{cite book | last = Scherzer | first = Veit | year = 2007 | title = Die Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives |trans-title=The Knight's Cross Bearers 1939–1945 The Holders of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939 by Army, Air Force, Navy, Waffen-SS, Volkssturm and Allied Forces with Germany According to the Documents of the Federal Archives | language=German | publisher = Scherzers Militaer-Verlag | isbn = 978-3-938845-17-2 | ref = harv }} * {{Cite book | last1 = Thomas | first1 = Franz | last2 = Wegmann | first2 = Günter | year=1993 |title=Die Ritterkreuzträger der Deutschen Wehrmacht 1939–1945 Teil III: Infanterie Band 3: Br–Bu |trans-title=The Knight's Cross Bearers of the German Wehrmacht 1939–1945 Part III: Infantry Volume 3: Br–Bu | language=German | publisher = Biblio-Verlag | isbn=978-3-7648-1734-3 | ref = harv }} * {{cite book | last = Whealey | first = Robert H.| authorlink =| title =Hitler and Spain: The Nazi Role in the Spanish Civil War 1936-1939| url = https://archive.org/details/hitlerspainnazir0000whea | publisher = The University Press of Kentucky| year = 1989 | oclc = | isbn=0-8131-1621-X| ref = harv }} * {{cite book | last = Wheeler-Bennett | first = John | authorlink = John Wheeler-Bennett | title = The Nemesis of Power | publisher = Macmillan | year = 1967 | oclc = 711310 | ref = harv }} * {{cite book | last = Zajac | first = Daniel L. | title = The German Invasion of Yugoslavia: Insights For Crisis Action Planning And Operational Art in A Combined Environment | publisher = United States Army Command and General Staff College | year = 1993 | oclc = 32251097 | ref = harv }} ;Интернет * {{cite web | title = Balkan Operations Order of Battle German Forces April 1941 | publisher=Leo Niehorster | url=http://niehorster.org/011_germany/41-04/_balkan_okh.htm | accessdate =1 November 2014 | ref = {{sfnRef|Niehorster 2014}} }} * {{cite web | title = Brauchitsch, Heinrich Alfred Walther von | first=Helmut | last=Krausnick | authorlink = Helmut Krausnick | url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz23404.html | accessdate =1 November 2014 | ref = {{sfnRef|Helmut Krausnick 2014}} }} * {{cite web | title = Generalfeldmarschall Heinrich Alfred Hermann Walther von Brauchitsch | publisher=[[Island Farm]] | url=http://www.specialcamp11.co.uk/Generalfeldmarschall_Walther_von_Brauchitsch.htm | accessdate =20 August 2007 | ref = {{sfnRef|Island Farm 2007}} }} * {{cite web | title = Italian and German Officials..Will Go On to Libya Today | publisher =[[New York Times]] | url = https://www.nytimes.com/1939/05/02/archives/axis-army-chiefs-delayed-in-flight-italian-and-german-officials.html | accessdate = 27 April 2018 | ref = {{sfnRef|New York Times|1939}} }} * {{cite web | title = Hitler Plans the Invasion of Britain | publisher =[[British Broadcasting Corporation]] | url = http://www.bbc.co.uk/history/events/hitler_plans_the_invasion_of_britain | accessdate = 30 October 2014 | ref = {{sfnRef|British Broadcasting Corporation|2014}} }} * {{cite web | title = Interview with Ian Kershaw | publisher = [[Eurozine]] | url = http://www.eurozine.com/articles/2002-10-24-roman-en.html | accessdate = 20 August 2014 | ref = {{sfnRef|Eurozine 2014}} | archive-date = 2016-04-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160405041944/http://www.eurozine.com/articles/2002-10-24-roman-en.html | url-status = dead }} * {{cite web | title = Polish Theatre: Blitzkrieg | publisher = [[Time Magazine|Time]] | url = http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,761969-3,00.html | accessdate = 25 September 2007 | ref = {{sfnRef|Time 2007}} | archive-date = 10 Гуравдугаар сар 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140310184658/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,761969-3,00.html | url-status = dead }} * {{cite web | title =Walther von Brauchitsch | publisher =[[Encyclopædia Britannica]] | url =http://deskreference.britannica.com/ebc/article-9357957 | accessdate =29 June 2014 | ref ={{sfnRef|Encyclopædia Britannica 2014}} }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web | title = Werner von Haeften 1908–1944 | publisher=[[German Historical Museum]] | url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/werner-haeften | accessdate =29 June 2014 | ref = {{sfnRef|German Historical Museum 2014}} }} * {{cite web | title = Walther von Brauchitsch | publisher=[[Jewish Virtual Library]] | url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Brauchitsch.html | accessdate =20 October 2014 | ref = {{sfnRef|Jewish Virtual Library 2014}} }} {{Refend}} == Цахим холбоос == *[http://www.nndb.com/people/169/000087905/ Walther von Brauchitsch biography], NNDB Biography * {{PM20|FID=pe/002389}} {{Германы фельдмаршалууд}} {{DEFAULTSORT:Манштейн, Эрих фон}} [[Ангилал:Вермахтын хуурай замын цэргийн генерал-фельдмаршал]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Германы генерал]] [[Ангилал:Вермахтын генерал]] [[Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Нюрнбергийн процессын гэрч]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Эрх Чөлөөний Загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Хоенцоллерны Ордны одон шагналтан]] [[Ангилал:Фрийдрихийн одон шагналтан (хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Австрийн Цэргийн Гавьяаны Загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Александрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Силезийн хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] qx57uw0or45cwtaawh9bbi0kty4v461 0 85776 865081 859588 2026-08-06T03:10:56Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865081 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2019 | Зураг = 2019 Chinese Grand Prix Hamilton (47611075911).jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2019 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 70 дахь улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь гуравдугаар сарын 17-нд [[Австрали]]йн [[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]д эхлэн, арванхоёрдугаар сарын 1-нд [[Абу-Даби|Абу-Дабийн]] [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] дээр явагдан дуусав. == 2019 оны өөрчлөлт == === Техникийн дүрмийн өөрчлөлт === Шинээр хэд хэдэн [[аэродинамик]]т нөлөөлөх дүрмийг гаргав. Урд жигүүрийг 1800-с 2000&nbsp;мм болгон өргөтгөсөн ба хийцийг энгийн хэлбэртэй болгов. Урд жигүүрийн аэродинамикийн хийц нь ард яваа тэрэгний аэродинамикт [[Dirty Air]] (бохир агаар) хэмээн нэрлэгдэх нөлөөтэй ба энэ нь гүйцэд түрүүлэхэд ихээхэн саад учруулдаг учраас түүний хийцийг өөрчлөх гол шалтгаан болсон юм. Мөн арын жигүүрийг 950-с 1050&nbsp;мм болгон өргөсгөн, өндрийг нь 800-с 820&nbsp;мм болгов. Үүн дээр нэмэн [[Агаарын эсэргүүцлийг бууруулах систем|DRS]]-ийг ажиллуулах үед дээш нээгддэг жигүүрийн хаалтын өндөр нь 65&nbsp;миллиметрээс 85&nbsp;миллиметр болгон өндөрсөв.<ref name="Übersicht Regeln 2019">Stefan Ehlen: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-regeln-2019-uebersicht-reglement-und-neuerungen-19021709 |wayback=20190328044929 |text=Formel-1-Regeln 2019: Übersicht Reglement und Neuerungen. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 17. Februar 2019, abgerufen am 19. Februar 2019.</ref> Үүнээс гадна тоормосыг агааржуулах зориулалттай [[winglet]] хэрэглэхийг хорьсон. Жолооч нарын аюулгүй байдлыг сайжруулах үүднээс шинэ бээлийтэй болгосон ба энэ нь жолоочийн [[зүрхний цохилт]], [[хүчилтөрөгчийн ханалт|хүчилтөрөгчийн хангалт]] зэргийг хянан уг мэдээллээ командын төв рүү мэдэгдэж байх юм. Энэхүү алхам нь жолооч осолдсон үед түүний эрүүл мэндийн талаарх чухал мэдээллийг авах боломжтой болох юм. Мөн түүнчлэн хэд хэдэн аюулгүй байдлын шаардлага нэмж хангасан дуулгыг нэвтрүүлэв.<ref name=":0">What you need to know about F1’s 2019 rule changes. In: Formula 1® - The Official F1® Website. ({{Webarchiv|url=https://www.formula1.com/en/latest/features/2018/4/what-you-need-to-know-about-f1s-2019-rule-changes.html |wayback=20180720140039 |text=formula1.com |archiv-bot=2024-11-12 15:50:46 InternetArchiveBot }} [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref><ref>FIA Reveals Ultra-Protective Helmet for F1. In: Federation Internationale de l'Automobile. 6. Juni 2018 (englisch, [https://www.fia.com/news/fia-reveals-ultra-protective-helmet-f1 fia.com] [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref> Жолооч өөрийн бүх тоноглолын хамтаар хамгийн багадаа 80&nbsp;кг-ын жинтэй байх ёстой болов. Хэрвээ энэ жинд хүрэхгүй бол кабины нээлхий хэсэгт ОУ-ын автомашины холбооноос лацдан бэлтгэсэн нэмэлт жинг бэхлэн оруулах ба үүгээр жолоочийн жинг гүйцээн хүргэх юм.<ref>André Wiegold, Oleg Karpov: [https://de.motorsport.com/f1/news/hulkenberg-gewichtsregeln-2019-versprechen-vorteil-/3158124/ Hülkenberg: Gewichtsregeln 2019 versprechen Vorteil.] Motorsport.com, 15. August 2018, abgerufen am 30. Januar 2019.</ref> === Спортын дүрмийн өөрчлөлт === Уралдааны үеийн түлшний дээд хэмжээг 105&nbsp;кг-аас 110&nbsp;кг болгон ихэсгэсэн. Ингэснээр нисгэгчид бензиний хэрэглээндээ санаа зовох асуудалгүй болж, илүү сонирхолтой уралдаан болно хэмээн зохион байгуулагчид найдаж байгаа аж.<ref name=":0"/> Хэрвээ хэд хэдэн нисгэгч торгуулийн улмаас гарааны байрлалын төгсгөлд шилжих бол байрлал тогтоох уралдааны дүнгээр тэдний дарааллыг тогтооно. Урьд нь үүнийг чөлөөт дасгалын үед хэн түрүүлж зам дээр гарснаар нь тогтоож өгдөг байсан юм.<ref name="10 neue Regeln">Norman Fischer, Jonathan Noble: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-2019-zehn-neue-regeln-die-du-nicht-mitbekommen-hast-19013009 |wayback=20190424093506 |text=Formel 1 2019: Zehn neue Regeln, die du nicht mitbekommen hast. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 30. Januar 2019, abgerufen am 30. Januar 2019.</ref> === Хөдөлгүүр нийлүүлэгч === [[Ред Булл Расинг]] баг 12 жил ашигласан [[Рено]]гийн [[ТАГ Хойер]] хэмээх нэршил бүхий хөдөлгүүрээс татгалзан [[Хонда]] хөдөлгүүртэйгээр гараанд гарлаа. Ред Булл багийн охин баг болох [[Скудериа Торо Россо]] баг нь өнгөрсөн жилээс эхлэн Хонда моторыг ашиглах болсон юм.<ref name="Red Bull Honda">Stuart Codling: Renault works F1 team was a factor in Red Bull Honda 2019 decision. In: Autosport.com. ([https://www.autosport.com/f1/news/136934/renault-team-a-factor-in-red-bull-honda-call autosport.com] [abgerufen am 20. Juli 2018]).</ref> [[Рейсинг Пойнт]] баг энэ улиралд ''[[BWT AG|BWT Мерседес]]'' хэмээх нэртэй Мерседесийн хөдөлгүүртэйгээр оролцож байна. Хөдөлгүүрийн хувьд хэдийгээр нэр нь өөр боловч Мерседес өөрийн [[Мерседес АМГ Ф1 баг|үйлдвэрийн баг]] болон [[Уильямс Ф1|Уильямс]] уралдааны жүчээнд нийлүүлж байгаа хөдөлгүүртэй яг адилхан хөдөлгүүр юм. === Багууд === [[Заубер Моторспорт]] баг Алфа Ромео Расинг нэрээр мэдэгдлийн нэрээ өгчээ. Ингэснээр Формула Нэгийн ДАШТ-нд 26 жил оролцсон Заубер хэмээх нэр алга болов.<ref name="Alfa Romeo Racing" /> Гэхдээ энэхүү нэрийн өөрчлөлт нь зөвхөн ивээн тэтгэгчийн нэрийн л солио юм. Миланы автомашин үйлдвэрлэгч [[Алфа Ромео]] нь тус уралдааны жүчээний хөрөнгөнөөс эзэмшил байхгүйгээс гадна техникийн болон зохион байгуулалтын хувьд ч ямар нэгэн оролцоо байхгүй. Тиймээс энэ баг нь швейцарийн лицензээр үргэлжлүүлэн уралдаанд оролцож байна. Хөдөлгүүрийн хувьд өмнөх жилтэй адил Ферраригаас авч байгаа.<ref>Michael Schmidt: ''Etikettenschwindel mit Alfa Romeo''. Motorsport Aktuell, Heft 9/2019, S. 9.</ref><ref>Mathias Brunner: [www.speedweek.com/formel1/news/138684/Sauber-vor-Alfa-Romeo-Wiederholt-Aerger-mit-Partnern.html Sauber vor Alfa Romeo: Wiederholt Ärger mit Partnern.] speedweek.com, 4. Februar 2019, abgerufen am 7. Februar 2019.</ref> === Дугуй === Өнгөрсөн жилийн олон төрлийн дугуйг цэгцлэн энэ жил ердөө л гурван төрлийн хатуулагтай дугуйтай болсон. Үүн дээр бороотой үед хэрэглэх хоёр хээтэй дугуй нэмэгдэнэ.<ref>Adam Cooper, Sven Haidinger, Jonathan Noble: {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/pirelli-praesentiert-reifen-fuer-2019-nur-noch-soft-medium-und-hard-18102011 |wayback=20190424093539 |text=Pirelli präsentiert Reifen für 2019: Nur noch Soft, Medium und Hard. |archiv-bot=2026-08-06 03:10:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com, 20. Oktober 2018, abgerufen am 20. Oktober 2018.</ref> <gallery> F1 tire Pirelli PZero Red.svg|''P Zero Soft'' F1 tire Pirelli PZero Yellow.svg|''P Zero Medium'' F1 tire Pirelli PZero White.svg|''P Zero Hard'' F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|''Intermediate'' F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|''Heavy-Wet'' </gallery> == Багууд болон жолооч == Дараах хүснэгтэд 2019 онд уралдааны жүчээнүүдтэй гэрээ бүхий үндсэн-, туршилтын-, сэлгээний нисгэгчдийг багтаав. Өнгөрсөн жилийн зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргад эзэлсэн байрны дарааллаар жагсаан оруулсан болно. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2" | [[File:2019 Formula One Test Days - Valtteri Bottas Mercedes F1 W10.jpg|130px|Мерседес-AMG F1 W10 EQ Power+]] | rowspan="2" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2" | [[Мерседес-AMG F1 W10 EQ Power+]]<ref>Christian Nimmervoll, Norman Fischer: [https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-mercedes-f1-w10-angriff-auf-titel-nummer-sechs-19021302 Präsentation Mercedes F1 W10: Angriff auf Titel Nummer sechs.] Motorsport-Total.com, 13. Februar 2019, abgerufen am 13. Februar 2019.</ref> | rowspan="2" | [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>Mercedes-Benz by Daimler AG: {{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/amg-f1-news/amg-f1-artikel/mercedes-schliesst-zweijaehrige-vertragsverlaengerung-mit-lewis-hamilton/ |wayback=20180720171004 |text=Mercedes-AMG Petronas Motorsport - Mercedes schließt zweijährige Vertragsverlängerung mit Lewis Hamilton |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }}. Abgerufen am 20. Juli 2018.</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{MEX|Ziel=Эстебан Гутьеррес}}<ref name="Gutiérrez">{{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/esteban-gutierrez/ |wayback=20190110183613 |text=Esteban Gutierrez |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }}. Mercedes AMG Petronas F1 Team, abgerufen am 9. Januar 2019.</ref><br />{{FRA|Ziel=Эстебан Окон}}<ref name="Vandoorne">Andre Wiegold: [https://www.formel1.de/news/news/2018-11-22/stoffel-vandoorne-als-mercedes-simulatorfahrer-bestaetigt Stoffel Vandoorne als Mercedes-Simulatorfahrer bestätigt]. Formel1.de, abgerufen am 22. November 2018.</ref><br />{{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Vandoorne" /> |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref>Mercedes-Benz by Daimler AG: {{Webarchiv|url=https://www.mercedesamgf1.com/de/mercedes-amg-f1/amg-f1-news/amg-f1-artikel/mercedes-schliesst-mehrjaehrigen-vertrag-mit-valtteri-bottas/ |wayback=20180720140202 |text=Mercedes-AMG Petronas Motorsport - NEWS: Mercedes erzielt mehrjährige Einigung mit Valtteri Bottas. |archiv-bot=2023-09-26 04:19:56 InternetArchiveBot }} Abgerufen am 20. Juli 2018.</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Formula One Test Days 2019 - Ferrari SF90 - Sebastian Vettel.jpeg|130px|Феррари SF90]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Феррари|Скудериа Феррари}}<br>{{ITA|#}}&nbsp;Скудериа Феррари Mission Winnow<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2019/2019-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2019 FIA FORMULA ONE WORLD CHAMPIONSHIP ENTRY LIST |zugriff=2019-03-23}}</ref> | rowspan="2"| [[Феррари SF90]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-ferrari-sf90-vettels-neue-quotso-extrem-wie-moeglichquot-19021503 |titel=Präsentation Ferrari SF90: Vettels Neue "so extrem wie möglich" |zugriff=2019-02-15 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2"| [[Феррари 064]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-240805-vettel-verlaengert-vertrag-bei-ferrari/ |hrsg=Motorsport-Magazin.com |titel=Offiziell: Sebastian Vettel verlängert Vertrag bei Ferrari um drei Jahre |autor=Christian Menath |datum=2017-08-26 |zugriff=2018-08-03}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{ITA|Ziel=Антонио Фуоко}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/wer-faehrt-den-ferrari-wenn-sebastian-vettel-ausfaellt-19030307 |autor=Christian Nimmervoll, Roberto Chinchero |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Wer fährt den Ferrari, wenn Sebastian Vettel ausfällt? |datum=2019-03-03 |zugriff=2019-03-03}}</ref><br />{{NZL|Ziel=Брендон Хартли}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{ITA|Ziel=Давиде Ригон}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer" /><br />{{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref name="Ferrari Simulatorfahrer">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-252904-formel-1-2019-ferrari-pascal-wehrlein-simulatorfahrer-sebastian-vettel-brendon-harltey-antonio-fuoco/ |hrsg=motorsport-magazin.com |titel=Formel 1 - Ferrari bestätigt: Wehrlein wird Vettel-Edelhelfer |datum=2019-02-04 |zugriff=2019-02-04}}</ref> |- ! 16 | {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<ref name="Leclerc Ferrari">{{Интернэт эх сурвалж |url=http://formula1.ferrari.com/en/charles-leclerc-to-drive-for-scuderia-ferrari-in-2019/ |hrsg=Scuderia Ferrari |titel=Charles Leclerc to drive for Scuderia Ferrari in 2019 |autor=Scuderia Ferrari |datum=2018-09-11 |zugriff=2018-09-11 |sprache=en}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Gasly (40248356523).jpg|130px|Ред Булл Расинг RB15]] | rowspan="2"| {{AUT|Ред Булл Расинг|Астон Мартин Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| [[Ред Булл Расинг RB15]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-red-bull-rb15-aufbruchstimmung-mit-honda-power-19021306 |titel=Präsentation Red Bull RB15: Aufbruchstimmung mit Honda-Power |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2019-02-13 |zugriff=2019-02-13}}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA619H]]<ref name="Red Bull Honda"/> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.speedcafe.com/2017/10/21/verstappen-signs-red-bull-2020/ |titel=Verstappen signs with Red Bull until 2020 - Speedcafe |zugriff=2018-07-20 |sprache=en-US}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" |{{SUI|Ziel=Себастьен Буэми}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.formel1.de/news/news/2019-01-14/andere-jobs-waren-lukrativer-darum-faehrt-buemi-2019-nicht-fuer-toro-rosso |titel=Andere Jobs waren lukrativer: Darum fährt Buemi 2019 nicht für Toro Rosso |hrsg=Formel1.de |zugriff=2019-01-14}}</ref> |- ! 10 | {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<ref name="Gasly">{{Интернэт эх сурвалж|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-pierre-gasly-wird-ricciardo-nachfolger-bei-red-bull-18082010|titel=Offiziell: Pierre Gasly wird Ricciardo-Nachfolger bei Red Bull|hrsg=Motorsport-Total.com|autor=Scott Mitchell, Maria Reyer|datum=2018-08-20|zugriff=2018-08-20}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Hülkenberg (40348248973).jpg|130px|Рено R.S.19]] | rowspan="2"| {{FRA|Ziel=Рено Ф1 Теам}} | rowspan="2"| [[Рено R.S.19]] | rowspan="2"| [[Рено E-Tech 19]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}3 | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}}<ref name="Ricciardo">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/renault-bestaetigt-zweijahres-vertrag-fuer-daniel-ricciardo-18080308 |titel=Renault bestätigt: Zweijahres-Vertrag für Daniel Ricciardo |hrsg=Motorsport-Total.com |autor=Dominik Sharaf |datum=2018-08-03 |zugriff=2018-08-03}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{GBR|Ziel=Жэк Эйткэн}}<ref name="Renault Lineup" /><br />{{CHN|Ziel=Чжоу Гуаню}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.renaultsport.com/guanyu-zhou-11895.html?lang=en |titel=Guanyu Zhou |hrsg=renaultsport.com |zugriff=2019-02-13}}</ref><br />{{RUS|Сергей Олегович Сироткин|Сергей Сироткин}}<ref name="Renault Lineup">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.renaultsport.com/renault-f1-team-completes-2019-driver-line-up.html?r=331 |titel=Renault F1 Team completes 2019 driver line-up |hrsg=renaultsport.com |datum=2019-02-27 |zugriff=2019-02-28}}</ref> |- ! 27 | {{DEU|Ziel=Нико Хюлькенберг}}<ref name="Ricciardo" /> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Grosjean (46549269174).jpg|130px|Хаас VF-19]] | rowspan="2"| {{USA|Хаас Ф1|Рич Энержи Хаас Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Хаас VF-19]] | rowspan="2"| [[Феррари 064]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}8 | {{FRA|Ziel=Ромайн Грожан}}<ref name="HaasFahrer">{{Интернэт эх сурвалж|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/haas-bestaetigt-grosjean-und-magnussen-fuer-formel-1-saison-2019-18092805 |titel=Haas bestätigt Grosjean und Magnussen für Formel-1-Saison 2019 |datum=2018-09-28 |zugriff=2018-09-28 }}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{BRA|Ziel=Пьетро Фиттипалди}}<ref name="Fittipaldi">{{Интернэт эх сурвалж|autor=Markus Steinrisser |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-251644-formel-1-pietro-fittipaldi-wird-2019-haas-testfahrer-brasilien-fahrermarkt/ |titel=Formel 1: Pietro Fittipaldi wird 2019 Haas-Testfahrer |hrsg=motorsport-magazin.com |zugriff=2018-11-09}}</ref> |- ! 20 | {{DNK|Ziel=Кевин Магнуссен}}<ref name="HaasFahrer"/> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Sainz (33417942148).jpg|130px|МкЛарен MCL34]] | rowspan="2"| {{GBR|МкЛарен Расинг|МкЛарен Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[МкЛарен MCL34]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.mclaren.com/formula1/inside-the-mtc/2019-work-starts-here-1134260// |titel=MCL34: the work starts here |zugriff=2018-12-11}}</ref> | rowspan="2"| [[Рено E-Tech 19]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Mathias Brunner |url=http://www.speedweek.com/formel1/news/115942/McLaren-Honda-Trennung-Renault-bis-2020.html |titel=McLaren: Honda-Trennung, Renault bis 2020 |datum=2017-09-15 |zugriff=2018-08-22 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 55 | {{ESP|Карлос Сайнц йуниор|Карлос Сайнц}}<ref name="Sainz">{{Интернэт эх сурвалж|titel=Formel 1: McLaren bestätigt Sainz als Alonso-Nachfolger|url=http://www.spiegel.de/sport/formel1/formel-1-fernando-alonso-wird-von-carlos-sainz-jr-beerbt-a-1223514.html|hrsg=spiegel.de|datum=2018-08-16 |zugriff=2018-08-16}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{BRA|Ziel=Сержио Сетте Камара}}<ref name="Camara">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Valentin Khorounzhiy |url=https://www.autosport.com/f1/news/139874/mclaren-signs-sette-camara-as-f1-reserve |titel=McLaren signs Sergio Sette Camara to F1 test and reserve role |hrsg=autosport.com |zugriff=2018-11-06}}</ref> |- ! {{0}}4 | {{GBR|Ziel=Ландо Норрис}}<ref name="Norris">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-09-03/mclaren-bestaetigt-lando-norris-fuer-die-saison-2019 |titel=McLaren bestätigt Lando Norris für die Saison 2019 |hrsg=Motorsport-Total.com |zugriff=2018-09-03}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Stroll (47209286722).jpg|130px|Рейсинг Пойнт RP19]] | rowspan="2"| {{GBR|Рейсинг Пойнт|СпортПеса Рейсинг Пойнт Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Рейсинг Пойнт RP19]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/praesentation-racing-point-neues-team-alte-farben-neue-hoffnung-19021314 |titel=Präsentation Racing Point: Neues Team, alte Farben, neue Hoffnung |zugriff=2019-02-13 |sprache=de}}</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+|BWT Мерседес]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2019/2019-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2019 FIA Formula One World Championship Entry List |zugriff=2018-12-02 |sprache=en}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 11 | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Sven Haidinger |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/endlich-bestaetigt-perez-bleibt-auch-2019-bei-force-india-18101807 |titel=Endlich bestätigt: Perez bleibt auch 2019 bei Force India |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2018-10-18 |zugriff=2018-10-18}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 18 | {{CAN|Ziel=Лэнс Стролл}}<ref name="Stroll">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-lance-stroll-faehrt-2019-fuer-force-indiaracing-point-18113005 |titel=Offiziell: Lance Stroll fährt 2019 für Force India/Racing Point! |hrsg=Motorsport-Total.com |datum=2018-11-30 |zugriff=2018-11-30}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Alfa Romeo C38 Antonio Giovinazzi ITA ALFA ROMEO RACING (46388731925).jpg|130px|Алфа Ромео Расинг C38]] | rowspan="2"| {{CHE|Заубер Моторспорт|Алфа Ромео Расинг}}<ref name="Alfa Romeo Racing">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/neuer-name-alfa-romeo-sauber-verschwindet-aus-der-formel-1-19020101 |titel=Neuer Name Alfa Romeo: Sauber verschwindet aus der Formel 1 |hrsg=Motorsport-Total.com |autor=Heiko Stritzke, Scott Mitchell |datum=2019-02-01 |zugriff=2019-02-01}}</ref> | rowspan="2"| [[Алфа Ромео Расинг C38]] | rowspan="2"| [[Феррари 064]]<ref>{{Cite book|title=Sauber confirms new Ferrari engine deal |publisher=ESPN.com |Datum= |url=http://www.espn.co.uk/f1/story/_/id/20178711/sauber-confirms-new-ferrari-engine-deal |Abruf=2018-07-20}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! {{0}}7 | {{FIN|Ziel=Кими Райкконен}}<ref name="Räikkönen Sauber">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/bestaetigt-kimi-raeikkoenen-verlaesst-ferrari-und-geht-zu-sauber-18091103|hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Bestätigt: Kimi Räikkönen verlässt Ferrari und geht zu Sauber! |autor=Norman Fischer |datum=2018-09-11 |zugriff=2018-09-11}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{COL|Ziel=Татиана Калдерон}}<ref name="Calderon">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Jonas Fehling |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-253427-formel-1-2019-tatiana-calderon-alfa-romeo-racing-testfahrerin-frau-motorsport/ |titel=Formel 1: Tatiana Calderon bleibt 2019 Alfa-Testfahrerin |hrsg=Motorsport-Magazin.com |zugriff=2019-03-02}}</ref><br />{{SWE|Ziel=Маркус Эриксон}}<ref name=":3">{{Cite book |title=Sauber F1 Team on Twitter |publisher=Twitter |url=https://twitter.com/sauberf1team/status/1044564713781317633?s=21 |Abruf=2018-09-25}}></ref> |- ! 99 | {{ITA|Ziel=Антонио Жовинацци}}.<ref name=":1">{{Cite book |title=Sauber F1 Team on Twitter |publisher=Twitter |url=https://twitter.com/SauberF1Team/status/1044558332898545664 |Abruf=2018-09-25}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:2019 Formula One tests Barcelona, Kvyat (32341574547).jpg|130px|Scuderia Toro Rosso STR14]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Торо Россо|Ред Булл Торо Россо Хонда}} | rowspan="2"| [[Скудериа Торо Россо STR14]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-252134-formel-1-2019-fia-starterliste-fahrer-teams-motoren-neuer-force-india-name-racing-point/ |titel=Formel 1 2019: FIA-Starterliste verrät neuen Force-India-Namen |zugriff=2018-12-02}}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA619H]] | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 26 | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}}<ref name=":2">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Christian Nimmervoll |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-09-29/toro-rosso-freut-sich-auf-kwjat-verdient-eine-chance |titel=Toro Rosso freut sich auf Kwjat: "Verdient eine Chance" |hrsg=Formel1.de |datum=2018-09-29 |zugriff=2018-09-29 |sprache=de}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" {{TBA|Ziel=TBA}} |- ! 23 | {{THA|Ziel=Александер Албон}}<ref name="Albon Toro Rosso">{{Интернэт эх сурвалж |autor=Stefan Ehlen |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-11-26/toro-rosso-bestaetigt-alexander-albon-fuer-formel-1-2019 |titel=Toro Rosso bestätigt Alexander Albon für Formel 1 2019 |hrsg=Formel1.de |datum=2018-11-26 |zugriff=2018-11-26 |sprache=de}}</ref> | 1–3 |- | rowspan="2"| [[File:Formula One Test Days 2019 - Williams FW42 - Kubica.jpeg|130px|Уильямс FW42]] | rowspan="2"| {{GBR|Уильямс Ф1|РОКиТ Уильямс Расинг}} | rowspan="2"| [[Уильямс FW42]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/neuer-sponsor-neue-farben-williams-praesentiert-sein-formel-1-kleid-2019-19021112 |titel=Neuer Sponsor, neue Farben: Williams präsentiert sein Formel-1-Kleid 2019 |hrsg=Motorsport-Total |datum=2019-02-11 |zugriff=2019-02-11}}</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M10 EQ Power+]]<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/williams-getriebe-2019-mercedes/ |hrsg=[[auto motor und sport|Auto Motor und Sport]] |autor=Michael Schmidt |titel=Technik-Hilfe für Williams: Getriebe kommt 2019 von Mercedes |datum=2018-07-25 |zugriff=2018-08-12}}</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Пирелли}} ! 63 | {{GBR|Ziel=Жорж Расселл}}<ref name=":4">{{Cite book |Autor= |title=Williams sign Mercedes junior Russell on multi-year deal |Hrsg= |Sammelwerk= |Band= |Nummer= |Auflage= |Verlag= |Ort= |Datum= |ISBN= |Seiten= |Online=https://www.formula1.com/en/latest/article.williams-sign-mercedes-junior-russell-on-multi-year-deal.20FsNkLv60MCmc0IGUkEc4.html |Abruf=2018-10-12}}</ref> | 1–3 | rowspan="2" | {{CAN|Ziel=Николас Латифи}}<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Norman Fischer |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-12-03/inklusive-sechs-freitagstrainings-williams-holt-ex-force-india-testfahrer |titel=Inklusive sechs Freitagstrainings: Williams holt Ex-Force-India-Testfahrer |hrsg=Formel1.de |sprache=de |datum=2018-12-03 |zugriff=2018-12-03}}</ref> |- ! 88 | {{POL|Ziel=Роберт Кубица}}<ref name="Kubica Williams">{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.formel1.de/news/news/2018-11-22/comeback-perfekt-robert-kubica-faehrt-2019-fuer-williams|hrsg=Formel1.de |titel=Comeback perfekt: Robert Kubica fährt 2019 für Williams! |autor=Dominik Sharaf |datum=2018-11-22 |zugriff=2018-11-22}}</ref> | 1–3 |} == Уралдааны хуанли == Уралдааны хуанлийн анхны хувилбарыг 2018 оны наймдугаар сарын 31-нд [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ОУАХ]] 21 уралдаантайгаар төлөвлөсөн байв.<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/formel-1-kalender-2019-21-rennen-inklusive-hockenheim-18083109 |hrsg=Motorsport-Total.com |titel=Formel-1-Kalender 2019: 21 Rennen inklusive Hockenheim! |autor=Markus Lüttgens |datum=2018-08-31 |zugriff=2018-08-31}}</ref> [[2019 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] уралдаан нь Формула 1-ийн ДАШТ-ий түүхэн дэх 1000 дахь уралдаан байв. {| class="wikitable" style="font-size:90%" |- class="hintergrundfarbe5" ! rowspan="2"| Д/д ! rowspan="2"| Огноо ! rowspan="2"| Гран при <br />(Зам) ! rowspan="2"| Зай<br />(км) ! rowspan="2"| Ялагч ! rowspan="2"| Хоёрт ! rowspan="2"| Гуравт ! rowspan="2"| Поле -<br />байрлал ! rowspan="2"| Хурдан <br />тойролт ! colspan="2"| Нийт оноогоор тэргүүлэгч |- ! Жолооч ! Зохион бүтээгч |- | [[2019 оны Австралийн гран-при|{{0}}1]] || style="text-align:right"| 2019-03-17 || {{AUS|Австралийн гран-при|Австрали}}<br />([[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]) || 307,574 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="2" | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="8" | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} |- | [[2019 оны Бахрейны гран-при|{{0}}2]] || style="text-align:right"| 2019-03-31 || {{BRN|Бахрейны гран-при|Бахрейн}}<br />([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) || 308,238 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |- | [[2019 оны Хятадын гран-при|{{0}}3]] || style="text-align:right"| 2019-04-14 || {{CHN|Хятадын гран-при|Хятад}}<br />([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) || 305,066 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Азербайжаны гран-при|{{0}}4]] || style="text-align:right"| 2019-04-28 || {{AZE|Азербайжаны гран-при|Азербайжан}}<br />([[Баку сити авто тойруулга|Баку]]) || 306,153 || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Испанийн гран-при|{{0}}5]] || style="text-align:right"| 2019-05-12 || {{ESP|Испанийн гран-при|Испани}}<br />([[Каталуня авто тойруулга|Барселон]]) || 307,104 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || rowspan="4" | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Монакогийн гран-при|{{0}}6]] || style="text-align:right"| 2019-05-26 || {{MON|Монакогийн гран-при|Монако}}<br />([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) || 260,286 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FRA|Ziel=Пьер Гасли}}<br />([[Ред Булл Расинг|Ред Булл]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]) |- | [[2019 оны Канадын гран-при|{{0}}7]] || style="text-align:right"| 2019-06-09 || {{CAN|Канадын гран-при|Канад}}<br />([[Жилл Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) || 296,548 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) |- | [[2019 оны Францын гран-при|{{0}}8]] || style="text-align:right"| 2019-06-23 || {{FRA|Ziel=Францын гран-при}}<br />([[Поль Рикарын авто тойруулга|Ле Кастелле]]) || 309,626 || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) || {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<br />([[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]) || {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<br />([[Скудериа Феррари|Феррари]]) |} == Уралдааны мэдээ == === Австралийн их шан === {{Гол|2019 оны Австралийн гран-при}} <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" width="440" |- class="hintergrundfarbe5" ! Байр ! Жолооч ! Баг ! Хугацаа |- style="background:#F7F6A8;" ! 1 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:25:27,325 |- style="background:#DCE5E5;" ! 2 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | + 20,886 |- style="background:#FFDAB9;" ! 3 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | {{AUT|Ред Булл Расинг|Ред Булл Расинг-Хонда}} | align="right" | + 22,520 |- style="border-top:2px solid #AAAAAA" ! [[Поле байрлал|ПБ]] | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:20,486 |- ! [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|ххут]] | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}} | {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} | align="right" | 1:25,580 |}</div> {{Зай авах}} == Цахим холбоос == * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2019]] [[Ангилал:2019 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2019 оны моторт спорт]] cv96k0y93g612b5z6s3mir7wa29z6tg 14 85984 865123 752549 2026-08-06T08:34:49Z Enkhsaihan2005 64429 865123 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Oświęcim|Освенцим}} {{Cat main|Освенцим}} {{DEFAULTSORT:Освенцим}} [[Ангилал:Бага Польш мужийн суурин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] [[Ангилал:Освенцим тойрог]] 04gbiv62hyinusb3ae0i6y05cs6n3np 0 92396 864850 598322 2026-08-05T17:59:30Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864850 wikitext text/x-wiki [[Файл:TLR3 structure.png|alt=Энд толилуулсан рецепторуудын муруй, лейцин агуулсан давтагдсан бүс бол TLR3 юм.|thumb|Энэ зураг нь дээрэх рецепторуудын муруй, лейцин агуулсан давтагдсан бүс бол TLR3 юм.]] Толл хэлбэрийн рецепторууд (TLRs) нь төрөлхийн дархлааны системд гол үүрэг гүйцэтгэдэг уургийн анги юм. Тэдгээр нь микробуудаас үүссэн бүтэцтэй хадгалагдах молекулуудыг хүлээн зөвшөөрдөг макрофаг, дендрит эсүүд гэх мэт sentinel эсүүд дээр илэрхийлэгддэг мембраныг тэлдэг ганц катализаторын рецепторууд юм. Эдгээр микробууд нь арьсны эсвэл гэдэсний салст бүрхэвч гэх мэт бие махбодийн хязгаарыг давхад дархлааны эсийн хариу урвалыг идэвхжүүлдэг TLR-ууд хүлээн зөвшөөрдөг. TLRs-д TLR1, TLR2, TLR3, TLR4, TLR5, TLR6, TLR7, TLR8, TLR9, TLR10, TLR11, TLR12, TLR13 багтдаг боловч сүүлийн гурван хүний ​​биед байдаггүй. TLR нь 1985 онд Дрософила, Кристиана Нюссейн-Волхард, Эрик Висхаус нарын тодорхойлсон толлины генээр тогтоогдсон уурагтай төстэй байдгаас шалтгаалан нэрээ авч байсан. == Функц == Дархлааны тогтолцооны эмгэг төрүүлэгчдийн дунд өргөн тархсан молекулуудыг таних чадвар нь зарим тохиолдолд лейкоцитын мембран дээр байрладаг дархлаа рецептор (TLRs), дендрит эс, макрофаг, байгалийн алуурчин эс, дасан зохицох Т эсийн эсүүд орно. дархлаа ба В-эсүүд, мөн дархлаагүй эсүүд (эпители ба эндотели эсүүд ба фибробластууд). TLR нь дархлааны хариу урвалыг өдөөж, эсрэгтөрөгчийн өвөрмөц олж авсан дархлаа хөгжүүлэхэд хүргэдэг гол молекулын үйл явдлыг TLR-д тэмдэглэснээр вакцинжуулалтад хэрэглэдэг зохицуулагч хэлбэрээр эсвэл байгалийн халдварын үед инвазив фрагмент хэлбэрээр холбодог. TLR идэвхжсэний дараа адаптерийн уураг (бусад уураг-уургийн харилцан үйлчлэлийг зохицуулдаг уургууд) дархлааны эсийн цитозол руу орж, эсрэгтөрөгч үүсгэдэг дохионы дамжуулалтыг нэвтрүүлдэг. Эдгээр элссэн уургууд нь бусад доод уураг, түүний дотор уургийн киназуудыг (IKKi, IRAK1, IRAK4 ба TBK1) идэвхижүүлэх үүрэгтэй бөгөөд энэ нь дохиог нэмэгдүүлж, улмаар үрэвслийн хариу урвал болон бусад транскрипт үйл ажиллагааг хянадаг генийг сайжруулж эсвэл дарахад хүргэдэг. Эдгээр үйл явдлуудын зарим нь цитокиныг үйлдвэрлэх, тархах, амьд үлдэхэд хүргэдэг бол зарим нь дасан зохицох дархлаа нэмэгдэхэд хүргэдэг. Хэрэв лиганд нь бактерийн хүчин зүйл бол эмгэг төрүүлэгчийг фагоцитоз ба шингээж авах боломжтой бөгөөд түүний антигенийг CD4 + T эсүүдэд өгдөг. Вирусийн хүчин зүйлийн хувьд халдвар авсан эс нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоож, програмчлагдсан эсийн үхэлд хүргэх боломжтой (апоптоз). Вирус илэрсэн дархлааны эсүүд нь интерферон гэх мэт вирусын эсрэг хүчин зүйлүүдийг ч хамгаалж чаддаг. Толл-шиг рецепторууд нь дендрит эсэд байх замаар төрөлхийн ба дасан зохицох дархлааны чухал холбоос болох нь батлагдсан. TLR5 шөрмөс бүхий Flagellin нь хүний Т эсүүд дээр TLR5-тэй харьцахдаа цитокины шүүрлийг өдөөдөг. == Супер Гэр бүл == {{main|Toll-Interleukin receptor}} TLRs нь хэв шинж таних рецептор (PRR) хэлбэр бөгөөд эмгэг төрүүлэгчдийн дунд өргөн тархсан молекулуудыг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд эдгээр нь молекулуудаас ялгаатай бөгөөд тэдгээрийг эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулын бүтэц (PAMPs) гэж нэрлэдэг. TLR нь интерлейкин-1 рецепторуудтай хамт "интерлейкин-1 рецепторын хэт даврагч / төлбөртэй рецепторууд" гэгддэг рецепторуудын давхцлыг үүсгэдэг; энэ гэр бүлийн бүх гишүүд TIR домэйн (toll-IL-1 рецептор) гэж нэрлэдэг. TIR домэйны гурван дэд бүлэг байдаг. 1-р дэд бүлгийн TIR-ийн уургууд нь макрофаг, моноцит ба дендрит эсүүдээр үүсгэгддэг интерлейкин рецепторууд бөгөөд бүгд эсийн гаднах иммуноглобулин (Ig) домэйнд агуулагддаг. 2-р дэд бүлгийн TIR домэйнтэй уураг нь сонгодог TLR бөгөөд шууд ба шууд бус байдлаар бичил биетний гаралтай молекулуудтай холбогддог. TIR-ийн домэйнүүдийг агуулсан уургийн гуравдахь дэд бүлэг нь адаптерийн уургаас бүрддэг бөгөөд зөвхөн цитозолын болон 1, 2-р дэд бүлгийн уургуудаас дамжуулж буй дохионы дамжуулалт юм. == Хуваагдсан гэр бүл == TLR нь сээр нуруутан, сээр нуруугүй амьтдын аль алинд нь байдаг. TLR-ийн молекулын барилгын блокууд нь бактери, ургамалд байдаг бөгөөд ургамлын хэв шинжийг таних рецепторууд нь хостыг халдвараас хамгаалахад шаардлагатай байдаг. Тиймээс TLR нь дархлааны тогтолцооны хамгийн эртний консерватив бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг юм. Сүүлийн жилүүдэд TLR өвчнүүд нь хөхтөн мэдрэлийн системээс олддог. TLR-ийн гэр бүлийн гишүүд эсийн хувь тавилангийн шийдвэрийг зохицуулдаг глиа, нейрон, мэдрэлийн ургийн эсүүдэд илэрсэн. Ихэнх хөхтөн амьтдын хувьд арваас арван таван төрлийн хавтан хэлбэртэй рецептор байдаг гэсэн тооцоо байдаг. Арван гурван TLR (ердөө TLR1-TLR13 гэж нэрлэдэг) нь хүн, хулгана дээр хамтдаа тогтоогдсон ба тэдгээрийн олон янзын ижил хэлбэр нь бусад хөхтөн амьтдын төрлүүдэд олдсон байна. Гэсэн хэдий ч хүний ​​биед агуулагдах зарим TLR-тэй ижил төстэй зүйл бүх хөхтөн амьтанд байдаггүй. Жишээлбэл, хүний ​​TLR10-тай ижил төстэй уургийг кодлодог ген нь хулгануудад байдаг боловч урьд өмнө зарим тохиолдолд ретровирусаар гэмтсэн бололтой. Нөгөө талаар, хулгана нь TLR 11, 12, 13-ийг илэрхийлдэг бөгөөд эдгээрийн аль нь ч хүмүүст байдаггүй. Бусад хөхтөн амьтад хүмүүст олдоогүй TLR-ийг илэрхийлж болно. Такифугу сэвсгэр загаснаас олдсон эсийн хананы эсрэг TLR14-ийн нотолгоогоор хөхтөн амьтангүй бусад амьтад нь хөхтөн амьтангүй TLR-тэй байж болно. Энэ нь туршилтын амьтдыг төрөлхийн хүний ​​дархлааны загвар болгон ашиглах үйл явцыг улам хүндрүүлж болзошгүй юм Vertebrate TLRs are divided by similarity into the families of TLR 1/2/6/10/14/15, TLR 3, TLR 4, TLR 5, TLR 7/8/9, and TLR 11/12/13/16/21/22/23.<ref name="vertebrate">{{cite journal|vauthors=Roach JC, Glusman G, Rowen L, Kaur A, Purcell MK, Smith KD, Hood LE, Aderem A|display-authors=6|title=The evolution of vertebrate Toll-like receptors|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=102|issue=27|pages=9577–82|date=July 2005|pmid=15976025|pmc=1172252|doi=10.1073/pnas.0502272102|bibcode=2005PNAS..102.9577R}}</ref> === Drosophila-ийн дархлаа сулрах TLR === Drosophila melanogaster нь зөвхөн төрөлхийн дархлаа үүсгэдэг. Мөөгөнцрийн буюу бактерийн халдварын хариу урвал нь хоёр өөр дохионы каскад дамждаг бөгөөд тэдгээрийн нэг нь төлбөртэй, нөгөө нь дархлал хомсдолоор дамждаг. Төлбөртэй замын зам нь хөхтөн амьтдын TLR дохиотой төстэй боловч хөхтөн амьтдын TLR-ээс ялгаатай нь цуглуулга нь эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулын хэв маяг (PAMP) -ээр шууд идэвхждэггүй. Түүний рецепторын эктодомейн нь гемолимфад нууцлагддаг Spätzle цитокины хуваагдмал хэлбэрийг идэвхгүй идэвхгүй хэмжигдэхүүн гэж хүлээн зөвшөөрдөг. Toll рецептор нь TIR-ийн цитоплазмын домогыг хөхтөн амьтдын TLR-тэй хуваалцдаг боловч эктодомаин ба интратицоплазмын сүүл нь ялгаатай байдаг. Энэ ялгаа нь эдгээр рецепторуудын үйл ажиллагааг PRR гэхээсээ илүүтэй цитокин рецептор болгон илэрхийлж болно. Төлбөрийг грам эерэг бактери, мөөгөнцөр, хоруу чанарын хүчин зүйл гэх мэт янз бүрийн урамшуулалаар идэвхжүүлдэг. Нэгдүгээрт, Spätzle фермент (SPE) нь халдварын эсрэг идэвхжиж, Spätzle (spz) -ийг задалдаг. Цэвэрлэсэн Spätzle нь дараа нь төлбөртэй замын хүлээн авагчтай холбож, ectodomains-ыг нь холбодог. Энэ нь рецептор дахь тохирлын өөрчлөлтийг үүсгэдэг бөгөөд энэ нь төлбөрт дохиогоор дамждаг. Одоо дохио нь TLR-ээр дамжуулж буй хөхтөн амьтдын дохиотой маш төстэй юм. MyD88, Tube, Pelle (хөхтөн амьтдын IRAK ортоологи) зэрэг Толгойлсон дохионы цогцолбор (TICS) үүсдэг. ТИКС-ийн дохиог дараа нь Кактус (хөхтөн амьтдын IκB гомолог), фосфоржуулсан Кактус нь полиубуктивжсэн ба доройтсон бөгөөд энэ нь DIF (дархлалын дархлалын хүчин зүйл; хөхтөн амьтан NF-homB гомолог), бактерийн эсрэг эмэнд генийн транскрипцийг нэвтрүүлэх боломжийг олгодог. дрозомицин зэрэг пептидүүд (AMP). Дрософила нь нийт 9 гэр бүлийн ген, 6 гэр бүлийн генүүд хоорондоо харилцан адилгүй хэмжээгээр харилцан үйлчлэлцдэг. === TLR2 === {{main|TLR2}} TLR2 нь CD282 (ялгах кластер 282) гэж тодорхойлсон. === TLR3 === TLR3 нь MyD88-аас хамааралтай замыг ашигладаггүй. Түүний шөрмөс нь TRIF-ээс хамааралтай дохионы замыг идэвхжүүлдэг ретровирус давхар судалтай РНХ (dSRNA) юм. Ретровирусын дахин програмчлалд энэхүү эмгэгийн үүргийг судлахын тулд TLR3 эсвэл TRIF товчлуурын аргуудыг бэлтгэсэн бөгөөд үр дүн нь зөвхөн ретровирусын илэрхийлэл вектороор зорилтот генийн илэрхийлэлийг бүрэн индукцлэхэд л TLR3 зам шаардлагатай байгааг харуулж байна. Энэхүү дөрвөн транскрипцийн хүчин зүйлийн (Oct4, Sox2, Klf4 ба c-Myc; OSKM) илэрхийлсэн ретровирусын илэрхийлэл нь соматик эсүүд дэхь плурипотенцийг өдөөдөг. Үүнийг ретровирус векторыг ашиглан хүний ​​iPSC-ийн үр ашиг, хэмжээ буурч, пептид дарангуйлагч эсвэл shRNA TLR3 буюу түүний TRIF адаптерын уураг ашиглан замыг доош нь цохих замаар буурдаг болохыг судалгаагаар нотолж байна. TLR3 өдөөлт нь хроматиныг дахин боловсруулж, цөмийн программчлахад ихээхэн өөрчлөлт оруулахад хүргэдэг бөгөөд эдгээр өөрчлөлтүүд нь үрэвслийн замыг идэвхжүүлэх, плурипотентын генийг өдөөх, хүний ​​өдөөсөн плурипотент ишний эсийг (iPSC) үүсгэх шаардлагатай болдог. === TLR11 === Дээр дурдсанчлан хүний ​​эсүүд TLR11-ийг илэрхийлэхгүй, харин хулганы эсүүд юм. Хулганы өвөрмөц TLR11 нь uropathogenic E. coli ба apicomplexan parazite Toxoplasma gondii гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Токсоплазмын хувьд түүний лиганд нь уургийн профилин боловч E. coli-ийн лиганд нь одоогоор тодорхойгүй байна. Саяхан, Enteropathogen Salmonella spp. лиганд нь TLR11 холбоотой байсан нь тогтоогдсон. Салмонелла бол хүний ​​биед агуулагдах хоол хүнс, усны ходоод гэдэсний үрэвсэл, хар салхи үүсгэдэг грам сөрөг флагеллатын бактери юм. Хулганы гэдсэнд TLR11 нь флагеллиний флагеллины уургийг хүлээн зөвшөөрч рецепторыг бүдгэрүүлэх, NF-κB идэвхижүүлэх, үрэвслийн цитокин үүсгэдэг. TLR11 дутагдалтай хулганууд (хасагдах хулганууд) нь Салмонелла Typhi-ийн амаар үр дүнтэй халдварладаг. S. Typhi нь ихэвчлэн хулганад халдварладаггүй бөгөөд энэ нь хүний ​​бие махбодид заавал халдварт өвчин үүсгэдэг бөгөөд энэ нь 20 сая гаруй хүнд нөлөөлж, жилд 220 мянга гаруй хүн нас бардаг. Үүнтэй холбогдуулан судалгаа явуулсан бөгөөд tlr - / - хулгануудыг С.Тиффигийн эсрэг дархлаажуулж болох бөгөөд энэ эмгэг төрүүлэгчдийн эсрэг дархлааны хариу урвалыг судалж, боломжтой вакциныг малын загвар болгон ашигладаг. цаашид ашиглах. == Мэдэгдэж буй хөхтөн амьтдын TLR-ийн хураангуй == Толстой төстэй рецепторууд нь хоорондоо холбогддог бөгөөд янз бүрийн лигандууд идэвхждэг бөгөөд энэ нь эргээд янз бүрийн төрлийн организм эсвэл бүтэц дээр байрладаг. Тэдгээр нь идэвхижүүлэхэд хариу үйлдэл үзүүлэх янз бүрийн зохицуулагчтай бөгөөд заримдаа эсийн гадаргуу дээр, заримдаа дотоод эсийн тасалгаанд байрладаг. Үүнээс гадна тэдгээр нь янз бүрийн төрлийн цагаан эс эсүүд эсвэл бусад төрлийн эсүүдээр илэрхийлэгддэг: {| class="wikitable" ! Receptor !! Ligand(s)<ref name=Immunology17Unless/> !! Ligand location<ref name=Immunology17Unless>Unless else specified in boxes then ref is: {{cite book |vauthors=Waltenbaugh C, Doan T, Melvold R, Viselli S |series=Lippincott's Illustrated reviews | title=Immunology |url=https://archive.org/details/immunology0000unse |publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2008 |pages=[https://archive.org/details/immunology0000unse/page/17 17] |isbn=978-0-7817-9543-2 |oclc= |doi=}}</ref>!! Adapter(s) !! Location !! Cell types<ref name=Immunology17Unless/> |- | [[TLR 1]] || multiple triacyl [[lipopeptide]]s || Bacterial lipoprotein || [[MyD88]]/MAL || cell surface || * [[monocyte]]s/[[macrophage]]s * a subset of [[dendritic cell]]s * [[B lymphocyte]]s |- | rowspan="6" | [[TLR 2]] || multiple [[glycolipid]]s || Bacterial peptidoglycans || rowspan="6" | MyD88/MAL || rowspan="6" | cell surface || rowspan="6" | * monocytes/macrophages * neutrophils<ref name="Sabroe 2005 S421–426">{{cite journal | vauthors = Sabroe I, Dower SK, Whyte MK | title = The role of Toll-like receptors in the regulation of neutrophil migration, activation, and apoptosis | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 41 Suppl 7 | pages = S421-6 | date = November 2005 | pmid = 16237641 | doi = 10.1086/431992 }}</ref> * [[Myeloid dendritic cell]]s<ref name="Dendritic">{{cite journal | vauthors = Sallusto F, Lanzavecchia A | title = The instructive role of dendritic cells on T-cell responses | journal = Arthritis Research | volume = 4 Suppl 3 | issue = | pages = S127-32 | year = 2002 | pmid = 12110131 | pmc = 3240143 | doi = 10.1186/ar567 }}</ref> * [[Mast cells]] |- | multiple lipopeptides and [[proteolipid]]s || Bacterial peptidoglycans |- | [[lipoteichoic acid]] || [[Gram-positive bacteria]] |- | [[HSP70]] || [[Host cell]]s |- | [[zymosan]] ([[Beta-glucan]]) || [[Fungi]] |- | Numerous others || |- |[[TLR 3]] |[[double-stranded RNA]], [[poly I:C]] |[[virus]]es |[[TRIF]] |cell compartment | * Dendritic cells * B lymphocytes |- | rowspan=7| [[TLR 4]] || [[lipopolysaccharide]] || [[Gram-negative bacteria]] || rowspan=7| MyD88/MAL/[[TRIF-related adaptor molecule|TRIF]]/TRAM || rowspan=7| cell surface || rowspan=7| * monocytes/macrophages * neutrophils<ref name="Sabroe 2005 S421–426"/> * Myeloid dendritic cells<ref name=Dendritic /> * Mast cells * B lymphocytes<ref>{{cite journal | vauthors = Gerondakis S, Grumont RJ, Banerjee A | title = Regulating B-cell activation and survival in response to TLR signals | journal = Immunology and Cell Biology | volume = 85 | issue = 6 | pages = 471–5 | year = 2007 | pmid = 17637697 | doi = 10.1038/sj.icb.7100097 }}</ref> * [[Intestinal epithelium]]<ref>{{cite journal | vauthors = Cario E, Rosenberg IM, Brandwein SL, Beck PL, Reinecker HC, Podolsky DK | title = Lipopolysaccharide activates distinct signaling pathways in intestinal epithelial cell lines expressing Toll-like receptors | journal = Journal of Immunology | volume = 164 | issue = 2 | pages = 966–72 | date = January 2000 | pmid = 10623846 | doi = 10.4049/jimmunol.164.2.966 }}</ref> * Breast cancer cells |- | several [[heat shock protein]]s || Bacteria and host cells |- | [[fibrinogen]] || host cells |- | [[heparan sulfate]] fragments || host cells |- | [[hyaluronic acid]] fragments || host cells |- | [[nickel]]<ref>{{cite journal | vauthors = Peana M, Zdyb K, Medici S, Pelucelli A, Simula G, Gumienna-Kontecka E, Zoroddu MA | title = Ni(II) interaction with a peptide model of the human TLR4 ectodomain | journal = Journal of Trace Elements in Medicine and Biology | volume = 44 | pages = 151–160 | date = December 2017 | pmid = 28965571 | doi = 10.1016/j.jtemb.2017.07.006 }}</ref> || |- | Various [[opioid]] drugs || |- | rowspan=2| [[TLR 5]] || [[Bacterial flagellin]] || Bacteria || rowspan=2| MyD88 || rowspan=2| cell surface || rowspan=2| * monocyte/macrophages * a subset of dendritic cells * Intestinal epithelium * Breast cancer cells |- | [[Profilin]]<ref>{{cite journal | vauthors = Salazar Gonzalez RM, Shehata H, O'Connell MJ, Yang Y, Moreno-Fernandez ME, Chougnet CA, Aliberti J | title = Toxoplasma gondii- derived profilin triggers human toll-like receptor 5-dependent cytokine production | journal = Journal of Innate Immunity | volume = 6 | issue = 5 | pages = 685–94 | year = 2014 | pmid = 24861338 | pmc = 4141014 | doi = 10.1159/000362367 }}</ref> || [[Toxoplasma gondii]] |- | rowspan=1| [[TLR 6]] || multiple diacyl lipopeptides || [[Mycoplasma]] || MyD88/MAL || cell surface || * monocytes/macrophages * Mast cells * B lymphocytes |- | rowspan="5" | [[TLR 7]] || [[imidazoquinoline]] || rowspan="4" | small synthetic compounds || rowspan="5" | MyD88 || rowspan="5" | cell compartment || rowspan="5" | * monocytes/macrophages * [[Plasmacytoid dendritic cell]]s<ref name=Dendritic/> * B lymphocytes |- | [[loxoribine]] (a [[guanosine]] analogue) |- | [[bropirimine]] |- |[[resiquimod]] |- | single-stranded RNA || RNA viruses |- | [[TLR 8]] || small synthetic compounds; single-stranded Viral RNA, phagocytized bacterial RNA(24) || || MyD88 || cell compartment || * monocytes/macrophages * a subset of dendritic cells * Mast cells * Intestinal epithelial cells (IECs) *only in [[Crohn's disease|Crohn's]] or [[ulcerative colitis]] |- | [[TLR9|TLR 9]] || unmethylated [[CpG Oligodeoxynucleotide]] DNA || Bacteria, DNA viruses || MyD88 || cell compartment || * monocytes/macrophages * Plasmacytoid dendritic cells<ref name=Dendritic/> * B lymphocytes |- | [[TLR 10]] || triacylated lipopeptides <ref>Guan,Y.,D.R.Ranoa,S.Jiang,S.K.Mutha,X.Li,J.Baudry,andR.I.Tapping. 2010. Human TLRs 10 and 1 share common mechanisms of innate immune sensing but not signaling. J. Immunol. 184: 5094–5103.</ref>|| || unknown || cell surface || * B cells <ref>Chuang, T., and R. J. Ulevitch. 2001. Identification of hTLR10: a novel human Toll-like receptor preferentially expressed in immune cells. Biochim. Biophys. Acta 1518: 157–161</ref><ref>Hornung, V., S. Rothenfusser, S. Britsch, A. Krug, B. Jahrsdo ̈rfer, T. Giese, S. Endres, and G. Hartmann. 2002. Quantitative expression of toll-like receptor 1-10 mRNA in cellular subsets of human peripheral blood mononuclear cells and sensitivity to CpG oligodeoxynucleotides. J. Immunol. 168: 4531–4537.</ref> * Intestinal epitelial cells<ref name="Regan_2013">{{cite journal | vauthors = Regan T, Nally K, Carmody R, Houston A, Shanahan F, Macsharry J, Brint E | title = Identification of TLR10 as a key mediator of the inflammatory response to Listeria monocytogenes in intestinal epithelial cells and macrophages | journal = Journal of Immunology | volume = 191 | issue = 12 | pages = 6084–92 | date = December 2013 | pmid = 24198280 | doi = 10.4049/jimmunol.1203245 }}</ref> * monocytes/macrophages<ref name="Regan_2013" /> |- | [[TLR 11]] || [[Profilin]] || [[Toxoplasma gondii]]<ref>{{cite journal | vauthors = Yarovinsky F, Zhang D, Andersen JF, Bannenberg GL, Serhan CN, Hayden MS, Hieny S, Sutterwala FS, Flavell RA, Ghosh S, Sher A | display-authors = 6 | title = TLR11 activation of dendritic cells by a protozoan profilin-like protein | journal = Science | volume = 308 | issue = 5728 | pages = 1626–9 | date = June 2005 | pmid = 15860593 | doi = 10.1126/science.1109893 | bibcode = 2005Sci...308.1626Y }}</ref> || MyD88 || cell compartment<ref name="pmid21097503">{{cite journal | vauthors = Pifer R, Benson A, Sturge CR, Yarovinsky F | title = UNC93B1 is essential for TLR11 activation and IL-12-dependent host resistance to Toxoplasma gondii | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 5 | pages = 3307–14 | date = February 2011 | pmid = 21097503 | pmc = 3030336 | doi = 10.1074/jbc.M110.171025 }}</ref>|| * monocytes/macrophages * [[liver]] cells * [[kidney]] * [[urinary bladder]] [[epithelium]] |- | TLR 12 || [[Profilin]] || [[Toxoplasma gondii]]<ref>{{cite journal | vauthors = Koblansky AA, Jankovic D, Oh H, Hieny S, Sungnak W, Mathur R, Hayden MS, Akira S, Sher A, Ghosh S | display-authors = 6 | title = Recognition of profilin by Toll-like receptor 12 is critical for host resistance to Toxoplasma gondii | journal = Immunity | volume = 38 | issue = 1 | pages = 119–30 | date = January 2013 | pmid = 23246311 | pmc = 3601573 | doi = 10.1016/j.immuni.2012.09.016 }}</ref> || MyD88 ||cell compartment || *Neurons<ref name=TLR11-13>{{cite journal | vauthors = Mishra BB, Gundra UM, Teale JM | title = Expression and distribution of Toll-like receptors 11-13 in the brain during murine neurocysticercosis | journal = Journal of Neuroinflammation | volume = 5 | issue = | pages = 53 | date = December 2008 | pmid = 19077284 | pmc = 2631477 | doi = 10.1186/1742-2094-5-53 }}</ref> *plasmacytoid dendritic cells *conventional dendritic cells *macrophages |- | TLR 13<ref>{{cite journal | vauthors = Shi Z, Cai Z, Sanchez A, Zhang T, Wen S, Wang J, Yang J, Fu S, Zhang D | display-authors = 6 | title = A novel Toll-like receptor that recognizes vesicular stomatitis virus | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 6 | pages = 4517–24 | date = February 2011 | pmid = 21131352 | pmc = 3039399 | doi = 10.1074/jbc.M110.159590 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Oldenburg M, Krüger A, Ferstl R, Kaufmann A, Nees G, Sigmund A, Bathke B, Lauterbach H, Suter M, Dreher S, Koedel U, Akira S, Kawai T, Buer J, Wagner H, Bauer S, Hochrein H, Kirschning CJ | display-authors = 6 | title = TLR13 recognizes bacterial 23S rRNA devoid of erythromycin resistance-forming modification | journal = Science | volume = 337 | issue = 6098 | pages = 1111–5 | date = August 2012 | pmid = 22821982 | doi = 10.1126/science.1220363 | bibcode = 2012Sci...337.1111O }}</ref> || bacterial ribosomal RNA sequence "CGGAAAGACC" (but not the methylated version)<ref name="pmid23802068">{{cite journal | vauthors = Hochrein H, Kirschning CJ | title = Bacteria evade immune recognition via TLR13 and binding of their 23S rRNA by MLS antibiotics by the same mechanisms | journal = Oncoimmunology | volume = 2 | issue = 3 | pages = e23141 | date = March 2013 | pmid = 23802068 | pmc = 3661153 | doi = 10.4161/onci.23141 }}</ref> || Virus, bacteria || MyD88, TAK-1||cell compartment|| * monocytes/macrophages * conventional dendritic cells |} == Ligands == Тогтмол хэлбэртэй рецептор (болон бусад дархлаа дарангуйлагч рецепторууд) -ийг хувьслын явцад амархан өөрчлөх боломжгүй тул эдгээр рецепторууд нь аюул заналхийллээр байнга холбоотой байдаг молекулуудыг (тухайлбал, эмгэг төрүүлэгч эсвэл эсийн стресс) хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд эдгээр нь маш өвөрмөц байдаг. заналхийлж байна (жишээ нь, физиологийн нөхцөлд ихэвчлэн илэрхийлэгддэг молекулууд гэх мэт). Энэ шаардлагыг хангасан эмгэг төрүүлэгчтэй холбоотой молекулууд нь эмгэг төрүүлэгчийн үйл ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд мутаци өөрчлөгдөхөд хэцүү байдаг; Тэднийг эволюцийн аргаар шүлслэсэн гэж үздэг. Эмгэг төрүүлэгчдийн зарим консерватив шинж тэмдгүүд нь бактерийн эсийн гадаргуугийн липополисахаридууд (LPS), липопротеидууд, липопептидууд, липоарабиноманнанууд; бактерийн flagella-аас флагеллин гэх мэт уураг; вирусын хоёр судалтай РНХ; бактери ба вирусын ДНХ-ийн арчилгаагүй CpG арлууд; түүнчлэн эукариот ДНХ-ийг өдөөгчд байдаг CpG арлууд; бас зарим РНХ, ДНХ молекулууд. Ихэнх TLR-ийн хувьд генийг тодорхойлох өвөрмөц байдлыг одоо генийг (мөн генийн хасагдах гэж нэрлэдэг) тогтоосон байдаг. Доорх хүснэгтэд мэдэгдэж буй TLR лигандуудыг нэгтгэн харуулав. === Эндоген лигандууд === Төлбөртэй рецепторыг идэвхжүүлсэний улмаас үүссэн хэвшмэл үрэвслийн хариу урвал нь төлбөртэй төстэй рецепторын эндоген идэвхжүүлэгчдийг аутоиммун өвчинд хамруулж болзошгүй гэж үзэж байна. TLRs нь фибриноген (цусны бүлэгнэлтэд оролцдог), дулааны цочролын уураг (HSP), HMGB1, эсийн гаднах матрицын бүрэлдэхүүн хэсэг, төрөлхийн ДНХ гэх мэт молекулуудыг хүлээн авдаг гэж үздэг (ихэвчлэн энэ нь нуклозоор хучигдсан байдаг боловч үрэвсэл ба аутоиммун нөхцөлд энэ нь цогцолбор үүсгэдэг.) эндоген уураг, эдгээр нуклазуудад тэсвэртэй болж, эндосомын TLR (жишээ нь TLR7 эсвэл TLR9 гэх мэт) авах боломжтой. Эдгээр эндоген лигандууд нь ихэвчлэн физиологийн бус эсийн үхлийн үр дүнд үүсдэг. == Дохио == [[Image:Toll-like receptor pathways.svg|thumbnail|right|500px|Signaling pathway of toll-like receptors. Dashed grey lines represent unknown associations.]] TLR нь бүдгэрч ажилладаг гэж үздэг. Ихэнх TLR нь ижил төстэй үйл ажиллагаа эрхэлдэг мэт харагдаж байгаа боловч TLR2 нь TLR1 эсвэл TLR6-тай heterodimer-ийг бүрдүүлдэг бөгөөд тус бүр өөр өөр лиганд өвөрмөц шинж чанартай байдаг. TLR нь бүрэн лиганд мэдрэмтгий байдлын хувьд бусад корецепторуудаас хамааралтай байж болно. Жишээлбэл, TLR4-ийг хүлээн авах тохиолдолд MD-2 шаардлагатай байдаг. CD14 ба LPS холбох уураг (LBP) нь MD-2 дахь LPS-ийн дүрслэлийг сурталчлах үйлчилгээтэй байдаг. TLR3, TLR7, TLR8, TLR9 зэрэг эндосомын TLR-ийн багц нь вирусийн гаралтай нуклейн хүчил, түүнчлэн эндоген нуклейн хүчлийг эмгэг төрүүлэгч үйл явдлын хүрээнд хүлээн зөвшөөрдөг. Эдгээр рецепторуудыг идэвхжүүлэх нь вирусын халдвартай тэмцэхэд тусалдаг үрэвслийн цитокинууд, түүнчлэн I төрөл интерферонууд (I төрлийн интерферон) үйлдвэрлэхэд хүргэдэг. TLR дохиоллыг зуучлах адаптерийн уураг ба киназууд нь зорилтот чиглэл юм. Нэмж дурдахад, ENU-тай санамсаргүй germline мутагенезийг TLR дохионы замыг шифрлэхэд ашигласан. TLR идэвхжсэн үед адаптерийн молекулууд эсийн цитоплазмд дохиог тараах зорилгоор цуглуулдаг. Дөрвөн адаптерийн молекулууд дохиололд оролцдог нь мэдэгдэж байна. Эдгээр уургууд нь MyD88, Tirap (мөн Мал гэж нэрлэдэг), Trif ба Tram (TRIF-тэй холбогдсон адаптер молекул) гэж нэрлэдэг. TLR дохиолол нь MyD88-аас хамааралтай ба TRIF-ээс хамааралтай хоёр өөр дохиоллын замд хуваагддаг. === MyD88-аас хамааралтай зам === MyD88-аас хамааралтай хариу үйлдэл нь TLR рецепторыг бүдгэрүүлж, TLR3-ээс бусад тохиолдолд TLR ашигладаг үед үүсдэг. Үүний гол нөлөө нь NFκB болон митоген идэвхжүүлсэн уургийн киназыг идэвхжүүлдэг. Рецепторуудад тохиолддог лигандууд ба нийцтэй өөрчлөлтүүд нь адаптер уураг MyD88, TIR-ийн гэр бүлийн гишүүнийг ажилд авдаг. MyD88 дараа нь IRAK4, IRAK1, IRAK2 руу залгана. IRAK киназууд нь дараа нь фосфорилатыг идэвхжүүлж, TRAF6 уургийг идэвхжүүлдэг бөгөөд энэ нь TAK1 уургийг полиубицинжүүлдэг ба өөрөө өөрөө IKK-β-тай холбогддог. Туузан холбосны дараа TAK1 фосфорилатын IKK-β үүсдэг бөгөөд ингэснээр фосфоритат IκB нь доройтож, NFκB эсийн цөмд тархаж, транскрипцийг идэвхжүүлж, үрэвслийн цитокинийг өдөөдөг.<ref name="Kawai 2010">{{cite journal | vauthors = Kawai T, Akira S | title = The role of pattern-recognition receptors in innate immunity: update on Toll-like receptors | journal = Nature Immunology | volume = 11 | issue = 5 | pages = 373–84 | date = May 2010 | pmid = 20404851 | doi = 10.1038/ni.1863 }}</ref> === TRIF-аас хамааралтай зам === TLR3 ба TLR4 нь хоёулаа dsRNA болон LPS өдөөгддөг TRIF-аас хамааралтай замыг ашигладаг. TLR3-ийн хувьд dsRNA нь TRIF адаптерийг ажиллуулах замаар рецепторыг идэвхжүүлэхэд хүргэдэг. TRIF нь TBK1 ба RIPK1 киназуудыг идэвхжүүлдэг бөгөөд энэ нь дохионы замд салбар үүсгэдэг. TRIF / TBK1 дохиоллын нарийн төвөгтэй фосфоритат IRF3 нь цөм рүү шилжиж, I хэлбэрийн интерфероны үйлдвэрлэлийг хангаж өгдөг бол RIPK1-ийн идэвхжил нь MyD88-аас хамааралтай замтай адил TAK1 ба NFκB-ийн шилжилтийг идэвхжүүлдэг. TLR дохио нь эцсийн эцэст үрэвслийн хариу урвалыг өдөөдөг генийг өдөөх эсвэл дарахад хүргэдэг. Бүхэлдээ мянга мянган генүүд TLR дохиогоор идэвхждэг бөгөөд хамтдаа TLR нь генийн модуляцид чиглэгддэг хамгийн плиотропын, гэхдээ хатуу зохицуулагддаг хаалганы нэг юм. TLR4 бол бүх дөрвөн адаптер ашигладаг цорын ганц TLR юм. TLR4, MD2, LPS-ээс бүрдэх энэхүү цогцолбор нь TIRAP болон MyD88 адаптеруудыг TIR домэйнийг цуглуулдаг бөгөөд ингэснээр NFκB (эхэн үе) ба MAPK-ийг идэвхжүүлдэг. TLR4-MD2-LPS цогцолбор нь дараа нь эндоцитозоор дамждаг бөгөөд эндосом дахь TRAM ба TRIF адаптеруудтай дохионы цогцолбор үүсгэдэг. Энэхүү TRIF-аас хамааралтай зам нь IRF3 ба I төрлийн интерфероны үйлдвэрлэлийг идэвхжүүлэхэд хүргэдэг боловч NFκB-ийн хожуу үе шатыг идэвхжүүлдэг. NFκB идэвхжүүлэх сүүл ба эрт үе шат нь үрэвслийн цитокин үйлдвэрлэхэд зайлшгүй шаардлагатай. {{clear}} == Эмнэлгийн хамаарал == Imiquimod (дерматологид хэрэглэдэг) нь TLR7-ийн агонист бөгөөд түүний залгамжлагч resiquimod нь TLR7 ба TLR8-ийн агонист юм. Саяхан resiquimod нь хавдартай холбоотой макрофагуудыг өдөөж, хорт хавдрын дархлаа эмчлэх бодисоор шалгаж эхэлсэн. Хэд хэдэн TLR лигандууд эмнэлзүйн хувьд хөгжиж байна, эсвэл амьтны загварт вакцины зохицуулагч байдлаар туршиж байгаа бөгөөд хүний биед анхны монопосфориллипид А бүрэлдэхүүнийг агуулсан рекомбинант герпес зостер вакциныг 2017 онд анх удаа хийсэн. == Олдвор == Микробууд анх халдварт өвчний шалтгаан болж байгааг мэдсэн даруйд олон эсийн организм халдвар авсан тохиолдолд тэдгээрийг таньж чаддаг тул микробын өвөрмөц молекулуудыг таних чадвартай болох нь нэн даруй тодорхой болов. Өнгөрсөн зууны ихэнх хэсгийг хамарсан уран зохиолын ихэнх хэсэг нь гол молекулууд ба тэдгээрийн рецепторуудыг хайж байгааг илтгэнэ. Одоогоос 100 гаруй жилийн өмнө Роберт Кочын шавь Ричард Пфайфер нь "эндотоксин" гэсэн нэр томъёог туршиж үзсэн бөгөөд туршилтын амьтанд халуурах, цочрол үүсгэж болох грам сөрөг бактерийн үйлдвэрлэсэн бодисыг тодорхойлжээ. Дараагийн хэдэн арван жилд эндотоксиныг химийн шинж чанараар тодорхойлж, ихэнх грам сөрөг бактериуд үүсгэдэг липополисахарид (LPS) гэж тодорхойлсон. Энэхүү липополисахарид нь грам сөрөг мембраны салшгүй хэсэг бөгөөд бактери устгах явцад ялгардаг. Бусад молекулууд (бактерийн липопептидүүд, флагелллин ба усгүйжүүлсэн ДНХ) нь эргээд хамгаалалтын гол хариу урвал үүсгэдэг. Гэсэн хэдий ч эдгээр хариу үйлдэл нь хэт удаан эсвэл эрчимтэй байвал хортой болно. Ийм молекулуудын хувьд хост руу халдварын талаар сэрэмжлүүлэг өгөх чадвартай рецепторууд байх ёстой гэсэн логикийн дагуу дагаж мөрдсөн боловч тэд олон жилийн турш зайлсхийсэн хэвээр байв. Тилл хэлбэрийн рецепторыг одоогоор дархлааны системийг микробын халдварын талаар сэрэмжлүүлдэг гол молекулуудын нэг гэж үздэг. Гэр бүлийн гишүүн, Drosophila melanogaster-ийн жимсний дэгдэмхий хөлс хүлээн авагч (Загвар: UniProt; Tl) -ийг 1985 онд Нобелийн шагналтнууд Кристиан Нуслейн-Волхард, Эрик Вишау нар болон түүний хамтрагчид 1995 онд нээсэн. Тэрээр нугасны-ховдолын тэнхлэгийг бий болгосноор үр хөврөлийн хөгжилд чухал үүрэгтэй гэдгээрээ алдартай байв. Энэ нь 1985 онд Кристиан Нуслейн-Волхардийн "Das ist ja toll!" Хэмээх илтгэлийн дагуу нэрлэгдсэн юм. ("Энэ бол гайхамшигтай!") Жимсний ясны авгалдайны хэвлийд хөгжөөгүй хэсгийн тухайд. Түүнийг 1988 онд Кэтрин Андерсоны лабораторид клон хийж байжээ. 1996 онд Жулес А. Хоффманн ба түүний нөхөд нянгийн эсрэг пептидүүдийн синтезийг идэвхжүүлснээр ясны мөөгөнцрийн халдварын дархлаа чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болохыг олж тогтоосон. Хүний биед үзүүлэх хөдөлгөөний анхны бүртгэгчийг 1994 онд Номура ба хамт ажиллагчид тодорхойлсон бөгөөд үүнийг 1996 онд Тагучи хромосомтой хамт харьцуулжээ. Дрософила дахь Толлын дархлааны функц тэр үед мэдэгддэггүй байсан тул TIL (одоо TLR1 гэгддэг) нь хөхтөн амьтдын хөгжилд оролцох боломжтой гэсэн санал дэвшүүлжээ. Гэсэн хэдий ч 1991 онд (TIL-ийг нээхийн өмнө) хөхтөн дархлааны үйл ажиллагаанд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг молекул болох интерлейкин-1 рецептор (IL-1) мөн Дрософилатай ижил хүйстэн болох нь тогтоогджээ. хоёулаа молекулын цитоплазмын хэсгүүд ижил төстэй байв. 1997 онд Чарльз Жанвэй, Руслан Меджитов нар TLR4 гэгддэг төлбөртэй рецепторыг эсрэгбие ашиглан зохиомлоор холбосон тохиолдолд дасан зохицох дархлааны хариу урвалыг эхлүүлэхэд шаардлагатай зарим генийг идэвхжүүлж чаддаг болохыг харуулсан. TLR 4-ийн мэдрэмтгий LPS рецепторын функцийг Брюс А. Бойтлер ба түүний хамтрагчид нээсэн. Эдгээр ажилчид LPS-т хариу өгөх чадваргүй хулгана нь TLR4 функцийг алдагдуулсан мутаци үүсгэдэг болохыг нотлохын тулд албан тушаалын клоныг ашигласан. Энэ нь TLR4-ийг LPS хүлээн авагчийн үндсэн бүрэлдэхүүн хэсгүүдийн нэг болохыг тогтоосон. [[Image:History_of_TLRs.jpg|thumb|center|1000px|The history of Toll-like receptors]] Хариуд нь бусад TLR генийг гол төлөв Шизуо Акира болон хамт ажиллагсдынхаа лабораторид чиглүүлж генийг чиглүүлж хулганыг устгасан. Одоо TLR бүр нь микробын гаралтай хэсэг, эсийн зарим бүтээгдэхүүнийг гэмтээж буй молекулуудыг ялгаж, халдварын шинж тэмдэг илэрдэг гэж үздэг. Толл ургамлын гомологийг 1995 онд Памела Роналд (Зураг XA21), 2000 онд Томас Боллер (Arabidopsis FLS2) нар олж нээжээ. 2011 онд Битлер, Хоффманн нар бүтээлийнхээ төлөө анагаах ухаан, физиологийн чиглэлээр Нобелийн шагнал хүртжээ. Хоффманн, Акира нар 2011 онд Канадын Олон улсын Гейднерийн шагнал хүртжээ. == Эх сурвалж ба ном зүй == https://en.wikipedia.org/wiki/Toll-like_receptor 8l83dtvv4c7xolo6gav9sq13p1eqcwn 14 94823 865136 603460 2026-08-06T09:27:27Z Enkhsaihan2005 64429 865136 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Greater Poland Voivodeship|Их Польш муж}} {{Cat main|Их Польш муж}} [[Ангилал:Их Польш]] [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] 13an70505bw7hgooduec2uotria10ht 14 94825 865137 603463 2026-08-06T09:28:12Z Enkhsaihan2005 64429 865137 wikitext text/x-wiki {{Commons|Poznań|Познань}} {{Cat main|Познань}} [[Ангилал:Их Польш мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] r04x8qjtivhxzc934okw0p61kfldv63 0 96203 864927 850939 2026-08-05T19:20:48Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864927 wikitext text/x-wiki '''Ибрай тайш''' (?-1533) бол [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын]] [[Чорос]] аймгийн [[Амасанж тайши|Амасанж тайшийн]] [[Моголистан|могул]] гаралтай Махтум ханум хатнаас төрсөн хүү бөгөөд хожим нь 1468 оны орчимд ойрадаас зугтан баруун гурван түмний [[Юншээбүү]] аймгийг захирч байгаад [[Даян хаан|Даян хаанд]] ялагдах хүртлээ захирсан хүн юм. 1509 онд Далантэргүүний байлдаанд Даян хааны захирсан бүх монголын нэгдсэн цэрэгт баруун түмний тал ялагдах үед харъяат цэрэг, ардаа дагуулан Хөх нуур руу зугтаж, Мин улсын Ганьсу мужийн хилийн хотуудыг довтлон дээрэм тонуул хийж 1530-аад он хүртэл [[Гүнбилэг жонон]], [[Алтан хан]] хоёрт алуулах хүртлээ аж төрж байсан. == Угсаа гарал == [[Моголистан]]ы он дарааллын түүх “'''[[Тарих-и Рашиди]]'''”-д тэмдэглэснээр [[Моголистаны хаан]]ы удмын Увайс хаан Ойрадуудтай 61 удаа байлдахдаа нэг удаа л ялж бусдад нь дийлэгдэж, [[Эсэн тайш]] тухайн үедээ Увайс хааныг олон удаа олзолж байсан боловч Увайс хаан бол [[Чингис хаан|Чингис хааны]] үр хойчис хэмээн хүндэтгэн суллан тавьж байжээ. [[Турфан хот|Турфаны]] ойролцоо болсон нэгэн удаагийн байлдаанд Увайс хаан ялагдаж, ахин олзлогдсоны дараа Эсэн тайш түүнд хандаж: "өөрийн эгч Махтум Ханымыг өөрт нь хатан болгож өгсөн нөхцөлд чамайг суллаж тавина"<ref>{{Cite book |last=Dughlat |first=Muhammed Haidar |title=The Tarikh - I - Rashidi |url=https://archive.org/details/dli.ministry.06619 |publisher=Sampson Low, Marston And Company |year=1895 |edition=1st |location=London |pages=66-67 |language=en |translator-last=Elias |translator-first=Ney |editor-last2=Denison Ross |editor-first2=Edward}}</ref> гэсэн тулган шаардахад, зөвшөөрснөөр Махтум ханымыг Эсэн тайшд өгч олзноос суллагдав. Увэйс хааны охин дүү Махтум ханым Эсэн тайшийн хүү Амасанж тайштай гэрлэж, түүнд Ибрахим ун (ван цолны эртний монгол дуудлага), Ильяс ун гэдэг хоёр хүү, Мир Карим Барди гэдэг нэг охин төрүүлжээ.<ref name=":0">{{Cite book |last=Dughlat |first=Muhammed Haidar |title=THE TARIKH-I-RASHIDI |publisher=SAMPSON LOW, MARSTON AND COMPANY |year=1895 |edition=1st |location=London |pages=91 |language=en |translator-last=Elias |translator-first=N |translator-last2=Denison Ross |translator-first2=Edward}}</ref> '''"Тарих-и Рашиди"''' бүтээлд бичснээр хижрийн 873 он буюу 1468-1469 онд Ибрахим ван, Ильяс ван нар эцэг Амасанж тайштай муудалцаж, 10,000 гаруй харьяатаа дагуулан Хятадын нутаг руу зугтаж очоод, хижрийн 910 он буюу 1504-1505 оноос өмнө Калмакийн хаан (Ойрадын эзэн)-тай тэрсэлдэн хятад руу зугтаж, тэндээ үхсэн<ref name=":0" /> гэж тэмдэглэсэн нь [[Лу.Алтан товч|Лу. Алтан товч]], [[Эрдэнийн товч]] зэрэг монголын түүхийн сурвалж зохиолд гардаг '''Юншээбүүгийн Ибрай тайш''' мөн гэж түүхчид үзэх болсон. == Тойм == Лу. Алтан товч тэргүүтэй монголын түүхийн эх сурвалж дахь Ибрай тайш бол говийн өмнөх монголын баруун гурван түмний нэг [[Юншээбүү]] түмний ноён юм. Анх Бэгэрсэн тайш, Исмайл тайш нарын уйгуд гаралтай ноёд Даян хаанд дарагдан үгүй болсны дараа Ибрай тайш, Даян хааны үед Юншээбүү түмнийг захирсан их ноён болж гарч ирсэн. Яг хэзээнээс Юншээбүү аймгийг захирах болсон нь тодорхой биш ч, Тарих-и Рашиди номд Ильяс, Ибрай хоёрыг 10000 харьяатаа дагуулан хятадын нутаг руу зугтсан гэж өгүүлснийг батлах хятадын түүхийн баримт [[Мин улсын үнэн магад тэмдэглэл|Мин улсын Хуйзун хааны үнэн магад тэмдэглэлд]] Ибрай тайшийн Юншээбүү түмэнд очихоос өмнө 1492 оны үед Хами улсын вангийн нутагт аж төрж байсан тухай бүдэг мэдээлэл байдаг: "...''Хунжигийн 5-р оны (1492 он) 10 сарын хөх туулай өдөр (18-ний өдөр) [[Хар Дэлийн Хант Улс|Хами улсын]] Жуншүн ван [[Шанба]] хэргэмийг залгамжилж нутагтаа буцсаны дараа Емикэли (野乜克力, Мэкрин овог) овгийн Нутубуха тайбугийн охинтой гэрлэв. Түүний хөрш аймгийн '''Иласи ван''' (亦剌思王) болон '''Ибулаин ван''' (亦不剌王) нар өөрсдийн элч Сохо тайбу пинжан, Мөнх жиюань нарыг дагуулан тус тус элч илгээж энэ тухай айлтган, улмаар бэлэг, шагнал хүртээхийг хүсэв... '''Иласи ван, Ибулаин ван''', Нутубуха тайбу гуравт тус бүр өнгөт торго 4 боодол, Сохо тайбу пинжан болон Мөнх жиюань нарт тус бүр 2 боодол олгов''..."<ref>明實錄／孝宗／卷六十八　弘治五年十月／18日</ref> гэсэн элч илгээн алба барих аргаар эд бараа солилцсон тухай мэдээлэл байдаг. Мөн Хунжигийн 8-р он буюу 1495 онд Мин улсад Емикэли (野乜克力, Мэкрин овог) овгийн тэргүүлэгч '''Ильяс ван, Ибрай ван''', Мөнх ван нарын тушаалаар Чунгур нарын 34 элч илгээж [[Ганьсү муж|Ганьсү]] мужийн [[:en:Suzhou,_Jiuquan|Сүжоу]] (肅州) орчимд хилийн худалдаа хийх, жил бүр нийслэл рүү алба барих элч илгээн худалдаа хийх эрх олгох, ган зудтай үед хилийн дотор оруулж нутаглуулахыг хүсчээ. Энэ хүсэлтийн хариуд Сүжоуд хилийн худалдааг зөвшөөрсөн ч, нийслэл рүү элч илгээж алба барихыг хориглон, хилийн дотор орж нутаглахад болгоомжтой хандахыг орон нутгийн түшмэдэд анхааруулжээ.<ref>明實錄／孝宗／卷一百一　弘治八年六月／3日</ref> Үүний дараах явдлыг [[Мин улсын судар|Мин улсын судрын]] (明史) 327-р дэвтэр Татарын шастирт "Хунжигийн 8-р онд (1495 он) хойт аймгийн '''Ибула ван''' [[Ордос]] руу цөмрөн орж тэнд нүүдэллэх болов"<ref>{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх |publisher=Бит Пресс ХХК |year=2015 |location=Улаанбаатар |pages=31 |chapter=Татарын шастир}}</ref> гэсэн бүдэг мэдээгээр санасандаа хүрээгүй учраас [[Ордос]] руу нүүдэллэн нутаглаж, цаашлаад Юншээбүү аймгийн ноён болж эхэлсэн бололтой. Харин Монголын түүхэнд ихэнхдээ 1509 онд Улсболд жононг Бабахай өрлөгийн хамтад нь хороож, Даян хаантай дайтсан үеэс л тэмдэглэж эхэлсэн. Даян хаан хүү Улсболдыг баруун түмнийг захирах жонон болгож, Ордос аймаг руу илгээсэн ч Ибрай тайш, Мандулай ахлах нарын ноёд хуйвалдаж, ''"Бид дээрээ ноён авахуй хэрэг ману юун . Өөрийн тэргүүнээ өөсөөн мэдэж явах буй за. Энэ Абахайг (Улсболд) эдүгээ тэвчье"''<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 дэх |location=Улаанбаатар |pages=128 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref> гэж хэлэлцээд Улсболдыг хороожээ. Даян хаантай энэ мэдээг сонсоод эхлээд цахар түмний цэргээр довтлон байлдаад ялагдаж, дараа нь зүүн түмний бүх цэргийг цуглуулж Ибрай тайшийн удирдсан баруун 3 түмний цэргийн хүчинтэй "Далан Тэргүүн" гэдэг газарт байлдаж, ялсан ч Ибрай тайшийн хэсэг ноёд цэрэг [[Хөх нуур|Хөх нуурын]] зүг зугтан оджээ. Ибрай тайш, [[Бурхай тайш]] нарын бүлэглэл Хөх нуур, Ганьсугийн хилийн дагуух нутгийг довтлон дээрэм хийж байгаад 1525 оноос Алашаа руу ойртон нүүдэллэх болсныг 1533 онд ордосын Гүнбилэг мэргэн жонон, түмэдийн Алтан хан нарын удирдсан 50 мянган цэрэг Ибрай тайш, Бурхай нартай байлдаж монголын тал ялалт байгуулсан<ref>{{Cite book |last=Н |first=Урангуа |title=Мин улсын түүх |publisher=Бит Пресс ХХК |year=2015 |location=Улаанбаатар |pages=35 |chapter=Татарын шастир}}</ref> боловч Ибрай тайш [[Хамил тойрог|Хамил]] руу, Бурхай тайш [[Хөх нуур]] руу зугтаж одсон. Ибрай тайш тэр жилээ нас барсан. == Гэр бүл == * Эцэг: Амасанж тайши<ref name=":0" /> * Эх: Махтум ханым<ref name=":0" />: [[Моголистан|Могулистаны]] [[Увайс хаан|Увайс хааны]] эгч * Дүү: Ильяс ван<ref name=":0" />, Мир Карим Барди<ref name=":0" /> * Хүүхэд: Бабулай<ref name=":0" />, Намурча хатан<ref>{{Cite book |last=Саган |first=сэцэн |title=Эрдэнийн товч |year=2006 |edition=1 дэх |location=Улаанбаатар |pages=138 |translator-last=М |translator-first=Баярсайхан}}</ref>: [[ордос]] аймгийн [[Гүнбилэг жонон|Гүнбилэг жононгийн]] бага хатан. == Эшлэл == [[Ангилал:15-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1533 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:16-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Язгууртан]] [[Ангилал:Ойрад]] gl91vn6q76pmzuck58hrszx1rz0ripf 0 98482 864957 615350 2026-08-05T19:47:11Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864957 wikitext text/x-wiki [[Файл:Rust03102006.JPG|thumb|225x225px| Төмөр зэврэх урвалын хурд нь төдийлөн их биш. Энэхүү үйл явц удаан байна. ]] [[Файл:Large_bonfire.jpg|thumb|225x225px| Модны шаталт нь ''өндөр'' урвалын хурдтай. Энэхүү үйл явц хурдан явагддаг ]] Урвалд орж буй эх бодис хэр хурдан бүтээгдэхүүн бодис руу хувирч байгааг '''урвалын хурд''' гэнэ. Жишээлбэл, [[Дэлхийн агаар мандал|дэлхийн агаар мандлын]] доор [[Төмөр (химийн элемент)|төмрийн]] зэврэх нь маш удаан урвал, харин эслэгийг шатаах нь хэдхэн хомын дотор явагддаг урвал ажухуй. Ихэнх урвалууд явагдахын хэрээр урвалын хурд нь тухай хэмжээгээр буурч байдаг. Химийн хөдөлгөөн зүй (химийн кинетик) бол урвалын хурдыг судалдаг физик химийн салбар судлал юм. Химийн хөдөлгөөн зүйн ойлголтуудыг химийн инженерчлэл, <ref>{{Cite journal|last=Silva|first=Camylla K. S.|title=Ni/Al2O3-La2O3 catalysts synthesized by a one-step polymerization method applied to the dry reforming of methane: effect of precursor structures of nickel, perovskite and spinel|pages=251–269}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://pure.mpg.de/rest/items/item_1199619_5/component/file_1199618/content|title=Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts|last=|first=|publisher=|year=2011|isbn=|location=|pages=}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts|url=https://pure.mpg.de/rest/items/item_1896844_6/component/file_1896843/content|pages=369–385|last=Naumann d'Alnoncourt|first=Raoul}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Elizalde|first=Ignacio|title=Mathematical modeling and simulation of an industrial adiabatic trickle-bed reactor for upgrading heavy crude oil by hydrotreatment process|pages=31–48}}</ref>исгүүр судлал (энзимлоги), хүрээлэн буй орчны инженерчлэл гэх мэт олон чиглэлд ашигладаг байна. <ref>{{Cite journal|last=Liu|first=Jiaqi|title=Enhanced hydrothermal stability of a manganese metavanadate catalyst based on WO3–TiO2 for the selective catalytic reduction of NOx with NH3|pages=175–191}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Li|first=Xiaoliang|title=Cerium modification for improving the performance of Cu-SSZ-13 in selective catalytic reduction of NO by NH3|pages=163–174}}</ref> <ref>{{Cite journal|last=Vedyagin|first=Aleksey A.|title=Purification of gasoline exhaust gases using bimetallic Pd–Rh/δ-Al2O3 catalysts|pages=137–148}}</ref> == Ёст тодорхойлолт == Доорх химийн урвалыг явагдана гэж үзье: : <math>{{\mathit {a}}A}+{{\mathit {b}}B}->{{\mathit {p}}P}+{{\mathit {q}}Q}</math><chem>{\mathit{a}A} + {\mathit{b}B} -> {\mathit{p}P} + {\mathit{q}Q}</chem> Жижиг үсгээр ( ''a'', ''b'', ''p'', ''q'' ) нь [[Стехиометр|стехиометрийн илтгэмжийг]] илэрхийлэх бол том үсгүүд нь эх бодис (A ба B) ба бүтээгдэхүүн бодисуудыг (P ба Q) илэрхийлнэ. Олон улсын цэвэр ба хэрэглээний химийн холбооны Алтан номд тодорхойлсон нь: Дээрх урвал урвалын хурд ''V'' эзэлхүүн тогтмол ба хаалттай тогтолцоонд явагдаж байгаа үед урвалын хурдыг ''v'' гэмээн тэмдэглэх ба доорх байдлаар илэрхийлье: : <math>v = - \frac{1}{a} \frac{d[\mathrm{A}]}{dt} = - \frac{1}{b} \frac{d[\mathrm{B}]}{dt} = \frac{1}{p} \frac{d[\mathrm{P}]}{dt} = \frac{1}{q} \frac{d[\mathrm{Q}]}{dt}</math> [ ] дотор, өөрөөр хэлбэл дөрвөлжин хаалтанд тухайн бодисын X (= A, B, P эсвэл Q) концентрацийг илэрхийлдэг. Дээрх байдлаар тооцвоос урвалын хурдын нэгжийг моль/Л/сек гэж үзэх нь зөв. Сөрөг тэмдгийг эх бодисын урвалын хурдны тэгшитгэлийн өмнө тавьсны учир нь цаг өнгөрөхийн хэрээр эх бодисын концентраци буурах байдлыг илэрхийлэв. Тиймийн тул урвалын хурд нь үргэлж эерэг тоогоор илэрхийлэгдэнэ. ОУХБЦХХ нь цагийн нэгжийг ямагт секундээр авсугай хэмээн зөвлөж буй. Аливаа урвал явагдахад ямар төрлийн бодис ашигласан, түүний өнгө дүрс нь ямар ч хамаагүйгээр барахгүй, мөнхүү урвалын хурд нь бодис тус тусын стехиометрийн илтгэмжээс хамаардаг болох нь тогтоогдсон билээ. Үлгэрлэвэл: P бодисын хувьд урвалын хурд нь үргэлжид тогтмол биш ба стехиометрийн илтгэмжтэй нь урвуу хамааралтай хийгээд харин, A бодисын хувьд стехиометрийн илтгэмжийг сөрөг нэгээр үржүүлсэнтэй урвуу хамааралтай байх аж..<ref name="LM">{{Cite book|last=Laidler|first=K. J.|title=Physical Chemistry|year=1982|url=https://archive.org/details/physicalchemistr0000laid|publisher=Benjamin/Cummings|isbn=0-8053-5682-7}}</ref>{{Rp|349}} Дахин жишээ татахад, хэрвээ ''a = 1'' ба ''b = 3'' бол B бодис нь A бодисоос 3 дахин урвалд орох нь гарцаагүй авч, урвалын хурд болох v ''= -d[''A'']/dt = -(1/3)d[''B'']/dt'' нь өвөрмөц утгатай байдаг. 4k9io8tl2u29q05p4gnbwhho7vqecre 0 98489 865148 615377 2026-08-06T11:05:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865148 wikitext text/x-wiki '''Ирина Владленовна Пантаева''' (1967 оны 10 сарын 31-нд [[Улаан-Үд]]эд төрсөн)<ref name="newbur">{{cite web|url=https://newbur.ru/n/33563/|title=Ирина Пантаева: «Я не мечтала о карьере топ-модели»|website=newbur.ru|language=Russian|date=26 October 2012}}</ref> нь буриад монгол гаралтай, орос-америкийн [[загвар өмсөгч]], [[жүжигчин]]. ==Намтар== Ирина Пантаева анх 1988 онд Улаан-Үдэд загвар зохион бүтээгч Лариса Дагдановагийн загвар өмсөгчөөр ажиллаж эхэлжээ. Тэр үедээ Хятадад "Ларисса" цуглуулгын загварын хэд хэдэн шоуд оролцсон. 1989 онд [[Буриад]]ад анх удаа "Улаан-Үдийн сайхан бүсгүй" тэмцээн зохиогдоход оролцон түрүүлэв. Мөн оны сүүлчээр Ирина [[Москва]]д очиж ''Хожи Насреддин эргэн ирсэн нь'' ({{lang-ru|[[:ru:Возвращение Ходжи Насреддина|Возвращение Ходжи Насреддина]]}})<ref>{{cite web | title = Vozvrashchenie Khodzhi Nasreddina (film) | url = https://www.imdb.com/title/tt0310330/ | work = [[IMDb]] | accessdate = January 8, 2016}}</ref> киноны дүрийн сонгон шалгаруулалтад тэнцэж тоглосноор жүжигчний гараагаа эхэлжээ. Улмаар загвар зохион бүтээгч Ирина Молчановагийн загварын Авангард театрт орсон аж. 1991 онд анхныхаа томоохон загварын шоу болох Москвагийн [[Пьер Кардин]]ы шоуд оролцсон байна. 1992 онд загварын карьер хөөхөөр [[Парис]]ыг зорьж, [[Карл Лагерфелд]]ийн хараанд өртсөнөөр түүний загварын шоуд оролцож, [[от кутюр]] буюу "дээд загвар"-ын ертөнцөд хөл тавьжээ. Пантаева [[Мэрилин агентлаг]]тай гэрэ байгуулсан. Улмаар 1994 онд [[Нью-Йорк хот]] руу шилжин суурьшиж, ''[[Үхлийн тулаан: Мөхөл]]'' киноны [[Жэйд (Үхлийн тулаан)|Жэйдийн]] дүрийг бүтээснээс гадна ''[[Гулагаас оргосон нь]]'', ''[[Селебрити (кино)|Селебрити]]'', ''[[Зүүландер]]'', ''[[Миний мэдэх хүмүүс]]'' кинонуудад жижиг дүр бүтээж, ''[[Нарнаас гурав дахь гараг]]'' кинонд зочноор оролцон тоглосон. Мөн ''[[Жүүтопиа]]'' хэмээх тайзны бүтээлд дүр бүтээжээ. Тэрээр Нью-Йоркод байх үедээ [[Нью-Йорк Их Сургууль|Нью-Йорк Их Сургуулийн]] театрын тэнхимийг дүүргэжээ. Пантаева [[Кристиан Диор]], [[Версаче]], [[Александр Маккүйн (брэнд)|Александр Маккүйн]], [[Тьерри Мюглер]], [[Миякэ Иссэй]], [[Жон Галлиано]], [[Ив Сан Лорен (брэнд)|Ив Сан Лорен]], [[Анна Сүй]], [[Клоэ]], [[Такада Кэнзо|Кэнзо]] зэрэг алдартай загвар зохион бүтээгчид, загварын орднуудын загварыг тайзнаа амилуулан алхаж, [[Кэлвин Клайн]], [[ГАП]], [[Такада Кэнзо|Кэнзо]], [[Миссони]], [[Ливай Штраусс|Ливайс жийнс]] зэргийн сурталчилгааг чимж, [[Воуг (сэтгүүл)|Воуг]], [[Харперс Базар]], [[Элле (сэтгүүл)|Элле]] зэрэг загварын сэтгүүлүүдийн нүүр хуудсанд заларч байв. 1990-ээд оны сүүлийн хагаст Ирина Английн загвар зохион бүтээгч [[Вивиен Вэствүүд]]ийн хамгийн дуртай загвар өмсөгчдийн нэг байжээ. 1998 онд Ирина Спорт Иллюстрэйтд сэтгүүлийн усны хувцасны цуглуулгы чимснээс гадна өөрийн намтрын ном болох ''Сибирийн мөрөөдөл: Дурдатгал'' номоо хэвлүүлсэн билээ<ref>{{cite web | title = Irina Pantaeva | url = https://www.si.com/swimsuit-1998/photos/1998/02/20/irina-pantaeva | work = [[Sports Illustrated]] | accessdate = January 8, 2016}}</ref><ref>{{cite web | title = Irina Pantaeva | url = http://www.irinapantaeva.net/ | work = www.irinapantaeva.net | accessdate = January 8, 2016 | archive-date = Арван хоёрдугаар сар 2, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121202025153/http://irinapantaeva.net/ | url-status = dead }}</ref>. ==Хувийн амьдрал== Пантаева 1989 онд хүү Русланаа төрүүлсэн бөгөөд 1994 онд Латвийн гэрэл зурагчин Роланд Левинтэй гэрлэж, 2003 онд хүү Солонгыг төрүүлжээ.<ref name="newbur"/> 2008 онд Пантаева Левинээс салсан. ==Цахим холбоос== *{{IMDb name|0659763|Ирина Пантаева}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Пантаева, Ирина}} [[Ангилал:Оросын загвар өмсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын загвар өмсөгч]] [[Ангилал:Оросын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] o6ddasiwdk1q5g2nx0k4hdig9lltj4x 14 100534 865132 621771 2026-08-06T09:23:24Z Enkhsaihan2005 64429 865132 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Lower Silesian Voivodeship|Доод Силези муж}} {{Cat main|Доод Силези муж}} [[Ангилал:Доод Силези|Муж доод]] [[Ангилал:Польшийн муж|Доод]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Доод]] 1llsj5j9disdr33ju2f0dky26c78kwk 0 104142 865082 849320 2026-08-06T03:25:37Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865082 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Формула-1-улирал | Улирал = 2020 | Зураг = Lewis Hamilton 2020 Tuscan Grand Prix - race day (cropped).jpg | Жолооч-ДА = {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}} | Зохион бүтээгч-ДА = {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес}} }} '''2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга''' шалгаруулах тэмцээн нь [[Формула-1|Формула 1-ийн дэлхийн аваргын]] 71 дэх улирлын тэмцээн юм. Энэ улирлын уралдаан нь угтаа гуравдугаар сарын 15-нд [[Австрали]]йн [[Альберт паркийн авто тойруулга|Мельбурн]]д эхлэн, арваннэгдүгээр сарын 29-нд [[Абу-Даби|Абу-Дабийн]] [[Яс Марина авто тойруулга|Яс-Арал]] дээр явагдан дуусах байв. Гэвч [[COVID-19 цар тахал|КОВИД-19 цар тахлаас]] шалтгаалан хойшилсоор байгаад долоодугаар сарын 5-нд [[Австри]]йн [[Шпийлберг (Штири)|Шпийлбергт]] энэ улирлын эхний тэмцээн зохиогдсон юм. == 2020 оны өөрчлөлт == === Техникийн дүрэмд === Урдаа яваа тэрэгний дугуйг хагалахгүй байх үүднээс урд тэнцвэржүүлэгчийн эхний таван сантиметрд байх төгсгөлийн хавтангийн үзүүрт ямар ч металл эд хэсэг байх ёсгүй болов. Түүнээс гадна тоормосны агааржуулагчийг худалдаж авахыг хориглон, багууд өөрсдөө зохион бүтээх шаардлагатай болсон.<ref name="Regeländerungen">[https://www.formula1.com/en/latest/article.f1-rules-and-regulations-whats-new-for-2020.6bjmeHbyNBKVA70f4ntN64.html ''F1 RULES & REGULATIONS: What’s new for 2020?'']</ref> Уралдааны тэрэгний түлшний савнаас гадна байх хэмжээ хоёр литр байсныг багасган 250 миллилитр болгожээ.<ref name="Regeländerungen" /> === Дугуй === [[Пирелли]] шинэ улиралд зриулан шинэ дугуйнууд зохион бүтээсэн боловч багууд 2019 оны сүүлээр нэгэн дуугаар өмнөх улирлын дугуйг ашиглах санал гаргажээ.<ref>[https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-260493-formel-1-2020-pirelli-reifen-konstruktion-fia-reglement-f1/ ''Formel 1 2020: Teams schmettern neue Reifen ab - einstimmig''] Motorsport-Magazin.com</ref> == Багууд ба нисгэгчид == Дараах хүснэгтэд 2020 онд уралдааны жүчээнүүдтэй гэрээ бүхий үндсэн-, туршилтын-, сэлгээний нисгэгчдийг багтаав. Өнгөрсөн жилийн зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргад эзэлсэн байрны дарааллаар жагсаан оруулсан болно. {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Зураг ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Ду&shy;гуй ! Д/д ! Үндсэн<br/>нисгэгч ! Урал&shy;даан ! Туршилт-/<br />Сэлгээний жолооч |- | rowspan="2"| [[File:Lewis Hamilton-Mercedes W11 (5).jpg|130px|Мерседес-AMG F1 W11 EQ Performance]] | rowspan="2"| {{DEU|Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес АМГ Петрoнас Ф1 баг}} | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 W11 EQ Performance]]<ref>[https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-praesentation-2020-neues-formel-1-auto-w11-enthuellt-20021403 ''Mercedes-Präsentation 2020: Neues Formel-1-Auto W11 enthüllt!'']</ref> | rowspan="2"| [[Мерседес-AMG F1 M11 EQ Performance]]<ref name="Motor Mercedes">[https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/alles-optimiert-so-macht-mercedes-den-neuen-w11-noch-schneller-20021411 ''"Alles optimiert": So macht Mercedes den neuen W11 noch schneller'']</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! 44 | {{GBR|Ziel=Льюис Хамилтон}}<ref>{{Cite web |url=https://www.speedcafe.com/2018/07/19/lewis-hamilton-renews-with-mercedes/ |title=''Lewis Hamilton renews with Mercedes'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2018-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109231616/https://www.speedcafe.com/2018/07/19/lewis-hamilton-renews-with-mercedes/ |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center"| 1–14 | rowspan="2"| {{MEX|Ziel=Эстебан Гутьеррес}}<ref name="Ersatzfahrer Mercedes">{{Cite web |url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-stoffel-vandoorne-wird-neuer-ersatzfahrer-20021414 |title=''Mercedes: Stoffel Vandoorne wird neuer Ersatzfahrer'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2021-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211023020829/https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/mercedes-stoffel-vandoorne-wird-neuer-ersatzfahrer-20021414 |url-status=dead }}</ref><br />{{BEL|Ziel=Стоффель Вандорн}}<ref name="Ersatzfahrer Mercedes" /> |- ! 77 | {{FIN|Ziel=Валттери Боттас}}<ref>[https://www.formula1.com/en/latest/article.mercedes-retain-bottas-alongside-hamilton.LSNMCDW5zVT4brPY4pOEY.html ''Valtteri Bottas to stay at Mercedes for 2020 F1 season alongside Lewis Hamilton {{!}} Formula 1®'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |- | rowspan="2"| [[File:Sebastian Vettel 2020 Tuscan Grand Prix - race day (cropped).jpg|130px|Феррари SF1000]] | rowspan="2"| {{ITA|Скудериа Феррари|Скудериа Феррари Миссион Виннов}}<br />{{ITA|Ziel=Скудериа Феррари}} | rowspan="2"| [[Феррари SF1000]]<ref>{{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/ferrari-praesentation-2020-neues-formel-1-auto-sf1000-enthuellt-20021108 |wayback=20200316234338 |text=''Ferrari-Präsentation 2020: Neues Formel-1-Auto SF1000 enthüllt!'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> | rowspan="2"| [[Феррари 065]]<ref name="Motor Ferrari">[https://www.ferrari.com/en-DE/formula1/sf1000 ''SF1000, the New Ferrari Single-Seater''] Scuderia Ferrari</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! {{0}}5 | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}}<ref>[https://formula1.ferrari.com/en/extension-of-the-agreement-between-scuderia-ferrari-and-sebastian-vettel/ ''Extension of the agreement between Scuderia Ferrari and Sebastian Vettel'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 | rowspan="2"| {{DEU|Ziel=Паскаль Вээрлайн}}<ref>Maria Reyer, Scott Mitchell {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/ferrari-bestaetigt-pascal-wehrlein-bleibt-simulatorfahrer-19121301 |wayback=20210809125323 |text=''Ferrari bestätigt: Pascal Wehrlein bleibt Simulatorfahrer'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> |- ! 16 | {{MCO|Ziel=Шарль Леклер}}<ref>{{Webarchiv|url=https://www.speedcafe.com/2018/09/15/leclerc-a-long-term-commitment-for-ferrari/ |wayback=20181109033301 |text=''Leclerc a long term commitment for Ferrari'' |archiv-bot=2024-05-04 23:00:48 InternetArchiveBot }} Speedcafe</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |- | rowspan="2"| [[File:Alexander Albon-Red Bull RB16 (4).jpg|130px|Ред Булл Расинг RB16]] | rowspan="2"| {{AUT|Ред Булл Расинг|Астон Мартин Ред Булл Расинг}} | rowspan="2"| [[Ред Булл Расинг RB16]]<ref>{{Cite web |url=https://www.motorsportweek.com/news/id/25663 |title=''Red Bull ahead of schedule with 'great concept' for 2020'' |access-date=2020-11-15 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219152632/https://www.motorsportweek.com/news/id/25663 |url-status=dead }}</ref> | rowspan="2"| [[Хонда RA620H]]<ref name="Motor Honda">[https://www.scuderiaalphatauri.com/en/at01/ ''AT01 F1 2020 Car''] Scuderia AlphaTauri</ref> | rowspan="2" style="text-align:center"| {{Pirelli}} ! 23 | {{THA|Ziel=Александер Албон}}<ref name="Albon/Gasly/Kwjat">Ruben Zimmermann {{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/offiziell-alexander-albon-faehrt-auch-2020-fuer-red-bull-19111205 |wayback=20210307085948 |text=''Offiziell: Alexander Albon fährt auch 2020 für Red Bull'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref> |style="text-align:center"| 1–13 | rowspan="2"| {{CHE|Ziel=Себастьен Буэми}}<ref name="RedBull-Testfahrer">{{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/naechster-junior-kehrt-zurueck-sergio-sette-camara-wird-red-bull-ersatzpilot-20030904 |wayback=20201203044520 |text=''Nächster Junior kehrt zurück: Sergio Sette Camara wird Red-Bull-Ersatzpilot'' |archiv-bot=2026-08-06 03:25:37 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com</ref><br />{{BRA|Ziel=Сержио Сетте Камара}}<ref name="RedBull-Testfahrer" /> |- ! 33 | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}}<ref>[https://www.skysports.com/f1/news/12433/11089963/max-verstappen-extends-red-bull-contract-to-end-of-2020 ''Max Verstappen signs new Red Bull contract to the end of 2020'']</ref> | style="text-align:center"| 1–14 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|2020 in Formula One|2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн}} * [http://www.formula1.com/ Формула-1-ийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Формула 1}} [[Ангилал:Формула-1-улирал|#2020]] [[Ангилал:2020 оны Формула-1-дэлхийн аварга| ]] [[Ангилал:2020 оны моторт спорт]] qimy7q0tw1yvdvu4t0lnzv3ar2at2lf 0 105807 865117 857468 2026-08-06T08:24:58Z Enkhsaihan2005 64429 865117 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Силези муж | native_name = Województwo śląskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 150px | image_flag = POL_województwo_śląskie_flag.svg | image_shield = POL_województwo_śląskie_COA.svg | image_map = Silesian in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Śląskie administracja.svg | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | coordinates = {{coord|50|15|N|19|0|E|region:PL|display=inline}} | coor_pinpoint = Катовице | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Катовице]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 19 хот, 17 орон нутгийн тойрог* | p1 = [[Бельско-Бяла]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 12333.09 | population_as_of = 2019-06-30<ref name=pop>{{cite web |title=Population. Size and structure, and vital statistics in Poland by territorial division in 2019. As of 30th June|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-division-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|website=stat.gov.pl|publisher=Польшийн Статистикийн Газар|date=2019-10-15|access-date=2026-08-06}}</ref> | population_total = 4524091 | population_density_km2 = auto | population_urban = 3468527 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1055564 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-06}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €97.391 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €23,244 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.910<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2021|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-06|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|5-д]] | website ={{URL|https://www.slaskie.pl/}} | footnotes = <nowiki>*</nowiki> 167 [[гмина]]д хуваагддаг | p2 = [[Бытом]] | p3 = [[Хожув]] | p4 = [[Ченстохова]] | p5 = [[Домброва Гурнича]] | p6 = [[Гливице]] | p7 = [[Ястшембе-Здруй]] | p8 = [[Явожно]] | p9 = [[Катовице]] | p10 = [[Мысловице]] | p11 = [[Пекары Слёнске]] | p12 = [[Руда Слёнска]] | p13 = [[Рыбник]] | p14 = [[Семяновице Слёнске]] | p15 = [[Сосновец]] | p16 = [[Свентохловице]] | p17 = [[Тыхы]] | p18 = [[Забже]] | p19 = [[Жоры]] | p20 = [[Бендзин тойрог]] | p21 = [[Бельско тойрог]] | p22 = [[Берунь-Лендзины тойрог]] | p23 = [[Цешин тойрог]] | p24 = [[Ченстохова тойрог]] | p25 = [[Гливице тойрог]] | p26 = [[Клобуцк тойрог]] | p27 = [[Люблинец тойрог]] | p28 = [[Миколув тойрог]] | p29 = [[Мышкув тойрог]] | p30 = [[Пщина тойрог]] | p31 = [[Рацибуж тойрог]] | p32 = [[Рыбник тойрог]] | p33 = [[Тарновске Гуры тойрог]] | p34 = [[Водзислав тойрог]] | p35 = [[Заверце тойрог]] | p36 = [[Живец тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Марек Вуйчик]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Войцех Салуга]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Силези (Европын Парламентын тойрог)|Силези тойрог]] | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-24]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|S]] | image_blank_emblem = Śląskie.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Катовице нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A1-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A1 (Польш)]] [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S1-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S1 (Польш)]] [[File:S52-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S52 (Польш)]] }} '''Силези муж''' ({{lang-pl|Województwo śląskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг. Энэхүү муж нь 1999 онд шинээр хийгдсэн засаг захиргааны хуваариар [[Катовице муж|Катовице]], [[Ченстохова муж|Ченстохова]], [[Бельско-Бяла муж|Бельско-Бяла]] мужуудыг нэгтгэн байгуулсан бөгөөд улсынхаа төв өмнөд хэсэгт нь оршдог. 12.294 км² нутагт, 4,7 сая оршин суугчтай Силези муж нь хамгийн шигүү суурьшил бүхий муж юм. == Зургийн цомог == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:left; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Pałac w Pszczynie 38.JPG|150px]] || align="left" | [[File:Jasna Góra 260506 01.JPG|170px]] |- | align="left" | [[File:Katowice - Spodek by night.jpg|150px]] || align="left" | [[File:Castillo de Kórnik, Kórnik, Polonia, 2016-12-21, DD 04.jpg|150px]] |- | align="left" | [[File:FP Konin Ratusz (3).jpg|150px]] || align="left" | [[File:Zamek w Będzinie.jpg|150px]] |} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Silesian Voivodeship|Силези муж}} * [https://web.archive.org/web/20190818174802/http://www.katowice.uw.gov.pl/ Силези мужийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20140410081153/http://www.turystyka.silesia-region.pl/ Жуулчлалын мэдээлэл - Силези муж] == Эшлэл == <references> <ref name="Volkszählung2011"> Ergebnis der Volkszählung 2011, Główny Urząd Statystyczny: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011. Warschau, März 2012. {{Webarchiv | url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf | wayback=20130116214520 | text=Online}} (PDF) </ref> </references> {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Силези муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] 95euf2tzacz1w9sqwgkawc6aipxehu5 0 106437 864841 833668 2026-08-05T17:53:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864841 wikitext text/x-wiki {{short description|Америк тивийн хамгийн өндөр уул}} {{Инфобокс уул | name = Аконкагуа уул | photo = Aconcagua2016.jpg | photo_caption = Өмнөдөөс харагдах Аконкагуа уул | elevation_m = 6967.15 | elevation_ref = <ref name="UNC-Sigma"/><ref name=otm>{{cite opentopomap|Cerro Aconcagua|-32.65340|-70.01184|2023-06-10}}</ref><br />[[Дэлхийн_ноён_оргилууд|189-р байр]] | prominence_m = 6967.15 | prominence_ref = <ref name="UNC-Sigma">{{cite web |url=http://www.unidiversidad.com.ar/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |title=Informe científico que estudia el Aconcagua: el Coloso de América mide 6.960,8&nbsp;metros |language=es |trans-title=Scientific Report on Aconcagua, the Colossus of America measures 6960,8&nbsp;m |date=2012-09-04 |publisher=[[Куёогийн үндэсний их сургууль|Universidad Nacional de Cuyo]] |access-date=2025-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908061725/http://www.uncu.edu.ar/novedades/index/informe-cientifico-que-estudia-el-aconcagua-el-coloso-de-america-mide-69608-metros |archive-date=2012-09-08}}</ref><br />[[Оргилын жагсаалт (харьцангүй өндөрөөр)|2-р байр]] | range = [[Гол Кордильера]], [[Андын нуруу]] | listing = {{ubl|[[Долоон оргил]]|[[Улс орны хамгийн өндөр цэгийн жагсаалт|Улс орны өндөр цэг]]|[[Ультра өндөр оргил|Ультра]]}} | country = [[Аргентин]] | region_type = [[Аргентины мужууд|Муж]] | region = [[Мендоса муж||Мендоса]] | map = Аргентин | map_caption = Аргентин | label_position = right | coordinates = {{Coord|32|39|11|S|70|00|42|W|type:mountain_scale:100000|display=inline,title}} | pronunciation = | first_ascent = 1897 онд<br />[[Маттиас Цурбригген]] (анхны бүртгэгдсэн авиралт)<ref name="recorded">{{cite book |quote=Эртний [[Инкүүд]] үнэхээр Аконкагуад авирсан гэсэн тодорхой нотолгоо байхгүй ч тэд ууланд маш өндөр авирсан гэсэн нэлээд нотолгоо бий. [[Атакама муж]] дахь Чили-Аргентины хилийн дагуу {{convert|6739|m|ft|0 |adj=on}} өндөртэй [[Ллуляйякогийн оргил]]д орших хамгийн өндөр уул болох Андын нурууны оргилуудаас Инка авирсан шинж тэмдэг олдсон байна. Аконкагуа; 1947 онд Хойд оргилыг Өмнөд оргилтой холбосон нурууны дагуу [[гуанако]]гийн араг яс олджээ. Гуанако тэр өндөр ууланд ганцаараа авирсан гэдэг эргэлзээтэй. Цаашилбал, Серро Пирамидалын ойролцоох Аконкагуагийн баруун өмнөд нуруунаас {{cvt|5400|m|||}} өндөрт Инкийн [[занданшуулсан шарил]] олджээ |first=Р.Х. |last=Секор |title=Aconcagua: A Climbing Guide |url=https://archive.org/details/aconcaguaclimbin0000seco |publisher=[[The Mountaineers (Pacific NW)|The Mountaineers]] |year=1994 |isbn=978-0-89886-406-9 |page=[https://archive.org/details/aconcaguaclimbin0000seco/page/13 13]}}</ref> | easiest_route = [[Авиралт]] (Баруун хойд) | map_size = 175 | parent_peak = ''Байхгүй'' – [[Америк]] тивийн хамгийн өндөр оргил | fetchwikidata = ALL }} '''Аконкагуа уул''' ({{lang-es|Cerro Aconcagua}}) нь Аргентин дахь Андын нуруунд орших {{өндөр|6961}}<ref>[https://www.ign.gob.ar/node/479 Se dio a conocer la nueva altura oficial del Cerro Aconcagua: 6.960,8 metros] Instituto Geográfico Nacional</ref> өндөртэй Америк тив дэх хамгийн өндөр (мөн [[Ази]] тивээс гаднах хамгийн өндөрт ууланд тооцогддог) уул юм. Үүнээс гадна [[Жомолунгма|Жомолунгма уултай]] харьцуулсан [[харьцангуй өндөр|бэлийн өндрөөрөө]] дэлхийд хоёрт, харин тус уулаас тусгаарлагдсан зай буюу [[Байр зүйн тусгаарлалт|давамгай байдлаараа]] ([[Жомолунгма|дэлхийн дээврээс]] 16.536 км алслагдсан) дэлхийд тэргүүлдэг. == Байр зүй == Аконкагуа уул нь [[Чили|Чилийн]] хилийн ойролцоо [[Мендоса муж|Мендоса мужид]] оршдог. Энэ уул нь [[мөсөн гол]] бүхий таван амтай бөгөөд эдгээр нь 10 километр хүртэл урттай. Удаах оргил нь ({{өндөр|6928}}) үндсэн оргилын өмнө талд байрлана. Энэ уул нь галт уул биш боловч удаан хугацаанд Жомолунгматай адил үүлээр бүрхэгддэгээс нь шалтгаалан галт уул хэмээн андуурдаг байсан аж. == Нэр == Аконкагуа гэх нэрийн утга нь тодорхой биш. Гэхдээ [[мапуче хэл]]ний ''Aconca-Hue'' эсвэл [[кечуан хэл]]ний ''Ackon Cahuak'' гэх үгнүүдээс үүссэн байх магадлалтай гэж үздэг ба эдгээр үгнүүд ''«Чулуун харуул»'' гэсэн утгатай аж. Өөр нэг хувилбар нь [[аймара хэл]]ний ''Janq'u Q'awa'' гэсэн үгнээс гаралтай гэх ба энэ нь ''«Цаст уул»'' гэсэн үг ажээ. == Зургийн цомог == <gallery widths="200" heights="150" perrow="3"> Aconcagua2016.jpg|<center>Аконкагуа уул өмнө талаасаа</center> Aconcagua SouthSummit2007.jpg|<center>Аконкагуа уулын урд оргил ({{өндөр|6928}})</center> </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Aconcagua|Аконкагуа уул}} * [https://web.archive.org/web/20140313063254/http://www.parquesnacionales.gov.ar/ Аргентины Байгалийн цогцолборт газрыг хариуцсан засгийн газрын харьяа байгууллага] (англи, испани хэлээр) == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Өмнөд Америкийн уул]] [[Ангилал:Аргентины уул]] [[Ангилал:Андын нурууны уул]] [[Ангилал:Мендоса муж]] bgwsor04fnuf77x89hm6yk1xre96065 0 109832 865087 811274 2026-08-06T05:11:41Z Enkhsaihan2005 64429 865087 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин |name = Подласки муж |native_name = Województwo podlaskie |settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] |image_skyline = |imagesize = 150px |image_flag = POL województwo podlaskie flag.svg |image_shield = POL województwo podlaskie COA.svg |image_blank_emblem = Podlaskie_logo.svg |blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] |image_map = Podlaskie in Poland (+rivers).svg |map_caption = Польш дахь байршил |image_map1 = Powiaty w województwie Podlaskim.png |map_caption1 = Захиргааны газрын зураг |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{POL}} |established_date = 1999 |seat_type = Нийслэл |seat = [[Белосток]] |parts_type = [[Повят|Тойрог]] |parts_style = coll |parts = {{nobold|3 хот, 14 орон нутгийн тойрог}}*&nbsp; |p1 = [[Белосток]] |p2 = [[Ломжа]] |p3 = [[Сувалки]] |p4 = [[Августов тойрог]] |p5 = [[Белосток тойрог]] |p6 = [[Бельск тойрог]] |p7 = [[Высоке Мазовецке тойрог]] |p8 = [[Граево тойрог]] |p9 = [[Замбрув тойрог]] |p10 = [[Кольно тойрог]] |p11 = [[Ломжа тойрог]] |p12 = [[Моньки тойрог]] |p13 = [[Сейны тойрог]] |p14 = [[Семятыче тойрог]] |p15 = [[Сокулка тойрог]] |p16 = [[Сувалки тойрог]] |p17 = [[Хайнувка тойрог]] |coor_pinpoint = Белосток |coordinates = {{coord|53|7|N|23|10|E|region:PL|display=inline,title}} |area_total_km2 = 20180 |total_type = Нийт |population_total = 1179430 |population_as_of = 2019 |population_density_km2 = auto |population_urban = 717418 |population_blank1_title = Хөдөөгийн |population_blank1 = 462012 <!-- government type, leaders --> |government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> |governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл |leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] |leader_name1 = [[Яцек Бржозовски]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) |leader_title2 = [[Voivodeship marshal|Marshal]] |leader_name2 = [[Лукаш Прокорым]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) |leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] |leader_name3 = [[Подласки ба Варми-Мазури (Европын Парламентын тойрог)|Подласки ба Варми-Мазури]] |iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-20]] |registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|B]] |demographics_type1 = ДНБ |demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-06}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €19.131 тэрбум (2024) |demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €17,829 (2024) |timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] |utc_offset_DST = +2 |blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) |blank_info_sec2 = 0.873<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-06|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|8-д]] |blank1_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] |blank1_info_sec2 = [[File:S8-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S8 (Польш)]] [[File:S61-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S61 (Польш)]] |website = [http://www.bialystok.uw.gov.pl bialystok.uw.gov.pl] |footnotes = *118 [[гмина]]д хуваагддаг. }} '''Подласки муж''' ({{lang-pl|Województwo podlaskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Мужийн төв нь [[Белосток]]. 1999 онд [[Белосток муж (1975-1998 он)|Белосток]], [[Ломша муж|Ломша]] болон [[Сувалки муж]]ийн хэсгийг таслан байгуулсан энэхүү муж нь [[Польш|Польш Улсын]] зүүн хойд талд орших бөгөөд [[Люблин муж|Люблин]], [[Мазови муж|Мазови]], [[Варми-Мазури муж]]уудаар хүрээлүүлэхийн зэрэгцээ хойд талаараа Оросын [[Калининград муж]], зүүн хойд талаараа [[Литва|Литва Улс]], зүүн талаараа [[Беларусь|Беларусь Улстай]] [[Дөрвөн улсын цэг|дөрвөн улсын хилийн буланг]] үүсгэнэ. Мужийн нийслэл [[Белосток]] нь 295.000 оршин суугчтай, бусдаар энэ муж нь хамгийн цөөн хүн ам, сууринтай мужид тооцогдоно. Энд [[беларусьчууд|цагаан оросууд]] ба [[Татар үндэстэн|татар]]-[[Ислам Беларусь, Литва ба Польшид|мусульманы]] цөөнх амьдардаг. == Засаг захиргааны гишүүнчлэл == Подласки муж нийт 14 орон нутгийн тойрогт ([[повят]]) хуваагдах ба үүнээс гурав нь ямар нэгэн тойрогт харьяалагддаггүй хот юм. Эдгээр хотууд нь ижил нэртэй орон нутгийн тойрогтоо харьяалагддаггүй. === Tойроггүй хот === * [[Белосток]] (128.208) * [[Ломжа]] (62.746) * [[Сувалки]] (69.351) === Орон нутгийн тойргууд === {| class="wikitable sortable" align=center ! class="sortbottom"| № !!class="unsortable"| Сүлд !! Орон нутгийн тойрог !! Хүн ам<br><small>(2019 оны 6-р сар)</small> |- |- |1 || [[Файл:POL Powiat augustowski COA.svg|24px]] || [[Августов повят|Августов]] || 59.252 |- |2 || [[Файл:POL powiat białostocki COA.svg|24px]] || [[Белосток повят|Белосток]] || 145.486 |- |3 || [[Файл:POL powiat bielski (województwo podlaskie) COA.svg|24px]] || [[Белски повят (Подласки муж)|Белски]] || 56.879 |- |4 || [[Файл:POL powiat wysokomazowiecki COA.svg|24px]] || [[Высокомазовецки повят|Высокомазовецки]] || 58.335 |- |5 || [[Файл:POL powiat grajewski COA.svg|24px]] || [[Граевски повят|Граевски]] || 48.468 |- |6 || [[Файл:POL powiat zambrowski COA (2000-2018).svg|24px]] || [[Замбрувски повят|Замбрувски]] || 44.337 |- |7 || [[Файл:POL powiat kolneński COA.svg|24px]] || [[Кольненски повят|Кольненски]] || 39.236 |- |8 || [[Файл:POL powiat łomżyński COA.svg|24px]] || [[Ломшински повят|Ломжински]] || 51.521 |- |9 || [[Файл:POL powiat moniecki COA.svg|24px]] || [[Монешки повят|Монешки]] || 41.672 |- |10 || [[Файл:POL powiat sejneński COA.svg|24px]] || [[Сейненски повят|Сейненски]] || 20.718 |- |11 || [[Файл:POL powiat siemiatycki COA.svg|24px]] || [[Семятычки повят|Семятычки]] || 46.263 |- |12 || [[Файл:POL powiat sokólski COA.svg|24px]] || [[Сокольски повят|Сокольски]] || 69.773 |- |13 || [[Файл:POL powiat suwalski COA.svg|24px]] || [[Сувалки повят|Сувалки]] || 35.907 |- |14 || [[Файл:POL powiat hajnowski COA.svg|24px]] || [[Хайновски повят|Хайновски]] || 44.725 |- |} == Цахим xолбоос == * [https://web.archive.org/web/20181105041348/http://wrotapodlasia.pl/ Подласки мужийн албан ёсны цахим хуудас] (польшоор) == Эшлэл == {{Reflist}} {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Подласки муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] 9furo38t3ythtdbggcynsjieypf0i5b 0 110890 864896 844555 2026-08-05T18:48:01Z InternetArchiveBot 70653 Add 6 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864896 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | colorcode = {{Ликуд/meta/color}} | name = Ликуд | native_name = {{Script/Hebrew|הליכוד}} | logo = [[File:Likud Logo.svg|200px]] | chairperson = [[Биньямин Нетаньяху]] | founder = [[Менахем Бегин]] | merger = [[Гахал]] ([[Херут]] ба [[Либерал нам (Израил)|Либерал нам]]), [[Чөлөөт төв]], [[Үндэсний жагсаалт]] ба [[Аугаа Израилын хөдөлгөөн]] | headquarters = Мецудат Зеэв 38, </br> [[Тел-Авив]], [[Израил]] | youth_wing = Залуучуудын Ликуд | wing1_title = [[Израил дахь ЛГБТ эрх|ЛГБТ]] жигүүр | wing1 = [[Ликуд ЛГБТ]] | membership = 125,000 | membership_year = 2012 | foundation = 1973 <small>(эвсэл)</small> <br />1988 <small>(нэгдсэн нам)</small> | ideology = {{ubl|class=nowrap| |[[Консерватизм]]<ref>{{cite book|first=Bruce|last=Bueno de Mesquita|page=69|title=Principles of International Politics|publisher=SAGE|year=2013}}</ref><ref>{{cite book|page=[https://archive.org/details/conservativechri0000utte/page/29 29]|title=Conservative Christians and Political Participation|url=https://archive.org/details/conservativechri0000utte|year=2004|first=Glenn|last=Utter|publisher=ABC-CLIO}}</ref><ref>{{cite book|page=192|first=Karim|last=El-Gendy|title=The Process of Israeli Decision Making|year=2018|publisher=Al-Zaytouna Centre}}</ref><ref>{{cite book |last= Neack |first= Laura |date= 2018 |title= Studying Foreign Policy Comparatively |publisher= Rowman & Littlefield Publishers |page= 43 |isbn= 9781538109632}}</ref><ref>{{cite book |date= 2022 |title= The Middle East: From Transition to Development |publisher= Brill |page= 64 |isbn= 9789004476677}}</ref> |[[Үндэсний либерализм]]<ref>{{cite web|author=Daniel Tauber |title=Ze'ev Jabotinsky (1880-1940) |publisher=Likud Anglos |url=http://www.likudanglos.org.il/2010/08/zeev-jabotinsky-1880-1940.html |date=13 August 2010 |quote=Jabotinsky's movement and teachings, which can be characterized as national-liberalism, form the foundation of the Likud party. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110222215318/http://www.likudanglos.org.il/2010/08/zeev-jabotinsky-1880-1940.html |archive-date=22 February 2011 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VtAMxrrQJ_gC&pg=PA241 |title=Comparative Think Tanks, Politics and Public Policy|last1=McGann |first1=James G. |author-link=James McGann |last2=Johnson |first2=Erik C. |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |page=241 |quote=The Likud Party, the party of Prime Minister Ariel Sharon, is a national-liberal party, while the Labor Party, led by Shimon Peres, is more left-wing and identified as social-democratic. |isbn=9781781958995}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/military/world/israel/political-parties.htm |title=Israel – Political Parties |publisher=GlobalSecurity.org |date=2014-04-12 |access-date=2015-01-26 |quote=The two main political parties—Likud, essentially national-liberal and Labor, essentially social-democratic—have historical roots and traditions pre-dating the establishment of the State in 1948.}}</ref><ref name="Election 2015">{{cite news |url=http://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2015/elections/candidates/ |title=Meet the parties – Likud |newspaper=Haaretz |date=2015 |access-date=2015-03-01 |quote=A national-liberal political movement (center-right, in Israeli terms) that was established as an alliance of parties that united into a single party in 1984. |archive-date=2019-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516191128/https://www.haaretz.com/st/c/prod/eng/2015/elections/candidates/ |url-status=dead }}</ref> |[[Эдийн засгийн либерализм]]<ref>{{cite news|work=[[BBC]]|title=Israel election: Who are the key candidates?|date=14 March 2015|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-31815481}}</ref> |[[Сионизм]]<ref name=bbc>{{cite news |title=Guide to Israel's political parties |date=21 January 2013 |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-21073450 |work=BBC News |access-date=28 June 2015}}</ref> |[[Баруун жигүүрийн популизм]]<ref>{{cite book|title=Being Israeli: The Dynamics of Multiple Citizenship|url=https://archive.org/details/beingisraelidyna0000shaf|page=[https://archive.org/details/beingisraelidyna0000shaf/page/30 30]|first=Gershon|last=Shafir|publisher=Cambridge University Press|year=2002}}</ref><ref>{{cite book|title=Globalization and Social Movements|page=201|first=Valentine|last=Moghadam|year=2020|publisher=Rowman & Littlefield}}</ref><ref>{{cite book|title=All Together Now|url=https://archive.org/details/alltogethernow0000lang|publisher=Biteback Publishing|year=2017|first=Barry|last=Langford|quote=Netanyahu, leader of the right-wing populist party Likud, ran for re-election}}</ref> |'''Түүхэн:''' |[[Либерал консерватизм]]<ref>{{cite book|title=Experimental Studies of Interactive Decisions|url=https://archive.org/details/experimentalstud0000rapo|author=Amnon Rapoport|publisher=Kluwer Academic|isbn=0792306856|year=1990|page=[https://archive.org/details/experimentalstud0000rapo/page/413 413]|quote=Likud is a liberal-conservative party that gains much of its support from the lower and middle classes, and promotes free enterprise, nationalism, and expansionism.}}</ref> |[[Үндэсний консерватизм]]<ref>{{cite book |last= Watzal |first= Ludwig |author-link= |date= 1999 |title= Peace Enemies The Past and Present Conflict Between Israel and Palestine |location= |publisher= PASSIA |page= 28 |isbn= }}</ref><ref>{{cite book |last= Grübel |first= Monika |author-link= |date= 1997 |title= Judaism |url= https://archive.org/details/judaism0000grub |location= |publisher= Barron's |page= [https://archive.org/details/judaism0000grub/page/191 191] |isbn= 9780764100512}}</ref> |[[Ревизионист Сионизм]]<ref name=nytimes1>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/11/22/weekinreview/the-world-pursuing-peace-netanyahu-and-his-party-turn-away-from-greater-israel.html |title=The World: Pursuing Peace; Netanyahu and His Party Turn Away from 'Greater Israel' |author=Joel Greenberg |newspaper=The New York Times |date=22 November 1998 |quote=Likud, despite defections, had joined Labor in accepting the inevitability of territorial compromise.... Revolutionary as it may seem, Likud's abandonment of its maximalist vision has in fact been evolving for years. |access-date=30 June 2015}}</ref><ref name=nytimes2>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/02/21/world/middleeast/21netanyahu.html |title=Netanyahu, Once Hawkish, Now Touts Pragmatism |author=Ethan Bronner |author-link=Ethan Bronner |newspaper=The New York Times|date=20 February 2009|quote=Likud as a party has made a major transformation in the last 15 years from being rigidly committed to retaining all the land of Israel to looking pragmatically at how to retain for Israel defensible borders in a very uncertain Middle East.... |access-date=30 June 2015}}</ref>}} | position = [[Төв-барууны улс төр|Төв-баруун]]<ref name="Election 2015"/><ref name=Cambridge /> to<br/>[[Баруун жигүүрийн улс төр|баруун жигүүр]]<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Likud|title=Likud – political party, Israel|website=Britannica.com|access-date=5 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-21073450|title=Guide to Israel's political parties|date=4 November 2017|website=Bbc.com|access-date=5 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/LikudParty.html|title=History & Overview of the Likud Party|website=Jewishvirtuallibrary.org|access-date=5 November 2017}}</ref><ref name=washpost>{{cite news |author=Ishaan Tharoor |date=14 March 2015 |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2015/03/13/these-are-the-political-parties-battling-for-israels-future/ |title=A guide to the political parties battling for Israel's future |access-date=28 June 2015}}</ref> | european = [[Европын Консерватив ба Реформист Намын Холбоо]] (бүс нутгийн хамтрагч)<ref>{{Webarchiv|url=http://www.acreurope.eu/about_us/member_parties-Israel#parties |wayback=20171012044529 |text=Member parties |archiv-bot=2023-09-26 12:55:28 InternetArchiveBot }} European Conservatives and Reformists Party</ref> | international = [[Олон Улсын Ардчилсан Холбоо]] | seats1_title = [[Кнессет]] | seats1 = {{Composition bar|29|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | seats2_title = Хамгийн их авсан суудал | seats2 = {{nowrap|48 (1981)}} | anthem = <center>{{Script/Hebrew|"ג'ינגל הליכוד"}}<ref>{{cite web|url=https://news.walla.co.il/item/36736|title=הג'ינגל של הליכוד: רק שרון יביא שלום שישמור עלינו|website=news.walla.co.il|access-date=8 August 2018}}</ref></center> | colours = {{Color box|{{Ликуд/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]] | symbol = {{Script/Hebrew|מחל}}<br>{{Script/Arabic|م‌ح‌ل}}<br><br><ref>{{Cite web|url=https://bechirot24.bechirot.gov.il/election/Candidates/Pages/OneListCandidates.aspx?LPF=Search&WebId=6adadc15-e476-480b-9746-04490aedeb0f&ListID=ba72a662-765c-45af-9d48-fb68080956af&ItemID=218&FieldID=ListNickname_GxS_Text|title=הליכוד בהנהגת בנימין נתניהו לראשות הממשלה|website=Central Election Committee for the Knesset|access-date=2021-06-14}}</ref> | website = {{URL|http://www.likud.org.il|www.likud.org.il}} | country = Израилын }} '''Ликуд''' ([[Еврей хэл|еврей.]] הַלִּיכּוּד), албан ёсоор '''Ликуд - Үндэсний Либерал Хөдөлгөөн''' — нь [[Израил|Израилын]] үндэсний-либерал, баруун-төв үзэлтэй баруун жигүүрийн нам юм.<ref>{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3498238,00.html|title=Likud|publisher=Ynetnews|date=1 February 2008|access-date=30 June 2015}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TffrTUyCD6QC&pg=PA304|title=The Cambridge Dictionary of Judaism and Jewish Culture|editor-last1=Baskin|editor-first1=Judith Reesa|publisher=Cambridge University Press|year=2010|page=304|quote=To overcome Labor Party dominance, the bulk of center-right parties formed Likud.... In the early twenty-first century, Likud remains a major factor in the center-right political bloc.|isbn=9780521825979|access-date=30 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://institute.global/advisory/parties-israels-2019-parliamentary-election|title=The Parties in Israel's 2019 Parliamentary Election|publisher=[[Tony Blair Institute for Global Change]]|date=28 March 2019|quote=Likud was founded as a secular, centre-right party.|access-date=3 Дөрөвдүгээр сар 2021|archive-date=12 Хоёрдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212234923/https://institute.global/advisory/parties-israels-2019-parliamentary-election|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.google.com/books/edition/A_Political_and_Economic_Dictionary_of_t/buyrxARN_H0C?hl=en&gbpv=1&bsq=likud|title=A Political and Economic Dictionary of the Middle East|publisher=[[Taylor & Francis]]|year=2013|editor=David Seddon|isbn=9781135355616|quote=Likud is centre-right, strongly nationalistic and assertive in foreign policy.}}</ref> Иргэний нам<ref name="Israelin">{{cite book|title=Israel in the Middle East: Documents and Readings on Society, Politics, and Foreign Relations, Pre-1948 to the Present|url=https://archive.org/details/isbn_9780874519624|editor=Itamar Rabinovich|editor2=Jehuda Reinharz|publisher=Brandeis University Press|year=2008|page=[https://archive.org/details/isbn_9780874519624/page/462 462]}}</ref> гэж [[1973 он|1973 онд]] [[Менахем Бегин]], [[Ариел Шарон]] нар хэд хэдэн баруун жигүүрийн намтай эвсэж байгуулсан. [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977 оны сонгуульд]] Ликуд үнэмлэхүй ялалт байгуулсан нь тус улсын улс төрийн түүхэн дэх томоохон эргэлт болж, зүүний хүчнийхэн анх удаагаа хүчээ алдсан. [[Израил|Израилд]] анх удаа баруун жигүүрийн нам олон санал авч ялалт байгуулсан нь энэ байв.<ref name="bsisu12">{{cite journal|last=Bsisu|first=Naji|title=Israeli Domestic Politics and the War in Lebanon|journal=Lights: The MESSA Journal|date=Spring 2012|publisher=University of Chicago|volume=1|issue=3|url=http://lucian.uchicago.edu/blogs/messa/files/2012/07/Lights-S2012-Template-FINAL.pdf#page=34|pages=29-38 <!-- of the magazine, not the PDF -->|access-date=23 March 2013}}</ref> Гэсэн хэдий ч 1980-аад оны ихэнх хугацаанд улс орноо удирдсаны дараа нам [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992 онд Кнессетийн сонгуульд]] ялагдсан. Гэсэн хэдий ч Ликудын нэр дэвшигч [[Биньямин Нетаньяху]] [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996 оны ерөнхий сайдын сонгуульд]] ялалт байгуулж, засгийн газар байгуулах үүрэг хүлээсэн. [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяхугийн]] засгийн газар задарсны дараа, [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999 онд сонгууль]] зохион байгуулагдаж, Ликуд нам [[Эхуд Барак|Эхуд Баракийн]] удирдсан [[Нэг Израил]] эвслийн эсрэг ялагдахад хүргэсэн. [[2001 он|2001 онд]] Ликудийн [[Ариел Шарон]] [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999 оны сонгуулийн]] дараа [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяхуг]] орлож, [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] [[Эхуд Барак]] огцорсны дараа зохион байгуулагдсан [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001 оны ерөнхий сайдын сонгуульд]] [[Эхуд Барак|Баракийг]] ялсан. [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003 оны сонгуульд]] Ликуд нам нь үнэмлэхүй ялалт байгуулсны дараа [[Ариел Шарон]] [[2005 он|2005 онд]] [[Кадима]] намыг байгуулснаар Ликуд намд томоохон хагарал гарч байсан. Үүнээс болж Ликуд нам [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006 оны сонгуульд]] 4-т орж, [[Кнессет|Кнессетэд]] 28 суудал алдсан. [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009 оны сонгуулийн]] дараа Ликуд нэмж 15 суудал авч чадсан бөгөөд [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] намаа эргүүлэн хяналтдаа авснаар [[Бидний гэр Израил]], [[Шас]] намуудтай эвсэл байгуулж засгийн газрыг хяналтдаа авав. [[Кадима]] нам олон тооны суудал авсан ч, олонх болж чадаагүй. [[Биньямин Нетаньяху|Нетаньяху]] тэр үеэс [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] байсан бөгөөд Ликуд [[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 4-р сарын сонгуулиар]] Ликуд [[Кахоль-лаван]] намтай суудлын тоогоороо тэнцэж<ref>{{cite web|url=https://www.algemeiner.com/2019/04/10/israeli-elections-results-likud-tied-with-blue-and-white-but-right-wing-bloc-remains-larger-handing-netanyahu-the-victory/|title=Israeli Elections Results: Likud Tied With Blue and White, But Right-Wing Bloc Remains Larger, Handing Netanyahu the Victory|work=[[Algemeiner Journal]]|access-date=24 September 2019|author=Benjamin Kerstein|date=10 April 2019}}</ref>, [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 9-р сарын сонгуульд]] [[Кахоль-лаван]] нэгээр илүү суудал авах хүртэл Ликуд нам сонгууль бүрд тэргүүлж байсан.<ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/likud-wins-extra-seat-at-expense-of-utj-after-election-committee-adjusts-results/|title=Likud wins extra seat at expense of UTJ as election committee adjusts results|work=[[The Times of Israel]]|access-date=24 September 2019|author=Staff writer|author-link=Staff writer|date=24 September 2019}}</ref> Ликуд намын гишүүнийг Ликудник ([[Еврей хэл|еврей.]] לִכּוּדְנִיק‎) гэж нэрлэдэг.<ref>{{cite web|url=http://www.morfix.co.il/%D7%9C%D6%B4%D7%9B%D6%BC%D7%95%D6%BC%D7%93%D6%B0%D7%A0%D6%B4%D7%99%D7%A7|title=Likudnik|publisher=Milon Morfix|access-date=25 April 2010}}</ref> ==Дарга== {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! colspan="3" | Дарга ! Ажлаа авсан ! Ажлаа өгсөн ! Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа ! Сонгууль |- | style="background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white" | '''1''' | [[File:Menachem Begin, Andrews AFB, 1978.JPG|70px]] | [[Менахем Бегин]] | 1973 | 1983 | 1977–1983 | [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977]], [[1981 оны Израилын парламентын сонгууль|1981]] |- | style="background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white" | '''2''' | [[File:Yitzhak Shamir (1980).jpg|70px]] | [[Ицхак Шамир]] | 1983 | 1993 | 1983–1984, 1986–1992 | [[1984 оны Израилын парламентын сонгууль|1984]], [[1988 оны Израилын парламентын сонгууль|1988]], [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992]] |- | style="background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white" | '''3''' | [[File:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|70px]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | 1993 | 1999 | 1996–1999 | [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996]], [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999]] |- | style="background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white" | '''4''' | [[File:Ariel Sharon 2001.jpg|70px]] | [[Ариел Шарон]] | 1999 | 2005 | 2001–2006 | [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001]], [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003]] |- | style="background: {{Ликуд/meta/color}}; color: white" | '''(3)''' | [[File:Benjamin Netanyahu 2012.jpg|70px]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | 2005 | - | 2009–одоо үе | [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006]], [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009]], [[2013 оны Израилын парламентын сонгууль|2013]], [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015]] [[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 4-р сар]], [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 оны 9-р сар]], [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]] |} ==Сонгуулийн үр дүн== {| class="wikitable" |- ! Сонгууль ! Намын дарга ! Санал ! % ! Авсан суудал ! +/- ! З.Г? |- ! [[1973 оны Израилын парламентын сонгууль|1973]] | [[Менахем Бегин]] | align=right|473,309 | align=right|30.2 (#2) | {{Composition bar|39|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 7 | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ! [[1977 оны Израилын парламентын сонгууль|1977]] | [[Менахем Бегин]] | align=right|583,968 | align=right|33.4 (#'''1''') | {{Composition bar|43|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 4 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[1981 оны Израилын парламентын сонгууль|1981]] | [[Менахем Бегин]] | align=right|718,941 | align=right|37.1 (#'''1''') | {{Composition bar|48|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 3 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[1984 оны Израилын парламентын сонгууль|1984]] | [[Ицхак Шамир]] | align=right|661,302 | align=right| 31.9 (#2) | {{Composition bar|41|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 7 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[1988 оны Израилын парламентын сонгууль|1988]] | [[Ицхак Шамир]] | align=right|709,305 | align=right|31.1 (#'''1''') | {{Composition bar|40|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 1 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[1992 оны Израилын парламентын сонгууль|1992]] | [[Ицхак Шамир]] | align=right|651,229 | align=right|24.9 (#2) | {{Composition bar|32|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 8 | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ! rowspan=2| [[1996 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1996]] | rowspan=2| [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|767,401 | align=right|25.1 (#2) | {{Composition bar|22|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 10 | rowspan=2 {{yes2|Эвсэл}} |- | 1,501,023 | 50.5 (#'''1''') | colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль |- ! rowspan=2| [[1999 оны Израилын бүх нийтийн сонгууль|1999]] | rowspan=2|[[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|468,103 | align=right|14.1 (#2) | {{Composition bar|19|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 3 | rowspan=2 {{no2|Сөрөг хүчин}} |- | 1,402,474 | 43.9 (#2) | colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль |- ! [[2001 оны Израилын ерөнхий сайдын сонгууль|2001]] | [[Ариел Шарон]] | align=right|1,698,077 | align=right|62.4 (#'''1''') | colspan=2| ерөнхий сайдын сонгууль | {{yes2|Сөрөг хүчин}} |- ! [[2003 оны Израилын парламентын сонгууль|2003]] | [[Ариел Шарон]] | align=right|925,279 | align=right|29.4 (#'''1''') | {{Composition bar|38|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 19 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[2006 оны Израилын парламентын сонгууль|2006]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|281,996 | align=right|9.0 (#4) | {{Composition bar|12|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 26 | {{no2|Сөрөг хүчин}} |- ! [[2009 оны Израилын парламентын сонгууль|2009]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|729,054 | align=right|21.6 (#2) | {{Composition bar|27|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 15 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[2013 оны Израилын парламентын сонгууль|2013]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|884,631 | align=right|23.3 (#'''1''') | {{Composition bar|20|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}} 7 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right| 984,966 | align=right|23.4 (#'''1''') | {{Composition bar|30|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 12 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[2019 оны 4 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 (4)]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|1,138,772 | align=right|26.5 (#'''1''') | {{Composition bar|35|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}} 5 | {{Maybe|Дахин сонгууль}} |- ! [[2019 оны 9 сарын Израилын парламентын сонгууль|2019 (9)]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|1,113,617 | align=right|25.1 (#2) | {{Composition bar|32|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}}4 | {{Maybe|Дахин сонгууль}} |- |- ! [[2020 оны Израилын парламентын сонгууль|2020]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|1,349,171 | align=right|29.5 ('''#1''') | {{Composition bar|36|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{increase}}4 | {{yes2|Эвсэл}} |- ! [[2021 оны Израилын парламентын сонгууль|2021]] | [[Биньямин Нетаньяху]] | align=right|1,066,892 | align=right|24.2 ('''#1''') | {{Composition bar|30|120|hex={{Ликуд/meta/color}}}} | align=right|{{decrease}}6 | {{TBA}} |- |} == Эшлэл == [[Ангилал:Израилын нам]] [[Ангилал:Консерватив нам]] [[Ангилал:Үндсэрхэг үзэлт нам]] [[Ангилал:Тел-Авивын байгууллага]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1973 онд байгуулагдсан]] rfgwgamq2e5zohwqqizdfe7jaj4wrvl 0 110949 864834 788811 2026-08-05T17:46:58Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864834 wikitext text/x-wiki {{short description|Эртний Египетийн династ}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Египетийн анхдугаар династ | era = Хүрэл зэвсгийн үе | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | nation = | image_map = Narmer palette (obverse).jpg | link = | alt = | image_map_caption = [[Нармерийн хавтан]] (МЭӨ 3200–3000 оны орчим) | image_flag = | flag = | flag_type = | year_start = МЭӨ 3100 | year_end = МЭӨ 2900 | p1 = Династийн өмнөх үеийн Египет | flag_p1 = | s1 = Египетийн хоёрдугаар династ | flag_s1 = | capital = [[Тинис]] | common_languages = [[Египет хэл]] | religion = [[Египетийн эртний шашин]] | event_start = | event_end = | demonym = | area_km2 = | area_rank = | GDP_PPP = | GDP_PPP_year = | HDI = | HDI_year = | today = }} Эртний Египетийн '''анхдугаар династ''' (Анхдугаар хаант улс) нь Еипетийг нэгтгэн захирч байсан 11 фараоны үеийг хэлдэг бөгөөд Дээд болон Доод Египетийг нэгтгэсэн гэгдэх Нармер фараонаар энэ үе эхэлдэг.<ref>{{Cite journal|title=Who was Menes?}} Available online {{Cite web|title=[1]|url=http://www.narmer.org/menes|access-date=2021-02-21|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901204749/http://www.narmer.org/menes|url-status=dead}}</ref> Анхдугаар династ нь Египетийн эхэн үеийн династуудын эхлэл болдог байна. Энэ үед Египетийн төр засаг Тинист төвлөрч байв. Анхдугаар династын оршиж байсан цаг үе нь судлаачдын дунд одоог хүртэл маргаантай байдаг. Анхдугаар династ нь МЭӨ 30 юмуу 34-р зууны үед байгуулагдаж хүрэл зэвсгийн эхэн үед мөхсөн байдаг. 2013 онд хийгдсэн цацраг идэвхт нүүрстөрөгчийн шинжилгээгээр Анхдугаар династын эхлэл буюу Нармерийн хаан ширээн заларсан онг МЭӨ 3100 он буюу зуунаар авч үзвэл МЭӨ 3218–3035 он (95%-н магадлалтай) гэж тогтоогоод байгаа юм. <ref>{{Cite journal|title=An absolute chronology for early Egypt using radiocarbon dating and Bayesian statistical modelling|journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|date=4 September 2013|volume=469|issue=2159|pages=20130395–20130395|doi=10.1098/rspa.2013.0395}}</ref> == Династ == Анхдугаар династын тухай тэмдэглэл маш цөөн тооны дурсгалын зүйлс дээр үлдэж хоцорсон бөгөөд хаадын нэрийг сийлсэн Нармерийн хавтан, Нармерийн мунын толгой, Дэн болон Кагийн хаадын нэрс зэрэг цөөн хэдэн дурсгалын зүйлс л одоо үед хадгалагдан иржээ. <ref>{{Citation|contribution=Qa'a and Merneith lists|title=Xoomer|publisher=Virgilio|place=[[Italy|IT]]|url=http://xoomer.virgilio.it/francescoraf/hesyra/Egyptgallery03.html}}.</ref> <ref>The Narmer Catalog {{Webarchiv|url=http://narmer.org/inscription/1553 |wayback=20200208115735 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-08-12 22:40:54 InternetArchiveBot }}</ref> <ref>The Narmer Catalog {{Webarchiv|url=http://narmer.org/inscription/4048 |wayback=20200219162600 |text=Archive copy |archiv-bot=2024-08-12 22:40:54 InternetArchiveBot }}</ref> Палермогийн чулууг эс тооцвол эртний Египетийн эхний хоёр династийн тухай тэмдэглэн үлдээсэн сурвалж байдаггүй. Манетогийн "''Aegyptiaca"'' гэх сурвалж нь археологийн болон бусад түүхэн сурвалжуудтай зөрөлддөг бөгөөд Мането Анхдугаар династын 9 хаадыг дурдсанаас ганц л бусад бусад сурвалжтай таардаг бөгөөд дээр дурдсан есөн хааны дөрвийнх нь тухай мэдээллийг л тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. <ref>Manetho, Fr. 6, 7a, 7b. Text and translation in ''Manetho'', translated by W.G. Waddell (Cambridge: Harvard University, 1940), pp.&nbsp;27–35</ref> Египетийн иероглоф үсгүүд энэ үеэс эхлэн хөгжсөн бөгөөд үүнээс хойш 3000 жилийн туршид бага зэрэг өөрчлөгдснийг эс тооцвол бараг өөрчлөгдөөгүй юм.<gallery mode="slideshow"> Файл:Narmer Palette.jpg|Нармерийн хавтан Файл:Mace-head of King Narmer.jpg|Нармерийн мунын толгой Файл:Necklaces with different types of beads. Carnelian, coral, and garnet. 1st Dynasty, c. 3000 BCE. From the Tomb of Mena, Naqada or Abydos Cemetery B, Egypt. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg|Анхдугаар династын үед харъяалагдах шүр болон анараар хийсэн хүзүүн зүүлт Файл:Pottery jar with integral strainer. 1st Dynasty, Early Dynastic Period. From Egypt. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg|Салдаггүй шүлтүүр бүхий шавар сав </gallery> == Хүн тахил == Хүн тахил нь анхдугаар династын бүхий л хаадын оршуулгын ёслолын заншил болсон хэсэг байсан бөгөөд фараоны үхлийн дараах амьдралд туслах үүднээс илжиг, муур гэх мэтийн амьтад болон хүн золиослон фараоны булшны ойролцоо байрлуулан бунханд оршуулдаг байжээ. Джерийн булшнаас гэхэд 338 хүний шарил олдсон байдаг. Гэвч энэхүү заншил анхдугаар династыг мөхсөнтэй зэрэгцэн тодорхойгүй шалтгааны үүднээс мартагдсан байдаг. == Удирдагчид == Египетийн түүхэн дэх мэдэгдэж буй Анхдугаар династын захирагчдыг доор үзүүлэв: {| class="wikitable" width="100%" ! width="15%" |Нэр ! width="50%" |Тайлбар ! width="20%" |Хаанчлалын он жилүүд |- |Нармер |Нейтхотептэй гэрлэсэн гэж үздэг. Мөн Нармер болон Менесийг нэг хүн гэж үздэг. Нармер нь Доод болон Дээд Египетийг нэгтгсэн. |МЭӨ 3200 оны орчим |- |Хор-Аха |Грекээр: ''Athotís''.Нүбичүүдийн эсрэг тэмцсэн бөгөөд Бенериб болон Хенатаптай гэрлэсэн. |<center>МЭӨ 3050 оны орчим</center> |- |Джер |Грек: ''Uenéphes'' (after his Gold name ''In-nebw''); Түүний нэр Палермогийн чулуун дээр сийлэгдсэн байдаг. Мөн түүний булш нь сүүлийн үед Осирисын булш гэж үзэгдэх болсон. |<center>54 жил</center> |- |Джет |Грек: ''Usapháis''. Аханейттэй гэрлэсэн. |<center>10 жил</center> |- |Мэрнит |Эмэгтэй фараон байх боломжтой (Дэнийн өмнөөс төр барьсан эсвэл түүний хатан болж төр барьсан байх магадлалтай) Мернитийн булш нь тухайн үедээ хаадынхтай зэрэгцэж байсан бөгөөд Джет болон Дэнийн шарилтай ойролцоо оршуулагдсан байдаг. <ref>{{Cite book|last=Tyldesley|first=J.|title=Chronicle of the Queens of Egypt|url=https://archive.org/details/chronicleofqueen00tyld|publisher=Thames & Hudson|year=2006}}</ref> |МЭӨ 2900 оны орчим |- |Ден |Грек: ''Kénkenes'' Дээд болон доод Египетийг нэгтгэсэн титмийг хамгийн анх зүүсэн нэгэн мөн хамгийн анхны ''niswt bity'' гэх цолыг бүтэн авсан фараон. |<center>42 жил</center> |- |Анеджиб |Грек: ''Miebidós''. Өөрийн ''nebwy'' гэх нэрээр танигдсан. |<center>10 жил</center> |- |Семерхет |Greek form: ''Semempsés''. Түүний хаанчлалын жилүүд нь Кайрын чулуун дээр сайтар хадгалагдсан. |<center>8,25 жил</center> |- |Ка |Грек: ''Bienéches''. Урт удаан хугацааны туршид хаанчилсан. |<center>34 жил</center> |- |Снеферка |Маш богино хугацаанд хаанчилсан бөгөөд хаанчлалын он жилүүд тодорхойгүй |<center> МЭӨ 2900 оны орчим </center> |- |Хорус шувуу |Маш богино хугацаанд хаанчилсан бөгөөд хаанчлалын он жилүүд тодорхойгүй |<center>МЭӨ 2900 оны орчим</center> |} <references /> [[Ангилал:Эртний Египет]] 9jqizjc4mivzeq310b4dxly1carfa2z 0 113349 865043 662591 2026-08-05T21:06:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865043 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Хөүп Лэнг | зураг = Hope Lange 1957.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Хөүп Лэнг 1957 онд | төрсөн нэр = Хөүп Элиз Росс Лэнг | төрсөн_огноо ={{Birth date|1933|11|28}} | төрсөн_газар = АНУ, [[Коннектикут]], [[Реддинг (Коннектикут)|Реддинг]] | нас барсан_огноо = {{Death date and age|2003|12|19|1933|11|28}} | нас барсан_газар = АНУ, [[Калифорни]], [[Санта-Моника]] | бусаднэр = | мэргэжил = Жүжигчин | идэвхтэй жил = 1942–1998 | эхнэр = {{marriage|[[Дон Мюррэй (жүжигчин)|Дон Мюррэй]]|1956|1961|end=салсан}}<br>{{marriage|[[Алан Ж. Пакула]]|1963|1971|end=салсан}}<br>{{marriage|Бага Чарльз Холлерит|1986|end=нас барсан}} | дотнотүнш = | website = }} '''Хөүп Элиз Росс Лэнг''' ({{lang-en|Hope Elise Ross Lange}}, 1933 оны 11 сарын 28&nbsp;– 2003 оны 12 сарын 19)<ref name="Chase 1989">{{cite book|last1=Chase|first1=William D.|author2=Helen M. Chase|title=Chase's Annual Events: Special Days, Weeks and Months in 1988|url=https://archive.org/details/chasesannualeven0000will|publisher=McGraw-Hill|year=1988|page=[https://archive.org/details/chasesannualeven0000will/page/263 263]|quote=Hope Lange, actress, born at Reading Ridge, CT, Nov. 28, 1933|isbn=978-0-8092-4667-0}}</ref> нь Америкийн театр, кино, телевизийн жүжигчин байв. Лэнг 1957 онд ''[[Пэйтон Плэйс (кино)|Пэйтон Плэйс]]'' киноны [[Селена Кросс]]ын дүрийг бүтээсний төлөө "[[Алтан бөмбөрцөг]]", "[[Оскарын шагнал|Оскар]]"-ын шилдэг туслах эмэгтэй дүрийн шагналд нэр дэвшиж байв. 1969 болон 1970 онуудад ''[[Сүнс ба хатагтай Муир (телевизийн цуврал)|Сүнс ба хатагтай Муир]]'' хошин цувралын Каролин Муирийн дүрээрээ Эмми шагналыг хошин цувралын шилдэг эмэгтэй гол дүрийн төрлөөр хүртжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commons category|Hope Lange|Хөүп Лэнг}} * {{IMDb name|0486136}} * {{Amg name|40445}} {{DEFAULTSORT:Лэнг, Хөүп}} [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] [[Ангилал:2003 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Рийд коллежийн төгсөгч]] k6nylpefvnesfyd23kwh8fv47a6kgev 0 114298 864908 859799 2026-08-05T18:58:32Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864908 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс гүүр | bridge_name = Эразмус гүүр | native_name = Erasmusbrug | native_name_lang = nl | image = Erasmusbrug, September 2019.jpg | image_size = 266px | alt = | caption = Роттердам дахь Эразмус гүүр | official_name = | other_name = ''De Zwaan'' (Хун) | carries = 2 трамвайн зам, 4 эгнээ, 2 дугуйн зам, 2 явган хүний ​​зам | crosses = [[Ниве Маас мөрөн|Ниве Маас]] | locale = [[Роттердам]], [[Нидерланд]] | owner = | maint = | id = | id_type = | website = | architect = | designer = [[Бен ван Беркел]] | engineering = | winner = | contracted_designer = | design = | material = [[Ган]] болон бетон | length = {{convert|802|m|ft|adj=mid}}<ref name="gannon 2004" /> | width = {{convert|33.8|m|ft|adj=mid}} | height = {{convert|139|m|ft|adj=mid}} | mainspan = {{convert|285|m|ft|adj=mid}} | spans = 4 | pierswater = | load = | clearance = | below = {{convert|12.5|m|ft|adj=mid}} | life = | builder = | fabricator = | begin = | complete = 1996 | cost = € 165 сая<ref>[http://www.top010.nl/html/erasmusbrug.htm erasmusbrug]</ref> (365 сая [[Нидерланд гульден|гульден]])<ref>[http://www.cvs-congres.nl/cvspdfdocs/cvs10_107.pdf cvspdfdocs]</ref> | open = | inaugurated = | toll = | traffic = | preceded = | followed = | heritage = | collapsed = | closed = | replaces = | coordinates = {{coord|51|54|33|N|4|29|12|E|region:NL_type:landmark_source:dewiki|display=title,inline}} | extra = | references = }} '''Эразмус гүүр''' ({{lang-nl|Erasmusbrug}}) [[Роттердам]] хотын [[Ниве Маас мөрөн|Шинэ Маас мөрөн]] дээгүүрх [[налуу татлагат гүүр]] юм. [[Роттердамын Эразмус]]ын нэрээр нэрлэгдсэн уг гүүр нь Роттердам хотын төвийг ''«Өмнөд (Роттердамын) Толгой»''-той ({{lang-nl|Kop van Zuid}}) холбодог. Энэхүү байгууламж нь [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] километр 1000,86 ба Нидерландын усан зам 102-ын километр 11,53 дээр оршдог. Эразмус гүүр нь Райн мөрний километр 1036,20 буюу Нидерландын усан замын километр 46,17 цэг дээр [[Хойд тэнгис]]т цутгах цутгалын наана орших хамгийн сүүлчийн гүүр юм. Гүүрний урд үзүүр дээр гудамж талруугаа хазайсан, өвөрмөц дизайн бүхий италийн архитектор [[Ренцо Пиано|Ренцо Пианогийн]] бүтээл болох «Өмнөд Цамхаг» (нидерландаар ''Toren op Zuid'' эсвэл ''KPN Tower'') байдаг. Гүүрийн нийт урт нь 802<ref name="gannon 2004">{{cite book |editor1-last=Gannon |editor1-first=Todd |title=UN Studio/ Erasmus Bridge, Rotterdam, The Netherlands |url=https://archive.org/details/unstudioerasmusb0000unse |date=March 2004 |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=156898426X |pages=[https://archive.org/details/unstudioerasmusb0000unse/page/n2 1]–176 |edition=Source Books in Architecture (Book 4)}}</ref> метр бөгөөд 410 метр урт налсан татлага, нээгдэх хэсгийг үндсэн өргөн нь 278 метр ба түүний цагаан өнгөтэй, өнцөг бүхий тулгуур [[Пилон (гүүр)|пилоны]] өндөр нь 139 метр юм. Эразмус гүүр нь баруун европын хамгийн том ба хамгийн хүнд нээгддэг гүүрэнд тооцогддог. Ган бүхий байгууламжийн нийт жин нь 6.800 тонн. == Зургийн цомог == {{Том зураг|Erasmusbrug panorama.jpg|1000|Эразмус гүүр}} <gallery widths="150" heights="150"> 2008-07 erasmusbrücke hoch.JPG|<center>Нээгдсэн байгаа нь</center> Erasmusbrug geopend.jpg|<center>Пилоныг доороос нь</center> Rotterdam, de Erasmusbrug met de Kop van Zuid foto3 2015-08-02 20.48.jpg|<center>Гүүрийн умард талаас хотын төв рүү</center> Rotterdam Erasmusbrug bij avond vanaf hoek Veerhaven-Westerkade.jpg|<center>Эразмус гүүр шөнөөр</center> </gallery> == Мөн үзэх == * [[Райн мөрний гүүрний жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Erasmus bridge|Эразмус гүүр}} * [https://web.archive.org/web/20210511113643/https://www.brueckenweb.de/2content/datenbank/bruecken/3brueckenblatt.php?bas=1219 ''Erasmusbrug''] == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Ган гүүр]] [[Ангилал:Налуу татлагат гүүр]] [[Ангилал:Нээгдэх гүүр]] [[Ангилал:Европын гүүр]] [[Ангилал:Нидерландын замын гүүр]] [[Ангилал:Роттердамын тээврийн байгууламж]] [[Ангилал:1990-ээд онд барьсан]] 3v20iw6vkh57xrrg4efa1c6mm9ui2d8 14 115479 865130 668420 2026-08-06T09:06:20Z Enkhsaihan2005 64429 865130 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Warmian-Masurian Voivodeship|Варми-Мазури муж}} {{Cat main|Варми-Мазури муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Варми-Мазури муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Варми-Мазури муж]] 34kdyqurp3e5gp7e3evjf6a1ff7hjv6 14 115481 865131 668422 2026-08-06T09:07:26Z Enkhsaihan2005 64429 865131 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Elbląg|Элблонг}} {{cat main|Элблонг}} [[Ангилал:Варми-Мазури мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] 5nfyjn3bdocv7r8cx5b7z5lbrwfzspk 0 115929 865042 850522 2026-08-05T21:05:38Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865042 wikitext text/x-wiki {{Short description|1813 оны Наполеоны дайны тулаан}} {{for|Гучин жилийн дайны тулалдааны|Лайпцигийн тулалдаан (1642)}} {{redirect|Үндэстнүүдийн тулалдаан}} {{Инфобокс дайн | conflict = Үндэстнүүдийн тулалдаан | partof = [[Зургаадугаар эвслийн дайн|Зургаадугаар эвслийн]] [[1813 оны Германы аян дайн|Германы аян]] | image = MoshkovVI SrazhLeypcigomGRM.jpg | caption = ''Лайпцигийн тулалдаан'' <br /> [[Владимир Мошков]], 1815 | date = 1813 оны 10 сарын 16–19 | place = [[Лайпциг]], [[Саксоны хаант улс]] | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}} | mapframe = no | result = Эвслийн ялалт | territory = [[Райны Холбоо]]ны задрал * Франц Райны зүүн хэсэгт орших бүх нутаг дэвсгэрийн бүрэн хяналтаа алдсан | combatant1 = {{plainlist| * {{flagcountry|Оросын эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Австрийн эзэнт гүрэн}} * {{flagcountry|Пруссийн хаант улс|1803}} * {{flag|Швед|naval}} * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} [[Мекленбург-Швериний Гүнт Улс|Мекленбург-Шверин]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|Саксон болон Вюртемберг улс 10 сарын 18-нд холбоотнуудад урвасан.|name=defection}} * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} * {{flagcountry|Их Британи, Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс}} }} | combatant2 = {{plainlist| {{flagcountry|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} }} * {{flagicon|Баден|1806}} [[Бадены Их Гүнт Улс|Баден]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} [[Варшавын Гүнт Улс]] * {{flagcountry|Наполеоны Итали}} * {{flagicon|Вестфали}} [[Вестфалийн хаант улс|Вестфали]] * {{flagicon|Неаполийн хаант улс|1811}} [[Неаполийн хаант улс (Наполеоны)|Неаполь]] * {{flagcountry|Саксоны хаант улс|1806}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Вюртембергийн хаант улс|1803}}{{efn|name=defection}} (10 сарын 18 хүртэл) * {{flagcountry|Хессений Их Гүнт Улс}} | commander1 = {{plainlist| * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[Карл Филипп цу Шварценберг|Карл фон Шварценберг]]{{efn|Ерөнхий командлагч (Германд); Бохемийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} [[II Франц|I Франц]] * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[I Александр]]{{efn|Дээд ерөнхий командлагч (зүүн фронтын)}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} [[Левин Август фон Беннигсен|Левин фон Беннигсен]]{{efn|Польшийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[III Фридрих Вильхельм]] * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]]{{efn|Силезийн армийн командлагч}} * {{flagicon|Швед|naval}} [[Карл XIV Юхан|Карл Юхан]]{{efn|Умардын армийн командлагч}} }} | commander2 = {{plainlist| * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[I Наполеон]]{{efn|[[Их Арми]]йн ерөнхий командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Этьен Макдональд]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Огюст де Мармон]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Мишель Ней]]{{efn|Хойд секторын командлагч}} * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Николя Удино]] * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} [[Жан Ренье]] * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg|link=Варшавын вант улс}} [[Юзеф Понятовский]]{{KIA}} * {{flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg|link=Неаполийн хаант улс (Наполеоны)}} [[Иоахим Мюрат]]{{efn|Өмнөд секторын командлагч}} }} | strength1 = '''10 сарын 16–17:'''<br />257,000{{sfn|Chandler|1966|p=922 ''(the strength of Schwarzenberg and Blücher)''}}<br />1,145 буу<ref name=Millar>{{Cite web |title=Allied Order-of-Battle at Leipzig: 16–18 October 1813 |url=https://www.napoleon-series.org/military-info/battles/1813/CentralGermany/leipzig/c_leipzigoob.html |access-date=2025-08-19 |website=www.napoleon-series.org |publisher=The Waterloo Association |date=2004 |first=Стефен |last=Миллар}}</ref>{{efn|Тулааны талбарт байгаагүй Умардын болон Польшийн армийг хассан.}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />359,000<ref name=Millar/><br />1,500 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 150,000 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 115,000 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 90,000 * {{flagicon|Швед|naval}} 30,000 * {{flagicon|Мекленбург-Шверин}} 6,149{{sfn|Hofschröer|2012|p=27}} | strength2 = '''10 сарын 16–17:'''<br />177,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />700 буу{{sfn|napoleonguide|2010}}<br /> '''10 сарын 18–19:'''<br />195,000{{sfn|Chandler|1966|p=922}}<br />900 буу{{sfn|Chandler|1966|p=932}}<br><br/>Нийт: * {{flagicon|Анхдугаар Францын эзэнт гүрэн}} 160,000 * {{flagicon image|Flag of Poland (1807–1815).svg}} 10,000<ref name=napoleon>{{Cite web |title=Battle of Leipzig 1813. Battle of the Nations, Day One |url=http://napoleonistyka.atspace.com/Leipzig_battle.htm |access-date=2026-03-15 |website=napoleonistyka.atspace.com |postscript=&period;{{snd}}Lists the strength of all of Napoleon's allies. Bibliography included on the last page.}}</ref> * {{flagicon|Наполеоны Итали}}{{Flagicon image|Flag of the Kingdom of Naples (1811).svg}} 9,000 * {{flagicon|Саксоны хаант улс|1806}} 6,000 * {{flagicon|Баден|1806}} 5,000 * {{flagicon|Вюртембергийн хаант улс|1803}} 3,500 * {{flagicon|Хессений Их Гүнт Улс}} 2,500 * {{flagicon|Вестфали}} 2,000 | casualties1 = 54,000–80,000{{efn| * 54,000{{sfn|Chandler|1966|p=936}} * 76,000{{sfn|Smith|2001|p=298}} * 80,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} }}<br><br/>Холбоотны албан ёсны тооцоо (=53,804):{{sfn|Smith|2001|p=298}}{{sfn|Leggiere|2002|p=276}} * {{flagicon|Оросын эзэнт гүрэн}} 22,605 * {{flagicon|Пруссийн хаант улс|1803}} 16,033 * {{flagicon|Австрийн эзэнт гүрэн}} 14,958 * {{flagicon|Швед|naval}} 208 <br><br/>29 генерал болон 1,896 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | casualties2 = 60,000–79,000:{{efn| * 60,000{{sfn|Bodart|1908|p=461}}{{sfn|Jones|1990|p=357}} * 74,000{{sfn|Clodfelter|2008|p=178}} * 79,000{{sfn|Leggiere|2015|p=747}} }} * 38,000 алагдсан ба шархадсан * 30,000–36,000 олзлогдсон (15,000 шархадсан) * 5,000–6,000 Саксончууд урвасан * Сураггүй болсон хүмүүсийн тоо тодорхойгүй 325 буу <br><br/>66 генерал болон 2,414 офицер{{sfn|Bodart|1908|p=461}} | image_size = 310px | campaignbox = {{Линкбокс Чөлөөлөх дайны тулалдаанууд ба бүслэлтүүд}} }} [[Файл:Battle of Leipzig by Zauerweid.jpg|thumb|310px|right|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан, [[Александр Иванович Зауервейд|Александр Зауервейд]]-А. С. Пушкины нэрэмжит улсын музей]] '''Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан''' ({{lang-de|Völkerschlacht bei Leipzig}}, {{lang-fr|bataille de Leipsick}}) нь 1813 оны аравдугаар сарын 16-аас 19-ийг хүртэл үргэлжилсэн [[Германы чөлөөлөх дайнууд|чөлөөлөх дайныг]] шийдвэрлэсэн тулалдаан байсан юм. Энэ тулалдаанд [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]], [[Пруссийн Хант Улс|Прусс]], [[Австрийн Хаант Улс|Австри]], [[Швед]] гэсэн холбоотнуудын цэрэг, [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапартын]] цэргийн эсрэг тулалдсан юм.<ref>''Die Schlacht bei Leipzig am 16., 17., 18. und 19. Oktober 1813'' in R. Braeuner: ''Geschichte der preußischen Landwehr. Historische Darstellung und Beleuchtung ihrer Vorgeschichte, Errichtung und späteren Organisation.'' Band 1, Berlin 1863, S.&nbsp;273–293 ({{Google Buch|BuchID=mlti_ZZhS4cC|Seite=273}})</ref> 19-р зууны эхэнд болсон уг тулалдаанд арав гаран улсын 600.000 гаруй цэрэг оролцсон тус тулалдаан нь магадгүй дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том тулалдаан байв.<ref>Karl-Volker Neugebauer (Hrsg.): ''Grundzüge der deutschen Militärgeschichte.'' Band 1: ''Historischer Überblick.'' Militärgeschichtliches Forschungsamt. Verlag Rombach, Freiburg im Breisgau 1993, ISBN 3-7930-0662-6, S.&nbsp;122.</ref> Наполеоны түрэмгийллийн эсрэг чөлөөлөх дайнуудыг шийдвэрлэсэн тус тулалдаанд оросууд, пруссчүүд, австричууд, шведүүдийн эвслийн цэрэг Наполеон Бонапартын цэргийг ялснаар, түүнийг Германы холбоотнуудаа орхин, үлдсэн цэргээ авч ухрахаас өөр аргагүй байдалд хүргэсэн байдаг. Тулалдаанд 600.000 гаруй цэрэг оролцон, 92.000 цэрэг алагдсан буюу шархадсан байна. Тулалдааны зуун жилийн ойн өдөр буюу 1913 онд [[Лайпциг]] хотод 91 метрийн өндөртэй [[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]] хэмээх хөшөөг босгожээ. Энэ хөшөөг босгосон газар нь хамгийн ширүүн байлдаан болсон ба цэргүүдийн дийлэнх амиа алдсан газар аж. == Нэр == Энэ үйл явдлыг хамгийн анх [[Ахим фон Арним]] 1813 оны аравдугаар сарын 22-нд Берлиний өдөр тутмын сонин болох ''«Пруссийн Сурвалжилга»''-д «Үндэстнүүдийн тулалдаан» гэсэн гарчигтай нийтлэлийг хэвлүүлж мэдээлсэн байдаг.<ref>Jürgen Knaack: ''Wie die Völkerschlacht bei Leipzig 1813 zu ihrem Namen kam.'' In: Steffen Dietzsch, Ariane Ludwig (Hrsg.): ''Achim von Arnim und sein Kreis.'' De Gruyter, Berlin 2010, ISBN 978-3-11-023308-7, S. 269–278, hier S. 269&nbsp;f.</ref> Тэрбээр уг нийтлэлээ бичихдээ хуучны нэгэн домгоос санаа авсан гэхийн сацуу, 1813 оны зун түүнийг хүрээлэгчдийн дунд улс төр, цэргийн байдал эвгүйрхсэн, магадгүй Наполеоны эсрэг «Үндэстнүүдийн агуу тулалдаан» удахгүй болох байх хэмээн ярилцдаг байсан тул тэрбээр 1813 оны есдүгээр сараас он дуустал юу болох талаар зөгнөн бичсэн байдаг ажээ.<ref>[Friedrich] Zurbonsen: ''Die Völkerschlacht der Zukunft „am Birkenbaume“. Sagengeschichtlich dargestellt von Prof. Dr. Friedr. Zurbonsen'', J. P. Bachem, Köln 1910, nachgedruckt bei Bohmeier, Leipzig 2008, S. 5, von Knaack zitiert, S. 272, dort auch das folgende Arnim-Zitat.</ref> Хэдий тухайн үед буюу 1813 оны аравдугаар сард ''«Үндэстнүүдийн тулалдаан»'' гэсэн гарчигтай нийтлэлүүд гарч байсан ч, энэ төрлийн нийтлэлүүдийн дийлэнх нь ''«Лайпцигийн дэргэдэх…»'' гэсэн нэртэй байв. Уг тулалдааны зуун жилийн ойгоор энэхүү түүхэн үйл явдалд зориулсан хөшөөг босгох үеэр л германы хэвлэл мэдээлэлд албан ёсоор «Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан» хэмээн нэрлэх болжээ.<ref>Nachweise bei Knaack, S. 273&nbsp;ff. Nach Knaack sind die bis ins Jubiläumsjahr 2013 verbreiteten Darstellungen zur Benennung „Völkerschlacht“ überholt. Sie beruhten auf Forschungsergebnissen aus den Jahren 1903 und 1906. Danach ging die Benennung auf den Bericht Müfflings zurück. Die Behauptung, er habe mit „Völkerschlacht“ die Schlacht der „Heervölker“, also der Truppen der beteiligten Herrscher gemeint, woraufhin „patriotisch gesinnte Zeitgenossen den Begriff rasch umdeuteten … in eine Schlacht, die von freiheitsdürstenden und sich nach nationaler Einheit sehnenden Völkern geschlagen wurde“, wie sie z.&nbsp;B. das Deutsche Historische Museum in [http://www.dhm.de/lemo/html/rueckblick/44_voelkerschlacht_leipzig_1813/index.html ''200 Jahre Völkerschlacht bei Leipzig''] im Oktober 2013 vertrat, ist späteren Datums und unbelegt. Knaack, S. 273 nennt sie „eher unwahrscheinlich“.</ref> Тулалдаанд оролцсон олон үндэстэн улсуудаас нь шалтгаалан ''«Олон үндэстний тулалдаан»'' гэж нэрлэх нь бас бий.<ref>[http://www.wienerzeitung.at/themen_channel/wissen/geschichte/447263_Neues-Massengrab-der-Vielvoelkerschlacht-von-Leipzig-entdeckt.html ''Archäologen stießen auf 200 Jahre alte Leichen: Neues Massengrab der Vielvölkerschlacht von Leipzig entdeckt.''] Wiener Zeitung, 30. März 2012, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref><ref>[http://diepresse.com/home/politik/1464417/Vor-200-Jahren_Entsetzt-uber-Dimension-des-Sterbens?parentid=3759041&showMask=1 ''Vor 200 Jahren: Entsetzt über „Dimension des Sterbens“.''] DiePresse.com, 15. Oktober 2013, abgerufen am 7. Januar 2016.</ref> == Өмнөх түүх == [[1812 оны Орос руу хийсэн аян дайн]]д Наполеон гутамшигтайгаар ялагдсаны дараа Пруссийн туслах корпусыг удирдаж байсан [[Людвиг Йорк фон Вартенбург|генерал Йорк]] оросын [[Иван Иванович Дибич-Забалканский|генерал Дибичтэй]] 1812 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд [[Тауроггений конвенц|Тауроггений гэрээнд]] гарын үсэг зурцгаав. Үүгээр Хаант Орос ба Пруссийн хоорондох дайсагнал зогсов. [[Хаан-Ханы Арми|Австрийн туслах корпусыг]] удирдаж байсан генерал Шварценберг Наполеонд ямар ч тохиолдолд Францын арми дахь өөрийн цэргийн хүчийг нэмэгдүүлэхгүй хэмээн тайлбар хийснийхээ дараа 1813 оны нэгдүгээр сарын 30-нд оросуудтай байлдааны ажиллагааг зогсоосноо мэдэгдэв. 1813 оны хоёрдугаар сарын 28-нд Орос ба Прусс холбоотны гэрээ хийн, гуравдугаар сарын 16-нд Францад дайн зарлав. Аль хоёрдугаар сарын 24-нд Францын түрэмгийллийн эсрэг Хамбург хотод бослого гарсан ба Оросын цэргүүд гуравдугаар сарын 18-нд Хамбург руу давшин орсон боловч удалгүй хотыг чөлөөлөх ёстой болсон юм. Гуравдугаар сарын 19-нд Пруссийн хан ба Оросын царь нар Францын эсрэг тэмцэлд нэгдэхийг ''Германчуудад уриалсан'' ба [[Райны Холбоо]] задран унасныг тунхаглан зарлажээ.<ref>[http://www.documentarchiv.de/nzjh/1813/proklamation-von-kalisch.html Die ''Proklamation von Kalisch'' im documentarchiv.de]</ref> Энэ уриаг ганцхан [[Мекленбург]] дагасан бол бусад ноёд бүгд Наполеоноос айсан хэвээр байлаа. Австри дундыг баримтлах бөгөөд зөрчилдөгч талуудын дунд зуучлагчийн үүргээр оролцон, мөргөлдөөнийг тайван замаар шийдүүлэхийг хичээх ба хэрэв хэлэлцээр бүтэлгүйтвэл цэрэг оруулахаа ч мэдэгдэв. Дөрөвдүгээр сарын 26-нд Саксон Австритай холбоотны гэрээнд гарын үсэг зурав. Дөрөвдүгээр сарын 29-н ба 30-нд Францын цэрэг Мерзебург ба Вайсенфелсийн ойролцоох Заале голыг гатлан давшив. Тухайн үед францын тал 150.000 цэрэгтэй байв. Тэдний эсрэг Пруссийн 43.000, Оросын 58.000 цэрэг зогсож байв. [[Мөккерний дэргэдэх тулаан|Мөккерний дэргэдэх тулалдааны]] дараа 1813 оны дөрөвдүгээр сарын 5-нд Саксоны хан урван, цэргээ авч Наполеоны талд оржээ. Үүний дараах тулалдаанд хоёр тал хоёулаа ихээхэн хохиролтой байлаа. Зургаадугаар сарын 4-нд хоёр тал гал зогсоох хэлэлцээр хийн, оросын ба пруссийн цэргүүд Силези рүү буцав. Зургаадугаар сарын 24-нд Австри Улс Хаант Орос ба Прусстэй холбоотон болох шийдвэр гаргасан боловч тэд зөвхөн Наполеонтой хийсэн хэлэлцээр бүтэлгүй болбол холбоотон болно гэсэн нөхцлийг тавьжээ. Үүнээс хойш зургаадугаар сарын 26-нд Дресденд Наполеонтой хийсэн хоёр талын хэлэлцээрт австрийн канцлер [[Клеменс Венцел Лотар фон Меттерних|Меттерних]] оролцсон ба энэ хэлэлцээрээр гал зогсоох ажиллагааг наймдугаар сарын 10-н хүртэл сунгав. Наймдугаар сарын 10-нд Австри хэлэлцээр хийх асуудлыг зогсоосон нь нэгдүгээрт хоёр тал нэгдсэн шийдвэрт хүрээгүй, хоёрдугаарт Наполеон зөвхөн цаг хожих хүсэлтэй байна гэжээ. Ингээд наймдугаар сарын 12-нд Австри Францад дайн зарлалаа. Эвслийн зэвсэгт хүчнийг австрийн фельдмаршал [[Карл Филипп цу Шварценберг]] удирдан, наймдугаар сарын 11-нд [[Одер гол]]ыг гатлан дайныг буцаан эхлүүлэв. Хоёр тал хоёулаа гал зогсоох хугацааг ашиглан цэрэг татах, хүч нэмэх ажлыг эрчимтэй хийсэн байв. Наполеон энэ удаа 442.000 цэрэгтэй болсон ба үүний 40.000 нь морьт хороо байв. Нөгөө талд 184.000 оросууд, 160.000 пруссчүүд, 127.000 австричууд, 23.000 шведүүд, 6.000 цэрэг мекленбургээс мөн түүнчлэн бусад германы улсуудаас 9.000 (эдний ихэнх нь Их Британитай хувийн холбоотой байсан хуучин [[Брауншвайг-Люнебургийн Вант Улс|Ханноверийн хаант улсаас]] буюу [[Германы Ханы Легион]]оос иржээ) байлдахаар зэхсэн байв. Бохемийн Армийг австрийн фельдмаршал Шварценберг удирдсан ба түүний удирдлаганд 127.000 цэрэг байсны 82.000 нь оросууд, 45.000 пруссчүүд байв. Силезийн Армийг пруссийн генерал Блюхер удирдсан бол түүнд 66.000 орос, 38.000 прусс цэрэг байв. Шведийн хунтайж Карл Юхан Умардын Армийг удирдсан ба түүний цэрэг нь 73.000 прусс, 29.00 орос, 23.000 швед<ref>Georges Lefebvre: ''Napoleon.'' S.&nbsp;535.</ref>, 144 их британи<ref>Andreas Platthaus: ''1813 – Die Völkerschlacht und das Ende der alten Welt.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 2015, ISBN 978-3-499-62922-8, S.&nbsp;287.</ref><ref>[http://www.rocket-troop.org/geschiche.htm ''Captain Richard Bogue rocket-troop''.]</ref> цэргүүдээс бүрдэж байлаа. Наймдугаар ба есдүгээр сарын тулалдаанд Францын тал ялагдсан шалтгаан нь Наполеон цэргээ [[Дресден]]ээс буцаан татаж, аравдугаар сарын 14-нд Лайпцигийн төлөө тулалдахаар цэргээ бөөгнөрүүлснээс улбаатай ба түүний энэ үйлдлийг мэдсэн холбоотнууд ч бас энэ зүг рүү цэргээ хуримтлуулсан байна. Аравдугаар сарын 14-нд [[Лийбертволквицийн дэргэдэх тулаан|Лийбертволквицийн дэргэд морьт тулаан]] болсон нь дараах өдрүүдийн томоохон байлдаануудын эхлэл болов. Наполеонд энэ үед [[хааны гвард]] ба найман корпус 210.000 цэрэг, үүний 14.000 нь морьт цэрэг, 700 их буу байв. Алдаа мадаг ихтэй мэдээллээс болж тэрбээр Бохемийн ба Силезийн арми хамт байгаа гэдэгт эргэлзсэн, мөн Австри оролцохгүй хэмээн найдсан болон Силезийн армийг хойд зүгт хол байгаа хэмээн тооцоолсон байдаг. == Тулалдааны явц == === Эхний өдөр === [[File:Leipzig Battle de.svg|thumb|right|Аравдугаар сарын 16-ны байлдагч талуудын газрын зураг<center>{{Өнгөний тайлал|blue|Наполеоны арми}}{{Өнгөний тайлал|red|Холбоотны арми}}<center/>]] Аравдугаар сарын 15-нд Наполеон өөрийн армийн ихэнх цэргүүдийг буюу 110.000 цэргээ Лайпцигийн өмнө талд [[Конневиц]] ба [[Плайсе гол]]ын дэргэдэх [[Маркклееберг]]ээс [[Вахау (Маркклееберг)|Вахау]] ба [[Лийбертволквиц]]ээр дайруулан [[Холцхаузен (Лайпциг)|Холцхаузен]] хүртэл байршуулжээ. Генерал [[Анри-Гасьен Бертран]] баруун зүг руу явах замыг хамгаалахаар [[Линденау (Лайпциг)|Линденаугийн]] дэргэд зогсож байхад, Лайпцигийн хойд талд маршал [[Огюст Фредерик Луи Виесс де Мармон|Мармон]] ба [[Мишел Ней]] нар байв. Холбоотны талд байлдаан эхлэхийн өмнө зөвхөн 200.000 цэрэг байсан ба учир нь [[Иероним Коллоредо-Мансфелд|Коллоредо-Мансфелд]] ба [[Левин Аугуст фон Беннигсен]] нарын цэргүүд замд явсан, харин шведийн хунтайж Умардын Армийг тулаанд оролцуулахгүй хүлээж байсан аж. Үндсэн армийг [[Карл Филипп цу Шварценберг]]ийн удирдсан 130.000 цэрэг бүхий Бохемийн Арми бүрдүүлж байсан Лайпцигийн урд талаас ирж байсан оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] ба пруссийн хан [[III Фрийдрих Вилхелм (Прусс)|III Фрийдрих Вилхелм]] нарын цэрэг байв. Шварценбергийн төлөвлөгөө нь [[Игнац Гюлаи|Гюлаиг]] 20.000 цэрэгтэйгээр Линденаугийн эсрэг оруулан, [[Гебхард Леберехт фон Блюхер|Блюхерийг]] Лайпциг руу хөдөлгөх, үлдсэн үндсэн цэргээ авч Элстер ба Плайсегийн балчигт нам газраар Францчуудын баруун жигүүр талаас нь Конневиц руу дайран орж, Лайпцигийг хамгийн дөт замаар байлдан эзлэх байв. Энэ замаар дайрах нь хүнд хэмээн царь Александр эсэргүүцсэнээр, Шварценбергийн төлөвлөгөөг 35.000 цэрэг бүхий [[Максимилиан Фриедрих фон Мерфелд|Мерфелд]], [[Хессен-Хомбург]]ийн удам залгах [[VI Фрийдрих (Хессен-Хомбург)|хунтайж Фрийдрих]] нарт даатгажээ. [[Иоханн фон Кленау]], [[Лудвиг Адольф Петер цу Заин-Виттгенштайн]], [[Фрийдрих фон Клайст]] нарын корпусууд [[Михаил Богданович Барклай-де-Толли|Барклай-де-Толлийн]] удирдлаган дор Францын өмнөөс давшин Лайпциг руу шахах үүрэг хүлээв. Ингэснээр Бохемийн Арми гол, намгархаг газраар тусгаарлагдсан гурван тулааны талбарт хуваагдав. 16-ны үүрээр Барклайн арми давшин, 9 цагийн орчим [[их буу]]гаар гал нээнгүүт, францын эсрэг давших цэргүүд байрлалаа эзлэн урагшилсаар байв. Клайст ван [[Юзеф Антон Пониатовски]]гоос Маркклеебергийг эзлэн авахдаа түүнийг дөрвөн удаа эндээс хөөн, дөрвөн удаа дахин дайрч, хүнд байдалд оруулсан байна. Наполеоны өөрөө удирдаж байсан Вахауг ханхүү [[Ойген фон Вюртемберг (1788–1857)|Ойген фон Вюртембергийн]] удирдсан орос, пруссийн цэрэг эзлэн авсан хэдий ч Францын артеллерийн суманд ихээхэн хохирол амсаж, ухрахаас өөр аргагүйд хүрэв. [[Андрей Иванович Горчаков|Горчаков]], Кленау нарын Лийбертволквицийг авах гэсэн оролдлого урагштай биш байв. Тэд Колмбергийг ч бас алдсан ба холбоотны галын шугам тэр чигтээ хүч нь сулран, өөрсдийн байраа арай ядан тогтоож байлаа. Австричуудын Конневиц руу давшсан давшилт ч бас амжилтгүй байв. Ингээд Шварценберг 12 цагийн үед Барклайн корпусыг дагуулан туслахаар яаравчлав. <gallery class="center"> Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project.jpg|Францын хаан [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Alexander I of Russia by G.Dawe (1826, Peterhof).jpg|Хаант Оросын царь [[I Александр|Александр Павлович]] Karel Filip Schwarzenberg.jpg|Австрийн фельдмаршал, [[ван]] [[Карл Филипп цу Шварценберг]] Blücher (nach Gebauer).jpg|Пруссийн генерал-фельдмаршал [[Гебхард Леберехт фон Блюхер]] </gallery> Наполеон энэ хүртэлх тулааны явцад сэтгэл хангалуун байсан учраас өөрөө тулаанд орохоор шийджээ. 15 цагийн үед францын 8.000 морьт цэрэг холбоотны гол хүч байгаа Вахау руу цөмрөхөөр оролдов. Тэд давшсаар хаад ба Шварценбергийн байрлаж байсан толгойд хүрчээ. Гэвч тэднийг оросын явган цэрэг болон туслахаар ирсэн холбоотны морьт цэргийн хүчээр хамгаалж чадлаа. Францын бас нэг морьт хороо Гүлденгоссаг эзлэхээр давшсан нь бас л амжилт олсонгүй. Наполеон ч гэсэн шинэ хүчийг галын шугам руу илгээж чадалгүй байсаар бүрэнхий нөмөрч, тулаан зогсжээ. Дайсны байрлалыг эзлэх гэсэн эвслийн давшилт 20.000 цэргээ алуулсан буюу шархадсанаар бүтэлгүйтэв. Гюлаин Линденауг эзлэх гэсэн эрч муутай давшилтыг Бертран зогсоож чаджээ. Ганцхан Силезийн Армийн давшилт л шийдвэрлэх ялалтыг байгуулав. Умардын Армийг хүлээлгүйгээр тушаал авсан Блюхер Лайпциг руу хамтарсан давшилтыг гүйцэтгэхээр байлдаанд орсон ч [[Вийдерич]] ба [[Мөккерн (Лайпциг)|Мөккерний]] дэргэд хүнчэй эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Эхний тосгонд [[Ян Хенрик Дабровски]]йн хүч муу дивиз байсан ч түүнийг [[Александр Фёдорович Ланжерон]] бүтэн өдөржин тогтоон барьж чаджээ. Сүүлчийн тосгонд 17.000 цэрэгтэй Мармон Вахауд туслах тушаал аван, өөрийн эзэлсэн байсан тохиромжит байрлалаа орхин одов. Ингээд дайсны байрлал руу дөхтөл, давшин ирж буйг нь сонссон тэрбээр маршал Нейгээс туслалмж гуйн хүлээхээр шийдэв. Холбоотны генерал Йорк Мөккерний байгалийн бэхлэлт мэт ашигтай байрлалаар 20.000 цэрэгтэйгээр давшин хэд хэдэн бүтэлгүй довтолгооны эцэст 7.000 хүнээ алдаж байж Мөккернийг эзлэн авав. Маршал Ней Мармонд туслахаар яаравчлан ирж явснаа Мармоны цэрэг устгагдсаныг сонсоод, замаасаа буцан эргэж Вахауд туслахаар ирсэн ч бас л хожимдсон байв. Йоркийн Мөккерн дэх ялалт нь Францчуудын Лайпцигийн хойд тал дахь шугамыг цөмлөсөн ба үүгээр Наполеоны умард тал дахь хоёр корпус нь Бохемийн Армийг довтлохоос хамгаалах хүч бий гэсэн найдлага байсан учир Вахауд ялалт байгуулна хэмээх бодол нь хөсөр хаягдав. === Хоёр дахь өдөр === Аравдугаар сарын 17-ны бүтэн сайн тулалдагч талууд нам гүм байв. Талууд тулааны түр завсарлга авсан байхад, зөвхөн умард зүгт Блюхер Ойтрич, Гоолисийг эзлэн, Лайпциг хүртэл цөмрөн орж иржээ. Холбоотнууд Сестевиц тосгонд шөнийн 2 цагт байлдааны зөвлөлийг хуралдуулан, өглөөний долоон цагт давшихаар шийджээ. Наполеоны хувьд шийдвэрлэх ялалт байгуулж чадаагүй, 100.000 хүний хүч шинээр нэмэгдэхэд ч холбоотныг зогсоож чадахгүй байгаа, Лайпцигийг удаан хугацаанд тогтоон барьж дийлэхгүй гэдэг нь тодорхой болж байгаа, одоо зөвхөн [[Жан-Луи-Эбенезер Ренье|Реньег]] [[Бад Дюбен|Дюбенээс]] ирэхийг л хүлээж байгаа учраас угтаа Лайпциг дахь байрлалаа орхин өөр газраас тулааныг үргэлжлүүэх ёстой байсан юм. Гэвч тэр улс төрийн шалтгаанаар ийм шийдвэр гаргаагүй нь [[II Франц|Франц хаан]] түүний хадам эцэг байснаас болжээ. Конневицийн тулааны үед барьж авсан байсан генерал Мерфелдээр Наполеон гал зогсоох тухай тодорхой нөхцөл бүхий мэдээг аравдугаар сарын 17-нд явуулав. Наймдугаар сард гаргасан энэхүү гал зогсоох санал нь түүнд хүчээ нэмэх ашигтай талыг авчирсан бол энэ удаа холбоотнууд түүний саналыг хүлээж авчихаад бүр огт хариу өгсөнгүй таг чиг байлаа. === Гурав дахь өдөр === [[Файл:Napoleon i Poniatowski Lipsk.jpg|thumb|right|Наполеон ба [[Юзеф Антон Пониатовски|Пониатовски]] Лайпцигт, [[Януари Суходольски]]йн түүхэн уран зураг]] [[File:Woodville Richard Caton - Poniatowski's Last Charge at Leipzig 1912.jpg|thumb|right|220px|Пониатовскийн Лайпциг дахь сүүлчийн давшилт]] Аравдугаар сарын 18-ны хоёр цагийн үед Наполеон тулааны өмнө байсан эхний байрлалаар давших шийдвэр гарган Лайпциг хүрэхэд нэг цагийн зайтай газар дөхөв. Пониатовскийн удирдсан баруун жигүүр нь [[Плайсе гол]]ын орчим Конневицээс Дөлиц хүртэл газарт, төв хэсгийг Пробстхайде орчмын газраар, зүүн жигүүр нь [[Парте гол]] хүрсэн нь Лайпцигийг урдаас нь эхлээд зүүн, зүүн хойд тал хүртэл нь нуман хэлбэр үүсгэсэн байв. Энэхүү шинэ байрлал нь (дөрвөн цагийн турш 150.000 цэргээр хамгаалан байлдсан) холбоотны 300.000 цэрэг 1.400 их бууны эсрэг үнэндээ л хүчин мөхөстөж байв. Гэсэн ч 18-ны тулалдаан ширүүн болсон бөгөөд эвслийн тал тал бүрт ялалт байгуулж чадахгүй байсан нь Наполеоны цэргүүд зүгээр л бэхлэлтийн байрлалд байх бус хүчтэй давшилт, хамгаалалтыг үргэлжлүүлэн хийж байсных байв. Эвслийн довтолгооны хэсэг нь удаан, зарим үед хэт хоцорч урагшилж байгаа нь цохилтыг бүрэн хүчээр нэг дор өгч чадахгүй байлаа. Зүүн жигүүрт Хессен-Хомбургийн австричууд Плайсегийн баруун талд Дөлиц, Лөснигт буй францчуудын байрлал руу довтолсон ч тэдний байрлалыг авч чадсангүй. Пробстхайдед ч бас Барклайн давшилтыг Наполеоны өөрөө удирдсан францчууд хамгаалж чадав. Үдээс хойш л [[Левин Аугуст фон Беннигсен|Беннигсений]] удирдсан Бохемийн Арми амжилттай довтолж эхэлжээ. Тэр Цуккелхаузен, Холцхаузен, Паунсдорфыг эзлэнгүүт, ахмад Иоханн Баптист Иозеф Хиршийн удирдлагад байсан 3.000-4.000 саксончууд<ref name="Verschwundene Denkmale">Dieter Miedtank, Rolf Rehe, Manfred Beyer: ''Verschwundene Denkmale – Vernichtet – Vergessen.'' Militärische Schriften des Arbeitskreises Sächsische Militärgeschichte e.&nbsp;V. Heft 7, Dresden 2005, ISBN 978-3-9809520-1-9, S. 29.</ref> болон генерал [[Карл фон Норманн-Ээренфелс]]ийн удирдсан 500 вюртембергийн морьт цэргүүд эвслийн талд урважээ. Энэхүү урвалтаас шалтгаалан Францад олон арван жил ам дамжсан хэллэг болох ''«C’est un Saxon» – «Энэ бол Саксон хүн»'' гарсан байна.<ref>{{Webarchiv |url=http://www.mdr.de/voelkerschlacht/mdr/voelkerschlacht-leipzig-wissen100_zc-2446d70f_zs-b5d8e748.html#anchor6 |wayback=20150208215833 |text=Wissenswertes über die Leipziger Völkerschlacht … dass der Verrat der Sachsen für ein französisches Sprichwort sorgte?}} mdr.de abgerufen am 8. Februar 2015.</ref> == Францчуудын ухралт == Наполеон ялагдана гэж тооцоогүй байсан тул цэргээ буцаан татах талаар урьдчилан бэлдсэн бэлтгэлгүй байв. Тиймээс ч энэ ажил нь маш алгуур явагдсаны дээр Вайзенфелс рүү явах ганц л зам байсан нь бүр ч нэрмээс болжээ. Александр хаан бүх цэргийнхээ талыг Плайсе голыг гатлан тэднийг замыг боон байлдах саналыг, мөн Блюхерийн 20.000 морьт цэрэг аван, араас нь элдэн сөнөөх саналыг эвслээс няцаав. Эвсэл аравдугаар сарын 19-ний тулалдаанд бэлтгэж байв. Өглөөний манан буусны дараа Францчууд ухарч байгааг мэдээд, Лайпциг хот руу давшилтыг эхлүүлэв. Францын цэргүүд хотын хаалга руу яаран сандран ухарч байх үеэр Наполеон өөрөө арайхийн хотын чулуун зам хүрчээ. Энэ үед оросын цэргүүд Ланжероны удирдлагаар Лайпциг хотын Халле, Бюлов, Гриммайг эзлэв. Ухарч буй цэргүүдийн дайрч гарах ёстой хотын хаалганы өмнөх Элстер голын гүүрийг хэт эрт дэлбэлснээс шалтгаалан ухарч байсан францын цэргүүд үймэлдэж эхлэв. Тэднээс маш олон нь зугатах үедээ амиа алдсаны тоонд маршал Пониатовски хүртэл байсан бол бусад нь бууж өгөн, олзлогдсон байна. == Үр дагавар == [[Файл:Völkerschlachtdenkmal Nacht.jpg|thumb|right|220px|[[Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө]]]] Францын арми ухарсны дараа удалгүй оросын хаан, пруссийн хан, шведийн хунтайж нар хот руу орж ирэв. Олны баяр хөөр, хотоор дүүрэн шархадсан цэргүүдийн орилоон хашгирааныг хэсэгхэн хугацаанд ч болов мартуулжээ. Гурав хоногийн тулалдаан ихээхэн хохирол учруулсныг тоочвол: Пруссээс 16.000 цэрэг, 600 офицер, [[Хаант Оросын Арми]]ас 21.000 цэрэг, 860 офицер, Австрийн талаас 14.000 цэрэг, 400 офицер шархадсан ба алагдсан байв. Францын талаас 38.000 цэрэг шархадсан буюу алагдсан, 15.000 нь олзлогдсон, 300 их буугаа алдсан, 23.000 цэргээ [[лазарет|цэргийн хээрийн эмнэлэгт]] орхин оджээ. Аль аль талын шархадсан цэргүүдээс дараагийн өдрүүдэд маш олноор үхсэн нь нэг бол эмнэлгийн тусламж авч чадаагүй эсвэл ариун цэврийн нөхцөл муу байснаас шалтгаалжээ. Тулалдааны дараа Лайпциг хотод [[балнад|гэдэсний хижгийн]] цар тахал гарсны улмаас олон шархтан болон хотын иргэд энэ өвчнөөр үхсэн байна. Энэхүү тулалдаанаас шалтгаалан Германы нутаг дэвсгэр дээрх Наполеоны эзэрхийлэл бүрмөсөн нурав. Бүр 1813 оны гуравдугаар сарын 14-нд Райны Холбоонд байсан Мекленбург-Швериний ван [[I Фрийдрих Франц (Мекленбург)|I Фрийдрих Франц]] францын холбоотноос гаран, орос-пруссийн эвсэлд нэгдсэн юм. Гуравдугаар сарын 30-нд Штрелицийн хэсэг нь тэднийг дагав. Райны Холбооны Улсуудын хамгийн том улс болох Байерн тулалдааны өмнөхөн буюу аравдугаар сарын 8-нд [[Рийдийн гэрээ]]гээр эвслийн хуаранд ирэн нэгджээ. Франц энэ тулалдаанд ялагдсаны улмаас арваннэгдүгээр сарын 2-нд Вюртемберг, арваннэгдүгээр сарын 20-нд Баден, арваннэгдүгээр сарын 23-нд Нассау ба Хессен Райны Холбооноос гарч эвслийн талд оров. Райны Холбооны өөр жижиг улсууд 1813 оны арванхоёрдугаар сарыг хүртэл энэ жишгийг дагав. Саксоны хан [[I Фридрих Август, Саксоны хаан|I Фридрих Августад]] 1813 онд дөрөвдүгээр сард орос-пруссийн эвсэлд нэгдэх саналыг хүлээж авалгүй, дундыг баримтлагч Австритай холбоотон болсон байв. Австри эвслийн талд орсон, мөн түүний цэргүүдээс тулааны дундуур нэлээд нь урвасан ч, тэр ихэнх цэрэгтэйгээ Наполеоны талд байсаар байв. Наполеон ялагдсаны дараа тэр ялагч эвсэлд өөрийн хүчээ өгье гэхэд нь эвслийн тал түүнийг барьж аван хориод, Саксоны нутгийг эвслийн захиргааны төв департамент болгожээ. Наполеон германаас гарахад [[Варшавын Херцогт Улс]] ба Францын Армийн нийлсэн ердөө л 100.000 цэрэгтэй байв. Мөн ахиад 80.000 франц ба польш цэргүүд нь бүслэгдсэн бэхлэлтүүдэд хоцорсон тул бас л алдсан байна.<ref>Albert Sidney Britt, Thomas E. Griess: ''The wars of Napoleon.'' Square One Publishers, Garden City Park, NY 2003, ISBN 0-7570-0154-8, S.&nbsp;145.</ref> Швейцар давшиж буй эвслийн армийг газар нутгаараа саадгүй нэвтрүүлэв. Францын "эзэнт гүрэн" эмх замбараагүй болсон байх энэ үед нь австрийн канцлер Меттерних Райнаар хилээ зааглан, дайныг зогсоох харьцангуй уян хатан саналыг тавихад Наполеон нөхцөл байдлыг буруу үнэлэн, үүнийг нь хүлээн зөвшөөрсөнгүй. 1814 оны эхээр эвслийн цэргүүд францын нутаг руу нэвтрэн орж, эцсийн дүнд Наполеон хаан ширээнээс буусан юм. == Хөшөө дурсгал == Үндэстнүүдийн тулалдааны нэг жилийн ойг орон даяар нэгдсэн биш байдлаар тэмдэглэсэн өнгөрөөжээ. Эрнст Мориц Арндт үүнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд ялангуяа 1814 оны есдүгээр сард нийтэлсэн "Лайпцигийн тулалдааны баярыг тэмдэглэх тухай ганц үг" бүтээлээрээ дамжуулан германы албан ёсны баярын өдөр болгохыг уриалсан байдаг.<ref>Ernst Moritz Arndt: ''Ein Wort über die Feier der Leipziger Schlacht.'' P. W. Eichenberg, Frankfurt am Main 1814, S. 4 ([http://books.google.de/books?id=LzoAAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false online]).</ref> <gallery class="center centered" widths="180"> File:Apelstein-02.jpg|Орос-Пруссийн цэргүүдэд зориулсан Апелийн чулуун хөшөө File:Völkerschlachtdenkmal 20131030 151606.jpg|Үндэстнүүдийн тулалдааны хөшөө </gallery> == Ном зүй == * ''Jubel-Kalender zur Erinnerung an die Völkerschlacht bei Leipzig vom 16. – 19. AD Oktober 1813.'' Mit Illustrationen nach Originalzeichnungen von August Beck, C. und E. Kirchhoff und Caspar Scheuren. Weber, Leipzig 1863. [http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/dfg/content/titleinfo/1093722 (Digitalisat)]. * Karl-Heinz Börner: ''Völkerschlacht bei Leipzig 1813.'' 1. Auflage, Verlag der Nation, Berlin 1988, ISBN 3-373-00296-6. * {{cite book | last=Bodart | first=Gaston | year=1908 | title=Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618-1905) | url=https://archive.org/details/bub_gb_A0kNAAAAYAAJ | url-access=registration | access-date=5 June 2021}} * {{cite book | last=Bowden | year=1990 | title=Napoleon's Grande Armee of 1813| url=https://archive.org/details/napoleonsgrandea0000bowd }} * {{cite web | last=Chandler | first=David G. | year=2021 | title=Leipzig 1813 | url=https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20210225100103/https://the-eye.eu/public/WorldTracker.org/World%20History/Napoleonic%20%26%20Revolutionary%20Wars%20-%201792-1815/Osprey%20-%20Campaign%20025%20-%20Leipzig%201813%20The%20Battle%20of%20the%20Nations.pdf | archive-date=25 February 2021 | access-date=5 June 2021}} * {{статья|автор=Алексеев В.|заглавие=Расписание французской армии при Лейпциге 16—18 октября 1813 г.|ссылка=http://genstab.ru/voin/leipzig.htm|язык=ru|издание=Воин|тип=Военно-исторический журнал|год=2000|номер=1—3|страницы=|ref=Алексеев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100129225308/http://www.genstab.ru/voin/leipzig.htm|archivedate=2010-01-29}} * {{книга|автор=Андрианов П. М., Михневич Н. П., Орлов Н. А. и др.|заглавие=История русской армии: в 7 томах|ссылка=http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=1003107|место=СПб.|издательство=Полигон|год=2003|том=2. 1812—1864 годы|страниц=720|ref=Андрианов и др.|isbn=5-89173-212-2}} == Цахим хуудас == {{Commonscat|Battle of Leipzig|Лайпцигийн дэргэдэх үндэстнүүдийн тулалдаан}} * [http://www.1813voelkerschlacht.eu/ Informationsplattform zur Völkerschlacht] * [http://www.leipzig1813.com/ Internetseite des Verbandes Jahrfeier Völkerschlacht b. Leipzig 1813 e.&nbsp;V.] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{Reflist|2}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чөлөөлөх дайнуудын тулалдаан]] [[Ангилал:Австрийн зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Вюртембергийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Лайпцигийн түүх]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний тулалдаан]] [[Ангилал:Польшийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Пруссийн тулалдаан]] [[Ангилал:Саксоны түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Шведийн түүхэн дэх тулалдаан]] [[Ангилал:Гебхард Леберехт фон Блюхер]] [[Ангилал:Наполеон Бонапарт]] [[Ангилал:Карл Филипп цу Шварценберг]] [[Ангилал:Карл XIV Юхан]] 4hgcjpgjncg21x0sly7nie9xgdf6ugf 0 116709 865049 676110 2026-08-05T21:11:48Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865049 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|name=The Carpenters|image=Carpenters - Nixon - Office.png|image_size=250|landscape=no|caption=|background=group_or_band|origin=АНУ, [[Калифорни]], [[Дауни]]|genre=[[Pop]], [[soft rock]], [[easy listening]]|years_active=1968-1983|label=A&M Records|associated_acts=|website={{URL|carpentersofficial.com}}|Current_members=[[Ричард Карпентер]]<br />[[Карен Карпентер]]}} '''The Carpenters''' - [[АНУ]]-ын [[Дауни|Даунид]] [[1968 он|1968 онд]] байгуулагдсан [[поп хамтлаг]]. Гоцлол дуучин [[Карен Карпентер]] [[1983 он|1983 онд]] нас барснаар хамтлаг тарсан байна. Хамтлаг Америкт 34.6 сая цомог, дэлхий даяар нийт 100 сая цомог борлуулсан. == Эшлэл == * {{cite book|last=Coleman|first=Ray|title=The Carpenters: The Untold Story|publisher=Harpercollins|year=1994|isbn=978-0-06-018345-5|url=https://archive.org/details/carpentersuntold00cole}} * {{cite book|last=Costin|first=Carolyn|title=The Eating Disorder Sourcebook|url=https://archive.org/details/eatingdisorderso00cost|url-access=registration|publisher=McGraw-Hill Professional|year=2007|isbn=978-0-0718-1999-2}} * {{cite web|last=Levitin|first=Daniel|title=Arranging Master Class: Richard Carpenter|year=1995|work=Electronic Musician|url=http://ccrma.stanford.edu/CCRMA/Courses/192d:1997/rc_arranging.htm|access-date=October 7, 2017}} * {{cite journal|last=Lott|first=Eric|title=Perfect is Dead: Karen Carpenter, Theodor Adorno, and the Radio; or, If Hooks Could Kill|publisher=Criticism|year=2008|volume=50|issue=2|via=[[Project MUSE]]}} * {{cite book|last=Petrucelli|first=Alan W.|year=2009|title=Morbid Curiosity: The Disturbing Demises of the Famous and Infamous|url=https://archive.org/details/morbidcuriosityd0000petr|publisher=Penguin|isbn=978-1-1011-4049-9}} * {{cite book|last=Schmidt|first=Randy|title=Little Girl Blue: The Life Of Karen Carpenter|year=2010|publisher=Chicago Review Press|isbn=978-1-556-52976-4|url=https://archive.org/details/littlegirlblueli00schm|ref={{harv|Schmidt|2010}}}} * {{cite book|title=Yesterday Once More: The Carpenters Reader|editor-last=Schmidt|editor-first=Randy|publisher=Chicago Review Press|year=2012|orig-year=2002|pages=47–49|isbn=978-1-613-74417-8|ref={{harv|Schmidt|2012}}}} * {{cite book|first=Kim|last=Simpson|title=Early 70s Radio: The American Format Revolution|url=https://archive.org/details/early70sradioame0000simp|year=2011|publisher=Continuum International Publishing Group|isbn=978-1-44112-9-680}} * {{cite book|last=Stanton|first=Scott|title=The Tombstone Tourist: Musicians|year=2003|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-0-743-46330-0|url=https://archive.org/details/tombstonetourist00stan_0}} * {{cite book|first=Nick|last=Talevski|title=Rock Obituaries – Knocking On Heaven's Door|year=2006|publisher=Omnibus Press|isbn=978-1-8460-9091-2}} * {{cite book|last=Terrace|first=Vincent|title=Television Specials: 5,336 Entertainment Programs, 1936–2012|url=https://archive.org/details/televisionspecia0000terr_h3f6|edition=2nd|publisher=McFarland|year=2013|isbn=978-1-476-61240-9}} * {{cite book|last=Tobler|first=John|author-link=John Tobler|title=The Complete Guide to the Music of the Carpenters|year=1998|publisher=Omnibus Press|isbn=978-0-711-96312-2}} * {{cite book|last=Zerbe|first=Kathryn J.|title=The Body Betrayed: A Deeper Understanding of Women, Eating Disorders, and Treatment|publisher=Gürze Books, LLC.|isbn=0-936077-23-9|year=1995|url=https://archive.org/details/bodybetrayed00mdka}} == Цахим холбоос == {{Commons category|The Carpenters}} * {{official website|carpentersofficial.com}} {{DEFAULTSORT:Carpenters, The}} [[Ангилал:АНУ-ын хамтлаг]] [[Ангилал:Поп хамтлаг]] [[Ангилал:Хөгжмийн хоёрол]] [[Ангилал:Ах ба эгч дүү]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] c84wi66u4l17ar0h0klo46zhjlt4mn2 0 116826 864934 764843 2026-08-05T19:31:51Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864934 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Телевиз|нэр=Клиффорд Том Улаан Нохой|суваг=[[PBS Kids]]|бүтээгч=Дебора Форте<br>Марта Атвотер<br>Жеф Каминский|сэдэвчилсэн_хөгжмийн_зохиогч=[[Жош Манчелл]]<br>[[Марк Мотхэрсбаугх]]|гүйцэтгэх_продюсер=Дебора Форте|формат=[[хүүхэлдэйн кино]]|сүүлд_цацагдсан=2003 оны 2 сарын 25|хөгжүүлэгч=[[Дебора Форте]]<br>Марта Атвотер<br>Жеф Каминский|суурилсан_зүйл=''[[Клиффорд Том Улаан Нохой]]'' — [[Норман Бридвелл]]<ref>{{cite book |last1=Perlmutter |first1=David |title=The Encyclopedia of American Animated Television Shows |url=https://archive.org/details/encyclopediaofam0000perl |date=2018 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1538103739 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofam0000perl/page/128 128]–129 }}</ref>|найруулагч=Жон Овэр|анх_цацагдсан=2000 оны 9 сарын 4<ref>{{cite news|last=Zurawik|first=David|title=PBS gives kids new Saturday morning shows|url=http://articles.baltimoresun.com/2000-07-13/features/0007130032_1_pbs-andrea-beck-reading-skills|accessdate=May 31, 2014|newspaper=The Baltimore Sun|date=July 13, 2000|archive-date=Тавдугаар сар 31, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531143022/http://articles.baltimoresun.com/2000-07-13/features/0007130032_1_pbs-andrea-beck-reading-skills|url-status=dead}}</ref>|зургийн_формат=[[NTSC]]|нээлтийн_сэдэв="Clifford the Big Red Dog" — Жейсон Майкл|улс={{USA}}<ref name="BFICliffordTBRD">{{cite web|title=Clifford the Big Red Dog (TV series) (2000)|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4f4bab79af56e|publisher=British Film Institute|accessdate=November 2, 2016}}</ref><br>{{GBR}}<ref name="BFICliffordTBRD" />|улирлын_тоо=2|ангийн_тоо=66 (130 сегментүүд)|жанр=хүүхдийн|хөгжмийн_зохиолч=[[Жош Манчелл]]<br>[[Марк Мотхэрсбаугх]]|үргэлжлэх_хугацаа=26 минут (Нэг сегментэд 13 минут)|зураг=[[File:Clifford-the-Big-Red-Dog-title-card.jpg|250px]]|компани=[[Scholastic Corporation|Scholastic Productions]]<ref>{{cite press release|title=He's Big! He's Red! He's Coming to PBS Kids! Scholastic Productions' "Clifford the Big Red Dog" Animated Series Debuts on PBS Fall 2000|url=https://www.pbs.org/about/blogs/news/hes-big-hes-red-hes-coming-to-pbs-kids-scholastic-productions-clifford-the-big-red-dog-animated-series-debuts-on-pbs-fall-2000-january-7-2000/|publisher=PBS|accessdate=November 2, 2016|date=January 7, 2000}}</ref><br>[[Splash Entertainment|Mike Young Productions]]|продюсер=Марта Атвотер<br>Жеф Каминский (улирал 2)|хэл=[[Англи хэл|Англи]]|дистрибьютор=Scholastic Productions (Нэгдсэн Улс)<br />TV-Loonland AG<ref>{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/tv-loonland-signs-first-big-deal-with-bbc/405203.article|title=TV-Loonland signs first big deal with BBC|first=Martin|last=Blaney|date=2001-03-06|work=Screen}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.awn.com/news/tv-loonland-completes-central-and-eastern-european-sales|title=TV-Loonland Completes Central And Eastern European Sales|work=Animation World Network}}</ref> (Европ, 2010 он хүртэл)}}'''''Клиффорд Том Улаан Нохой''''' ({{Lang-en|Clifford the Big Red Dog}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]]-[[Их Британи|Британийн]] цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь [[2000]] оны [[9 сарын 4]]-нд дэлгэцнээ гарсан. [[Scholastic Productions]] ба [[Mike Young Productions]]-ийн бүтээл. [[PBS Kids]] телевизээр гарчээ. Энэ киноны үйл явдал нь Бирдвелл арал. == Дүрүүд == * [[Грей ДеЛисл]] — Эмили Элизабет Ховард<ref name="PBSKidsCast">{{cite web|title=The Cast of Clifford the Big Red Dog®|url=http://pbskids.org/clifford/backstage/cast/index-pup.html|publisher=PBS Kids|url-status=dead|accessdate=August 17, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150520215841/http://pbskids.org/clifford/backstage/cast/index-pup.html|archivedate=2015 оны 5 сарын 20}}</ref> / Каролин Ховард * [[Жон Риттер]] — Клиффорд * [[Кри Суммэр]] — Клео * [[Кел Митчелл]] — Т-Бонэ * [[Кам Кларк]] — Марк Ховард * [[Гари ЛеРой Грэй]] — Чарли * [[Терренс C. Карсон]] — Самуэль * [[Кэт Соусиэ]] — Жетта Хандовэр * [[Деби Деррибери]] — Cosmo Хандовэр * [[Улисс Куадра]] — Ваз * [[Ник Жеймсон]] — Шериф Льюис == Эшлэл == <references /> == Холбоос == * {{Official website|https://web.archive.org/web/20150915015720/http://pbskids.org/clifford/index-brd-flash.html}} * {{IMDb title|0233041}} [[Ангилал:Адал явдалт хүүхэлдэйн кино]] [[Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:Их Британийн телевизийн цуврал]] [[Ангилал:2000-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] gjkehh04cfu76n2p2uukt37z8amyhe1 0 116929 864978 760179 2026-08-05T20:09:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864978 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Телевиз|нэр=Үхэр тахиа хоёр|зураг=[[File:Cow and Chicken show logo.png|250px]]|формат=[[хүүхэлдэйн кино]]|жанр=[[Инээдмийн]]|бүтээгч=[[Дэвид Фейс]]|улс={{USA}}|хэл=[[Англи хэл|Англи]]|улирлын_тоо=4|ангийн_тоо=52|суваг=[[Cartoon Network]]|сүүлд_цацагдсан=1999 оны 7 сарын 24|анх_цацагдсан=1997 оны 7 сарын 22|дистрибьютор=[[Warner Bros. Television Distribution]]|компани=[[Hanna-Barbera Cartoons]]|үргэлжлэх_хугацаа=14 минут}} '''''Үхэр тахиа хоёр''''' ({{Lang-en|Cow and Chicken}}) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] цуврал хүүхэлдэйн сериал юм. Эхний анги нь [[1997]] оны [[7 сарын 22]]-нд дэлгэцнээ гарсан. [[Hanna-Barbera Cartoons]] бүтээж, [[Warner Bros. Television Distribution]] дистрибьютороор ажилласан. [[Cartoon Network]] телевизээр гарчээ. == Дүрүүд == * [[Чарли Адлер]] — Үхэр<ref>{{Cite book|last=Erickson|first=Hal|title=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003|url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric|date=2005|publisher=McFarland & Co|isbn=978-1476665993|edition=2nd|pages=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/218 218]–219}}</ref> / Тахиа / Улаан Залуу * [[Канди Мило]] — Ээж * [[Дан Кастелланета]] — Аав == Эшлэл == <references /> == Холбоос == * {{Official website|https://web.archive.org/web/19991013050338/http://cartoonnetwork.com/doc/cowchicken/main.html}} * {{IMDb title|0118289}} [[Ангилал:АНУ-ын телевизийн цуврал]] [[Ангилал:1990-д оны цуврал нэвтрүүлэг]] [[Ангилал:Инээдмийн телевизийн цуврал кино]] cyclzwy0kb8z7ity61xbp0r2kmgwm3f 0 117432 864921 684213 2026-08-05T19:09:47Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864921 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино|нэр=Автомашинууд|хугацаа=117 минут<ref name="BOM">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317219/|title=Cars |accessdate=January 17, 2021|work=Box Office Mojo|archive-date=December 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191208020329/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317219 |url-status=live }}</ref>|улс={{USA}}|хэл=Англи|студи=[[Walt Disney Pictures]]<br>[[Pixar Animation Studios]]|компани=[[Buena Vista Pictures Distribution]]|найруулагч=[[Жон Лассетер]]|нээлт=2006 оны 6 сарын 9|жүжигчин=[[Оуэн Уилсон]]<br>[[Пол Ньюман]]<br>[[Бонни Хант]]|продюсер=[[Дарла К. Андерсон]]|төсөв=$120 сая<ref name="BOM"/>|орлого=$462 сая<ref name="BOM"/>|хөгжим=[[Рэнди Ньюман]]|эвлүүлэг=[[Кен Шретцман]]}} '''''Автомашинууд''''' ({{Lang-en|Cars}}) нь 2006 онд дэлгэцнээ гарсан, Америкийн [[компьютер]]-[[анимаци]] [[инээдмийн кино]] бөгөөд [[Pixar Animation Studios]] бүтээж, [[Buena Vista Pictures Distribution]] кино компани 2006 оны 6 сарын 9-нд кино театруудад нээлтийг нь хийжээ. [[Жон Лассетер]] болон хүүхдийн номын зохиолч, зураач [[Дарла К. Андерсон]] нар зохиолыг нь бичсэн. == Дүрүүдэд == * [[Оуэн Уилсон]] — Аянга Маккуин<ref name="lagreasegeek">{{cite news|url=http://articles.latimes.com/2006/jun/04/entertainment/ca-cars4|title=A grease geek will guide you: ''Cars'' decoded|author=Dan Neil|work=Los Angeles Times|date=June 4, 2006|archive-date=July 14, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714073559/http://articles.latimes.com/2006/jun/04/entertainment/ca-cars4|url-status=live|accessdate=November 1, 2006}}</ref> * [[Пол Ньюман]] — Док Хадсон * [[Бонни Хант]] — Салли Каррера * [[Larry the Cable Guy]] — Матер<ref>{{cite book|author=Michael Wallis|author2=Suzanne Fitzgerald Wallis|title=The Art of Cars|url=https://archive.org/details/artofcars0000wall|year=2006|publisher=Chronicle Books|page=[https://archive.org/details/artofcars0000wall/page/n7 4]|quote=In Galena, Kansas, we found a lonely old tow truck that most folks would pass by without a second glance. Our Head of Story Joe Ranft, however, saw beyond the rust and broken-down parts&nbsp;— he saw the inspiration for the character Mater.}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.roadsideamerica.com/tip/14681|title=Tow Mater from Cars Movie|author=Melba Rigg|date=October 30, 2008|publisher=RoadsideAmerica.com|archive-date=January 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116105634/https://www.roadsideamerica.com/tip/14681|url-status=live|accessdate=April 11, 2009}}</ref> * [[Тони Шалхуб]] — Луижи == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == * {{imdb title|id=0317219}} *{{Bcdb title|38611}} * {{rotten-tomatoes|id=cars}} * {{Mojo title|cars}} * {{amg movie|290414}} * {{Metacritic film|cars}} [[Ангилал:2006 оны кино]] [[Ангилал:АНУ-ын кино]] [[Ангилал:Инээдмийн кино]] [[Ангилал:Компьютероор амилуулсан кино]] [[Ангилал:Моторт спортын тухай кино]] g50kwr1mlq5vw64x8ug15q7xecm4cf6 0 122166 865071 864719 2026-08-06T00:51:52Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-43057-70|~2026-43057-70]] ([[User talk:~2026-43057-70|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 862209 wikitext text/x-wiki {{Infobox/testcases|name=Тамгагүй Төр|image=[[File:TMK Cover Page.jpg|thumb|The Mongol Khan cover]]|international_name=Монгол Хаан|english_name=The Mongol Khan|written_by=Б.Лхагвасүрэн|directed_by=Б.Баатар ("Hero Baatar")|executive_producer=М.Есөнмөнх, А.Амундра|producer=Б.Баярцэцэг|music_by=М.Бирваа, Б.Одбаяр|premiere=2022 оны 4-р сарын 17|place=Улсын Драмын Эрдмийн Театр|type=Физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг|created for=Монгол соёл, уран бүтээлийг дэлхий даяар сурталчлах|company=ХЕРО Энтертайнмент (“HERO Entertainment”)|website=[https://themongolkhan.com]}} '''Тамгагүй төр (Монгол хаан)''' нь 1998 онд Ардын уран зохиолч [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн бичсэн, 3 бүлэг 6 үзэгдэлтэй эмгэнэлт түүхэн жүжиг юм. Тамгагүй төр (Монгол хаан) театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор <u>Hero</u> <u>Entertainment Group</u> ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref> Монгол Хаан төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол Хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “Тамгагүй төр” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |last=А.Цээсүрэн |date=2022-06-07 |title="Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ {{!}} News.MN |url=https://news.mn/r/2563300/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - Мэдээллийн эх сурвалж |language=mn }}{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2022 онд “Тамгагүй төр” буюу Монгол Хаан жүжгийн зохиолыг Херо Энтертайнмент Группын найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] буюу Hero Baatar физикл буюу бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жүжиг хэлбэрээр шинэчилэн найруулсан нь өнөөдрийн байдлаар [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] 180 удаа тоглогдоод байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> == '''Агуулга''' == * Түүхэн тойм * Жүжгийн баг * Жүжгийн үйл явдал * БНХАУ дахь тоглолт * ИБУИНХУ дахь тоглолт * Олон улсын аялан тоглолтууд * График Комик ном * Хувцас чимэглэл дизайн * Хөгжим, гэрлийн технологи * Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл * Гадаад холбоос == '''Түүхэн тойм''' == [[1998 он|1998]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа тавигдаж байв. Найруулагч [[Чойнхорын Найдандорж]] /МУСГЗ/ анх тайзнаа тавихад Арчуг хааны дүрийг ардын жүжигчин Л.Жамсранжав, Эгэрэг түшмэлийн дүрийг ардын жүжигчин П.Цэрэндавга нар амилуулж байв. Б.Лхагвасүрэн энэхүү жүжгийн зохиолоо бичихдээ Арчуг хааны дүрийг Ардын жүжигчин [[Лоолийн Жамсранжав|Лоолийн Жамсранжавт]] зориулав хэмээн тэмдэглэн үлдээснийг найруулагч Ч.Найдандорж дурссан байдаг. [[2008 он|2008]] оны үес буюу "Тамгагүй төр" жүжиг тайзнаа тавигдсанаасаа хойш арван жил завсарлаж дахин тайзнаа тавигдахад гол дүрд уран уншлагын нэрт мастер [[Гомбын Равдан]] /АЖ/, улмаар 2015 оноос [[Бэх-Очирын Жаргалсайхан]] /МУГЖ/ тоглож эхлэв. Мөн Эгэрэг түшмэлд [[Пүрэвдоржийн Цэрэндагва|Пүрэвдоржийн Цэрэндавга]] /АЖ/, Цэцэр их хатанд [[Батсүхийн Нармандах]] /МУГЖ/, Гүргэл бага хатан М.Тогтохжаргал /МУСТА/, А.Алтантөр /МУСТА/,  Б.Тамир /МУСТА/ нар тогложээ. [[2022 он|2022]] онд Улсын драмын эрдмийн театрын тайзнаа найруулагч [[Бат-Өлзийн Баатар]] мюзикл драмын хэлбэрт оруулан найруулж толилуулсан юм. 2022 оны 4-р сарын 17-нд [[Улсын Драмын Эрдмийн Театр|Улсын Драмын Эрдмийн Теарт]] анх нээлтээ хийжээ. Түүнээс хойш Монголын театрын түүхэнд анх удаа 180 удаа тасралтгүй тоглож, 75 мянга орчим үзэгчдэд хүргэсэн байна<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=Америкийн бүжигчин А.Лиа: “Монгол хаан” жүжгийн үнэгний дүрд тоглохоор болсон минь нэр төрийн хэрэг /ВИДЕО/ |url=https://isee.mn/n/69196 |access-date=2025-01-27 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref>. == '''Жүжгийн баг''' == [[Файл:TMK Team photo.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan Team photo | London Colesium, 2023</nowiki><ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=0N9A0257 |date=2023-12-02 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54272985898/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] * '''Зохиолч''': Б.Лхагвасүрэн / Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын уран зохиолч * '''Ерөнхий найруулагч''': Б.Баатар / СТА * '''Ерөнхий зураач''': Д.Ганзориг / СТА * '''Хөгжмийн зохиолч''': М.Бирваа / МУУГЗ * '''Хөгжмийн зохиолч''': Б.Одбаяр / СТА * '''Бүжиг дэглээч''': Д.Баярбаатар / МУУГЗ * '''Бүжиг дэглээч''': Х.Хашхүү / СТА * '''Хувцасны зураач''': Д.Болд / СТА * '''Ерөнхий продюсер''': М.Есөнмөнх / МУАҮГА, А.Амундра * '''Гүйцэтгэх продюсер''': Б.Баярцэцэг * '''Уран сайхны удирдагч''': Г.Цоггэрэл / МУУГЗ * '''Зохион байгуулагч''': Б.Отгонбат / МУУГЗ * '''Редактор''': Л.Хасар * '''Асс. Найруулагч''': Э.Ёндоншарав / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> === Дүрүүдэд === * '''Арч хаан''': Г.Эрдэнэбилэг / МУГЖ * '''Эгэрэг түшмэл''': С.Болд-Эрдэнэ / МУГЖ * '''Цэцэр хатан''': У.Уранчимэг / МУГЖ * '''Гүргэл хатан''': О.Дөлгөөн / СТА * '''Том хүү Ачир''': Ш.Доржсүрэн / МУГЖ * '''Бага хүү Хүчир''': О.Самданпүрэв / СТА * '''Бөө''': Х.Хашхүү / СТА<ref>{{Cite web|url=https://themongolkhan.com/castandcreatives|title=Cast and Creatives|website=themongolkhan.com|access-date=2025-01-27}}</ref> == '''Жүжгийн үйл явдал''' == [[Файл:TMK scene.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01405 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798596/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Евро-Азийн газар нутгийг дамнан эрхшээсэн [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] нь НТӨ III зуунаас НТ I зууны хооронд оршин тогтнож байсан нүүдэлчдийн төрт улс бөгөөд эрхшээсэн газар нутаг нь өргөн уудам тул олон үндэс, угсаатантай, ноёлох аймаг нь эртний Монгол угсаатнууд байсныг археологийн нээлтүүд нотолсоор байна.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Тус жүжгийн үйл явдал нь [[Хүннү улс|Хүннүгийн]] хүчирхэг төр ёс сулран доройтож буй үеийн нэгэн хааны хувь хүний алдаа, буруу шийдвэрүүд нь төрийг нь мөхөлд хүргэх аюулыг үүсгэдэг.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://www.zindaa.mn/46ne |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Улмаар [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийн эрхийг балмад, хэрцгий хүмүүст алдахгүйн тулд золих золиос, төлөх төлөөсөө төлж, хүчирхэг [[Хүннү улс|Хүннү]] төрийг үлдээх шийдвэрийг гаргаж буй Арчуг хааны амьдралаар, Монголчуудын төрт ёсыг эрхэмлэх үзлийг өгүүлнэ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Нийтийн эрх ашгийг, өөрийн хувийн эрх ашгаас илүүд эрэмблэх Монголчуудын үзэл нь өрнө дорно дахины соёл, шашны ялгаатай олон үндэстнүүдийг нэгтгэж, Монголын төрт ёсонд үндэслэсэн гурван их гүрнүүдийг байгуулсан, ялгуусан түүхийг хүн төрөлхтний түүхэнд үлдээсэн байна.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> [[Тамгагүй төр|“Тамгагүй төр”]] жүжиг нь энэ гурван их гүрний нэг болох Хүннү гүрний тухай өгүүлэх зохиол болно.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/abouttheshow |access-date=2025-01-27 |website=themongolkhan.com}}</ref> Хаан Арчугт их хатан Цэцэр, бага хатан Гүргэл нар нэг өдөр хоёр нуган үр төрүүлэн өгсөнд хаантан хурмаст тэнгэр, хувь заяаны даажигналыг хэрхэхээ мэдэхгүй балмагдана. Үр заяах битгий хэл үнэрийг нь мартсан их хатныхаа хүүг өөрийн хүү биш тул бага хатан Гүргэлээс төрсөн хүүгээ өлгийтэйд нь хаанд өргөмжлөхөөр зарлиг буулгаж эхэлнэ. [[Файл:TMK stage photo 2.jpg|thumb|The Mongol Khan stage photo<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=DSC01967 |date=2021-09-05 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54280798466/ |access-date=2025-01-29}}</ref>]] Хааны итгэлт шадар Эгэрэг энэ зарлигийг нь эсэргүүцэвч яаж ч чадахгүй буцна. Эгэрэг их хатан Цэцэрийн хэвлийгээс төрсөн өөрийн нууц хүүхдээ хааны сэнтийд суулгахаар заль мэх зохионо. Их хатан Цэцэр өөрөөс төрсөн нялх үрээ солихыг үл хүсэвч ёсоор болгож, бага хатны хүүг өөрийн хүүтэй солино. Хаан Арчуг хүүгээ татаж унадаг өвчтэй, санаа муутай болохыг нь өсөж том болоход нь мэдэн гуниглаж, хаан ширээнд тохирох хүн биш хэмээн яллаж, нугасыг нь таслан, хайрт хатан Гүргэлээ хүүгээ алдан энэ хорвоод шаналж амьдрахыг нь харахгүйн тулд мөн егүүтгэнэ. Харин хааны шадар Эгэрэг хүүгээ үхсэнд хорсож, хааны жинхэнэ хүүг хорооно. Эгэрэг өөрөө хаан ширээнд суухаар завдан хаантай тэрсэлдэж төрийн тамга, түмний эрхийг нэхэн тулалдаж их хаанд ялагдаж байгаагаар төгсөнө. === Монгол Хаан жүжиг === “Монгол хаан” театр нь Монгол улсын соёл урлаг, театрын урлагийн хөгжил, олон мянганы уламжлалтай үндэстний өв соёлыг олон улсын соёл урлагийн ертөнц, үзэгчдэд, танилцуулан сурталчлах, үндэстний өв соёлын дархлааг бэхжүүлэх зорилготойгоор Hero entertainment group ээс хэрэгжүүлж буй төслүүдийн нэг болно. “Монгол хаан” төслийн хүрээнд үүсгэн байгуулагдсан “Монгол хаан” театр нь уран бүтээлийн гараагаа, Ардын уран зохиолч, төрийн соёрхолт [[Бавуугийн Лхагвасүрэн]]<nowiki/>гийн зохиол “[[Тамгагүй төр]]” жүжгээр эхлүүлсэн нь Монгол улсын театрын урлагийн түүхэн дэхь маш амжилттай үйл явдлуудын нэг болжээ.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” дэлхийн тайзыг тамгална |url=https://mass.mn/n/88474 |access-date=2025-01-27 |website=mass.mn}}</ref><ref>{{Cite web |last=ikon.mn |first=М. Батчимэг |date=2023-11-13 |title="Лондонд тоглогдох "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтарч буй гаднын хөрөнгө оруулалттай төсөл" |url=https://ikon.mn/n/305x |access-date=2025-01-16 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> == '''БНХАУ дахь тоглолт''' == Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг 2023 оны 9-р сарын 19-23-нд [[БНХАУ]]-ын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ордос хотын Эзэн хороо театрт тоглохоор хоёр тал гэрээ байгуулсан байсан боловч тоглолт эхлэхээс хэдхэн минутын өмнө “цахилгаан тасарсан” шалтгаар Хятадын эрх баригчид тоглолтыг цуцалжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Radio Free Asia агентлагийн мэдээлснээр, “[[Тамгагүй төр]]” монгол жүжгийг ӨМӨЗО-ы Ордос хотын Эзэн хороо хошууны их театрт есдүгээр сарын 19-нөөс 21-ний хооронд тоглохоор төлөвлөж байсан ч олон зуун үзэгчид цугларч тоглолтын танхим руу орохоос өмнө техникийн саатал шалтгаар, тоглолтыг зогсоосныг мэдэгдсэн боловч, тоглолтыг зогсоосон шалтгаан нь эрх баригчдын шийдвэр байжээ. Монгол хаан театрын “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийн багийнхан тоглолтоо гаргах найдлага тээж холбогдох хүмүүстэй уулзаж ярилцсаар байв.<ref>{{Cite web |last=Б.Анхтуяа |date=2023-10-04 |title=China bans Mongolian theatre production - News.MN |url=https://news.mn/en/799931/ |access-date=2025-01-27 |website=News.MN - The source of news |language=en}}</ref> Энэ талаар Ордос хотын сургуулийн нэгэн багш  “Өвөр Монголын өнцөг булан бүрээс ирсэн үзэгчид тасалбар худалдаж авсан ч хотын засаг захиргааны зүгээс тоглолтыг түр зогсоосон. “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчид тоглолтоо нээхтэй зэрэгцэж "Эзэн хороо хошуу" их театрын цахилгаан тасарч, цахилгаангүйн улмаас тоглолтыг хойшлуулах тайлбар гарсан. Энэхүү жүжгийг Монголд маш олон удаа тоглосон нь Өвөр Монголчуудын анхаарлыг татаж зорьж ирэхэд нь ихээхэн нөлөө үзүүлсэн. Жүжгийг үзэхээр Шилийн голын үзэгчид болон Хөлөн Буйр, Бор тал, Ховог сайр, Хөхнуур, Цайдам зэрэг Өвөр Монголын бараг хошуу бүрээс, Японы иргэншилтэй Өвөрмонголчууд хүртэл Японоос үзэхээр ирцгээж, тасалбараа худалдаж авчихсан байсан” гэжээ.<ref>{{Cite web |last=Zindaa |title=“Тамгагүй төр” жүжиг Хятадад хориглогдож, 120 гаруй уран бүтээлч шөнө дөлөөр хөөгдсөн нь |url=https://www.zindaa.mn/4pr1 |access-date=2025-01-27 |website=www.zindaa.mn |language=en}}</ref> Түүнчлэн “[[Тамгагүй төр]]” жүжгийг тоглохыг хориглосон гол шалтгаан нь ӨМӨЗО-д үндэстний цөөнхийн боловсон хүчин, эрдэмтэн судлаачдыг онилсон "Монголын ерөнхий түүх"-ийг тавиур дээрээс хасаж, худалдаалахыг хориглосон, Өвөрмонголд соёлын цэвэрлэгээ эрчимжиж, эрх баригчид бага, дунд сургуулийн түүхийн сурах бичгүүдэд арга хэмжээ авч байгаа энэ үед баатарлаг, улс төрийн гүнзгий агуулгатай Монголын түүх, соёл нэвт шингээсэн бүтээл тоглогдох гэж байсан тул Монгол үндэстний үзэл баримтлал нь Өвөрмонголд тогтоосон хяналтад нөлөөлнө гэж [[Хятад]] улс санаа зовж байна гэж албаны эх сурвалжууд мэдээлснийг RFA агентлаг эш татан мэдээлэв<ref>{{Cite web |last=Bagshaw |first=Eryk |date=2023-10-03 |title=China bans West End-bound theatre production |url=https://www.smh.com.au/world/asia/china-pulls-the-plug-on-west-end-bound-theatre-production-20231003-p5e9bi.html |access-date=2025-01-27 |website=The Sydney Morning Herald |language=en}}</ref>. == '''ИБУИНХУ дахь тоглолт''' == "Монгол Хаан" жүжиг нь Английн продюсерын багтай хамтран зохион байгуулж буй гадаадын хөрөнгө оруулалтаар Монголын соёл урлагийг дэлхийн тайзнаа гаргасан төсөл юм. [[Файл:London Colesium Theatre.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | London Colesium Theatre, 2023 </nowiki>]] [[Англи|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улс]]<nowiki/>ын нийслэл [[Лондон]] хотноо [https://londoncoliseum.org/ Колисиум] театрт 2023 оны 11 дүгээр сарын 17-ны өдрөөс 12 дугаар сарын 2 хүртэл 15 өдрийн турш 17 удаа тоглож, нийт 40 мянга орчим үзэгчдэд толилуулжээ.<ref>{{Cite web |title=Лондон хотын Колизей театрт 17 удаа тоглогдсон "Монгол хаан" жүжиг 40000 гаруй үзэгчид хүрчээ |url=https://montsame.mn/mn/read/332683 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> [[Файл:Lord Mayor's Show 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Lord Mayor's show, 2023</nowiki>]] Тоглолтын өмнө "Монгол хаан" жүжгийн уран бүтээлчид 2023 оны 11-р сард Лондон хотод болсон "[https://lordmayorsshow.london/ The Lord Mayor's]" шоунд оролцож, жүжгийн хувцас хэрэглэл болон “Өв” брэндийн монгол дээлээр гоёж, Лондон хотын гудамжаар морьтой явсан билээ.<ref>{{Cite web |last=Limited |first=Alamy |title=The Mongol Khan group at Lord Mayor's Show Procession 2023, on Armistice Day, passing along Poultry in the historic City of London, UK Stock Photo - Alamy |url=https://www.alamy.com/the-mongol-khan-group-at-lord-mayors-show-procession-2023-on-armistice-day-passing-along-poultry-in-the-historic-city-of-london-uk-image572229801.html |access-date=2025-01-28 |website=www.alamy.com |language=en}}</ref> Theatreweekly хэмээх мэргэжлийн хэвлэл “Лондон Колисиум бол Лондонгийн хамгийн том тайзуудын нэг. Гэвч Монгол Хаан жүжиг энэ театрын өнцөг булан бүрийг дүүргэж чадаж байна. Өмнө нь Лондонд ийм зүйл болж байгаагүй юм. Монголын зөвхөн театрын урлагийг таниулж байгаагийн хувьд ч бус, Монголын соёл, уламжлалын хаалгыг нээж байгаагийн хувьд энэ бол ялалт байлаа. Монгол Хаан бол үзсэн үзэгчид нь өөрсдийгөө азтайд тооцож болох, урьд өмнө байгаагүй тийм үзэгдэл, үйл явдал болж байна.<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref>” гэж дүгнэжээ. === Чарльз хааны захидал === 2024 оны 3-р сард [[III Чарльз|Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хаант Улсын Цог Жавхлант хаан III Чарльз]] Лондон хотын Уэст Эндийн Колисиум театрт тоглолтоо толилуулсан “Монгол хаан” жүжгийн багт талархлын захидал илгээж, мэндчилгээ дэвшүүлснийг Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах Муна Шамсуддин Монгол Улсаас тус улсад суугаа Элчин сайдын яамаар дамжуулан уламжилжээ. Энэхүү захидалд: <u>Букингемын ордон</u> 2024 оны 3 дугаар сарын 18 Эрхэм дээдэст өгөөмөр бэлэг болгон сайн сайхныг ерөөн илгээсэн уран зураг, санаа тавьж бичсэн захидалд талархал илэрхийлэхийг Эзэн хаан надад даалгасан билээ. Та бүхний сэтгэл гарган илгээсэн захидалд ихэд талархаж байна. Эзэн хааны зүгээс Та бүхэнд ч бас Зул сарын баярыг сайхан тэмдэглэж, шинэ ондоо үлэмж амжилт гаргахыг хүссэнийг хүлээн авна уу. Эрхэм дээдэс “Монгол хаан” жүжгийн баг, Монгол Улсын Элчин сайдын яамны хамт олонд эл мэндчилгээг хүргэхийн ялдамд чин сэтгэлийн талархал, хамгийн сайн сайхныг хүсэн ерөөж байна. Муна Шамсуддин, Эзэн хааны хувийн нарийн бичгийн даргын туслах<ref>{{Citation |last=play |first=Themongolkhan Theatrical |title=Эзэн хаан захидал copy |date=2025-01-28 |url=https://www.flickr.com/photos/202111814@N02/54292650096/ |access-date=2025-01-28}}</ref> == '''Олон Улсын Аялан тоглолтууд''' == === '''Сингапур улс дахь тоглолт''' === 2024 оны 3-р сарын 19-нд Сингапурын соёлын тэргүүлэх компани Base Entertainment “Монгол хаан” жүжгийг Сингапур улсад хамтран продюсер хийж, хөрөнгө оруулахаар тохиролцон гэрээгээ албан ёсоор байгуулжээ. Энэ нь Монголын уран бүтээлчид анх удаа гадаадын продюсинг компанитай зах зээлийн зарчмаар хамтран ажиллаж, хилийн чанадад уран бүтээлээ толилуулж байгаа тохиолдол болж байна.<ref>{{Cite web |last=News.MN |date=2024-03-21 |title="The Mongol Khan" will be performed in Singapore - News.MN |url=https://news.mn/en/800627/ |access-date=2025-01-28 |website=News.MN - The source of news |language=en |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128113842/https://news.mn/en/800627/ |url-status=dead }}</ref> Base Entertainment-ын гүйцэтгэх захирал Chantal Prud’homme “Бродвэйн түвшний маш өндөр чанартай Азийн шилдэг бүтээлийг Сингапурт авчрахыг бид удаан хугацаанд мөрөөдсөн. Өнгөрсөн 11 дүгээр сард Лондонгийн Колисиумд энэхүү гайхалтай жүжгийг үзсэнийхээ дараа энэ бол бидний хайж байсан зүйл мөн гэдгийг шууд ойлгосон” гэж онцолсон байна.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> 2024 онд Марина Бэй Сэндс цогцолборын Сэндс театр нь Matilda, Hamilton, Miss Saigon, Монгол Хаан гэсэн дэлхийн театрын дөрвөн томоохон уран бүтээлийг тоглуулахаар сонгожээ.<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг Сингапурт тоглох гэрээ байгуулжээ |url=https://www.montsame.mn/en/read/340063 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> Сингапур улсад, тус цогцолборт анх удаа Азийн жүжгийг дөрвөн долоо хоногийн турш толилуулахаар болсон нь жүжгийн өгүүлэмж, илэрхийлэл нь ямарваа нэгэн үндэстэн, соёл, шашин шүтлэгээс үл хамааран дэлхийн нийт үзэгчдийн таалалд нийцэхийг илэрхийлжээ. {| class="wikitable" |+ !№ !Театрын нэр !Хот, улс !Огноо |- |1 |[https://web.archive.org/web/20250128113846/https://www.robertoplano.com/ulan-cia-gran-theatre-hohhot-china/ Ulan Cia Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сар Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |2 |[https://regional.chinadaily.com.cn/en/2024-10/02/c_1029695.htm Ordos Grand Theatre] |Хөх хот, БНХАУ |2023 оны 9-р сарын 19-оос 21н хүртэл Хятад улсын албан тушаалтнуудаас хориглогдсон тул тоглолт цуцлагдсан. |- |3 |[https://londoncoliseum.org/ London Colesium Theatre] |Лондон хот, ИБУИНХУ |2023 оны 11-р сарын 17-оос 2023 оны 12-р сарын 2н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Limited |first=London Theatre Direct |title=The Mongol Khan |url=https://www.londontheatredirect.com/musical/the-mongol-khan-tickets |access-date=2025-01-28 |website=London Theatre Direct |language=en}}</ref> |- |4 |[https://www.marinabaysands.com/entertainment/shows.html Sands Theatre, Marina Bay Sands]{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |Сингапур улс |2024 оны 10-р сарын 17-оос 2024 оны 11-р сарын 3н хүртэл тоглосон<ref>{{Cite web |last=Travel |first=Klook |title=The Mongol Khan at Sands Theatre in Singapore - Klook Singapore |url=https://www.klook.com/en-SG/activity/114570-the-mongol-khan-at-sands-theatre-singapore/ |access-date=2025-01-28 |website=Klook Travel |language=en-SG}}</ref> |- |5 |[https://www.t-i-forum.co.jp/en/facilities/a/ Tokyo International Forum Hall] |Токио, Япон |2025 оны 10-р сарын 10-аас 2025 оны 10-р сарын 20н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |6 |[https://www.nagoya-phil.or.jp/en/hall/hall_aichi Aichi Prefecture Art Theatre] |Нагоя, Япон |2025 оны 10-р сарын 24-оос 2025 оны 10-р сарын 26н хүртэл тоглоно<ref>{{Cite web |title="Монгол хаан" жүжгийг 2025 онд Японд тоглоно |url=https://montsame.mn/mn/read/356799 |access-date=2025-01-28 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> |- |7 |[https://dolbytheatre.com/ Dolby Theatre] |Лос Анджелес, АНУ |Тун удахгүй |- |8 |[[:en:Broadway_Theatre_(53rd_Street)|Broadway Theatre]] |Нью Йорк, АНУ |Тун удахгүй |} == '''График Комик Ном''' == [[Файл:The Mongol Khan opening 2023.jpg|thumb|<nowiki>The Mongol Khan | Graphic Novel Launch, London Colesium, 2023</nowiki>]] “Монгол хаан” жүжгээс сэдэвлэсэн “Монгол хаан” комик номыг Монголд анх удаа олон улсын стандартад нийцүүлэн англи, монгол хэлээр хэвлэсэн байна. 2023 оны 11-р сарын 8-нд ИБУИНХУ-ын нийслэл Лондон хотноо Колисиум театрт “Монгол хаан” комик номын англи хувилбар анх нээлтээ хийжээ.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/news/53 |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> 2024 оны 2-р сарын 24-нд Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо “Монгол хаан” комик номын монгол хувилбар нээлтээ хийсэн юм. 2024 оны 7-р сарын 30-нд Сингапур Улсад мөн нээлтээ хийж, Сингапурын Times Distribution компани борлуулахаар болсон бөгөөд Азийн алдарт Kinokuniya сүлжээ номын дэлгүүрт зарагдаж байна<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} Books Kinokuniya |url=https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=kinokuniya.com.sg |archive-date=2025-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250128120314/https://kinokuniya.com.sg/best_sellers/the-mongol-khan/ |url-status=dead }}</ref>. “Монгол хаан” жүжгийн продюсер, Base Entertaiment-ийн захирал Шантал ярилцлага өгөхдөө “Номын нээлтээ Сингапурт хийсэн нь үнэхээр зөв алхам болсон. Яагаад гэвэл удахгүй тоглох жүжгийн маань томоохон сурталчилгаа болсон. Миний хувьд энэ жүжиг шууд сэтгэлд минь хүрсэн. Би сэтгэл зүрхээрээ мэдэрсэн. Би бол Францын Канад гаралтай иргэн. Надад ийм мэдрэмж төрүүлж байхад сингапурчуудад ямар сэтгэгдэл төрөх нь тодорхой.” гэж онцолжээ. Испанийн "Amok Ediciones Publishing" хэвлэлийн газар уг номыг испани хэлээр орчуулан гаргаж, улсынхаа номын дэлгүүрүүдээс гадна Латин Америкийн 18 оронд борлуулахаар болжээ. == '''Хувцас чимэглэл дизайн''' == “Монгол хаан” театрын уран бүтээлчдийн жүжгийн хувцас чимэглэлийг евразийг дамнасан Хүннү гүрний нутаг дэвсгэр, одоогийн Монгол, ОХУ, Хятад, Казахстан, Унгар, Турк зэрэг улсуудын нутаг дэвсгэрээс олдсон археологийн олдворуудад тулгуурлан урлажээ. Мөн хүннүгийн өмнөх үеийн Дөрвөлжин булш, Хиргисүүр, Скиф-Сибирийн соёл, Алтайн бажираг, Грек-Бактрийн соёлын нүүдэлчдийн хувцас өмсгөлийн түүхэн олдворууд, хэв загвар, хээ угалз, гоёл чимэглэлд үндэслэн бүтээсэн байна.<ref>{{Cite web |last=iSee.mn |title=“Тамгагүй төр”-ийн ТАМГАГҮЙ ТЭМДЭГЛЭЛ |url=https://isee.mn/n/39005 |access-date=2025-01-28 |website=iSee.mn |language=mn}}</ref> * Тухайлбал, “Монгол хаан” жүжгийн гол дүр, хааны бага хатан Гүргэлийн гутлыг урлахдаа 2015 онд Монгол улсаас олдсон 1000 гаруй жилийн өмнөх Х зууны Хятан улсын үед амьдарч байсан эмэгтэйн “адидас гутал” гэж алдаршсан эсгий гутлыг дууриан сэргээжээ.<ref>{{Cite web |date=2022-04-22 |title=Гүргэл хатны гутлыг 1000 жилийн өмнөх “Адидас гутал”-аас сэдэвлэн бүтээжээ |url=https://eguur.mn/317442/ |access-date=2025-01-28 |website=Eguur.MN |language=mn}}</ref> * Арчуг хааны алтан титмийг урлахдаа Хүн төрөлхөтний түүхэн дэхь Монголчуудын байгуулсан төр улсуудын нэг болох  Хүннү гүрний Шаньюйн алтан титмийн олдвороос сэргээн үйлдсэн байна.<ref>{{Cite web |date=2022-05-31 |title=ХҮННҮГИЙН ҮЕИЙН АЛТАН ТИТЭМ |url=https://taiz.mn/archives/12608 |access-date=2025-01-28 |website=www.taiz.mn |language=en-US}}</ref> * 2008 онд Монголын археологчдын олсон 1400 орчим жилийн тэртээх Монголын эртний чавхдаст хөгжмийн олдвороос ятга хөгжмийг сэргээн урлаж, жүжгийн үйл явдал, өрнөлүүдэд эгшиглүүлжээ.<ref>{{Cite web |title=Эртний Монголчуудын хэрэглэж байсан хөгжмийн зэмсгийг сэргээн, найрал хөгжмийн баг бүрдүүллээ |url=https://sonin.mn/news/enews/129252 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> * 2010 онд Монголын археологичид илэрүүлж олсон Нийтийн тоололын өмнөх III зуунаас Нийтийн тоололын I зууны үед Хүннүгийн язгууртнуудын хэрэглэж байсан Ромын шилэн аягыг сэргээн ашиглажээ.<ref>{{Cite web |last=gogo.mn |title=Хүннүгийн язгууртны булшнаас илэрсэн олдворуудыг олон нийтэд дэлгэв |url=https://gogo.mn/r/jnyjj |access-date=2025-01-28 |website=gogo.mn |language=mn}}</ref> * Тус олдвор нь Хүннү-Ромын харилцааг нотолдог. * МӨН НТӨ XII-VII зууны үеийн Хүннүгийн металл боловсруулах тенхологийн тод баримт болох хүрэл илдийг сэргээн урласан байна. * 2019 онд Монголын археологчдын олж, Дэлхийн шилдэг 10 археологийн нээлтэд бүртгэгдсэн хос мөнгөн лууны загвараар Хүннүгийн хааны бэлгэдэл лууг сэргээн урлажээ.<ref>{{Cite web |url=https://eagle.mn/r/66088 |access-date=2025-01-28 |website=eagle.mn}}</ref> Тус жүжгийн хувцасны зураачаар Торго салоны зураач Д.Болд ажилласан ба хувцсыг Торго салоны урлаачид оёж чимэглэлийг дархан Самбуу урласан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/castandcreatives |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> == '''Хөгжим, гэрлийн технологи''' == “Монгол хаан” жүжгийн хөгжим, аудио нь технологийн хувьд Монголын анхны 5.1 surround (dolby digital) буюу орчин үеийн dolby digital дуугаралттай кино театрын стандарт дуугаралтыг амжилттай нэвтрүүлсэн тохиолдол юм. Мөн жүжигчдийн микрофон нь хамгийн сүүлийн үеийн технологи болох жүжигчдийн духны дээр байршуулах зориулалттай DPA 6060 Omni Lavaliere микрофоныг утасгүй аудио дамжуулалтын дэлхийд өндөр чанартай (1. Sennheiser EM 6000 Digital 2 Channel Receiver Sennheiser SK 6212 Ultra-Light Digital Mini-Bodypack) wireless системтэй хослуулан ашигласан нь үзэгчдээс төдийгүй мэргэжлийн ажилтнуудаас өндөр үнэлэлт авсан.<ref>{{Cite web |title=mongolkhan |url=https://themongolkhan.com/sightsandsounds |access-date=2025-01-28 |website=themongolkhan.com}}</ref> Гэрлийн техникийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн том театруудад л хэрэглэгддэг хамгийн олон тооны гэрлийн төхөөрөмжүүдийг нэг зэрэг ашиглаж, бүжгийн хөдлгөөнийг тод илэрхийлэхэд зориулсан хурдан удааны хосолмол, хөдөлгөөнтэй гэрлийн найруулга хийснээрээ онцлогтой.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Герман, Япон улсын мэргэжлийн продюсерүүдийн дүгнэснээр “Монгол хаан” бүтээл нь дуу хөгжим, гэрлийн технологийн хувьд дэлхийн өндөр зэрэглэлийн бүтээлтэй эн зэрэгцэж байна. === Хөгжмийн бүтээл === Тус жүжгийн хөгжим нь үндсэндээ сонгодог симфони найрал хөгжим ба үндэсний их найрал хөгжимд зориулагдан бичигдсэн cinematic шинжтэй бөгөөд үндэсний болон сонгодог эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн зэрэг найрал дуу, Монгол улсаас ЮНЕСКО Соёлын биет болон биет бус өвд бүртгэлтэй Монгол уртын дуу, морин хуур, лимбийн битүү амьсгаа, хөөмий зэргээс гадна Торгоны зам дагуух улс орнуудын хөгжмийн зэмсгийн баялаг дуугаралтыг хамруулсан маш өргөн баялаг хөгжмийн бүрэлдэхүүнтэй. Тус бүтээлд Монгол улсын Үндэсний урлагийн их театрын Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрлын хөгжимчид, симфони найрал хөгжим, халимаг, солонгос, хятад улсын хөгжимчид зэрэг өндөр зэрэглэлийн хөгжмийн бүрэлдэхүүнүүд оролцон тоглосон.<ref>{{Cite web |title=“Монгол хаан” жүжгийн тойм: Хаан ор залгамжийн тухай яруу, ялгуун дууль |url=https://www.sonin.mn/newsDetail/832 |access-date=2025-01-28 |website=sonin.mn |language=mn}}</ref> Энэхүү жүжгийн турш special effects, ambience -г уран сайхны кино шиг өргөн ашигладаг тул хөгжмийн бичлэгийн mix, master формат нь 5.1 surround дуугаралттай, олон тооны cinematic midi programming sound ашигласан болно. Товчхондоо Торгоны зам дагуух өрнө дорнын их найрал хөгжмийн уламжлалт хослол дээр хамгийн сүүлийн үеийн хөгжмийн дуугаралтын программыг амжилттай хослуулсан cinematic арга барилтай бүтээл юм.[[Файл:Tmk reviews 1920x1080+.jpg|thumb|Монгол Хаан жүжгийн Олон Улсын нийтлэлийн шүүмж]] === Монгол Хаан жүжгийн дуу === Жүжгийн дууг Б.Лхагвасүрэнгийн үг, хөгжмийн зохиолч Б.Одбаярын хөгжим, Өвөр Монголын алдарт дуучин Тэнгэр дуулжээ<ref>{{Citation |last=The Mongol Khan |title="The Mongol Khan" - Official Soundtrack |date=2023-09-13 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dZ6ooFVQgZI |access-date=2025-01-28}}</ref>. == '''Олон улсын хэвлэлийн үнэлгээ ба шүүмжлэл''' == {| class="wikitable" |+ |} ==== Лондон Колисиум театрт тоглосноор театрын мэргэжлийн шүүмжлэгчид болон хэвлэл нийтлэлээс одоор дараах үнэлгээ ба шүүмжлэл өгсөн ==== {| class="wikitable" |'''#''' |'''Од''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |5 |The art desk |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan, London Coliseum review - unique operatic spectacle utterly overwhelms flaws in pacing and story |url=https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |access-date=2025-01-28 |website=theartsdesk.com |language=en |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223190659/https://theartsdesk.com/theatre/mongol-khan-london-coliseum-review-unique-operatic-spectacle-utterly-overwhelms-flaws-pacing |url-status=dead }}</ref> |- |2 |5 |The spy in the stalls |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=thespyinthestalls |date=2023-11-21 |title=thespyinthestalls review The Mongol Khan at London Coliseum |url=https://thespyinthestalls.com/2023/11/the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=thespyinthestalls.com |language=en-GB}}</ref> |- |3 |5 |Seeing dance |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Kasner |first=Charlotte |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan |url=https://www.seeingdance.com/the-mongol-khan-231121/ |access-date=2025-01-28 |website=SeeingDance |language=en-GB}}</ref> |- |4 |5 |The arts dispatch |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Rudgyard |first=Carla |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review – London Coliseum |url=https://www.theartsdispatch.com/the-mongol-khan-review-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |language=en-GB}}</ref> |- |5 |5 |British Theatre Guide |05/01/2024 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Theatre review: The Mongol Khan from Hero Entertainment,, Wild Yak Productions and Maktub Productions at London Coliseum |url=https://www.britishtheatreguide.info/reviews/the-mongol-khan-london-coliseum-22760 |access-date=2025-01-28 |website=British Theatre Guide |language=en-GB}}</ref> |- |6 |5 |London reviews | |<ref>{{Cite web |date=2021-01-13 |title=London Reviews {{!}} Latest London Trends And Things To Do |url=https://londonreviews.co.uk |access-date=2025-01-28 |website=londonreviews.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |7 |5 |The Mancunion |29/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-29 |title=The Mongol Khan review: Spectacle over substance - The Mancunion |url=https://mancunion.com/2023/11/29/the-mongol-khan-review-spectacle-over-substance/ |access-date=2025-01-28 |website=mancunion.com |language=en-GB}}</ref> |- |8 |5 |Yup voted |05/12/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Rise of Archug Khan |url=https://www.yupvoted.com/blog/the-rise-of-archug-khan |access-date=2025-01-28 |website=www.yupvoted.com}}</ref> |- |9 |5 |The fairy powered productions |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=FairyPoweredProductions |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan Review * Fairy Powered Productions |url=https://fairypoweredproductions.com/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Fairy Powered Productions |language=en-GB}}</ref> |- |10 |4.5 |The QR |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=WJQuinn |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan – London Coliseum |url=https://theqr.co.uk/2023/11/21/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=theqr.co.uk |language=en-US}}</ref> |- |11 |4 |The Guardian |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Akbar |first=Arifa |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review – a spectacular, swashbuckling tale of succession |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/stage/2023/nov/21/the-mongol-khan-review-a-spectacular-swashbuckling-tale-of-succession-coliseum-london |access-date=2025-01-28 |issn=0261-3077}}</ref> |- |12 |4 |Culture whisper | |<ref>{{Cite news |title=A historic epic from Mongolia at the Coliseum |language=en-GB |work=Culture Whisper |url=https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |access-date=2025-01-28 |archive-date=2024-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110063202/https://www.culturewhisper.com/r/dance/the_mongol_khan_london_coliseum/17746 |url-status=dead }}</ref> |- |13 |4 |First night |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of ‘The Mongol Khan’: “The dragon is awakening” |url=https://firstnightmagazine.com/2023/11/22/review-of-the-mongol-khan-the-dragon-is-awakening/ |access-date=2025-01-28 |website=First Night Magazine |language=en}}</ref> |- |14 |4 |London living large |11/2023 |<ref>{{Cite web |last=link |first=Get |last2=Facebook |last3=X |last4=Pinterest |last5=Email |last6=Apps |first6=Other |title=The Mongol Khan ★★★★ London Coliseum {{!}} Nov 17 - Dec 2, 2023 |url=http://www.londonlivinglarge.com/2023/11/the-mongol-khan-london-coliseum-until.html |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |15 |4 |Everything theatre |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Lloyd |first=Irene |date=2023-11-22 |title=Review: The Mongol Khan, London Coliseum |url=https://everything-theatre.co.uk/2023/11/review-the-mongol-khan-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Everything Theatre |language=en-GB}}</ref> |- |16 |4 |Broadway world |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Milazzo |first=Franco |title=Review: THE MONGOL KHAN, London Coliseum |url=https://www.broadwayworld.com/westend/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-London-Coliseum-20231121 |access-date=2025-01-28 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |17 |4 |London Box Office |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=King |first=Stuart |title=Review: THE MONGOL KHAN at London Coliseum |url=https://www.londonboxoffice.co.uk/news/post/mongol-khan-review |access-date=2025-01-28 |website=Theatre News and Reviews |language=en}}</ref> |- |18 |4 |The upcoming |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Snell |first=Will |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Theatre review |url=https://www.theupcoming.co.uk/2023/11/21/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-theatre-review/ |access-date=2025-01-28 |website=The Upcoming}}</ref> |- |19 |4 |Theatre weekly |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Stewart |first=Greg |date=2023-11-20 |title=Review: The Mongol Khan at The London Coliseum |url=https://theatreweekly.com/review-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum/ |access-date=2025-01-28 |website=Theatre Weekly |language=en-GB}}</ref> |- |20 |4 |West End evenings |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Chmielewska |first=Zuzanna |date=2023-11-22 |title=The Mongol Khan - London Coliseum - Review |url=https://westendevenings.co.uk/2023/11/22/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=West End Evenings |language=en-US}}</ref> |- |21 |4 |A yougish perspective |22/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-22 |title=Review of The Mongol Kahn |url=https://ayoungishperspective.co.uk/2023/11/22/review-the-mongol-kahn/ |access-date=2025-01-28 |website=A Young(ish) Perspective |language=en-US}}</ref> |- |22 |4 |Stage to page |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=THE MONGOL KHAN {{!}} REVIEW |url=http://www.stagetopage.co.uk/2023/11/the-mongol-khan-review.html |access-date=2025-01-28 |website=stagetopage}}</ref> |- |23 |4 |Morning star |04/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Monday |last2=December 4 |last3=2023 |date=2023-12-04 |title=Throne of blood |url=https://morningstaronline.co.uk/article/c/throne-blood |access-date=2025-01-28 |website=Morning Star |language=en}}</ref> |- |24 |4 |Jadar |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-28 |title=Review: The Mongol Khan |url=https://jadar.uk/2023/11/28/review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=JADAR |language=en-GB}}</ref> |- |25 |4 |Mark as pen |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=markaspen |date=2023-11-24 |title=The Mongol Khan |url=https://markaspen.com/2023/11/24/mongol-khan/ |access-date=2025-01-28 |website=Mark Aspen |language=en}}</ref> |- |26 |4 |London Theatre 1 |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Omaweng |first=Chris |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum {{!}} Review |url=https://www.londontheatre1.com/reviews/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |website=LondonTheatre1 |language=en-GB}}</ref> |- |27 |4 |The Strand |14/12/2023 |<ref>{{Cite web |last=Reddy |first=Vaishnavi |date=2023-12-14 |title=Reviewing 'The Mongol Khan': A Visually Stunning, Theatrical Spectacle |url=https://www.strandmagazine.co.uk/single-post/reviewing-the-mongol-khan-a-visually-stunning-theatrical-spectacle |access-date=2025-01-28 |website=STRAND Magazine |language=en}}</ref> |- |28 |4 |All that dazzles |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Admin |first=Sam- |date=2023-11-21 |title=Review: The Mongol Khan (London Coliseum) |url=https://www.allthatdazzles.co.uk/post/review-the-mongol-khan-london-coliseum |access-date=2025-01-28 |website=All That Dazzles |language=en}}</ref> |- |29 |3 |The Times |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Craine |first=Debra |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan review — like King Lear told by Cirque du Soleil |url=https://www.thetimes.com/culture/theatre-dance/article/the-mongol-khan-review-like-king-lear-told-by-cirque-du-soleil-725dp9fpz?region=global |access-date=2025-01-28 |website=www.thetimes.com |language=en}}</ref> |- |30 |3 |Time Out |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Bano |first=Tim |title=The Mongol Khan, London Coliseum review: hokey but lavish Mongolian national epic |language=en-GB |work=Time Out London |url=https://www.timeout.com/london/theatre/the-mongol-khan-review |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |31 |3 |Daily Mail |24/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Marmion |first=Patrick |date=2023-11-24 |title=The Witches review: Dahl's witches cast a spell over me. |url=https://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-12785993/The-Witches-review-Dahls-witches-cast-spell-Im-not-fan-books-writes-PATRICK-MARMION.html |access-date=2025-01-28 |website=Mail Online}}</ref> |- |32 |3 |Express |28/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Norman |first=Neil |date=2023-11-28 |title=Greed, deceit, betrayal : Final chance to watch the epic Mongol Khan |url=https://www.express.co.uk/entertainment/theatre/1839757/mongol-khan-theatre-puppets-dance |access-date=2025-01-28 |website=Express.co.uk |language=en}}</ref> |- |33 |3 |Whats on the stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan at the London Coliseum – review |url=https://www.whatsonstage.com/news/the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-review_1551032/ |access-date=2025-01-28 |language=en-US}}</ref> |- |34 |3 |Upstage Reviews |20/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Barton |first=Matt |date=2023-11-26 |title=The Mongol Khan review: Can’t find a story to match the spectacle |url=https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=Upstage Reviews |language=en |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415201801/https://upstagereviews.wordpress.com/2023/11/26/the-mongol-khan-review/ |url-status=dead }}</ref> |- |35 |3 |The Spectator |25/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Christiansen |first=Rupert |date=2023-11-22 |title=An awesome spectacle: The Mongol Khan, at the London Coliseum, reviewed |url=https://www.spectator.co.uk/article/an-awesome-spectacle-the-mongol-khan-at-the-london-coliseum-reviewed/ |access-date=2025-01-28 |website=The Spectator |language=en-GB}}</ref> |- |36 |3 |Afridiziak Theatre news |27/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=Nicole |first=Christina |date=2023-11-27 |title=The Mongol Khan - review • Afridiziak Theatre News |url=https://www.afridiziak.com/reviews/the-mongol-khan-review/ |access-date=2025-01-28 |website=www.afridiziak.com |language=en-GB}}</ref> |- |37 |2 |Financial Times | |<ref>{{Cite news |last=Hemming |first=Sarah |date=2023-11-22 |title=The Witches at the National Theatre — a mischievous musical take on Roald Dahl |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/345d9cd3-4c4f-4a17-bc35-97abdf074648 |access-date=2025-01-28}}</ref> |- |38 |2 |The Telegraph |21/11/2023 |<ref>{{Cite news |last=Swain |first=Marianka |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan: Oh no he can’t |language=en-GB |work=The Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/theatre/what-to-see/the-mongol-khan-london-coliseum-review/ |access-date=2025-01-28 |issn=0307-1235}}</ref> |- |39 |2 |The Stage |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |title=The Mongol Khan review at the London Coliseum from Lkhagvasuren Bavuu and Timberlake Wertenbaker |url=https://www.thestage.co.uk/reviews/the-mongol-khan-review-at-the-london-coliseum-from-lkhagvasuren-bavuu-and-timberlake-wertenbaker |access-date=2025-01-28 |website=The Stage |language=En}}</ref> |- |40 |2 |The reviews hub |21/11/2023 |<ref>{{Cite web |last=London |first=The Reviews Hub- |date=2023-11-21 |title=The Mongol Khan – Coliseum, London |url=https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |access-date=2025-01-28 |website=The Reviews Hub |language=en-GB |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415195959/https://www.thereviewshub.com/the-mongol-khan-coliseum-london/ |url-status=dead }}</ref> |} '''<br />Марина Бай Сандс театрт тоглосноор хэвлэл нийтлэлээс дараах шүүмжлэл өгсөн''' {| class="wikitable" |+ |'''#''' |'''Нийтлэл, хэвлэлүүд''' |'''Хэвлэсэн огноо''' |'''Холбоос''' |- |1 |RED HOT SG print |01/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=‘Art director is a 2,000-year-old man’: Mongolia’s first West End show premieres in Singapore |url=https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |access-date=2025-01-29 |website=Red Hot Singapore |archive-date=2025-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250415200133/https://www.redhot.sg/art-director-is-a-2-000-year-old-man-mongolia-s-first-west-end-show-premieres-in-singapore-457527.html |url-status=dead }}</ref> |- |2 |The Straits Times print |01/11/2024 |Show Picks: Concerts by Asen, d4vd and The Mongol Khan |- |3 |Berita Harian |22/10/2024 |The stage of the theater turns into a battlefield for power |- |4 |Lianhe Zaobao |03/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=音乐剧《蒙古汗》感受草原帝国辉煌动荡 |url=https://www.zaobao.com.sg/lifestyle/culture/story20241025-5216137 |access-date=2025-01-29 |website=www.zaobao.com.sg |language=zh-Hans}}</ref> |- |5 |Berita Harian |28/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=cue |date=2024-10-28 |title=Singkap sejarah, sentuhan kreatif di sebalik ‘The Mongol Khan’, Berita Singapura - Beritaharian.sg |url=https://www.beritaharian.sg/singapura/singkap-sejarah-sentuhan-kreatif-di-sebalik-the-mongol-khan |access-date=2025-01-29 |website=BeritaHarian |language=ms}}</ref> |- |6 |8Days |01/11/2024 |<ref>{{Cite web |title=Mark Dacascos On Iron Chef, Fate Of His John Wick 3 Character, And Tackling The Epic Play, The Mongol Khan |url=https://www.8days.sg/entertainment/hollywood/mark-dacascos-mongol-khan-memorable-roles-837526 |access-date=2025-01-29 |website=8days |language=en}}</ref> |- |7 |Justswipelah | |<ref>{{Citation |title=Kun Hua becomes a Mongolian Prince for a day! - mewatch |url=https://www.mewatch.sg/watch/justswipelah-E361-Kun-Hua-becomes-a-Mongolian-Prince-for-a-day-487238 |access-date=2025-01-29 |language=en}}</ref> |- |8 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=In Mongolia's countryside, the underrated joy of a bucket-list experience without phone reception |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/travel/mongolia-countryside-nomadic-life-yurt-naadam-festival-405736 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |9 |CNA lifestyle - Mongolian culture |06/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=We stayed at the Mongol Nomadic Camp in Mongolia for a taste of traditional culture |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/we-stayed-mongol-nomadic-camp-mongolia-taste-traditional-culture-411471 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |10 |CNA lifestyle - Mongolian culture |15/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Behind-the-scenes at The Mongol Khan in Mongolia |url=https://cnalifestyle.channelnewsasia.com/watch/behind-scenes-mongol-khan-mongolia-412041 |access-date=2025-01-29 |website=CNA Lifestyle |language=en}}</ref> |- |11 |8world |02/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】蒙古史诗剧“The Mongol Khan”7大看点 |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2554686 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |12 |8world |20/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=吴淑慧 |first=文: |date=2025-01-29 |title=【蒙古直击】“The Mongol Khan”原是“爱情剧”？这名演员28年前就演过同一角色！ |url=https://vibes.8world.com/arts-culture/the-mongol-khan-2581156 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |13 |8world |03/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-04 |title=蒙古史诗剧“The Mongol Khan”原来是“爱情剧”？ |url=https://vibes.8world.com/videos/lifestyle/the-mongol-khan-2584046 |access-date=2025-01-29 |website=vibes by 8world |language=en}}</ref> |- |14 |The New Paper |17/09/2024 |<ref>{{Cite web |last=Fetalvero |first=Nathaniel |date=2024-09-17 |title=Steppe spectacle The Mongol Khan to gallop onto S'pore stage |url=https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |access-date=2025-01-29 |website=The New Paper |language=en |archive-date=2024-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241114222540/https://tnp.straitstimes.com/entertainment/movies/steppe-spectacle-mongol-khan-gallop-spore-stage |url-status=dead }}</ref> |- |15 |Catch |16/10/2024 |<ref>{{Cite web |title=Celebrate and learn about Mongolian culture: The Mongol Khan’s journey from graphic novel to Marina Bay Sands Theatre in Singapore |url=https://www.catch.sg/Article/The-Mongol-Khan-Singapore-Marina-Bay-Sands-Mongolia-culture-tradition?fbclid=PAZXh0bgNhZW0CMTEAAaZ1kAZB95tHF3q-i8ba9vsQDeZwq5y7qq4LncRKgbOZkpgSMos8fUm-Bs4_aem_U_1ka9pie3GcVg2m1SSkMg |access-date=2025-01-29 |website=www.catch.sg |language=en}}</ref> |- |16 |Nylon Singapore |19/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=corsivalab |date=2024-10-18 |title=The Mongol Khan review: A poetic and epic tale of betrayal, duty and love |url=https://nylon.com.sg/the-mongol-khan-review-a-poetic-and-epic-tale-of-betrayal-duty-and-love/ |access-date=2025-01-29 |website=NYLON |language=en-US}}</ref> |- |17 |Must Share news |24/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Suarez |first=Jocelyn |date=2024-10-24 |title=The Mongol Khan Review: A spectacular & dazzling epic that's more flash than substance |url=https://mustsharenews.com/mongol-khan-review/?utm_source=telegram |access-date=2025-01-29 |website=MS News - Independent News For Singaporeans |language=en-GB}}</ref> |- |18 |City Nomads |25/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Loo |first=Andrina |date=2024-10-25 |title=The Mongol Khan Review: A Dazzling Spectacle Through Mongolian Culture |url=https://citynomads.com/the-mongol-khan-review-a-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture/ |access-date=2025-01-29 |website=City Nomads |language=en-US}}</ref> |- |19 |Broadway World Singapore |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Sancha |first=Gilbert Kim |title=Review: THE MONGOL KHAN is Theatrical Brilliance |url=https://www.broadwayworld.com/singapore/article/Review-THE-MONGOL-KHAN-is-Theatrical-Brilliance-20241027?fbclid=IwY2xjawGLxI1leHRuA2FlbQIxMQABHRMdBq7XJfsQbVedU0JkMFejE6agsO1JaWbW-ycUfgOJb_FdizMY_5FSow_aem_IpP_Ol5x2IUird6-d2_8NQ |access-date=2025-01-29 |website=BroadwayWorld.com |language=en}}</ref> |- |20 |Esquire |27/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Cheong |first=Wayne |date=2024-10-27 |title=10-Word Theatre Review: The Mongol Khan |url=https://esquiresg.com/10-word-theatre-review-the-mongol-khan/ |access-date=2025-01-29 |website=Esquire Singapore |language=en-US}}</ref> |- |21 |Weekender |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |last=Chen |first=Xushuang |date=2024-10-30 |title=Theatre Review: The Mongol Khan, An Epic Tale and A Multi-Sensory Feast |url=https://weekender.com.sg/events_entertainment/theatre-review-the-mongol-khan-an-epic-tale-and-a-multi-sensory-feast/ |access-date=2025-01-29 |website=Weekender.Com.Sg |language=en-US}}</ref> |- |22 |AsiaOne |31/10/2024 |<ref>{{Cite web |date=2024-10-31 |title=The Mongol Khan review: A dazzling spectacle through Mongolian culture |url=https://www.asiaone.com/lifestyle/mongol-khan-review-dazzling-spectacle-through-mongolian-culture |access-date=2025-01-29 |website=AsiaOne}}</ref> |} == '''Гадаад холбоос''' == *[http://www.biirbeh.mn/index.php?sel=content&f=one&obj_id=6457&fbclid=IwAR2cipPbXXDpYNB5qC5j-HrFkfO4Luz5ui3OnHDAT8tb0gCDvudD1XXRyT8 Роман, тууж: Б.Лхагвасүрэн : Тамгагүй төр /жүжиг /] *[https://news.mn/r/2554768/ “Тамгагүй төр”-ийн тамгагүй тэмдэглэл]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20220608002806/https://news.mn/r/2563300/ "Тамгагүй төр"-ийг 40 мянган хүн үзэж, 4 тэрбумын ашиг олжээ] *[https://web.archive.org/web/20220426112222/https://post.giga.mn/anna/%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B3%D0%B0%D0%B3%D2%AF%D0%B9_%D1%82%D3%A9%D1%80_%D0%B1._%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD__1586027820125 Тамгагүй төр / Б. Лхагвасүрэн/] *[https://news.zindaa.mn/45jj “Тамгагүй төр”-ийг тамлаж уу, тамгалж уу!] [[Ангилал:Бавуугийн Лхагвасүрэн]] [[Ангилал:Монголын жүжиг]] h4umuqahrfbw1cnxmsqag3yp90awbsq 0 122867 864894 767914 2026-08-05T18:42:15Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864894 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Их сургууль|нэр=Дэвис дэх Калифорнийн Их Сургууль|эххэлдээрх_нэр=University of California, Davis|эх_хэл=англи хэл|зураг=The University of California Davis.svg|өмнөх_нэр=Их сургуулийн ферм (1905–1922)<br>Хөдөө аж ахуйн коллежийн умард салбар (1922–1938)<br>Дэвис дэх Хөдөө аж ахуйн коллеж (1938–1959)|уриа=Fiat lux|англиуриа=Let there be light|төрөл=Олон нийтийн өмчит Холбооны Засгийн газрын санхүүжилттэй судалгааны их сургууль|байгуулагдсан=[[1905]]|parent=[[Калифорнийн Их Сургууль (систем)|Калифорнийн Их Сургуулийн систем]]|endowment=7 их наяд төгрөг (2.25 тэрбум ам доллар), 2021 онд|academic_staff=2,133 (2017)|administrative_staff=21,486 (2014)|students=40,031 (2020)|undergrad=31,162 (2020)|postgrad=8,869 (2020)|city=Дэвис|state=[[Калифорни]]|country=[[АНУ]]|colours={{Color box|#002855}} Ажжи хөх цэнхэр<br>{{Color box|#DAAA00}} Ажжи алтан шаргал|logo=UC Davis wordmark.svg|цахим_хаяг={{url|www.ucdavis.edu}}|location={{Coord|38|32|24|N|121|45|0|W|region:US-CA_type:edu|display= inline,title}}}}'''Дэвис дэх Калифорнийн их сургууль''' ([[Англи хэл|англ]]. '''''[[:en:University_of_California,_Davis|University of California, Davis]]''', UC Davis'') нь [[Калифорни|Калифорни мужийн]] Дэвис хотын ойролцоох олон нийтийн өмчит Холбооны Засгийн газрын санхүүжилттэй [[Дээд боловсролын газар|судалгааны их сургууль]] юм. <ref>{{Cite web|url=http://finreports.universityofcalifornia.edu/index.php?file=12-13/pdf/fullreport-1213.pdf|title=Annual Financial Report, 12/13; p.10|publisher=Executive Vice President, CFO of the Regents of the University of California|access-date=2022-07-01|archive-date=2014-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20140426214821/http://finreports.universityofcalifornia.edu/index.php?file=12-13/pdf/fullreport-1213.pdf|url-status=dead}}</ref> Олон нийтийн Айви гэж нэрлэгддэг <ref name="publicivy">{{Cite book|title=The public ivies: America's flagship public universities|year=2001|url=https://archive.org/details/publiciviesameri0000gree|publisher=Cliff Street Books}}</ref> тус сургууль нь Калифорнийн их сургуулийн системийн арван салбарын хамгийн хойд хэсэг юм. Тус байгууллага нь анх 1905 онд системийн [[Хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] салбар танхимаар байгуулагдсан бөгөөд 1959 онд Калифорнийн их сургуулийн долоо дахь кампус болжээ. Тус их сургуулийг "R1: Докторын их сургуулиуд - судалгааны маш өндөр үйл ажиллагаа" гэж ангилдаг.<ref>{{Cite web|title=University of California, Davis|work=Classifications|publisher=Indiana University|year=2020|url=http://carnegieclassifications.iu.edu/lookup/view_institution.php?unit_id=110644}}</ref> Дэвисийн факультетэд Үндэсний шинжлэх ухааны академийн 23 гишүүн, Америкийн урлаг, шинжлэх ухааны академийн 30 гишүүн, Америкийн хуулийн хүрээлэнгийн 17 гишүүн , Анагаах ухааны хүрээлэнгийн 14 гишүүн, Үндэсний инженерчлэлийн академийн 14 гишүүн багтдаг.<ref name="FacultyAwards">{{Cite web|title=National and International Honors|url=https://academicaffairs.ucdavis.edu/awards/premier-awards/index.html|year=2015|publisher=University of California, Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222153208/https://academicaffairs.ucdavis.edu/awards/premier-awards/index.html|url-status=dead}}</ref> Их сургуулийн багш, төгсөгчид, судлаачдын хүртсэн бусад гавьяатуудын дунд хоёр [[Нобелийн шагнал]], нэг [[Фильдсийн медаль|Филдсийн медаль]], нэг Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль, гурван Пулицерийн шагнал, гурван Макартурын тэтгэлэг, Шинжлэх ухааны үндэсний медаль зэрэг байгааг дурдаж болно.<ref name="FacultyAwards" /><ref>{{Cite web|title=Alumnus Charles Rice Wins Nobel Prize for Medicine|url=https://www.ucdavis.edu/news/alumnus-charles-rice-wins-nobel-prize-medicine|work=UC Davis}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bill Thurston receives prestigious mathematics prize|url=https://news.cornell.edu/stories/2012/01/william-p-thurston-receives-steele-prize|year=2012|publisher=Cornell Chronicle}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Piece of the Nobel for UC Davis|url=http://www.news.ucdavis.edu/search/news_detail.lasso?id=8417|year=2007|publisher=University of California, Davis}}</ref><ref>{{Cite web|title=1996: Beachell and Khush|url=https://www.worldfoodprize.org/index.cfm?nodeID=87486&audienceID=1|work=World Food Prize|publisher=The World Food Prize Foundation}}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кампус == [[Файл:UC_Davis_Mondavi_Center.jpg|thumb| Мондави төв|none]] === Хэмжээ ба байршил === Хэдийгээр Дэвис хотын нэрээр нэрлэгдсэн ч кампус нь техникийн хувьд Дэвис хотын зэргэлдээ Йоло, Солано суурьшлын хэсэгт байрладаг. Гол кампус нь Сакраментогоос баруун тийш 24.1 км зайтай, Сакраментогийн хөндийд байрдапаг ба 80-р Муж хоорондын хурдны замын хажууд оршдог. === Чансаа === {{Col-begin}} {{Col-break}} {{Col-break}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="float:right" "text-align:center" |- ! colspan=4 |Аспирантын хөтөлбөрийн чансаа |- ! Хөтөлбөр ! Чансаа |- | Амьтны эрүүл мэнд || 1 |- | Анагаах ухаан: анхны тусламж || 7 |- | Урлаг || 15 |- | Улс төр судлал || 17 |- | Биологийн ухаан || 18 |- | Англи хэл || 20 |- | Нийгмийн эрүүл мэнд || 23 |- | Геологи || 24 |- | Сэтгэл зүй || 26 |- | Физик || 28 |- | Эдийн засаг || 29 |- | Нийгмийн ухаан || 30 |- | Статистик || 31 |- | Түүх || 32 |- | Хими || 32 |- | Инженерчлэл|| 33 |- | Математик || 34 |- | Компьютер судлал || 37 |- | Хууль || 38 |- | Боловсрол || 39 |- | Сувилахуй: магистрын түвшин || 40 |- | Анагаах ухаан: судалгаа || 40 |- | Бизнес || 48 |- | Физиологийн туслах || 74 |} {{Col-break}} {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" style="float:right" "text-align:center" |- ! colspan=4 |Хөтөлбөрийн чансаа (дэлхийд) |- ! Хөтөлбөр ! Чансаа |- | Амьтан ургамал судлал || 1 |- | Хөдөө аж ахуй || 6 |- | Хүрээлэн орчин/Экологи || 20 |- | Биотехнологи, хэрэглээний микробиологи || 26 |- | Сэтгэлзүй || 27 |- | Биологи, биохими|| 33 |- | Бикробиологи || 37 |- | Молекулын биологи, генетик || 49 |- | Барилгын инженерчлэл || 50 |- | Сансар судлал || 51 |- | Геологи || 59 |- | Тархи, зан төлөв судлал || 68 |- | Эсийн биологи || 71 |- | Эдийн засаг, бизнес || 81 |- | Нийгмийн ухаан, эрүүл мэнд || 84 |- | Мэс засал || 87 |- | Математик || 89 |- | Радиологи, цөмийн анагаах ухаан, зураглал || 94 |- | Халдварт өвчин || 97 |- | Компьютер судлал || 102 |- | Олон нийтийн, хүрээлэн орчны ба ажлын байрны эрүүл мэнд || 104 |- | Урлаг, хүмүүнлэгийн ухаан || 105 |- | Дархлаа судлал || 108 |- | Эм зүй, хор судлал || 111 |- | Физик || 128 |- | Эндокринологи || 129 |- | Эмнэлзүй || 129 |- | Хими || 145 |- | Онкологи || 149 |- | Инженерчлэл || 174 |- | Материал судлал || 189 |- | Эрчим хүч, түлш || 199 |- | Электроникийн инженерчлэл || 213 |- | Нанотехнологи || 227 |- | Цус эргэлтийн систем || 229 |} {{Col-end}} === Элсэлт === {| class="wikitable" style="font-size:85%" |+''Намрын нэгдүгээр курсын оюутны статистик'' <ref>{{Cite web|url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20122013.pdf|title=Common Data Set 2012–2013|publisher=University of California – Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2018-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112131905/https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20122013.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20132014.pdf|title=Common Data Set 2013–2014|publisher=University of California – Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162036/https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20132014.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20142015.pdf|title=Common Data Set 2014–2015|publisher=University of California – Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162037/https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20142015.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds_2015-2016inprogress.pdf|title=Common Data Set 2015–2016|publisher=University of California – Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162038/https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds_2015-2016inprogress.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Common Data Set 2016–2017|url=https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20162017.pdf|publisher=University of California, Davis|access-date=2022-07-01|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911162040/https://www.sariweb.ucdavis.edu/commondataset/cds20162017.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Common Data Set 2017–2018|url=https://budget.ucdavis.edu/data-reports/documents/common-data-set/cds20172018.pdf|access-date=2022-07-01|archive-date=2018-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926220140/http://budget.ucdavis.edu/data-reports/documents/common-data-set/cds20172018.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="CDS2018">{{Cite web|title=Common Data Set 2018–2019|url=https://aggiedata.ucdavis.edu/}}</ref> ! ! 2018 он ! 2017 он ! 2016 он ! 2015 он ! 2014 он |- align="center" ! Өргөдөл гаргагчид | 76,647 | 70,214 | 67,472 | 64,510 | 60,506 |- align="center" ! Хүлээн зөвшөөрч байна | 31,564 | 30,573 | 28,617 | 24,614 | 24,541 |- align="center" ! % Хүлээн зөвшөөрсөн | 41.2 | 43.5 | 42.4 | 38.2 | 40.6 |- align="center" ! Бүртгүүлсэн | 6,389 | 5,820 | 5,760 | 5,369 | 5,377 |- align="center" ! Дундаж голч | 4.03 | 3.99 | 3.99 | 4.00 | 4.00 |- align="center" ! SAT хүрээ | 1150–1410* | 1120–1360* | 1570–1980 он | 1600-2000 | 1620–2010 |- align="center" ! ACT хүрээ | 25–31 | 25–31 | 24-30 | 24-30 | 22–28 |- align="center" ! <small>*1600-аас</small> |} == Ном зүй == <references /> [[Ангилал:Калифорнийн их сургууль]] [[Ангилал:Калифорни их сургууль]] [[Ангилал:Калифорни]] [[Ангилал:Америкийн Их Сургуулиудын Холбоо]] [[Ангилал:Америкийн Нэгдсэн Улс]] i7nfsuliidbv0f8o6bgpfhhirau5lhj 0 122993 865068 856811 2026-08-05T21:27:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865068 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс нам | name = Ардчилсан Нам | native_name = Democratic Party | logo = [[File:US Democratic Party Logo.svg|125px]] | logo_alt = | symbol = [[File:Democratic Disc.svg|100px]] | colorcode = {{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}<!-- Please DO NOT change or remove. Thank you. --> | chairperson = [[Жэйми Харрисон]] ([[Өмнөд Каролина|ӨК]]) | governing_body = [[Ардчилсан Үндэсний Хороо]]<ref>{{cite web |title=About the Democratic Party |url=https://democrats.org/who-we-are/about-the-democratic-party/ |website=Democratic Party |access-date=15 April 2022 |quote=For 171 years, [the Democratic National Committee] has been responsible for governing the Democratic Party}}</ref><ref>{{cite web |author1=Democratic Party |title=The Charter & The Bylaws of the Democratic Party of the United States |url=https://democrats.org/wp-content/uploads/2022/03/DNC-Charter-Bylaws-03.12.2022.pdf#page=5 |access-date=15 April 2022 |page=3 |date=12 March 2022 |quote=The Democratic National Committee shall have general responsibility for the affairs of the Democratic Party between National Conventions |archive-date=27 Гуравдугаар сар 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327022920/https://democrats.org/wp-content/uploads/2022/03/DNC-Charter-Bylaws-03.12.2022.pdf#page=5 |url-status=dead }}</ref> | leader1_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]] | leader1_name = [[Жо Байден]] ([[Делавар|ДЕ]]) | leader2_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын дэд ерөнхийлөгч|АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч]] | leader2_name = [[Камала Харрис]] ([[Калифорни|КА]]) | leader3_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенатын намын удирдагчид|Сенатын Олонхын Дарга]] | leader3_name = [[Чак Шумер]] ([[Нью-Йорк (муж улс)|НЙ]]) | leader4_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга|Танхимын Дарга]] | leader4_name = [[Ненси Пелоси]] ([[Калифорни|КА]]) | leader5_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын намын удирдагчид|Олонхын Бүлгийн Дарга]] | leader5_name = <!--Again, we know he's ranked below Pelosi in the House Democratic leadership. But he does have the title House Majority leader regardless, so please STOP deleting him-->[[Стени Хоэр]] ([[Мэрилэнд|МД]]){{efn|Pelosi is the House Democratic leader, as Speaker}}<!--(Again, we know he's ranked below Pelosi. But he's still titled House Majority leader, so please STOP deleting him--> | founders = {{Unbulleted list| [[Эндрю Жексон]]| [[Мартин Ван Бюрен]]}} | founded = {{start date and age|1828|1|8}}<ref>{{cite book |title=Jacksonian Democracy in New Hampshire, 1800–1851 |url=https://archive.org/details/jacksoniandemocr0000cole |last=Cole |first=Donald B. |date=1970 |publisher=Harvard University Press |page=[https://archive.org/details/jacksoniandemocr0000cole/page/69 69] |isbn=978-0-67-428368-8}}</ref><br />{{nowrap|[[Балтимор]], [[Мэрилэнд]], АНУ}} | predecessor = [[Ардчилсан-Бүгд Найрамдах Нам]] | headquarters = 430 [[Өмнөд Капитолын Гудамж|Өмнөд Капитолын Гд.]] SE,<br />[[Вашингтон (хот)|Вашингтон]], АНУ | student_wing = {{unbulleted list|[[Америкийн Ахлах Сургуулийн Ардчилагчид]]|[[Америкийн Коллежийн Ардчилагчид]]}} | youth_wing = [[Америкийн Залуу Ардчилагчид]] | womens_wing = [[Ардчилсан Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Холбоо]] | wing1_title = Гадаадад байгаа Америкчуудын жигүүр | wing1 = [[Гадаадад байгаа Ардчилагчид]] | membership_year = 2021 | position = <!--Longstanding consensus is not to include a political position here. Do not change without talk page consensus.--> | membership = {{decrease}} 47,019,985<ref>{{Cite web |last=Winger |first=Richard |title=December 2021 Ballot Access News Print Edition |url=https://ballot-access.org/2021/12/29/december-2021-ballot-access-news-print-edition/ |access-date=January 20, 2022 |website=Ballot Access News}}</ref> | ideology = {{unbulleted list|class=nowrap| |'''[[#Улс төрийн үзэл баримтлал|Олонх]]:''' |{{•}} [[АНУ дахь орчин үеийн либерализм|Орчин үеийн либерализм]]<ref name="sarnold" /><ref>{{Cite news |date=June 29, 2012 |title=President Obama, the Democratic Party, and Socialism: A Political Science Perspective |work=The Huffington Post |url=https://huffingtonpost.com/benjamin-knoll/obama-romney-economy_b_1615862.html |access-date=January 9, 2015 |archive-date=March 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324035220/https://www.huffingtonpost.com/benjamin-knoll/obama-romney-economy_b_1615862.html |url-status=live}}</ref><!-- Concise list of factions below. --> |'''[[Ардчилсан Намын Бүлгэмүүд (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Бүлгэмүүд]]:''' |{{•}} [[Гурав дахь зам]]<ref name="jhale">{{Cite book |last=Hale |first=John |title=The Making of the New Democrats |publisher=[[Political Science Quarterly]] |year=1995 |location=New York |page=229}}</ref><ref name="DewanKornblut2006">{{Cite news |last1=Dewan |first1=Shaila |last2=Kornblut |first2=Anne E. |date=October 30, 2006 |title=In Key House Races, Democrats Run to the Right |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2006/10/30/us/politics/30dems.html |access-date=January 28, 2017 |archive-date=July 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727021022/https://www.nytimes.com/2006/10/30/us/politics/30dems.html |url-status=live}}</ref> |{{•}} [[АНУ дахь Прогрессивизм|Прогрессивизм]]<ref name="SteinCornwellTanfani2018">{{Cite news |last1=Stein |first1=Letita |last2=Cornwell |first2=Susan |last3 =Tanfani |first3 =Joseph |date=August 23, 2018 |title=Inside the progressive movement roiling the Democratic Party |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-election-progressives-specialrepo/inside-the-progressive-movement-roiling-the-democratic-party-idUSKCN1L81GI |access-date=June 13, 2022|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613163545/https://www.reuters.com/article/us-usa-election-progressives-specialrepo/inside-the-progressive-movement-roiling-the-democratic-party-idUSKCN1L81GI|archive-date=June 13, 2022}}</ref> |{{•}} [[Социал демократ]]<ref>{{Cite news|url=https://fivethirtyeight.com/features/the-six-wings-of-the-democratic-party/|title=The Six Wings Of The Democratic Party|first=Perry Jr.|last=Bacon|work=[[FiveThirtyEight]]|date=March 11, 2019|access-date=Долдугаар сар 4, 2022|archive-date=Наймдугаар сар 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815092648/https://fivethirtyeight.com/features/the-six-wings-of-the-democratic-party/|url-status=dead}}</ref> }} | international = <!--- Please do not re-insert "Progressive Alliance" unless you can find a reliable published source for the oft-repeated, never-documented assertion that the Democrats are part of the organization, other than a listing on that organization's website (see [[WP:SPS]]). ---> | colors = {{color box|{{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}|border=darkgray}} [[Хөх]]<!-- Please DO NOT change the HTML color formatting in this field or in any of the below fields. Thank you. --> | seats1_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенатын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн сенаторуудын жагсаалт|суудал]] | seats1 = <!--Keep at 48, as Bernie Sanders & Angus King are independents, who caucus with the Democrats-->{{composition bar|48|100|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}|ref={{Efn|There are 48 senators who are members of the party; however, two [[independent politician|independent]] senators, [[Angus King]] and [[Bernie Sanders]], caucus with the Democrats, effectively making a 50–50 split. [[Vice President of the United States|Vice President]] and Democratic Party member [[Kamala Harris]], in her role as President of the Senate, serves as the tie-breaking vote, thus giving the Democrats an effective majority.|name=|group=}}}} | seats2_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхим|Төлөөлөгчдийн Танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Төлөөлөгчдийн Танхимын одоогийн гишүүдийн жагсаалт|суудал]] | seats2 = {{composition bar|220|435|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats3_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн амбан захирагч нарын жагсаалт#Мужийн амбан захирагч нар|Мужийн амбан захирагч]] | seats3 = <!-- Don't change numbers until terms begin --> {{composition bar|22|50|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats4_title = [[Мужийн хууль тогтоох байгууллага (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Мужийн дээд танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын мужийн сенаторуудын жагсаалт|суудал]] | seats4 = <!--Don't change numbers until terms begin--> {{composition bar|861|1972|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats5_title = [[Мужийн хууль тогтоох байгууллага (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Мужийн доод танхимын]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын мужийн төлөөлөгчдийн жагсаалт|суудал]] | seats5 = <!--Don't change numbers until terms begin--> {{composition bar|2432|5411|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats6_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын одоогийн амбан захирагч нарын жагсаалт#Нутаг дэвсгэрийн захирагчид|Нутаг дэвсгэрийн захирагч]] | seats6 = <!--Don't change numbers until terms begin--> {{composition bar|3|5|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats7_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэр#Засгийн газар ба хууль тогтоох байгууллага|Нутаг дэвсгэрийн дээд танхимын]] суудал | seats7 = <!--Don't change numbers until terms begin--> {{composition bar|31|97|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | seats8_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын нутаг дэвсгэр#Засгийн газар ба хууль тогтоох байгууллага|Нутаг дэвсгэрийн доод танхимын]] суудал | seats8 = <!--Don't change numbers until terms begin--> {{composition bar|8|91|hex={{Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)/meta/color}}}} | website = [https://democrats.org/ www.democrats.org] | country = АНУ-ын }} '''Ардчилсан нам''' (англ. '''''Democratic Party''''') бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын орчин цагийн хамгийн том хоёр намын нэг, зүүн төвийн үзэл баримтлалтай улс төрийн хүчин юм. 1828 онд Ерөнхийлөгч [[Эндрю Жексон]]<nowiki/>ы дэмжигчид үүсгэн байгуулсан тус нам нь өдгөө дэлхийн хамгийн удаан хугацаагаар тасралтгүй үйл ажиллагаа явуулж буй улс төрийн хүчин болоод байна.<ref>"The Democratic Party, founded in 1828, is the world's oldest political party" states {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t_lC8k3SELMC&pg=PA276|title=The Challenge of Democracy: American Government in Global Politics|publisher=Cengage Learning|year=2010|isbn=9780495906186}}</ref> 1860-аад оноос хойш тус намын гол өрсөлдөгч хүчин нь [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Нам]] байгаа юм. 1860 оноос өмнө АНУ-ын Ардчилсан нам Холбооны Засгийн газрын эрх мэдлийн хязгаарлал, мужуудын бие даасан байдлыг дэмжиж, төв банк, өндөр тарифыг эсэргүүцэж байв. Тус нам нь 1860 онд боолчлолын асуудлын улмаас хоёр хуваагдаж байсан бөгөөд үүнээс улбаалан 1860-1910 оны хооронд ерөнхийлөгчийн сонгуульд ердөө хоёр удаа ялалт байгуулжээ. 19-р зууны сүүлчээр ч гэсэн тус нам өндөр тарифыг эсэргүүцсээр байсан бөгөөд алтны стандартын талаар дотооддоо ширүүн маргаан өрнүүлсэн. 20-р зууны эхээр тус нам [[Вудро Вилсон]]<nowiki/>ы прогрессив шинэчлэлтүүдийг дэмжин, империализмыг эсэргүүцэж эхэлсэн ба 1912, 1916 онд Цагаан ордонд ялалт байгуулжээ. 1932 оноос хойш [[Франклин Рузвельт|Франклин Д. Рузвельт]] болон түүний Шинэ хэлэлцээр эвслийн (англ. ''New Deal coalition'') үеэс хойш Ардчилсан нам илүү либерал платформыг дэмжиж эхэлсэн. Шинэ хэлэлцээр эвслийг шинээр ирсэн Европын цагаачид хүчтэй дэмжсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь хотуудад суурьшсан католик шашинтнууд байсан ба энэ өөрчлөлт нь тус намын компаниудын байр суурийг дэмжсэн консерватив жигүүрийн хүчийг сулруулсан юм.<ref>{{Cite book|date=1999|title=The Catholic Voter in American Politics: The Passing of the Democratic Monolith|publisher=Georgetown University|url=https://books.google.com/books?id=B9nFwo5B1BQC}}</ref><ref>{{Cite book|date=2004|title=The American Catholic Voter: 200 Years of Political Impact|publisher=St. Augustine|url=https://books.google.com/books?id=MBc6PgAACAAJ}}</ref><ref>Michael Corbett et al. </ref> 1964 оны Иргэний эрхийн тухай хууль болон 1965 оны Санал өгөх эрхийн тухай хуулиас үүдэн хоёр намын үндсэн сонгогчдын суурь өөрчлөгдөж, өмнөд мужууд ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд Найрамдах Намд тогтмол саналаа өгдөг, зүүн хойд харин Ардчилсан Намд саналаа ихэвчлэн өгдөг болсон. Нэгэн цагт хүчирхэг байсан үйлдвэрчний эвлэлийн элемент 1970-аад оноос хойш багассан ч ажилчин анги нь Ардчилсан намын чухал бүрэлдэхүүн хэсэг хэвээр байна. Эмэгтэйчүүд, аспирантурын зэрэгтэй хүмүүс, хотод амьдардаг хүмүүс, залуу америкчууд, түүнчлэн ихэнх бэлгийн, шашин шүтлэг болон үндэстний цөөнхүүд Ардчилсан намыг дэмжих хандлагатай байдаг.<ref name="trends">{{Cite web|url=http://www.people-press.org/2018/03/20/1-trends-in-party-affiliation-among-demographic-groups/|title=1. Trends in party affiliation among demographic groups|publisher=Pew Research Center|date=2018-03-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://prospect.org/article/how-asian-americans-became-democrats-0|title=How Asian Americans Became Democrats|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180926082258/http://prospect.org/article/how-asian-americans-became-democrats-0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/05/21/politics/house-democrats-united-vote-urban-suburban-districts/index.html|title=The Democratic Party is being transformed. These House votes show how.|date=May 21, 2019|publisher=[[CNN]]}}</ref><ref name="gallup2010">{{Cite web|url=http://www.gallup.com/poll/120839/Women-Likely-Democrats-Regardless-Age.aspx|title=Women More Likely to Be Democrats, Regardless of Age|date=June 12, 2009|publisher=Gallup.com}}</ref> Ардчилсан намын орчин үеийн либерализмын философи нь иргэний эрх чөлөө, нийгмийн тэгш байдлын тухай ойлголтыг холимог эдийн засгийг дэмжих бодлоготой хослуулсан байдаг. <ref name="Larry E. Sullivan 2009 p 291">Larry E. Sullivan. </ref> Конгресс дахь нам нь нөлөө бүхий төв, дэвшилтэт, консерватив жигүүрүүдтэй, олон үзэл баримтлалыг нэгтгэсэн эвсэл юм. <ref>{{Cite web|last=Allott|first=Daniel|date=2020-11-14|title=Biden could lose Georgia Senate races all by himself|url=https://thehill.com/opinion/campaign/525973-biden-could-lose-georgia-senate-races-all-by-himself|language=en}}</ref> Компанийн засаглалын шинэчлэх, байгаль орчныг хамгаалах, үйлдвэрчний эвлэлийг дэмжих, нийгмийн хөтөлбөрийг өргөжүүлэх, коллежийн сургалтын төлбөрийг боломжийн үнэтэй болгох, эрүүл мэндийн салбарын шинэчлэх,<ref>{{Cite news|last=Goodnough|first=Abby|title=Democrat vs. Democrat: How Health Care Is Dividing the Party|url=https://www.nytimes.com/2019/06/28/health/democratic-debate-healthcare.html|date=June 28, 2019}}</ref> тэгш боломж, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах зэрэг нь намын эдийн засгийн мөрийн хөтөлбөрийн гол цөмийг бүрдүүлдэг.<ref name="jlevy">{{Cite book|last=Levy|first=Jonah|title=The State after Statism: New State Activities in the Age of Liberalization|url=https://books.google.com/books?id=xGNRRwkZFysC}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://economics.about.com/od/howtheuseconomyworks/a/mixed_economy.htm|title=A Mixed Economy: The Role of the Market|last=[[U.S. Department of State]]|access-date=2022-07-04|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118100105/http://economics.about.com/od/howtheuseconomyworks/a/mixed_economy.htm|url-status=dead}}</ref> Нийгмийн асуудлаар сонгуулийн кампанит ажлын санхүүжилтийн шинэчлэл,<ref name="ontheissues.org">{{Cite web|url=http://www.ontheissues.org/celeb/Democratic_Party_Government_Reform.htm|title=Democratic Party on Government Reform}}</ref> ЛГБТ эрх,<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.npr.org/2012/09/04/160562404/democratic-platform-endorses-gay-marriage|title=Democratic Platform Endorses Gay Marriage|date=September 4, 2012}}</ref> эрүүгийн эрх зүйн болон цагаачлалын шинэчлэл,<ref>{{Cite web|url=https://www.themarshallproject.org/2016/07/18/two-parties-two-platforms-on-criminal-justice|title=Two Parties, Two Platforms on Criminal Justice|last=Chammah|first=Maurice|date=July 18, 2016}}</ref> бууны хууль тогтоомжийг чангатгах,<ref>{{Cite web|url=https://democrats.org/issues/preventing-gun-violence/|title=Preventing Gun Violence|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104232429/https://democrats.org/issues/preventing-gun-violence/|url-status=dead}}</ref> үр хөндөлтийн эрх,<ref>{{Cite web|url=https://www.ontheissues.org/celeb/Democratic_Party_Abortion.htm|title=Democratic Party on Abortion}}</ref> цаазаар авах ялыг халах,<ref>{{Cite web|title=PROTECTING COMMUNITIES AND BUILDING TRUST BY REFORMING OUR CRIMINAL JUSTICE SYSTEM|url=https://democrats.org/where-we-stand/party-platform/protecting-communities-and-building-trust-by-reforming-our-criminal-justice-system/|access-date=2022-07-04|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122151253/https://democrats.org/where-we-stand/party-platform/protecting-communities-and-building-trust-by-reforming-our-criminal-justice-system/|url-status=dead}}</ref> хар тамхины бодлогын шинэчлэл зэргийг дэмждэг.<ref>{{Cite web|url=https://democrats.org/about/party-platform/|title=The 2016 Democratic Platform|access-date=2022-07-04|archive-date=2018-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927085530/https://democrats.org/about/party-platform/|url-status=dead}}</ref> Одоогийн ерөнхийлөгч [[Жо Байден|Жо Байденыг]] оруулаад Ардчилсан намын 16 гишүүн [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр]] ажиллажээ. 2022 оны байдлаар тус нам нь Холбооны Засгийн газрын гурван салбарыг удирдаж байна (АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхим болон [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Сенат|Сенатын]] аль алинд нь олонхын суудал, мөн Ерөнхийлөгчийн албан тушаал). Мөн тус нам нь 22 мужийн захиргаа, 17 мужийн хууль тогтоох байгууллагыг удирддаг ба 14 мужид захиргаа, төлөөлөгчдийн танхим болон сенатын аль алиныг нь удирддаг.<ref>{{Cite web|url=https://ballotpedia.org/State_government_trifectas|title=State government trifectas|publisher=Ballotpedia}}</ref> АНУ-ын Дээд шүүхийн есөн шүүгчийн гурвыг нь Ардчилсан намын ерөнхийлөгчид томилсон. Нийт бүртгэлтэй гишүүдийн тоогоор Ардчилсан нам нь АНУ-ын хамгийн том нам, дэлхийн гурав дахь том нам юм.<ref name="sarnold">https://books.google.com/books?id=xGNRRwkZFysC</ref> == Лавлагаа == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Нам| ]] [[Ангилал:АНУ-ын нам|Ардчилсан Нам]] [[Ангилал:Либерал нам]] [[Ангилал:1828 онд байгуулагдсан]] 77irj2d8tt5seqmnvbidz0umlfc10m0 0 123096 864767 781203 2026-08-05T16:35:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864767 wikitext text/x-wiki {{Short description|Америкийн Нэгдсэн Улсаас гаралтай англи хэлний хэлбэрүүд}} {{Инфобокс хэл | name = Америкийн Англи хэл | nativename = American English | region = [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | speakers = 242 сая, АНУ дахь англи хэлний бүх хэлбэр | date = 2019 | ref = | speakers2 = 67.3 сая АНУ дахь [[хоёрдогч хэл|хоёрдогч]] ярилцагчид (2019) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Герман хэлний бүлэг|Герман]] | fam3 = [[Баруун Герман хэлний дэд бүлэг|Баруун Герман]] | fam4 = [[Ингвеон хэлнүүд|Хойд тэнгэсийн Герман]] | fam5 = [[Англи-Фриз хэлнүүд|Англи-Фриз]] | fam6 = [[Англи-Фриз хэлнүүд#Англи хэлнүүд|Англи]] | fam7 = [[Англи хэл|Англи]] | fam8 = [[Хойд Америкийн англи хэл|Хойд Америкийн Англи]] | ancestor = [[Хуучин Англи хэл]] | ancestor2 = [[Дундад Англи хэл]] | ancestor3 = [[Эрт орчин цагийн англи хэл]] | nation = [[АНУ]] (гол хэл, 32 муж, таван АНУ-ын нутаг дэвсгэр) | script = {{Ubl | {{nowrap|[[Латин бичиг|Латин]] ([[Англи цагаан толгой]])}} | [[АНУ-ын брайл үсэг]]<ref name=braille>{{cite web|url=http://www.brailleauthority.org/ueb.html|title=Unified English Braille (UEB)|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=November 2, 2016|publisher=Braille Authority of North America (BANA)|access-date=January 2, 2017|archive-date=November 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123220211/http://www.brailleauthority.org/ueb.html|url-status=dead}}</ref> }} | isoexception = dialect | glotto = none | ietf = {{wikidata|property|references|P305}} | notice = IPA }} '''Америкийн англи хэл''' ('''AmE''', '''AE''', '''AmEng''', '''USEng''', '''en-US''' гэж товчлогддог), заримдаа '''Америкийн Нэгдсэн Улсын англи хэл''' гэж нэрлэдэг тус хэл нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-д]] хэрэглэгддэг уугуул [[Англи хэл|англи хэлний]] төрөл юм.<ref>{{Cite book|last=Crystal|first=David|title=English as a Global Language|year=2003|url=https://archive.org/details/englishasgloball0000crys_j7o0}}</ref> Англи хэл нь АНУ-д хамгийн өргөн тархсан хэл бөгөөд хэдийгээр тус улсад албан ёсны хэл гэж байдаггүй ч засгийн газар, боловсрол, худалдаанд хэрэглэгддэг ''[[де-факто]]'' нийтлэг хэл юм. 20-р зуунаас хойш америк англи хэл дэлхий даяар англи хэлний хамгийн нөлөө бүхий хэлбэр болсон.<ref>{{Cite book|title=That's The Way It Crumbles: the American Conquest of English|year=2017|url=https://archive.org/details/thatswayitcrumbl0000enge|last=Engel|first=Matthew}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/books-and-arts/2017/07/20/fears-of-british-englishs-disappearance-are-overblown|title=Fears of British English's disappearance are overblown|date=2017-07-20}}</ref><ref name="bbc">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/culture/story/20150715-why-isnt-american-a-language|title=Why isn't 'American' a language?|last=Harbeck|first=James|date=July 15, 2015|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/846112/the-readers-editor-writes-why-is-american-english-becoming-part-of-everyday-usage-in-india|title=The Readers' Editor writes: Why is American English becoming part of everyday usage in India?|last=Reddy|first=C. Rammanohar|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Cookies or biscuits? Data shows use of American English is growing the world over|url=https://www.hindustantimes.com/more-lifestyle/cookies-or-biscuits-data-shows-use-of-american-english-is-growing-the-world-over/story-0j23x5n3jYiF3cTDJm3R0O.html|date=17 July 2017}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Gonçalves|first=Bruno|title=Mapping the Americanization of English in space and time|date=25 May 2018}}</ref> Америкийн англи хэлний төрөл зүйл нь дуудлага, үгийн сан, дүрэм, ялангуяа зөв бичгийн дүрмээрээ улс дотроо жигдэрсэн байдаг ч англи хэлний бусад аялгуудаас ондоо байдаг. {{Sfn|Kretzchmar|2004}} Орон нутаг, угсаатны болон соёлын шинж тэмдэг илт дутмаг гэж тооцогддог аливаа америк эсвэл канад аялгыг "ерөнхий" эсвэл "стандарт" америк аялга гэж нэрлэдэг бөгөөд АНУ-ын газар нутаг, олон нийтийн соёл, боловсролоор дамжуулан өнөөгийн хэлбэрээ олсон юм. Гэхдээ түүхэн болон одоогийн хэл шинжлэлд нэг "үндсэн" америк аялга байдаг гэсэн ойлголтыг дэмждэггүй.{{Sfn|Labov|2012}}{{Sfn|Kretzchmar|2004}} Америкийн англи хэлний авиа өөрчлөгдсөөр байгаа бөгөөд зарим орон нутгийн аялга алга болсон ч 20-р зуунд хэд хэдэн томоохон бүс нутгийн аялга гарч ирсэн. <ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/speak/ahead/|title=''Do You Speak American?'': What Lies Ahead?|publisher=PBS}}</ref> == Америк болон Британийн англи хэлний ялгаа == Америкийн англи болон Британийн англи хэл (BrE) нь авиа зүй, үгийн сан, (бага хэмжээгээр) дүрэм, зөв бичгийн түвшинд ялгаатай байдаг. Америкийн анхны боловсронгуй толь бичиг болох ''Англи хэлний Америкийн толь бичгийг'' 1828 онд Ноа Вебстер бичсэн бөгөөд эдгээр үсгийн хэд хэдэн үгийг тэгшитгэсэн байдаг. == Лавлагаа == gaee0pqf99kt3l2117d3gipnqeqes6l 0 124460 865141 768191 2026-08-06T10:24:34Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 865141 wikitext text/x-wiki '''Василий IV Иванович Шуйский''' (1552 он орчим [[Доод Новгород]] хотод төрсөн- 1612 оны 9-р сарын 12-нд польшийн Гостынин хотод нас барсан) -1606-1610 онуудад [[Оросын хаан]] байсан. Шуйский овогтой Вангуудын удам. (Рюрикович овогтны суздалийн салааны удам). Хаан ширээнээс буугаад польшуудын хорионд байсан. Оросын хаан ширээнд байсан Рюрикович овогтны сүүлийн төлөөлөгч. [[Файл:Vasily shuysky.jpg|thumb|Василий Шуйский ]] Оросын цэргийн болон төрийн зүтгэлтэн Иван Андреевич Шуйский, Анна Фёдоровна нарын хүү болж төрсөн бөгөөд ах Андрей, дүү Дмитрий, Иван Пуговка нартай байжээ. В.Шуйский 1606 оны 5-р сарын <abbr>17</abbr> (27)-нд "Москвагийн бослогыг" уриалан дуудаж, зохион байгуулсаны үр дүнд 6-р сарын <abbr>1</abbr> (11)-нд Новгород сүмийн хамба лам Исидор түүнийг хаан ширээнд залжээ. Тэрээр эрх барих үеэрээ германы цэргийн онолч Леонгард Фронспергерын '''«Kriegsbuch»''' («Цэрэг дайны ном») номыг орчуулах үүрэг өгч улмаар тэрхүү номон дээр суурилан 221 зүйл бүхий Орос улсын цэргийн шинэ Дүрмийг 1607 онд баталж байжээ. 1607 оны 3-р сард Думын хамт, "Соборын хууль" (орос. Соборное уложение) хэмээх хууль тогтоомж батласан байна. 1609 оны 9-р сард польш-литвын хаан [[III Сигизмунд]] орос руу довтолж Смоленск хотын эзэлсэн байна. Василий IV Иоаннович Шуйский хааныг 1610 оны 7-р сарын <abbr>17</abbr> (27)-нд хотын болон орон нутгийн ноёд, угсаатнуудын хэсэг хаан ширээнээс буулгаж хүчээр үсийг нь авч лам болгосон байна. Үүний дараа түүнийг польшийн гетман (цэргийн жанжин) Станислав Жолкевскийд дүү нарын хамт шилжүүлэн өгчээ. Польшууд түүнийг дүү нарынх нь хамт нутаг руугаа авч явж Варшавт Сигизмунд хаанд тангараг өргүүлжээ. Оросын хаан байсан тэрээр польшийн нийслэл Варшавын ойролцоох Гостыны цайзад хоригдож байхдаа 1612 оны 9-р сарын 12-нд нас барсан байна. Сүүлд Оросын хаан Михаил Фёдоровичийн хүсэлтээр Василий Шуйскийгийн шарилийг польшууд оросуудад 1635 онд буцаан өгхөд нь шарилийг нь Москвагийн Кремль дахь Архангелийн сүмд оршуулжээ. {{DEFAULTSORT:Шуйский, Василий}} [[Ангилал:1552 онд төрсөн]] [[Ангилал:1612 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Оросын царь]] [[Ангилал:17-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Рюриковичууд]] b4vdtzg5dpfotoewo2m6x88aio7lu7i 0 125427 865038 861311 2026-08-05T21:03:14Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865038 wikitext text/x-wiki '''Зүүнгарын геноцид''' буюу '''хоморголон устгах''' нь [[Чин улс|Манж Чин гүрний]] Зүүнгарын ард түмнийг үй олноор нь устгасан явдал юм. Манжийн "Тэнгэр тэтгэгч" <ref name="Klimeš2015">{{Cite book|first=Ondřej|last=Klimeš|title=Struggle by the Pen: The Uyghur Discourse of Nation and National Interest, c.1900-1949|url=https://books.google.com/books?id=rdcuBgAAQBAJ&pg=PA27|date=8 January 2015|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-28809-6|pages=27–}}</ref> [[Тэнгэр тэтгэгч|Чяньлун хаан]] 1755 онд Зүүнгарын удирдагч [[Амарсанаа|Амарсанаа нь]] Манж Чин улсын эсрэг бослого гаргасны улмаас [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсыг]] эзлэн авсны дараагаар геноцид хийхийг тушаажээ гэхдээ эхлээд Амарсанаагийн тусламжтайгаар Зүүнгарыг эзэлсэн бөгөөд дараа нь Амарсанаад хандсан хандлага, хэргэм зэргээс болоод Манж Чин улсын эсрэг бослого гаргасан. Уг геноцид нь Зүүнгарын дарангуйллын эсрэг боссон түрэг иргэдийн (одоо [[Уйгурууд|уйгур]] гэгддэг) дэмжлэгтэйгээр Манж Чин улсын цэргийн жанжид үйлдсэн юм. Зүүнгарын хаант улс нь 17-р зууны эхэн үед үүссэн [[Төвөдийн Буддын шашин|буддын шашинт]] [[Ойрад|Ойрд]] Монгол овог аймгуудын нэгдэл бөгөөд Ази дахь [[Талын эзэнт гүрэн|нүүдэлчдийн сүүлчийн эзэнт гүрэн]] байв. Зүүнгарын хүн амын 80 орчим хувь нь буюу 500-800 мянган хүн 1755-1757 онуудад Манж Чин улсын байлдан дагуулалтын үеэр дайн тулаан, тахал өвчний улмаас амиа алдсан гэж зарим судлаачид үздэг. {{Sfn|Clarke|2004}} <ref>{{Cite web|url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf|title=Archived copy|access-date=2023-02-02|archive-date=2008-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын]] уугуул хүн амын ихэнхийг устгасны дараа Манж Чин улсын засгийн газар Зүүнгарын нутагт [[Хятадууд|хань]], [[Хотон (үндэстэн)|хүй]], [[Уйгурууд|уйгур]], [[шибэ]] үндэстнийг Манжийн [[Найман хошуу|хошуудтай]] хамт уг нутаг дэвсгэрт нүүлгэн шилжүүлж суурьшуулжээ. == Манж Чин улс Зүүнгарыг байлдан дагуулсан нь == === Эхлэл === [[Файл:Amursana.jpg|thumb| Зүүнгарын удирдагч Амарсана]] Манж Чин улс [[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Зүүнгарын]] эсрэг дайн([[Зүүнгар-Чин улсын дайн|Зүүнгар-Чингийн дайн]])-д мордов. Зүүнгарууд [[Цагаан хэрэм|Хятадын цагаан хэрмийн]] баруун захаас одоогийн [[Казахстан|Казахстаны]] зүүн хэсэг, одоогийн [[Киргиз|Киргизийн]] хойд хэсгээс өмнөд [[Сибирь]] хүртэлх нутаг дэвсгэрт (ихэнх нь одоогийн [[Шинжаан|Шинжаанд]] оршдог) амьдарч байжээ. Тэд 17-р зууны эхэн үеэс 18-р зууны дунд үе хүртэл Хятадад заналхийлсэн сүүлчийн [[Талын эзэнт гүрэн|нүүдэлчдийн эзэнт гүрэн]] байв. Энэ хугацаанд Зүүнгар нь дарьт зэвсгийг үйлдвэрлэх үйл явцыг боловсронгуй болгосноос хойш Төв Евразид “Цэрэг армийн хувьсгал”-ыг орон нутагтаа анхлан эхлүүлсэн юм. Тэд газар тариалан, мал аж ахуйн хосолсон эдийн засгийг бий болгож, уул уурхай, боловсруулах аж үйлдвэрийг хөгжүүлсэн. Түүнчлэн Зүүнгар улс даяар ойрад хэлний хэрэглээг нэмэгдүүлэхийн тулд эзэнт гүрний хэмжээнд хууль, бодлогыг хэрэгжүүлж чадсан. <ref>{{Cite journal|last=Haines|first=Spencer|date=2017|title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745)|journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies|volume=51|pages=170–185}}</ref> 1680-аад оноос хэд хэдэн амжилтгүй цэргийн мөргөлдөөний дараа зүүнгарууд 1750-иад оны сүүлээр Манж Чин гүрэнд(1644-1911) дагаар орсон. Судлаач Кларк хэлэхдээ 1757-58 оны Манж Чин улсын аян дайн "зөвхөн Зүүнгар улсыг төдийгүй хүм амыг нь бүрэн устгасан" гэж үзжээ. {{Sfn|Clarke|2004|p=37}} [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгч хаан]] 1755 онд Манж Чин улсын хүчийг удирдан Зүүнгарыг ялсны дараа Зүүнгарын хаант улсыг дөрвөн ханаар удирдуулсан дөрвөн овог аймагт хуваахаар төлөвлөж байсан бол Хойт овгийг [[Амарсанаа|Амарсанаагаар]] удирдуулан хан болгохоор төлөвлөж байжээ. Амарсанаа нэгдсэн Зүүнгар үндэстний удирдагч болохыг хүссэн тул Чин улсын бодлогыг үгүйсгэн бослого гаргажээ. Дараа нь уурссан Цяньлун хаан зүүнгар үндэстэн, зүүнгар гэсэн нэрийг бүхэлд нь устгах зарлиг гаргажээ. Монгол хошууд болон манжууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг боол болгон авах. Үлдсэн Зүүнгаруудыг алах ёстой байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA95&dq=Zunghar+genocide&hl=en&sa=X&ei=jedWU7DIBqe2sASikoG4DA&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=Zunghar%20genocide&f=false Millward 2007], p. 95.</ref> Гадаад Монгол дэх [[Халх|халхын]] хунтайж [[Чингүнжав]] 1755 онд Чин улсын эсрэг бослого гаргахаар Амарсанаатай хуйвалдав. Чингүнжав 1756 онд Гадаад Монголд Чин улсын эсрэг бослогоо эхлүүлсэн боловч 1757 онд бослого дарагдсан. Бослогыг дарсны дараа Чингүнжав гэр бүлийнхээ хамтаар цаазлуулжээ. Уг явдлын дараа Тэнгэр тэтгэгч хаан Манжийн найман хошууг Зүүнгарыг байлдан дагуулахыг зарлиг болгов. <ref>{{Cite book|last=L. J. Newby|title=The Empire And the Khanate: A Political History of Qing Relations With Khoqand C1760-1860|pages=15–}}</ref> === Устгах бодлого === [[Файл:Portrait_of_the_Qianlong_Emperor_in_Court_Dress.jpg|thumb| Цянлун эзэн хаан]] Петр С.Пердуэгийн орчуулснаар [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан]] дараах зарлигуудыг гаргажээ: <ref name="Perdue2009">{{Cite book|author=Peter C Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC&pg=PA283|date=30 June 2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-04202-5|pages=283–}}</ref> {{Quote|"Show no mercy at all to these rebels. Only the old and weak should be saved. Our previous military campaigns were too lenient. If we act as before, our troops will withdraw, and further trouble will occur. If a rebel is captured and his followers wish to surrender, he must personally come to the garrison, prostrate himself before the commander, and request surrender. If he only sends someone to request submission, it is undoubtedly a trick. Tell Tsengünjav to massacre these crafty Zunghars. Do not believe what they say."}}  1755-1758 оны хооронд дайн болон өвчний улмаас 600,000 хүн амынх нь 70-80 хувь нь Зүүнгарын хоморголон устгалын улмаас үхсэн гэж Майкл Кларк тодорхойлсон байдаг <ref>{{Cite book|last=Chu|first=Wen-Djang|title=The Moslem Rebellion in Northwest China 1862–1878|year=1966|url=https://archive.org/details/the-moslem-rebellion-in-northwest-china-1862-1878-a-study-of-government-minority-policy}}</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC&pg=PA537&dq=Zunghar+genocide&hl=en&sa=X&ei=jedWU7DIBqe2sASikoG4DA&ved=0CEsQ6AEwBg#v=onepage&q=Zunghar%20genocide&f=false Powers & Templeman 2012], p. 537.</ref> . <ref>{{Cite web|title=Michael Edmund Clarke, ''In the Eye of Power'' (doctoral thesis), Brisbane 2004, p37}}</ref> <ref name="Zungar2" /> {{Sfn|Clarke|2004}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юань (1794-1857)-ийн мэдээлснээр Манж Чин гүрний байлдан дагуулахаас өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхтэй 600,000 хүнтэй байжээ. Вэй Юань бичихдээ Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь цэцэг өвчинд өртөж, 20 хувь нь Орос, [[Хасагууд|казах]] овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь манжийн хошуудын гарт алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган ли газар бууж өгсөн хүмүүсийн хэдхэн гэрээс өөр гэр байсангүй. <ref name="Zungar2">[https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC&pg=PA285&dq=Zunghar+genocide&hl=en&sa=X&ei=ZutWU-yoLOi_sQTcn4CgBg&ved=0CEUQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Zunghar%20genocide&f=false Perdue 2009], p. 285.</ref> Зүүнгарын бүх эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Манжийн цэрэг устгасан гэж Оросын мэдээллүүд бичжээ. <ref name="Perdue2009 1">{{Cite book|last=Peter C Perdue|title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia|date=30 June 2009|pages=284–}}</ref> Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеэрээ өсөхгүй гэжээ. <ref>[https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&pg=PA55#v=onepage&q&f=false Tyler 2004], p. 55.</ref> Зүүнгаруудыг устгасан нь Тэнгэр тэтгэч эзэн хааны хоёр жил үргэлжилсэн "үндэстний хоморголон устгах ажиллагаа" гэж тодорхойлсон устгалын бодлоготой холбоотой гэж үздэг. <ref>[[iarchive:chinamarcheswest00pete/page/283|Perdue 2005, pp. 283-285.]]</ref> Тэрээр Зүүнгарын хүн амын дийлэнх хэсгийг алж, үлдсэн хэсгийг нь боолчлох юм уу цөлж, улмаар Зүүнгарыг тэрч чигт нь устгасан. ''Хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргийн нэвтэрхий толь бичигт'' Тэнгэр тэтгэгч эзэн хааны Зүүнгарын эсрэг үйлдлийг геноцидын гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх, шийтгэх тухай НҮБ-ын конвенцид зааснаар геноцид гэж ангилсан байдаг. <ref>[https://books.google.com/books?id=c-8YAAAAIAAJ&q=Zunghar+genocide&dq=Zunghar+genocide&hl=en&sa=X&ei=jedWU7DIBqe2sASikoG4DA&ved=0CFIQ6AEwBw Shelton 2005], p. 1183.</ref> Эзэн хаан өөрийн устгах тушаал болон [[Күнзийн сургаал|Күнзийн шашны]] энх тайвны зарчмуудыг баримтлах хоёрын хооронд зөрчилдөөн байгааг олж хараагүй. Тэрээр Зүүнгаруудыг зэрлэг, хүн чанаргүй хэмээн дүрслэн өөрийн байр суурийг хамгаалж байв . Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан “Зэрлэгүүдийг арилган зайлуулах нь дотоодод тогтвортой байдлыг бий болгох арга зам”, зүүнгарууд “соёл иргэншлээс нүүр буруулсан”, “эзэн хааныг тэнгэр дэмжсэн” хэмээн тунхаглаж устгасан. <ref>[https://books.google.com/books?id=XLgWhJXHqYAC&pg=PA219&dq=Zunghar+genocide&hl=en&sa=X&ei=jedWU7DIBqe2sASikoG4DA&ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&q=Zunghar%20genocide&f=false Nan & Mampilly & Bartoli 2011], p. 219.</ref> Манжий хааны ''зяо'' (устгах) гэдэг нэр томьёог хэд хэдэн удаа давтан хэлсэн тушаалыг нь түүний командлагчид биелүүлэх дургүй байв. Хадаха, Агуй дарга нар Зүүнгарын нутгийг эзэлсэн ч ард иргэдийг нь зугтаалгасан учир шийтгэгджээ. Жаохуй, Шүхэдэ генерал нар босогчдыг устгахад хангалттай идэвх зүтгэл гаргаагүй тул мөн шийтгэгдсэн. Танкэлү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоныхоо төлөө шагнажээ. <ref name="Perdue2009"/> <ref name="Millward2007">{{Cite book|author=Millward|title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang|url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA95|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-13924-3|pages=95–}}</ref> Цяньлун Халх Монголчуудад “Залуус болон тэнхээтэйг нь аваад хяд” гэж илэн далангүй тушаажээ. Ахмад настан, хүүхдүүд, эмэгтэйчүүдийг хэлтрүүлсэн боловч өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадсангүй. {{Sfn|Perdue|2005}} Үнэнч Халхчууд Зүүнгарын хойт овгийн эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоолгүй болгох зарлиг буулгажээ. Манжийн хошууд, үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгар гэсэн шинж чанар нь арчигджээ. <ref name="Perdue2009" /> <ref>[https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ&pg=PA31#v=onepage&q&f=false Crowe 2014], p. 31.</ref> Сүүлийн үеийн судалгаандаа геноцидын асуудалд анхаарлаа хандуулж буй түүхч Марк Левене Зүүнгаруудыг устгасан нь "XVIII зууны хамгийн том геноцид байсан гэж хэлж болно." === Хожа Эмин Манж Чинтэй холбоотон === Зүүнгарууд Алтишахрыг байлдан дагуулж байх үед Афаки Хожагийн урилгаар Уйгурыг байлдан дагуулж, эрхшээлдээ оруулсан. Зүүнгарууд уйгуруудад маш их татвар ногдуулж, Уйгурууд татвар хураагчдад эмэгтэйчүүд, идээ ундаанаасаа өгдөг байв. Татварын хэмжээ хангалтгүй гээд Уйгур эмэгтэйчүүдийг татвар хураагчид бүлэглэн хүчирхийлсэн гэх хэрэг дэгдэв. <ref name="DaniMasson2003">{{Cite book|title=History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century|url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&q=Masson%20dzungars%20Uighurs&pg=PA197}}</ref> Турфан, Хами баянбүрдээс гарсан Зүүнгарыг эсэргүүцсэн Уйгурын босогчид Манж Чин улсын эрхшээлд орон, Зүүнгарын ноёрхлыг түлхэн унагахад Чин улсаас тусламж хүсэв. [[Emin Khoja|Эмин Хожа]] [[:zh:額敏和卓|額敏和卓]] зэрэг уйгурын удирдагчид Манж Чин улсын язгууртнууд дотроос цол хэргэм олгож байсан бөгөөд эдгээр уйгурууд Зүүнгарыг эсэргүүцэх аян дайнд Манж Чин улсын цэргийн хүчийг зузаатгахад тусалсан. <ref>[https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC&pg=PA308&dq=Turfan+Khoja+military+contribution+Qing+campaign+Zunghar+Kashgar+Khoja&hl=en&sa=X&ei=ppZqU9v4Ney6yAHa7oCQCQ&ved=0CCsQ6AEwAA#v=onepage&q=Turfan%20Khoja%20military%20contribution%20Qing%20campaign%20Zunghar%20Kashgar%20Khoja&f=false Kim 2008, p. 308]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC&pg=PA134#v=onepage&q&f=false Kim 2008, p. 134]</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC&pg=PA49#v=onepage&q&f=false Kim 2008, p. 49]</ref> Чин улс Зүүнгарын эсрэг аян дайндаа Хожа Эминыг ашиглан, Таримын сав газрын лалын шашинтнуудтай зуучлагч болгон ашиглаж, Манж Чин улс зөвхөн ойрдуудыг (зүүнгаруудыг) алахыг санаархаж, лалын шашинтнуудыг амьд үлдээх гэж байгааг мэдээлэв. Зүүнгаруудыг өөрсдөө устгаж, Чин улсын талд орохыг тэдэнд итгүүлэхийн тулд Зүүнгарын хан [[Цэвээнравдан|Цэвээн Равданд]] лалын шашинтнууд дургүйцэж байсныг тэмдэглэв. <ref>[https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC&pg=PA139#v=onepage&q&f=false Kim 2008], p. 139.</ref> == Хүн ам зүйн өөрчлөлт == Зүүнгарын эсрэг Чин улсыг хэлмэгдүүлснээр Шинжааны умард нутгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс Зүүнгарт олон сая хан үндэстэн, хуй, [[Төв Ази|төв азийн]] уйгур хүмүүс, Манжийн хошуудыг суурьшуулах ажлыг ивээн тэтгэж байв. <ref name="Zungar2"/> Профессор Стэнли В.Тоопс хэлэхдээ, өнөөгийн хүн ам зүйн байдал Шинжаан дахь Чин улсын эхэн үеийнхтэй төстэй байна. Шинжааны умард хэсэгт Чин улс Зүүнгарын ойрад монголчуудыг устгасны дараа хань, хүй, уйгур, шибэ, казах колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үеийн Шинжаанд 62 хувь нь өмнөд хэсэгт төвлөрсөн уйгурууд, 30 хувь нь умард нутагт хань болон хүй, 8 хувь нь бусад олон үндэстний цөөнхөөс бүрдэж байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC&pg=PA243#v=onepage&q&f=false ed. Starr 2004], p. 243.</ref> <ref name="ddx">{{Cite journal|title=Demographics and Development in Xinjiang after 1949|first=Stanley|last=Toops|date=May 2004}}</ref> Шинжаан нь нэгдмэл, тодорхойлогдсон газарзүйн өвөрмөц байдлын хувьд Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн. <ref>[https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC&pg=PA192#v=onepage&q&f=false Marks 2011], p. 192.</ref> Хойд Шинжяны хүн ам цөөрсөн нь Чин улс хойд зүгт манж, сибо (шибэ), [[Дагуур ястан|даур]], [[Солон угсаатан|солон]], хан хятад, хуй лалын шашинтнууд, лалын таранчи нарыг суурьшуулахад хүргэсэн бөгөөд хамгийн олон суурьшсан нь бол хан хятад, хуй цагаачид байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ&pg=PA72#v=onepage&q&f=false Liu & Faure 1996], p. 72.</ref> Зүүнгарт Чин улс Өрөмчи, [[Хулж хот|Инин]] зэрэг шинэ хотуудыг байгуулжээ. <ref>[https://books.google.com/books?id=MC6sAAAAIAAJ&pg=PA102#v=onepage&q&f=false Millward 1998], p. 102.</ref> 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожааг бут ниргэсний дараа Таримын сав газраас 12 мянган уйгур таранчи гэр бүлийг Хятад улс Зүүнгар руу цөлж, колоничлох, дахин суурьшуулахаар болжээ. <ref>[https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&pg=PA67#v=onepage&q&f=false Tyler 2004], p. 67.</ref> Зүүнгарууд нутаглаж байсан [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын]] сав газарт өдгөө казахууд нутаглаж байна. <ref>[https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&pg=PA4#v=onepage&q&f=false Tyler 2004], p. 4.</ref> Буддын шашинт Өөлдүүдийг Манж Чин улс бут ниргэснээр өмнөд Шинжаанд лалын шашин дэлгэрч, лалын шашинт бекүүд хүчирхэгжиж, лалын шашинт таранчи нар Шинжааны умард нутаг руу нүүж ирсэн талаар Хенри Шварц хэлэхдээ "Чин улсын ялалт нь тодорхой утгаараа Исламын ялалт юм." <ref>[https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ&pg=PA72#v=onepage&q&f=false Liu & Faure 1996], p. 72.</ref> Буддын шашинт Зүүнгарыг ялагдсаны дараа энэ бүс нутагт Исламын шашин давамгайлахад хүргэсэн нь Манж Чин улсын засаглал байв. Чин улс лалын шашинт соёл, өвөрмөц байдлыг хүлцэн тэвчиж, бүр сурталчилж байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ&pg=PA76#v=onepage&q&f=false Liu & Faure 1996], p. 76.</ref> Чин улс Зүүнгарыг байлдан дагуулсны дараа 1760-1820 он хүртэл 1 сая му (17,000 акр) газар нутгийг хан хятадын газар тариаланчдын шинэ колоничлолоор тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн газар болгон хувиргаснаар Шинжаан гэж нэрлэжээ. <ref>[https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC&pg=PA192#v=onepage&q&f=false Marks 2011], p. 192.</ref> Зарим нь Шинжаан дахь орчин үеийн нөхцөл байдлын үүднээс суурин газар, фермүүдийг бий болгох зэрэг нь Манж Чин улсын үйл ажиллагааг уйгурын эсрэг хуйвалдаан болгон харуулахыг оролдсон ч профессор Жеймс А.Милвард онцлон тэмдэглэхдээ Чин улсын газар тариалангийн шугамаар хийсэн колончлол нь уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэжээ. Манж Чин гүрэн үнэн хэрэгтээ уйгур хүн ам суурьшсан Таримын сав газрын баян бүрдүүдэд хан үндэстэн хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, харин хан үндэстнийг уйгур биш хүн амтай Зүүнгарын нутаг болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг зааж өгсөн. 1760-1830 он хүртэл 155 мянган хань үндэстэн суурьшсан газрын фермүүд бүгд Зүүнгар, Өрөмчид байсан бөгөөд тэнд багахан хэмжээний уйгурууд амьдардаг байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA104#v=onepage&q&f=false Millward 2007], p. 104.</ref> == Зүүнгарын аян дайныг Чин улсын өнцгөөс харах == Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан Зүүнгарыг Чин улсын байлдан дагуулах үйл явцыг тэмдэглэж, Шинжаанд шинэ газар нутгийг "Хятад"-д нэгтгэж, Хятад улсыг олон үндэстний улс гэж тодорхойлж, Хятад улс зөвхөн хан нутгийг хэлдэг гэсэн санааг үгүйсгэв. Манж Чин улсын хэлснээр, хан үндэстэн болон хан биш үндэстнүүд хоёулаа Зүүнгараас эзлэн авсан "Шинжаан"-ы шинэ нутаг дэвсгэрийг багтаасан "Хятад"-ын нэг хэсэг байв. <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], pp. 11,12.</ref> Манж Чин улс 1759 онд Зүүнгарыг эзлэн авсны дараа өмнө нь Зүүнгарын мэдэлд байсан газар нутаг эдүгээ "Хятад" (Дулимбай гүрэн)-д ууссан гэж [[Манж хэл|манж хэлний]] дурсгалд бичжээ. <ref>[https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC&pg=PA77&dq=Dulimbai+gurun+land&hl=en&sa=X&ei=jEHtUunnIIvksASBzIEQ&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=Dulimbai%20gurun%20land&f=false Dunnell 2004], p. 77.</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC&pg=PA83&dq=Dulimbai+gurun&hl=en&sa=X&ei=iT7tUsrhM4bhyQH_04HYBg&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=Dulimbai%20gurun&f=false Dunnell 2004], p. 83.</ref> <ref>[https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC&pg=PA503&dq=steppes+mountains+rivers+Dzungar+unified+with+china&hl=en&sa=X&ei=5UHtUuvvCcu_sQStu4HYBw&ved=0CCgQ6AEwAA#v=onepage&q=steppes%20mountains%20rivers%20Dzungar%20unified%20with%20china&f=false Elliott 2001], p. 503.</ref> Чин улс өөрсдийн үзэл суртлын талаар "гадна" хан хятад биш хүмүүс(Өвөр Монгол, Зүүн Монгол, Ойрад Монгол, Төвд гэх мэт) болон "дотоод" хан хятадтай хамт "нэг гэр бүл" болгон нэгтгэж байна гэж тайлбарлав. Чин улсын олон янзын харьяат хүмүүс бүгд нэг гэр бүлийн нэг хэсэг болохыг харуулсан "Жун Вай И Жиа" 中外一家 буюу "Нэй Вай И Жиа" 內外一家 ("дотоод ба гадна тал нэг гэр бүл") гэсэн хэллэгийг ашигласан.<ref>[https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC&pg=PA77&dq=Dulimbai+gurun+land&hl=en&sa=X&ei=jEHtUunnIIvksASBzIEQ&ved=0CCoQ6AEwAA#v=onepage&q=Dulimbai%20gurun%20land&f=false Dunnell 2004], pp. 76-77.</ref> Шинжааны хүмүүсийг Чин улсын үед харийн хүн (И, 夷) гэж нэрлэхийг хориглодог байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=MC6sAAAAIAAJ&pg=PA4#v=onepage&q&f=false Millward 1998], p. 4.</ref> Торгутын [[Халимаг|удирдагч]] [[Аюук хан|Аюука хаантай]] уулзсан тухай Манжийн түшмэл Тулисэн манж хэлээр бичсэн тэмдэглэлд торгутууд нь оросуудаас ялгаатай боловч "Дундад улсын ард түмэн" (дулимба-и гурун 中國, Жунгуо)-тэй төстэй гэж бичсэн байдаг. "Дундад улсын ард түмэн" гэдэг нь манжийг хэлж байсан байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC&pg=PA218&dq=Dulimbai+gurun&hl=en&sa=X&ei=90LtUpuHEaSMyAHAl4DoDA&ved=0CEQQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Dulimbai%20gurun&f=false Perdue 2009], p. 218.</ref> Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан зөвхөн хан үндэстэн Хятадын харьяанд байж, зөвхөн хан үндэстний газар нутгийг Хятадын нэг хэсэг гэж үзэж болно гэсэн өмнөх санааг үгүйсгэж, харин Хятадыг олон үндэстний гэж дахин тодорхойлсон. 1755 онд тэрээр "Хятадын тухай (Жунши) үзэл баримтлал байдаг бөгөөд үүний дагуу хан биш үндэстэн Хятадын харьяат болж, тэдний газар нутгийг Хятадын нутаг дэвсгэрт нэгтгэж болохгүй гэсэн үзэл байдаг. Энэ нь манай гүрний Хятадын талаарх ойлголтыг илэрхийлэхгүй, харин өмнөх Хан, Тан, Сүн, Мин гүрнийх юм." <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], p. 4.</ref> Манжын Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан Шинжаан бол Хятадын нэг хэсэг биш, түүнийг эзлэх ёсгүй гэсэн хань түшмэдийн үзэл бодлыг няцааж, Хятад улс олон үндэстэн, зөвхөн хань улсыг дурдаагүй гэсэн үзлийг дэвшүүлэв. <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], pp. 11-12.</ref> Шинжаан руу хань нүүдэл хийхийг Манжийн хаан зөвшөөрч, хотуудын монгол нэрийг солихын тулд хятад нэр өгч, тухайн бүс нутагт төрийн албаны шалгалтыг тогтоожээ. Тэрээр хятад маягийн засаг захиргааны тогтолцооны хошуу, мужуудыг бий болгож, Манж Чин улсын хяналтыг бэхжүүлэхийн тулд хан үндэстэнг Шинжаан руу нүүдэллэхийг дэмжив. <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], p. 18.</ref> Шинжаан дахь лалын шашинтнуудын дунд Күнзийн шашныг сурталчлахын тулд улсын төсвөөс санхүүждэг сургуулиудыг ашиглах саналыг Фүхэн болон түүний Манжийн түшмэдээс бүрдсэн баг, Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан ''"The Imperial Gazetteer of The'' West Region of Siyu Tuzhi"-д бичжээ. <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], p. 19.</ref> 1760 онд Манжийн эзэн хаан Өрөмчийг "Дихуа", Шинжяны бусад хотыг Чанжи, Фэнчин, Фукан, Хуйфу, Суйлай гэх мэт Күнз нэр Шинжааны хотуудад өгчээ. <ref>[https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf Zhao 2006], p. 25.</ref> Тэнгэр тэтгэгч эзэн хаан өөрийн ололт амжилтыг хан, тангудын Төв Азид хийсэн ажиллагаатай харьцуулсан байдаг. <ref>[https://books.google.com/books?id=MC6sAAAAIAAJ&pg=PA25#v=onepage&q&f=false Millward 1998], p. 25.</ref> Тэнгэр тэтгэгч хаан Шинжааныг байлдан дагуулсан нь хань, тангудын жишээг тунгаан бодож байсантай холбоотой. <ref>[https://books.google.com/books?id=MC6sAAAAIAAJ&pg=PA245#v=onepage&q&f=false Millward 1998], p. 245.</ref> Шинжаанд зориулсан эзэн хааны Манж Чингийн албан ёсны сонин гаргасан Манж Чин судлаачид тухайн бүс нутгийн Хан, Тан улсын үеийн нэрийг байнга дурьдаж байв. <ref>[https://books.google.com/books?id=MC6sAAAAIAAJ&pg=PA20#v=onepage&q&f=false Millward 1998], pp. 20-1.</ref> Шинжааны байлдан дагуулагч Чин улсын Жао Хуй нь Тан гүрний жанжин Гао Сяньжи, Хань гүрний жанжин Бан Чао, Ли Гуанли нартай хийсэн амжилтаараа эрэмбэлэгддэг. <ref>[https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA356#v=onepage&q&f=false Millward 2007], p. 356.</ref> Шинжааныг захирч буй загвар Хан, Тангийн хоёроос Манж Чин улс өвлөн авсан. Манж Чин улсын тогтолцоо нь [[Хар Хидан|Хар Хятан]] (Баруун Ляо) зэрэг нүүдэлчдийн гүрнүүдийнхтэй өнгөцхөн төстэй байсан ч бодит байдал дээр Манж Чин улсын систем нь газарзүйн хувьд эзлэгдсэн газар нутаг, төвлөрсөн засаг захиргааны тогтолцооны хувьд нүүдэлчдийнхээс ялгаатай, [[Өрнө дахин|барууны]] хэв маягтай илүү төстэй байв. (Европ ба Орос засаглал). <ref>[https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC&pg=PA97#v=onepage&q&f=false Millward 2007], pp. 97-8.</ref> Манж Чин Шинжааныг байлдан дагуулсан үйл явдлаа тус бүс нутагт Хан, Тангудын ололт амжилтын үргэлжлэл, сэргээн босгох ажил хэмээн албан ёсны бичигт дүрсэлсэн байдаг. <ref>[https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ&pg=PA68#v=onepage&q&f=false Liu & Faure 1996], p. 68.</ref> Манж Чин улс өөрсдийн байлдан дагуулалтаа зөвтгөж, Хань, Тангудын үеийн хилийг сэргээж байна <ref>[https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C&pg=PA254#v=onepage&q&f=false Newby 2005], p. 254.</ref> хэмээн мэдэгдэж, Хан, Тангудын сүр жавхлан, эрх мэдлийг Манж Чинтэй адилтгасан. <ref>[https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C&pg=PA13#v=onepage&q&f=false Newby 2005], p. 13.</ref> Манж Чин улсын Шинжааны тухай бичсэн манж, монгол зохиолчид мөн хятад хэлээр хятад үзэл санааны өнцгөөс бичсэн байдаг. <ref name="Newby 2005">[https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C&pg=PA111#v=onepage&q&f=false Newby 2005], p. 111.</ref> Шинжааны тухай Хань, Тангийн эрин үеийн түүхийг өгүүлж, эртний Хятадын газар нутгийн нэрийг дахин ашиглаж тараасан. <ref>[https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C&pg=PA112#v=onepage&q&f=false Newby 2005], p. 112.</ref> 18-р зуунд Манж Чингийн үеийн хятадуудад энэ бүс нутгийн тухай бичсэн цорын ганц зүйл нь Хань, Тангийн үеийн Шинжааны бүртгэл байсан бөгөөд бичиг үсэгт тайлагдсан хүмүүс шинэчилсэн бүртгэлээр солих шаардлагатай болсон. <ref name="Newby 2005" /> <ref>[https://books.google.com/books?id=KTmO416hNQ8C&pg=PA2#v=onepage&q&f=false Newby 2005], p. 2.</ref>{{Clear}} == Лавлагаа == === Ишлэл === <references responsive="1"></references> === Эх сурвалжууд ===    * {{cite book |last=Andreyev |first=Alexandre |url=https://books.google.com/books?id=MqXnOBX4dREC |title=Soviet Russia and Tibet: The Debarcle of Secret Diplomacy, 1918-1930s |publisher=[[Brill Publishers|BRILL]] |year=2003 |isbn=9004129529 |edition=illustrated |volume=4 of Brill's Tibetan Studies Library |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Andreyev |first=Alexandre |url=https://books.google.com/books?id=TI6fAwAAQBAJ |title=The Myth of the Masters Revived: The Occult Lives of Nikolai and Elena Roerich |publisher=[[Brill Publishers|BRILL]] |year=2014 |isbn=978-9004270435 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Baabar |first=Bat-Ėrdėniĭn |url=https://books.google.com/books?id=xEpxAAAAMAAJ |title=Twentieth Century Mongolia |publisher=[[White Horse Press]] |year=1999 |isbn=1874267405 |editor-last=Kaplonski |editor-first=Christopher |edition=illustrated |volume=1 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Baabar |first=Bat-Ėrdėniĭn |url=https://books.google.com/books?id=xXxxAAAAMAAJ |title=History of Mongolia |publisher=Monsudar Pub. |year=1999 |isbn=9992900385 |editor-last=Kaplonski |editor-first=Christopher |edition=illustrated, reprint |access-date=24 April 2014}} * {{cite thesis|last=Clarke|first=Michael Edmund|year=2004|type=PhD|url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf|title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004|publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]]|location=Brisbane, Queensland|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf|archive-date=10 April 2008}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Dunnell |first1=Ruth W. |url=https://books.google.com/books?id=6qFH-53_VnEC |title=New Qing Imperial History: The Making of Inner Asian Empire at Qing Chengde |last2=Elliott |first2=Mark C. |last3=Foret |first3=Philippe |last4=Millward |first4=James A. |publisher=[[Routledge]] |year=2004 |isbn=1134362226 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Dupree |first1=Louis |url=https://books.google.com/books?id=FoIE4laY7JcC |title=The Modernization of Inner Asia |last2=Naby |first2=Eden |publisher=[[M. E. Sharpe]] |others=Contributor Elizabeth Endicott-West |year=1994 |isbn=0873327799 |editor-last=Black |editor-first=Cyril E. |edition=reprint |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |url=https://books.google.com/books?id=_qtgoTIAiKUC |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2001 |isbn=0804746842 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Kim |first=Kwangmin |url=https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |title=Saintly Brokers: Uyghur Muslims, Trade, and the Making of Qing Central Asia, 1696--1814 |others=University of California, Berkeley |year=2008 |isbn=978-1109101263 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161204040822/https://books.google.com/books?id=DpeQhJ3hcwsC |archive-date=4 December 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Lattimore |first=Owen |url=https://archive.org/details/pivotofasiasinki0000latt |title=Pivot of Asia; Sinkiang and the inner Asian frontiers of China and Russia |publisher=Little, Brown |year=1950 |url-access=registration}} * {{cite book |last1=Lattimore |first1=Owen |url=https://books.google.com/books?id=28wUAAAAIAAJ |title=Nationalism and Revolution in Mongolia |last2=Nachukdorji |first2=Sh |publisher=[[Brill Publishers|Brill Archive]] |year=1955 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Lorge |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=htPxVEh3owAC |title=War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795 |publisher=[[Routledge]] |year=2006 |isbn=1134372868 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Lyu 呂 |first=Zhengli 正理 |url=https://books.google.com/books?id=TQa3AAAAQBAJ |title=另眼看歷史（上）：一部有關中、日、韓、台灣及周邊世界的多角互動歷史 |publisher=遠流出版 |year=2010 |isbn=978-9573266648 |edition=illustrated |volume=1 of 另眼看歷史: 一部有關中、日、韓、台灣及周邊世界的多角互動歷史 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Morozova |first=Irina Y. |url=https://books.google.com/books?id=-1GRAgAAQBAJ |title=Socialist Revolutions in Asia: The Social History of Mongolia in the 20th Century |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=978-1135784379 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XLgWhJXHqYAC |title=Peacemaking: From Practice to Theory [2 volumes]: From Practice to Theory |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2011a |isbn=978-0313375774 |editor1-last=Nan |editor1-first=Susan Allen |access-date=22 April 2014 |editor2-last=Mampilly |editor2-first=Zachariah Cherian |editor3-last=Bartoli |editor3-first=Andrea}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Hx0p4RCdD4wC |title=Peacemaking: From Practice to Theory |publisher=[[ABC-CLIO]] |year=2011b |isbn=978-0313375767 |editor1-last=Nan |editor1-first=Susan Allen |volume=1 |access-date=22 April 2014 |editor2-last=Mampilly |editor2-first=Zachariah Cherian |editor3-last=Bartoli |editor3-first=Andrea}} * {{cite book |last=Palmer |first=James |url=https://books.google.com/books?id=t_2oJYvNHAQC |title=The Bloody White Baron: The Extraordinary Story of the Russian Nobleman Who Became the Last Khan of Mongolia |publisher=Basic Books |year=2011 |isbn=978-0465022076 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}}{{Dead link|date=August 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{cite book |last=Paine |first=S. C. M. |url=https://archive.org/details/imperialrivalsch00pain |title=Imperial Rivals: China, Russia, and Their Disputed Frontier |publisher=[[M. E. Sharpe]] |year=1996 |isbn=1563247240 |edition=illustrated |access-date=24 April 2014 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Pegg |first=Carole |url=https://books.google.com/books?id=uxEGTwiCvd8C |title=Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities |publisher=[[University of Washington Press]] |year=2001 |isbn=0295980303 |edition=illustrated |volume=1 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2005 |isbn=067401684X |edition=illustrated |access-date=22 April 2014 |url-access=registration}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter C. |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2009 |isbn=978-0674042025 |edition=reprint |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Roberts |first=John A. G. |url=https://books.google.com/books?id=GZNiAQAAQBAJ |title=A History of China |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2011 |isbn=978-0230344112 |edition=revised |access-date=22 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429114744/https://books.google.com/books?id=GZNiAQAAQBAJ |archive-date=29 April 2016 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Sanders |first=Alan J. K. |url=https://books.google.com/books?id=5JN83EDDLl4C |title=Historical Dictionary of Mongolia |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2010 |isbn=978-0810874527 |edition=3rd, illustrated |volume=74 of Historical Dictionaries of Asia, Oceania, and the Middle East |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Shelton |first=Dinah C. |url=https://books.google.com/books?id=c-8YAAAAIAAJ |title=Encyclopedia of genocide and crimes against humanity |publisher=Macmillan Reference |year=2005 |isbn=0028658507 |editor-last=Shelton |editor-first=Dinah |edition=illustrated |volume=3 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wWbAbwxMZXEC |title=Aspects of Altaic Civilization III: Proceedings of the Thirtieth Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, Indiana University, Bloomington, Indiana, June 19-25, 1987 |publisher=[[Psychology Press]] |others=Contributor Indiana University, Bloomington. Research Institute for Inner Asian Studies |year=1990 |isbn=0700703802 |editor-last=Sinor |editor-first=Denis |volume=3 of Aspects of Altaic civilization / 145 of Indiana University Uralic and Altaic series, Indiana University Bloomington |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Tamm |first=Eric |url=https://books.google.com/books?id=kbpG8QEguXEC |title=The Horse that Leaps Through Clouds: A Tale of Espionage, the Silk Road, and the Rise of Modern China |publisher=Counterpoint |year=2013 |isbn=978-1582438764 |access-date=10 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801064813/https://books.google.com/books?id=kbpG8QEguXEC |archive-date=1 August 2020 |url-status=dead}} * {{cite book |last=Theobald |first=Ulrich |url=https://books.google.com/books?id=DUodAAAAQBAJ |title=War Finance and Logistics in Late Imperial China: A Study of the Second Jinchuan Campaign (1771–1776) |publisher=BRILL |year=2013 |isbn=978-9004255678 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |author=Universität Bonn. Ostasiatisches Seminar |url=https://books.google.com/books?id=qbILAAAAIAAJ |title=Asiatische Forschungen, Volumes 73-75 |publisher=O. Harrassowitz |year=1982 |isbn=344702237X |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |last=Westad |first=Odd Arne |url=https://archive.org/details/restlessempirech0000west |title=Restless Empire: China and the World Since 1750 |publisher=[[Basic Books]] |year=2012 |isbn=978-0465029365 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014 |url-access=registration}} * {{cite journal |last1=Zhao |first1=Gang |date=January 2006 |title=Reinventing China Imperial Qing Ideology and the Rise of Modern Chinese National Identity in the Early Twentieth Century |url=http://mcx.sagepub.com/content/32/1/3.abstract |url-status=dead |journal=Modern China |publisher=[[SAGE Publications]] |volume=32 |pages=3–30 |doi=10.1177/0097700405282349 |jstor=20062627 |s2cid=144587815 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325231543/https://webspace.utexas.edu/hl4958/perspectives/Zhao%20-%20reinventing%20china.pdf |archive-date=25 March 2014 |access-date=17 April 2014 |number=1}} * {{cite book |last=Znamenski |first=Andrei |url=https://books.google.com/books?id=6J6T2uz1KSoC |title=Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia |publisher=Quest Books |year=2011 |isbn=978-0835608916 |edition=illustrated |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5g8OAQAAMAAJ |title=The Mongolia Society Bulletin: A Publication of the Mongolia Society |publisher=The Society |others=Contributor Mongolia Society |year=1970 |volume=9 |access-date=24 April 2014}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IuVVAAAAYAAJ |title=Mongolia Society Bulletin, Volumes 9-12 |publisher=Mongolia Society |year=1970 |access-date=24 April 2014}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Ойрад]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Xядлага]] 9tb8tmvei19k0sa1wsxfutt783cgk6h 0 125523 864857 809629 2026-08-05T18:15:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864857 wikitext text/x-wiki '''Ади Шанкара''', мөн '''Ади Шанкарачарья''' гэж нэрлэдэг ( Санскритаар &#x27; <span>Анхдугаар</span> [[Shankaracharya|Шанкарачарья]] &#x27; , [note 1] дуудлага [aːdɪ ɕɐŋkɐraːtɕaːrjɐ] ), [note 2] 8-р зууны [note 3] гүрү нь Энэтхэгийн ведийн ухааны эрдэмтэн, гүрү ( ''ачарья'' ) юм. {{Sfn|Suthren Hirst|2005|p=1}} Тэрээр өөрийн бүтээлээр дамжуулан тухайн цаг үеийнхээ Адвайта Веданта философийн сургаалыг эмхэтгэн, би буюу хүний мөн чанарын тухай, самсараг гэтлэх мэдлэгийг агуулсан ''ведийн судруудын'' тайлбаруудыг хийсэн. {{Sfn|Nakamura|2004}} Ади Шанкараг Ведийн философийн судруудын тайлбар ( ''Бхāшя'' ), т философийн сэдэвчилсэн сургааль ( ''Пракарана грантха'' ), яруу найраг ( Ш''тотра'' ) зэрэг 300 гаруй зохиолыг бичсэн гэж үздэг. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} {{Sfn|Isaeva|1993|pp=2–3}} Гэсэн хэдий ч эдгээрийн ихэнхийг түүний шавь нар, нэрийг нь ашиглагчидь эсвэл ижил нэртэй эрдэмтэд бичсэн байх магадлалтай. {{Sfn|Hacker|1995|pp=30–31}} <ref name="halbfass1983">W Halbfass (1983), Studies in Kumarila and Sankara, Studien zur Indologie und Iranistik, Monographic 9, Reinbeck</ref> Шанкарагийн өөрөө бичсэн бүтээлүүд нь ''Брахмасутрабхашя'', {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} арван үндсэн Упанишадын тайлбарууд, {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} {{Sfn|Hacker|1995|pp=30–31}} ''Бхагавад Гита'', {{Sfn|Rambachan|1991|pp=xii–xiii}} болон ''Упадешасахаригийн'' тайлбарууд юм. Вивекачудамани судрын тайлбар бүтээлийн зохиогч нь Шанкара байсан эсэх нь эргэлзээтэй байсан бөгөөд ихэнх судлаачид үүнийг үгүйсгэдэг. {{Sfn|Grimes|2004}} {{Sfn|Shah-Kazemi|2006}} Шанкарагийн зохиолуудын гол үндсэн санаа нь самсараг гэтлэх Би ( Атман ) ба ''Брахман'' {{Sfn|Nakamura|1999|p=176}} ийн тухай мэдлэгийг хамгаалж, Упанишад судруудыг бие даасан нотолгоо, танин мэдэхүйн хэрэгсэл гэж үзсэнээр, жинсрэг цутгах зэрэг зан үйлд чиглэсэн Хиндүйзмийн Ведийн Мимамса сургуулийн тайлбарыг үгүйсгэсэн байдаг. {{Sfn|Comans|2000|p=163}} [note 4] [note 5] Шанкара өөрөө [[Махаяна|Их хөлгөний буддизмыг]] шүүмжилж байсан хэдий ч ь Адвайта Веданта философиос Буддизмын их хөлгөний урсгалыг нөлөө харагддаг; {{Sfn|Dasgupta|1997|p=494}} тиймээс Хинду шашны Вайшнава урсгалын өрсөлдөгчид нь Шанкараг "нууц-Буддын шашинтан" {{Sfn|Biderman|1978}} <ref name="isaeva14">N.V. Isaeva (1993), ''Shankara and Indian Philosophy'', SUNY Press, pp.14</ref> {{Sfn|King|1995|p=183}} [note 6] хэмээн буруутгаж байсан хэдий ч, Адвайта Веданта философийн уламжлалаар энэ шүүмжлэл нь үндэслэлгүй нь харагддаг бөгөөд эдгээр урсгалууд ''Атман'', ''Анатта (би байхгүй)'', ''Брахманы'' тухай өөр өөрийн үзлийг баримталдаг . {{Sfn|Isaeva|1993}} [note 7] Ади Шанкара нь Адвайта Веданта философийн уламжлалд маш том байр суурь эзэлдэг {{Sfn|Comans|2000|p=163}} {{Sfn|Sharma|1962|p=vi}} хэдий ч Хиндү шашны оюуны сэтгэлгээний хөгжилд үзүүлсэн нөлөөг нь зарим судлаачид үгүйсгэх нь бий. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=29}} {{Sfn|King|2001|p=128}} {{Sfn|Tola|1989}} 10-р зуун хүртэл Шанкара нь өмнөх үеийн философич Мандана Мисрагийн {{Sfn|King|2001}} {{Sfn|Roodurmun|2002|pages=33–34}} -ийн нэр алдарт дарагдаж, төдийлөн таньж мэдэгдээгүй байсан бөгөөд 11-р зуун хүртэлх Хиндү, Буддист эсвэл Жайн урсгалуудын эх сурвалж, бичиг баримтуудад түүний тухай дурдаагүй байдаг. {{Sfn|Clark|2006}} Шанкара 14-р зуунд буюу нас барснаас нь хойш олон зуун жилийн дараа түүний байгуулсан Шрингери ''Мата хийд'' Вижаянагара эзэнт гүрний хаадын ивээлд орсон үеэс эхлэн {{Sfn|Roodurmun|2002|pages=33–34}} {{Sfn|Hacker|1995}} {{Sfn|Goodding|2013}} түүний бүтээл, тайлбаруудыг олон нийтэд түгж нэр алдартай болж эхэлсэн. Вижаянагар гүрний үед ''Адвайтик'' Агамик Шайвизм урсгалаас бярманы Адвайта Веданта философийн тайлбарыг илүү дагах болсон байдаг. {{Sfn|Clark|2006}} 14-17-р зууны үеийн гэгээрсэн хүмүүс, гэгээрсэн хүмүүсийн намтарт түүнийг хорвоог огоорч гэгээрсэн хэмээн бурханчлан шүтэж, Энэтхэг орноор хөндлөн гулд хэрэн явж дигвижая (дөрвөн зүгт ялах) гороо эргэн {{Sfn|Nowicka|2016}} {{Sfn|Bader|2001}} Энэтхэг оронд өөрийн гүн ухааны тайлбарыг түгээн дэлгэрүүлж, гүн ухааны мэтгэлцээнүүдэд өрсөлдөгчөө ялан дийлж байжээ. <ref name="Raju1985">{{Cite book|last=Raju|first=P. T.|url=https://books.google.com/books?id=wZ_iahRQomwC&dq=Kumarila+recognised+Shankara&pg=PA383|title=Structural Depths of Indian Thought|date=1985-01-01|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-88706-139-4|pages=383|language=en|quote=Till then, Buddhism and Jainism, {{em|particularly the former}}, were in the ascendant... Śaṅkara defeated their leaders}}. [emphasis added]</ref> <ref>{{Cite book|last=Allen|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=qutzDQAAQBAJ&dq=adi+shankara+won+debate+buddhism&pg=PT214|title=Coromandel: A Personal History of South India|date=2017-11-02|publisher=Little, Brown Book Group|isbn=978-1-4087-0540-7|language=en}}</ref> Эдгээр намтарт Ади Шанкараг дөрвөн мата ("хийд") үүсгэн байгуулагч гэж дурдсан байдаг бөгөөд тэрбээр мөн хорвоог огоорогсдын Дашанами урсгалыг дэг жаягийг үүсгэгч, Шанматагийн мөргөлийн уламжлалыг эмхэтгэсэн гэж үздэг. Энэтхэгийн зарим сүм хийдийн тэргүүнүүдийг нэрлэдэг Шанкарачарья цол нь түүний нэрнээс гаралтай. [[Файл:Kaladi_shankarabirthplace.jpg|thumb| Калади дахь Ади Шанкарагийн төрсөн газар]] Шанкарагийн бодит амьдралын талаарх найдвартай мэдээлэл хомс байдаг. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=69–82}} Түүний одоо байгаа намтар нь түүний үеэс хойш хэдэн зуун жилийн дараа бичигдсэн бөгөөд домог, боломжгүй үйл явдлуудыг агуулсан байдаг. <ref name="britshankaradates">[https://www.britannica.com/biography/Shankara Adi Shankara], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> Шрингери Мата хийдийн бичиг баримтанд Шанкара нь "Викрамадитья" хаадын засаглалын 14 дэх жилд төрсөн гэж тэмдэглэсэн боловч энэ нэр нь аль хаанд хамаарах нь тодорхойгүй байна. <ref name="nila">K.A. Nilakantha Sastry, ''A History of South India'', 4th ed., Oxford University Press, Madras, 1976.</ref> Зарим судлаачид энэ нэрийг Чандрагупта II (МЭ 4-р зуун) гэж тодорхойлсон ч орчин үеийн эрдэмтэд Викрамадитьяг Бадамигийн Чалукья гүрнийх, магадгүй II Викрамадитья (МЭ 733-746) гэж үздэг. <ref name="nila" /> Олонх эрдэмтэн судлаачдын үзэж байгаагаар Ади Шанкара МЭ 8-р зууны эхний хагаст амьдарч байсан гэж үздэг. {{Sfn|Comans|2000|p=163}} {{Sfn|Mayeda|2006}} == Туурвисан бүтээл == Ади Шанкара нь орчин үеийн Адваита Веданта философийн аугаа их сэтгэгч бөгөөд Ведийн философийн тайлбар ( ''Бхāшя'' ), гүн ухааны сэдэвчилсэн тайлбар ( ''Пракарана грантха'' ) болон яруу найраг ( Ш''тотра'' ) зэрэг 300 гаруй зохиолыг түүний нэрээр нэрлэсэн байдаг. {{Sfn|Mayeda|2006}} {{Sfn|Isaeva|1993}} Гэсэн хэдий ч эдгээрийн ихэнх нь Шанкарагийн жинхэнэ бүтээлүүд биш бөгөөд түүний шавь нар буюу Шанкарачарья хэмээх нэртэй бусад мэргэд бичсэн байх магадлалтай. {{Sfn|Hacker|1995}} <ref name="halbfass1983">W Halbfass (1983), Studies in Kumarila and Sankara, Studien zur Indologie und Iranistik, Monographic 9, Reinbeck</ref> Судлаач Пиантелли Ади Шанкаратай холбоотой бүтээлүүдийн бүрэн жагсаалтыг нийтэлсэн байдаг бөгөөд жинхэнэ зохиогчдыг дурдсан байдаг. <ref>M Piantelly, Sankara e la Renascita del Brahmanesimo, Indian Philosophical Quarterly, Vol. 4, No. 3 (Apr. 1977), pp. 429–435</ref> === Өөрийн бүтээл туурвил === Ади Шанкара нь эртний Энэтхэгийн Ведийн хөлгөн их судруудад системчилсэн тойм, тайлбар ( ''Бхашяа'' ) бичиж туурвисанаараа илүү их танигдсан. Хиндүйзмийн гурван том судар болох Веданта судар, Упанишад судрууд, Бхагавадгита судруудад тэрбээр философийн тайлбар бичиж, тайлсан байдаг. Шанкарагийн философийн тайлбарын шилдэг бүтээл бол Хиндүизмын Веданта сургуулийн үндсэн судар болох ''Брахмасутрабхашя'' (шууд утгаараа Брахма Судрын тайлбар) юм. {{Sfn|Mayeda|2006}} == Философи ба практик ==   === ''Мокша'' - Самсараг гэтлэх Брахманы тухай билэг ухаан === Шанкарагийн бүтээл тайлбарын гол сэдэв нь Би ( Атман ) ба ''Брахман'', {{Sfn|Nakamura|1999|p=176}} [note 13] болно. Шанкарагийн гол анхаарч байсан сэдэв нь самсараг гэтлэх Би-ийн тухай билэг ухааныг тайлбарлаж, Хиндүизмын зан үйлд чиглэсэн Ведийн Мимамса сургуулийн эсрэг билэг ухааныг давууд авч үзэж Ведийн Упанишад судрууд нь бие даасан нотолгоо хэмээн тодорхойлж хамгаалах байсан. {{Sfn|Comans|2000|p=163}} [note 4] [note 5] Шанкарагийн үзсэнээр мөнх оршигч (Брахман) дангаараа бодитой, хэзээ ч өөрчлөгдөхгүй туйлын утгаараа оршдог бөгөөд бол харин хувьсан өөрчлөгддөг юмс, үзэгдэл үнэмлэхүй туйлын утгаараа бие даан оршдоггүй. Шанкарагийн гол зорилго нь Ведийн судруудын дүгнэлт болох ''Махавакьяа'', ялангуяа ''Тат Твам Аси-д (Тэр бол чи) дурдсан'' ''Атман'', ''Брахман'' хоёрыг нэг гэдгийг таньж ойлгох замаар энэ төрөлдөө хэрхэн мокшад хүрч болох тухай тайлбарлаж сургах байсан. Атман, Брахманы тухай зөв мэдлэг, билэг ухаантай болсноор ''Брахман болж'' мөнх оршихуйд орших бөгөөд {{Sfn|Rambachan|2006|p=26}} бөгөөд самсарагийн зовлонг гэтэлж ээс ''мокша'' (гэтлэх)-д хүрч [note 14] болон ''самсарад'' {{Sfn|Comans|2000|p=183}} дахин төрөхгүй гэжээ. {{Quote|<яруу найраг> Би нэр дүрс, үйл биш. Миний мөн чанар үргэлж эрх чөлөөтэй! Би бол дээд ухамсар, брахман. Би цорын ганц цэвэр ухамсар. </яруу найраг>|Aди Шанкара, [[Упадешасасахасри]] 11.7|{{sfn|Comans|2000|p=183}}}} === ''Прамана'' - билэг ухааныг олох арга, нотолгоо === Шанкара мэдлэгийн нотолгоо болох прамана-г {{Sfn|Mayeda|2006|p=46}} [note 15] хүлээн зөвшөөрсөн боловч гол анхаарлаа [[метафизик]], самсараг гэтлэхэд илүү төвлөрүүлж, ''праманыг'' энгийн зүйл гэж авч үзэж [[Танин мэдэхүйн онол|байсан бөгөөд энэ нь прамана эпистемологи]] {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}} Прамана нь"үнэн зөв мэдлэг олж авах арга хэрэгсэл аргууд" юм."  Японы судлаач Сенгаку Майедагийн бичсэнээр, "Шанкарагийн бүтээлүүдийн аль ч хэсэгт [...] прамана нотолгооны талаар системчилсэн тайлбар бичээгүй байна" {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}}, бөгөөд ''Атман-Брахманыг'' өөрөө нотлогдсон ( ''свапраманака'' ) болон өөрөө байнга төгс оршигч гэж үзжээ. ( ''сватахсиддха'' ), мөн "мэдлэгийн хэрэгслийг судлах нь эцсийн хувилбарт хүрэхэд ямар ч ашиггүй". {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}} Судлаач Майеда нь Шанкарагийн гаргалгаа нь "үнэн бодитой бөгөөд идеалист биш" гэж тэмдэглээд, ''жнана буюу билэг ухаан'' нь одоо байгаа зүйл ( ''вастутантра'' ) дээр үндэслэсэн бөгөөд "Ведийн зарлиг хууль ( ''codanatantra'' ) эсвэл хүн ( ''purusatantra'' ) дээр тулгуурлаагүй " гэж үзсэн байна. {{Sfn|Mayeda|2006|p=47}} Судлаач Майкл Комансын (Васудевачарьяа гэдэг) үзсэнээр Шанкара нь мэдрэхүй, логик учир шалтгааны дүгнэлтийг хамгийн найдвартай танин мэдэхүйн үндсэн хэрэгсэл, нотолгоо прамана гэж үзсэн бөгөөд мэдлэгийн эдгээр арга нотолгоо нь "юу нь ашиг тустай, юу нь хэрэггүй таньж мэдэхэд" тусалдаг бөгөөд ведийн судруудад хандах шаардлагагүй гэжээ. {{Sfn|Comans|2000|p=168}} Метафизик ба ёс зүйтэй холбоотой зарим асуудалд Вед, Упанишад зэрэг судрын нотолгоо , мэргэн ухаан чухал болдог гэж Шанкара үзэж байжээ. {{Sfn|Comans|2000}} Эрдэмтэн Меррелл-Вольф нь Шанкара гүн ухааны үзлээ боловсруулахдаа Вед болон Упанишад судруудыг үнэн зөв мэдлэгийн эх сурвалж болгон хүлээн зөвшөөрсөн боловч хэзээ ч эртний бичвэрүүд дээр тулгуурладаггүй, харин үзэл бүрээ ''практикийн прамана'' (мэдлэгийн хэрэгсэл, нотолгоо) ашиглан учир шалтгаан, логик туршлагаар нотолсон байна гэж тэмдэглэжээ. Судлаач Хакер, Филлипс нар Шанкарагийн учир шалтгаан, логикийн дүрмийн талаархи ойлголт, эпистемийн алхмуудыг шаталсан онцолсон байдал нь Брахма-сутра-бхашя дахь Шанкарагийн "ямар ч эргэлзээ байхгүй санал" бөгөөд түүний хамтрагч, шавь Падмападагийн бүтээлүүдэд улам бүр туссан ойлголт гэдгийг тэмдэглэжээ. ==== Логик ба чинадаас ирсэн мэдлэг ==== 1927 онд Оросын судлаач Шербатский Шанкараг Мадьхямика буюу Төв үзэлт буддистуудаас логик учир шалтгааны ухааныг ашиглахыг шаардсан мөртлөө өөрөө цаанаас ирсэн мэдлэгийг эх сурвалж болгон ашигладаг гэж шүүмжилжээ. [note 16] 1933 онд судлаач Сиркар өөр үзэл баримтлалыг санал болгож, "Шанкара идеалист логикийн байр сууринаас зөрчилдөж, өөрийгөө холдуулах хуулийн үнэ цэнийг хүлээн зөвшөөрдөг; улмаар түүнд гадаад үзэгдлийг бодит байдалтай нэгтгэх боломжтой болсон." <ref>Mahendranath Sircar (1933), [https://www.jstor.org/stable/2180322 Reality in Indian Thought], The Philosophical Review, Vol. 42, No. 3, pp.&nbsp;249–271</ref> гэжээ. Шанкарагийн чинадын талаарх аргументууд нь ''apta vacana'' (Санскрит: आप्तवचन, мэргэн хүмүүсийн хэлсэн үг, үгэнд найдах, эртний эсвэл өнөөгийн найдвартай шинжээчдийн үлдээсэн үнэ зөв мэдлэг, нотолгоо) юм <ref name="arvindrevel" /> <ref>[http://spokensanskrit.de/index.php?tinput=Aptavacana&script=&direction=SE&link=yes Aptavacana] Sanskrit-English Dictionary, Cologne University, Germany</ref> Энэ нь түүний болон Адвайта Веданта философийн танин мэдэх, нотлох суурийн нэг хэсэг юм. Адвайта Веданта уламжлал нь ийм нотолгоог танин мэдэхүйн хувьд үнэн зөв гэж үздэг бөгөөд хүн олон тооны баримтыг мэдэх шаардлагатай бөгөөд цаг хугацаа, боломж хязгаарлагдмал байгаа тул тэрээр эдгээр баримт, үнэнүүдийн зөвхөн багахан хэсгийг шууд танин мэдэж, нотлох боломжтой гэж үздэг. Шанкара Вед болон Упанишад дахь сургаалыг ''apta vacana буюу'' хүчин төгөлдөр мэдлэг, нотолгооны эх сурвалж гэж үзсэн. <ref name="arvindrevel" /> Тэрээр "Упадешасахасри" зохиолдоо мокша-д хүрэхийн тулд логик учир шалтгааны ухаан ба судрын нотолгоо, мэдлэгийг хослуулах багш шавийн харилцааны ач холбогдлыг санал болгодог. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=219–223 with footnote 34}} Анантананд Рамбачан болон бусад судлаачид Шанкара зөвхөн Ведийн нотолгоонд тулгуурлаагүй, харин логик арга зүй, учир шалтгааны арга зүй болон бусад ''прамана нотолгоог'' ашигласан гэж мэдэгджээ. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=210–221}} {{Sfn|Rambachan|1991}} ==== Анубхава буюу шууд танин мэдэхүй ==== Судлаач Анантананд Рамбачан нь Шанкарагийн танин мэдэж, нотлох ''анубхава-ийн'' гүйцэтгэх үүргийн талаарх өргөн тархсан үзлийг шүүмжлэхээсээ өмнө дараах байдлаар нэгтгэн дүгнэжээ. {{Quote|Эдгээр судалгаагаар [орчин үеийн өргөн хүрээний],Шанкара [[Шрути]] (Ведийн судрууд) судруудын сургаалийг шинжлэн судалсны үндсэн дээр авсан мэдлэгийг үнэн зөв гэж үзсэн бөгөөд Шрути буюу Ведийн судруудыг брахмажнана '(Brahmajnana')буюу брахманы тухай онцгой мэдлэгийн эх үүсвэр, нотолгоо (''pramana'') гэж үзээгүй нь харагдаж байна.Шрути судруудын нотолгоог шууд туршлагаар (''anubhava'') олж авсан мэдлэгээр шалгаж, баталгаажуулах шаардлагатай гэж Шанкара үзсэн бөгөөд тиймээс Шрути судруудын ач холбогдол нь хоёрдугаар зэргийнх юм.{{sfn|Rambachan|1991|pp=xii–xiii}}}} ==== Иог, бясалган бодох дасгалууд ==== Шанкара йогийн дасгалын үр дүнд олж авсан оюун санааны цэвэр ариун байдал, тогтвортой байдал нь мокшагийн мэдлэг ухаанд хүрэхэд олж туслах хэрэгсэл гэж үзсэн боловч йогийн сэтгэлийг төвлөрүүлэх дасгал нь дангаараа билэг ухаанд хүрэх мэдлэгийг бий болгож чадахгүй гэж үзсэн байдаг. <ref>Anantanand Rambachan (1994) ''[https://books.google.com/books?id=b9EJBQG3zqUC&pg=PA124&dq=brahma+as+opposed+to+brahman&lr=#PPA124,M1 The limits of scripture: Vivekananda's reinterpretation of the Vedas.]'' University of Hawaii Press, pp. 124–125.</ref> Шанкарагийн хувьд Брахманы тухай мэдлэг нь зөвхөн Ведийн Упанишад судруудыг судлахад л бий болдог гэж үзжээ. Шанкарагийн сургаалд дэмжсэн йогийн арга нь Патанжали аршийн систем шиг сэрэл мэдрэхүйн объектоос сэтгэлийг татаж, сэтгэлийг цэвэр ариун болгож байгаа хэдий ч, энэ нь сэтгэл, бодлыг бүрэн дарж чадахгүй, харин "ялгаа, зөрөөтэй зүйлээс сэтгэлийг татаж, ухамсрыг тэлж байгаа бясалгалын дасгал юм. Өөрийгөө хамгийн түгээмэл, тухайлбал Ухамсар гэж эргэцүүлэн бодоход хүргэдэг." <ref name="michaelcomans">Michael Comans (1993), [https://www.jstor.org/stable/1399467 The question of the importance of Samādhi in modern and classical Advaita Vedānta], Philosophy East & West. Vol. 43, Issue 1, pp. 19–38</ref> Шанкарагийн йогийн дасгалын хэв маягийг судлаач Команс дараах байдлаар тодорхойлж бичжээ.<blockquote>Шанкарагийн энд танилцуулж буй йогийн төрөл нь аль нэг ялгаа, зөрөөг (вишеса)-ыг ерөнхий, нийтлэг (саманья) болгох арга юм. Жишээлбэл, сонсголын мэдрэмж нь бүх дуу авиаг хураадаг нь сонсголын мэдрэхгүйг нэгтгэгч. Сонсох мэдрэхгүйг нь аливаа зүйлийн тухай боддог, сэтгэдэг мөн чанартай сэтгэлд хурааж, сэтгэл нь оюун ухаанд хураагддаг бөгөөд дараа нь Санкара үүнийг "зөвхөн ухамсарлахуй" (вижнанаматра)-д хураагдсан гэж хэлсэн; өөрөөр хэлбэл, бүх ялгаа, зөрөөг танин мэдэхүй нь нийтлэг, өөрөөр хэлбэл ямар нэгэн тодорхой объектгүйгээр танин мэдэхүйн ухамсар болж хувирдаг. Энэ нь эргээд түүний бүх нийтийн Ухамсарт (prajnafnaghana) хураагддаг бөгөөд үүнээс өмнө дурдсан бүх зүйл эцсийн дүндээ хамаардаг. <ref name="michaelcomans"/></blockquote>Шанкара нь бодлыг бүрэн дарангуйлснаар самсараг гэтэлж, гэгээрнэ гэж үздэг йогийн хувилбаруудаас татгалзаж, мөн Шрути буюу Ведийн судрын самсараг гэтлэх нь Би-ийн нэг мөн чанарыг таньж мэдэхээс өөр зүйл гэж гэсэн үзлийг үгүйсгэв. Зөвхөн юмс үзэгдлийн цаад жинхэнэ мөн чанартай холбоотой ухаарал, ойлголт нь л хүнийг самсарагаас чөлөөлнө гэж Шанкарад заажээ. Тэрээр Упанишад судрыг судлахад ихээхэн ач холбогдол өгч, эдгээр судар нь самсараг гэтлэх мэдлэг, билэг ухааныг олж авахад шаардлагатай бөгөөд хангалттай мэдлэгийн хэрэгсэл, нотолгоо гэж онцолжээ. Шанкара мөн ийм билэг ухаанд хүрэхэд ''Гуру'' (Ачарья, багш) чухал үүрэгтэйг дурдсан байна. <ref name="michaelcomans"/> ==== ''Саманваят Татпаря Линга'' ==== Шанкара ведийн судрын уран зохиолоос ямар нэгэн үг хэллэг эсвэл шүлгийг тусад нь салган авч нь тайлбарлахгүй байхыг анхааруулж, Брахмасутра-Бхашя тайлбар номынхоо эхний бүлэгт аливаа зохиолын ''Анвая'' (сэдэв эсвэл утга санаа) нь зөвхөн ''Саманваят Татпарья Лингад'' анхаарлаа хандуулж байж л зөв ойлгогдоно гэж хэлсэн байдаг., энэ нь авч үзэж буй бичвэрийн зургаан шинж чанар юм: (1) ''Упакрама'' (танилцуулга) ба ''Упасамхара'' (дүгнэлт) дахь нийтлэг зүйл; (2) ''Абхьяса'' (давтагдсан мэдээлэл); (3) ''Апурвата'' (өвөрмөц санал эсвэл шинэлэг зүйл); (4) ''Фала'' (үр жимс буюу гарсан үр дүн); (5) ''Артхавада'' (тайлбарласан утга, магтсан цэг) ба (6) ''Юкти'' (нотолгоо учир шалтгаан). {{Sfn|Mayeda|2006|pp=46–53}} Энэхүү аргачлал нь Хиндүизмын Няяа сургуулийн онолын бүтээлүүдээс гаралтай боловч Шанкара үүнийг ''Анвая-Вятирека'' хэмээх бичвэрийн шинжилгээний өвөрмөц э аргаар нэгтгэж, хэрэгжүүлсэн бөгөөд үүнийг зөв ойлгохын тулд "зөвхөн бүх шинж чанарт нийцсэн утга санааг хүлээн зөвшөөрөх бөгөөд ямар нэгэн үл нийцэх утгыг оруулахгүй" гэжээ. <ref>Mayeda & Tanizawa (1991), Studies on Indian Philosophy in Japan, 1963–1987, Philosophy East and West, Vol. 41, No. 4, pp. 529–535</ref> <ref>Michael Comans (1996), Śankara and the Prasankhyanavada, Journal of Indian Philosophy, Vol. 24, No. 1, pp. 49–71</ref> === ''Махавакьяа (Ведийн дүгнэлтүүд)'' Атман, Брахман хоёрын нэг мөн чанар === ''Б''ие цогцос-сэтгэлтэй өөрийгөө адилтгахаас салж, миний мөн чанар ''Атман'' гэдгээ танин мэдэж, ''Атман'', Брахман хоёр нь нэг гэсэн мэдлэгийг олж авснаар ''Мокша буюу'' зовлон, дахин төрөхөөс салж, мөнх оршихуйд хүрдэг. {{Sfn|Comans|2000|p=183}} {{Sfn|Rambachan|2006|p=26}} Шанкара, Атман, Брахман хоёр нь харьцангуй бодит байдлын эмпирик түвшинд өөр өөр мэт харагддаг боловч энэ ялгаа нь зөвхөн хуурмаг зүйл бөгөөд бодит байдлын хамгийн дээд түвшинд эдгээр нь нэг зүйл юм. {{Sfn|Mayeda|1992|p=14}} Жинхэнэ би бол ''Сат'', "Оршихуй", өөрөөр хэлбэл ''Атман-Брахман'' юм. {{Sfn|Mayeda|1992}} {{Sfn|Deutsch|1973|p=49}} [note 17] Атман ба Атман-бус хоёр нь ялгаатай мэт харагдаж байгаа ч Атман ба Брахман хоёр нь нэг гэсэн мэдлэгийг ''шрути'', ялангуяа Упанишад судрын дүгнэлт ''тат tvam asi'' өгдөг. ==== ''Махавакья буюу Ведийн Упанишад судрын дүгнэлтүүд'' ==== Шанкарагийн хэлснээр, Упанишадын олон тооны дүгнэлт нь ''Атман'', ''Брахман'' хоёрын мөн чанарыг зааж байдаг. Адвайта Ведантагийн уламжлалд эдгээр дүгнэлтийн дөрөв нь бусад дүгнэлтээс ялгаатай нь шууд хэлсэн байдаг ''Махавакьяа'' нь энэхүү өвөрмөц байдлыг заасан онцгой ач холбогдолтой юм. <ref name="Long">{{Cite book|last=Long|first=Jeffery D.|url=https://books.google.com/books?id=IWXRDwAAQBAJ&dq=Mah%C4%81v%C4%81kyas+advaita&pg=PA245|title=Historical Dictionary of Hinduism|date=2020-04-15|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-5381-2294-5|language=en}}</ref> {{Sfn|Braue|1984}} Эдгээр нь: * तत्त्वमसि, ''tat tvam asi'', Chandogya VI.8.7 . Уламжлал ёсоор "Чи тэр " (та тэр байна) гэж орчуулагдсан, {{Sfn|Brereton|1986}} {{Sfn|Olivelle|2008}} {{Sfn|Black|2012}} Ch.U.6.8.7-д ''иш татсан'', "Оршихуй" {{Sfn|Lipner|2000}} {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} ''['' {{Sfn|Olivelle|2008}} ); Ch.U.6.12.3-т "Чи ийм байна" {{Sfn|Brereton|1986}} {{Sfn|Black|2012}} {{Sfn|Olivelle|1998}} гэж зөв зааж хэлсэн ''бөгөөд'' энэ нь бусад шүлгүүдэд хуулж авсан анхны хэлбэр , {{Sfn|Brereton|1986}} "[хамгийн нарийн хэлбэр] шингэсэн бүх оршихуйн мөн чанар" {{Sfn|Bhatawadekar|2013}} {{Sfn|Brereton|1986}} юм. * अहं ब्रह्मास्मि, ''aham brahmāsmi'', Brhadāranyaka I.4.10, "Би бол Брахман" эсвэл "Би бол бурхан". {{Sfn|Braue|1984}} * प्रज्ञानं ब्रह्म, ''пражнанам брахма'', Aitareya V.3, " ''Пражнанам буюу билэг ухаан'' [note 18] ''бол Брахман'' ." [note 19] * अयमात्मा ब्रह्म, ''ayamātmā брахма'', Мандукя судар II, "Энэ Атман бол Брахман." ==== ''Чи бол тэр'' ==== Шанкарагийн ''Упадесасахашри судрын'' хамгийн урт бүлэг болох 18-р бүлэг, "Тэр бол чи" нь "Би үүрд эрх чөлөөтэй, оршдог" ( ''шинж'' ), ''махавакья'' дахь Чандогья Упанишад 6.8.7- д илэрхийлсэн өвөрмөц байдлын талаархи ойлголтод зориулагдсан болно. (аугаа их өгүүлбэр) " ''tat tvam asi'' ", "чи тэр". {{Sfn|Mayeda|1992|pp=50, 172}} {{Sfn|Lipner|2000}} Энэ өгүүлбэрт Шанкарагийн хэлснээр, ''tat'' ''Sat'', {{Sfn|Lipner|2000}} "Оршихуй" {{Sfn|Lipner|2000|pp=55 note 9; 57}} {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} {{Sfn|Olivelle|2008}} {{Sfn|Mayeda|1992}} Оршихуй, оршихуй, <ref name="ShankaraBasya">Shankara, {{Webarchiv|url=http://shankarabhashya.com/index.php?PHPSESSID=343e9e12ffd6b71c499e1722e8813e90&topic=87.0 |wayback=20220209212211 |text=''Chandogya Upanishad Bhasya - Chapter 6 (Tat Tvam Asi)'' |archiv-bot=2024-08-10 17:02:09 InternetArchiveBot }}</ref> эсвэл Брахман, {{Sfn|Mayeda|1992}} гэсэн утгатай. {{Sfn|Mayeda|1992}} Бодит, "Ертөнцийн үндэс", {{Sfn|Lipner|2000}} [note 20] байгаа бүх зүйлийн жинхэнэ мөн чанар буюу үндэс буюу гарал үүсэл. {{Sfn|Deutsch|Dalvi|2004}} {{Sfn|Olivelle|2008}} <ref name="ShankaraBasya" /> "Твам" гэдэг нь хүний жинхэнэ Би, ''пратягатман'' буюу дотоод Би, {{Sfn|Lipner|2000|pp=60, 62}} "бүх зүйл доторх шууд Гэрч", {{Sfn|Lipner|2000}} "каст, гэр бүл, ариусгах ёслолоос ангид" {{Sfn|Mayeda|1992}} мөн чанар, гол нь хувь хүн байдаг ''Atman'' . <ref name="maxmuller61">Max Muller, [https://archive.org/stream/upanishads01ml#page/92/mode/2up Chandogya Upanishad 6.1-6.16], The Upanishads, Part I, Oxford University Press, pages 92–109 with footnotes</ref> Шанкара ''Упадесасахасри'' -д дурдсанчлан: {{Quote|Up.I.174: ""Чи бол тэр" өгүүлбэр-дүгнэлтээр дамжуулан, хүмүүн нь өөрийн мөн чанар ''Aтман'' буюу дотоод эрхтэний гэрчийг таньж мэддэг." Up.I.18.190: ""[Тэр бол чи] буюу мөнх оршихуй" зэрэг өгүүлбэрээр дамжуулан [...] хүмүүний дотоодод орших ''Aтман''ухамсарын тухай үнэн зөв мэдлэг илүү тодорхой болдог." Up.I.18.193-194: ""Чи бол тэр" [...] [t]гэсэн энэ өгүүлбэрт байгаа "Tэр" гэсэн үг нь хүмүүний дотоод ухамсар ''Aтман''-ыг зааж байна."{{sfn|Mayeda|1992|pp=190-192}}}} "Тат твам аси" гэсэн өгүүлбэр нь ''Атманыг'' ''Брахманаас'' өөр гэсэн хуурамч ойлголтыг үгүйсгэдэг. {{Sfn|Mayeda|1992|pp=91, 219 (Up.II.1.28)}} Японы эрдэмтэн судлаач Накамурагийн хэлснээр ''атман'' ба ''Брахман'' хоёрын нэг мөн чанар нь "Шанкарагийн сэтгэлгээний алдарт шинж дүгнэлт боловч үүнийг Сундарапандья аль хэдийн заасан" {{Sfn|Nakamura|1999}} (МЭ 600 ба түүнээс өмнөх үе). {{Sfn|Nakamura|1999}} Шанкара ''Брахма судрын Бхашья тайлбарын'' I.1.4-т Сундарапандягийн үгийг иш татсан байдаг: {{Quote|Зүйрлэсэн буюу хуурамч ''би'' байхгүй үед, [миний] хүүхэд, [миний] бие цогцос зэрэг үзэл үгүйсгэгдэж, няцаагдана. 'Би мөнх оршигч ''брахман, aтман{{'}}' гэж ойлгож ухамсарлах үед', миний хийх ётой үүрэг гэж байхгүй билээ?{{sfn|Nakamura|1999|p=178}}}} Японы судлаач Накамура нь энэ болон бусад олон тооны дүгнэлт, судалгаанд үндэслэн Шанкар бол Адвайта Веданта философийн хамгийн анхны сэтгэгч, гүн ухаантан биш, харин " Адвайта Веданта философийг нэгтгэн, эмхэтгэж, сэргээсэн, мөн эртний гүн ухааныг хамгаалагч" гэж дүгнэжээ. {{Sfn|Nakamura|1999|p=679}} ==== ''Махавакя буюу Упанишад судрын дүгнэлт өгүүлбэрүүдийн'' тухай бясалгал ==== ''Упадесасахасри судартаа'' Шанкара нь Упанишад судрын ''махавакья дүгнэлт-өгүүлбэрүүдийг'' бясалгах хэрэгцээ шаардлагын талаар хоёрдмол утггыг илэрхийлжээ. Тэрээр "Зөв мэдлэг сонсох агшинд бий болдог" {{Sfn|Mayeda|1992|p=182 (Up.I.18.103-104)}} гэж хэлж, ''прасамчакса'' буюу ''прасамхьяна'' бясалгалыг, өөрөөр хэлбэл өгүүлбэрийн утгын талаархи бясалгалыг үгүйсгэж, Up.II.3-т ''Парисамхьяна буюу'' {{Sfn|Mayeda|1992}} атма бус бүхнээс буюу сэрэл мэдрэхүйн эрхтэний бүх обьект, үүнтэй холбоотой буян, нүглээс ''Атманыг'' салгах талаар зөвлөсөн. {{Sfn|Mayeda|1992}} Гэсэн хэдий ч Шанкара төгсгөлд нь зөвхөн ''Атман'' туйлын утгаар оршиж байдаг гэж зарлаж, " ''Атманы'' хоёрдмол бус байдлын талаархи ''Упанишадуудын'' бүх өгүүлбэр-дүгнэлтийг бясалгаж, тунгаан бодох хэрэгтэй" гэж мэдэгдэв. {{Sfn|Mayeda|1992|p=253 (Up.II.3)}} Японы судлаач Майедагийн хэлснээр, "тэд [ ''прасамчакса'' эсвэл ''прасамхьяна'' болон ''парисамхьяна'' ] бие биенээсээ юугаараа ялгаатай болохыг мэдэхгүй байна." {{Sfn|Mayeda|1992|p=196 note 13}} Шанкарагийн өмнөх үеийн буюу арав дугаар зуун хүртэл хамгийн нөлөөтэй Адвайта Веданта философич байсан Мандана Мисра нь ''Прасамхянаг'' {{Sfn|Rambachan|1991|p=155}} дэмжиж байв. {{Sfn|King|2002|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} [note 21] "Манданагийн хэлснээр Ведийн ''махавакья өгүүлбэр-дүгнэлтүүд'' нь дангаараа ''брахмажнана буюу брахманы тухай билэг ухааныг'' бий болгох чадваргүй байдаг. ''Веданта-вакьяа нь'' зөвхөн гүнзгий бясалгалаар ( ''прасамхьяна'' ) шууд бий болдог шууд бус билэг ухааныг дамжуулдаг. Сүүлчийнх нь ''махавакьяагийн'' зорилгын талаар тасралтгүй эргэцүүлэн бодох явдал юм. {{Sfn|Rambachan|1991|p=155-156}} Мандана Мисрагийн шавь Вакаспати Мисра Мандана Мисратай санал нэг байгаа бөгөөд тэдний байр суурийг Вакаспати Мисрагийн үүсгэн байгуулсан Бхамати сургууль хамгаалдаг. {{Sfn|Rambachan|1991|p=156}} Үүний эсрэгээр, Пракасатманы (1200-1300 он) {{Sfn|Roodurmun|2002|p=40}} үүсгэн байгуулсан Виварана сургууль нь ''махавакьяа'' бол мэдлэг олж авах шууд шалтгаан гэж үзэж, Шанкараг анхааралтай дагаж мөрддөг. {{Sfn|Cenkner|1995|p=95}} ==== Зан үйл, галын тахилга, жинсрэг цутгахаас татгалзсан нь ==== Шанкара ''"Упадесасахасри"'' бүтээлдээ ''Дева'' (Бурхан) -д өргөл өргөх зэрэг зан үйлийн мөргөлийг үгүйсгэсэн байдаг бөгөөд, энэ нь өөрийн доторх "жинхэнэ би" нь Брахманаас өөр, тусдаа оршиж байна гэх үзэлд үндэслэсэн байдаг учраас ингэж үгүйсгэжээ. [note 4] [note 5] "Ялгаа, өөр байдлын сургаал" нь буруу гэж Шанкара баталж байна, учир нь "Брахман нь өөр нэг, тухайн хүн нь бас өөр гэж ойлгож таньж байгаа хүн Брахманыг мэдэж чадахгүй". {{Sfn|Potter|2008|pp=219–221}} ''Атман'' бол ''Брахманаас'' ялгаатай гэсэн буруу үзэл {{Sfn|Mayeda|1992|pp=91, 219 (Up.II.1.28)}} нь ( ''Упадешасахасри'' II.1.25) гэсэн мэдлэг хомс, нимгэн хүний итгэл үнэмшилтэй холбоотой юм гэжээ. {{Quote|...Би тусдаа [ба] Тэр надаас өөр; би мунхаг, жаргал зовлонг эдэлж, уягдаж хүлэгдсэн, дахин дахин төрөл авдаг [харин] тэр надаас маш өөр мөн чанартай, дахин төрөл авдаггүй.Түүнийг (Бурхныг) тахин шүтэж, хүндэтгэж, өөрийн язгуур, анги, амьдралын үүргийн дагуу үйл үйлдэж, энэхүү дахин дахин төрөл авдаг орчлонгийн далайгаас гэтлэхийг би хүсч байна.Би яаж түүнтэй адилхан мөн чанартай байх билээ?{{sfn|Mayeda|1992|pp=91, 218}}}} Судрын сургаальд дурдсан "Оршихуй нь ''Брахман'' " гэж өөрийгөө хүлээн зөвшөөрөх нь мэдрэхүйд гэх мэт зүйлд тулгуурладаг "Би үйл үйлддэг" гэсэн ойлголттой зөрчилддөг. {{Sfn|Mayeda|1992}} Шанкарагийн үзсэнээр Ведийн "Чи тэр юм" гэсэн өгүүлбэр нь "сонсогчийн төөрөгдөл, буруу үзлийг арилгадаг" {{Sfn|Mayeda|1992}} Аливаа үйллээс биш, "Тиймээс "Чи тэр юм" гэсэн өгүүлбэрүүд-дүгнэлтүүдээр дамжуулан хүн өөрийн ''Атманыг'', бүх дотоод сэтгэлийн эрхтэнийг гэрчийг таньж мэддэг" {{Sfn|Mayeda|1992}} . {{Sfn|Mayeda|1992}} [note 22] Ингэж ойлгож, таньж мэдсэнээр хүн зан үйлийг гүйцэтгэхийг хориглоно, учир нь "зан үйлийг хийх [ашиглах] нь [ ''Атманыг'' ] хамгийн дээд ''Атмантай'' нэг гэх үзэлтэй зөрчилдөнө." {{Sfn|Mayeda|1992}} Гэсэн хэдий ч ''Ахимса'' (бие, оюун ухаан, бодол санаагаараа бусдыг гэмтээхгүй, хүчирхийлэлд өртөхгүй байх) болон Нияза зэрэг Ямасуудыг дагаж мөрддөг ёс суртахуунтай амьдралаар оюун ухаан нь ариуссан үед өөрийгөө танин мэдэх нь хэрэгждэг гэж Шанкара мөн баталж байна. Яжна (галын зан үйл) гэх мэт зан үйл, зан үйл нь өөрийгөө танин мэдэх аялалд оюун ухааныг зурж, бэлтгэхэд тусалдаг гэж Шанкара баталж байна. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=92–93}} Тэрээр Брахмачарьягийн үед Акродха, ''Ямас'' зэрэг ёс суртахууны хэрэгцээг онцолж, ёс суртахууны дутагдал нь оюутнуудыг мэдлэгт хүрэхэд саад болж буй шалтгаан гэж тэмдэглэжээ. {{Sfn|Mayeda|2006|pp=92–93}} {{Sfn|Potter|2008|pp=218–219}} == Их хөлгөний буддизмын нөлөө == == Түүх, соёлын нөлөө == [[File:SankaraSthampaMandapam.jpg|thumb| Ади Санкара Керти Стампа Мандапам, Калади, Кочи]] === Түүхэн нөхцөл байдал === Шанкара МЭ 650-аас 1100 он хүртэл үргэлжилсэн "Хожуу сонгодог Хиндүизм" {{Sfn|Michaels|2004|p=41–43}} -ийн үед амьдарч байжээ. {{Sfn|Michaels|2004|p=41–43}} Энэ эрин үе бол МЭ 7-р зууны Гупта гүрэн болон хаан Харшагийн дараа үүссэн улс төрийн тогтворгүй байдлын цаг үе байв. {{Sfn|Koller|2012|p=99–108}} Энэтхэгт эрх мэдэл задарч байсан. "Тоо томшгүй олон васал мужууд" бүхий хэд хэдэн том хаант улсууд гарч ирэв. {{Sfn|Michaels|2004|p=41}} [note 23] Хаант улсууд феодалын тогтолцоогоор захирагдаж байв. Жижиг хаант улсууд том хаант улсуудын хамгаалалтаас хамааралтай байв. "Их хаан алс хол байсан, өргөмжлөгдөж, бурханчлагдсан" {{Sfn|Michaels|2004|p=41}} гэж тарнийн мандалд тусгалаа олсон бөгөөд энэ нь мөн хааныг мандалын төв болгон дүрсэлж болно. {{Sfn|White|2000}} Төвийн эрх мэдлийн задрал нь шашин шүтлэгийг бүсчилж, шашны өрсөлдөөнд хүргэдэг. {{Sfn|Michaels|2004}} [note 24] Бүс нутгийн хэмжээний шашны сектүүд, хэл яриа сайжирч, Хиндүйзмийн"Бярманы зан үйлийн" {{Sfn|Michaels|2004}} нөлөө багассан. {{Sfn|Michaels|2004}} Шаивизм, Вайшнавизм, Бхакти, Тантрын урсгалтын хамт бүс нутгуудийн хэмжээний сект хөдөлгөөнүүд {{Sfn|Michaels|2004}} гарч ирсэн боловч "сект бүлэглэлүүд зөвхөн хөгжлийнхөө эхний үе шатанд байсан". {{Sfn|Michaels|2004}} Шашны хөдөлгөөнүүд орон нутгийн эрх баригчдад хүлээн зөвшөөрөгдөхийн тулд өрсөлдөх ёстой байсан {{Sfn|Michaels|2004}} ба [[Буддын шашин|Буддизм]], [[Жайнизм]], [[Ислам]] болон Хиндуизм доторх янз бүрийн уламжлалууд гишүүдийн төлөө өрсөлдөж байв. <ref>{{Cite book|title=On Hinduism|url=https://archive.org/details/onhinduism0000doni|last=Doniger|first=Wendy|isbn=9780199360079|location=Oxford|oclc=858660095|date=March 2014}}</ref> <ref name="frankwhaling">Frank Whaling (1979), [https://www.jstor.org/stable/23440361 Śankara and Buddhism], Journal of Indian Philosophy, Vol. 7, No. 1, pp. 1–42</ref> Ялангуяа буддизм нь МЭ 1-р мянганы эхний 700 жилд Энэтхэгийн оюун санааны уламжлалд хүчтэй нөлөө үзүүлж байсан {{Sfn|Koller|2012}} {{Sfn|Potter|2008}} боловч 8-р зууны дараа байр сууриа алдаж, Энэтхэгт байхгүй болж эхэлсэн. {{Sfn|Michaels|2004}} 8-р зуунд Хиндү тэнгэр бурхад Буддаг "хамгийн дээд, эзэнт гүрний бурхан" байсан байр сууринаас нь сольсон пужа-шүтлэгийн зан үйлийн өөрчлөлтөд энэ нь тусгагдсан юм. [note 25] === Хиндү шашинд үзүүлсэн Ади Шанкарагийн нөлөө === ==== Уламжлалт үзэл ==== Шанкара нь Адваита Ведантагийн уламжлалд маш том байр суурь эзэлдэг. 14-17-р зууны үеийн гэгээнтнүүдийн намтарт түүнийг Ведийн сургаалыг сэргээхийн тулд Энэтхэг даяар хөндлөн гулд аялсан ялагч гэж дүрсэлсэн байдаг Судлаач Фрэнк Халингийн хэлснээр, "Адвайта Веданта философийн тайлбарыг баригч (болон бусад) Хиндүчүүд Шанкараг Буддистуудын (болон Жайнуудын) довтолгооны эсрэг Хинду дарма ''номыг'' сэргээж, Буддизмыг Энэтхэгээс хөөн гаргахад тусалсан" гэж үздэг байна <ref>Frank Whaling (1979), [https://www.jstor.org/stable/23440361 ''Sankara and Buddhism''], Journal of Indian Philosophy Vol. 7, No. 1 (MARCH 1979), pp. 1-42: "Hindus of the Advaita persuasion (and others too) have seen in Sankara the one who restored the Hindu ''dharma'' against the attacks of the Buddhists (and Jains) and in the process helped to drive Buddhism out of India."</ref> Түүний сургаал, уламжлал нь Смартизмд гол байр суурь эзэлдэг бөгөөд Сант Матын урсгалд нөлөөлсөн. <ref>{{Cite conference|author=Ron Geaves|date=March 2002|title=From Totapuri to Maharaji: Reflections on a Lineage (Parampara)|conference=27th Spalding Symposium on Indian Religions, Oxford}}</ref> Уламжлал ёсоор түүнийг таван тэнгэрийг ( заан толгойто Ганеш, нарны тэнгэр Сурьяа, Вишнү, Шива, Деви охин тэнгэр) нэгэн зэрэг тахидаг {{IAST|[[panchayatana puja|Pañcāyatana]]}} мөргөлийн хэлбэрийг нэвтрүүлснээр янз бүрийн сектүүдийг (Ваишнавизм, Шаивизм, Сактизм) эвлэрүүлсэн хүн гэж дүрсэлсэн байдаг.&nbsp;– Эдгээр тэнгэрүүд болон бусад бүх бурхад нь нэг Брахман, үл үзэгдэх Дээд оршихуйн өөр өөр хэлбэрүүд юм хэмээн үзсэнээрээ, Адвайта Веданта бусад бүх сургууль, уламжлалаас дээгүүр байр суурь эзэлжээ. {{Sfn|Kruijf|Sahoo|2014}} Судлаач Коллер Шанкара болон түүний үеийнхэн Буддизм болон эртний Ведийн уламжлалыг ойлгоход чухал хувь нэмэр оруулсан бөгөөд дараа нь өнөөг хүртэл хадгалагдан үлдсэн үзэл санааг өөрчилж, ялангуяа Хиндүизмын Веданта уламжлалыг шинэчилж, дараагийн мянга гаруй жилийн хугацаанд Энэтхэгийн хамгийн чухал "оюун санааны уламжлал" болгосон. {{Sfn|Koller|2012|page=99}} [note 26] Судлаач Бенедикт Эшли Ади Шанкараг Хиндүйзмийн Атман ба Брахман гэх хоёр ялгаатай мэт санагдах гүн ухааны ойлголтыг нэгтгэж, хамгийн логиктой тайлбарыг өгсөн гэж үнэлжээ. <ref>{{Cite book|author=Benedict Ashley, O.P.|title=The Way toward Wisdom|year=2006|isbn=978-0-268-02028-6|oclc=609421317}}</ref> ==== Шүүмжлэлт дүгнэлт ==== Зарим эрдэмтэд Шанкарагийн Энэтхэгийн оюун санааны хөгжилд үзүүлсэн анхны нөлөөнд эргэлздэг. {{Sfn|Hacker|1995|p=29–30}} Жишээ нь Буддын судлаач эрдэмтэн Ричард И.Кинг хэлэхдээ, {{Quote|Барууны эрдэмтэд судлаачид болон Хиндү нар Ади Шанкара ачарья нь Хиндүйзмийн оюуны сэтгэлгээний хамгийн нөлөөтэй, чухал сэтгэгч, гүн ухаантан гэж үзэх нь түгээмэл боловч үүнийг нотлох түүхэн баримт нотолгоо алга байна.{{sfn|King|2001|p=128}}}} ===== Мандана Мисрагийн нэр хүнд (10-р зуун хүртэл) ===== Судлаач Кларкийн хэлснээр, "Шанкара амьдралынхаа туршид, магадгүй түүнээс хойш хэдэн зууны туршид харьцангуй мэдэгдээгүй байсан, учир нь олон зууны турш Буддын шашны болон Жайны шашны эх сурвалжид түүний тухай дурдаагүй; IX, 10-р үеийн бусад чухал философичид ч түүнийг дурдаагүй байдаг" гэжээ. {{Sfn|Clark|2006|p=217}} Хаан, Роодурмун хоёрын хэлснээр 10-р зууныг хүртэл Шанкара өөрийн хуучин үеийн Мандана-Мисрагийн сүүдэрт дарагдаж байсан бөгөөд Мандана Мисра нь Адвайта Веданта философийн томоохон төлөөлөгч гэж тооцогддог байв. {{Sfn|King|2001|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} Шанкарагийн өмнөх үеийн философич болох Мандана Мисра {{Sfn|Roodurmun|2002|p=29}} нь Мимамса буюу Ведийн зан үйль Карма канда урсгалыг баримтлагч, Кумарилагийн шавь байсан ч Адвайта Веданта философийн талаар өнөөдрийг хүртэл алдартай ''Брахма-сидди'' үндсэн тайлбар судрыг бичсэн. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=31}} ''Брахма-сиддид'' дурдсан "эндүүрлийн онол" нь Адвайта Веданта философийн эндүүрлийн талаар гол онол болж, {{Sfn|Roodurmun|2002|p=32}} тэрээр хэдэн зууны турш тэрээр хамгийн нөлөө бүхий Веданта философич байв. {{Sfn|King|2002|p=128}} {{Sfn|Roodurmun|2002}} [note 21] Адвайта үзлийг дэлгэрүүлэхийн тулд Шанкара дахин төрсөн гэж үздэг түүний шавь Вачаспати Мисра {{Sfn|Roodurmun|2002|p=34}} Шанкарагийн ''Брахма судрын'' Бхашьягийн тайлбар болох ''Бхамати'', ''Брахмататва- самикса'', Мандана Мишрагийн ''Брахма-сиддигийн'' тайлбар зэргийг бичжээ. Түүний сэтгэлгээ нь голчлон Мандана Мисрагаас санаа авсан бөгөөд Шанкарагийн тайлбарыг Мандана Мисрагийн тайлбартай уялдуулан нэгтгэсэн байна. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=35}} <ref group="web" name="BhamatiVivarana">[http://www.advaita-vedanta.org/avhp/bhavir.html The Bhamati and Vivarana Schools]</ref> Бхамати сургууль онтологийн буюу анхны оршихуйн тухай хандлагыг баримталдаг. Энэ сургууль нь Жива буюу бодгаль хүн нь avidya буюу мунхгийн эх сурвалж гэж үзсэн. <ref group="web" name="BhamatiVivarana" /> Иогийн дасгал, бясалгал эргэцүүлэл нь самсараг гэтлэхэд хамгийн гол хүчин зүйл гэж үздэг бол Ведийг судлах, бясалган бодох нь нэмэлт хүчин зүйл гэж тус сургууль үзжээ. {{Sfn|King|1999|p=56}} {{Sfn|Roodurmun|2002|p=37}} Хожмын Адвайта Веданта уламжлал нь Мандана Мисраг Суресвара (9-р зуун) мөн хэмээн нэрлэж, олон нийтийн өмнө болсон мэтгэлцээний дараа Мандана Мисра нь Шанкарагийн шавь болсон гэж үзэн Мандана Мишраг Шанкарагийн хүрээлэлд багтаан оруулсан юм. {{Sfn|Roodurmun|2002|p=31}} {{Sfn|Sharma|1997|p=290–291}} [[Файл:Adi_shankara.jpg|thumb| Энэтхэгийн Кедарнат дахь Кедарнат сүмийн ард байрлах Самадхи дүрийг үзүүлсэн Мандир буюу түүний сүмд байрлах Шанкарагийн Мурти дүр]] [[Файл:Adi_Sankara_at_SAT_Temple.jpg|thumb| Калифорнийн Санта Круз дахь SAT сүм дэх Шанкарагийн Мурти дүр]] === Ади Шанкара нас барсан тухай === Ади Санкара 32 настайдаа Энэтхэгийн хойд хэсэгт орших [[Уттаракханд]] мужийн Кедарнатад буюу Гималайн нуруунд байдаг Хинду шашны мөргөлийн газар нас барсан гэж үздэг. {{Sfn|Isaeva|1993|pp=82–91}} {{Sfn|Mayeda|2006|pp=6–7}} Түүний намтруудад хамгийн сүүлд Гималайн нуруунд алхаж яваад Кедарнат сүмийн ард орон алга болсон гэж бичсэн байдаг. Зарим түүхийн бичвэрт Канчипурам (Тамил Наду) болон Керала мужийн хаа нэг газар гэх мэт өөр газруудад Ади Шанкараг нас барсан гэж байдаг. {{Sfn|Pande|2011|pp=31–32, also 6–7, 67–68}}{{Indian Philosophy}}Энэтхэгийн философи{{philosophy of religion}} [[Ангилал:Шашны гүн ухаантан]] [[Ангилал:Ухамсрын гүн ухааны төлөөлөгч]] [[Ангилал:Шашин үндэслэгч]] [[Ангилал:Энэтхэгийн зохиолч]] <references /> oy4qsub8fk6y5al01lyhksox9g7bxai 0 127699 864818 864656 2026-08-05T17:34:46Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864818 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genetic code.svg|thumb|upright=1.35|ДНХ-ийн нуклеотидын дараалал транскрипцийн явцад мэдээллийн РНХ-д хуулбарлагдаж, дараа нь кодонуудаар уншигдан амин хүчлийн дараалал болон хөрвөж буйг харуулсан бүдүүвч.]] '''Генетик код''' буюу '''удамшлын код''' (англиар: ''genetic code'') нь удамшлын материалд кодлогдсон мэдээллийг [[Уураг (молекул)|уургийн]] амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэхэд амьд [[Эс|эсүүдийн]] ашигладаг дүрмийн тогтолцоо юм. Уураг кодлогч мэдээллийг [[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] эсвэл [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн нуклеотидын дараалал агуулна. Энэ дарааллыг гурван нуклеотид бүхий нэгжүүдээр унших бөгөөд ийм нэгжийг '''кодон''' гэнэ. [[Трансляци|Трансляцийн]] үед [[Рибосом|рибосом]] мэдээллийн РНХ буюу мРНХ-ийн кодонуудыг уншиж, зөөгч РНХ буюу тРНХ-ийн тусламжтайгаар [[Амин хүчил|амин хүчлүүдийг]] заасан дарааллаар холбоно. Ингэж үүссэн полипептидийн гинж эвхэгдэн, үйл ажиллагаатай уураг болдог.<ref name="Alberts">{{cite book |last1=Alberts |first1=Bruce |last2=Johnson |first2=Alexander |last3=Lewis |first3=Julian |last4=Raff |first4=Martin |last5=Roberts |first5=Keith |last6=Walter |first6=Peter |title=Molecular Biology of the Cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0004albe |edition=4 |publisher=Garland Science |year=2002 |isbn=0-8153-3218-1 }}</ref> Стандарт генетик код нь 64 кодонтой. Тэдгээрийн 61 нь амин хүчлийг заадаг бол UAA, UAG, UGA гэсэн гурван кодон нь уургийн нийлэгжилтийг зогсоох дохио болдог. Генетик код нь бараг бүх амьд биетэд ижил боловч митохондри болон зарим бичил биетэнд стандарт кодоос бага зэрэг ялгаатай хувилбарууд бий.<ref name="NCBI">{{cite web |title=The Genetic Codes |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Utils/wprintgc.cgi |website=National Center for Biotechnology Information |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Ген ба генетик кодын ялгаа == [[Ген]] болон генетик код нь хоорондоо холбоотой боловч өөр ойлголт юм. Ген нь тодорхой үйл ажиллагаатай бүтээгдэхүүн үүсгэх мэдээллийг агуулсан нуклеотидын бодит дараалал бол генетик код нь уг дарааллыг амин хүчлүүдийн дараалал болгон уншихад хэрэглэдэг нийтлэг дүрэм юм. {| class="wikitable" ! Шинж ! Ген ! Генетик код |- ! Тодорхойлолт |Уураг эсвэл үйл ажиллагаатай РНХ үүсгэх мэдээлэл агуулсан ДНХ, зарим вирусийн хувьд РНХ-ийн тодорхой дараалал. |Нуклеотидын гурвал буюу кодон бүр ямар амин хүчил эсвэл эхлэх, зогсох дохиог заахыг тодорхойлдог дүрмийн тогтолцоо. |- ! Материаллаг хэлбэр |[[Хромосом|Хромосомын]] ДНХ-д байрлах бодит нуклеотидын дараалал. |Кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзаа бөгөөд эсийн трансляцийн тогтолцоогоор хэрэгжинэ. |- ! Ялгаатай байдал |Генийн тоо, бүтэц, дараалал нь зүйл, популяци болон бодгаль хооронд ялгаатай байж болно. |Стандарт генетик код бараг бүх амьд биетэд ижил боловч цөөн хувилбар байдаг. |- ! Үүрэг |Тодорхой уураг эсвэл РНХ бүтээгдэхүүний мэдээллийг агуулна. |Уураг кодлогч нуклеотидын дарааллыг амин хүчлийн дараалал болгон хөрвүүлэх боломж олгоно. |} == Үндсэн зарчим == === Кодон === РНХ-ийн дараалалд [[аденин]] (A), [[урацил]] (U), [[гуанин]] (G), [[цитозин]] (C) гэсэн дөрвөн төрлийн азотлог суурь оролцоно. ДНХ-д урацилын оронд [[тимин]] (T) байна. Нуклеотидуудыг гурваар нь бүлэглэхэд 4³ буюу нийт 64 боломжит кодон үүснэ. Кодон бүр нэг амин хүчил эсвэл трансляцийн дохиог заана. Харин нэг амин хүчил хэд хэдэн өөр кодоноор кодлогдож болно. Жишээлбэл: {| class="wikitable" ! Кодон ! Утга |- |AUG |Метиониныг кодлох бөгөөд трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон |- |UUU, UUC |Фенилаланиныг кодлоно |- |GAA, GAG |[[Глутамины хүчил|Глутамины хүчлийг]] кодлоно |- |UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG |[[Лейцин|Лейцинийг]] кодлоно |- |UAA, UAG, UGA |Стандарт генетик кодын зогсох кодонууд |} [[Файл:Aminoacids table.svg|thumb|upright=1.15|Стандарт генетик кодын кодоны хүрд. РНХ-ийн кодоны эхний, хоёр дахь, гурав дахь суурийг төвөөс гадагш чиглэлд уншина.]] 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар зөвхөн урацил агуулсан хиймэл РНХ ашиглан UUU кодон нь фенилаланиныг заадаг болохыг туршилтаар тогтоосон. Энэ нь кодон ба амин хүчлийн хоорондын харгалзааг анх тодорхойлсон туршилтуудын нэг байв.<ref name="NirenbergMatthaei">{{cite journal |last1=Nirenberg |first1=Marshall W. |last2=Matthaei |first2=J. Heinrich |title=The dependence of cell-free protein synthesis in E. coli upon naturally occurring or synthetic polyribonucleotides |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=47 |issue=10 |pages=1588–1602 |year=1961 |doi=10.1073/pnas.47.10.1588 |pmid=14479932 |pmc=223178 }}</ref> === Транскрипци ба трансляци === [[Транскрипци (генетик)|Транскрипцийн]] үед ДНХ-ийн тодорхой хэсгийн мэдээлэл мРНХ-ийн дараалалд хуулбарлагдана. Үүний дараа мРНХ эсийн рибосомтой холбогдож, трансляци эхэлнэ. Рибосом мРНХ-ийг 5′-ээс 3′ чиглэлд гурван нуклеотид тутмаар уншина. Амин хүчил тээж ирсэн тРНХ бүр кодонтой харилцан нөхөх гурван нуклеотид бүхий '''антикодон''' агуулдаг. Кодон болон антикодон тохирох үед тРНХ-ийн авчирсан амин хүчил өсөн ургаж буй полипептидийн гинжид [[Пептидийн холбоо|пептидийн холбоогоор]] нэмэгдэнэ. Эхлэх кодон трансляцийн унших хүрээг тогтооно. Зогсох кодонд тохирох тРНХ байдаггүй. Үүний оронд чөлөөлөх хүчин зүйл рибосомтой холбогдож, бэлэн болсон полипептидийн гинжийг салгаснаар трансляци дуусна.<ref name="Alberts"/> == Гол шинж чанар == === Гурвалсан бүтэц === Генетик кодын нэг нэгж гурван нуклеотидоос тогтоно. Фрэнсис Крик, Сидней Бреннер болон тэдний хамтрагчдын хийсэн туршилтууд код нь гурвалсан бүтэцтэй бөгөөд кодонуудыг дараалан уншдаг болохыг баталсан.<ref name="Crick1961">{{cite journal |last1=Crick |first1=Francis H. C. |last2=Barnett |first2=Leslie |last3=Brenner |first3=Sydney |last4=Watts-Tobin |first4=R. J. |title=General Nature of the Genetic Code for Proteins |journal=Nature |volume=192 |pages=1227–1232 |year=1961 |doi=10.1038/1921227a0 |pmid=13882203 }}</ref> === Унших хүрээ === Нуклеотидын дарааллыг аль байрлалаас эхэлж гурваар бүлэглэснээс хамааран өөр өөр кодонууд үүсдэг. Кодонуудыг бүлэглэх энэ байрлалыг '''унших хүрээ''' гэнэ. Жишээлбэл, `AAATGAACG` дарааллыг эхний нуклеотидоос уншвал `AAA–TGA–ACG`, хоёр дахь нуклеотидоос уншвал `AAT–GAA`, гурав дахь нуклеотидоос уншвал `ATG–AAC` гэсэн өөр өөр бүлгүүд үүснэ. Уураг кодлогч зөв хүрээг ихэвчлэн эхлэх кодон тогтоодог. Нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдах үед өөрчлөлтийн хэмжээ гурвын үржвэр биш бол түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Үүнийг унших хүрээ шилжих [[Мутаци|мутаци]] гэнэ. === Эхлэх ба зогсох кодон === AUG нь трансляцийн хамгийн түгээмэл эхлэх кодон бөгөөд ихэнх тохиолдолд метиониныг заана. Бактери, митохондри болон пластидэд эхний амин хүчил нь формилметионин байж болно. Зарим организмд GUG болон UUG кодонууд трансляцийг эхлүүлэх үүрэг гүйцэтгэж чадна. Стандарт генетик кодын UAA, UAG, UGA кодонууд амин хүчил заадаггүй бөгөөд трансляцийг зогсоох дохио болдог. Тэдгээрийг төгсгөлийн буюу зогсох кодон гэж нэрлэнэ.<ref name="NCBI"/> === Нэг утгатай ба давхардмал чанар === Генетик код нь '''нэг утгатай''': тодорхой кодон ердийн нөхцөлд зөвхөн нэг амин хүчил эсвэл нэг төрлийн дохиог заана. Жишээлбэл, GAA кодон нь глутамины хүчлийг заахаас өөр амин хүчил заахгүй. Үүний зэрэгцээ код нь '''давхардмал''' буюу дегенератив шинжтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг амин хүчлийг хэд хэдэн кодон зааж болно. Нийт 61 амин хүчил кодлогч кодон ердөө 20 стандарт амин хүчилд хуваарилагддаг. Лейцинийг зургаа, метионин болон триптофаныг тус бүр нэг кодон заадаг. Давхардмал чанарын улмаас кодоны, ялангуяа гурав дахь нуклеотид өөрчлөгдсөн зарим мутаци амин хүчлийн дарааллыг өөрчлөхгүй байж болно. Ийм өөрчлөлтийг ижил утгат буюу чимээгүй мутаци гэнэ. Гэхдээ генетик кодын давхардмал чанар мутаци үүсэхээс сэргийлдэггүй. === Бараг нийтлэг чанар === Стандарт генетик код нь бактер, архей, ургамал, мөөг, амьтан зэрэг амьд биетийн үндсэн бүлгүүдэд бараг ижил байдаг. Энэ нийтлэг шинж нь өнөөгийн организмууд эртний нийтлэг өвгөөс гаралтайг дэмжих чухал баримтын нэг юм. Гэсэн хэдий ч генетик код бүрэн өөрчлөгддөггүй тогтолцоо биш. Митохондри болон зарим бичил биетэнд цөөн кодоны утга өөрчлөгдсөн байдаг. Жишээлбэл, сээр нуруутны митохондрийн кодод UGA нь зогсох дохио бус триптофаныг, AUA нь изолейцин бус метиониныг заадаг.<ref name="NCBI"/> === Стандарт бус амин хүчил === Тусгай нөхцөлд ердийн зогсох кодон өөр утгаар уншигдаж болно. Нэмэлт дохионы дараалал болон тусгай тРНХ оролцсон үед UGA кодон селеноцистеин, UAG кодон пирролизин хэмээх стандарт бус амин хүчлийг кодолж чадна. Ийм тохиолдолд кодоны утгыг зөвхөн гурван нуклеотид бус, ойролцоох дараалал болон трансляцийн нэмэлт хүчин зүйлс хамт тодорхойлдог. == Мутацийн нөлөө == Уураг кодлогч дараалалд гарсан [[Мутаци|мутаци]] нь генетик кодоор хөрвөх амин хүчлийн дараалалд янз бүрээр нөлөөлж болно. * '''Ижил утгат мутаци''' — кодон өөрчлөгдсөн ч ижил амин хүчлийг заана. * '''Буруу утгат мутаци''' — кодон өөр амин хүчлийг заадаг болж, уургийн амин хүчлийн дараалал өөрчлөгдөнө. * '''Утгагүй мутаци''' — амин хүчил кодлогч кодон зогсох кодон болж, уураг хугацаанаасаа өмнө тасарна. * '''Унших хүрээ шилжих мутаци''' — гурвын үржвэр биш тооны нуклеотид нэмэгдэх эсвэл хасагдсанаар түүнээс хойших кодонуудын бүлэглэлт өөрчлөгдөнө. Мутацийн үр нөлөө нь өөрчлөлтийн байрлал болон уургийн үйл ажиллагаанд тухайн амин хүчлийн гүйцэтгэх үүргээс хамаарна. Зарим мутаци уургийн үйл ажиллагааг алдагдуулдаг бол зарим нь саармаг эсвэл ховор тохиолдолд ашигтай байж болно.<ref name="Alberts"/> == Нээлтийн түүх == ДНХ-ийн бүтцийг 1953 онд тайлбарласны дараа нуклеотидын дараалал уургийн амин хүчлийн дарааллыг хэрхэн тодорхойлдог тухай судалгаа эрчимжив. Георгий Гамов дөрвөн төрлийн суурийг гурваар бүлэглэхэд 64 боломжит хослол үүсэх тул амин хүчлүүдийг гурвалсан кодоор зааж болохыг санал болгосон. Фрэнсис Крик амин хүчил болон нуклеотидын дарааллын хооронд зуучлах тусгай молекул байх ёстой гэсэн адаптерын таамаглал дэвшүүлсэн. Энэ молекулыг хожим зөөгч РНХ буюу тРНХ болохыг тогтоосон. 1961 онд Маршалл Ниренберг, Иоханн Маттай нар UUU кодон фенилаланиныг заадаг болохыг харуулсан. Үүний дараа Хар Гобинд Хорана хиймэл РНХ дарааллууд ашиглан бусад кодонуудын утгыг тогтоох ажилд чухал хувь нэмэр оруулсан. Роберт Холли тРНХ-ийн бүтцийг тодорхойлсон. 1968 онд Роберт Холли, Хар Гобинд Хорана, Маршалл Ниренберг нар генетик код болон уургийн нийлэгжилд гүйцэтгэх үүргийг тайлбарласан судалгааныхаа төлөө физиологи, анагаах ухааны Нобелийн шагнал хүртсэн.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1968/summary/ |website=NobelPrize.org |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=2026-08-04 }}</ref> == Үүсэл ба хувьсал == Генетик код хэрхэн үүссэн нь бүрэн тайлагдаагүй асуудал хэвээр байна. Кодын үүслийг тайлбарлах гол таамаглалуудад кодон ба амин хүчлийн химийн харилцан үйлчлэлд тулгуурласан стереохимийн таамаглал, амин хүчлийн биосинтезийн замтай хамт хувьссан гэсэн хам хувьслын таамаглал, мөн трансляцийн алдааны хор нөлөөг багасгах чиглэлээр шалгаран тогтсон гэсэн таамаглал багтдаг. Генетик кодын бараг нийтлэг байдал нь түүний үндсэн хэлбэр амьдралын хувьслын маш эрт үед бий болж, нийтлэг өвгөөс уламжлагдсан болохыг харуулдаг. Гэхдээ кодонд ажиглагдах хувилбарууд нь кодоны утга хувьслын явцад тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөж болохыг нотолдог.<ref>{{cite journal |last1=Koonin |first1=Eugene V. |last2=Novozhilov |first2=Artem S. |title=Origin and evolution of the genetic code: the universal enigma |journal=IUBMB Life |volume=61 |issue=2 |pages=99–111 |year=2009 |doi=10.1002/iub.146 |pmid=19117371 |pmc=3293468 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Ген]] * [[Генетик]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Рибонуклейн хүчил]] * [[Транскрипци (генетик)]] * [[Трансляци]] * [[Рибосом]] * [[Амин хүчил]] * [[Уураг (молекул)]] * [[Мутаци]] * [[Молекул биологи]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Молекул биологи]] kz3tgy3l7beovc5bt9tvbqnmh6ljzm5 0 128283 864789 824776 2026-08-05T17:09:52Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864789 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Магреб дахь хэсэгчлэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс | native_name = {{unbulleted list|{{native name|ar|الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية}}|{{native name|es|República Árabe Saharaui Democrática}}}} | common_name = Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар | status = [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсуудын жагсаалт|Хэсэгчилсэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн]], [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс олон улсын хүлээн зөвшөөрөлт|НҮБ-ын 46 гишүүн улс болон Өмнөд Осети хүлээн зөвшөөрсөн]] | image_flag = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | alt_flag = Баруун Сахаын төрийн далбаа | flag_type = [[Баруун Сахарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | alt_coat = Баруун Сахаын төрийн сүлд | symbol_type = [[Баруун Сахарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = {{native phrase|ar|حرية، ديمقراطية، وحدة|paren=omit}}<br />{{small|{{native phrase|es|"Libertad, Democracia, Unidad"}}}} | englishmotto = {{small|"Эрх чөлөө, Ардчилал, Эв нэгдэл"}} | national_anthem = ''[[Баруун Сахарын төрийн дуулал|{{transl|ar|ALA|Yā Banī al-Ṣaḥrāʼ}}]]''<br />{{small|{{native phrase|es|¡Oh hijos del Sáhara!|nolink=on}}}}<br />{{small|''Өө Сахарын хөвгүүд''}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}</div> | royal_anthem = <!--in inverted commas and wikilinked if link exists--> | other_symbol_type = <!--Use if a further symbol exists, e.g. hymn--> | other_symbol = | image_map = Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection).svg | map_width = 220px | loctext = <!--text description of location of country--> | alt_map = <!--alt text for map--> | map_caption = Хяналтад байгаа нутаг дэвсгэр (хар ногоон), нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр (цайвар ногоон) | image_map2 = File:Location Western Sahara AU Africa.svg | alt_map2 = <!--alt text for second map--> | map_caption2 = {{map caption|location_color=хар цэнхэр|region=Африк|region_color=хар саарал|subregion=[[Африкийн Холбоо]]|subregion_color=цайвар цэнхэр}}<ref>{{Cite web|url=https://au.int/sites/default/files/documents/40313-doc-AMA_Infographic_ENG4.pdf|title=African Medicines Agency|website=[[African Union]]|accessdate=21 June 2023|archive-date=18 Тавдугаар сар 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518011406/https://au.int/sites/default/files/documents/40313-doc-AMA_Infographic_ENG4.pdf|url-status=dead}}</ref> | capital = {{unbulleted list | [[Эль Аюн]]{{sup|a}} (''де-юре'') | {{nowrap|[[Тифарити]] (''де-факто'')}} }} | capital2 = <!--Name of country/territory's capital, wikilinked if link exists--> | capital_exile = Рабуни, [[Тиндуф]] | coordinates = <!-- Coordinates for capital, using {{tl|coord}} --> | largest_city = [[Эль Аюн]] (''де-юре'') | largest_settlement_type = <!--Type of settlement if largest settlement not a city--> | largest_settlement = <!--Name of largest settlement--> | official_languages = {{flatlist| * [[Араб хэл|Араб]]<ref>{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}} </ref> * [[Испани хэл]]{{efn|Үүнийг SADR-ийн хоёр дахь албан ёсны хэл гэж тодорхойлдог<ref name="János Besenyő">{{cite book|author1=János Besenyő|author2= R. Joseph Huddleston|author3= Yahia H. Zoubir|title=Conflict and Peace in Western Sahara The Role of the UN's Peacekeeping Mission (MINURSO)|year=2022|publisher=Taylor & Francis |isbn=978-10-0080733-2|page=51}}</ref><ref name="Dawn Chatty">{{cite book|author=Dawn Chatty|title=Deterritorialized Youth Sahrawi and Afghan Refugees at the Margins of the Middle East|url=https://archive.org/details/deterritorialize0000unse_d2k1|year=2010|publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-84545-653-5|pages=[https://archive.org/details/deterritorialize0000unse_d2k1/page/114 114]}}</ref><ref name="Elena Fiddian-Qasmiyeh">{{cite book|author=Elena Fiddian-Qasmiyeh|title=South-South Educational Migration, Humanitarianism and Development Views from the Caribbean, North Africa and the Middle East|year=2015|publisher=Routledge |isbn=978-1-135-07667-2|pages=48}}</ref><ref>{{cite web |last1=Martos |first1=Isabel |title=Linguistic Policy in the Camps of Sahrawi Refugees |url=https://www.researchgate.net/publication/273993698 |website=researchgate |publisher=Universidad de Alcalá |access-date=19 August 2018 |archive-date=22 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210522172107/https://www.researchgate.net/publication/273993698_Linguistic_Policy_in_the_Camps_of_Sahrawi_Refugees_2014 |url-status=live }}</ref>}} }} | national_languages = <!--Country/territory-wide languages recognised but not necessarily in country/territory-wide law, etc--> | regional_languages = | languages_type = Ярианы<br />хэлнүүд<ref>{{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |title=El Español en los Campamentos de Refugiados Saharauis (Tinduf, Algeria) |publisher=Cvc.cervantes.es |access-date=20 May 2015 |archive-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226150735/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |url-status=live }}</ref> | languages = {{flatlist| * [[Хассания]] * [[Бербер хэлнүүд|Бербер]] * [[Франц хэл]] {{small|(нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэрт)}} }} | languages_sub = <!--Is this further type of language a sub-item of the previous non-sub type? ("yes" or "no")--> | languages2_type = <!--Another further type of language--> | languages2 = <!--Languages of this second further type--> | languages2_sub = <!--Is the second alternative type of languages a sub-item of the previous non-sub type? ("yes" or "no")--> | ethnic_groups = <!--List/breakdown of ethnic groups within the country/territory--> | ethnic_groups_year = <!--Year of ethnic groups data (if provided) or use to place a <ref>--> | religion = [[Ислам]] | demonym = {{hlist | [[Сахарчууд]] | [[Баруун Сахарын хүн ам|Баруун Сахарчууд]] }} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[нэг намын систем|нэг-намын]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref>Until complete independence. Article 32 of the SADR constitution states: ''The [[Polisario]] is the sole political formation allowed for Sahrawis to exercise politics until complete independence'' {{cite web |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |access-date=19 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}}</ref> | leader_title1 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улсын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Брахим Гали]] | leader_title2 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улсын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Бухрая Хаммуди Баюн]]<ref>{{cite news |date=15 January 2020 |title=Bucharaya Hamudi Beyun assumes his duties as Prime Minister of the Saharawi Government |url=https://www.spsrasd.info/news/en/articles/2020/01/15/24162.html |work=Sahara Press Service |access-date=13 September 2021 |archive-date=30 Есдүгээр сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930051032/https://www.spsrasd.info/news/en/articles/2020/01/15/24162.html |url-status=dead }}</ref> | leader_title14 = <!--(up to 14 distinct leaders may be included)--> | leader_name14 = | legislature = [[Сахарын Үндэсний Зөвлөл]] | upper_house = <!--Name of governing body's upper house, if given (e.g. "Senate")--> | lower_house = <!--Name of governing body's lower house, if given (e.g. "Chamber of Deputies")--> | sovereignty_type = [[#Түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Баруун Сахар]]ыг [[Франкогийн Испани|Испани]] орхисон | established_date1 = 11 сарын 14, 1975 | established_event2 = Бүгд найрамдах улс | established_date2 = 2 сарын 27, 1976 | established_event3 = {{nobold|[[Марокко]]той}} бүрэн эрхт байдлын маргаан | established_date3 = [[Баруун Сахарын мөргөлдөөн|Явагдаж буй]] | established_event13 = <!--(up to 13 distinct events may be included)--> | established_date13 = | area_rank = 77 | area = <!--Major area size (in [[Template:convert]] either km2 or sqmi first)--> | area_km2 = 266,000 | area_sq_mi = 102,703 | area_footnote = <!--Optional footnote for area--> | percent_water = бага | area_label = Нийт | area_label2 = <!--Label below area_label (optional)--> | area_data2 = <!--Text after area_label2 (optional)--> | population_estimate = 612,000 эсвэл 712,000{{sup|c}} | population_estimate_rank = 165 | population_estimate_year = 2021 | population_census = | population_census_year = | population_density_km2 = 0.37 эсвэл 1.9 | population_density_sq_mi = 4.9 | population_density_rank = 236 | nummembers = <!--An alternative to population for micronation--> | GDP_PPP = <!--(Gross Domestic Product from Purchasing Power Parity)--> | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = Мэдэгдэхгүй | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = | GDP_nominal_per_capita = | GDP_nominal_per_capita_rank = | Gini = <!--(Gini measure of income inequality; input number only; valid values are between 0 and 100)--> | Gini_ref = <!--(for any ref/s to associate with Gini number)--> | Gini_rank = | Gini_year = | HDI_year = <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = <!--(Human Development Index; input number only; valid values are between 0 and 1)--> | HDI_change = <!--increase/decrease/steady; rank change from previous year--> | HDI_rank = 183 | HDI_ref = <!--(for any ref/s to associate with HDI number)--> | currency = {{unbulleted list | {{small|''де&nbsp;факто''}} -<br /> ''[[Марокко дирхам]]'' <small>(нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэрт)</small>, [[Алжир динар]], [[Мавритани угия]] | {{small|''де&nbsp;юре''}} -<br /> [[Сахрави песета]]}} | currency_code = <!--ISO 4217 code/s for currency/ies (each usually three capital letters)--> | utc_offset = {{sp}} | time_zone = <!--Local name of time zone, if applicable--> | antipodes = <!--Place/s exactly on the opposite side of the world to country/territory--> | date_format = ө/с/жж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | cctld = [[.eh]] (нөөцлөгдсөн) | iso3166code = EH | calling_code = <!--e.g. [[+1]], [[+531]], [[+44]], etc--> | patron_saint = <!--Use patron_saints for multiple--> | image_map3 = <!--Optional third map position, e.g. for use with reference to footnotes below it--> | alt_map3 = <!--alt text for third map position--> | footnote_a = Сахарын үндсэн хуулийн 4-р зүйл. БНААСУ-ын засгийн газар [[Алжир]] дахь [[Тиндуф]] дүрвэгсдийн хуаранд байрладаг. Энэ нь Баруун Сахар дахь [[Мароккогийн хана]]ны зүүн хэсэгт "[[Чөлөөт Бүс (бүс нутаг)|Чөлөөт бүс]]" гэсэн хэсгийг хянадаг. | footnote_b = БНААСУ-ын нэхэмжилсэн [[Баруун Сахар]]ын нийт нутаг дэвсгэр. | footnote_c = 612,000<ref name="unpop">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/|title=World Population Prospects 2019|author=United Nations|website=population.un.org|access-date=4 August 2021}}</ref> нь Баруун Сахарын хүн амын тооллогыг Баруун Сахарын сүүлчийн тооллого болсон 1975 оноос хойшхи НҮБ-ын төсөөллийн өсөлтөд үндэслэн гаргасан тооцоолол юм. БНААСУ-ын төв байр байрладаг Алжир дахь Тиндуф дүрвэгсдийн хуаранд амьдарч буй тооцоолсон 100,000 хүнийг эс тооцвол. | footnote_d = Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэрийн 75-80%-ийг [[Өмнөд мужууд|Мароккогийн удирдлага]] дор байдаг. | footnote_e = [[.eh]] нь Баруун Сахарт нөөцлөгдсөн боловч олгогдоогүй.{{larger|<ref>{{cite web |url=http://www.icann.org/minutes/prelim-report-16oct07.htm |title=Resources |publisher=ICANN.org |access-date=20 May 2015 |archive-date=11 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011081512/http://www.icann.org/minutes/prelim-report-16oct07.htm |url-status=live }}</ref>}} <!--......-->| footnote_h = <!--For any footnote {{sup|h}} used above--> | footnotes = <!--For any generic non-numbered footnotes--> | today = }} '''Бүгд Найрамдах Ардчилсан Сахарын Араб Улс''',{{Efn|{{IPAc-en|s|ə|ˈ|r|ɑː|w|i}} {{respell|sə|RAH|wee}}; '''SADR'''; {{lang-ar|الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية|аль-Жумхурия аль-Арабия ас-Сахравия ад-Димукратия}}; {{lang-es|República Árabe Saharaui Democrática}}}} мөн '''Бүгд Найрамдах Сахар Улс''' болон '''Баруун Сахар''', нь баруун [[Магреб]]т байрладаг [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс олон улсын хүлээн зөвшөөрөлт|НҮБ-ын 46 гишүүн улс]] хүлээн зөвшөөрсөн [[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсуудын жагсаалт|хэсэгчилсэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] улс. == Мөн үзэх == == Тэмдэглэл == {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist|30em}} == Нэмэлт холбоос == {{Sister project links|voy=Sahrawi Arab Democratic Republic}} ; Албан ёсны хуудас * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/ Polisario.es] {{smaller|(Official website of the Sahrawi Delegation in Spain)}} * {{in lang|ar|en|fr|es}} [http://www.spsrasd.info/ Sahara Press Service (SPS)] {{smaller|(official SADR press agency)}} * {{in lang|ar|es}} [http://www.rasd.tv/ RASD TV] {{smaller|(official TV channel)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20150327062458/http://web.jet.es/rasd/radionacional.htm SADR National Radio] {{smaller|(official radio channel)}} * [http://www.sadroilandgas.com/ SADR Oil & Gas 2005] {{smaller|(SADR oil and gas licensing offer)}} * {{in lang|es}} [http://www.saharasalud.org/ Sahara salud] {{smaller|(dependency of the Health ministry of the SADR)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20180831165821/http://www.mindesaeco-rasd.org/ Economic development ministry of the SADR] * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20120407024659/http://www.miculturarasd.eu/ Ministry of Culture of the SADR] * {{in lang|es}} [http://ujsariodajla.blogspot.com/ UJSARIO] {{smaller|(Sahrawi Youth Union. Dakhla refugee camp section blog)}} * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20090504093021/http://www.mujeresaharauis.es/ UNMS] {{smaller|(Association of Sahrawi Women in Spain)}} ; Бусад * [https://web.archive.org/web/20070612210735/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/wi.html Profile of Western Sahara on the CIA World Factbook website (including data and political information)] {{Африкийн улсууд}} {{Authority control}} [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Ардчилсан Арабын Сахар Улс| ]] [[Ангилал:Умард Африкийн улс]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] [[Ангилал:Африкийн орон]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] a7h36v8hx1v3xe5ed1ghs8ox6ts9bh7 0 128393 864915 856848 2026-08-05T19:03:40Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864915 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Азийн улс}} {{About|улс төрийн субъектийн|газар зүйн бүс нутгийг|Палестин (бүс нутаг)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Палестин Улс{{efn|name=naming}} | common_name = Палестин | native_name = {{nobold|{{Script/Arabic|دولة فلسطين}} (Араб)}}<br />''{{transl|ar|Даулат Филастин}}'' | image_flag = Flag of Palestine.svg | flag_type = [[Палестины төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_width = 70px | symbol_type = [[Палестины төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = "{{lang|ar|{{big|فدائي}}}}"<br />{{lower|0.1em|"[[Палестины төрийн дуулал|Fida'i]]"<ref>{{cite web|title=Palestine |access-date=8 June 2014 |website=nationalanthems.info |url=http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331034257/http://www.nationalanthems.info/ps.htm |archive-date=31 March 2014 |format=includes audio |url-status=live }}</ref>}}<br />"Фидаин дайчин"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = State of Palestine (orthographic projection).svg | map_width = 220px | map_caption = [[Палестины нутаг дэвсгэр|Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр]] (ногоон)<ref name=only1967 /><br />Израил мөн нэхэмжилсэн (цайвар ногоон) | capital = {{unbulleted list |item1_style=margin-bottom:2px;|[[Иерусалим]] ([[Иерусалимын статус|хэсэгчилсэн]]){{efn|[[Палестины тусгаар тогтнолын тунхаглал]]д "Манай Палестины нутаг дэвсгэр дээр нийслэл Иерусалим (Ал-Кудс Аш-Шариф) хоттой Палестин улс байгуулагдсаныг тунхагласан." Израил нь Иерусалимыг ''де-факто'' хяналтдаа байлгадаг боловч [[Иерусалимын статус|хоёр улсын Иерусалимд тавьсан нэхэмжлэлийг олон улсын хамтын нийгэмлэг хүлээн зөвшөөрдөггүй]]. [[Рамалла]]д засгийн газрын байгууллага болон [[Палестинд суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|гадаад төлөөлөгчийн газрууд]] байрладаг засаг захиргааны нийслэл, бол ихэнх улс орнууд [[Израил дахь дипломат төлөөлөгчийн газрын жагсаалт|Израил дахь Элчин сайдын яамаа]] [[Тел-Авив]] хотод ажиллуулдаг.}} |[[Рамалла]] }} | status = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид|НҮБ-ын ажиглагч улс]]<br />[[Палестин улсын олон улсын хүлээн зөвшөөрсөлт|НҮБ-ын 139 гишүүн улс хүлээн зөвшөөрсөн]] | capital_type = {{unbulleted list |item1_style=margin-top:2px;margin-bottom:2px;|Тунхагласан нийслэл |Захиргааны<br />төв }} | largest_city = [[Рафах]] | official_languages = [[Араб хэл]] | demonym = [[Палестинчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|холимог бүгд найрамдах улс]]<ref name=declaration1988>{{cite web|title=Declaration of Independence (1988) (UN Doc) |date=18 November 1988 |access-date=8 June 2014 |website=State of Palestine Permanent Observer Mission to the United Nations |url=http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140608203237/http://www.un.int/wcm/content/site/palestine/cache/offonce/pid/12353 |archive-date=8 June 2014 |url-status=dead |publisher=United Nations }}</ref><!-- Articles in Wikipedia may not be used as citations; I have cited the published document --> | leader_title1 = [[Палестины ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Махмуд Аббас]]^a | leader_title2 = [[Палестины ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Мухаммед Штайе]] | leader_title3 = [[Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Азиз Дуэйк]] | legislature = [[Палестины Үндэсний Зөвлөл|Үндэсний Зөвлөл]] | sovereignty_type = [[#Түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | established_event1 = [[Палестины тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тусгаар тогтнолын тунхаглал]] | established_date1 = 11 сарын 15, 1988 | established_event2 = [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 67/19 тогтоол|НҮБЕА-н ажиглагчын статус]] | established_date2 = 11 сарын 29, 2012 | established_event3 = [[Израил]]тай бүрэн эрхт байдлын маргаан | established_date3 = [[Израил–Палестины мөргөлдөөн|Явагдаж буй]]{{efn|name=control}}<ref>{{cite web|first1=Maayana |last1=Miskin |title=PA Weighs 'State of Palestine' Passport |date=5 December 2012 |access-date=8 June 2014 |website=israelnationalnews.com |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844#.U5TD6vmICm6 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207082503/http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/162844 |archive-date=7 December 2012 |url-status=live |publisher=Arutz Sheva |quote=A senior PA official revealed the plans in an interview with ''Al-Quds'' newspaper. The change to 'state' status is important because it shows that 'the state of Palestine is occupied,' he said. }}</ref><ref name="Limitations">{{cite news|title=State of Palestine name change shows limitations|url=https://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html|agency=AP|date=17 January 2013|quote=Israel remains in charge of territories the world says should one day make up that state.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110025703/http://news.yahoo.com/state-palestine-name-change-shows-limitations-200641448.html |archive-date=10 January 2013 }}</ref> | area_km2 = 6,020<ref name="auto">{{cite book |chapter-url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012/Table03.pdf |chapter=Table 3, Population by sex, annual rate of population increase, surface area and density |title=Demographic Yearbook |url=https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |date=2012 |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |access-date=28 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015114145/https://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2012.htm |archive-date=15 October 2017 |url-status=live }}</ref> <!-- Area should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_rank = 163 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_footnote = | area_sq_mi = 2,320 <!-- Area should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | percent_water = 3.5<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |title=The World Factbook: Middle East: West Bank |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=7 April 2014 |access-date=8 June 2014 |archive-date=22 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210722231029/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/west-bank/ |url-status=live }}</ref> | area_label2 = [[Баруун эрэг]] | area_data2 = 5,655 км{{smallsup|2}} | area_label3 = [[Газын зурвас]] | area_data3 = 365 км{{smallsup|2}}<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip/ |title=The World Factbook: Middle East: Gaza Strip |website=cia.gov |publisher=Central Intelligence Agency |date=12 May 2014 |access-date=8 June 2014 |archive-date=12 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112082940/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/gaza-strip |url-status=live }}</ref> | population_estimate = 5,483,450<ref name="census">{{cite web| url=https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| title=Estimated Population in the Palestine Mid-Year by Governorate,1997-2026| publisher=Palestinian Central Bureau of Statistics| access-date=7 December 2022| archive-date=7 December 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112233/https://www.pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=en&table_id=676| url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 121 | population_census_year = | population_density_km2 = 731 | population_density_sq_mi = 1,895 | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}}{{nowrap|$33.9 тэрбум}}<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=October 11, 2022|archive-date=24 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024195215/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$6,354<ref name="imf2"/> | GDP_nominal = {{decrease}}{{nowrap|$19.6 тэрбум}}<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}}$3,517<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 121 | GDP_nominal_per_capita_rank = 131 | GDP_PPP_rank = 138 | GDP_PPP_per_capita_rank = 140 | Gini_year = 2016 | Gini_change = decrease<!--increase/decrease/steady--> | Gini = 33.7 <!--number only--> | Gini_ref = <ref name=gini-index>{{cite web|title=GINI index coefficient: West Bank & Gaza|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|publisher=CIA Factbook|access-date=12 August 2021|archive-date=30 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630032239/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.708<!--number only, between 0 and 1--> | HDI_year = 2019<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020|archive-date=15 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215063955/http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 115 | currency = {{unbulleted list |[[Египет фунт]] ([[ISO 4217|EGP]]) |[[Израилын шинэ шекель]] (ILS) |[[Йорданы динар]] (JOD)<ref>According to [http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Gaza-Jericho+Agreement+Annex+IV+-+Economic+Protoco.htm Article 4 of the 1994 Paris Protocol] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001065601/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%2BProcess/Guide%2Bto%2Bthe%2BPeace%2BProcess/Gaza-Jericho%2BAgreement%2BAnnex%2BIV%2B-%2BEconomic%2BProtoco.htm |date=1 October 2016 }}. The Protocol allows the Palestinian Authority to adopt multiple currencies. In the [[West Bank]], the Israeli new sheqel and Jordanian dinar are widely accepted; while in the [[Gaza Strip]], the Israeli new sheqel and Egyptian pound are widely accepted.</ref>}} | time_zone = [[Палестины Стандарт Цаг]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Палестины Зуны Цаг]] | date_format = өө/сс/жжжж<!--numeric dates (dd-mm-yyyy, yyyy.mm.dd, etc.) plus era (CE, AD, AH, etc.)--> | drives_on = баруун | calling_code = [[+970]] | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] | footnote_a = Мөн улсын засгийн газрын тэргүүн.{{efn|name=PLOchair}} | footnote_b = Нэхэмжилсэн нутаг дэвсгэр нь [[Израилын эзэлсэн нутаг дэвсгэр|Израилын хяналтад]] байгаа. | footnote_c = Рамалла нь Палестины үндэсний засаг захиргааны төв юм.<ref name="Eqeiq 2019 pp. 26–42">{{cite journal | last=Eqeiq | first=Amal | title=From Haifa to Ramallah (and Back): New/Old Palestinian Literary Topography | journal=Journal of Palestine Studies | volume=48 | issue=3 | date=1 May 2019 | issn=0377-919X | doi=10.1525/jps.2019.48.3.26 | pages=26–42 | s2cid=197823144 | url=https://online.ucpress.edu/jps/article-abstract/48/3/26/55117/From-Haifa-to-Ramallah-and-Back-New-Old?redirectedFrom=fulltext | access-date=22 November 2020 | archive-date=15 January 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210115154902/https://online.ucpress.edu/jps/article-abstract/48/3/26/55117/From-Haifa-to-Ramallah-and-Back-New-Old?redirectedFrom=fulltext | url-status=live | doi-access=free }}</ref> }} '''Палестин''' ({{lang-ar|فلسطين|Филастин|link=no}}, {{IPA-ar|fɪ.las.tˤiːn|pron}}), [[Палестин Улсын эрх зүйн статус|албан ёсоор]] '''Палестин Улс'''{{efn|name=naming|''[[Палестин (бүс нутаг)|Палестин]]'' гэдэг нэрийг одоо Израилд нэгдсэн [[Британийн Мандат]]ын нутаг дэвсгэр гэж ихэвчлэн тайлбарлаж болохыг анхаарна уу. Энэ нэрийг мөн албан ёсоор Палестин Улсын<ref name=Bissiop433>{{cite book |title=The World: A Third World Guide 1995–96 |url=https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse |editor=Bissio, Robert Remo |location=[[Montevideo]] |publisher=[[ITeM|Instituto del Tercer Mundo]] |year=1995 |page=[https://archive.org/details/worldthirdworldg0000unse/page/443 443] |isbn=978-0-85598-291-1}}</ref> товч хэлбэрийн лавлагаа болгон ашигладаг бөгөөд энэ нь Палестины засаг захиргаа,<ref name=Pagep161>{{cite book|url={{Google books |id=78ACLNgHdf4C |page=161 |plainurl=yes }} |title=Middle East Review |author=Baroud, Ramzy |editor=[[Kogan Page]]|edition=27th |location=London |publisher=[[Kogan Page]] |year=2004 |page=161 |isbn=978-0-7494-4066-4}}</ref> Палестиныг чөлөөлөх байгууллага,<ref name=GA43177 /> болон бусад нэр томьёоны ижил төстэй хэрэглээнээс ялгагдах ёстой.}} ({{lang-ar|دولة فلسطين|Даулат Филастин|label=none}}) нь [[Палестин улсын олон улсын эрх зүйн статус|олон улсад]] тусгаар тогнолыг нь дэмжин [[улс]] болохыг нь хүлээн зөвшөөрсөн ч бүрэн эрхт байдал нь маргаантай байсаар байгаа улс юм.<ref>Ilona-Margarita Stettner: [https://www.kas.de/o/webfriend-to-liferay-url-rest-endpoint/urlredirect/url/palaestinensische-gebiete/de/pages/11510/ Legal Fact Sheet: Palästinensische Staatlichkeit nach Völkerrecht.]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In: Konrad-Adenauer-Stiftung. Abgerufen am 7. Dezember 2017 (PDF).</ref><ref>John Balouziyeh: [https://www.lexisnexis.com/LegalNewsRoom/international-law/b/international-law-blog/posts/palestinian-statehood-under-international-law Palestinian Statehood under International Law.] 1. Mai 2015, abgerufen am 7. Dezember 2017.</ref> Тус улсыг 1988 оны 11-р сарын 15-нд [[Алжир хот]]од [[Палестиныг чөлөөлөх байгууллага|Палестины чөлөөлөх байгууллагаас]] (ПЧБ) [[палестинчууд]]ын улс хэмээн [[Палестины тусгаар тогтнолын тунхаглал|тунхагласан]] юм. Улсыг тунхаглагчид нь 1967 оноос хойш [[Израил|Израилын]] мэдэлд байсан [[Баруун Йорданы орон|Баруун Йорданы орныг]], [[Газын зурвас]]ын хамтаар мөн [[Зүүн Иерусалим]] хотыг улсын нийслэл хэмээн тус улсын нутаг дэвсгэр болгохыг шаардав. Тусгаар улс болохыг тунхаглал үеэр ПЧБ-ын гишүүд нь [[Тунис]] руу дүрвэн, нэхэмжилсэн газар нутагтаа ямар ч хяналт тогтоож чадаагүй учраас энэхүү алхам нь зөвхөн бэлгэдлийн төдий л зүйл байв. Гэсэн ч 1990 оныг хүртэл дэлхийн бараг 100 улс Палестин Улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн юм. 2024 оны байдлаар Палестин улсын тусгаар тогтнолыг НҮБ-ын 193 гишүүн орноос 147, 2025 оны 9-р сарын байдлаар 157 орон хүлээн зөшөөрөөд байна. Газын зурвасыг Исламын босогч [[Хамас]] бүлэглэл удирдаж, 2007 оноос хойш [[Газын зурвасын бүслэлт|Египет, Израилын урт хугацааны бүслэлтэд]] байгаа.{{efn| name = control|Израил улс ПҮЗХ-д [[2-р Ослогийн гэрээний Баруун эргийн нутаг дэвсгэр|газар нутгийн ангиллаас]] хамааран Палестины нутаг дэвсгэрт зарим чиг үүргийг гүйцэтгэхийг зөвшөөрдөг. Энэ нь Газын зурвас дахь хамгийн бага хөндлөнгийн оролцоог (хилийн хяналтыг хадгалах: [[агаарын бүс|агаар]],<ref name=GazaSeaAir>[http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp Israel's control of the airspace and the territorial waters of the Gaza Strip] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605005942/http://www.btselem.org/english/Gaza_Strip/Control_on_Air_space_and_territorial_waters.asp |date=5 June 2011 }}.</ref> [[дотоод ус|дотоод уснаас]] цааш тэнгис,<ref name=GazaSeaAir /><ref>{{Webarchiv|url=http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |wayback=20110726000805 |text=Map of Gaza fishing limits, "security zones" |archiv-bot=2026-05-21 18:19:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726000805/http://dissidentvoice.org/wp-content/uploads/2009/12/Gaza-map-08s-fishing-limits-20090119.jpg |date=26 July 2011 }}.</ref> [[Рафах дахь Европын холбооны хилийн тусламжийн төлөөлөгчийн газар|газар]]<ref>[http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace+Process/Guide+to+the+Peace+Process/Israels+Disengagement+Plan-+Renewing+the+Peace+Process+Apr+2005.htm Israel's Disengagement Plan: Renewing the Peace Process] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302014936/http://www.mfa.gov.il/MFA/Peace%20Process/Guide%20to%20the%20Peace%20Process/Israels%20Disengagement%20Plan-%20Renewing%20the%20Peace%20Process%20Apr%202005.htm |date=2 March 2007 }}: "Israel will guard the perimeter of the Gaza Strip, continue to control Gaza air space, and continue to patrol the sea off the Gaza coast. ... Israel will continue to maintain its essential military presence to prevent arms smuggling along the border between the Gaza Strip and Egypt ([[Philadelphi Route]]), until the security situation and cooperation with Egypt permit an alternative security arrangement."</ref>) (түүний дотоод болон хуурай газрын хилийн Египетийн хэсэг нь [[Газын зурвасын засаглал|Хамасын хяналтад байдаг]]), мөн өөр газар янз бүрийн түвшний хөндлөнгийн оролцоо хадгалсан.<ref name=HumanRightsWatch>{{cite web |title=Israel: 'Disengagement' Will Not End Gaza Occupation |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=29 October 2004 |url=https://www.hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081101210931/http://hrw.org/english/docs/2004/10/29/isrlpa9577.htm |archive-date=1 November 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=[[Dore Gold|Gold, Dore]] |title=Legal Acrobatics: The Palestinian Claim that Gaza Is Still 'Occupied' Even After Israel Withdraws |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=5 |issue=3 |publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]] |date=26 August 2005 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 June 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |author=[[Avi Bell|Bell, Abraham]] |title=International Law and Gaza: The Assault on Israel's Right to Self-Defense |journal=Jerusalem Issue Brief |volume=7 |issue=29 |publisher=[[Jerusalem Center for Public Affairs]] |date=28 January 2008 |url=http://www.jcpa.org/brief/brief005-3.htm |access-date=16 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621082606/http://jcpa.org/brief/brief005-3.htm |archive-date=21 June 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |author=Transcript |title=Address by FM Livni to the 8th Herzliya Conference |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs (Israel)|Israeli Ministry of Foreign Affairs]] |date=22 January 2008 |url=http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches+by+Israeli+leaders/2008/Address+by+FM+Livni+to+the+8th+Herzliya+Conference+22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026025009/http://www.mfa.gov.il/MFA/Government/Speeches%2Bby%2BIsraeli%2Bleaders/2008/Address%2Bby%2BFM%2BLivni%2Bto%2Bthe%2B8th%2BHerzliya%2BConference%2B22-Jan-2008.htm?DisplayMode=print |archive-date=26 October 2011 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author=Salih, Zak M. |title=Panelists Disagree Over Gaza's Occupation Status |publisher=[[University of Virginia School of Law]] |date=17 November 2005 |url=http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |access-date=26 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303200844/http://www.law.virginia.edu/html/news/2005_fall/gaza.htm |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref> Мөн [[Израилын эзэлсэн нутаг дэвсгэр]]ийг харна уу.}} == Зураг == {| class="wikitable" style="text-align:right; float:left; margin-left:18px;" |- | align="left" | [[File:Gaza City.JPG|210px]] || align="left" | [[File:Ramallah4.JPG|210px]] |- | align="center" | [[Газа]] [[хот]] | align="center" | [[Рамалла]] [[хот]] |} {{зай авах}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20141111035239/http://www.palestinecabinet.gov.ps/ Палестины засгийн газар] (арабаар) * [https://web.archive.org/web/20100805011339/http://www.mofa.gov.ps/ Палестины гадаад харилцааны яам] (арабаар) == Тэмдэглэл == {{notelist|45em}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Палестин| ]] [[Ангилал:Хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улс]] [[Ангилал:1988 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] [[Ангилал:Азийн орон]] 2xdlpwzgly5wt7r6u4fbmy552njg5aq 0 132595 865143 764694 2026-08-06T10:26:06Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 865143 wikitext text/x-wiki Олон улсын Монгол судлалын Холбоо Олон Улсын Монголч Эрдэмтний анхдугаар их хурал 1959 онд хуралдсан юм. Монголч эрдэмтний анхдугаар их хурлыг зохион байгуулж хуралдуулах үйл хэрэгт манай ахмад үеийн академичид, тухайлбал: Ц.Дамдинсүрэн (1908-1986), Б.Ринчен (1905-1977), Ш.Лувсанвандан (1910-1983), А.Лувсандэндэв (1927-1997) нар онцгой идэвх зүтгэл гаргасныг зориуд онцлон тэмдэглэе. 1970 онд Улаанбаатар хотноо 24 орны 120 гаруй эрдэмтэд хуран чуулж, гадаад, дотоодын монгол судлаачдын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах зорилгоор “Олон улсын монголч эрдэмтний их хурлын Байнгын Хороо&amp;#8221;-г ШУА-ын дэргэд орон тооны бус бүтэцтэйгээр байгуулжээ. Олон Улсын Монголч Эрдэмтний 2-р их хурлаас 5-р их хурлын хооронд (1959-1987) Олон улсын монголч эрдэмтний их хурлын байнгын хороо ажиллаж, уг хорооны анхны ерөнхийлөгчөөр академич Б.Ширэндэв (1912-2001), Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар доктор СЛувсанвандан (1932-1992) нар сонгогдон ажиллаж байв. 1987 онд 36 орны 230 гаруй эрдэмтэд оролцсон монголч эрдэмтдийн тавдугаар их хурлаас олон улсын хэмжээнд монгол судлалын үйл ажиллагааг дагнан тогтвортой явуулах эрхзүйн чадамжийг өргөжүүлэн, тогтмолжуулах зорилгоор “Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо&amp;#8221; (ОУМСХ)-г санал нэгтэй байгуулсан бөгөөд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1988 оны 107 дугаар тогтоолоор ОУМСХ-ны нарийн бичгийн дарга нарын газрыг байгуулж, түүний бүтэц, зохион байгуулалт, цалин хангамж зэргийг тогтоосон байна. Түүний үндсэн дээр ОУМСХ өөрийн үйл ажиллагааны чиглэл зорилтыг тусгасан дүрмээ боловсруулж, их хурлаараа батлуулан мөрдсөөр иржээ. 1990 оны ардчилсан хувьсгалын дараахан ОУМСХ-ны нарийн бичгийн дарга нарын газрын бие даасан статусыг Засгийн газрын 1991 оны 283-р тогтоолоор баталгаажуулж, улмаар тус Холбооны үйл ажиллагааг улсын төсвөөс санхүүжүүлж байх шийдвэрийг Засгийн газрын 1992 оны 12 дугаар сарын 30-ны хуралдаанаас гаргажээ. ОУМСХ нь янз бүрийн орны Монголч эрдэмтэд, Монгол судлалын төвүүдийг сайн дурын үндсэн дээр эвлэлдүүлсэн төрийн бус, олон улсын эрдэм шинжилгээний байгууллага болно. ОУМСХ түүний нарийн бичигийн дарга нарын газар нь монгол судлалын үйл ажиллагааг олон улсын хэмжээнд тогтмол явуулж, 1988 оноос монгол судлалын Bulletin: News Information on Mongol Studies мэдээллийн цувралын 46 дугаарыг, 1990 оноос олон улсын эрдэм шинжилгээний "Mongolica" сэтгүүлийн 25 дугаарыг тус тус гаргаснаас гадна гадаад, дотоодын монголч эрдэмтдийн 40 гаруй бүтээлийг эрхлэн гаргажээ. Мөн тус нарийн бичгийн дарга нарын газарт Америк, Франц, Япон, ОХУ-ын монголч эрдэмтэд ирж 6 сараас бүтэн жилийн хугацаагаар ажиллаж байсан бөгөөд тэдний цалин хангамжийг улсын төсвөөс гаргадаг байв. Түүнчлэн олон улсын монголч эрдэмтдийн 5 удаагийн их хурлыг зохион байгуулсан бөгөөд нэг удаагийн хуралд дунджаар гучаад орны 400 орчим эрдэмтэд оролцож байлаа. Олон улсын монголч эрдэмдийн их хурал нь оролцогчдынхоо тоогоор ч, хэлэлцэх асуудлын цар хүрээгээрээ ч, тогтмолжсон байдлаараа ч дэлхийн өөр аль ч оронд энэ чиглэлээр болдоггүй том хурал юм. Эдүгээ тус Холбооны нарийн бичгийн дарга нарын газар нь гадаадын хорь гаруй орны монгол судлалын 40 гаруй төв, 300 орчим монголч эрдэмтэдтэй нягт харилцаатай ажиллаж, тэдгээрийн үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулж, хөхиүлэн дэмжих, шинэ мэдээллээр хангахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлж байгаагаас гадна сүүлийн үед монгол судлалыг хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийн зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд гол үүрэг гүйцэтгэж ирлээ. 1970 онд Улаанбаатар хотноо '''Олон улсын монголч эрдэмтний их хурлын байнгын хороо''' байгуулагдаж, улмаар тэр нь 1987 онд Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо (ОУМСХ) болон өргөжиж, тогтмол үйл ажиллагаа явуулж иржээ. Энэхүү байгууллага нь олон улсын монголч эрдэмтдийн 10 удаагийн Их хурлыг зохион байгуулсан бөгөөд нэг удаагийн хуралд дунджаар гучаад орны 400 орчим эрдэмтэд оролцож байлаа. Тус Холбооны нарийн бичгийн дарга нарын газар нь гадаадын монгол судлалын төвүүд болон олон орны монголч эрдэмтэдтэй байнгын харилцаа холбоотой байж, монгол судлалыг олон улсын хэмжээнд хөхиүлэн дэмжих, монгол судлалын холбогдолтой мэдээллээр хангахад үйл ажиллагаагаа чиглүүлж иржээ. === Их хурлууд === === 1959 оны 9-р сарын 1-8-нд Олон улсын монгол хэл бичгийн эрдэмтдийн анхдугаар их хурал === Уг Их хурал Улаанбаатар хотноо болсон түүхтэй. Хуралд Англи, [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], Канад, [[Энэтхэг]], Япон, БНАГУ, БНАСАУ, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]], БНХАУ, Польш, Румын, Унгар, Финлянд, Чехословак, БНМАУ зэрэг 15 орны 40 гаруй эрдэмтэн оролцож, монгол хэл, утга зохиолын сэдвээр нийтдээ 34 илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус их хуралд Г.Д.Санжеев, Ю.Н.Рерих  (ЗХУ), Чингэлтэй (БНХАУ), Sh.Ozawa (Япон), Ch.Bawden (Англи), P.Aalto (Финланд), P.Ratchnevski (ХБНГУ), P.Poucha (Чехословак), Udo Posh (АНУ), S.Kaluzynski (Польш), Uray Köhalmi (Унгар), Raghu Vira (Энэтхэг), [[Бямбын Ринчен]], [[Цэндийн Дамдинсүрэн]], [[Шадавын Лувсанвандан]] (БНМАУ) нарын  зэрэг нэрт эрдэмтэд оролцсон байна. Энэ удаагийн их хурал нь олон улсын монгол судлалын эрдэмтдийн хамтын ажиллагааг идэвхижүүлэн хөгжүүлэх эхлэл нь болжээ. === 1970 оны 9-р сард ОУМЭ-дийн 2-р Их хурал === 1970 оны 9-р сарын 2-7-нд Улаанбаатар хотод болсон Олон улсын монголч эрдэмтдийн II их хуралд Австрали, Англи, АНУ, Финлянд, Франц, ХБНГУ, БНАГУ, ЗХУ, Болгар, Польш, Румын, Унгар, Чехословак, Энэтхэг, Япон, Монгол зэрэг 24 орон, олон улсын хоёр байгууллагыг төлөөлсөн 120 гаруй эрдэмтэд оролцож, “Хэл, утга зохиол”, “Түүх, эдийн засаг” гэсэн хоёр салбар хуралдаанд 110 орчим илтгэл хэлэлцүүлжээ. Илтгэл тавьсан эрдэмтдийн дотор L.Ligeti, G.Kara (Унгар), D.Sinor, O.Lattimore , John Krueger, John G.Hangin (АНУ), W.Heissig, H.Frankе, K.Sagaster, P.Zieme (ХБНГУ), Sh.Hattori, Sh,Iwamura, M.Murakami, Sh.Ozawa (Япон) , J.A.Boyle, K.Hamphrey (Англи), Igor de Rachewiltz (Австрали), R.Hamayon (Франц), S.Kaluzynski (Польш), А.П.Окладников, Г.Санжеев (ЗХУ) зэрэг гадаадын эрдэмтдээс гадна академич Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан, Б.Ширэндэв, Ш.Нацагдорж, Ш.Бира  нарын зэрэг нэрт эрдэмтэд байжээ. Дэлхийд нэртэй олон эрдэмтэд нэгэн дор уулзсан анхны тохиолдол болсныг хурлын төлөөлөгчид онцолж байв. Энэ удаагийн Их хурлаас Олон улсын монголч эрдэмтдийн их хурлын Байнгын хороог байгуулж, ерөнхийлөгчөөр нь академич [[Базарын Ширэндэв]], нарийн бичгийн даргаар доктор С.Лувсанвандан нарыг сонгожээ. === 1976 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 3-р Их хурал === 1976 оны 8-р сарын 30-аас 9-р сарын 3-нд Улаанбаатар хотноо Олон улсын монголч эрдэмтдийн 3-р Их хурал болсон. Хуралд Англи, АНУ, Бельги, ХБНГУ, БНАГУ, Франц, Итали, Швед, Канад, ЗХУ, Болгар, Вьетнам, Куба, Польш, Румын, Турк, Унгар, Чехословак, Энэтхэг, Япон, Монгол зэрэг 19 орон, ЮНЕСКО, Алтай судлалын олон улсын байнгын бага хурал, Олон улсын санскрит судлалын холбоо зэрэг олон улсын 4 байгууллагыг төлөөлсөн 150 гаруй эрдэмтэд оролцож, “Түүх, эдийн засаг, гүн ухаан”, “Монгол хэл зохиол, урлаг судлал”, “Монгол ба Төв Азийн орнууд” гэсэн гурван салбар хуралдаанд 140 илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус их хуралд гадаадаас O.Lattimore John Krueger (АНУ), W.Heissig, H.Franke, K.Sagaster (ХБНГУ), H-P Vietze (БНАГУ), G.Kara, A. Rona-Tas (Унгар), M.Murakami, Sh.Ozawa, K.Tanaka, M.Hashimoto (Япон), R.Hamayon (Франц), S.Kaluzynski (Польш), J.Vacek (Чехословак), А.П.Окладников, Г.Санжеев, С.Ю.Неклюдов (ЗХУ) зэрэг гадаадын эрдэмтэд, Монголын талаас Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн, Ш.Лувсанвандан, Ш.Нацагдорж, Ш.Бира, Х.Пэрлээ, А.Лувсандэндэв, Ч.Жүгдэр нарын 40-өөд эрдэмтэд оролцсон байна. === 1982 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 4-р Их хурал === 1982 оны 8 сарын 24-28-нд Улаанбаатар хотноо хуралдсан Олон улсын монголч эрдэмтдийн 4-р Их хуралд ЗХУ, АНУ, Англи, Франц, Бельги, ХБНГУ, БНАГУ, Финлянд, Норвеги, Швед, Итали, Канад, Куба, Унгар, Польш, Румын, Чехословак, Болгар, Вьетнам, Алжир, Афганистан, Турк, Иран, Лаос, Энэтхэг, Япон, Монгол зэрэг 27 улс,  олон улсын 4 байгууллагын 200 гаруй эрдэмтэн оролцож, “Түүх, эдийн засаг”, “Хэл, утга зохиол”, “Соёл, урлаг, философи” гэсэн гурван салбар хуралдаанд 160 гаруй илтгэл хэлэлцжээ. Их хуралд гадаадаас W.Heissig (ХБНГУ), Sh.Ozawa (Япон), D.Sinor, John Krueger, H.Schwarz (АНУ), S.Kaluzynski (Дольш), K.Tanaka, H.Futaki, M.Hashimoto (Япон), J.Vacek (Чехословак), А.Rona-Tas (Унгар), H.P.Vietze (БНАГУ), R.Hamayon, J.Legrand (Франц), T.Tekin (Турк), В.М.Солнцев, Л.Герасимович, Б.В.Грайворонский, П.Ц.Биткеев (ЗХУ) нар, Монголын талаас Ц.Дамдинсүрэн, П.Хорлоо, Ш.Бира, С.Лувсанвандан, А.Лувсандэндэв, Ч.Жүгдэр, Н.Ишжамц нарын зэрэг 200 гаруй эрдэмтэнд оролцжээ. Тус Их хурлаас Олон улсын монголч эрдэмтдийн их хурлын Байнгын Хорооны ерөнхийлөгчөөр  ШУА-ийн ерөнхийлөгч Ч.Цэрэн, дэд ерөнхийлөгчөөр О.Латтимар, Ш.Хаттори, Ш.Нацагдорж, В.М.Солнцев, В.Хайссиг, Х.П.Фитце нарыг сонгож, ерөнхий нарын бичгийн даргаар С.Лувсанвандан улиран сонгогджээ. === 1987 оны 9-р сард ОУМЭ-дийн 5-р Их хурал === 1987 оны 9-р сарын 14-20-нд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан Олон улсын монголч эрдэмтдийн V их хуралд Австри, Англи, АНУ, Франц, Финлянд, Бельги, ХБНГУ, БНАГУ, Голланд, Дани, Швед, Швейцарь, Итали, Канад, Норвеги, ЗХУ, Польш, Румын, Болгар, Югослав, Турк, Унгар, Чехословак, Куба, Австрали, Шинэ Зеланд, Афганис¬тан, Иран, Хятад, Энэтхэг, Пакистан, Япон, БНАСАУ, Лаос, Вьетнам, Монгол зэрэг 36 орны 300 орчим эрдэмтэн оролцож, “Түүх, эдийн засаг, философи”, “Хэл, утга зохиол, урлаг” “Монгол болон Төв Азийн улс түмний соёл, иргэншлийн харилцаа холбоо” гэсэн гурван салбараар хуралдаанд  230 гаруй илтгэл хэлэлцүүлжээ. Энэ удаагийн их хуралд  гадаадаас В.М.Солнцев, А.П.Деревянко, В.И.Рассадин, Д.А.Павлов (ЗХУ), O.Lattimore, John Krueger, John G.Hangin, J.Bosson (АНУ), Robert I.Binnick (Канад), Igor de Rachewiltz (Австрали), G.Stary (Итали), R.Hamayon, Marie-Lise Beffa, J.Legrand (Франц), W.Heissig (ХБНГУ), H-P.Vietze, Udo Barkmann (БНАГУ), Ch.Bawden (Англи), J-O.Svantesson (Швед), G.Kara, A.Sarkozi (Унгар), A.Fedotov (Болгари), Sh.Ozawa, H.Okada, K.Tanaka, T.Morikawa, M.Hashimoto, H.Kuribayashi (Япон), Бүрэнбэх, Ринчиндорж (БНХАУ) нар, Монголын талаас Б.Ширэндэв, П.Хорлоо, С.Лувсанвандан, Ч.Жүгдэр, [[Чулууны Далай]], Г.Лувсанцэрэн, Д.Цэрэнсодномын зэрэг нэрт эрдэмтэд оролцжээ. Тус их хурлаас Олон улсын монголч эрдэмтдийн их хурлын Байнгын Хороог өргөтгөн Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо хэмээх тогтмол үйл ажиллагаатай төрийн бус олон нийтийн байгууллагыг байгуулж, тус Холбооны ерөнхийлөгчөөр Америкийн нэрт монголч эрдэмтэн O.Lattimore, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар Монгол улсын нэрт эрдэмтэн Ш. Бира нар сонгогдлоо. Энэ удаагийн Их хурлыг БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, ЮНЕСКО ивээн тэтгэжээ. === 1992 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 6-р Их хурал === 1992 оны 8-р сарын 11-15-нд Улаанбаатар хотод хуралдсан Олон улсын монголч эрдэмтдийн VI их хуралд Австрали, Англи, Франц, Финлянд, ХБНГУ, АНУ, Израиль, Казахстан, ОХУ, Чехословак, Солонгос, Тайвань, Хятад, Япон Монгол, зэрэг 20 орны 200 гаруй эрдэмтэд оролцож, “Монгол хэл, бичиг”, “Уран зохиол, соёл урлаг судлал”, “Археологи, эртний ба дундад зууны түүх”,“Монголын орчин цагийн түүх”, “Эдийн засаг, гүн ухаан, хууль зүй болон улс төр судлал” гэсэн таван салбар хуралдаанд 188 илтгэл хэлэлцүүлжээ. Энэ удаагийн их хуралд В.М.Солнцев, В.И.Рассадин, М.Гольман, Г.Ц.Пюрбеев (ОХУ), Sh.Ozawa, H.Okada, M.Hashimoto, T.Morikawa, K.Tanaka (Япон), W.Heissig, K.Sagaster, H-P.Vietze (Герман), John Krueger, A.Campi, Sechin Jagchid (АНУ), A.Sanders (Англи), R.Amitai (Израйль), Igor de Rachewiltz (Австрали), L.Harvilahti (Финланд), J-O.Svantesson (Швед), G.Kara (Унгар), J.Legrand (Франц), M.Haider (Энэдхэг), Сагараажав, Хагаанчулуу (Тайвань), Ринчендорж, Зууннаст, Хас-Эрдэнэ, Норжин, Сайшаал, Жамц (БНХАУ) зэрэг гадаадын нэрт монголч эрдэмтэд, Монголын талаас Б.Ширэндэв, Ш.Нацагдорж, Ш.Бира, П.Хорлоо, Ш.Гаадамба, Ц.Далай, Г.Сүхбаатар, А.Лувсандэндэв, Н.Ишжамц, Д.Цэнд, Д.Цэрэнсодном, Ж.Цолоо, Л.Хүрэлбаатар нарын зэрэг тавиад эрдэмтэд оролцжээ. Тус их хурлаас ОУМСХ-ны ерөнхийлөгчөөр Японы нэрт монголч эрдэмтэн [[Озава Шигэо]]-г сонгожээ. ОУМЭ-ийн 6-р их хурлыг Монгол Улсын Засгийн газар, ЮНЕСКО ивээн тэтгэсэн байна. === 1997 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 7-р Их хурал === 1997 оны 8-р сарын 12-16-нд Улаанбаатар хотод хуралдсан Олон улсын монголч эрдэмтдийн 7-р Их хуралд Австрали, Англи, Америк, Канад, Дани, Норвеги, Швед, Итали, Бельги, Финлянд, Франц, Герман, Унгар, Польш, Чех, Словак, Болгар, Казахстан, ОХУ, Солонгос, Тайвань, Хятад, Япон, Монгол зэрэг 25 орны 330 орчим эрдэмтэд оролцож, “Түүх, эртний судлал, хүн судлал”, “Хэл бичиг”, “Монголын утга зохиол, соёл, урлаг”, “Эдийн засаг, гүн ухаан, хууль зүй, улс төр судлал” гэсэн дөрвөн салбар хуралдаанд 300 гаруй илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус их хуралд Igor de Rachewiltz (Австрали), H.Schwarz, Ch.Atwood (АНУ), G.Kara, E.Csaki (Унгар), H-P.Vietze (Герман), M.Gervers (Канад), J-O.Svantesson (Швед), H.Okada, M.Hashimoto, H.Wakamatsu,  (Япон), Choi Dong-Guen (БНСУ), В.М.Солнцев, М.И.Гольман, Г.И.Слесарчук, Т.Д.Скрынникова, К.Н.Яцковская, Г.Ц.Пюрбеев (ОХУ), Чингэлтэй, Chin Nai-Syun, Ринчендорж, Ц.Норжин, Хишигтогтох, Чойжи, Мандах (БНХАУ), Sagarajav (Тайвань) зэрэг эрдэмтэд, Монголын талаас Н.Ишжамц, Ч.Далай, Д.Цэрэнсодном, Ж.Цолоо, Х.Нямбуу Ц.Шагдарсүрэн, Ж.Болдбаатар, Х. Сампилдэндэв, Л.Болд, А.Очир, Ш.Чоймаа, С.Дулам, Ш.Сонинбаяр (Монгол) нарын зэpэг ахмад үеийн нэрт эрдэмтэд оролцсноос гадна дунд болон залуу үеийн эрдэмтэд олноор оролцсон нь монгол судлалын шинэ үе эхэлж байгаагийн тод илрэл болсон байна. Тус их хурлыг Монголын Засгийн газар, UNESCO, «Japan Foundation», «Sasakawa Fund» зэрэг байгууллагууд ивээн тэтгэсэн байна. === 2002 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 8-р Их хурал === 2002 оны 8-р сарын 5-11-нд Улаанбаатар хотод хуралдсан ОУМЭ-дийн VIII их хуралд Англи, АНУ, Канад, Бельги, Герман, Франц, Голланд, Грек, Итали, Дани, Швед, Норвеги, Унгар, Финлянд, Чех, Румын, Турк, ОХУ, Узбекстан, Казахстан, Солонгос, Тайвань, Хятад, Япон, Энэтхэг, Вьетнам, Монгол зэрэг 27 орны 300 гаруй эрдэмтэн оролцож, “Монголын нүүдлийн иргэншил ба түүний суурьшмал иргэншлүүдтэй холбогдох нь”, “Монгол хэлтнүүдийн хэл утга зохиол, тэдгээрийн бусад улс түмний хэл, утга зохиолтой холбогдох нь”, “Монголын соёл: Уламжлал ба шинэчлэл”, “Монголын тогтвортой хөгжлийн асуудал: Хүний хөгжил ба хүрээлэн буй орчин”, “Монгол ба олон улсын харилцааны шинэ орчин: Геополитик, гадаад харилцааны асуудал” гэсэн таван салбар хуралдаанд 300 шахам илтгэл хэлэлцүүлжээ. Хуралд оролцогсдын дотор G.Campi, John G.Hangin, Ch.Atwood, E.Endicott (АНУ), M.Gervers (Канад), U.Bulag (Англи), J.Janhunen (Финланд), B.Agnes (Унгар), Rodica Pop (Румын), Sh.Ozawa, H.Okada, M.Hashimoto, T.Nakami, H.Futaki, M.Morikawa, K.Matsuda, Yu.Shibayama, T.Matsukawa, K.Okada (Япон), Choi Dong-Guen (БНСУ), В.В.Грайворонский, Г.И.Слесарчук, Н.Н.Крадин, Т.Д.Скрынникова, Л.Скородумова, И.В.Кульганик, А.Цендина, Э.Омакаева, ¬¬Е.Бойкова (ОХУ), Чойжинжав, Даваадагва, Ринчендорж, Хишигтогтох, С.Гарди, В.Мандуга, Улаан (БНХАУ), Sagarajav, Su-yin Hsiao (Тайвань), П.Хорлоо, Ш.Бира, Д.Цэрэнсодном, Х.Сампилдэндэв, Л.Болд, Д.Галбаатар, А.Очир, Ш.Чоймаа, С.Дулам (Монгол) нарын зэрэг гадаад дотоодын олон нэрт эрдэмтэд байснаас гадна 200 гаруй залуу эрдэмтэн судлаачид оролцсон байна. Тус Их хурлыг Монгол Улсын Засгийн газар, ЮНЕСКО, Япон сан ивээн тэтгэсэн байна. === 2006 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 9-р Их хурал === 2006 оны 8-р сарын 8-12-нд Улаанбаатар хотноо зохион байгуулсан Олон улсын монголч эрдэмтдийн 9-р Их хуралд Австрали, Англи, АНУ, Франц, Бельги, Герман, Голланд, Финлянд, Дани, Швед, Швейцарь, Израиль, Итали, Турк, Казахстан, ОХУ, Болгар, Чех, Унгар, Польш, Румын, Тайвань, Хятад, Энэтхэг, Япон, Монгол зэрэг 26 улсын 400 орчим  эрдэмтэд оролцож, “Төрт ёсны уламжлал, шинэчлэл”, “Нийгэм, эдийн засгийн асуудал”, “Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол”, “Соёл, урлаг”, “Дэлхийчлэл ба Монгол улс” гэсэн үндсэн таван салбараар хуралдаанд 400-аад илтгэл тавьж хэлэлцүүлжээ. Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойд зориулан “Монголын төрт ёс: өнгөрсөн ба эдүгээ цагт” гэсэн сэдвийн дор зохион байгуулсан тус их хурал нь сэдвийнхээ хүрээгээр ч, оролцогсдынхоо тоогоор ч урьд өмнө болсон бүх хурлуудаас илүү өргөн цар хүрээтэй болжээ. Тус Их хурлыг Монгол Улсын Засгийн газар, ЮНЕСКО, Япон сан ивээн тэтгэсэн байна. === 2010 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 10-р Их хурал === 2011 оны 8-р сарын 9-13-нд Улаанбаатар хотноо болсон Олон улсын монголч эрдэмтдийн 10-р Их хуралд Австри, Англи, АНУ, Канад, Франц, Герман, Голланд, Финлянд, Дани, Швед, Швейцарь, Израиль, Итали, Испани, Турк, Казахстан, Азербайжан, ОХУ, Болгар, Чех, Унгар, Польш, Румын, Тайвань, Хятад, Энэтхэг, Балба, Япон, Монгол зэрэг гучаад орны 350 орчим  эрдэмтэд оролцжээ. Энэ удаагийн их хурлыг “Монголын гадаад харилцаа ба түүхэн туршлага”  гэсэн ерөнхий сэдвийн дор  “Түүхийн өмнөх үе болон түүхэн үеийн Монгол ба гадаад ертөнц”, “Монгол хэл, соёлын тулгамдсан асуудлууд”, “Монголын эдийн засаг, улс төр”, “Монголын гадаад харилцаа, дипломат ёс”, ”Монголын тусгаар тогтнол, хувьсгал” гэсэн таван салбар хуралдаантайгаар зохион байгуулжээ. Их хуралд гадаадаас E.Endicott (АНУ), M.Gervers (Канад), A.Sanders (Англи) J.Legrand (Франц), G.Bethlenfaly, A.Sarkozi, O.Borbala (Унгар), E.Ragagnin (Герман), J.Vacek (Чех) Jan Rogala (Польш), M.Hashimoto, K.Matsuda, T.Matsukawa, H.Futaki, T.Nakami, K.Okada (Япон), Lee Seong-Gyu (БНСУ) L.Chandra, Sh.Soni (Энэдхэг), И.В.Кормушин, М.И.Гольман, В.В.Грайворонский, В.И.Рассадин, А.Цендина, Э.Омакаева, И.В.Кульганек, П.О.Рыкин (ОХУ), Ринчендорж, Хишигтогтох, Сэцэнцогт, Б.Улаан (БНХАУ) нарын зэрэг 200 гаруй эрдэмтэн, Монголын талаас  Ж.Цолоо, Д.Цэрэнсодном, Л.Болд, Ж.Болдбаатар, Д.Цэвээндорж, Ц.Шагдарсүрэн, Ц.Өнөрбаян, Ш.Чоймаа, С.Дулам, Ш.Сонинбаяр нарын зэрэг зуу гаруй эрдэмтэн судлаачид оролцож, нийтдээ 280 орчим гаруй илтгэл хэлэлцүүлжээ. Тус их хурлаас ОУМСХ-ны ерөнхийлөгчөөр Германы монголч эрдэмтэн, профессор Klaus Sagaster-ийг, мөн тус Холбооны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар хэл шинжлэлийн эрдэмтэн, академич [[Домийн Төмөртогоо|Домийн Төмөртогоог]] тус тус санал нэгтэй сонгов. Мөн ОУМСХ-ны Хүндэт ерөнхийлөгчөөр Японы профессор [[Озава Шигэо]], академич [[Шагдарын Бира]] нарыг сонгосон болно. === 2016 оны 6-р сард ОУМЭ-дийн 11-р Их хурал === 11-р Их хурал “Монгол судлал ба тогтвортой хөгжил” гэсэн ерөнхий сэдвийн хүрээнд болж дотоодын 100 гаруй, гадаадын 29 орны 300 гаруй эрдэмтэн судлаачид оролцсон байна. Хуралд Австрали, Австри, Англи, АНУ, Вьетнам, Канад, Франц, Герман, Голланд, Финлянд, Дани, Швейцарь, Израиль, Итали, Турк, Казахстан, ОХУ, Чех, Унгар, Польш, Румын, Тайвань, Хятад, Энэтхэг, Япон, Монгол,Солонгос зэрэг 29 орны 412 монголч эрдэмтэн оролцжээ. XI их хурлыг нээж, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Ерөнхий сайд, Монгол судлалын үндэсний зөвлөлийн дарга Ж.Эрдэнэбат нар баяр хүргэж, үг хэлсэн байна. Олон улсын монголч эрдэмтний ээлжит 11 дүгээр их хурал Монгол хэл бичиг, эрт эдүгээгийн Монголын түүх,археологи, уламжлал соёл,  утга зохиол, гадаад харилцааны түүхэн уламжлал, төрийн бодлого, өнөөгийн нийгэм, эдийн засаг судлал зэрэг асуудалд анхаарал хандуулж, судалганыхаа тэргүүн чиглэл болгоэ байсныг онцлон тэмдэглэжээ. Тус хурлаас Унгарын Монголч Эрдэмтэн Агнеш Берталаныг холбооны Ерөнхийлөгчөөр, доктор профессор С.Чулууныг Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгов. === 2023 оны 8-р сард ОУМЭ-дийн 12-р Их хурал === 2023 оны 8 дугаар сарын 9-нөөс 14-ний өдрүүдэд зохион байгуулагдав. 12-р Их Хурлын ерөнхий сэдэв: “Монголын энх тайван ба түүхэн туршлага” (Pax Mongolica and historical experiences). Их Хурал таван салбар хуралдаантай байв. Үүнд: Салбар 1. Түүхийн өмнөх үе болон түүхэн үеийн Монголчууд Салбар 2. Монгол хэл, уран зохиолын түүхэн хөгжил, орчин үе Салбар 3. Монголын нийгэм, эдийн засаг, улс төр, хууль цааз Салбар 4. Монголын гадаад ертөнц ба харилцаа Салбар 5. Монголчуудын соёл: уламжлал ба шинэчлэл   Их Хуралд 20 орны 307 эрдэмтэд илтгэл тавьжээ. ljkbi8ckzgd015jzwp5aiuc9gzosaxr 0 133359 865093 826496 2026-08-06T05:21:36Z Enkhsaihan2005 64429 865093 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kazimierz III Wielki (275138).jpg|thumb|III Казимир хааны уран зураг]] '''III Казимир''' Их хаан ([[Польш хэл|польш]]. ''Kazimierz III Wielki,'' польшоор ''Кажимиерж'' гэж дууддаг; 1310 оны 4-р сарын 30-нд Коваль хотод төрсөн— 1370 оны 11-р сарын 5-нд [[Краков]] хотод нас барсан) —1333 оноос 1370 онд [[Польш|Польшийн]] хаан, олон жил Польшийг удирдсан Пяст овогийнхоны сүүлийн хаан. Түүнийг Польшийн түүхэнд агуу удирдагч байсан гэж тэмдэглэдэг байна. == Намтар == III Казимир 1320–1333 онуудад Польшийн хаан I Владислав Локеитек ([[Польш хэл|польш]]. Władysław I Łokietek), Калишийн Ядвига (Jadwiga Łokietkowa, 1266/1270-1339) нарын отгон хүү болж 1310 онд Коваль хотод төржээ. Түүнийг төрсөний дараа загалмайлахад өвөг эцэг Киувын хунтайж Казимирын нэрийг өгсөн байна. Тэрээр 1306, 1312 онд нас барсан Стефан, Владислав гэсэн хоёр ахтай байв. Улмаар Казимир хоёр настайдаа Локеитекийн цорын ганц өв залгамжлагч болсон байна. Тэрээр мөн Кунегунда, Элжбиета гэх хоёр эгч, Ядвига гэх дүүтэй байсан. [[Файл:Polska 1333 - 1370 (it).png|thumb|608x608px|1333-1370 оны Польшийн газрын зураг]] Ирээдүйн хаан ширээг залгамжлагч Казимир польшийн Краковын Вавел цайзад өссөн байна. Эх сурвалжуудад түүний багш нарын талаар мэдээлэл байдаггүй, гэхдээ тухайн үеийн алдарт дипломатч Спицимир Леливита (Spycimir Leliwita), нэрт сэхээтэн, хуульч Богориагийн Ярослав Скотницки ([[Польш хэл|польш]]. Jarosław Bogoria Skotnicki), эсвэл Францискийн нэгэн лам байсан гэж олон нийт үздэг. Ханхүүг 10 настай байхад түүний эгч Элжбиета Унгарын хаан Карл Роберттэй гэрлэжээ. Үүний дараа Казимир тухайн үеийн бүс нутгийн соёл, улс төрийн төв байсан [[Будапешт|Буда]] хотын ордонд байнга зочлон очдог байжээ. Литватай холбоо тогтоохын тулд 1325 оны 10-р сарын 16-нд 15 настайдаа Казимир Литвийн Их Гүн Гедиминас Алдонагийн охин Анна Алдонатай (1311/1313 — 1339) гэрлэсэн байна. 1327 онд буюу хуримын дараахан ирээдүйн хаан хүнд өвчин туссан гэдэг. Эх Хатан хаан түүнийг ивээн тэтгэгч гэгээнтэн Анжейд даатгах шийдвэр гаргасан тул ханхүүгийн өвчин түүний амь насанд заналхийлсэн байх учиртай гэж үздэг бөгөөд тэр нь 8-р сарын 19-нд тохиожээ. Казимирын амьдралын энэ үеийн цорын ганц эх сурвалж бол 1327 оны 11-р сарын 14-өөс 12-р сарын 13-ны хооронд илгээсэн Пап лам XXII Иоханы захидал юм. Энэхүү баримт бичиг нь Польшийн хатан хааны захидалд хариу илгээсэн бөгөөд Пап лам Казимир эдгэрч байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлсэн байдаг юм. Амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд эцэг Владислав Локеитек хүүгээ хаант улсыг удирдах ажилд бэлтгэж татан оролцуулж байжээ. 1329 онд тэрээр цэргийн дэмжлэг авч, Тевтонууд болон Чехийн эвслийн эсрэг чиглэсэн холбоог бэхжүүлэхийн тулд түүнийг Унгарын ордныхон руу Будапештаас холгүй [[Вишеград]] руу илгээсэн байна. Энэхүү дипломат илгээлт амжилттай болсон байдаг. Унгар руу явахаасаа өмнө 1329 оны 2-р сард Казимир эцгийнхээ Хельм нутгийн эсрэг зэвсэгт ажиллагаанд оролцсон байна. 1331 оны 5-р сарын 26-нд эцэг Владислав Локеитек хүү Казимираа Их Польш, Сиерадз, Киувийн захирагчаар томилсон байна. 1331 оны 9-р сард Тевтон-Чехийн эвсэл шийдвэрлэх цохилт өгөхөөр төлөвлөжээ. Холбоотнууд [[Калиш|Калишийн]] ойролцоо уулзах ёстой байсан ч Люксембургийн Ян 10-р сар хүртэл Силезийн асуудалтай байсан тул завгүй байжээ. Холбоотны цэргүүд байхгүй үед Тевтоны баатрууд Калишийн бүслэлтийг буулгаж, ухарч эхэлсэн бөгөөд энэ үеэр Пловц орчмын тулалдаанд Казимир мөн оролцсон байна. Эцэг Владислав Локеитек 1333 оны 3-р сарын 2-нд таалал төгссөн байна. Тэрээр нас барахаасаа өмнө хүүдээ алдагдсан Куявиа, Добрзын нутаг, магадгүй Померелиа (Гданск Помераниа) буцааж авахыг гэрээсэлсэн захисан гэж үздэг. Польшийн цэргийнханы чуулган дээр Казимирыг шинэ захирагч хаанаар санал нэгтэй сонгож, хаан ширээнд залах өдрийг тогтоов. 1333 оны 4-р сарын 25-нд [[Краков]] хотод Гнезногийн хамба Янислав Казимир болон түүний эхнэр Анна нарыг титэмд өргөмжилжээ. 23 настай Казимир хаан ширээнд суух үед Польш маш хүнд байдалд орсон байжээ. Энэ үед ердөө 100 мянган км² талбай бүхий газар нутагтай бөгөөд бие даасан ноёдуудаар тусгаарлагдсан Бага Польш ба Их Польш гэсэн хоёр мужаас бүрдсэн: Сьерадз, Ленчки. Эдгээр газрыг эцэг Владислав Локеитекийн үеэл дүү Пршемысл Иновроцлавски, Владислав Горбатын нар тус тус эзэмшиж байжээ. Тэд авга ахдаа үнэнч байсан ч үеэл шинэ хаан хүүд дуулгавартай байх нь тодорхойгүй байв. Куявиа, Добрзын газар, Померелиаг Тевтонууд эзэлж, тэдэнтэй түр зуурын эвлэрэл байгуулсан байв. Бранденбургтай харилцаа тийм ч сайн байгаагүй, Польшийн Вант Улс Чехтэй албан ёсоор дайтаж байв. Силезийн ихэнх ноёд, мөн Плоцкийн хунтайж Вацлав өөрсдийгөө Чехийн вассал гэж хүлээн зөвшөөрсөн байв. Үлдсэн Мазовын ноёдууд Польш болон Тевтоны хооронд тэнцвэр барихыг зорьж байв. Галицын хунтайж Юрий-Болеслав өөрөө түүнд үзүүлэхээс илүү өөрт нь дэмжлэг хэрэгтэй байжээ. Энэ үед Польшийн хаант улсын цорын ганц холбоотон бол Унгар байсан, гэвч Унгарын хувьд Польш бол олон холбоотны нэг байсан тул бүрэн найдахад хэцүү байжээ. Европын орнудын нүдэнд Казимир зөвхөн Краковын хаан харин Польшийн хууль ёсны хаан бол Люксембургийн Ян байсан юм. Энэхүү бүрэлдсэн нөхцөлд залуу хааны гол үүрэг бол дайныг, ялангуяа хоёр фронтод дайн дахин эхлүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх явдал байсан боловч Тевтоны баатрууд болон Чехүүд хоёулаа илүү их хүч чадалтай байсан тул нэг дайсантай дайн хийхээс зайлсхийх ёстой байв. Эхний алхам нь Виттельсбахтай холбоо тогтоох явдал байв - 1333 оны 7-р сарын 31-нд Эзэн хаан Людвиг IV-ийн хүү Бранденбургийн Марграв Людвиг дээрэм, эсрэг хил дамнасан дээрмийн эсрэг хамтын ажиллагааны хоёр жилийн хугацаатай гэрээ байгуулжээ. 1335 оны 4-р сард Германд Люксембург, Габсбург, Виттельсбах нарын хооронд Каринтийн төлөөх тэмцэл эхэлсэн байна. Хабсбург ба Виттельсбахуудын хооронд байгуулсан гэрээ нь эхнийх нь эсрэг чиглэгдсэн нь Польшийн хааныг Люксембургийн Яны эсрэг хоёр талын чухал холбоотон болгосон юм. Үүнээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд Чехийн хаан Казимиртай хэлэлцээр хийхээр шийдэж, хүү Карлыг түүн рүү илгээжээ. 1336 оны 7-р сарын 24 хүртэл эвлэрлийн гэрээнд 5-р сарын 28-нд Сандомеж хотод гарын үсэг зурснаар хэлэлцээр өндөрлөв. Тевтоны баатрууд эдгээр хэлэлцээнд оролцоогүй нь Польшийн дипломатын томоохон амжилт болсон нь чухал зүйл болжээ. 1335 оны 11-р сарын 19-нд Польш, Чех, Унгарын хаад оролцсон [[Вишеград]] хотод болсон чуулганы үеэр Чех улстай энхийн гэрээ байгуулжээ. Люксембургийн Ян Польшийн хаан ширээнд суух нэхэмжлэлээсээ татгалзаж, 20 мянган грошений нөхөн төлбөр авахаар талууд тохиролцсон байна. Казимир нь эргээд Чех улсын Силезийн бүрэн эрхт байдлыг хүлээн зөвшөөрчээ. Гол санаа нь Хабсбургийн эсрэг гурван улсын хамгаалалтын холбоо байгуулах явдал байжээ. Люксембургийн Ян ач хүү Баварийн Иоганн, Казимирын охин Элизабет нарыг гэрлүүлэхээр болж энхийн хэлэлцээрийг баталгаажуулсан байна. Вишеградын уулзалтын дараа Казимир Польшийн бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хаан болсон юм. Буцах замдаа Казимир Чехийн хааны урилгаар Прага хотод саатаж хэд хоног амархад түүнийг хүндэтгэлтэй хүлээн авсан байна. Хаанчлалынхаа туршид Казимир эцгийнхээ захиасыг биелүүлж Унгарын хаан ширээнд сууж байсан Анжуй овогийнхонтой ([[Франц хэл|франц]]. ''Maison d'Anjou'') холбоотон байдлаа хадгалсаар байв. Хаан Карл Роберт, түүний хүү Их Людвиг (Лаош) нарын хийсэн шинэчлэл, мөн алтны уурхайнуудын ачаар Унгар тухайн үедээ Төв Европын улс төрийн тэргүүлэх гүрэн улс байсан юм. Чухал үед ийм хүчтэй холбоотны дэмжлэг Казимирт маш их хэрэгтэй байсан. 1340 оны 4-р сарын 7-нд гучин настай Галицийн хунтайж Ежи II Болеслав хорлогдож нас барж Галицын өв залгамжлалын төлөөх урт тэмцэл эхэлсэн байна. Польшийн хааны гол өрсөлдөгч нь Литвчууд байв, 1339 онд түүний эхнэр Алдона (Анна) нас барж, 1341 онд эцэг Их гүн Гедиминас нас мөн барж Литва Польшийн холбоотон байхаа больсон байна. Ежи II Болеславыг нас барсны дараа Волыныг Литвийн хунтайж Любарт олзолж, Галич хотод амбан захирагч Дмитрий Детко тэргүүтэй боярын эрх мэдэл тогтжээ. 1340 оны 6-р сард Казимир томоохон армитай Галицын Орос руу довтолж эзэмшиж авав. Бояр Дмитрий Детко түүнийг өөрийн ноён гэдгээ хүлээн зөвшөөрчээ. Гэвч удалгүй тэрээр Казимирын эрх мэдлээс гарах арга замыг хайж эхэлж, [[Алтан Орд|Алтан Ордоос]] тусламж гуйсан байна. 1341 оны эхээр Монголчууд Бага Польш руу довтлов. Тэд зүүн эрэг рүү гатлах санаатай Висла мөрөнд хүрчээ. Тэдний замыг Казимир тэргүүтэй Польшийн цэргүүд хаажээ. [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] тулалдааны дараа монголчууд ухрахаас өөр аргагүйд хүрсэн. Детко дахин Казимир хаанд захирагдаж, захирагчийн хувьд өргөн эрх мэдэл авсан байна. 1349 онд Казимир Галицын Оросын эсрэг шинэ довтолгоог эхлүүлэв. Тэрээр Стревагийн тулалдаанд Тевтоны баатруудад ялагдсаны дараа Литвийн сул дорой байдлыг ашиглахыг хүсч Чех, Алтан орд зэргийг хөндлөнгөөс оролцохгүй байх талаар тохиролцсон байна. Аян дайн амжилттай болсон - Луцкийг эс тооцвол хуучин Галици-Волын ноёдын нутаг дэвсгэрийг бүхэлд нь эзэлсэн юм. Дараа жилийн тавдугаар сард Литвачууд Мазови руу довтолж, асар их сүйрэлд хүргэв. 8-р сард тэд Галицын Орос руу довтолж, Владимир, Белц, Брест болон зарим жижиг хотуудыг эзлэн авч, олон хүн олзолжээ. Шинэ энх тайвны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд үүний дагуу Литва Львовыг эс тооцвол Волын Оросыг эргүүлэн авчээ. Дараагийн хэдэн арван жилд хоёр тал бие биенээсээ газар нутгаа эргүүлэн авах оролдлого хийсэн боловч төдийлөн амжилт олоогүй. 1366 онд Казимир амжилттай довтолгоо хийснээр байдал өөрчлөгдсөн. Польшууд Холм, Белз, Владимир, Луцкийг эзлэн авч, Литвачуудыг дөрөв дэх энхийн гэрээнд гарын үсэг зурахыг албадав. Шинэ гэрээний дагуу Любарт зөвхөн Луцкийн газар ба Владимирын нэг хэсгийг, Казимир - Волын, Галицын үлдсэн хэсгийг авсан байна. == Төрийн захиргаа, тогтолцоонд хийсэн шинэчлэлүүд == Их Казимир дипломат амжилт гаргаж, ялалт байгуулсан цэргийн аян дайн хийсэн нь үндсэндээ тууштай дотоод бодлогын шинчлэл хийж түүнийгээ хатуу баримталж байсантай холбоотой. Тэрээр өөрийн засаглалын бат бөх материаллаг ба хууль эрх зүйн үндсийг бий болгохыг эрмэлзэж байв. Төрийн удирдлагын нэгдсэн тогтолцоог нэвтрүүлсэн байна. Хааны дэргэд түүний томилсон зөвлөх үүрэгтэй "Хааны Зөвлөл" байгуулсан. Энэ нь төрийн аюулгүй байдлыг хариуцдаг маршал, гадаад бодлогод голлон оролцдог канцлер, төрийн санг удирддаг гол санхүүч нараас бүрдсэн. Орон нутагт захиргаа, эдийн засаг, шүүхийн чиг үүргийг гүйцэтгэж байсан ахлагч нарыг тэрээр өөрөө томилж, чөлөөлдөг байжээ. Казимирийн цэцэглэн хөгжиж буй мужид зөвхөн ухаалаг удирдагч нар төдийгүй Польшийн улс төрийн тогтолцооны үндэс суурь болох үр дүнтэй Хууль хэрэгтэй байв. Казимир Локеитек хааны хүүгийн хувьд түүнийг хотын оршин суугчид анхнаасаа дэмжиж байсан. Казимирийн дор язгууртнууд, цэрэг-баатрууд тэргүүлэх эрхтэй болсоны үр дүнд хүчтэй улс бий болжээ. Хотын оршин суугчид эрх чөлөөтэй хүмүүс байсан бөгөөд үйлдвэрлэлийн хэрэгсэл, бараа бүтээгдэхүүнийг өмчлөх эрхтэй байв. Цэргүүд ба наймаачид хоёулаа санхүүгийн байдлын хувьд нэг төрлийн биш байв. Хүн амын хамгийн ядуу давхарга нь тариачид байв; Тэд хувийн эрх чөлөө, газар эзэмших эрх нь хязгаарлагдмал байсан бөгөөд эзнийхээ мэдэлд захирагддаг байв. Их Казимир хотууд болон язгууртнуудад түшиглэн эрх мэдлийг төвлөрүүлж, бэхжүүлэхийг эрмэлзэж байжээ. Энэ бодлогын хамгийн том аюул нь магнатууд байсан тул хаан язгууртнууд болон лам нарын эдийн засгийн эрх мэдлийг хязгаарлаж, сүмийг хааны эрх мэдэлд захируулахыг эрмэлзэж байжээ. Энэ бодлого нь Краковын хамба лам Ян Гротын эсэргүүцэлтэй тулгарч, 1334 онд хааныг хараасан байдаг. Казимир шашны зүтгэлтнүүд дунд олон дайсантай байсан, тэр дундаа хувийн амьдралаас болж байжээ. Түүнийг сүүлд 1343 онд шашны өршөөлд авчээ. Казимир шүүхийн тогтолцоо, хууль тогтоомжид томоохон өөрчлөлт оруулсан. 14-р зууны хоёрдугаар хагаст хоёр шүүх байгуулагдсан. Хотын шүүхийг ахмадууд удирдаж, эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлэх; язгууртны шүүх иргэний маргааныг шийдвэрлэдэг байв. 1346-1347 онд Их Казимирын зарлигаар [[Висликгийн дүрэм|Висликгийн дүрмэнд]] хуулиудыг тогтоох ажлыг хийжээ. Хууль тогтоомж нь янз бүрийн төрлийн хүчирхийллээс урьдчилан сэргийлэх эрх зүйн хэм хэмжээний тогтолцоог бий болгосон тул энэ нь маш чухал үйл явдал байв. Казимир мөн армийн зохион байгуулалтыг шинэчилсэн. Польшийн зэвсэгт хүчний үндэс нь гинжин хуяг өмссөн "эрхэм" баатруудаас бүрдсэн морин цэрэг байв. Тулалдаанд сэлэм, сүх, жад, нум, нум зэргийг ашигладаг байсан. Хэрэв хот руу халдлага болох тохиолдолд бүх оршин суугчид түүнийг хамгаалах үүрэгтэй байв. Хүнд тохиолдолд тариачид, энгийн иргэдийг байлдаанд дууддаг тогтолцоо нэвтрүүлсэн. Тариачин явган цэрэг хот, цайзыг эзлэн авахад ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг байжээ. == Эдийн засаг == Казимирийн эдийн засгийн салбарт гаргасан амжилтууд бас чухал байсан. Казимирийн дор Польшийг гадаадын колоничлол ихээхэн хэмжээтэй байсан: ихэнх хоосон газар нутгуудад германчууд, зарим нь Армени, Еврей, Татарууд амьдардаг байв; Казимир бүгдэд нь шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулж өгчээ. Энэ бүхэн нь тус улсын эдийн засаг, соёлын өсөлтөд нэмэр болсон. Тэрээр мөн хотуудыг улс орны сайн сайхан байдлыг нэмэгдүүлэх эх үүсвэр гэж үзэж халамжилан тэтгэдэг байв. Тэрээр Краковт худалдааны давуу эрх олгосон. Казимирийн үед 100 орчим шинэ хот байгуулагдаж, бүгдэд нь [[Магдебургийн хууль|Магдебургийн хуулийг]] олгов. Германы зарчмын дагуу хотуудыг байгуулсан нь барууны банкирууд, худалдаачид, гар урчууд түүний муж руу олноор нүүж иржээ. 1364 онд [[Болонийн Их сургууль|Болонийн]] болон [[Падуагийн их сургууль|Падуагийн их сургуулиудын]] жишгээр [[Ягеллоны Их Сургууль|Краковын их сургуулийг]] байгуулсан нь агуу Казимирийн хамгийн том амжилтуудын нэг болсон юм. Казимир их сургуулийг юуны түрүүнд төрийн тогтолцоог бэхжүүлж чадах хуульчдыг бэлтгэхийг зорьсон гэдэг. Их сургуулийн оюутнууд төлбөр, хураамжаас чөлөөлөгдөх зэрэг олон давуу эрх эдэлдэг байжээ. 2j4mt2spz7g3331rwfctiyvn39kps0y 0 133542 864772 769344 2026-08-05T16:40:56Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864772 wikitext text/x-wiki  Эдийн засгийн системүүд Ерөнхий төрлүүд Капитализм Социализм Коммунизм    '''''Laissez-faire''''' ( /ˌ l ɛ s eɪ ˈ f ɛər / LESS -ay- FAIR ; {{Lang-fr|laissez faire}} хэлнээс <nowiki></link></nowiki> [ lɛse fɛːʁ ] ⓘ<nowiki></link></nowiki><nowiki></link></nowiki> , орч.<span style="white-space: nowrap;">&#x2009;</span><nowiki>'</nowiki> хийцгээе &#x27; ) нь хувь хүмүүсийн хоорондын санхүүгийн гүйлгээ нь аливаа төрлийн гадны эдийн засгийн хөндлөнгийн оролцоо ( [[татаас]], зохицуулалт гэх мэт) -оос ангид байдаг эдийн засгийн тогтолцооны нэг төрөл юм. Ерөнхийдөө ''laissez-faire нь'' дараахь аксиомууд дээр суурилдаг: "Хувь хүн бол нийгмийн үндсэн нэгж, өөрөөр хэлбэл, нийгмийн тооцооллын хэмжүүрийн жишиг; хувь хүн эрх чөлөөтэй байх байгалийн эрхтэй; мөн байгалийн дэг журам эв нэгдэлтэй, өөрийгөө зохицуулах систем юм." Анхны хэллэг нь '''''laissez faire, laissez passer''''', "өөрсөдөөр нь байлга" гэсэн утгатай. Энэ нь ерөнхийдөө [[Винсент де Гурне|Винсент де Гурнегээс]] улбаатай. <ref name="WilsonReill2004">{{Cite book |last=Ellen Judy Wilson |url=https://books.google.com/books?id=t1pQ4YG-TDIC&pg=PA241 |title=Encyclopedia Of The Enlightenment |last2=Peter Hanns Reill |date=1 August 2004 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-5335-3 |page=241 |access-date=21 July 2012}}</ref> ''Лайссэз Фэйр''ийн өөр нэг үндсэн зарчим бол зах зээл нь [[Өрсөлдөөн (эдийн засаг)|өрсөлдөөнтэй]] байх жамтай гэж үздэг бөгөөд үүнийг ''laissez-faire'' -ийн анхны дэмжигчид үргэлж онцолж байсан. Тэд ''laissez-faire'' -ийн анхны дэмжигчид байсан бөгөөд 17-р зуунд Францад үүсээд байсан татварын аймшигт бөгөөд эвдэрсэн системийг орлох боломжтой ''онцгой өвөрмөц'', [[Газрын үнийн албан татвар|газрын түрээсийн татварыг]] дэмжиж байв<ref>{{Cite book |last=Rothbard |first=Murray |title=An Austrian Perspective on the History of Economic Thought |url=https://archive.org/details/austrianperspect0000roth |publisher=Edward Elgar Publishing |year=1995 |isbn=0-945466-48-X |pages=[https://archive.org/details/austrianperspect0000roth/page/371 371]}}</ref> Газар л үр өгөөжтэй байдаг учраас зөвхөн газраас татвар авах ёстой гэсэн байр суурьтай байсан. <ref>{{Cite web |last=Gaffney |first=Mason |title=The Taxable Surplus of Land: Measuring, Guarding and Gathering It |url=http://schalkenbach.org/on-line-library/works-by-m-mason-gaffney-2/the-taxable-surplus-of-land-measuring-guarding-and-gathering-it/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510094457/http://schalkenbach.org/on-line-library/works-by-m-mason-gaffney-2/the-taxable-surplus-of-land-measuring-guarding-and-gathering-it/ |archive-date=10 May 2015 |access-date=9 December 2014}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="margin-left:0.1em; white-space:nowrap;">&#x5B; ''<span title="How could a tax damage welfare? Don't taxes fund welfare? Maybe re-word to increase clarity. (February 2021)">[[Википедиа:Тодруулж өгнө үү|Тодруулга шаардлагатай]]</span>'' &#x5D;</sup> {{Quote|Laissez faire, telle devrait être la devise de toute puissance publique, depuis que le monde est civilisé [...]. Détestable principe que celui de ne vouloir grandir que par l'abaissement de nos voisins ! Il n'y a que la méchanceté et la malignité du cœur de satisfaites dans ce principe, et l'intérêt y est opposé. Laissez faire, morbleu ! Laissez faire !!<ref>As quoted in J. M. Keynes, 1926, "The End of Laissez Faire". Argenson's ''Mémoirs'' were published only in 1858, ed. Jannet, Tome V, p. 362. See A. Oncken (''Die Maxime Laissez faire et laissez passer, ihr Ursprung, ihr Werden'', 1866).</ref><br><br>Let go, which should be the motto of all public power, since the world was civilized [...]. [It is] a detestable principle of those that want to enlarge [themselves] but by the abasement of our neighbours. There is but the wicked and the malignant heart[s] [who are] satisfied by this principle and [its] interest is opposed. Let go, for God's sake! Let go!!<ref>Original somewhat literal translation using the [https://fr.wiktionary.org/wiki/laissez-faire#fr French Wiktionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190605064658/https://fr.wiktionary.org/wiki/laissez-faire#fr |date=2019-06-05 }}.</ref>}} == Түүх ==   {{Reflist}} * {{Cite book |last=Branden |first=Barbara |title=[[The Passion of Ayn Rand]] |publisher=Doubleday & Company |year=1986 |isbn=0-385-19171-5 |location=Garden City, New York |oclc=12614728 |author-link=Barbara Branden}} * {{Cite book |last=Burns |first=Jennifer |title=Goddess of the Market: Ayn Rand and the American Right |title-link=Goddess of the Market: Ayn Rand and the American Right |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-19-532487-7 |location=New York |oclc=313665028}} * {{Cite book |title=The Philosophic Thought of Ayn Rand |title-link=The Philosophic Thought of Ayn Rand |publisher=[[University of Illinois Press]] |year=1986 |isbn=978-0-252-01407-9 |editor-last=Den Uyl |editor-first=Douglas |edition=paperback |location=Chicago |editor-last2=Rasmussen |editor-first2=Douglas |name-list-style=amp}} * {{Cite book |last=Doherty |first=Brian |title=Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement |title-link=Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement |publisher=[[Public Affairs Press]] |year=2007 |isbn=978-1-58648-350-0 |location=New York |author-link=Brian Doherty (journalist)}} * {{Cite book |last=Gotthelf |first=Allan |title=On Ayn Rand |title-link=On Ayn Rand |publisher=[[Wadsworth Publishing]] |year=2000 |isbn=978-0-534-57625-7 |author-link=Allan Gotthelf}} * {{Cite book |last=Peikoff |first=Leonard |title=Objectivism: The Philosophy of Ayn Rand |title-link=Objectivism: The Philosophy of Ayn Rand |publisher=[[E. P. Dutton|Dutton]] |year=1991 |isbn=978-0-452-01101-4 |location=New York}} * {{Cite book |last=Merrill |first=Ronald E. |url=https://archive.org/details/ideasofaynrand00merr |title=The Ideas of Ayn Rand |publisher=[[Open Court Publishing Company|Open Court Publishing]] |year=1991 |isbn=0-8126-9157-1 |location=La Salle, Illinois}} * {{Cite book |last=Sciabarra |first=Chris Matthew |title=Ayn Rand: The Russian Radical |title-link=Ayn Rand: The Russian Radical |publisher=Pennsylvania State University Press |year=1995 |isbn=978-0-271-01440-1 |location=University Park |oclc=31133644 |author-link=Chris Matthew Sciabarra}} [[Ангилал:Улс төрийн онол]] [[Ангилал:Францын эдийн засгийн түүх]] [[Ангилал:Консерватизм]] [[Ангилал:Капитализм]] [[Ангилал:CS1 maint: multiple names: authors list]] [[Ангилал:Articles with permanently dead external links]] [[Ангилал:All articles with dead external links]] [[Ангилал:Webarchive template wayback links]] 9h3ry705ucv317cjd2e8kx3pd8lt0tk 0 133648 865067 852870 2026-08-05T21:26:21Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865067 wikitext text/x-wiki {{Short description|Японы самурай, даймё, 1603-1605 оны хооронд Японы цэргийн удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Токүгава Иэясү | native_name = {{Nobold|徳川 家康}} | native_name_lang = ja | image = Tokugawa Ieyasu2.JPG | caption = [[Кано Танъю]]гийн зурсан хөрөг | nickname = "Tosho Dai-Gongen" | office = ''[[Шогун]]'' | term_start = 1603 оны 3 сарын 24 | term_end = 1605 оны 4 сарын 16 | monarch = [[Эзэн Хаан Го-Ёозэй|Го-Ёозэй]] | predecessor = [[Ашикага Ёшиаки]] | successor = [[Токүгава Хидэтада]] | office1 = [[Мацүдайра овог|Мацүдайра овгийн]] тэргүүн | predecessor1 = [[Мацүдайра Хиротада]] | successor1 = [[Токүгава Хидэтада]] | term_start1 = 1549 | term_end1 = 1616 | office2 = [[Токүгава овог|Токүгава овгийн]] тэргүүн | successor2 = [[Токүгава Хидэтада]] | term_start2 = 1567 | term_end2 = 1616 | spouse = {{Plainlist| * [[Цүкияма хатагтай]] * [[Асахи но ката]]}} | partner = {{plainlist| * ''Татвар эмс'': * [[Сайго но цүбонэ]] * [[Чаа но цүбонэ]] * [[Окажи но Ката]] * [[Ача но цүбонэ]] * ''болон бусад...'' }} | children = {{plainlist| * [[Мацүдайра Нобүясү]] * [[Камэхимэ]] * [[Токүхимэ (1565–1615)|Токүхимэ]] * [[Юүки Хидэясү]] * [[Токүгава Хидэтада]] * [[Мацүдайра Тадаёши]] * [[Такэда Нобүёши]] * [[Мацүдайра Тадатэрү]] * [[Мацүдайра Мацүчиё]] * [[Мацүдайра Сэнчиё]] * [[Токүгава Ёшинао]] * [[Токүгава Ёринобү]] * [[Токүгава Ёрифүса]] * Фүрихимэ * Мацүхимэ * Ичихимэ ''бусад...'' }} | father = [[Мацүдайра Хиротада]] | mother = [[Одай но Ката]] | birth_date = {{birth date|1543|01|31}} | birth_place = [[Оказаки цайз]], [[Микава муж|Микава]], Япон | birth_name = Мацүдайра Такэчиё | death_date = {{death date and age|1616|06|1|1543|01|31}} | death_place = [[Сүнпү цайз]], Япон | signature = Tokugawa Ieyasu kao.jpg | blank1 = Бусад нэр | data1 = {{plainlist| *{{Nihongo|Мацүдайра Жиросабүро Мотонобү|松平 次郎三郎 元信}} *{{Nihongo|Мацүдайра Күрадоносүкэ Мотоясү|松平 蔵人佐 元康}} *{{Nihongo|Мацүдайра Иэясү|松平 家康}} }} | allegiance = {{plainlist| * [[Мацүдайра овог]] * [[Имагава овог]] * [[Ода овог]] * [[Тоётоми овог]] * [[Секигахарагийн тулалдаан|Дорнодын Арми]] * Эзэн хаан * [[Токүгава шогунт улс]] }} | unit = [[Токүгава овог]] | commands = [[Эдо ордон]] | module = {{Инфобокс Хятад хэл | child=yes |kyujitai = 德川 家康 |shinjitai = 徳川 家康 |romaji = Tokugawa Ieyasu |hiragana = とくがわ いえやす }} | office3 = Японы [[Дайжо-дайжин|Канцлер (Дайжо-дайжин)]] | term_start3 = 2 May 1616 | term_end3 = 1 June 1616 }} {{Япон үг|'''Токүгава Иэясү'''{{efn|Иэясүги заримдаа '''Иеясү''' гэж тэмдэглэх нь бий,<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-X-Iyeyasu.html|encyclopedia= Encyclopedia.com|title= Iyeyasu}}</ref><ref>{{cite dictionary |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/iyeyasu |dictionary=Merriam-Webster |title= Iyeyasu}}</ref> according to the historical pronunciation of the [[kana]] character ''[[he (kana)|he]]''. He was posthumously enshrined at [[Nikkō Tōshō-gū]] with the name {{nihongo|Tōshō Daigongen|東照大權現}}. }}|{{linktext|徳川|家康}}}} нь 1603 оноос 1868 онд Мэйжигийн шинэчлэл хүртэл захирч байсан Японы Токүгава бакүфүгийн (цэргийн засгийн газар) үүсгэн байгуулагч, анхны [[шогун]] байв. Тэрээр өөрийн хуучин эзэн ноён Ода Нобүнага, мөн Ода овгийн харьяат Тоётоми Хидэёши нартай зэрэгцэн Японы гурван "Их нэгтгэгч"-ийн нэгд тооцогддог. Багахан даимё (ноён)-гийн хүү Иэясү нэгэн цагт Имагава Ёшимото хэмээх өнөөгийн Шизүокад байх том нөлөөх бүхий феодал ноёны өргөөнд барьцаанд амьдарч байжээ. Эцгээ нас барсны дараа даимёгийн орыг залгаж, Ода овгийн холбоотон, вассал, жанжны үүргийг гүйцэтгэж,<ref name=":0">{{Cite book |last=Perez, Louis G. |title=The history of Japan |url=https://archive.org/details/historyofjapan00pere |date=1998 |publisher=Greenwood Press |isbn=0-313-00793-4 |location=Westport, Conn. |oclc=51689128}}</ref> Ода Нобүнагагийн удирдлага дор хүчээ авчээ.<ref name=":1">{{Cite web |title=daimyo {{!}} Significance, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/daimyo |access-date=2022-10-03 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Ода Нобүнагаг нас барсны дараа Иэясү богино хугацаанд Тоётоми Хидэёшитэй дайсагнасан хэдий ч, төд удалгүй Хидэёшид үнэнчээ зарлаж, хүчээ өргөхөөр болжээ. Хидэёшигийн захиргаанд байх үед Иуэясүг Японы зүүн хэсэгт байрлах Канто руу шилжүүлжээ. Хидэёшигийн зорилго нь Иэясүг нийслэл Кёото хот болон Тоётоми овгийн хүчний цөм болсон [[Осака]]<nowiki/>гаас аль болох холдуулах зорилготой байсан аж. Иэясү тухай үед загасчны жижигхэн тосгон [[Эдо]] (одоогийн [[Токио]])-д цайзаа босгож, төвхнөж эхэлжээ. Тоёотомогийн засгийн үед Иэясү хамгийн хүчирхэг даймё, цэргийн тэргүүлэгч ноён байв. Тоёотомигийн бүтэл муутай Солонгосыг байлдан дагуулах аян дайнд Иэясү оролцоогүйгээр барахгүй, хүч чадлаа бүрэн хадгалж үлдсэн юм. Хидэёши нас барсны дараа Иэясү 1600 онд Сэкигахарагийн тулалдааны дараа засгийн эрхийг гартаа авсан юм. <ref name=":0">{{Cite book |last=Perez, Louis G. |title=The history of Japan |url=https://archive.org/details/historyofjapan00pere |date=1998 |publisher=Greenwood Press |isbn=0-313-00793-4 |location=Westport, Conn. |oclc=51689128}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFPerez,_Louis_G.1998">Perez, Louis G. (1998). </cite></ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (October 2022)">хуудас&nbsp;шаардлагатай</span>]]'' &#x5D;</sup> Тэрээр 1603 онд ''Шёогүнээр'' томилогдож, 1605 онд албан тушаалаасаа сайн дураараа буусан хэдий ч 1616 онд нас барах хүртлээ засгийн эрхэд үлэмж нөлөөтэй байсан юм. Токүгава бакүфүгийн дор хүчирхэг даимё, самурай нарыг хяналтдаа байлгах зорилготой, маш хатуу чанд дүрэм бүхий ''бакухан'' системийг үүсгэн, хэрэгжүүлсэн юм. <ref name=":0" /> <ref name=":1">{{Cite web |title=daimyo {{!}} Significance, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/daimyo |access-date=2022-10-03 |website=www.britannica.com |language=en}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.britannica.com/topic/daimyo "daimyo | Significance, History, & Facts | Britannica"]. </cite></ref> [[Ангилал:1616 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1543 онд төрсөн]] [[Ангилал:Самүрай]] [[Ангилал:Шогун]] 4qik3n6sw6gf5d29dcmv3yx6zxvxi2t 0 134280 864931 775410 2026-08-05T19:29:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 16 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864931 wikitext text/x-wiki [[Файл:1912_Lawrence_Textile_Strike_1.jpg|thumb| 1912 оны Лоуренсийн нэхмэлийн ажил хаялтад оролцсон үйлдвэрчний эвлэлийн жагсагчид]]  <templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles> {| class="sidebar sidebar-collapse nomobile nowraplinks" | class="sidebar-pretitle" |Part of the [[:en:Category:Politics|Politics series]] |- ! class="sidebar-title-with-pretitle" style="border-top:1px #fafafa solid; border-bottom:1px #fafafa solid; background:#efefef;padding:0.2em;" |[[:en:Political_party|Party politics]] |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Political_spectrum|Political spectrum]]</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> {| class="sidebar nomobile nowraplinks" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! class="sidebar-heading" |[[:en:Left-wing_politics|Left-wing]] |- | class="sidebar-content" style="padding-top:0;padding-bottom:0.1em;" |<div class="hlist"> * [[:en:Far-left_politics|Far-left]] * [[:en:Centre-left_politics|Centre-left]] </div> |- ! class="sidebar-heading" |[[:en:Centrism|Centre]] |- | class="sidebar-content" style="padding-top:0;padding-bottom:0.1em;" |<div class="hlist"> * [[:en:Centre-left_politics|Centre-left]] * [[:en:Radical_centrism|Radical centre]] * [[:en:Centre-right_politics|Centre-right]] </div> |- ! class="sidebar-heading" |[[:en:Right-wing_politics|Right-wing]] |- | class="sidebar-content" style="padding-top:0;padding-bottom:0.1em;" |<div class="hlist"> * [[:en:Centre-right_politics|Centre-right]] * [[:en:Far-right_politics|Far-right]] </div> |} </div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Party_platform|Platforms]]/[[:en:List_of_political_ideologies|Ideologies]]</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Anarchism|Anarchist]] * [[:en:Christian_democracy|Christian democratic]] * [[:en:Communism|Communist]] * [[:en:Conservatism|Conservative]] * [[:en:Democracy|Democratic]] * [[:en:Environmentalism|Environmentalist]] * [[:en:Fascism|Fascist]] * [[:en:Fundamentalism|Fundamentalist]] * [[:en:Globalism|Globalist]] * [[:en:Green_politics|Green]] * [[:en:Internationalism_(politics)|Internationalist]] * [[:en:Liberalism|Liberal]] * [[:en:Libertarianism|Libertarian]] * [[:en:Nationalism|Nationalist]] * [[:en:Pirate_Party|Pirate Party]] * [[:en:Populism|Populist]] * [[:en:Progressivism|Progressive]] * [[:en:Classical_radicalism|Radical]] * [[:en:Regionalism_(politics)|Regionalist]] * [[:en:Republicanism|Republican]] * [[:en:Social_democracy|Social democratic]] * [[:en:Socialism|Socialist]] * [[:en:Syncretic_politics|Syncretic]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">Types</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Bloc_party|Bloc party]] * [[:en:Elite_party|Elite party]] * [[:en:Cartel_party_theory|Cartel party]] * [[:en:Electoral_competition|Competitive]] * [[:en:Big_tent|Catch-all party]] * [[:en:Business-firm_party|Entrepreneurial party]] * [[:en:Ethnic_party|Ethnic party]] * [[:en:Mass_politics|Mass party]] * [[:en:Ruling_party|Ruling party]] * [[:en:Opposition_(politics)|Opposition party]] * [[:en:Parliamentary_opposition|Parliamentary opposition]] * [[:en:Official_party_status|Official party status]] * [[:en:Single-issue_politics#Single-issue_parties|Single-issue party]] * [[:en:Transnational_political_party|Transnational]] / [[:en:Political_international|International]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">Leaders and organization</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Backbencher|Backbencher]] * [[:en:Caucus|Caucus]] * [[:en:Caucus_chair|Caucus chair]] * [[:en:Frontbencher|Frontbencher]] * [[:en:Lead_candidate|Lead candidate]] * [[:en:Leader_of_the_Opposition|Leader of the Opposition]] * [[:en:Majority_leader|Majority leader]] * [[:en:Minority_leader|Minority leader]] * [[:en:Political_faction|Political faction]] * [[:en:Parliamentary_leader|Parliamentary leader]] * [[:en:Party_chair|Party chair]] * [[:en:Party_leader|Party leader]] * [[:en:Party_spokesperson|Party spokesperson]] * [[:en:Secretary_(title)|Secretary]] * [[:en:Shadow_cabinet|Shadow cabinet]] * [[:en:Whip_(politics)|Whip]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">Internal elections</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Primary_election|Primary election]] * [[:en:Leadership_election|Leadership election]] * [[:en:Open_list|Open list]] * [[:en:Party_conference|Party convention/conference]] * [[:en:Leadership_convention|Leadership convention]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Party_discipline|Party discipline]]</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Conscience_vote|Conscience vote]] * [[:en:Crossing_the_floor|Crossing the floor]] * [[:en:Party_discipline|Party discipline]] * [[:en:Party_line_(politics)|Party line]] * [[:en:Party-line_vote|Party-line vote]] * [[:en:Party_switching|Party switching]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Party_system|Party systems]]</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"> {| class="sidebar nomobile nowraplinks" style="background-color: transparent; border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" | class="sidebar-content" style="padding-top:0;padding-bottom:0em;" |<div class="hlist"> * [[:en:One-party_state|One-party]] </div><div class="hlist"> * [[:en:Dominant-party_system|Dominant-party]] * [[:en:Two-party_system|Two-party]] * [[:en:Multi-party_system|Multi-party]] </div><div class="hlist"> * [[:en:Non-partisan_democracy|Non-partisan]] </div> |} </div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Coalition|Coalitions]] between parties</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:Parliamentary_group|Parliamentary group]] * [[:en:Divided_government|Divided government]] * [[:en:Coalition_government|Coalition government]] * [[:en:Confidence_and_supply|Confidence and supply]] * [[:en:Consensus_democracy|Consensus government]] * [[:en:Grand_coalition|Grand coalition]] * [[:en:Hung_parliament|Hung parliament]] * [[:en:Majority_government|Majority government]] * [[:en:Minority_government|Minority government]] * [[:en:National_unity_government|National unity government]] * [[:en:Rotation_government|Rotation government]] </div></div></div> |- | class="sidebar-content" style="text-align:left;text-align:center;" |<div class="sidebar-list mw-collapsible mw-collapsed"><div class="sidebar-list-title" style="background:#efefef; border-top:1px solid;">[[:en:Lists_of_political_parties|Lists of political parties]]</div><div class="sidebar-list-content mw-collapsible-content"><div class="hlist"> * [[:en:List_of_ruling_political_parties_by_country|Ruling parties by country]] * [[:en:List_of_political_parties_by_region|Political parties by region]] * [[:en:List_of_banned_political_parties|Banned political parties]] </div></div></div> |- | class="sidebar-below" style="background:#efefef;" |[[File:A_coloured_voting_box.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_coloured_voting_box.svg|alt=icon|border|class=noviewer|16x16px]]&nbsp;[[:en:Portal:Politics|Politics&#x20;portal]] |- | class="sidebar-navbar" | |} '''Зүүний чиглэлийн улс төр нь''' нийгмийн тэгш байдал, тэгшитгэх үзлийг дэмжиж, түүнд хүрэхийг эрмэлздэг [[Идеологи|улс төрийн үзэл суртлын]] хүрээг тодорхойлдог бөгөөд ихэнхдээ нийгмийн шатлалыг бүхэлд нь <ref name="Smith">{{Cite book |last=Smith |first=T. Alexander |url=https://archive.org/details/culturesatwarmor0000smit |title=Cultures at War: Moral Conflicts in Western Democracies |last2=Tatalovich |first2=Raymond |publisher=Broadview Press |year=2003 |isbn=9781551113340 |location=Toronto, Canada |page=[https://archive.org/details/culturesatwarmor0000smit/page/30 30] |url-access=registration}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bobbio |first=Norberto |url=https://archive.org/details/leftrightsignifi00bobb |title=Left and Right: The Significance of a Political Distinction |last2=Cameron |first2=Allan |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=1997 |page=[https://archive.org/details/leftrightsignifi00bobb/page/n58 37] |url-access=limited}}</ref> <ref name="Lukes">{{Cite book |last=Ball |first=Terence |url=https://books.google.com/books?id=N1h4_NqTOFoC&q=The+Cambridge+History+of+Twentieth-Century+Political+Thought |title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought |date=2005 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=9780521563543 |edition=Reprint. |location=Cambridge |page=614 |access-date=15 November 2016}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Thompson |first=Willie |title=The Left In History: Revolution and Reform in Twentieth-Century Politic |url=https://archive.org/details/leftinhistoryrev0000will |date=1997 |publisher=[[Pluto Press]] |isbn=978-0745308913 |location=London}}</ref> эсвэл тодорхой нийгмийн шатлалыг эсэргүүцдэг. <ref name=":0">{{Cite book |title=The Desk Encyclopedia of World History |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2006 |isbn=978-0-7394-7809-7 |editor-last=Wright |editor-first=Edmund |location=New York |pages=370}}</ref> Зүүний чиглэлийн улс төр нь нийгэмд бусадтай харьцуулахад сул дорой гэж үздэг хүмүүст санаа зовдог, мөн нийгмийн мөн чанарыг эрс өөрчилдөг эрс арга хэрэгслээр бууруулах эсвэл арилгах шаардлагатай үндэслэлгүй тэгш бус байдал байдаг гэсэн итгэл үнэмшлийг агуулдаг <ref name="Smith" /> нийгэмд тэдгээр нь хэрэгждэг <ref name=":0" /> Эдийн засгийн шинжлэх ухааны гавьяат профессор Барри Кларкийн хэлснээр, зүүний улс төрийг дэмжигчид "хүний хөгжил нь хувь хүмүүс хамтын ажиллагаатай, бие биенээ хүндэтгэсэн харилцаатай байх үед цэцэглэн хөгждөг бөгөөд энэ нь статус, эрх мэдэл, эд баялгийн хэт их ялгаа арилах үед л хөгжих боломжтой" гэж үздэг. <ref>{{Cite book |last=Clark |first=Barry |title=Political Economy: A Comparative Approach |url=https://archive.org/details/politicaleconomy0000clar_d9w3 |date=1998 |publisher=[[Praeger Press]] |isbn=9780275958695 |location=Westport, Connecticut}}</ref> Зүүн ба барууны улс төрийн хүрээний хүрээнд Францын Үндэсний Ассемблейн суудлын зохион байгуулалттай холбоотой [[Францын хувьсгал|Францын хувьсгалын]] үеэр ''Зүүн'' ба ''Барууныг'' бий болгосон. Зүүн талд сууж байсан хүмүүс ерөнхийдөө Эртний дэглэм ба [[Бурбон|Бурбоны]] [[Хаант засаг|хаант засаглалыг]] эсэргүүцэж, хувьсгал, ардчилсан бүгд найрамдах улс байгуулах, нийгмийг шашингүй болгох <ref name="Knapp"/> дэмжсэн бол баруун талынхан эртний дэглэмийн уламжлалт байгууллагуудыг дэмжиж байв. 1815 онд Францын хаант засаглалыг сэргээсний дараа ''Зүүний'' гэсэн нэр томъёоны хэрэглээ нь ''бие даагчдад'' хэрэглэгдэх үед илүү тод болсон. <ref>{{Cite book |last=Gauchet |first=Marcel |title=Realms of memory: conflicts and divisions |date=1996 |editor-last=Nora |editor-first=Pierre |pages=248 |chapter=Right and Left}}</ref> ''Жигүүр'' гэдэг үгийг анх 19-р зууны сүүлчээр Зүүн ба Баруунд хавсаргасан бөгөөд ихэвчлэн гутаан доромжлох зорилготой байсан ба ''зүүн жигүүр'' гэдэг нь шашин шүтлэг, улс төрийн үзэл бодлоороо уламжлалт бус хүмүүсийг хэлдэг байв. ''Зүүний'' үзэл баримтлал нь тухайн цаг хугацаа, газар нутаг дахь улс төрийн хүрээний дагуух байршлаас хамааран ихээхэн ялгаатай байдаг. 18-р зууны төгсгөлд, анхны либерал ардчилсан улсууд байгуулагдсаны дараа ''Зүүний'' гэсэн нэр томъёог АНУ-д [[либерализм]], Францад бүгд найрамдах ёсыг тодорхойлоход ашиглагдаж, ''баруун жигүүрийн улс төрөөс'' бага зэрэг шаталсан шийдвэр гаргахад дэмжлэг үзүүлжээ. уламжлалт консерваторууд ба монархистууд . [[Модернизм|Орчин үеийн]] улс төрд ''Зүүний'' гэсэн нэр томьёо нь эдийн засгийн салбар дахь ардчиллыг тодорхой хэмжээгээр дэмждэг сонгодог либерализмын зүүн талын үзэл суртал, хөдөлгөөнд ихэвчлэн хэрэглэгддэг. Өнөөдөр нийгмийн либерализм, [[Социал демократ|социал ардчилал]] зэрэг үзэл суртлыг [[Анархизм|зүүн]] төвийн үзэл [[Ажилчны хөдөлгөөн|баримтлал]] [[Коммунизм|гэж]] үздэг бол ''зүүний'' үзэл баримтлал нь капитализмыг илүү шүүмжилдэг <ref>{{Cite book |last=Maass |first=Alan |title=The Case for Socialism |url=https://archive.org/details/caseforsocialism0000maas |last2=Zinn |first2=Howard |publisher=[[Haymarket Books]] |year=2010 |isbn=978-1608460731 |edition=Revised |page=[https://archive.org/details/caseforsocialism0000maas/page/164 164] |quote=The ''International Socialist Review'' is one of the best left-wing journals around... |author-link2=Howard Zinn}}</ref> хөдөлгөөнүүдэд зориулагдсан [[Марксизм|байдаг]] [[Социализм|.]] үүнээс 19-20-р зуунд нэр хүндтэй болсон. <ref>{{Cite book |last=Schmidt |first=Michael |title=Black Flame: The Revolutionary Class Politics of Anarchism and Syndicalism |last2=Van der Walt |first2=Lucien |publisher=[[AK Press]] |year=2009 |isbn=978-1-904859-16-1 |series=Counter-Power |volume=1 |page=128 |quote=[...] anarchism is a coherent intellectual and political current dating back to the 1860s and the First International, and part of the labour and left tradition. |author-link2=Lucien van der Walt}}</ref> Нэмж дурдахад ''зүүн жигүүр'' гэсэн нэр томъёо нь иргэний эрхийн хөдөлгөөн, феминист хөдөлгөөн, ЛГБТ эрхийн хөдөлгөөн, үр хөндөлтийн эрхийн хөдөлгөөн, олон соёлт үзэл, дайны эсрэг хөдөлгөөн, <ref>{{Cite book |last=Revel |first=Jean Francois |url=https://archive.org/details/lastexittoutopia0000reve/page/24 |title=Last Exit to Utopia |publisher=Encounter Books |year=2009 |isbn=978-1594032646 |page=[https://archive.org/details/lastexittoutopia0000reve/page/24 24] |quote=In the United States, the word liberal is often used to describe the left wing of the Democratic party.}}</ref> зэрэг соёлын либерал нийгмийн өргөн хүрээний хөдөлгөөнд хэрэглэгддэг. байгаль орчны хөдөлгөөн <ref>{{Cite journal |year=2004 |title=The environment, left-wing political orientation, and ecological economics |url=http://eprints.lse.ac.uk/714/1/EE_51%283-4%29.pdf |url-status=live |journal=Ecological Economics |volume=51 |issue=3–4 |pages=167–175 |bibcode=2004EcoEc..51..167N |doi=10.1016/j.ecolecon.2004.06.006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921200052/http://eprints.lse.ac.uk/714/1/EE_51%283-4%29.pdf |archive-date=21 September 2017 |access-date=20 April 2018}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Barry |first=John |url=https://archive.org/details/internationalenc0000unse_a2h7 |title=International Encyclopedia of Environmental Politics |publisher=[[Taylor & Francis]] |year=2002 |isbn=978-0415202855 |quote=All surveys confirm that environmental concern is associated with green voting...[I]n subsequent European elections, green voters have tended to be more left-leaning...the party is capable of motivating its core supporters as well as other environmentally minded voters of predominantly left-wing persuasion...}}</ref> түүнчлэн [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] өргөн хүрээний . <ref>{{Cite web |title=Democratic socialism |url=http://www.econ.ohio-state.edu/Fleisher/courses/econ508winter06/docs/Democratic_socialism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060902085146/http://www.econ.ohio-state.edu/Fleisher/courses/econ508winter06/docs/Democratic_socialism.pdf |archive-date=2 September 2006 |access-date=3 June 2017}}</ref> <ref>{{Cite news |date=5 September 2014 |title=Green party to position itself as the real left of UK politics |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/environment/2014/sep/05/green-party-left-uk-politics-caroline-lucas |url-status=live |access-date=12 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170213003036/https://www.theguardian.com/environment/2014/sep/05/green-party-left-uk-politics-caroline-lucas |archive-date=13 February 2017}}</ref> <ref name="sarnold">{{Cite book |last=Arnold |first=N. Scott |url=https://archive.org/details/oxfordclinicalda00libg |title=Imposing values: an essay on liberalism and regulation |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0-495-50112-1 |location=Florence |page=[https://archive.org/details/oxfordclinicalda00libg/page/n15 3] |quote=Modern liberalism occupies the left-of-center in the traditional political spectrum and is represented by the Democratic Party in the United States, the Labor Party in the United Kingdom, and the mainstream Left (including some nominally socialist parties) in other advanced democratic societies. |url-access=limited}}</ref> . == Албан тушаал == Дараах байр суурь нь ихэвчлэн зүүний улс төртэй холбоотой байдаг. Зүүн чиглэлийн эдийн засгийн итгэл үнэмшил нь Кейнсийн эдийн засаг, нийгмийн халамжийн төрөөс эхлээд аж үйлдвэрийн ардчилал, нийгмийн зах зээлээр дамжуулан эдийн засгийг үндэсний болгох, төвлөрсөн төлөвлөлт, <ref>{{Cite book |last=Glyn |first=Andrew |title=Social Democracy in Neoliberal Times: The Left and Economic Policy since 1980 |url=https://archive.org/details/socialdemocracyi0000unse_q7u6 |date=2001 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-924138-5}}</ref> зөвлөлд суурилсан, өөрөө удирддаг анархист коммунизмыг анархо-синдикалист сурталчлах хүртэл өргөн хүрээтэй байдаг. . [[Аж үйлдвэрийн хувьсгал|Аж үйлдвэрийн хувьсгалын]] үед зүүний үзэлтнүүд үйлдвэрчний эвлэлийг дэмжиж байв . 20-р зууны эхээр олон зүүний үзэлтнүүд засгийн газрын эдийн засагт хүчтэй хөндлөнгөөс оролцохыг дэмжиж байв. <ref>{{Cite book |last=Beinhocker |first=Eric D. |url=https://archive.org/details/originofwealthev00bein/page/316 |title=The Origin of Wealth: Evolution, Complexity, and the Radical Remaking of Economics |date=2006 |publisher=[[Harvard Business Press|Harvard Business School Press]] |isbn=978-1-57851-777-0 |location=Boston, Mass. |page=[https://archive.org/details/originofwealthev00bein/page/316 316]}}</ref> Зүүний үзэлтнүүд [[Даяарчлал|даяаршлын]] мөлжлөгийн шинж чанар, " доошоо уралдах ", ажилчдыг шударга бусаар цомхотгох, мөлжлөгийг шүүмжилсээр байна. 20-р зууны сүүлийн улиралд засгийн газар (ард түмний эрх ашигт нийцүүлэн засагладаг) эдийн засгийн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд шууд оролцох ёстой гэсэн итгэл үнэмшил зүүн төвийн хүмүүсийн дунд нэр хүнд нь буурч, ялангуяа гурав дахь замыг баталсан [[Социал демократ|социал демократууд]] . Зүүний улс төр нь гол төлөв улс төр, эдийн засгийн томоохон институцийг ард түмний эсвэл төрийн хяналттай холбоотой байдаг. <ref>{{Cite web |date=2009-04-15 |title=Left |url=https://www.britannica.com/topic/left |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160127205533/https://www.britannica.com/topic/left |archive-date=27 January 2016 |access-date=2022-05-22 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |language=en |quote=}}</ref> Бусад зүүний үзэлтнүүд [[Карл Маркс|Карл Марксын]] эдийн засгийн онолоор нэрлэгдсэн Марксын эдийн засагт итгэдэг. Зарим хүмүүс Марксын эдийн засгийн онолыг улс төрийн гүн ухаанаас нь ялгаж, Марксын эдийн засгийг ойлгох хандлага нь хувьсгалт социализмыг сурталчлах эсвэл пролетарийн хувьсгал зайлшгүй байх ёстой гэсэн итгэл үнэмшлээс хамааралгүй гэж үздэг. <ref>{{Cite web |title=The Neo-Marxian Schools |url=http://cepa.newschool.edu/het/schools/neomarx.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090416234151/http://cepa.newschool.edu/het/schools/neomarx.htm |archive-date=16 April 2009 |access-date=23 August 2007 |publisher=[[The New School]]}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Munro |first=John |title=Some Basic Principles of Marxian Economics |url=http://www.chass.utoronto.ca/~munro5/MARXECON.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071020054744/http://www.chass.utoronto.ca/~munro5/MARXECON.htm |archive-date=20 October 2007 |access-date=23 August 2007 |publisher=[[University of Toronto]]}}</ref> Марксист эдийн засаг нь зөвхөн Маркст тулгуурладаггүй бөгөөд марксист ба марксист бус олон төрлийн эх сурвалжаас авдаг. ''Пролетариатын дарангуйлал'' ба ''ажилчдын төрийн'' дарангуйлал гэдэг нь зарим марксистууд, ялангуяа ленинистууд болон марксист-ленинистуудын [[Капитализм|капиталист]] байдал ба коммунист нийгмийн хоорондох түр зуурын төлөвийг тодорхойлоход ашигладаг нэр томъёо юм. Маркс пролетариатыг гуйлгачин, заль мэхчин, зугаацагч, наймаачин, гэмт хэрэгтэн, биеэ үнэлэгч гэх мэт нийгмээс гадуурхагдсан хүмүүс гэж тодорхойлсон [[Лумпенпролетариат|люмпенпролетариатаас]] ялгаатай нь цалинтай ажилчид гэж тодорхойлсон. <ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/eb/article-9049344/Lumpenproletariat|title=Lumpenproletariat|access-date=23 June 2022}}</ref> Тариаланчдын улс төрийн хамаарал нь зүүнийхэнд хуваагдсан. {{Lang|de|[[Das Kapital]]}} хотод</link> , Маркс энэ сэдвийг бараг дурдаагүй. Михаил Бакунин [[Лумпенпролетариат|лүмпенпролетариатыг]] хувьсгалт анги гэж боддог байсан бол [[Мао Зэдун]] пролетариатын хувьсгалыг хотын ажилчид биш хөдөөгийн тариачид хийнэ гэж үзэж байв. Зүүний либертари үзэлтнүүд, [[Анархизм|анархистууд]], либертари социалистууд үйлдвэрчний эвлэл, ажилчдын зөвлөл, хоршоо, хотын захиргаа, нийгэмлэгээс удирддаг төвлөрсөн бус эдийн засагт итгэдэг, эдийн засагт төрийн болон [[Хувийн өмч|хувийн]] хяналтыг эсэргүүцэж, нийгмийн өмчлөл, орон нутгийн хяналтыг илүүд үздэг, төвлөрлийг сааруулсан үндэстэн. бүс нутгуудыг нэгдмэл байдлаар нэгтгэсэн. Даяаршлын эсрэг хөдөлгөөн ба дэлхийн өөрчлөлтийн хөдөлгөөн гэгддэг дэлхийн шударга ёсны хөдөлгөөн нь ядуучууд, ажилчид, байгаль орчин, жижиг бизнесүүдэд үзүүлэх сөрөг үр дагавраас болж корпорацийн эдийн засгийн даяаршлыг эсэргүүцэж байна. <ref>{{Cite book |last=Mertes |first=Tom |title=A Movement of Movements |date=2004 |publisher=[[Verso Books]] |location=New York}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Krishna-Hensel |first=Sai |title=Global Cooperation: Challenges and Opportunities in the Twenty-first Century |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2006 |page=202}}</ref> <ref name="Juris">{{Cite book |last=Juris |first=Jeffrey S. |title=Networking Futures: The Movements against Corporate Globalization |url=https://archive.org/details/networkingfuture0000juri |publisher=[[Duke University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-8223-4269-4 |location=Durham |page=[https://archive.org/details/networkingfuture0000juri/page/2 2]}}</ref> Зүүний үзэлтнүүд ерөнхийдөө технологийн болон гүн ухааны янз бүрийн салбар, салбар дахь инновацид итгэдэг. <ref name=":0"/> === Байгаль орчин === ''Зүүн'' ба ''барууны'' үзэл баримтлал улс төрийн нэр томьёо болсноос хойшхи хамгийн анхны хүмүүсийн нэг болох Томас Пэйн бол зүүний үзэл баримтлалыг дэмжигчдийн нэг байсан бөгөөд тэрээр хөдөө аж ахуйн шударга ёсны тухай өгүүлдэг дэлхийн хүмүүсийн хамтын өмчлөлийг дүрсэлсэн байдаг. <ref>{{Cite web |last=Paine |first=Thomas |title=Agrarian Justice |url=http://thomaspaine.org/major-works/agrarian-justice.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527075134/http://thomaspaine.org/major-works/agrarian-justice.html |archive-date=27 May 2022 |access-date=13 July 2019 |publisher=Thomas Paine National Historical Association}}</ref> Тиймээс байгаль орчны талаархи зүүний үзэл бодол, уран зохиолын ихэнх нь өмчлөх үүргээс үүдэлтэй бөгөөд дээр дурдсан хамтын өмчлөлийн хэлбэр нь хүн төрөлхтөн эх дэлхийгээ халамжлах ёстой гэсэн үг юм. Энэ зарчим нь зүүн жигүүрийн түүхэн сэтгэлгээ, уран зохиолын ихэнх хэсэгт тусгалаа олсон боловч энэ нь юунаас үүдэлтэй талаар санал зөрөлдөөнтэй байсан. Карл Маркс болон анхны социалист философич, эрдэмтэн Уильям Моррис хоёулаа байгаль орчны асуудалд санаа зовж байсан байх. <ref name="Foster2000">{{Cite book |last=Foster |first=J. B. |title=Marx's Ecology |url=https://archive.org/details/marxsecologymate0000fost |publisher=Monthly Review Press |year=2000 |location=New York}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Burkett |first=P. |title=Marx and Nature |url=https://archive.org/details/marxnatureredgre0000burk |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |isbn=978-0312219406 |location=New York}}</ref> <ref>{{Cite web |date=14 December 2007 |title=William Morris: The First Green Socialist |url=http://leonora.fortunecity.co.uk/WilliamMorris.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100413181212/http://leonora.fortunecity.co.uk/WilliamMorris.html |archive-date=13 April 2010 |access-date=13 May 2010 |publisher=Leonora.fortunecity.co.uk}}</ref> <ref>{{Cite journal |year=2003 |title=Capitalism as World-ecology: Braudel and Marx on Environmental History |url=http://www.jasonwmoore.com/uploads/Moore__Capitalism_as_World-Ecology__Braudel_and_Marx_on_Environmental_History__O_E__2003_.pdf |url-status=dead |journal=[[Organization & Environment]] |volume=16 |issue=4 |pages=431–458 |citeseerx=10.1.1.472.6464 |doi=10.1177/1086026603259091 |s2cid=145169737 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713090801/http://www.jasonwmoore.com/uploads/Moore__Capitalism_as_World-Ecology__Braudel_and_Marx_on_Environmental_History__O_E__2003_.pdf |archive-date=13 July 2011}}</ref> Марксын хэлснээр, "[e]бүхэл бүтэн нийгэм, улс үндэстэн, эсвэл нэгэн зэрэг оршин тогтнож буй бүх нийгэмлэгүүд ч гэсэн дэлхийн эзэд биш юм. Тэд зүгээр л түүний эзэмшигчид, ашиг хүртэгчид бөгөөд үүнийг сайжруулсан төлөв байдалд үлдээх ёстой. хойч үеийнхэнд". <ref name="Foster2000" /> <ref>{{Cite web |date=8 December 2007 |title=Marx and ecology |url=http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=13676 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326154510/http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id=13676 |archive-date=26 March 2010 |access-date=13 May 2010 |publisher=[[Socialist Worker#United Kingdom]]}}</ref> Оросын хувьсгалын дараа хувьсгалч Александр Богданов болон Пролеткулт байгууллага зэрэг байгаль орчны эрдэмтэд большевизмд байгаль орчны үзлийг тусгаж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] засаглалын эхний арван жилд, [[Иосиф Сталин]] экологичид болон байгаль орчны шинжлэх ухаан руу довтлохоос өмнө "үйлдвэрлэлийг байгалийн хууль, хязгаартай нэгтгэх" оролдлого хийсэн. Трофим Лысенког 1953 онд нас барах хүртлээ захирч байх хугацаандаа байгаль орчны мэргэжилтнүүдийг цэвэрлэж, хуурамч шинжлэх ухааныг сурталчилж байв <ref>{{Cite book |last=Gare |first=A. |title=The Greening of Marxism |url=https://archive.org/details/greeningofmarxis0000unse |publisher=[[Guilford Press]] |year=1996 |isbn=978-1572301184 |editor-last=Benton |editor-first=E. |location=New York |pages=[https://archive.org/details/greeningofmarxis0000unse/page/111 111]–128 |chapter=Soviet Environmentalism: The Path Not Taken}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Kovel |first=J. |title=The Enemy of Nature |url=https://archive.org/details/enemyofnatureend0000kove |year=2002}}</ref> <ref>{{Cite journal |year=2002 |title=The Environmental Record of the Soviet Union |url=https://researchbank.swinburne.edu.au/file/e3c56de5-1863-4df1-a825-b18c351f40c3/1/PDF%20(Accepted%20manuscript).pdf |url-status=live |journal=[[Capitalism Nature Socialism]] |volume=13 |issue=3 |pages=52–72 |doi=10.1080/10455750208565489 |s2cid=144372855 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314063154/https://researchbank.swinburne.edu.au/file/e3c56de5-1863-4df1-a825-b18c351f40c3/1/PDF%20(Accepted%20manuscript).pdf |archive-date=14 March 2020 |access-date=20 September 2019}}</ref> Үүний нэгэн адил [[Мао Зэдун]] байгаль орчны үзлийг үгүйсгэж, түүхийн материализмын хуулиудад үндэслэн бүх байгалийг хувьсгалын үйлчлэлд оруулах ёстой гэж үздэг. <ref>{{Cite book |last=Shapiro |first=Judith |title=Mao's War against Nature: Politics and the Environment in Revolutionary China |url=https://archive.org/details/maoswaragainstna0000shap |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2001}}</ref> 1970-аад оноос эхлэн байгаль орчны асуудал зүүний үзэл санааны асуудал болж, нийгмийн хөдөлгөөнүүд болон хэд хэдэн үйлдвэрчний эвлэлүүд байгаль орчны асуудал, шалтгааны талаар кампанит ажил явуулж эхэлсэн. Австралид коммунист Жэк Мунди тэргүүтэй зүүн жигүүрийн Барилгачдын хөдөлмөрчдийн холбоо байгаль орчныг сүйтгэгч бүтээн байгуулалтын төслүүдэд ногоон хориг тавихаар байгаль орчны мэргэжилтнүүдтэй нэгджээ. <ref>{{Cite book |last=Burgman |first=Meredith |title=Green Bans, Red Union: Environmental Activism and the New South Wales Builders Labourers' Federation |url=https://archive.org/details/greenbansredunio0000burg |date=1998 |publisher=[[UNSW Press]] |location=Sydney}}</ref> Социалист болон марксист зүүний хэд хэдэн хэсэг байгаль орчны үзэл ба капитализмын эсрэг үзэл санааг ухамсартайгаар нэгтгэж , эко социалист үзэл сурталд оруулсан. <ref>{{Cite book |last=Wall |first=D. |title=Babylon and Beyond: The Economics of Anti-Capitalist, Anti-Globalist and Radical Green Movements |url=https://archive.org/details/babylonbeyondeco00wall_0 |date=2005}}</ref> Барри Коммонер ''"Өсөлтийн хязгаар"'' загварт зүүний үзэл баримтлалыг илэрхийлсэн бөгөөд энэ нь нөөцийн сүйрлийн шавхалтыг урьдчилан таамаглаж, байгаль орчныг хамгаалахад түлхэц өгч, хүн амын дарамт шахалтаас ялгаатай нь капиталист технологи нь байгаль орчны доройтлын гол шалтгаан гэж үзжээ. <ref>{{Cite book |last=Commoner |first=B. |title=[[The Closing Circle]] |date=1972}}</ref> Байгаль орчны сүйрэл нь ядуу ард иргэд, улс орнуудад харьцангуйгаар нөлөөлдөг тул байгаль орчны доройтлыг анги, эрх тэгш байдлын асуудал гэж үзэж болно. <ref>{{Cite web |last=Ritten |first=Sanra |date=19 October 2007 |title=Poor Bear Burden of Industrialisation |url=http://www.blacksmithinstitute.org/articles/file/The+Argentimes.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303184856/http://www.blacksmithinstitute.org/articles/file/The+Argentimes.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=16 April 2016 |website=[[Blacksmith Institute]]}}</ref> [[Файл:Ms._magazine_Cover_-_Spring_2007.jpg|thumb| ''Хатагтай'' сэтгүүлийн 2007 оны дугаарын нүүр хуудас нь дэлхийн дулаарал байлаа.]] Хэд хэдэн зүүний буюу социалист бүлэглэлүүд байгаль орчны асуудалд ихээхэн санаа зовдог бөгөөд хэд хэдэн ногоон намууд хүчтэй социалист оролцоотой байдаг. Англи, Уэльсийн Ногоон нам нь 2005 оны 6-р сард байгуулагдсан Ногоон Зүүний хэмээх эко социалист бүлэгтэй. Тус намын гишүүд нам дотроо хэд хэдэн нөлөө бүхий албан тушаал хашиж байсан бөгөөд тэр дундаа Ерөнхий спикер асан Сиан Берри, өөрөө эко-социалист, марксист академич Дерек Уолл нар байв. <ref>{{Cite web |title=Green Left homepage |url=http://gptu.net/gleft/greenleft.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311004501/http://gptu.net/gleft/greenleft.shtml |archive-date=11 March 2009 |access-date=13 May 2010 |publisher=Gptu.net}}</ref> Европт Европын нэгдсэн зүүн-Нордикийн ногоон зүүн зэрэг хэд хэдэн ногоон зүүний улс төрийн намууд эдийн засгийн тэгш байдлыг нэмэгдүүлэх хүсэл эрмэлзэл, ажилчдын эрхийг байгаль орчныг хамгаалах шаардлага зэрэг уламжлалт социал-демократ үнэт зүйлсийг нэгтгэдэг. Ардчилсан социалист Боливийн ерөнхийлөгч Эво Моралес байгаль орчны доройтлыг капиталист хэрэглээнээс улбаатай гэж үзээд <ref>{{Cite web |date=25 September 2007 |title=President Evo Morales |url=http://www.cc.com/video-clips/7qwmpn/the-daily-show-with-jon-stewart-president-evo-morales |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923114559/http://www.cc.com/video-clips/7qwmpn/the-daily-show-with-jon-stewart-president-evo-morales |archive-date=23 September 2015 |website=[[The Daily Show]] |publisher=[[Comedy Central]]}}</ref> "Дэлхийд умардуудад илүү сайн, сайхан амьдрахад хангалттай нөөц байхгүй ч бид бүгд сайхан амьдрахад хангалттай нөөц бий" гэж мэдэгджээ. ". Жеймс Хансен, [[Ноам Чомский|Ноам Чомски]], Раж Пател, Наоми Клейн, The Yes Men, Деннис Кучинич нар ижил төстэй үзэл бодолтой байдаг. <ref>{{Cite book |last=Chomsky |first=Noam |url=https://books.google.com/books?id=NrLv4surz7UC&q=profit+over+people |title=Profit Over People: Neoliberalism and Global Order |date=1999 |publisher=Seven Stories Press |isbn=9781888363821 |edition=1st |location=New York |language=en |access-date=3 June 2017}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (June 2017)">хуудас&nbsp;хэрэгтэй</span>]]'' &#x5D;</sup> <ref>{{Cite web |last=Trisha |date=6 August 2010 |title=The Nation: We Have Yet to See The Biggest Costs of the BP Spill |url=http://rajpatel.org/2010/08/06/we-have-yet-to-see-the-biggest-costs-of-the-bp-spill |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326124941/http://rajpatel.org/2010/08/06/we-have-yet-to-see-the-biggest-costs-of-the-bp-spill/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=15 November 2016 |publisher=Raj Patel}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 February 2010 |title=Naomi Klein- Climate Debt (Part 1) |url=https://www.youtube.com/watch?v=2FtrSql3vss |archive-url=https://web.archive.org/web/20161208043951/https://www.youtube.com/watch?v=2FtrSql3vss |archive-date=8 Арван хоёрдугаар сар 2016 |access-date=15 November 2016 |publisher=[[YouTube]] |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref>{{Cite web |date=27 July 2011 |title=The Yes Men Fix the World :: Scrutiny Hooligans |url=http://scrutinyhooligans.us/2010/07/26/the-yes-men-fix-the-world/ |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727110443/http://scrutinyhooligans.us/2010/07/26/the-yes-men-fix-the-world/ |archive-date=27 July 2011 |access-date=3 June 2017 |publisher=Internet Archive}}</ref> <ref>{{Cite web |date=26 May 2010 |title=Kucinich responds to BP Oil Spill |url=https://www.youtube.com/watch?v=S4ph9rSRY3Q |archive-url=https://web.archive.org/web/20160120232902/https://www.youtube.com/watch?v=S4ph9rSRY3Q |archive-date=20 Нэгдүгээр сар 2016 |access-date=15 November 2016 |publisher=[[YouTube]] |url-status=bot: unknown }}</ref> Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах талаар зүүнийхэн нүүрстөрөгчийн ялгаруулалтыг хэрхэн үр дүнтэй, шударгаар бууруулах талаар санал зөрөлдөж байгаа тул зүүний төв нь ялгарлын худалдаа, нүүрсхүчлийн хийн татвар зэрэг зах зээлийн арга хэмжээнд найдахыг дэмждэг бол зүүнийхэн засгийн газрын шууд зохицуулалтыг дэмжинэ. зах зээлийн механизмын зэрэгцээ эсвэл оронд нь ногоон шинэ хэлэлцээр хэлбэрээр хөндлөнгөөс оролцох. <ref>{{Cite news |date=23 May 2009 |title=Rudd's carbon trading — locking in disaster |work=Green Left Weekly |url=http://www.greenleft.org.au/node/41735 |url-status=live |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320062310/https://www.greenleft.org.au/node/41735 |archive-date=20 March 2016}}</ref> <ref>{{Cite web |date=10 March 2010 |title=Carbon tax not the solution we need on climate |url=http://www.solidarity.net.au/22/carbon-tax-not-the-solution-we-need-on-climate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421110723/http://www.solidarity.net.au/22/carbon-tax-not-the-solution-we-need-on-climate/ |archive-date=21 April 2013 |access-date=15 November 2016 |publisher=Solidarity Online}}</ref> <ref>{{Cite news |date=13 March 2010 |title=James Hansen and climate solutions |work=Green Left Weekly |url=http://www.greenleft.org.au/node/43410 |url-status=live |access-date=16 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160319033414/https://www.greenleft.org.au/node/43410 |archive-date=19 March 2016}}</ref> === Үндэстний үзэл, империализмын эсрэг, үндэсний үзэл === Үндэстэн, [[империализм]] ба [[Үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэг үзлийн]] асуудал нь Зүүний үзэл баримтлалын улс төрийн мэтгэлцээний гол шинж чанар байсаар ирсэн. Францын хувьсгалын үед үндсэрхэг үзэл нь Бүгд найрамдах зүүний хүчний гол бодлого байв. <ref>{{Cite book |last=Doyle |first=William |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl |title=The Oxford History of the French Revolution |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-925298-5 |edition=2nd |location=Oxford |quote="An exuberant, uncompromising nationalism lay behind France's revolutionary expansion in the 1790s...", "The message of the French Revolution was that the people are sovereign; and in the two centuries since it was first proclaimed, it has conquered the world."}}</ref> Бүгд найрамдах зүүний үзэл баримтлал нь иргэний үндсэрхэг үзлийг <ref name="Knapp"/> дэмжиж, үндэстэн бол субьектив "хамтдаа амьдрах хүсэл"-өөс бүрдсэн "өдөр тутмын плебисцит" гэж үздэг. Реваншизмтай холбоотойгоор Германы эсрэг өшөө авч, Эльзас-Лоррейнийг эргүүлэн авах гэсэн дайчин хүсэл эрмэлзэл нь заримдаа [[Империализм|империализмыг]] эсэргүүцдэг байв. 1880-аад онд Радикал Жорж Клемансо, Социалист Жан Жаурес, үндсэрхэг үзэлтэн Морис Баррес зэрэг зүүний үзэлтнүүдийн хооронд маргаан өрнөж, колоничлол нь Францыг Альзас-Лориныг дурдаж " Восжийн цэнхэр шугам"-ыг чөлөөлөхөөс холдуулсан гэж үздэг байв. ; Дунд зэргийн Бүгд найрамдахчуудын Жюль Ферри, Бүгд найрамдах намын Леон Гамбетта, Парламентын колончлолын бүлгийн ерөнхийлөгч Эжен Этьен зэрэг " колончлолын лобби ". Офицер Альфред Дрейфусыг 1894 онд бослого үймээн самуун дэгдээсэн хэргээр хилсээр шийтгэж, 1906 онд цагаатгахаасаа өмнө хорих колони руу цөлөгдсөн антисемит Дрейфус хэргийн дараа булангизм хэлбэрийн үндсэрхэг үзэл хэт барууны үзэлтэй улам бүр холбоотой болов. <ref>{{Cite book |last=Winock |first=Michel |title=Histoire de l'extrême droite en France |date=1993 |language=fr |trans-title=History of the extreme right in France |author-link=Michel Winock}}</ref> [[Марксизм|Марксист]] нийгмийн ангийн пролетарийн интернационализмын онол нь [[Ажилчин анги|ажилчин ангийн]] гишүүд зөвхөн өөрсдийн улс оронд анхаарлаа төвлөрүүлэхийн оронд бусад орны хөдөлмөрчидтэй эв нэгдэлтэй байж, ангийн нийтлэг ашиг сонирхлын төлөө ажиллах ёстой гэж үздэг. ''[[Коммунист намын тунхаг|Коммунист тунхаглалын]]'' сүүлчийн мөр болох " Дэлхийн ажилчид, нэгдэцгээе! " гэсэн уриан дор пролетарийн интернационализмыг хураангуйлсан байдаг. Холбооны гишүүд илүү олон гишүүн байна гэдэг нь илүү их хэлэлцээр хийх гэсэн үг гэдгийг мэдсэн. Олон улсын түвшинд хүрсэн зүүний үзэлтнүүд ажилчид ажилчин ангийн хүчийг цаашид нэмэгдүүлэхийн тулд олон улсын пролетариаттай эв санааны нэгдэлтэй байх ёстой гэж үзсэн. Пролетар интернационализм нь өөрийгөө дайн ба олон улсын мөргөлдөөнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэрэгсэл гэж үздэг, учир нь нийтлэг ашиг сонирхол бүхий хүмүүс бие биенийхээ эсрэг зэвсэг барих магадлал багатай, харин эрх баригч ангийн хувьд хөрөнгөтний эсрэг тэмцэхэд анхаарлаа төвлөрүүлдэг. Марксист онолоор пролетарийн интернационализмын антоним нь хөрөнгөтний үндсэрхэг үзэл юм. Зарим марксистууд зүүний бусадтай хамт [[Үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэг]] үзэл, <ref>{{Cite book |last=Szporluk |first=Roman |title=Communism and Nationalism |url=https://archive.org/details/communismnationa0000szpo |date=1991 |publisher=[[Oxford University Press]] |edition=2nd}}</ref> [[Арьсны өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзэл|арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах үзлийг]] <ref>{{Cite journal |year=1995 |title=Marxism, Racism, and Ethnicity |url=http://maxweber.hunter.cuny.edu/pub/eres/SOC217_PIMENTEL/solomos.pdf |url-status=live |journal=American Behavioral Scientist |volume=38 |issue=3 |pages=407–420 |citeseerx=10.1.1.602.5843 |doi=10.1177/0002764295038003004 |s2cid=39984567 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810135237/http://maxweber.hunter.cuny.edu/pub/eres/SOC217_PIMENTEL/solomos.pdf |archive-date=10 August 2017 |access-date=25 October 2017}}</ref> (антисемитизмыг оруулаад) <ref>{{Cite web |last=Lenin |first=Vladimir |author-link=Vladimir Lenin |year=1919 |title=Anti-Jewish Pogroms |url=http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/mar/x10.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200319172258/https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/mar/x10.htm |archive-date=19 March 2020 |access-date=29 April 2009 |website=Speeches On Gramophone Records}}</ref> [[Шашин|шашныг]] эрх баригч ангиудын [[Ажилчин анги|ажилчин ангиудыг]] эв санааны нэгдлээр нэгтгэхээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд ашигладаг хуваах, байлдан дагуулах тактик гэж үздэг. бие биетэйгээ. Зүүний хөдөлгөөнүүд ихэвчлэн империализмын эсрэг байр суурь эзэлдэг. Анархизм нь үндсэрхэг үзлийн шүүмжлэлийг бий болгож, төрийн эрх мэдэл, ноёрхлыг зөвтгөх, бэхжүүлэхэд үндэсний үзлийн үүрэг рольд анхаарлаа хандуулдаг. Үндсэрхэг үзэл нь нэгтгэх зорилгынхоо ачаар хүн амыг капиталист мөлжлөгт бэлтгэхийн зэрэгцээ төвлөрлийг (тодорхой нутаг дэвсгэрт болон эрх баригч элит хүмүүсийн аль алинд нь) эрмэлздэг. Анархизмын хүрээнд энэ сэдвийг Рудольф Рокер ''"Үндэстний үзэл ба соёл"'' номондоо, Фреди Перлманы ''"Түүний түүхийн эсрэг", "Левиафаны эсрэг"'', ''"Үндсэрхэг үзлийн үргэлжилсэн уриалга"'' зэрэг бүтээлүүдэд өргөн хүрээнд авч үзсэн. <ref>{{Cite book |last=Perlman |first=Fredy |title=The Continuing Appeal of Nationalism |publisher=Black & Red |year=1985 |isbn=978-0317295580 |location=Detroit}}</ref> 1918-1920 онд Герман, Унгарт гарсан хувьсгал бүтэлгүйтсэн нь дэлхийн удахгүй болох хувьсгал болох [[Большевик|большевикуудын]] итгэл найдварыг таслан зогсоож, [[Иосиф Сталин]] нэг улсад социализмын тухай сургаалыг сурталчлахад хүргэв. Сталин ''"Основый Ленинизм"'' ( ''Ленинизмийн үндэс'', 1924) нэртэй номынхоо анхны хэвлэлд нэг улсад хувьсгал хийх нь хангалтгүй гэж үзсэн. Тэр жилийн эцэс гэхэд номын хоёр дахь хэвлэлд тэрээр " Пролетариат нэг улсад социалист нийгмийг байгуулж чадна, байгуулах ёстой" гэж үзсэн. 1925 оны 4-р сард Николай Бухарин ''"Баруун Европын пролетариатын ялалт байхгүй үед бид нэг улсад социализм байгуулж чадах уу?"'' гэсэн товхимолдоо энэ асуудлыг дэлгэрүүлжээ. Сталины 1926 оны 1-р сард " ''Ленинизмийн асуудлуудын тухай"'' (К вопросам ленинизма) нийтлэлийг хэвлүүлсний дараа түүний байр суурийг төрийн бодлого болгон баталсан. Энэ санааг [[Лев Троцкий|Леон Троцкий]] болон түүний дэмжигчид эсэргүүцэж, олон улсын " байнгын хувьсгал " хийх шаардлагатайг тунхаглаж, Сталиныг социалист хувьсгалын зорилго, үзэл санаанаас урвасан гэж буруушаав. Өөрсдийгөө Троцкист гэж тодорхойлсон дэлхийн янз бүрийн [[Дөрөвдүгээр Интернационал|Дөрөвдүгээр интернационалист]] бүлгүүд өөрсдийгөө энэ уламжлалд зогсож байгаа гэж үздэг бол Маоист Хятад нэг улсад социализмын онолыг албан ёсоор дэмжиж байв. Европын социал демократууд европизм болон [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] доторх үндэстэн дамнасан интеграцчлалыг тууштай дэмждэг ч зүүн талд үндсэрхэг үзэлтнүүд болон евроскептикүүд цөөнх байдаг. Хэд хэдэн судлаачид зүүний үндсэрхэг үзлийн энэ хэлбэрийг бусад улс орнуудтай эдийн засгийн интеграцчлалаас үүдэлтэй дарамт шахалттай холбодог бөгөөд энэ нь ихэвчлэн [[Неолиберализм|неолиберал]] чөлөөт худалдааны хэлэлцээрүүдээр дэмжигддэг. Энэ үзлийг заримдаа үндэстний дээд байгууллагуудад дайсагнасан байдлыг зөвтгөхөд ашигладаг. Зүүн жигүүрийн үндсэрхэг үзэл нь бусад үндэстний мөлжлөг, дарангуйллыг даван туулахыг эрмэлздэг зүүний ажилчин ангийн [[Популизм|популист]] мөрийн хөтөлбөрийг онцолсон үндсэрхэг үзлийн аливаа хэлбэрийг хэлж болно. Гуравдагч ертөнцийн колоничлолын эсрэг олон хөдөлгөөнүүд зүүний болон социалист үзэл санааг хүлээн авсан. Гуравдагч ертөнцийн үзэл нь нэгдүгээр болон хоёрдугаар дэлхийн хөгжингүй орнууд болон гуравдагч ертөнцийн хөгжиж буй орнуудыг хуваахыг улс төрийн өндөр ач холбогдолтой гэж үздэг зүүний үзэл баримтлалын чиг хандлага юм. Энэ хандлага нь капиталистуудын империализмын эсрэг колоничлох, үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмждэг. Гуравдагч ертөнцийн үзэл нь Африкийн социализм, [[Социализм|Латин Америкийн социализм]], Маоизм, <ref>{{Cite web |date=2 November 2011 |title=What is Maioism-Third Worldism? |url=https://anti-imperialism.org/2012/11/02/what-is-maoism-third-worldism/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171016070235/https://anti-imperialism.org/2012/11/02/what-is-maoism-third-worldism/ |archive-date=16 October 2017 |access-date=16 October 2017 |publisher=Anti-Imperialism.org}}</ref> зэрэгтэй нягт холбоотой. </link> пан-Африкизм ба пан-Арабизм . Мексикийн Үндэсний эрх чөлөөний Запатистагийн арми, [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африкийн]] Абахлали бааз Мжондоло, Энэтхэгийн Наксалитууд зэрэг хөгжиж буй дэлхийн зүүн жигүүрийн хэд хэдэн бүлгүүд Дэлхийн нэгдүгээр болон хоёрдугаар дэлхийн зүүнийхэн ангижралын төлөө арьс өнгөөр ялгаварлан гадуурхах, эцэг эхийн үзэл баримтлалыг баримталдаг гэж маргаж байна. Гуравдагч ертөнц дэх хөдөлгөөнүүд. </link><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2012)">ишлэл шаардлагатай</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> === Шашин === Анхны Францын зүүний үзэл баримтлал нь шашин шүтлэгийг эрс эсэргүүцэж, Ромын Католик Сүмийн нөлөөг эрс эсэргүүцэж, [[Атеизм|шашингүй үзэл]], сүм ба төрийг тусгаарлахыг дэмжиж, ''laïcité'' гэгддэг бодлогыг эхлүүлсэн. <ref name="Knapp">{{Cite book |last=Knapp |first=Andrew |url=https://archive.org/details/governmentpoliti0000knap |title=The government and politics of France |last2=Wright |first2=Vincent |date=2006 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-0-415-35732-6 |edition=5th |location=London [u.a.] |quote=the government and politics of france. |url-access=registration}}</ref> [[Карл Маркс]] "Шашин бол дарлагдсан амьтдын санаа алдах, зүрхгүй ертөнцийн зүрх, сүнсгүй нөхцөл байдлын сүнс юм. Энэ бол хүмүүсийн опиум " гэж батлав. <ref>Marx, Karl. 1976. ''Introduction to A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right''. Collected Works, vol. 3. New York.</ref> Зөвлөлт Орост [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Лениний]] удирдлаган дор [[Большевик|большевикууд]] бүх шашин эцэстээ сөнөнө гэсэн үзэл суртлын зарчмыг баримталж, зохион байгуулалттай [[Христ итгэл|Христийн шашин]] болон бусад шашны байгууллагуудыг устгахаар шийдсэн. 1918 онд Оросын үнэн алдартны шашны 10 шатлалыг буудан хороож, хүүхдүүд гэрээсээ гадуур ямар ч шашны боловсролыг хасчээ. <ref>[[Michael Burleigh]], ''Sacred Causes'' HarperCollins (2006), p. 41–43.</ref> Өнөөдөр [[Өрнө дахин|барууны орнуудад]] зүүний үзэл баримтлал нь шашин шүтлэг, сүм ба төрийг тусгаарлахыг дэмждэг. Гэсэн хэдий ч шашны итгэл үнэмшил нь дэвшилтэт хөдөлгөөн, Нийгмийн сайн мэдээний хөдөлгөөн, иргэний эрхийн хөдөлгөөн, дайны эсрэг хөдөлгөөн, [[Цаазаар авах ял|цаазаар авах ялын]] эсрэг хөдөлгөөн, чөлөөлөх теологи зэрэг зүүний олон хөдөлгөөнтэй холбоотой байв. Роберт Оуэн, Чарльз Фурье, Конт де Сен-Симон зэрэг эртний утопист социалист сэтгэгчид социализмын онолыг Христийн шашны зарчмууд дээр үндэслэсэн байдаг. [[Пацифизм]], нийгмийн шударга ёс, арьс өнгөний тэгш байдал, [[хүний эрх]], капитализм, хэт их баялгийг үгүйсгэх зэрэг зүүний бусад нийтлэг санаа зовнилыг [[Библи|Библиэс]] олж болно . 19-р зууны сүүлчээр АНУ-д [[Протестант урсгал|протестант]] нийгмийн сайн мэдээний хөдөлгөөн үүсч, итгэл үнэмшилд суурилсан нийгмийн идэвхжилээр дамжуулан дэвшилтэт болон [[Социализм|социалист]] сэтгэлгээг [[Христ итгэл|Христийн шашинтай]] нэгтгэсэн. Бусад зүүний шашны хөдөлгөөнүүдэд Буддын социализм, Еврейн социализм, Исламын социализм орно. Их Британи дахь "Хүндэтгэх нам" болон "Дайныг зогсоо" эвсэл зэрэг зүүний болон дайны эсрэг лалын шашинтнуудын хооронд холбоотнууд бий. Францад зүүний үзэлтнүүд сургуулиудад хижаб өмсөхийг хориглох талаар санал зөрөлдөж байгаа бөгөөд зарим зүүний үзэлтнүүд ''ламын'' зарчмын дагуу сүм, төрийг тусгаарлахыг хориглохыг дэмжиж, бусад зүүний үзэлтнүүд хувь хүний болон шашны эрх чөлөөнд суурилсан хоригийг эсэргүүцэж байна. . === Нийгмийн дэвшилтэт үзэл ба эсрэг соёл === Нийгмийн дэвшилтэт үзэл нь орчин үеийн зүүний үзлийн бас нэг нийтлэг шинж чанар бөгөөд ялангуяа АНУ-д нийгмийн дэвшилтэт үзэлтнүүд боолчлолыг устгах, [[Эмэгтэйчүүдийн сонгох, сонгогдох эрх|эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг]] [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуульд]] баталгаажуулах, <ref>{{Cite web |title=For Teachers (Library of Congress) |url=http://lcweb2.loc.gov/learn/features/timeline/progress/suffrage/suffrage.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110213539/http://lcweb2.loc.gov/learn/features/timeline/progress/suffrage/suffrage.html |archive-date=10 January 2009 |access-date=13 May 2010 |publisher=Lcweb2.loc.gov}}</ref> эрхийг хамгаалахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. иргэний эрх, ЛГБТQ эрх, эмэгтэйчүүдийн эрх, олон соёлт үзэл . Прогрессивчууд хоёулаа [[Хуурай хууль|согтууруулах ундааг хориглох тухай]] хууль тогтоомжийг дэмжиж, 1920-иод оны дунд үеэс сүүлч, 1930-аад оны эхэн үед түүнийг хүчингүй болгохын төлөө ажиллаж байна. [[Өрнө дахин|Барууны ертөнц]] дэх нийгмийн дэвшилтэт үзэлтэй холбоотой өнөөгийн байр суурь нь [[цаазаар авах ял]], эрүүдэн шүүх, олон нийтийн хяналт, хар тамхины эсрэг дайныг эрс эсэргүүцэж, [[Үр хөндөлт|үр хөндөлтийн]] эрх, танин мэдэхүйн эрх чөлөө, ЛГБТК-ын эрхийг дэмжих, тэр дундаа ижил хүйстнүүдийн гэрлэлтийг хууль ёсны дагуу хүлээн зөвшөөрөх зэрэг орно . -Хүүхэд үрчлэн авах, хууль ёсны хүйсээ өөрчлөх эрх, жирэмслэлтээс хамгаалах эм тараах, үр хөврөлийн [[Үүдэл эс|үүдэл эсийн судалгааг]] төрийн санхүүжүүлэх. Нийгмийн болон иргэний эрх чөлөөг өргөжүүлэх хүсэл нь либертари хөдөлгөөнийхтэй ихэвчлэн давхцдаг. Ардчилсан нийгэм, засгийн газрын тогтолцоо нь бүх нийтийг хамарсан, бүх нийтийн боловсролын тогтолцоогүйгээр бараг боломжгүй гэж үздэг Лестер Фрэнк Уорд, Жон Дьюи зэрэг нийгмийн дэвшилтэт хүмүүсийн анхаарлыг татсан сэдэв бол олон нийтийн боловсрол юм. 1960-1970-аад оны эсрэг соёл, дайны эсрэг янз бүрийн хөдөлгөөнүүд Шинэ Зүүний үзэлтэй холбоотой байв. Өмнөх зүүний үзэлтнүүд үйлдвэрчний эвлэлийн идэвхжил, пролетарийн хувьсгалд анхаарлаа хандуулж байснаас ялгаатай нь Шинэ Зүүний үзэл баримтлал нь улс төрийн идэвхжилийн өргөн хүрээний тодорхойлолтыг нийгмийн идэвхжил гэж нэрлэсэн. АНУ-ын Шинэ Зүүний үзэл нь хиппи хөдөлгөөн, сургуулийн кампус дахь олон нийтийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөн, ангид суурилсан дарангуйллыг эсэргүүцэхээс эхлээд хүйс, арьсны өнгө, [[Хүйсийн баримжаа|бэлгийн чиг баримжаа]] зэрэг асуудлуудыг хамарч байгаатай холбоотой юм. Британийн шинэ зүүний үзэл бодол нь хуучин зүүний үзлийн алдааг засахыг оролдсон оюун ухаанаар удирдуулсан хөдөлгөөн байв. Шинэ зүүнийхэн нийгэмд ноёрхож буй авторитар бүтцийг эсэргүүцэж, түүнийг " Байгууллага " гэж нэрлэж, "Эстобилсын эсрэг" гэж нэрлэх болсон. Шинэ зүүний хүчнийхэн аж үйлдвэрийн ажилчдыг бөөнөөр нь элсүүлэхийг эрмэлзээгүй, харин тэд илүү сайн төрлийн нийгмийн хувьсгалын эх үүсвэр болж чадна гэдэгт итгэлтэйгээр зохион байгуулалтад нийгмийн идэвхитэн хандах хандлагад анхаарлаа төвлөрүүлжээ. Энэ үзлийг хэд хэдэн [[Марксизм|марксистууд]], ялангуяа троцкистууд шүүмжилсэн бөгөөд тэд энэхүү хандлагыг "орлуулалт" гэж тодорхойлсон бөгөөд энэ нь нийгэм дэх бусад бүлгүүд хувьсгалт байгууллагыг "орлож", "орлож" чадна гэсэн буруу, марксист бус итгэл үнэмшил гэж тодорхойлсон. ажилчин анги. <ref>{{Cite web |title=Tony Cliff: Trotsky on substitutionism (Autumn 1960) |url=http://www.marxists.org/archive/cliff/works/1960/xx/trotsub.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615002815/http://www.marxists.org/archive/cliff/works/1960/xx/trotsub.htm |archive-date=15 June 2010 |access-date=13 May 2010 |publisher=Marxists.org}}</ref> <ref>{{Cite web |date=6 November 2006 |title=Against Substitutionism |url=https://www.scribd.com/doc/4662049/Against-Substitutionism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220003148/http://www.scribd.com/doc/4662049/Against-Substitutionism |archive-date=20 February 2009 |access-date=13 May 2010 |publisher=Scribd.com}}</ref> Эртний олон феминистууд болон эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалагчдыг үеийнхэн нь зүүний нэг хэсэг гэж үздэг байв. Феминист анхдагч Мэри Воллстоункрафтад Томас Пэйн нөлөөлсөн. [[Марксизм|Марксист]] философич, идэвхтэн [[Роза Люксембург]], Клара Цеткин, Александра Коллонтай, Виржиниа Болтен, [[Эмма Гольдман|Эмма Голдман]], Лусиа Санчес Саорнил зэрэг [[Анархизм|анархист]] философич, идэвхтнүүд , социологч, [[Хелен Келлер|философич Хеленс]] гэх мэт олон алдартай зүүний үзэлтнүүд жендерийн тэгш байдлыг хүчтэй дэмжигчид байсан. болон [[Анни Безант|Анни Бесант]] . <ref>{{Cite book |last=Campling |first=Jo |title=Feminist Political Theory: An Introduction |date=2003 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-0-333-94568-1 |editor-last=Bryson |editor-first=Valerie |edition=2nd |location=Houndmills, Basingstoke, Hampshire [u.a.]}}</ref> Гэсэн хэдий ч Роза Люксембург, <ref>{{Cite web |title=Rosa Luxemburg: Women's Suffrage and Class Struggle (1912) |url=https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1912/05/12.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113123614/https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1912/05/12.htm |archive-date=13 January 2017 |access-date=15 November 2016 |publisher=Marxists.org}}</ref> Клара Цеткин, <ref>{{Cite web |date=28 December 2008 |title=Clara Zetkin: On a Bourgeois Feminist Petition |url=http://www.marxists.org/archive/draper/1976/women/3-zetkin.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717034055/http://www.marxists.org/archive/draper/1976/women/3-zetkin.html |archive-date=17 July 2018 |access-date=15 November 2016 |publisher=Marxists.org}}</ref> <ref>{{Cite web |date=29 February 2004 |title=Clara Zetkin: Lenin on the Women's Question – 1 |url=http://www.marxists.org/archive/zetkin/1920/lenin/zetkin1.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030154957/http://www.marxists.org/archive/zetkin/1920/lenin/zetkin1.htm |archive-date=30 October 2019 |access-date=15 November 2016 |publisher=Marxists.org}}</ref>, Александра Коллонтай <ref>{{Cite web |last=Kollontai |first=Alexandra |title=The Social Basis of the Woman Question by Alexandra Kollontai 1909 |url=http://www.marxists.org/archive/kollonta/1909/social-basis.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028195319/http://www.marxists.org/archive/kollonta/1909/social-basis.htm |archive-date=28 October 2019 |access-date=15 November 2016 |publisher=Marxists.org}}</ref> <ref>{{Cite web |last=Kollontai |first=Alexandra |title=Women Workers Struggle For Their Rights by Alexandra Kollontai 1919 |url=http://www.marxists.org/archive/kollonta/1919/women-workers/ch01.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181212181444/http://www.marxists.org/archive/kollonta/1919/women-workers/ch01.htm |archive-date=12 December 2018 |access-date=15 November 2016 |publisher=Marxists.org}}</ref> зэрэг марксистууд эмэгтэйчүүдийн нийгмийн радикал тэгш байдлыг дэмжигчид бөгөөд либерал феминизмийг үгүйсгэж, эсэргүүцсээр ирсэн. капиталист хөрөнгөтний үзэл суртал байх. Марксистууд [[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|олон улсын ажилчин эмэгтэйчүүдийн баярын]] анхны арга хэмжээг зохион байгуулах үүрэгтэй байв. <ref>{{Cite web |last=Kollontai |first=Alexandra |date=26 August 1920 |title=1920-Inter Women's Day |url=http://www.marxists.org/archive/kollonta/1920/womens-day.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180523044541/https://www.marxists.org/archive/kollonta/1920/womens-day.htm |archive-date=23 May 2018 |access-date=13 May 2010 |publisher=Marxists.org}}</ref> Эмэгтэйчүүдийн эрх чөлөөний хөдөлгөөн нь Хуучин Зүүний үзэл баримтлалыг илт эсэргүүцсэн Шинэ Зүүн болон бусад шинэ нийгмийн хөдөлгөөнүүдтэй нягт холбоотой. Социалист феминизм нь "Эрх чөлөөний социалист нам" ба "Радикал эмэгтэйчүүд " ба Сельма Жеймс тэргүүтэй марксист феминизм нь өөрсдийгөө зүүний доторхи эрэгтэйчүүд давамгайлсан, хүйсээр ялгаварлан гадуурхах бүтцийг эсэргүүцдэг зүүний нэг хэсэг гэж үздэг байв. Зүүний үзэл суртал болон ЛГБТК-ын эрхийн төлөөх тэмцлийн хоорондын холбоо нь бас чухал түүхтэй. ЛГБТК-ын эрхийн төлөөх тэмцлийн эхэн үед оролцож байсан алдартай социалистуудын дунд Эдвард Карпентер, [[Оскар Уайльд|Оскар Уайлд]], Харри Хэй, Баярд Рустин, Даниел Герин нар багтжээ. Шинэ зүүнийхэн 1969 оны Стоунволлын үймээний дараа ЛГБТК-ын эрхийн хөдөлгөөнийг үүсгэн байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн ЛГБТК-ын эрх, эрх чөлөөг тууштай дэмждэг. Орчин үеийн зүүний идэвхтнүүд, Куба зэрэг социалист орнууд ЛГБТК+ хүмүүсийг идэвхтэй дэмжиж, ЛГБТК+ эрх, тэгш байдлын төлөөх тэмцэлд оролцож байна. == Түүх == [[Файл:Estatesgeneral.jpg|thumb| 1789 оны 5-р сарын 5-нд Версаль хотод 1789 оны Ерөнхий эдлэнгийн нээлт]] Улс төрд ''Зүүний'' гэсэн нэр томьёо нь [[Францын хувьсгал|Францын хувьсгалаас]] гаралтай бөгөөд хааны хоригийг эсэргүүцсэн улс төрийн бүлгүүд ( Гурав дахь засаглалын Монтанард, Якобины депутатууд) ерөнхийдөө парламентын тэргүүлэгч гишүүний даргын зүүн талд суудаг, харин парламентын гишүүдийг дэмжигчдийг дэмжсэн хүмүүс байдаг. Хааны хоригийн эрх түүний баруун талд суув. <ref>[[Michel Winock]], La Droite, hier et aujourd'hui, tempus, 2012, p. 12.</ref> Энэ зуршил нь анхны Францын үндэсний ассамблейгаас эхэлсэн. 19-р зууны турш зүүн ба барууныг хуваах гол шугам нь Францын [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улсыг]] дэмжигчид болон [[Хаант засаг|хаант засаглалын]] эрх ямбаны хүмүүсийн хооронд байв. <ref name="Knapp"/> {{Rp|2}}Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Улсын үеийн 6-р сарын бослого нь 1848 оны хувьсгалын дараа зүүний хүчнийхэн өөрийгөө дахин батлах гэсэн оролдлого байсан боловч хүн амын цөөн хэсэг нь л үүнийг дэмжсэн. 19-р зууны дунд үед [[үндсэрхэг үзэл]], [[социализм]], [[ардчилал]], клерикализмын эсрэг үзэл нь Францын зүүний хүчний гол шинж чанар болжээ. [[III Наполеон|III Наполеоны]] 1851 оны төрийн эргэлт болон дараа нь Хоёр дахь эзэнт гүрэн байгуулагдсаны дараа [[Марксизм]] зүүний үзэлтэй улс төрийн хүчний хувьд радикал бүгд найрамдах үзэл, утопик социализмтай өрсөлдөж эхэлсэн. 1848 оны Европ даяар өрнөсөн хувьсгалын давалгаан дунд хэвлэгдсэн [[Карл Маркс]], [[Фридрих Энгельс]] нарын нөлөө бүхий ''[[Коммунист намын тунхаг|Коммунист тунхагт]]'' хүн төрөлхтний бүх түүхийг ангийн тэмцэл тодорхойлдог гэж онцолсон байдаг. Тэд пролетарийн хувьсгал эцэстээ хөрөнгөтний [[Капитализм|капитализмыг]] устгаж, улс оронгүй, мөнгөгүй, ангигүй коммунист нийгмийг бий болгоно гэж зөгнөсөн . Энэ үед ''жигүүр'' гэдэг үгийг баруун, зүүн хоёрын аль алинд нь хавсаргасан. <ref name="oed.com">{{Cite encyclopedia|title=Home: Oxford English Dictionary|url=http://www.oed.com/view/Entry/107000?redirectedFrom=left-wing#eid|access-date=3 June 2017}}</ref> Олон улсын ажилчдын холбоо (1864-1876), заримдаа Анхны Интернационал гэж нэрлэгддэг бөгөөд ангигүй, харьяалалгүй нийгэмд хэрхэн хүрэх талаар олон янзын үзэл бодолтой олон орны төлөөлөгчдийг цуглуулсан. Маркс, Михаил Бакуниныг дэмжигчдийн хооронд хагарал үүссэний дараа анархистууд Сент-Имье Интернэшнл, дараа нь Олон улсын ажилчдын холбоо (IWA-AIT) байгуулжээ. <ref>{{Cite book |last=Marshall |first=Peter |title=Demanding the Impossible — A History of Anarchism |title-link=Demanding the Impossible |publisher=[[Fontana Press]] |year=1993 |isbn=978-0-00-686245-1 |location=London |page=[https://archive.org/details/demandingimpossi00mars_782/page/n545 9]}}</ref> Хоёрдугаар Интернационал (1888-1916) [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] асуудлаар санал зөрөлдөв. Дайны эсрэг тэмцэгчид, түүний дотор [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]], [[Роза Люксембург]] нар өөрсдийгөө зүүн тийшээ гэж үздэг байв. АНУ-д нийгмийн либералууд, дэвшилтэт үзэлтнүүд, үйлдвэрчний эвлэлийнхэн зэрэг зүүний үзэлтнүүдэд Томас Пэйний бүтээлүүд нөлөөлсөн бөгөөд тэрээр хөрөнгөд суурилсан тэгшитгэх үзлийн үзэл баримтлалыг нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ нь нөөцийг дахин хуваарилах замаар нийгмийн тэгш байдлыг хангах боломжтой гэсэн онолыг дэвшүүлсэн юм. [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн иргэний дайны]] дараах сэргээн босголтын эриний дараа үйлдвэрчний эвлэл, иргэний эрхийн хөдөлгөөн, дайны эсрэг хөдөлгөөнийг дэмжигчдийг "зүүн" гэсэн хэллэгээр тайлбарлахад ашигласан. <ref name="Van Gosse 2005">{{Cite book |last=Van Gosse |title=The Movements of the New Left, 1950–1975: A Brief History with Documents |url=https://archive.org/details/movementsofnewle0000goss |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2005 |isbn=978-1-4039-6804-3}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Reuss |first=JoAnne C. |title=American Folk Music and Left-Wing Politics |url=https://archive.org/details/americanfolkmusi0000reus |publisher=[[The Scarecrow Press]] |year=2000 |isbn=978-0-8108-3684-6}}</ref> Сүүлийн үед ''зүүн'', ''баруун жигүүрийг'' [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан]] ба [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдах]] намын ижил утгатай, эсвэл либерализм ба консерватизмын ижил утгатай үг болгон ашиглах болсон. <ref>Reported in ''Mother Jones'', 29 April 2009.</ref> </link><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="A complete citation is needed. (June 2017)">бүрэн ишлэл шаардлагатай</span>]]'' &#x5D;</sup> <ref>{{Cite news |date=10 September 2007 |title=Study finds left-wing brain, right-wing brain |work=[[Los Angeles Times]] |url=http://www.latimes.com/news/science/la-sci-politics10sep10,0,5982337.story |url-status=live |access-date=2 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412144317/http://www.latimes.com/news/science/la-sci-politics10sep10,0,5982337.story |archive-date=12 April 2010}}</ref> Баруун нь популист байсан тул Баруун болон Зүүн блокийн аль алинд нь авангард урлаг гэж үздэг аливаа зүйлийг Европ даяар зүүний үзэл гэж нэрлэдэг байсан тул Пикассогийн ''Герника'' Европт "зүүний үзэлтэй" гэж тодорхойлсон <ref>{{Cite book |last=Werckmeister |first=Otto Karl |title=Icons of the Left: Benjamin and Eisenstein, Picasso and Kafka After the Fall of Communism |url=https://archive.org/details/iconsofleftbenja0000werc |date=1999 |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn=978-0226893563 |location=Chicago}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (January 2017)">хуудас&nbsp;хэрэгтэй</span>]]'' &#x5D;</sup> мөн Оросын хөгжмийн зохиолч [[Дмитрий Шостакович|Шостаковичийн]] дуурийг ( ''Мценскийн тойргийн хатагтай Макбет'' ) ''Правда'' дахь "Энд бид байгалийн, хүний хөгжмийн оронд "зүүний" төөрөгдөлтэй байна" гэж буруушаав. <ref>{{Cite book |last=Gutman |first=David |title=Prokofiev |date=1996 |publisher=Omnibus Press |isbn=978-0711920835 |edition=New |location=London}}</ref>  Зүүн жигүүрийн улс төрийн хүрээ нь зүүн төвөөс хэт зүүний эсвэл хэт зүүний хооронд хэлбэлздэг. ''Зүүн төвийн'' үзэл баримтлал нь капитализм ба зах зээлийн эдийн засгийг хүлээн зөвшөөрдөг улс төрийн гол чиглэлийн байр суурийг илэрхийлдэг. ''Хэт зүүний'' болон ''хэт зүүний'' үзэл баримтлалыг эдийн засаг, улс төр, нийгмийн ардчиллыг төлөөлсөн эдийн засгийн ардчилал, шууд ардчилал дээр суурилсан социалист нийгмийг сурталчлахын оронд илүү радикал, [[капитализм]], үндсэн урсгалын төлөөллийн ардчиллыг эрс үгүйсгэсэн байр суурийг илэрхийлэхэд ашигладаг. Зүүн төвийн үзэл баримтлалд [[Социал демократ|социал демократууд]], социал либералууд, дэвшилтэт үзэлтнүүд, ногоонууд багтдаг. Зүүн төвийн дэмжигчид эрх мэдэл бүхий төрийн сектор, хөгжиж буй хувийн хэвшил бүхий холимог эдийн засагт нөөцийн зах зээлийн хуваарилалтыг хүлээн зөвшөөрдөг. Зүүн төвийн бодлого нь нийтийн эрх ашигт хамаарах асуудалд хязгаарлагдмал төрийн оролцоог дэмжих хандлагатай байдаг. Хэд хэдэн оронд ''хэт зүүний'' болон ''радикал зүүний'' үзэл баримтлал нь [[анархизм]], автономитизм, [[Коммунизм|коммунизмын]] олон төрлүүдтэй холбоотой байдаг. Эдгээрийг капитализмын эсрэг болон эко терроризмыг дэмжигч бүлгүүдийг тодорхойлоход ашигласан. Францад Социалист нам, Францын Коммунист намаар төлөөлдөг зүүн төв ба зүүний үзэлтнүүд, анархо-коммунистууд, маоистууд, троцкистуудаар төлөөлдөг хэт зүүний үзэл баримтлалыг хооронд нь ялгадаг. <ref>Cosseron, Serge (ed.). ''Le dictionnaire de l'extrême gauche''. Paris: [[Éditions Larousse|Larousse]], 2007. p. 20.</ref> [[АНУ-ын Дотоодын Аюулгүй Байдлын Департамент|АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын яамнаас]] "зүүний хэт даврагч үзэл" гэж "улс төрийн тогтсон үйл явцаар бус хүчирхийллийн хувьсгалаар өөрчлөлт хийхийг эрмэлздэг" бүлэглэлүүд гэж тодорхойлсон. <ref>{{Cite web |title=Leftwing Extremists Increase in Cyber Attacks |url=http://theplumline.whorunsgov.com/wp-content/uploads/2009/04/hsa-leftwing-extremists-increase-in-cyber-attacks-dated-26-january-2009.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419052505/http://theplumline.whorunsgov.com/wp-content/uploads/2009/04/hsa-leftwing-extremists-increase-in-cyber-attacks-dated-26-january-2009.pdf |archive-date=19 April 2009 |access-date=3 June 2017}}</ref> Хэт барууны улс төртэй адил хэт зүүний хэт туйлширсан улс төр нь улс төрийн хүчирхийлэл, радикализм, [[Төрлөөр устгах|геноцид]], [[терроризм]], хорлон сүйтгэх, эд хөрөнгөд хохирол учруулах, зэвсэгт бүлэглэл байгуулах, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, хуйвалдаан, харийнхныг үзэн ядах, [[Үндсэрхэг үзэл|үндсэрхэг үзлийг]] өдөөсөн. <ref name="Rossi 2021">{{Cite journal |last=Rossi |first=Federica |date=April 2021 |editor-last=Treiber |editor-first=Kyle |title=The failed amnesty of the 'years of lead' in Italy: Continuity and transformations between (de)politicization and punitiveness |journal=[[European Journal of Criminology]] |location=[[Los Angeles]] and [[London]] |publisher=[[SAGE Publications]] on behalf of the [[European Society of Criminology]] |volume=20 |issue=2 |pages=381–400 |doi=10.1177/14773708211008441 |issn=1741-2609 |s2cid=234835036 |quote=The [[Years of Lead (Italy)|1970s in Italy]] were characterized by the persistence and prolongation of political and social unrest that many Western countries experienced during the late 1960s. The decade saw the multiplication of far-left [[Terrorism in Italy|extra-parliamentary organizations]], the presence of a [[militant]] [[Far-right politics in Italy|far right movement]], and an upsurge in the use of [[Political violence|politically motivated violence]] and state repressive measures. The increasing militarization and the use of political violence, from [[sabotage]] and damage to property, to [[kidnapping]]s and [[Targeted killing|targeted assassinations]], were justified by left-wing groups both as necessary means to achieve a revolutionary project and as defences against the threat of a neo-fascist coup. |doi-access=free}}</ref> <ref name="Ojeili-Taylor 2018">{{Cite journal |last=el-Ojeili |first=Chamsy |last2=Taylor |first2=Dylan |date=September 2018 |editor-last=Cheng |editor-first=Enfu |editor2-last=Schweickart |editor2-first=David |editor3-last=Andreani |editor3-first=Tony |title=The Revaluation of All Values: Extremism, The Ultra-Left, and Revolutionary Anthropology |journal=International Critical Thought |publisher=[[Taylor & Francis]] on behalf of the Chinese Academy of Social Sciences |volume=8 |issue=3 |pages=410–425 |doi=10.1080/21598282.2018.1506262 |issn=2159-8282 |eissn=2159-8312 |s2cid=158719628}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=McClosky |first=Herbert |last2=Chong |first2=Dennis |date=July 1985 |title=Similarities and Differences Between Left-Wing and Right-Wing Radicals |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0007123400004221/type/journal_article |journal=British Journal of Political Science |language=en |volume=15 |issue=3 |pages=329–363 |doi=10.1017/S0007123400004221 |issn=0007-1234 |s2cid=154330828 |quote=Once one adjusts for superficial differences, Shils contended, communists and other radicals of the far left resemble right-wing radicals in zealotry, susceptibility to Manichean interpretations of human events, implacable hatred of opponents, intolerance toward dissenters and deviants, and an inclination to view public affairs as the outcome of conspiracies and secret plots.}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Kopyciok |first=Svenja |last2=Silver |first2=Hilary |date=2021-06-10 |title=Left-Wing Xenophobia in Europe |journal=Frontiers in Sociology |volume=6 |pages=666717 |doi=10.3389/fsoc.2021.666717 |issn=2297-7775 |pmc=8222516 |pmid=34179182 |quote=We find that a surprisingly large share of those who identify as far left do express extremely xenophobic attitudes, and we profile them in contrast to far right xenophobes. |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Chen |first=Cheng |last2=Lee |first2=Ji-Yong |date=2007-12-01 |title=Making sense of North Korea: "National Stalinism" in comparative-historical perspective |url=https://online.ucpress.edu/cpcs/article/40/4/459/77/Making-sense-of-North-Korea-National-Stalinism-in |journal=Communist and Post-Communist Studies |language=en |volume=40 |issue=4 |pages=459–475 |doi=10.1016/j.postcomstud.2007.10.003 |issn=0967-067X |quote=the role of strong anti-liberal ideology that combined both far left and far right nationalist elements was highly significant in sustaining the regime and therefore should not be underestimated...the DPRK regime was able to hold on to power by using imagined and real external threats, such as the nuclear and missile crises, to justify continuing domestic repression and reinforce its nationalist claims}}</ref> Хятадад ''Хятадын шинэ зүүний'' үзэл гэдэг нь 1980, 1990-ээд онд [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопиний]] хийсэн эдийн засгийн шинэчлэлийг эсэргүүцэж, оронд нь Маоизмын бодлогыг сэргээж, социалист эдийн засагт нэн даруй шилжихийг дэмжигчдийг илэрхийлдэг. <ref>{{Cite news |date=22 February 2006 |title=China launches 'New Deal' for farmers |work=[[Financial Times]] |url=http://news.ft.com/cms/s/74029202-a389-11da-83cc-0000779e2340,s01=1.html}}</ref> [[Өрнө дахин|Барууны ертөнцөд]] ''шинэ зүүний'' үзэл баримтлалыг нийгэм, соёлын улс төрд ашигладаг. 1980-аад оны үед Нэгдсэн Вант Улсад ''хатуу зүүний'' үзэл баримтлалыг Тони Беннийг дэмжигчид, тухайлбал Кампанит ажлын бүлэг, ''Лондонгийн Хөдөлмөрийн товчооны'' сонинд оролцсон хүмүүс, Цэрэгчин, Ажилчдын эрх чөлөөний холбоо зэрэг троцкист бүлгүүдэд хэрэглэж байжээ. <ref>{{Cite news |date=4 December 2000 |title=Benn's golden anniversary |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1054337.stm |url-status=live |access-date=4 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210301121545/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/1054337.stm |archive-date=1 March 2021}}</ref> Мөн тэр үед ''зөөлөн зүүн'' гэсэн нэр томьёо нь Кейнсианизмыг хүлээн зөвшөөрч, төвтэй ойр, дунд зэрэг гэж үздэг Британийн Хөдөлмөрийн намын дэмжигчдэд хэрэглэсэн. [[Тони Блэр|Тони Блэйр]], [[Гордон Браун]] нарын удирдлаган дор Хөдөлмөрийн нам Гурав дахь арга замыг баталж, шинэ хөдөлмөр гэж нэрээ өөрчилсөн бөгөөд үүнээс хойш үүссэн [[Неолиберализм|неолиберал]] хандлагыг зохицуулахын тулд өмнөхөөсөө бага зүүний үзэл баримтлалыг бий болгосон. 1970-аад он Кейнсианизм ба дайны дараах нийгмийн ардчилалыг нүүлгэн шилжүүлсэн. Блэйр, Браун нарын халааг авсан Лейборист намын дарга Эд Милибандийн хийсэн анхны үйлдлүүдийн нэг нь Шинэ Хөдөлмөрийн шошгооос татгалзаж, Гурав дахь замаас татгалзаж, зүүн тийшээ эргэхийг амласан явдал байв. Гэсэн хэдий ч 2010-2015 онд Доод танхимд Лейбористуудын санал хураалтаас харахад Милибандийн үеийн Хөдөлмөрийн нам Блэйрийн үеийнхтэй адил зүүнээс ижил зайг барьж байсныг харуулж байна. <ref>{{Cite news |date=26 March 2014 |title=MPs approve annual welfare cap in Commons vote |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-26743802 |url-status=live |access-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130234519/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-26743802 |archive-date=30 November 2018}}</ref> <ref>{{Cite news |date=5 November 2012 |title=Labour's return to the right |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/nov/05/labour-back-on-the-right |url-status=live |access-date=15 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202114513/https://www.theguardian.com/commentisfree/2012/nov/05/labour-back-on-the-right |archive-date=2 February 2017}}</ref> Үүний эсрэгээр Жереми Корбиныг Хөдөлмөрийн намын даргаар сонгосныг эрдэмтэд, улс төрийн тоймчид Хөдөлмөрийн нам илүү сонгодог социалист үндэс рүүгээ буцаж, неолиберализм, гуравдагч замыг үгүйсгэж, ардчилсан социалист нийгмийг дэмжиж, хэмнэлтийн бодлогыг зогсоосон гэж үзэж байна. == Мөн үзнэ үү ==  {{div col|colwidth=28em}} * [[Conflict theories]] * [[History of trade unions in the United Kingdom]] * [[Labor history of the United States]] * [[Left-wing populism]] * [[Left-wing terrorism]] * [[List of left-wing internationals]] * [[List of left-wing political parties]] * [[Post-left anarchy]] * [[Red-baiting]] * [[Red Scare]] * [[Redwashing]] * [[Social criticism]] * ''[[Woke]]'' {{div col end}} == Лавлагаа == {{Reflist}} <references responsive="1"></references> == Цаашид унших == * {{Cite book |last=Best |first=Steven |title=The Politics of Total Liberation: Revolution for the 21st Century |date=2014 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=978-1137471116 |pages=79–106 |chapter=Rethinking Revolution: Veganism, Animal Liberation, Ecology, and the Left |doi=10.1057/9781137440723_4 |author-link=Steven Best}} * ''Encyclopedia of the American Left'', ed. by Mari Jo Buhle, Paul Buhle, Dan Georgakas, Second Edition, Oxford University Press 1998,  . * Lin Chun, ''The British New Left'', Edinburgh: Edinburgh Univ. Press, 1993. * Geoff Eley, ''Forging Democracy: The History of the Left in Europe, 1850–2000'', Oxford University Press 2002,  . * "Leftism in India, 1917–1947", Satyabrata Rai Chowdhuri, Palgrave Macmillan, UK, 2007,  . [[Ангилал:Political terminology]] [[Ангилал:Political spectrum]] [[Ангилал:Зүүний улс төр]] [[Ангилал:Left-wing politics]] [[Ангилал:Pages with unreviewed translations]] rqyy35lgotbdqzl8zfczm5775ejp1ka 0 134900 864868 809523 2026-08-05T18:22:52Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864868 wikitext text/x-wiki '''Ашина''' нь ''эртний түрэг хэлт овог, Түрэг хаадын овог юм''. Энэ овог 6-р зууны дундуур удирдагч [[Буман хаан|Бумин Каган]] [[Нирун улс|Нирун улсын]] эсрэг бослого гаргаснаар хүчээ авсан. Ах дүүс болох нэг нь Бумин, нөгөө нь түүний ах Истэми нараас гаралтай бөгөөд Түрэгийн холбооны зүүн болон баруун хэсгийг захирч, [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсыг]] (552-603) байгуулжээ. == Гарал == V зууны эхээр Пинлянд үүсч Ганьсу, Шаньшань-д түр зуур нутаглаж байгаад Турфанд ирсэн Ашина овгийг 460 онд жужанчууд эзэлж Алтайд нүүлгэж суулгаад төмрөөр алба авах болжээ. Алтайд нутаглаж байхдаа ашина нар Түрэг хэмээх шинэ угсаатны бүрдлийн цөм болжээ. 442/443 оны заагт Гаочан (Турфан)-д нүүн очсон төмөрчдийн хүрээнийхэн нутгийн уугуул иргэдтэй холилдож, төмөрчдийн үр сад, эхийн талаар өөрсдийн ургаа нэрлэж эхэлсний нэг нь Ашина гэж Түрэгийн уг гарвалын домогт өгүүлдэг. Ийм учир С.Г.Кляшторный “Ашина” нэрийн утга, уугуул хэлбэрийг тэр үеийн Дорнод Туркестаны гол хэлүүдээс хайжээ. Ашина нь IV-IX зууны Тохар А хэлний Āśna- (хөх, бараан) буюу Хотан-сакийн Āṣṣeiṇa ~ Āṣṣeṇa (хөх) гэдэг үгээс гаралтайг тогтоожээ. Бугатын согд бичээст “Турк-Ашнас (tr-'wkt '(')šy-n's)”, IX зууны үеийн араб сурвалжид “Ашнас” гэж тэмдэглэжээ. Хөл Асгатын бичээст мөн Ашнас (Ašïnas) гэж тэмдэглэснийг эрдэмтэд илрүүлжээ. Ашинагийн эдгээр хэлбэрүүд монгол хэлний хөх, бараан гэсэн үг юм. === Этимологи === [[Файл:Turkic_horseman_(Tomb_of_An_Jia,_579_CE).jpg|thumb| Түрэгийн морьтон ( Ан Жягийн булш, МЭ 579). <ref name="REF1">{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |url=https://books.google.com/books?id=DhiWDwAAQBAJ&pg=RA1-PA228 |title=History of Central Asia, The: 4-volume set |date=18 April 2018 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-83860-868-2 |page=228 |language=en}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}</ref>]] Питер Б.Голден, <ref>{{Cite book |last=Golden |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=8-OilJCX1moC&pg=PA142 |title=Contact and Exchange in the Ancient World |last2=Mair |first2=Victor |date=2006 |publisher=University of Hawai'i Press |isbn=0824828844 |location=Honolulu |page=142}}</ref> Х.В.Хауссиг, <ref name="Haussig Н 1979">Haussig Н. </ref> С.Г.Кляшторный, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/klashtorny-sg-1965.htm Кляшторный ]</ref> <ref name="ReferenceA">Kjyashtorny S. G. ''The Royal Clan of the Turks and the Problem of its Designation // Post-Soviet Central Asia''. </ref> Картер В.Финдли, <ref name="Findley2004">{{Cite book |last=Findley |first=Carter |url=https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101 |title=The Turks in World History |date=11 November 2004 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0195177268 |edition=1 |page=[https://archive.org/details/turksworldhistor00find_101/page/n55 39] |url-access=limited}}</ref> Д.Г.Савинов, <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1988.htm Савинов Д.]</ref> Б.А.Муратов, <ref>[http://suyun.info/index.php?p=07082014_2&LANG=RUS Муратов Б. ]</ref> С.П.Гущин зэрэг хэд хэдэн судлаачид. <ref name="Conde, Lidergraf 2014">[https://www.academia.edu/23316012/Wen_S.-Q._Muratov_B.A._Suyunov_R.R._The_haplogroups_of_the_representatives_from_ancient_Turkic_clans_-_Ashina_and_Ashide_BEHPS_ISSN_2410-1788_Volume_3_2_1_2_March_2016_P.154-157 Wen S.-Q.]</ref> болон Андрас Рона-Тас <ref name="Róna-Tas1999">{{Cite book |last=Rona-Tas |first=Andras |title=Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History |date=1999 |publisher=Central European University Press |isbn=9639116483 |pages=280–281}}</ref> Ашина гэдэг нэр томъёо нь эцсийн дүндээ Индо-Европын эх сурвалжаас, магадгүй Тохар хэлнээс эсвэл Сака, Усун зэрэг зүүн Ираны олон овгийн бүлгүүдийн нэгээс гаралтай гэж үзсэн. Жонатан Рэтклифф энэ онолыг дэмжиж, Ашина угсаатны үндэс нь согд хэлээр эсвэл тохар хэлээр ярьдаг, соёлын хувьд Энэтхэг-Иран байсан байж магадгүй гэсэн олон эрдэмтдийн иш татсан. <ref>{{Cite book |last=Ratcliffe |first=Jonathan |title=Eric Voegelin's Asian Political Thought |publisher=Lexington Books |year=2020 |editor-last=Trepanier |editor-first=Lee |page=114 |chapter=}}</ref> Картер В.Финдли "Ашина" гэдэг нэр нь төв Азийн сак хэлнүүдийн аль нэгнээс гаралтай бөгөөд "цэнхэр" гэсэн утгатай (энэ нь прото-түрк хэлнээс * ''kȫk'', эртний турк хэлнээс гаралтай 𐰚𐰇𐰚 ''‎ kök'' гэж орчуулагддаг ба орчин үеийн бүх турк хэлэнд адилхан) гэж үздэг. ). [[Зүг чигийн бэлгэдэл|Цэнхэр өнгө нь зүүнтэй адилтгасан]] тул Түрэгийн эзэнт гүрний өөр нэр болох Гөктүрк нь "Дорнын түрэгүүд" гэсэн утгатай; Энэ хооронд Питер Бенжамин Голден Гөктүркүүдийн илүү хязгаарлагдмал тэмдэглэгээг зөвхөн Зүүн Түрэгүүдийг илэрхийлдэг гэж үздэг. <ref name="Findley 39">C. V. Findley 39.</ref> <ref>Golden, P.B. (1992) ''Introduction to the History of the Turkic Peoples''. </ref> Энэ санааг Унгарын судлаач Андрас Рона-Тас дэмжсэн бөгөөд тэрээр "бид Сака гаралтай хааны гэр бүл, овогтой харьцаж байна" гэж үнэмшилтэй гэж үзэж байна. <ref name="Róna-Tas 280">Róna-Tas 280.</ref> Финлли мөн хэлэхдээ, захирагчийн дагалдан яваа хүмүүсийг "чоно" гэж тодорхойлоход ашигладаг " ''Бори"'' гэдэг нэр томьёо нь Иран хэлний аль нэг хэлнээс гаралтай байж магадгүй юм. <ref>{{Cite book |last=Findley |first=Carter V. |url=https://books.google.com/books?id=ToAjDgAAQBAJ&pg=PT55 |title=The Turks in World History |date=2005 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-517726-8 |page=55 |language=en}}</ref> === Домог === [[Файл:Turkic_horsemen_with_unidentifiable_ambassadors_on_top.jpg|thumb| Михогийн оршуулгын буйдан дээр урт үстэй түрэг морьтнууд. МЭ 570 орчим. [[Умард ба Өмнөд улсуудын үе|Хойд улсууд]], [[Хятад]] . <ref name="HI">{{Cite book |last=Inagaki |first=Hajime |url=https://www.academia.edu/34579548 |title=Galleries and Works of the MIHO MUSEUM |publisher=Miho Museum |page=120-124}}</ref> <ref name="SYET">{{Cite journal |last=Yatsenko |first=Sergey A. |date=August 2009 |title=Early Turks: Male Costume in the Chinese Art |url=http://www.transoxiana.com.ar/14/yatsenko_turk_costume_chinese_art.html |journal=Transoxiana |volume=14}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYatsenko2009">Yatsenko, Sergey A. (August 2009). </cite></ref>]] Хятадын түүхчид "Чоны үлгэр I", "Чоны үлгэр II", "Шемо (жама) ба буган үлгэр", "Түүхийн түүх" гэж нэрлэсэн дөрвөн гарал үүслийн үлгэрийг "түргүүдийн түүх, түүхийн эмхэтгэлд " үндэслэн тэмдэглэсэн байдаг. эсвэл ижил эх сурвалжаас хуулбарласан бөгөөд хожмын түүхэн үлгэрийн цуглуулгад давтагдсан." <ref name="Golden2018">Golden, Peter B. (August 2018). </ref> * == Оршуулгын ёслол == Хойд Жоугийн шастир Ашинагийн оршуулгын зан үйлийг дүрсэлсэн байдаг. Талийгаачийг асарт оршуулж, гэрийн эргэн тойронд мал тахил өргөдөг байв. Талийгаачийн төрөл төрөгсөд гэрийг тойрон морь унаж, гашуудлын илэрхийлэл буюу "цусны нулимс" болгон нүүрээ зүсэж зан үйлийн дагуу хийдэг байв. Дараа нь тухайн хүн болон тэдний эд зүйлсийг шатаана. <ref>{{Cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The history of Central Asia : the age of decline and revival |date=2018 |isbn=978-1838608682 |location=London |page=183}}</ref> Д.Г.Савиновын хэлснээр, Өмнөд Сибирь болон Төв Азид Ашинагийн оршуулгын дүрслэлд бүрэн нийцэх оршуулга олдоогүй байна. Д.Г.Савиновын хэлснээр энэ нь хэд хэдэн шалтгааны улмаас байж болно. # Төв Ази болон Өмнөд Сибирь дэх түрэгүүдийн оршуулгын газрууд хараахан олдоогүй байна; # Эх сурвалж нь шинж чанарын хувьд эмхэтгэл бөгөөд янз бүрийн эх сурвалжаас авсан оршуулгын зан үйл, оршуулгын мөчлөгийг нэгдсэн байдлаар жагсаасан; # Түрэгүүдийн оршуулгын зан үйлийг бичмэл эх сурвалжид тэмдэглэсэн хэлбэрээр нь хожим нь түрэгийн эртний соёлын Өмнөд Сибирийн зарим археологийн дурсгалт газруудад олдсон янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд үндэслэн боловсруулсан. </link><sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="The material near this tag possibly uses too vague attribution or weasel words. (May 2021)">аль нь?</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Эрх баригч элитүүдийн баталсан чандарлах ёслол нь Каганатын энгийн ард түмний дунд дэлгэрээгүй гэж үздэг. Үүнийг эрх баригч гэр бүлийн өөр өөр угсаатны гарал үүсэлтэй холбоотой гэж үзэж болно. <ref>[http://kronk.spb.ru/library/savinov-dg-1984-03.htm Савинов Д.]</ref> == Гадаад төрх == [[Файл:Turkic_Head_of_Koltegin_Statue_(35324303410).jpg|thumb| Ашина хунтайж Кул Тигиний (684-731) цээж баримал .]] ''Жоугийн ном'' ба ''Умардын гүрний түүхэнд'' бичсэнээр Ашина овог нь Памирын уулс болон ойролцоо оршин суудаг "Енисей Киргизүүд" <ref>''Zhoushu'', "vol. 50 - [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]"</ref> <ref>''Beishi'', "vol. 99 -[https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099#%E7%AA%81%E5%8E%A5 section Tujue]" </ref> {{Efn|For an English translation, see Golden (2018:300-304)<ref>Peter B. (25 July 2018). [https://www.researchgate.net/publication/326609440_The_Ethnogonic_Tales_of_the_Turks "The Ethnogonic Tales of the Türks"]. ''The Medieval History Journal''. '''21 (2)''': pp. 300-304 of pp. 291–327."</ref>}} {{Efn|However, [[Duan Chengshi]] wrote in ''[[Miscellaneous Morsels from Youyang]]'' that the mythological ancestors of Kyrgyz tribe (''Jiānkūn bùluò'' 堅昆部落) were "a god and a cow" (神與牸牛), (unlike Göktürks, whose mythological ancestress was a she-wolf).<ref>''Youzang Zazu'', "[https://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=223410 vol. 4]", quote: 「堅昆部落非狼種，其先所生之窟在曲漫山北。自謂上代有神與牸牛交於此窟。」. Siku Quanshu version, [https://ctext.org/library.pl?if=gb&file=51863&page=121 p. 121] of 161</ref><ref>Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", Inner Asia 19. p. 204-205 of 197-239</ref><ref>Golden, Peter B. (August 2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". ''The Medieval History Journal'', '''21 (2)''': p. 302, fn. 57, of pp. 297-304</ref>}} -тай холбоотой байжээ. ''Тан улсын шинэ номд'' (Синь Таншу 217б.6147) улаан үстэй, цэнхэр нүдтэй гэж тодорхойлсон байдаг бөгөөд үүнийг өмнө нь Үсүнийг дүрсэлсэн байдаг. [29] Гэсэн хэдий ч Lee & Kuang (2017)-ийн үзэж байгаагаар, Түрэгүүд нь Киргизүүдээс бие галбираараа ялгаатай байсан бөгөөд "Хятадын албан ёсны түүхэнд Түргүүд эсвэл Тиеле нарыг харьцуулж болохуйц дүрслэл байдаггүй." {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} Ли, Куанг нар Енисей Киргизүүдийн Баруун Евразийн физиологийн хамгийн их магадлалтай тайлбар нь Евразийн Энэтхэг-Европын гаплогрупп R1a-Z93- ийн өндөр давтамжтай байдагт гэж үзжээ. {{Sfn|Lee|Kuang|2017}} [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Анхны Түрэгийн хаант улсын]] гурав дахь хаган [[Мукан хаан|Мукан Каганыг]] Хятадын зохиолчид ер бусын дүр төрхтэй гэж тодорхойлсон байдаг. Тэр "өнгөт " нүдтэй, [81] <ref>[[History of the Northern Dynasties|Beishi]] [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%8C%97%E5%8F%B2/%E5%8D%B7099 vol. ]</ref> улаан хацартай, царай нь том байв. <ref>[[Book of Zhou|Zhoushu]], [https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%91%A8%E6%9B%B8/%E5%8D%B750 vol. ]</ref> <ref>{{Cite book |last=Emmerick |first=Ronald Eric |url=https://books.google.com/books?id=-bwOAQAAMAAJ |title=Akten des VII. Internationalen Kongresses für Iranische Kunst und Archäologie : München, 7.-10 |date=1979 |publisher=Dietrich Reimer Verlag GmbH |isbn=9783496001034 |location=Berlin |page=449}}</ref> Гэсэн хэдий ч 2023 онд Мукан Хааны охин хатан хаан Ашинагийн (551–582) генетикийн бүрэн шинжилгээг Xiaoming Yang нар хийсэн. Баруун-Евразийн ген ердөө (2,3%) ихэнх нь Эртний Зүүн хойд Азийн гентэй (97,7%) ,бараг Хятад ("Шар гол") хольцгүй. <ref>{{Cite journal |last=Yang |first=Xiaomin |last2=Meng |first2=Hailiang |last3=Zhang |first3=Jianlin |last4=Yu |first4=Yao |last5=Allen |first5=Edward |last6=Xia |first6=Ziyang |last7=Zhu |first7=Kongyang |last8=Du |first8=Panxin |last9=Ren |first9=Xiaoying |last10=Xiong |first10=Jianxue |last11=Lu |first11=Xiaoyu |last12=Ding |first12=Yi |last13=Han |first13=Sheng |last14=Liu |first14=Weipeng |last15=Jin |first15=Li |date=2023-01-09 |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jse.12938 |journal=Journal of Systematics and Evolution |language=en |volume=61 |issue=6 |pages=1056–1064 |doi=10.1111/jse.12938 |issn=1674-4918 |s2cid=255690237}}</ref> Хятадын түүхч Сюэ Зонжэнгийн хэлснээр Ашина овгийн анхны гишүүд Зүүн Азийн хүмүүсийнхээс эрс ялгаатай бие бялдартай байжээ. Гэвч цаг хугацаа өнгөрөхөд Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэсэн нь тэдний гадаад төрх илүү зүүн Азийн болсон байна. Сюэгийн хэлснээр, [[Согд|Согд хүн]] шиг бие галбиртай байсан нь Бумин Каганы (Анхны Түрэгийн хаант улсыг үндэслэгч) найм дахь үеийн удам Килиби хааны үед (Ашина Симо) {{Efn|Simo was described as having a physical appearance similar to that of a Sogdian (original Chinese: 胡人 ''húrén'' "non-Chinese peoples of the North or West, barbarian, > Iranian > Sogdian"<ref>Atwood, Christopher P. (2015). [https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1040&context=ealc "The Kai, the Khongai, and the Names of the Xiōngnú"]. ''International Journal of Eurasian Studies''. '''2''' p. 62 of 35–63.</ref>) and so was suspected by the Ashina khagans Shibi and Chuluo of being born out of an adulterous relationship, and therefore was not entrusted with great authorities, like commanding the army as a [[Shad (prince)|shad]].<ref>Jiu Tangshu, [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7194%E4%B8%8A vol. 194a], txt: 「思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設。」</ref>{{sfn|Lee|Kuang|2017|p=201-202}}}} байжээ. Ашиначуудын дунд холимог өвөг дээдэс. <ref>{{Cite book |last=Wang |first=Penglin |url=https://books.google.com/books?id=mOdRDwAAQBAJ&pg=PA190%7D%7D |title=Linguistic Mysteries of Ethnonyms in Inner Asia |date=2018 |publisher=Lexington |isbn=978-1498535281 |location=Lanham |pages=189–190}}</ref> Энэ нь Ашина овгийн гадаад төрхийг өөрчлөх нь МЭ 7-р зууны дунд үе гэхэд бараг дууссан болохыг харуулж байна. <ref name=":1">{{Cite book |last=Ahmet. |first=Tasagil |title=Gök-Türkler |date=15 September 2023 |others=Onat, Ayse., Izgi, Özkan., Türk Tarih Kurumu. |isbn=9789751624604 |edition=3 cilt birarada 1. baski |location=Ankara |oclc=880367410}}</ref> <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedia:Эх сурвалж|<span title="This citation requires a reference to the specific page or range of pages in which the material appears. (September 2022)">хуудас&nbsp;хэрэгтэй</span>]]'' &#x5D;</sup> [[Шиби хаан|Шиби]] хаан ч, Чулуо хаан ч аль аль нь Килиби хааныг Ашина мөн гэдэгт эргэлзэж байсан, учир нь тэрээр тужүе(түрэг) гэхээсээ илүү согд хүнтэй төстэй байсан бөгөөд түүнийг шадар байхаас сэргийлсэн юм. <ref>Jiu Tangshu, [舊唐書/卷194上 - 维基文库，自由的图书馆 vol. 194a], txt: '思摩者, 頡利族人也. 始畢、處羅以其貌似胡人, 不類突厥, 疑非阿史那族類, 故歷處羅, 頡利世, 常為夾畢特勒, 終不得典兵為設'</ref> <ref>translated by and quoted in Lee & Kuang (2017) "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples", ''Inner Asia'' 19. </ref> Туркийн түүхч [[:tr:Emel Esin|Эмел Эсин]] "Түрэгийн гүрний гишүүд, ялангуяа [[Күлтигин|Көл Тигин]] илт монголжуу төрхтэй байсан" нь монголжуу төрхтнүүдтэй гэрлэсэнтэй холбоотой байж магадгүй гэж үзжээ. <ref name="Esin1980" /> Тэрээр мөн Ашина овгийн гишүүд Хятадын язгууртнуудтай гэрлэхийг эрэлхийлдэг байсан гэж "Магадгүй Хятадыг захирах боломж олдох болов уу, эсвэл эхийн өндөр төрөлт нь ахмад настны баталгаатай байсан" гэж бичжээ. Ашина хунтайжийн хожуу дүрсэлсэн Кул Тигиний цээж баримал нь Зүүн Азийн дүр төрхтэй болохыг Эсин тэмдэглэв. <ref name="Esin1980">{{Cite book |last=Esin |first=Emel |title=A History of Pre-Islamic and Early-Islamic Turkish Culture |date=1980 |publisher=Ünal Matbaasi |location=Istanbul |page=116}}</ref> == Генетик == Канадын эрдэмтэн Жу-Юп Лигийн үзэж байгаагаар Ашина овог нь эцгийн R1a1 гаплогруппынх байж магадгүй гэж үзсэн юм. Энэ таамаглалын үндэслэл нь Ашина овгийг [[Енисейн киргиз|Енисей Киргизүүд]], мөн Ираны Сакатай нягт холбоотой гэж үздэг. Енисей Киргизүүдийн орчин үеийн удам болох [[Киргизүүд]] R1a-Z93 хаплогруппын хамгийн өндөр давтамжтай хүмүүсийн нэг юм. <ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |date=2018 |title=Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=666361 |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |language=English |volume=71 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1556/062.2018.71.2.1 |issn=0001-6446 |s2cid=133847698}}</ref> Энэ удам угсаа нь хүрэл зэвсгийн үед Алтайн нутагт нүүж ирсэн Индо-Иранчуудтай холбоотой гэж үздэг бөгөөд янз бүрийн [[түрэг]] бүлгүүд тээж явдаг. <ref>{{Cite journal |last=Wen |first=Shao-qing |last2=Du |first2=Pan-xin |last3=Sun |first3=Chang |last4=Cui |first4=Wei |last5=Xu |first5=Yi-ran |last6=Meng |first6=Hai-liang |last7=Shi |first7=Mei-sen |last8=Zhu |first8=Bo-feng |last9=Li |first9=Hui |date=March 2022 |title=Dual origins of the Northwest Chinese Kyrgyz: the admixture of Bronze age Siberian and Medieval Niru'un Mongolian Y chromosomes |url=https://www.researchgate.net/publication/354654630 |journal=Journal of Human Genetics |volume=67 |issue=3 |pages=175–180 |doi=10.1038/s10038-021-00979-x |pmid=34531527 |s2cid=254103532}}</ref> Америкийн түүхч Питер Голден Ашина овгийн удамшлын Y-ДНК-ийн генетикийн шинжилгээ нь Энэтхэг-Иранчуудтай холбоотой болохыг баталж байгаа юм шиг "түрэгүүд бүхэлдээ" нэг төрлийн бус, олон ялгаатай генийн популяциас бүрддэг байсан" үздэг ". <ref>{{Cite journal |last=Golden |first=Peter |date=2018 |title=The Ethnogonic Tales of the Türks |url=https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0971945818775373?journalCode=mhja |journal=SAGE |volume=21 |issue=2 |page=314 |doi=10.1177/0971945818775373 |s2cid=166026934}}</ref> 2023 онд Шяомин Ян ( Түрэгийн [[Хөх Түрэгийн хаант улс|хаант улсыг]] үндэслэгч [[Мукан хаан|Бумин хааны]] хоёр дахь хүү [[Буман хаан|Муган хааны]] охин, Хатан хаан Ашина ) хааны Ашинагийн эртний гишүүнд хийсэн анхны генетикийн шинжилгээг 2023 онд хийжээ. Баруун-Еврази нь ердөө (2.3%) ихэнх нь Зүүн Хойд Азийн (97.7%) гэж гарч иржээ. Баруун-Евразийн нь Ашинагийн наснаас 1566 ± 396 жилийн өмнөх (өөрөөр хэлбэл 5-р зууны үеийн) нэг хольцтой ( [[Афанасьевийн соёл]]-той) тохирч байв c. МЭӨ 1000 ). Судлаачид хатан хаан Ашина Зүүн хойд Азийн mtDNA гаплогрупп F1d -д харьяалагддаг болохыг тогтоожээ. Ашина угсаатны хувьд бусад түрэг бүлгүүдээс илүү Зүүн Хойд Азийнхантай ялангуяа генетикийн хувьд илүү ойр байсан бөгөөд төмрийн зэвсгийн дараах үеийн Амар мөрний Түнгүс хүмүүс([[Орчон]],Нанай) болон Монголын тал нутгийн бэлчээрийн малчидтай генетикийн хувьд хамгийн ойр байсан нь Ашина овог Эртний Зүүн Хойд Азиас гаралтай байж магадгүй гэсэн онолыг дэмждэг. <ref>{{Cite journal |last=Meng |first=Hailiang |title=Ancient Genome of Empress Ashina reveals the Northeast Asian origin of Göktürk Khanate |url=https://www.researchgate.net/publication/366965287 |journal=Journal of Systematics and Evolution |quote="Ashina individual clustered with ancient populations from Northeast Asia and eastern Mongolia Plateau, and especially with the Northeast Asian hunter‐gatherers."}}</ref> * == Тэмдэглэл == {{Notelist}} == Лавлагаа == {{Reflist}} * {{Cite book |last=Brook |first=Kevin Alan |title=The Jews of Khazaria |url=https://archive.org/details/jewsofkhazaria0000broo |publisher=Rowman & Littlefield |year=2018}} * {{Cite book |last=Christian |first=David |title=A history of Russia, Central Asia and Mongolia, Vol. 1: Inner Eurasia from prehistory to the Mongol Empire |publisher=Blackwell |year=1998}} * Findley, Carter Vaughin. ''The Turks in World History''. Oxford University Press, 2005.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/0-19-517726-6|0-19-517726-6]]. * Golden, Peter. ''An introduction to the history of the Turkic peoples: Ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East'', Harrassowitz, 1992. * {{Cite book |last=Grousset |first=René |url=https://archive.org/details/empireofsteppes00grou |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0-8135-1304-1 |url-access=registration}} * {{Cite web |title=Klyashtorny, Sergei. "Орхонские тюрки" ("Orhon Turks"). |url=http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20070808014724/http://www.cultinfo.ru/fulltext/1/001/008/085/212.htm |archive-date=2007-08-08 |access-date=2007-05-15}} ''The [[Зөвлөлтийн агуу нэвтэрхий толь бичиг|Great Soviet Encyclopedia]]'' 2nd ed. Soviet Encyclopedia, 1950–1958. * {{Cite journal |last=Lee |first=Joo-Yup |last2=Kuang |first2=Shuntu |date=2017-10-18 |title=A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples |url=https://brill.com/view/journals/inas/19/2/article-p197_197.xml |journal=Inner Asia |volume=19 |issue=2 |pages=197–239 |doi=10.1163/22105018-12340089 |issn=2210-5018 |s2cid=165623743 |doi-access=free}} * {{Cite book |last=Sinor |first=Denis |url=https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC |title=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750 |last2=Klyashtorny |first2=S. G. |date=1 January 1996 |publisher=[[UNESCO]] |isbn=9231032119 |editor-last=Litvinsky |editor-first=B. A. |pages=327–346 |chapter=The Türk Empire |author-link=Denis Sinor |access-date=29 May 2015}} * Róna-Tas, András. ''Hungarians and Europe in the Early Middle Ages''. Central European University Press, 1999.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/963-9116-48-3|963-9116-48-3]]. Page 280. * {{Cite book |last=Skaff |first=Jonathan Karem |title=Military Culture in Imperial China |url=https://archive.org/details/militaryculturei0000unse |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03109-8 |editor-last=Nicola Di Cosmo}} * Zhu, Xueyuan. ''The Origins of Northern China's Ethnicities''. Beijing: Zhonghua Shuju, 2004.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-101-03336-9|7-101-03336-9]]. * Xue, Zongzheng. ''A History of Turks''. Beijing: Chinese Social Sciences Press, 1992.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/7-5004-0432-8|7-5004-0432-8]]. * Duan: Dingling, Gaoju and Tiele. 1988, pp.&nbsp;39–41 * Suribadalaha, "New Studies of the Origins of the Mongols", p.&nbsp;46–47. * Cheng, Fangyi. "The Research on the Identification Between Tiele and the Oghuric Tribes". == Гадаад холбоосууд == * [http://gumilevica.kulichki.net/OT/ot03.htm Лев Гумилев Ашина овгийн тухай] {{In lang|ru}} [[Ангилал:Евразийн нүүдэлчид]] n3hanqzldvec67xzzhqcxbkuwtd63a6 0 135268 865088 791490 2026-08-06T05:20:32Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Сандомиерж]] to [[Сандомеж]] 791490 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sandomierz-Rathaus-6.jpg|thumb|Сандомиерж хотын Захиргаа]] '''Сандомиерж''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Sandomierz'' ) — [[Польш|Польшийн]] Швиентокшиш мужийн ([[Польш хэл|польш]]. ''województwo świętokrzyskie'') хот. Хотын гмина статустай. Хүн ам нь 2018 оны байдлаар 23 780 байсан. [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] баруун, зүүн эрэг дээр [[Варшав|Варшаваас]] зүүн өмнө зүгт 180 км-ийн зайд оршдог хот юм. Нийт хотын газар нутгийн талбай 28.69 км² байна. [[Файл:Polska Sandomierz 017.jpg|thumb|Сандомиерж хотын төв талбай]] Сандомиерж хот бол Ромын Католик шашны нэгэн төв бөгөөд Польшийн хамгийн эртний бөгөөд түүхэн ач холбогдолтой хотуудын нэг юм. Шинэ эриний үйлдвэржилтээс хол байж чадсан тус хот эртний болон дундад зууны дурсгалт газрууд ихтэй юм. 13-р зууны үед Монголчуудын 3 удаагийн Польш руу хийсэн довтолгооны үеэр (1241, 1259, 1287) хот ихээхэн сүйрч, хотын модон барилгууд бүрэн сүйрсэн байна. au19d5t2puupk04w1wcevtt11jpl78w 865094 865088 2026-08-06T05:23:22Z Enkhsaihan2005 64429 865094 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sandomierz-Rathaus-6.jpg|thumb|Сандомеж хотын Захиргаа]] '''Сандомеж''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Sandomierz'' ) — [[Польш|Польшийн]] Швиентокшиш мужийн ([[Польш хэл|польш]]. ''województwo świętokrzyskie'') хот. Хотын гмина статустай. Хүн ам нь 2018 оны байдлаар 23 780 байсан. [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] баруун, зүүн эрэг дээр [[Варшав|Варшаваас]] зүүн өмнө зүгт 180 км-ийн зайд оршдог хот юм. Нийт хотын газар нутгийн талбай 28.69 км² байна. [[Файл:Polska Sandomierz 017.jpg|thumb|Сандомеж хотын төв талбай]] Сандомеж хот бол Ромын Католик шашны нэгэн төв бөгөөд Польшийн хамгийн эртний бөгөөд түүхэн ач холбогдолтой хотуудын нэг юм. Шинэ эриний үйлдвэржилтээс хол байж чадсан тус хот эртний болон дундад зууны дурсгалт газрууд ихтэй юм. 13-р зууны үед Монголчуудын 3 удаагийн Польш руу хийсэн довтолгооны үеэр (1241, 1259, 1287) хот ихээхэн сүйрч, хотын модон барилгууд бүрэн сүйрсэн байна. ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Sandomierz|Сандомеж}} * [http://old.um.sandomierz.pl/index.php/en/ Сандомеж хотын зөвлөл] [[Ангилал:Сандомеж| ]] [[Ангилал:Сандомеж тойрог]] 1i1t5qiy5j56uarwb3q23xig4htz53n 0 135572 864940 787867 2026-08-05T19:36:34Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864940 wikitext text/x-wiki '''''Үрийн унтаа байдал''''' (seed dormancy) нь нахиаг хүрээлэн буй орчны тааламжгүй нөхцөлд соёолохоос сэргийлсэн эволюцийн дасан зохицлын (адаптаци) нэг хэлбэр юм.<ref>{{Cite book |last=Black M. |title=The Encyclopedia of seeds |last2=Bewley J.D. |last3=Halmer P. |publisher=CAB International |year=2006 |location=Wallingford, Oxfordshire |name-list-style=amp}}</ref> Хэдийгээр тухайн үр өөрийн соёолоход тохиромжтой нөхцөлд байгаа ч тодорхой хугацааны туршид соёолохгүй байх нь унтаа үрийн онцлог болно. <ref name="Baskin2004">{{Cite journal |last=Baskin |first=Jerry M. |last2=Baskin |first2=Carol C. |date=22 February 2007 |title=A classification system for seed dormancy |journal=[[Seed Science Research]] |volume=14 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1079/ssr2003150 |doi-access=free}}</ref> Үрийн унтаа байдлаас шалтгаалан соёололт хожимдох бөгөөд ингэснээр тухайн ургамлын үр тархах нөхцөл бүрдэх ба ургамлын бүх үр нэгэн зэрэг соёолохоос сэргийлдэг. Мөн үрийн унтаа байдал нь үр болон нахиаг цас, мөндөр гэх мэт хүрээлэн буй орчны гэнэтийн тааламжгүй байдал, ургамал идэштэн зэргээс хамгаалахын сацуу хүрээлэн буй орчны гэрэл, ус, хөрсний шинж чанар зэрэг абиотик нишийн хувьд ижил орчинд ургаж байгаа бусад ургамлын зүйлүүдтэй харьцангуй бага өрсөлдөөнөөр ургах нөхцлийг олгодог. Соёололт хожимдох нь үрийн унтаа байдлаас гадна нь "'''''үрийн идэвхгүй байдал'''''" (seed quiescence)-аас үүдэн ажиглагддаг. Энэ нь үр хэт хуурай, хэт халуун эсвэл хэт хүйтэн зэрэг үр соёолоход тааламжгүй нөхцөл байдлаас үүдэн ажиглагддагаараа үрийн унтаа байдлаас ялгаатай. <ref name="Fenner2005">{{Cite book |last=Fenner |first=Michael |title=The ecology of seeds |last2=Thompson |first2=Ken |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-65368-8 |page=98 |chapter=Seed dormancy |access-date=2009-08-15 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bzflp9q5tNIC&pg=PA97}}</ref> Соёололт хожимдох нь олон төрөл зүйлийн ургамлууд дээр ажиглагдах бөгөөд зарим үр нь хөрсний үрийн санд хадгалагдах байдлаар соёолох хүртлээ 50 жилийн туршид хадгалагдах чадвартай байдаг. Ялангуяа түймэрт өртөмтгий экосистем дахь ургамлын төрөл зүйлийн хувьд үрийн унтаа байдал түгээмэл байдаг. <ref>{{Cite journal |last=Pausas |first=Juli G. |last2=Lamont |first2=Byron B. |date=August 2022 |title=Fire-released seed dormancy - a global synthesis |journal=Biological Reviews |volume=97 |issue=4 |page=1612-1639 |doi=10.1111/brv.12855 |pmid=35384243 |hdl-access=free}}</ref> <ref>{{Cite journal |last=Pausas |first=Juli G. |last2=Lamont |first2=Byron B. |last3=Keeley |first3=Jon E. |last4=Bond |first4=William J. |date=November 2022 |title=Bet-hedging and best-bet strategies shape seed dormancy |journal=New Phytologist |volume=236 |issue=4 |pages=1232–1236 |doi=10.1111/NPH.18436 |pmc=9825997 |pmid=35975702 |hdl-access=free}}</ref> Зарим зүйлийн үр нь соёолох чадвар (seed viability)-аа маш урт хугацаагаар хадгалах чадвартай байдаг бөгөөд цацраг идэвхит нүүрстөрөгчийн шинжилгээгээр 2000 жилийн настай соёолох чадвартай үрийг илрүүлсэн. <ref>{{Cite news |last=Fountain |first=Henry |date=2008-06-17 |title=Date Seed of Masada Is Oldest Ever to Sprout |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/06/17/science/17obseed.html |access-date=2022-01-24 |issn=0362-4331}}</ref> == Ерөнхий == Үрийн унтаа байдал нь жинхэнэ болон нөхцөлт гэх хоёр хэлбэртэй байна. Жинхэнэ буюу "төрөлхийн унтаа байдал (innate dormancy)" нь үр соёолох тааламжтай нөхцөлд байсан ч үрийг соёолохоос сэргийлсэн механизмаас үүдсэн төлөв болно. <ref>{{Cite book |last=Bradford |first=Kent |url=https://books.google.com/books?id=deQBp3kPodsC&pg=PA73 |title=Annual Plant Reviews, Seed Development, Dormancy and Germination |last2=Nonogaki |first2=Hiro |date=2008-04-15 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-7327-8 |language=en}}</ref> Харин хүрээлэн буй орчны тааламжгүй нөхцөл байдлаас үүдэн үүсч буй унтаа төлвийг "нөхцөлт унтаа байдал (imposed dormancy)" гэж нэрлэдэг. <ref>{{Cite journal |last=Lamont |first=Byron B. |last2=Pausas |first2=Juli G. |date=13 January 2023 |title=Seed dormancy revisited: dormancy-release pathways and environmental interactions |journal=Functional Ecology |volume=37 |issue=4 |pages=1106–1125 |doi=10.1111/1365-2435.14269 |doi-access=free |hdl-access=free}}</ref> Үрийн унтаа байдлыг үрийн аль хэсэг үүсгэж байгаагаас шалтгаалан унтаа байдлыг "эксоген" болон "эндоген" гэж ангилдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.rtbg.tas.gov.au/index.aspx?base=302 |wayback=20120322063913 |text=Different Types of Seed Dormancy {{!}} Royal Tasmanian Botanical Gardens |archiv-bot=2024-07-30 09:00:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120322063913/http://www.rtbg.tas.gov.au//index.aspx?base=302}}</ref> Мөн төрөлхийн унтаа байдлыг харилцан үйлчлэлийн төрлөөс нь шалтгаалан физик, физиологийн, морфологийн гэж гурван хэлбэрт ангилдаг. <ref>{{Citation |last=Fenner |first=Michael |title=The ecology of seeds |url=https://books.google.com/books?id=bzflp9q5tNIC&pg=PA97 |page=97 |year=2005 |access-date=2009-08-15 |publisher=Publisher Cambridge University Press |isbn=978-0-521-65368-8 |last2=Thompson |first2=Ken}}</ref> == Цааш дэлгэрүүлэн унших == * {{Cite book |last=Hanson |first=Thor |title=The Triumph of Seeds: How Grains, Nuts, Kernels, Pulses, and Pips Conquered the Plant Kingdom and Shaped Human History |url=https://archive.org/details/triumphofseedsho0000thor |date=2016 |publisher=Basic Books |isbn=978-0465097401}} [[Ангилал:Ургамал]] [[Ангилал:Үр]] [[Ангилал:Ургамал үржүүлэг]] [[Ангилал:Тариалалт]] mh7ujucopkue5eodzg2ebh9k1s6al7n 0 135764 864909 826796 2026-08-05T18:59:17Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864909 wikitext text/x-wiki {{Short description|Chemical compound}} {{use dmy dates |date=April 2021}} {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 477000138 | Name = Аммонийн уусмал | ImageFileL1 = Ammonia-3D-balls.png | ImageNameL1 = Ball-and-stick model of the ammonia molecule | ImageFileR1 = Water-3D-balls.png | ImageNameR1 = Ball-and-stick model of the water molecule | ImageFileL2 = Ammonium-3D-balls.png | ImageNameL2 = Ball-and-stick model of the ammonium cation | ImageFileR2 = Hydroxide-3D-balls.png | ImageNameR2 = Ball-and-stick model of the hydroxide anion | IUPACName = Аммонийн гидроксид | OtherNames = {{Unbulleted list|Аммонийн ус}} |Section1={{Chembox Identifiers | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo = 1336-21-6 | CASNo1 = 7664-41-7 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 14218 | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 18219 | EC_number = 215-647-6 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C01358 | PubChem = 14923 | RTECS = BQ9625000 | UNNumber = 2672 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = 5138Q19F1X | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/H3N.H2O/h1H3;1H2 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = VHUUQVKOLVNVRT-UHFFFAOYSA-N | InChI =1/H3N.H2O/h1H3;1H2 | InChIKey = VHUUQVKOLVNVRT-UHFFFAOYAI | SMILES = [OH2].[NH3] }} |Section2={{Chembox Properties | Properties_ref = <ref name="GESTIS">{{GESTIS|ZVG=1750|Name=Ammonia solution}}.</ref> | Formula = NH₃(aq) | MolarMass = 17.031 g/mol | Appearance = Colourless liquid | Odor = "Fishy", highly pungent | Density = 0.91 g/cm³ (25 % w/w)<br />0.88&nbsp;g/cm³ (35 % w/w) | MeltingPtC = −57.5 | MeltingPt_notes = (25 % w/w)<br />−91.5&nbsp;°C (35% w/w) | BoilingPtC = 37.7 | BoilingPt_notes = (25 % w/w) | Solubility = Miscible | pKb = | MagSus = −31.5{{e|−6}} cm³/mol }} |Section4={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −80 kJ/mol<ref name=b1>{{cite book| author = Zumdahl, Steven S.|title =Chemical Principles 6th Ed.| url = https://archive.org/details/chemicalprincipl0000zumd_u9g0| publisher = Houghton Mifflin Company| year = 2009| isbn = 978-0-618-94690-7|page=A22}}</ref> | Entropy = 111 J/(mol·K)<ref name=b1/> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [https://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0215.htm ICSC 0215] (10%-35% solution) | MainHazards = Moderately toxic and irritating towards mucous membranes | NFPA-H = 3 | NFPA-F = 1 | NFPA-R = 0 | NFPA-S = COR | Hazards_ref = <ref>[https://echa.europa.eu/information-on-chemicals/cl-inventory-database/-/discli/substance/external/100.014.225 C&L Inventory].</ref><ref>{{cite web |title=GESTIS-Stoffdatenbank |url=https://gestis.dguv.de/data?name=001750 |website=gestis.dguv.de}}</ref> | GHSPictograms = {{GHS05}} {{GHS06}} {{GHS07}} {{GHS09}} | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|302|314|335|410}} | PPhrases = {{P-phrases|P261|271|273|280|303+361+353|305+351+338}} | LD50 = 100 — 200 mg/kg<ref>Ammonium hydroxide toxicity</ref> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Ammonium chloride]]<br />[[Ammonium cyanide]] | OtherCations = [[Tetramethylammonium hydroxide]] | OtherCompounds = [[Ammonia]]<br />[[Hydroxylamine]] }} }} '''Аммонийн уусмал''' өөрөөр '''аммонийн ус''', '''аммонийн гидроксид''', '''аммоникал уусмал''', '''аммониа уусмал''', '''акуа аммони''', '''усан дахь аммони''' аль эсвэл '''тодорхой бус аммони''' гэдэг нь [[ус]]ан дахь [[аммони]]йн уусмал юм. Энэ нь NH3(aq) гэж тэмдэглэгдэнэ. Хэдийгээр аммонийн гидроксид гэх нэр нь [NH+4][OH-] найрлагатай давс, мөн NH4OH сорьцыг тусгаарлах боломжгүй байдаг. NH+4 ба OH- ионууд хэт шингэрүүлсэн уусмалд агуулагдах аммонийн нийт хэмжээний багагүй хувийг эзэлдэггүй. Ийм шийдлийн концентрац Баумэ жин (нягт) гэсэн нэгжээр хэмжих ба 26 градусын Баумэ (аммонийн 30% орчим жин нь 15.5 целсийн градус эсвэл 59.9 фарангейтын градус байна) энгийн өндөр конденсац бүхий арилжааны бүтээгдэхүүн байна. ==Усан дахь аммонийн валентын чанар== Усан уусмалд аммони усны бага хувийн протоныг ангижруулж аммони болон гидроксид дараах тэнцэтгэлийн дагуу NH3+H2O=NH+4+OH- 1 моль аммонийн шийдэлд аммонийн 0.42% дахин засран, pH=11.63-тай тэнцүү. Учир нь [NH+4]= 0.0042 M, [NH3]= 0.9958 M, pH=14 + log10[OH-]= 11.62 [[Ангилал:Аммонийн нэгдэл]] [[Ангилал:Гидроксид]] [[Ангилал:Фото зургийн бодис]] 2i6sglns8u1orwtqmfcrtyyc2pnp4en 0 137759 864913 814567 2026-08-05T19:01:18Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864913 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ираны эзэнт гүрэн (1501–1736)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{native name|fa|ممالک محروسه ایران}}<br/>{{transl|fa|Мамалек-е Махрусе-йе Иран}} | conventional_long_name = Сефевийн эзэнт гүрэн | common_name = Сефевийн эзэнт | era = <!-- Use: "Napoleonic Wars", "Cold War", etc. -->Орчин үеийн эхэн үе | status = [[Эзэнт гүрэн]] | status_text = <!-- A free text to describe status the top of the infobox. Use sparingly. --> | empire = <!-- The empire or country to which the entity was in a state of dependency --> | government_type = [[Хаант засаг]]||<!-- Rise and fall, events, years and dates -->|<!-- only fill in the start/end event entry if a specific article exists. Don't just say "abolition" or "declaration"-->| | year_start = 1501 | year_end = 1736| | year_exile_start = <!-- (If dealing with exiled government - status="Exile") --> | year_exile_end = <!-- Year of end of exile (leave blank if still in exile) -->| | event_start = <!-- Default: "Established" --> | date_start = 12 сарын 22,<ref>{{cite journal|last1=Гереглоу|first1=Киумарс|title=Chronicling a Dynasty on the Make: New Light on the Early Ṣafavids in Ḥayātī Tabrīzī's ''Tārīkh'' (961/1554)|journal=[[Америкийн Дорно дахины нийгэмлэгийн сэтгүүл]]|date=2017|volume=137|issue=4|page=827|url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8ZW33DF|doi=10.7817/jameroriesoci.137.4.0805|via=[[Колумбийн их сургуулийн номын сан]]|quote=Шах Исмаилийг хаан ширээнд залах ёслол [[:az:Şərur döyüşü|Шарурын тулалдааны]] дараахан буюу 1501 оны 12-р сарын 22-нд/1 Жумада II 907-нд Табриз хотод болов.|doi-access=free}}</ref> | event_end = <!-- Default: "Disestablished" --> | date_end = 3 сарын 8,| | event1 = [[Хотакууд|Хотакын]] дайралт | date_event1 = 1722 | event2 = [[Надир шах]]ын дор дахин байлдан дагуулалт | date_event2 = 1726–1729 | event3 = | date_event3 = | event4 = | date_event4 = | | event_pre = [[Сефи ад-дин Ардебили]] [[Сефевие]]г байгуулсан | date_pre = 1301 | event_post = [[Надир шах]] хаан ширээнд суув | date_post = 3 сарын 8, 1736<ref>Элтон Л. Даниел, ''Ираны түүх'' (Greenwood Press, 2001) p. 95</ref>||<!-- Flag navigation: Preceding and succeeding entities p1 to p5 and s1 to s5 --> | p1 = Ак-Коюнлу | p2 = Афрасияб | p3 = Төмөрийн улс | p4 = Михрабанидууд | p5 = Ширваншах | p6 = Каркия улс | p7 = Марашичууд | p8 = Бадуспанидууд | s1 = Афшарын Иран | flag_s1 = Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg | border_s1 = yes | flag_s2 = Black flag.svg | s2 = Хотакууд | s3 = Оросын эзэнт гүрэн | flag_s3 = Flag_of_Russia.svg | s4 = Османы эзэнт гүрэн | flag_s4 = Flag_of_the_Ottoman_Empire_(1844–1922).svg | image_flag = Safavid Flag.svg | flag_type_article = Ираны төрийн далбаа#Сефевийн улс | flag_type = Далбаа (1576–1732)<ref>"...&nbsp;Арслан ба нарны одон буюу 17-р зуунаас хойш Сефевийн төрийн далбаан дээр Али болон нарны арслан Шиит шашны алдар сууг илэрхийлдэг зураг", Михаил Борисович Пиотровский, Ж. М. Рожерс, Сомерсет Хаус дахь Эрмитажийн өрөөнүүд, Куртргийн урлагийн дээд сургууль, ''Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection'', Престел, 2004, х. 178.</ref> | image_coat = | symbol_type_article = Арслан ба нар | symbol_type = Сүлд<ref>{{cite book|last=Фласкеруд|first=Ингвильд|title=Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism|url=https://books.google.com/books?id=fH1pvM0AdNIC&pg=PA182|year=2010|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-4907-7|pages=182–3}}</ref>| | image_map = Map of Safavid Iran (1501–1736).svg | image_map_size = | image_map_caption = Сефевийн Ираны газрын зураг | image_map2 = <!-- If second map is needed - does not appear by default --> | image_map2_caption = | | capital = {{plainlist| * [[Табриз]] <small>(1501–1555)</small> * [[Казвин]] <small>(1555–1598)</small> * [[Исфахан]] <small>(1598–1736)</small> }} | capital_exile = <!-- If status="Exile" -->| | national_motto = | national_anthem = | common_languages = {{plainlist| * [[Перс хэл]]{{efn|Албан ёсны хэл,{{sfn|Roemer|1986|p=189}} зоос,<ref name="MatheeIranica">Руди Матти, "[http://www.iranicaonline.org/articles/safavids Сефевүүд] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220901053617/https://iranicaonline.org/articles/safavids |date=2022-09-01 }}" in ''Encyclopædia Iranica'', татсан огноо: 2025-04-03. "Перс хэл дээр анхаарлаа хандуулж байгаа нь теологийн бүтээлүүд бас перс хэл дээр зохиогдож эхэлсэн бөгөөд зоосон дээр араб бадгийг Перс бадгаар сольсноор бас харагдаж байна." "Тэдний дор бий болсон улс төрийн тогтолцоо нь улс төр, шашны хил хязгаарыг давхцуулж, үндсэн хэл болох перс хэлтэй байсан бөгөөд энэ нь утга зохиолын хэл болж, тэр ч байтугай араб хэлийг теологийн ярианы хэрэгсэл болгон орлож эхэлсэн.".</ref><ref>Рональд В Ферриер, ''The Arts of Persia''. Йелийн их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 9.</ref> иргэний удирдлага,<ref name="Perry">Жон Р Перри, "Turkic-Iranian contacts", ''Encyclopædia Iranica'', 1 сарын 24, 2006: "...&nbsp;дээд утга зохиол, иргэний удирдлагын бичгийн перс хэл статус, агуулгын хувьд бараг өөрчлөгдөөгүй хэвээр байв".</ref> шүүх (Исфахан нийслэл болсноос хойш),<ref name="Cyril Glassé 2003, pg 392"/> утга зохиол,<ref name="MatheeIranica" /><ref name="Perry"/><ref>Арнольд Ж. Тойнби, ''A Study of History'', V, х. 514–515. Ишлэл: "Могол, Сефев, Османы дэглэмийн оргил үед шинэ перс хэлийг энэ асар том орон даяар эрх баригч хүчин ''хүн төрөлхтний уран зохиолын хэл'' болгон ивээн тэтгэж, харин Сефев болон Моголын хилийн хүрээнд орших өөрийн хаант улсынхаа гуравны хоёрт албан ёсны хэл болгон ашиглаж байжээ"</ref> теологийн яриа,<ref name="MatheeIranica"/> дипломат захидал харилцаа, түүх судлал,<ref name="mazzaoui" /> шүүхэд суурилсан шашны албан тушаал,<ref>Руда Журди Абисааб. "Iran and Pre-Independence Lebanon" in Houchang Esfandiar Chehabi, ''Distant Relations: Iran and Lebanon in the Last 500 Years'', IB Tauris 2006, х. 76: "Араб хэл нь шашны сургаалыг илэрхийлэх хэрэгсэл хэвээр байгаа хэдий ч яг Сефевийн үед хадисын ээдрээ, сургаалийн бүх төрлийн бүтээлүүдийг Перс хэл рүү орчуулж байжээ. Шүүхэд суурилсан шашны албан тушаалд үйл ажиллагаа явуулдаг Амили (Шийтийн шашны Ливаны эрдэмтэд) Перс хэлийг эзэмшихээс өөр аргагүй болсон; шавь нар нь зааварчилгаагаа перс хэл рүү орчуулсан. Персжилт нь шийтийн "үндсэн" итгэл үнэмшлийг түгээн дэлгэрүүлэхтэй зэрэгцэн явав."</ref> яруу найраг<ref>{{cite encyclopedia|title=ESMĀʿĪL I ṢAFAWĪ: His poetry|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica|first1=Рожер М.|last1=Сэйвори|first2=Ахмет Т.|last2=Карамустафа|year=2012|url=https://iranicaonline.org/articles/esmail-i-safawi#ii}}</ref>}} * [[Азербайжан хэл]]{{efn|Шүүх,<ref>{{cite journal|last1=Флоор|first1=Виллем|last2=Жавади|first2=Хасан|title=The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran|journal=Iranian Studies|date=2013|volume=46|issue=4|pages=569–581|doi=10.1080/00210862.2013.784516|s2cid=161700244}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ованнисян|first1=Ричард Ж.|last2=Сабаг|first2=Жоржес|author-link1=Ричард Г. Ованнисян|title=The Persian Presence in the Islamic World|url=https://archive.org/details/persianpresencei0000unse|date=1998|publisher=Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл|location=Кембриж|isbn=978-0521591850|page=[https://archive.org/details/persianpresencei0000unse/page/240 240]}}</ref><ref>{{cite book|last1=Эксворти|first1=Майкл|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|date=2010|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-0857721938|page=33}}</ref> шашны зүтгэлтнүүд, цэргийнхэн,<ref name="mazzaoui" />{{sfn|Savory|2007|p=213|loc=qizilbash Сафавигийн шахуудын адилаар шүүх дээр турк хэлний азери хувилбараар ярьдаг байсан; Перс хэлийг мэддэггүй байсан нь өмнөх үеийн цэвэр сонгодог жишгээс буурахад нөлөөлсөн байж магадгүй юм.}}<ref name="cambridgesafa" /><ref>{{Cite book|last=Прайс|first=Массуме|year=2005|title=Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-993-5|url=https://books.google.com/books?id=gzpdq679oJwC&pg=PA66|page=66|quote=Шах уугуул түрэг хэлтэн байсан бөгөөд азербайжан хэлээр шүлэг бичдэг байжээ.}}</ref> эх хэл,<ref name="mazzaoui" /> яруу найраг.<ref name="mazzaoui" />}} *[[Гүрж хэл]] *[[Черкес хэл]] *[[Армени хэл]]{{efn|Шүүх.<ref>{{harvnb|Blow|2009|pp=165–166}}. "Гүрж, Черкес, Армени хэлээр ч бас [шүүхэд] ярьдаг байсан, учир нь эдгээр нь гуламуудын олонх, түүнчлэн гаремын эмэгтэйчүүдийн нэлээд хэсгийн эх хэл байсан. Фигероа Аббас гүрж хэлээр ярьж байсныг сонссон бөгөөд тэр үүнийг Гүрж гулам, татвар эмс нараасаа олж авсан нь эргэлзээгүй."</ref>}} }} | religion = [[Шийт Ислам]] (төрийн шашин)<ref>''The New Encyclopedia of Islam'', Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.</ref>{{efn|Салбар: [[Арван хоёртны шиизм|Арван хоёртон]]<br />[[Фикх|Хууль зүйн]] сургууль: [[Жафари сургууль|Жафари]]}}<br />[[Суннит Ислам]]<br />[[Зороастризм]]<br />[[Христийн шашин]]<br />[[Иудаизм]]<br /> | currency = Туман, [[Аббаси]] (''[[Гүрж абази|Абазиг]]'' оруулан), Шахи<ref>Ферриер, РВ, ''A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire'', х. ix.</ref> * 1 Туман = 50 Аббаси * 1 Туман = 50 Франц ливр * 1 Туман = £3 6s 8d||<!-- Titles and names of the first and last leaders and their deputies --> | leader1 = [[I Исмаил]] <small>(анхны)</small> | leader2 = [[III Аббас]] <small>(сүүлчийн)</small> | year_leader1 = 1501–1524 | year_leader2 = 1732–1736 | title_leader = [[Ираны хаадын жагсаалт|Шаханшах]] | title_deputy = [[Сафавигийн их вазируудын жагсаалт|Их вазир]] | deputy1 = [[Амир Закария]] <small>(first)</small> | year_deputy1 = 1501–1507 | deputy2 = [[Надир Шах|Надер Коли Бег]] <small>(last)</small> | year_deputy2 = 1729–1736 | legislature = [[Төрийн Зөвлөл]]||<!-- Area and population of a given year --> | stat_year1 = 1630<ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Банг|first1=Питер Фибигер|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Бэйли|first2=Ц. А.|last3=Шайдел|first3=Уолтер|year=2020|publisher=Оксфордын их сургуулийн хэвлэл|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 2,900,000 | stat_pop1 = <!-- population (w/o commas or spaces), population density is calculated if area is also given --> | stat_year2 = | stat_area2 = | stat_pop2 = | stat_year3 = | stat_area3 = | stat_pop3 = | stat_year4 = | stat_area4 = | stat_pop4 = | stat_year5 = 1650<ref>Блэйк, Стивен П., ed. (2013), "Safavid, Mughal, and Ottoman Empires", Time in Early Modern Islam: Calendar, Ceremony, and Chronology in the Safavid, Mughal and Ottoman Empires, Кембриж: Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл, х. 21–47, {{doi|10.1017/CBO9781139343305.004}}, {{ISBN|978-1-107-03023-7}}, татаж авсан: 2021-11-10</ref> | stat_area5 = | stat_pop5 =8 саяас 10 сая хүртэл | footnotes = }} '''Ираны Хамгаалагдсан Гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|ممالک محروسهٔ ایران}}, {{transliteration|fa|Мамалек-е Махрусе-йе Иран}}}} буюу '''Сефевийн Иран''', '''Сефевийн Перс'''{{efn|({{IPAc-en|ˈ|s|æ|f|ə|v|ɪ|d|,_|ˈ|s|ɑː|-}})}} эсвэл '''Сефевийн эзэнт гүрэн''',{{efn|{{lang|fa|شاهنشاهی صفوی}}, {{transliteration|fa|Šāhanšāhi-ye Safavi}}}} нь [[Иран]]ы хамгийн том, хамгийн удаан оршсон эзэнт гүрний нэг байсан юм. 1501-1736 он хүртэл [[Сефевийн династи]] захирч байжээ.<ref>[[Хелен Чапин Мец]], ed., ''Iran, a Country study''. 1989. Мичиганы их сургууль, х. 313.</ref><ref>Эмори С. Богл. ''Islam: Origin and Belief''. Техасын их сургуулийн хэвлэл. 1989, х. 145.</ref><ref>Стэнфорд Жэй Шоу. History of the Ottoman Empire. Кембрижийн их сургуулийн хэвлэл. 1977, х. 77.</ref><ref>Эндрю Ж. Ньюман, ''Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire'', IB Tauris (2006).{{page needed|date=March 2024}}</ref> Сефевийн улсыг ихэвчлэн [[Ираны түүх|орчин үеийн Ираны түүхийн]] эхлэл,<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia|author-last=Матти|author-first=Руди|author-link=Руди Матти|title=Safavid Dynasty|url=https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=[[Колумбын их сургууль]]|location=[[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]]|date=2017|orig-year=2008|doi=10.1163/2330-4804_EIRO_COM_509|doi-access=free|issn=2330-4804|access-date=2025-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525211301/https://www.iranicaonline.org/articles/safavids|archive-date=25 May 2022|url-status=live}}</ref> мөн [[дарьны эзэнт гүрэн|дарьны эзэнт гүрний]] нэг гэж тооцогддог.{{sfn|Streusand|2011|p=135}} ==Тэмдэглэл== {{Notelist}} {{Clear}} ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Персийн хаант улс]] [[Ангилал:1501 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Сефевийн улс| ]] [[Ангилал:1736 онд татан буугдсан]] bxxnrwz7nc9xe74klw3ezcezcyst45t 0 139696 865095 847053 2026-08-06T05:28:01Z Enkhsaihan2005 64429 865095 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Светокришки муж | native_name = Województwo świętokrzyskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | image_flag = POL_województwo_świętokrzyskie_flag.svg | image_shield = POL województwo świętokrzyskie COA.svg | image_blank_emblem = Woiwodschaft Heiligkreuz.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | image_map = Swietokrzyskie in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Swietokrzyskie powiaty.svg | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Кельце]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 1 хот, 13 орон нутгийн тойрог * | p1 = [[Кельце]] | p2 = [[Буско тойрог]] | p3 = [[Влощова тойрог]] | p4 = [[Енджеюв тойрог]] | p5 = [[Казимежа тойрог]] | p6 = [[Кельце тойрог]] | p7 = [[Коньске тойрог]] | p8 = [[Опатув тойрог]] | p9 = [[Островец тойрог]] | p10 = [[Пиньчув тойрог]] | p11 = [[Сандомеж тойрог]] | p12 = [[Скаржиско тойрог]] | p13 = [[Стараховице тойрог]] | p14 = [[Сташув тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Йозеф Брик]] ([[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Рената Яник]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Бага Польш ба Светокришки (Европын Парламентын тойрог)|Бага Польш ба Светокришки]] | coor_pinpoint = Кельце | coordinates = {{coord|50|53|N|20|37|E|region:PL|display=inline}} | area_total_km2 = 11672 | total_type = Нийт | population_total = 1237369 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 562221 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 675148 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-06}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €19.642 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €17,664 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec2 = 0.866<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-06|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|12-т]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-26]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|T]] | website ={{URL|https://www.kielce.uw.gov.pl/}} | footnotes = * 102 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Светокришки муж''' ({{lang-pl|Województwo świętokrzyskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Светокришки муж 1999 онд байгуулагдсан.<ref>{{Cite web |last=Tomusiak |first=Joanna |date=2024-07-06 |title=25 lat województwa świętokrzyskiego. Oto jak wyglądały miasta i miasteczka w 1999 roku |url=https://echodnia.eu/swietokrzyskie/25-lat-wojewodztwa-swietokrzyskiego-oto-jak-wygladaly-miasta-i-miasteczka-w-1999-roku/ar/c1-18657287 |access-date=2025-04-24 |website=Echo Dnia Świętokrzyskie |language=pl-PL}}</ref> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Świętokrzyskie Voivodeship|Светокришки муж}} * [https://web.archive.org/web/20210427191728/https://www.kielce.uw.gov.pl/ Светокришки мужийн цахим хуудас] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Польшийн муж]] 5fxryyznxmoh8lqztan9l51xfatvd00 0 139780 864878 828402 2026-08-05T18:29:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864878 wikitext text/x-wiki Эрих Альфред Хартманн (1922 оны 4-р сарын 19, Веймарын Бүгд Найрамдах Вюртемберг, Веймар - 1993 оны 9-р сарын 20, Германы Баден-Вюртемберг, Вейл им Шонбух) нь агаарын тээврийн түүхэн дэх хамгийн амжилттай сөнөөгч нисгэгч гэж тооцогддог Германы нисгэгч юм. "Карай 1" дуудлагын тэмдэг. Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр 1404 байлдааны ажиллагаа явуулж, 802 агаарын тулалдаанд[a] 352 агаарын ялалтыг (үүнд 344 Зөвлөлтийн нисэх онгоц, 8 Америкийн онгоцыг оролцуулан) үзүүлсэн. Энэ хугацаанд түүний Bf 109 онгоцыг унасан дайсны онгоцны хог хаягдлаас эсвэл техникийн саатлын улмаас 14 удаа буудаж унагасан боловч хэзээ ч дайсны галд буудаж байгаагүй.[1] Хартманн жижигхэн биетэй, залуу төрхтэй тул нөхдөөсөө "Буби" (бяцхан хүү) хоч авчээ. Дайны өмнө планерын нисгэгч байсан тэрээр 1940 онд Люфтваффид элсэж, 1942 онд нисгэгчдийн сургалтад хамрагдаж, удалгүй Зүүн фронт руу сөнөөгч 52-р эскадрил (Герман: Jagdgeschwader 52) руу илгээгдэж, Люфтваффын сөнөөгч онгоцны туршлагатай нисгэгчдийн удирдлага дор иржээ. Тэдний удирдлаган дор Хартман өөрийн ур чадвар, тактикаа хөгжүүлсэн бөгөөд эцэст нь түүнд 1944 оны 8-р сарын 25-нд 300 дахь удаагаа агаарын ялалтаа баталгаажуулсан царс модны навч, сэлэм, очир алмааз бүхий Төмөр загалмайн баатрын загалмайн цол хүртсэн.[2] Эрих Хартман 1945 оны 5-р сарын 8-нд 352 дахь буюу эцсийн агаарын ялалтаа байгуулав. Эрих болон JG 52-ын үлдсэн гишүүд Америкийн хүчинд бууж өгсөн ч Улаан армид хүлээлгэн өгчээ. Социалист өмчийг сүйтгэсэн хэмээн буруутгагдаж (дайны гэмт хэрэгт оролцсон нь тогтоогдоогүй байсан тул) олзлогдогч, чанга дэглэмтэй лагерьт 25 жил хорих ял сонссон Хартманн 1955 он хүртэл 10 жил хагасын хугацааг өнгөрүүлжээ. 1956 онд тэрээр Баруун Германы сэргээн босгосон Люфтваффид элсэж, ЯР17-ын анхны командлагч болжээ. 1970 онд тэрээр баруун Германы цэргүүдэд ашиглагдаж байсан Америкийн Lockheed F-104 Starfighter онгоцонд дургүй, дарга нартайгаа байнга зөрчилдсөний улмаас армиа орхисон юм. Эрих Хартманн 1993 онд нас баржээ. ==Намтар== ===Бага нас=== Эрих Хартманн Вюртемберг мужийн Вайсах хотод төрсөн бөгөөд хоёр ахын том хүн байв. Дэлхийн 2-р дайны үеэр түүний дүү Альфред мөн л Люфтваффид элссэн (тэр Германы Хойд Африк дахь кампанит ажлын үеэр Ju 87 онгоцонд буучин байсан бөгөөд Британийн олзлогдолд 4 жилийг өнгөрөөсөн). Эрихийн аав Дэлхийн 1-р дайны үед цэргийн эмч байсан. Аав нь 1920-иод оны Германы ядуурал, эдийн засгийн хямралын нөлөөнөөс зугтахыг хүссэн хөвгүүд бага насаа Хятадад өнгөрөөсөн. Хятад дахь Германы элчин сайдын яаманд консулаар ажиллаж байсан үеэлийнхээ тусламжтайгаар Эрихийн аав тэнд ажил олж чаджээ. Чанша хотод хүрэлцэн ирэхдээ тэрээр Хятадад амьдрах нөхцөл хамаагүй дээрдсэнийг мэдээд гэр бүлээ тэнд нүүлгэжээ. Гэвч 1928 онд Хятадад иргэний дайн дэгдсэний улмаас тэд Герман руу буцах шаардлагатай болжээ. Нутгийн иргэд гадаадынханд итгэхээ больж, дипломатууд руу дайрч эхлэв. Элиза Хартманн хоёр хүүхдийнхээ хамт эх орноо хурдан орхиж, буцах аялал нь Транссибирийн төмөр замын дагуу явагдсан нь Эрихийн ЗХУ-тай хийсэн анхны уулзалт байв. Удалгүй Эрихийн аав эмх замбараагүй байдал аль хэдийн намжсан Хятад руу буцаж ирэхийг эхнэртээ санал болгосон ч тэр татгалзжээ. Хэсэг хугацааны дараа гэр бүл Германы баруун өмнөд хэсэгт орших Вейл им Шонбух хотод дахин нэгдэв. Энэ мөчөөс эхлэн Хартманн нисэхийг сонирхож эхэлсэн. Тэрээр дахин сэргэж буй Люфтваффын зохион байгуулсан планерын сургалтын хөтөлбөрт хамрагддаг. Хартманы ээж Элиза бол анхны эмэгтэй нисгэгчдийн нэг юм. Гэр бүл нь бага оврын хөнгөн онгоц хүртэл худалдаж авсан ч 1932 онд Германы эдийн засгийн уналтаас үүдэн санхүүгийн хүндрэлтэй байсан тул зарахаас өөр аргагүй болжээ. Үндэсний социалистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа нисэхийн сургуулиуд шинэ засгийн газраас дэмжлэг авч эхэлсэн бөгөөд Элиза Хартманн хотод шинэ нисэхийн сургууль байгуулж, арван дөрвөн настай Эрих нисгэгчийн үнэмлэхээ авч, арван таван настайдаа Гитлерийн залуучуудын планерын бүлгүүдийн нэгэнд зааварлагч болжээ. Ахлах сургуульд (1928 оны 4-р сараас 1932 оны 4-р сар), гимназ (1932 оны 4-р сараас 1936 оны 4-р сар), Ротвейл дэх Улс төрийн боловсролын үндэсний хүрээлэн (1936 оны 4-р сараас 1937 оны 4-р сар) зэрэг сургуульд орсны дараа багш нарын нэгтэй нь харилцаа холбоо тогтоогүй, дараа нь эцэг эх нь түүнийг 10-р сард Кор19 сургуульд шилжүүлж, гимнастикийн сургуульд шилжүүлжээ. удалгүй түүний эхнэр болсон Урсула хэмээх охин. ===Германы нисэх хүчинд бую Люфтваффед алба хааж эхэлсэн нь=== Бэлтгэл сургуулилтын үеэр Эрих өөрийгөө гайхалтай мэргэн буудагч, хичээнгүй шавь гэдгээ баталж (хэдийгээр цэргийн сургуулилт түүнд тийм ч их сонирхолгүй байсан) бөгөөд сургалтын төгсгөлд тэрээр байлдагчаа төгс эзэмшжээ. Тэрээр эхний суманд буудаж байхдаа конус руу 50 удаа буудсаны 24 нь бай оносон (энэ нь маш сайн үр дүн гэж тооцогддог). 1942 оны 8-р сарын 24-нд тэрээр Глейвиц дэх агаарын бууны ахисан түвшний курст сурч байхдаа Зербст рүү нисч, Германы нисэх онгоцны аварга асан дэслэгч Хохагений зарим заль мэхийг нисэх онгоцны буудал дээр үзүүлэв. Глейвиц дахь нисэх онгоцны буудал дээр нисгэгчийг нисгэгчийг долоо хоногийн турш гэрийн хорионд байлгасны дараа түүний амийг аварсан байж магадгүй - маргааш нь түүний оронд ниссэн нисгэгч осолджээ. 1942 оны 10-р сард "Восток" нөөцийн сөнөөгч бүлэгт сургуулиа төгсөөд Зөвлөлт-Германы фронт дахь 52-р сөнөөгч эскадрилийн бүрэлдэхүүнд Хойд Кавказ руу томилогдов. Краков дахь Luftwaffe-ийн хангамжийн баазад ирсний дараа Эрих Хартманн болон өөр гурван нисгэгч огт танихгүй Стука онгоцоор өөрийн эскадриль руу нисэх шаардлагатай болжээ. Хоёр шумбагч бөмбөгдөгч онгоц осолдож, нисгэгчдийг тээврийн онгоцоор JG 52 руу илгээв. JG 52 эскадриль Германд аль хэдийн маш их алдар нэрийг олж авсан бөгөөд Люфтваффын олон шилдэг хөзрийн цэргүүд тэнд нисч байсан бөгөөд Хартман ирснийхээ дараа шууд харж чадсан - Вальтер Крупински газардсан шатаж буй сөнөөгч онгоцноос арайхийн мултарч чадсан юм. Уолтер Крупински (197 онгоц буудсан, дэлхийд 16-д) түүний анхны командлагч, зөвлөгч болжээ. Бусад хүмүүсийн дунд Оберфельдвебель Пол Россманн байсан бөгөөд тэрээр "агаарын тойруулга" руу орохгүй, харин отолтоос довтлохыг илүүд үздэг байв. Энэ тактикийг сайтар судалсан бол дэлхийн шилдэг хөсөгчдийн албан бус тэмцээнд Эрих Хартманыг нэгдүгээр байрт авчирч, агаарын 352 ялалтыг авчирна. Крупински эскадрилийн шинэ командлагч болоход Эрих түүний жигүүр болжээ. Крупински наснаасаа хамаагүй залуу харагддаг 20 настай залууг "Буби" (хүү, нялх) гэж байнга дууддаг байсан тул хоч нь түүнд үлджээ. Хартманн 1942 оны 11-р сарын 5-нд анхны нисэх онгоцоо (Гвардийн сөнөөгч нисэхийн 7-р дэглэмийн Ил-2) буудсан боловч дараагийн гурван сарын хугацаанд тэрээр зөвхөн нэг онгоцыг буудаж чаджээ. Хартманн анхны довтолгооны үр дүнтэй байдалд анхаарлаа төвлөрүүлж, нисэх чадвараа аажмаар сайжруулав. Цаг хугацаа өнгөрөхөд туршлага үр дүнгээ өгчээ: 1943 оны 7-р сард Курскийн тулалдааны үеэр Угрим тосгоны ойролцоох нисэх онгоцны буудлаас хөөрч, нэг өдрийн дотор 7 онгоц бууджээ. 1943 оны 8-р сард тэрээр 49 хүн алагдсан бол 9-р сард тэрээр 24-ийг нэмжээ. ===Фронтын шугмын ар талд=== 1943 оны зуны эцэс гэхэд Эрих Хартманн аль хэдийн 90 ялалт байгуулсан боловч 8-р сарын 19-нд өөр Ил-2 руу довтолж байх үед түүний онгоц эвдэрч, дайсны нутаг дэвсгэрт яаралтай газарджээ. Эскадрилийн командлагч Дитрих Храбак Хартманы ангид алдарт довтолгооны нисэх онгоцны ахмад Ханс-Ульрих Рудель тэргүүтэй хоёр дахь Штурцкампфгешвадер 2-ын Штука шумбагч онгоцыг дэмжихийг тушаасан боловч нөхцөл байдал гэнэт өөрчлөгдөж, Германы нисгэгчид Як-9, Ла-5 сөнөөгчдийн бүлэгтэй тулгарах шаардлагатай болжээ. Хартманн Messerschmitt Bf-109-ийн хэлтэрхий гэмтэхээс өмнө хоёр онгоцыг сөнөөж чаджээ. Хэцүүхэн газардсан (фронтын шугамын ард) Хартманн онгоцтойгоо хэсэг зуур тоглож байгаад ойртож буй орос цэргүүдийг харав. Эсэргүүцэх нь дэмий, зугтах арга байхгүй гэдгийг ойлгоод шархадсан дүр эсгэсэн (дотоод гэмтэлтэй). Түүний жүжиглэх ур чадвар нь оросуудыг итгүүлж, дамнуурга дээр суулгаж, ачааны машинд суулган штаб руу илгээв. Аврах боломж гарч ирэв: түүнийг тээвэрлэх үеэр өөр нэг агаарын тулаан болж, түүнийг тээвэрлэж буй Оросын цэргүүдийн анхаарлыг сарниулжээ. Хартманн энэ мөчийг ашиглаж, цорын ганц хамгаалагчийг нуруун дээр нь хүчтэй цохиж, ачааны машинаас үсрэн бууж, араас нь нисэж буй сумнаас зайлсхийж, асар том наранцэцэг ургасан том талбай руу гүйв. Фронтын шугамыг даван гарахдаа тэрээр үнэхээр Германы нисгэгчийг урд нь унагасан гэдэгт итгээгүй сандарсан Германы харуулын суманд өртөж үхэх шахсан боловч сум нь байндаа гайхалтайгаар алдаж, өмднийх нь хөлийг урж орхив. ===Царсны навчит шагнал=== 1943 оны 10-р сарын 29-нд дэслэгч Хартман 148 онгоцыг сөнөөснийхөө төлөө баатар цолоор шагнуулж, 12-р сарын 13-нд тэрээр 150 дахь агаарын ялалтаа тэмдэглэж, 1943 оны эцэс гэхэд түүний тоо 159-д хүрчээ. тэр тэднийг олж авах нь байнга нэмэгдэж байв. 1944 оны 3-р сарын 2 гэхэд ялалтын тоо 202 онгоцонд хүрчээ. Хэсэг хугацаанд Хартманн "Хар алтанзул цэцэг" будгийн схем бүхий онгоцоор нисч байсан (сэнсний ээрэх хэсэг болон бүрээсний эргэн тойронд олон хошуут од зурсан). Тэр сард Хартманн, Герхард Бархорн, Вальтер Крупински, Йоханнес Виз нар Гитлерийн төв байранд дуудагдаж, шагналаа авчээ. Бархорн нар царс навч, баатрын загалмайн сэлэм шагналд нэр дэвшсэн бол Хартманн, Крупински, Виз нар Навч хүртэх ёстой байв. Галт тэрэгний аяллын үеэр нисгэгчид архи ууж, хөл дээрээ босч, бие биенээ түшиж ядан байрандаа хүрчээ. Гитлерийн Люфтваффын туслах хошууч Николаус фон Бэлов шоконд оров. Хартманн ухаан орсныхоо дараа тэрээр өлгүүрээс офицерын малгай авч өмсөж үзсэн боловч энэ нь Гитлерийн малгай байсан гэж фон Бэлоуг ихэд бухимдуулжээ. ===Германы агаарын хамгаалалтад=== 1944 оны 5-р сарын 21-нд Хартман АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчинтэй анх удаа агаарт тулгарсан. Нислэгийнхээ үеэр (Германаар Schwarm) тэрээр Америкийн 4 онгоц руу довтолж, 2 P-51 Мустанг сөнөөгч онгоцыг буудаж унагасан бол түүний нөхдүүд дахин 2[9] сөнөөжээ. 1944 оны 6-р сарын 1-нд Хартманн Румын улсын Плоешти дахь газрын тосны талбайн дээгүүр нэг удаагийн нислэг үйлдэж байхдаа дөрвөн Мустанг буудаж унагав. Сарын дараа тэрээр Америкийн тулаанчидтай тав дахь удаагаа тулалдах үеэрээ хоёр Мустанг буудаж унагасан ч араас нь найман сөнөөгч бууджээ. Хүчтэй маневр хийх явцад Хартман Р-51-ийг хараандаа авч чадсан ч сумгүй болж, удалгүй түлшгүй болж, аварчээ. Байлдааны нэг нь бусад бүлгээсээ тасран шууд түүн рүү ниссэн боловч эцсийн мөчид далавчаа даллаж, салах ёс гүйцэтгэсэн[10]. 1944 оны 8-р сарын 17-нд Эрих Хартманн сөнөөгч онгоцны ялалтаараа дэлхийн тэргүүлэгч нисгэгч болж, JG 52-той нөхөр Герхард Бархорныг 274-өөр гүйцэж түрүүлэв. 1944 оны 8-р сарын 24 гэхэд Хартманы хувийн оноо 300-д хүрсэн (тэр зөвхөн тэр өдөр л 11 онгоц бууджээ). Энэ амжилтынхаа төлөө тэрээр Баатрын загалмайн очир эрдэнээр шагнагджээ. Германы зэвсэгт хүчинд ердөө 27 хүн ийм ялгавартай байсан. Шагналаасаа гадна Хартманн богино хэмжээний чөлөө авсан бөгөөд энэ хугацаанд Урсула Петчтэй гэрлэжээ. ===Дайн сүүлийн шатанд=== После достижения 303 побед Хартманн стал живой легендой и командование люфтваффе решило снять его с боевых вылетов во избежание ущерба для пропаганды в случае гибели; он получил новое назначение — испытательное командование реактивными Ме 262. Однако, пустив в ход все свои связи, Хартманн добился возвращения на фронт и продолжал летать. До конца войны Хартманн совершил более 1400 вылетов, в которых провёл 825 воздушных боёв, был сбит 14 раз (осколками сбитых им же самолётов противника), но благополучно приземлялся на парашюте. Сам Хартманн часто говорил, что для него дороже всех побед тот факт, что за всю войну он не потерял ни одного ведомого. В 1945 году Хартманна приглашали в знаменитую JV 44, однако он отказался, мотивируя тем, что в этой группе ему придётся летать в качестве рядового лётчика, что ниже его достоинства. В то же время в JV 44 в качестве рядовых лётчиков летали такие признанные асы как Баркхорн (301 победа), Бэр (220) и другие. ===Агаарын тулалдааны тактик=== Хартманы хамгийн дуртай тактик бол отолт байв. Өөрийнх нь бодлоор түүний буудсан нисгэгчдийн 80% нь юу болсныг ойлгох цаг байсангүй. Хэрэв та дайсны онгоцыг харвал шууд түүн рүү яаран довтлох шаардлагагүй. Хүлээж, бүх ашиг тусаа ашиглаарай. Дайсан ямар бүтэц, тактик хэрэглэж байгааг үнэл. Дайсан гацсан эсвэл туршлагагүй нисгэгчтэй эсэхийг үнэл. Ийм нисгэгч агаарт үргэлж харагддаг. Түүнийг бууд. Юунд ч хүрэхгүй 20 минутын тойруулгад орооцолдсноос зөвхөн нэг гал асаах нь хамаагүй ашигтай. Хартманн өөрийн Bf-109G-ийн хүчирхэг хөдөлгүүрийг ашиглан дайсны харалган газар доороос босоо тэнхлэгт довтолж, эсвэл дээрээс нь эгц шумбалт хийжээ. Түүний хамгийн дуртай техник нь ойрын зайнаас буудаж, боломжит араас нь хурдан салах явдал байв. Маш ойрын зайнаас (60-80 м) гал гарсан нь гэнэтийн элементээс гадна MK-108 их буу, хэмнэгдсэн сумны баллистик дутагдлыг нөхөх боломжийг олгосон. Энэ тактикийн сул тал нь унасан дайсны хог хаягдлаас болж хохирох эрсдэл байв. Гироскопийн хараа болон бусад шинэлэг зүйлтэй байсан ч хамгийн ойрын зайд дайсан руу нисч, түүнийг шууд буудах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Хэрэв та ойртох юм бол түүнийг унагаах болно. Холын зайд энэ нь эргэлзээтэй.[12] Эх текст (Англи хэл) Дайсны онгоц миний харах өнцөгийг бүрмөсөн хаахад би гал нээсэн... хамгийн бага зайд... чи ямар өнцөгтэй байсан ч, ямар маневр хийж байсан ч хамаагүй[12]. Эх текст (Англи хэл) Хартманн хэзээ ч агаарын тулалдаанд оролцож байгаагүй, учир нь сөнөөгчидтэй тулалдах нь дэмий цаг хугацаа гэж үздэг. Тэрээр өөрийн тактикаа "харсан - шийдсэн - дайрсан - салсан" гэсэн үгээр тайлбарлав. ===Дайны дараа=== 1945 оны 2-р сарын 1-ээс 14-ний хооронд Эрих Хартманн 53-р сөнөөгч эскадрилийн 1-р нислэгийг командлаж, бүлгийн командлагчийн (Герман: Gruppenkommandeur) албан тушаалыг хашиж байсан бөгөөд түүнийг энэ албан тушаалд Хелмут Липфертээр солих хүртлээ. 1945 оны 3-р сард Хартманы агаарын ялалтын тоо 336-д хүрэхэд Адольф Галланд түүнийг хоёр дахь удаагаа шинэ Me 262 тийрэлтэт онгоцоор нисч, JV 44-т элсэхийг урьсан (Хартман Хайнц Баерын давтан сургалтын хөтөлбөрт богино хугацаанд хамрагдсан) боловч Эрих татгалзсан юм. Одоо JG 52-ын 1-р нислэгийн командлагчаар ажиллаж байгаа тэрээр 4-р сарын 17-нд Чехословакийн эсрэг 350 дахь ялалтаа байгуулав. Европ дахь дайны сүүлчийн өдөр буюу 1945 оны 5-р сарын 8-нд Чехийн Брно хотыг ялсан нь Хартманы эцсийн ялалт юм. Тэр өглөө эрт түүнд Зөвлөлтийн цэргүүдийн байрлал дээр тагнуулын нислэг хийхийг тушаасан. 8:30 цагт жигүүрийнхээ хамт хөөрөхдөө тэд хөөрөх цэгээс дөчин километрийн зайд байгаа эхний ангиудыг анзаарав. Хартман нисч байхдаа Як-7 хоёр сөнөөгч онгоцыг харав. Хартманн 3700 метрийн ашигтай өндрөөсөө бууж, анхны сөнөөгч онгоцыг 200 метрийн өндрөөс бууджээ. Тэрээр хоёр дахь руугаа онилж байтал гэнэт түүний дээгүүр жижиг цэгүүд анивчиж, баруунаас хөдөлж байгааг анзаарав - эдгээр нь Америкийн Мустангууд байв. Зөвлөлт, Америкийн онгоцнуудын хооронд орохыг хүсээгүй Хартманн аль болох нам дор нисч, хотын дээгүүр өлгөөтэй өтгөн хар утаан дунд хөөцөлдөхөөс зугтахаар шийджээ. Ийнхүү Хартманн Зөвлөлтийн сөнөөгчид рүү довтолж, тагнуулын нислэг хийх тушаалаа зөрчөөд зогсохгүй 1945 оны 5-р сарын 8-нд Реймст Германыг бууж өгөх тухай актад гарын үсэг зурсны дараа байлдааны ажиллагаанд оржээ. Газардсаны дараа нисэх онгоцны буудал Зөвлөлтийн их бууны галын бүсэд байсан тул Карая 1, үлдсэн 24 Bf-109, олон тооны сум устгагдсан байна. JG 52-ын 1-р нислэгийн командлагчийн хувьд Эрих Хартманн Америкийн 90-р явган цэргийн дивизэд бууж өгөх шийдвэр гаргасан[13]. Үүний дараа Зөвлөлтийн цэргүүдийн эсрэг тулалдаж байсан Германы цэргүүдийг Ялтын гэрээний дагуу шууд ЗХУ-д шилжүүлэв. Түүний хувийн дурсамжаас үзэхэд эхнэр Урсула Петчийн тухай бодлууд түүнийг шоронд байхдаа сэтгэлээр унахгүй байхад нь тусалсан гэнэ. Тэрээр Шахтын хуаранд Германы хоригдлуудын бослого, ажил хаялтад оролцож, эдгээр бослогын урам зоригийг нэг бус удаа хийж байжээ. 1955 оны 10-р сард Германы Канцлер Конрад Аденауэрийн айлчлалын дараа ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид “Дайны гэмт хэрэгт ял шийтгүүлсэн Германы цэргийн олзлогдогсдыг хугацаанаас нь өмнө суллаж, эх оронд нь буцаах тухай” зарлиг гаргаж[14], 14 мянга гаруй Германы олзлогдогчдыг ЗХУ-аас эх оронд нь буцаан авчирсан. 1955 онд Хартманн Зөвлөлтийн олзлогдолоос суллагдан Баруун Германд буцаж ирээд эхнэр Урсула Петштэй дахин уулзжээ. Германд буцаж ирснийхээ дараа тэрээр Баруун Германы Агаарын цэргийн хүчинд офицер болж, JG 71 Richthoffen эскадроны командлагч болжээ. Мөн тэрээр хэд хэдэн удаа АНУ-д очиж, Америкийн нисгэгчдийг сургаж, зөвлөгөө өгч байсан. Хартман АНУ-ын F-104 Starfighter онгоцыг ослын өндөр хувьтай гэж шүүмжилсний дараа (нислэгийн ослын улмаас Баруун Германы Агаарын цэргийн хүчин 8 жилийн хугацаанд 61 буюу 292 нисэх онгоцоо алдсан, энэ нь нийт онгоцныхоо ~30%; нийтдээ 1961-1989 онд 298 онгоц алдагдсан буюу улс төрийн нэг нь нас барсан, 1691 нисгэгч нас барсан) 635. Баруун Германы Холбоонд энэ асуудлаар дуулиан дэгдсэн)[15][16][17][18][19], 1970 онд Хартманн тэтгэвэртээ гарсан. Дараа нь тэрээр Бонн хотын ойролцоо нислэгийн багшаар ажиллаж, Адольф Галландтай хамт нисэх онгоцны багт ниссэн боловч өвчний улмаас амьдралын хэв маягаа өөрчлөхөөс өөр аргагүй болжээ. Хартманн 1993 онд 71 насандаа таалал төгсөв.[10] 1997 оны 1-р сард Хартманныг ОХУ-ын Цэргийн ерөнхий прокурорын газар сэргээн засч, түүнд тавьсан бүх ялыг хэрэгсэхгүй болгосон. Эрх баригчид түүнийг буруугаар ялласан гэдгийг шууд мэдэгдсэн. ===Шагнал=== Төмөр загалмай 2-р анги (1942 оны 12-р сарын 19) Төмөр загалмай 1-р анги (1943 оны 3-р сарын 7) Люфтваффын нэрэмжит цом (1943 оны 9-р сарын 13)[21]. Алтан дахь Германы загалмай (1943 оны 10-р сарын 17)[22] Царсны навч, сэлэм, очир алмааз бүхий Төмөр загалмайн баатрын загалмай. Найтны загалмай (1943 оны 10-р сарын 29)[23]. Oak Leaves, No 420 (1944 оны 3-р сарын 2)[24]. Сэлэм, № 75 (1944 оны 7-р сарын 2)[25]. Алмаз, №18 (1944 оны 8-р сарын 25)[26]. "Нисгэгч/Ажиглагчийн тэмдэг"-ээр алмаазан алтаар шагнасан (1944 оны 8-р сарын 25)[21]. Зүүн фронтын медаль "1300" (байлдааны төрөл) зүүлт бүхий алтаар "Байлдааны тэмдэг"-ээр шагнана. Wehrmachtbericht-д хоёр удаа дурдсан. == Ном, зохиол == * Рэймонд Ф. Толивер, Тревор Дж. Констебль. [http://alexgbolnych.narod.ru/toliver_constable/index.htm Эрих Хартманн — белокурый рыцарь рейха]. * 352 сбитых как путь к поражению // [[Исаев, Алексей Валерьевич|Исаев А. В.]] Антисуворов. Десять мифов Второй мировой. — М.: Эксмо, Яуза, 2004. * {{Книга:Митчем С.:Командиры 3-го рейха}}. * [[Щербаков, Александр Александрович (лётчик)|А. А. Щербаков]]. Герой Советского Союза, заслуженный лётчик-испытатель СССР. О немецких асах // «[[Вопросы истории]]», № 11-12, 1999. С. 165—167. * {{Cite book |last=Barbas |first=Bernd |year=2005 |title=Die Geschichte der II. Gruppe des Jagdgeschwaders 52 |trans-title=The History of 2nd Group of Fighter Wing 52 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-71-7 }} * {{Cite book |last=Barbas |first=Bernd |year=2010 |title=Die Geschichte der III. Gruppe des Jagdgeschwaders 52 |trans-title=The History of 3rd Group of Fighter Wing 52 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-94-6 }} * {{Cite book |last=Berger |first=Florian |year=1999 |title=Mit Eichenlaub und Schwertern. Die höchstdekorierten Soldaten des Zweiten Weltkrieges |trans-title=With Oak Leaves and Swords. The Highest Decorated Soldiers of the Second World War |language=de |location=Vienna, Austria |publisher=Selbstverlag Florian Berger |isbn=978-3-9501307-0-6 }} * {{Cite book |last=Bergström |first=Christer |author-link=:sv:Christer Bergström |year=2007 |title=Kursk – The Air Battle: July 1943 |location=Burgess Hill |publisher=Chevron/Ian Allan |isbn=978-1-903223-88-8 }} * {{Cite book |last=Bergström |first=Christer |author-link=:sv:Christer Bergström |year=2008 |title=Bagration to Berlin—The Final Air Battles in the East: 1944–1945 |location=Burgess Hill |publisher=Classic Publications |isbn=978-1-903223-91-8 }} * {{Cite book |last=Braatz |first=Kurt |author-link=:de:Kurt Braatz |year=2010 |title=Walter Krupinski – Jagdflieger, Geheimagent, General |trans-title=Walter Krupinski – Fighter Pilot, Secret Agent, General |language=de |location=Moosburg, Germany |publisher=NeunundzwanzigSechs Verlag |isbn=978-3-9811615-5-7 }} * {{Cite book |last1=Brown |first1=Ashley |last2=Reed |first2=Jonathan |year=1988 |title=The Air Fighters |location=Harrisburg |publisher=National Historical Society |isbn=0-918678-39-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/airfighters0000unse }} * {{Cite journal |last=Corum |first=James |year=2003 |title=Starting from Scratch: Establishing The Bundesluftwaffe as a Modern Air Force, 1955-1960 |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume=50 |number= 2 }} * {{Cite book |last=Deac |first=Wil |editor-last=Boyne |editor-first=Walter J. |editor-link=Walter J. Boyne |year=1998 |title=Air War's Top Ace |series=WWII Air War, The Men, The Machines, The Missions |location=Stamford, Connecticut |publisher=Cowles Enthusiast Media |isbn=978-1-55836-193-5 }} * {{Cite book |last=Fellgiebel |first=Walther-Peer |author-link=:de:Walther-Peer Fellgiebel |year=2000 |orig-year=1986 |title=Die Träger des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939–1945 — Die Inhaber der höchsten Auszeichnung des Zweiten Weltkrieges aller Wehrmachtteile |trans-title=The Bearers of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939–1945 — The Owners of the Highest Award of the Second World War of all Wehrmacht Branches |language=de |location=Friedberg, Germany |publisher=Podzun-Pallas |isbn=978-3-7909-0284-6 }} * {{Cite book |last=Fraschka |first=Günther |year=2002 |orig-year=1977 |edition=11 |title=Mit Schwertern und Brillanten—Die Träger der höchsten deutschen Tapferkeitsauszeichnung |trans-title=With Swords and Diamonds—The Bearers of the Highest German Award for Bravery |location=Munich, Germany |publisher=Universitas |isbn=978-3-8004-1435-2 }} * {{Cite book |last1=Hartmann |first1=Ursula |last2=Jäger |first2=Manfred |year=1992 |title=German Fighter Ace Erich Hartmann |location=Atglen, Pennsylvania |publisher=Schiffer Publishing |isbn=978-0-88740-396-5 }} * {{Cite journal |last=Harvey |first=Arnold D. |date=Spring 2012 |title=The Battle of Britain, in 1940 and "Big Week," in 1944: A Comparative Perspective |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume= 59 |number= 1 }} * {{Cite journal |last=Harvey |first=Arnold D. |year=2018 |title=The Russian Air Force Versus the Luftwaffe: A Western European View |journal=Air Power History|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume= 65 |number= 1 }} * {{Cite book |last1=Horvath |first1=Daniel |last2=Horvath |first2=Gabor |year=2022 |title=Verified Victories: Top JG 52 Aces Over Hungary 1944-45 |publisher=Helion & Company |isbn=978-1-915070-87-6 }} * {{Cite book |last=Kaplan |first=Philip |year=2007 |title=Fighter Aces of the Luftwaffe in World War II |url=https://archive.org/details/fighteracesofluf0000kapl |location=Auldgirth, Dumfriesshire, UK |publisher=Pen & Sword Aviation |isbn=978-1-84415-460-9 }} * {{Cite book |last=Maerz |first=Dietrich |year=2007 |title=Das Ritterkreuz des Eisernen Kreuzes und seine Höheren Stufen |trans-title=The Knight's Cross of the Iron Cross and its Higher Grades |language=de |location=Richmond, Michigan |publisher=B&D Publishing |isbn=978-0-9797969-1-3 }} * {{Cite book |last1=Mathews |first1=Andrew Johannes |last2=Foreman |first2=John |year=2015 |title=Luftwaffe Aces – Biographies and Victory Claims – Volume 2 G–L |location=Walton on Thames |publisher=Red Kite |isbn=978-1-906592-19-6 }} * {{Cite book |last1=Mitcham |first1=Samuel |author-link1=Samuel W. Mitcham |last2=Mueller |first2=Gene |author-link2=Gene Mueller |year=2012 |title=Hitler's Commanders: Officers of the Wehrmacht, the Luftwaffe, the Kriegsmarine, and the Waffen-SS |url=https://archive.org/details/hitlerscommander0000mitc_u2b8 |location=Lanham, MD |publisher=[[Rowman & Littlefield]] |isbn=978-1-44221-153-7 }} * {{Cite web |website=[[H-Soz-Kult]] |url=http://www.hsozkult.de/conferencereport/id/tagungsberichte-6959?language=en |author=Laura Notheisen |title=So war der deutsche Landser. Die populäre und populärwissenschaftliche Darstellung der Wehrmacht |trans-title=So was the German ''Landser'': The popular culture and popular history representation of the Wehrmacht |date=2017-01-31 |access-date=2016-03-12 |language=de |ref={{harvid|Notheisen|2017}} |archive-date=2017-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424173913/http://www.hsozkult.de/conferencereport/id/tagungsberichte-6959?language=en |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Obermaier |first=Ernst |year=1989 |title=Die Ritterkreuzträger der Luftwaffe Jagdflieger 1939 – 1945 |trans-title=The Knight's Cross Bearers of the Luftwaffe Fighter Force 1939 – 1945 |language=de |location=Mainz, Germany |publisher=Verlag Dieter Hoffmann |isbn=978-3-87341-065-7 }} * {{Cite journal |last=Patton |first=James |date=Spring 1991 |title=Stealth is a Zero-sum Game: A submariner's view of the advanced tactical fighter |journal=[[Airpower Journal]] |publisher=[[Air University Press]] |volume=V |number=I |pages=4–17 }} * {{Cite book |last1=Patzwall |first1=Klaus D. |last2=Scherzer |first2=Veit |year=2001 |title=Das Deutsche Kreuz 1941 – 1945 Geschichte und Inhaber Band II |trans-title=The German Cross 1941 – 1945 History and Recipients Volume 2 |language=de |location=Norderstedt, Germany |publisher=Verlag Klaus D. Patzwall |isbn=978-3-931533-45-8 }} * {{Cite book |last1=Patzwall |first1=Klaus D. |year=2008 |title=Der Ehrenpokal für besondere Leistung im Luftkrieg |trans-title=The Honour Goblet for Outstanding Achievement in the Air War |language=de |location=Norderstedt, Germany |publisher=Verlag Klaus D. Patzwall |isbn=978-3-931533-08-3 }} * {{Cite book |last=Prien |first=Jochen |year=1991 |title=Pik-As: Geschichte des Jagdgeschwaders 53 – 3 – Das Ende in Italien 1944, Rumänien, Ungarn 1944/45, Einsatz zur Verteidigung des Reiches 1943–1945 |trans-title=Ace of Spades: History of the Fighter Wing 53 – 3 – The End in Italy 1944, Romania, Hungary 1944/45, Defense of the Reich 1943–1945 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-16-8 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Rodeike |first3=Peter |last4=Bock |first4=Winfried |year=2006 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 9/II—Vom Sommerfeldzug 1942 bis zur Niederlage von Stalingrad—1.5.1942 bis 3.2.1943 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 9/II—From the 1942 Summer Campaign to the Defeat at Stalingrad—1 May 1942 to 3 February 1943 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Struve-Druck |isbn=978-3-923457-77-9 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Rodeike |first3=Peter |last4=Bock |first4=Winfried |year=2012 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 12/II—Einsatz im Osten—4.2. bis 31.12.1943 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 12/II—Action in the East—4 February to 31 December 1943 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Buchverlag Rogge |isbn=978-3-942943-05-5 }} * {{Cite book |last1=Prien |first1=Jochen |last2=Stemmer |first2=Gerhard |last3=Balke |first3=Ulf |last4=Bock |first4=Winfried |year=2022 |title=Die Jagdfliegerverbände der Deutschen Luftwaffe 1934 bis 1945—Teil 15/II—Einsatz im Osten—1.1. bis 31.12.1944 |trans-title=The Fighter Units of the German Air Force 1934 to 1945—Part 15/II—Action in the East—1 January to 31 December 1944 |language=de |location=Eutin, Germany |publisher=Buchverlag Rogge |isbn=978-3-942943-28-4 }} * {{Cite book |last=Rall |first=Günther |author-link=Günther Rall |editor-last=Braatz |editor-first=Kurt |year=2007 |title=Günther Rall: Mein Flugbuch—Erinnerungen 1938–2004 |trans-title=Günther Rall: My Flight Book—Recollections 1938–2004 |language=de |location=Moosburg, Germany |publisher=NeunundzwanzigSechs Verlag |isbn=978-3-9807935-3-7 }} * {{Cite book |last=Reynolds |first=Clark |year=1982 |title=Die Luftwaffe |language=de |location=Altville am Rhein |publisher=Time-Life Books/Bechtermünz Verlag GmbH |isbn=978-3-86047-050-3 }} * {{Cite book |last=Scherzer |first=Veit |year=2007 |title=Die Ritterkreuzträger 1939–1945 Die Inhaber des Ritterkreuzes des Eisernen Kreuzes 1939 von Heer, Luftwaffe, Kriegsmarine, Waffen-SS, Volkssturm sowie mit Deutschland verbündeter Streitkräfte nach den Unterlagen des Bundesarchives |trans-title=The Knight's Cross Bearers 1939–1945 The Holders of the Knight's Cross of the Iron Cross 1939 by Army, Air Force, Navy, Waffen-SS, Volkssturm and Allied Forces with Germany According to the Documents of the Federal Archives |language=de |location=Jena, Germany |publisher=Scherzers Militaer-Verlag |isbn=978-3-938845-17-2 }} * {{Cite book |last=Schreier |first=Hans |year=1990 |title=JG 52 Das erfolgreichste Jagdgeschwader des 2. Weltkriegs |trans-title=JG 52 The Most Successful Fighter Wing of World War II |language=de |location=Berg am See |publisher=K. Vowinckel |isbn=978-3-921655-66-5 }} * {{Cite book |last1=Smelser |first1=Ronald |last2=Davies |first2=Edward J. |author-link1=Ronald Smelser |author-link2=Edward J. Davies |year=2008 |title=The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture |url=https://archive.org/details/mythofeasternfro0000smel |location= New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-83365-3 }} * {{Cite book |last=Spick |first=Mike |year=1996 |title=Luftwaffe Fighter Aces: The Jadgflieger and their Combat Tactics and Techniques |location=New York |publisher=[[Ivy Books]] |isbn=978-0-8041-1696-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/luftwaffefighter00mike }} * {{Cite book |last=Spick |first=Mike |year=1988 |title=The Ace Factor:&nbsp;Air Combat & the Role of Situational Awareness |location=Maryland |publisher=[[Naval Institute Press]] |isbn=978-0870210020 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/acefactoraircomb00spic }} * {{Cite book |last=Stockert |first=Peter |year=2007 |title=Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 5 |trans-title=The Oak Leaves Bearers 1939–1945 Volume 5 |language=de |location=Bad Friedrichshall, Germany |publisher=Friedrichshaller Rundblick |oclc=76072662 }} * {{Cite journal |last=Sullivan |first=Robert |year=1976 |title=World War II Aces in Arizona: The "Experten" and the Flying Tiger |journal=Aerospace Historian|publisher=[[Air Force Historical Research Agency|Air Force Historical Foundation]] |volume=23 |number=3 }} * {{Cite book |last=Thomas |first=Franz |year=1997 |title=Die Eichenlaubträger 1939–1945 Band 1: A–K |trans-title=The Oak Leaves Bearers 1939–1945 Volume 1: A–K |language=de |location=Osnabrück, Germany |publisher=Biblio-Verlag |isbn=978-3-7648-2299-6 }} * {{Cite book |last1=Thompson |first1=J. Steve |last2=Smith |first2=Peter C |year=2008 |title=Air Combat Manoeuvres: The Technique and History of Air Fighting for Flight Simulation |url=https://archive.org/details/aircombatmanoeuv0000unse |location=Hersham, Surrey, UK |publisher=Ian Allan Publishing |isbn=978-1-903223-98-7 }} * {{Cite book |last1=Toliver |first1=Raymond |last2=Constable |first2=Trevor |author-link2=Trevor James Constable |year=1970 |title=[[The Blond Knight of Germany]] |publisher=Aero |isbn=978-0-8168-4188-2 |location=United States of America }} * {{Cite journal |last=Tillman |first=Barrett |date=August 2006 |journal=Flight Journal |title=Shot Down or Out of Gas? |volume=11 |issue=4 }} * {{Cite book |last=Wagenlehner |first=Günther |year=1999 |title=Die russischen Bemühungen um die Rehabilitierung der 1941–1956 verfolgten deutschen Staatsbürger |trans-title=The Russian Efforts to Rehabilitate the 1941–1956 Persecuted German Citizens |url=http://library.fes.de/fulltext/historiker/00700toc.htm |language=de |location=Bonn, Germany |publisher=Historisches Forschungszentrum |isbn=978-3-86077-855-5 }} * {{Cite book |last=Weal |first=John |year=2001 |title=Bf 109 Aces of the Russian Front |series=Aircraft of the Aces |volume=37 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-084-1 }} * {{Cite book |last=Weal |first=John |year=2004 |title=Jagdgeschwader 52: The Experten |series=Aviation Elite Units |volume=15 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-786-4 }} * {{Cite book |last1=Williamson |first1=Gordon |last2=Bujeiro |first2=Ramiro |year=2004 |title=Knight's Cross and Oak Leaves Recipients 1939–40 |location=Oxford, UK |publisher=[[Osprey Publishing]] |isbn=978-1-84176-641-6 }} * {{Cite book |editor-last=Zabecki |editor-first=David T. |editor-link=David T. Zabecki |title=Germany at War: 400 Years of Military History |url=https://archive.org/details/germanyatwar400y0000unse |location=Santa Barbara, California |publisher=[[ABC-Clio]] |year=2014 |isbn=978-1-59884-980-6 }} * {{Cite book |editor-last=Zabecki |editor-first=David T. |editor-link=David T. Zabecki |year=2019 |title=The German War Machine in World War II |location=Santa Barbara, California |publisher=[[ABC-Clio]] |isbn=978-1-44-086918-1 }} * {{Cite journal |last=Zegenhagen |first=Evelyn |year=2007 |title=The Holy Desire to Serve the Poor and Tortured Fatherland: German Women Motor Pilots of the Inter-War Era and Their Political Mission |journal=[[German Studies Review]] |publisher=[[The Johns Hopkins University Press]]/[[German Studies Association]] |volume= 30 |number= 3|pages=579–596|jstor=27668374 }} *{{Cite magazine |magazine=[[Der Spiegel]] |issue=35 |year=1982 |title=Ein schöner Tod – fürs Vaterland? |trans-title=A Beautiful Death – For the Fatherland? |url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-14349673.html |language=de |access-date=18 June 2013 |ref={{sfnRef|Der Spiegel Volume 35/1982}} }} *{{Cite web |website=[[Bundeswehr]] |title=Jagdgeschwader 71 "Richthofen" |url=https://www.geschichte.luftwaffe.de/portal/a/geschlw/start/vde/jagdvd/jg71/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zinSx8QnyMLI2MfMIsXQw8DX29TS0tnYyCvQ31wwkpiAJKG-AAjgb6wSmp-pFAM8xxmuEMVKQfpR-VlViWWKFXkF9UkpNaopeYDHKhfmRGYl5KTmpAfrIjRKAgN6LcoNxREQCnrra3/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922LV9D0I1MK599B2SC0 |language=de |access-date=2019-02-04 |ref={{sfnRef|Jagdgeschwader 71 "Richthofen"}} |archive-date=2019-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204231306/https://www.geschichte.luftwaffe.de/portal/a/geschlw/start/vde/jagdvd/jg71/!ut/p/z1/04_Sj9CPykssy0xPLMnMz0vMAfIjo8zinSx8QnyMLI2MfMIsXQw8DX29TS0tnYyCvQ31wwkpiAJKG-AAjgb6wSmp-pFAM8xxmuEMVKQfpR-VlViWWKFXkF9UkpNaopeYDHKhfmRGYl5KTmpAfrIjRKAgN6LcoNxREQCnrra3/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922LV9D0I1MK599B2SC0 |url-status=dead }} *{{Cite web |website=[[Bundeswehr]] |title=Der "grau-rote Baron" fliegt über Wittmund |trans-title=The "grey-red Baron" flies over Wittmund |url=https://www.luftwaffe.de/portal/a/luftwaffe/start/archivneu/2016/okt/!ut/p/z1/hY_RC4IwEMb_I29qLnucqBGYRGrmXmLoMMM2GUt66I9vI_BNuocP7vvufscBhStQweahZ3qQgo2mbyi-RWFWZt7O87JgjxE5bkiVuhlCiQ8XqP-NUBOjlSIIio5DYxjbVUaFoQAKtONOKwXXVjUXejDaK6alciap9GiTl1ImcYYOGuTGEcLLKfdDkjolpe-78SE6W-CDzey97LLWPg3NnYlu5CfZkp8xPdMwz4P-C3mM49k!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922L5G60AM4AUF1L00U6 |language=de |access-date=2019-02-04 |ref={{sfnRef|Der "grau-rote Baron" fliegt über Wittmund}} |archive-date=2019-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190205044135/https://www.luftwaffe.de/portal/a/luftwaffe/start/archivneu/2016/okt/!ut/p/z1/hY_RC4IwEMb_I29qLnucqBGYRGrmXmLoMMM2GUt66I9vI_BNuocP7vvufscBhStQweahZ3qQgo2mbyi-RWFWZt7O87JgjxE5bkiVuhlCiQ8XqP-NUBOjlSIIio5DYxjbVUaFoQAKtONOKwXXVjUXejDaK6alciap9GiTl1ImcYYOGuTGEcLLKfdDkjolpe-78SE6W-CDzey97LLWPg3NnYlu5CfZkp8xPdMwz4P-C3mM49k!/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/#Z7_B8LTL2922L5G60AM4AUF1L00U6 |url-status=dead }} * {{cite web |website=leo-bw.de |title=Hartmann, Erich |url=https://www.leo-bw.de/web/guest/detail/-/Detail/details/PERSON/kgl_biographien/118701827/Hartmann+Erich |access-date=2019-02-17 |ref={{sfnRef|Hartmann@leo-bw.de}} }} ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Хартманн, Эрих}} [[Ангилал:Германы цэргийн нисгэгч]] [[Ангилал:Германы дэлхийн хоёрдугаар дайны сөнөөгч онгоцны нисгэгч]] [[Ангилал:Германы баатар]] [[Ангилал:Германы нисгэгч]] [[Ангилал:Германы иргэн]] [[Ангилал:1922 онд төрсөн]] [[Ангилал:1993 онд өнгөрсөн]] l00m2kbxo18bgwf3fl9plpiy4g8u2qo 0 139798 864866 817682 2026-08-05T18:21:13Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864866 wikitext text/x-wiki Ас (франц. as - "ace"; өөрийн салбарт анхдагч) - агаарын тулааны мастер. Энэ үгийг дэлхийн нэгдүгээр дайны үед нисгэгч, агаарын байлдааны урлагт өндөр ур чадвартай цэргийн нисгэгчдийг тодорхойлоход анх хэрэглэж байжээ. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Францын нисгэгчид дайсны онгоцыг унагахын тулд онгоцондоо хөзрийн дүрсийг ашигласан байна. Бусад хүмүүсийн хэлснээр бол хөзрийн зураг Францын шилдэг эскадрилийн нэгний онгоцон дээр гарч ирсэн бөгөөд тэр цагаас хойш тэд нисгэгчийг гайхалтай нисгэгч гэж хэлэхийг хүсвэл "Энэ бол хөзрийн тамга" (өөрөөр хэлбэл хөзрийн тамга) гэж хэлэх болно. Дайны үед тав ба түүнээс дээш ялалт байгуулсан нисгэгч хөзрийн тамга гэж нэрлэгдэх эрхтэй болох нь тогтоогдсон. Эртний Германы домог судлалын селестиел амьтад болох Асес[1]тэй зүйрлэн нисгэгчдийг "ас" гэж нэрлэж эхэлсэн гэсэн хувилбар бас бий. Энэ үг орос хэлэнд герман хэлнээс (асс) орж ирсэн гэж таамаглаж байсан тул 20-р зууны дунд үе хүртэл "асс" гэж бичигдсэн байв - жишээлбэл, Ожеговын толь бичиг[2], уран зохиол[3], 20-р зууны эхний хагасын техникийн уран зохиолын эхэн үеийн хэвлэлийг үзнэ үү. Орчин үеийн, нийтлэг хүлээн зөвшөөрөгдсөн "Ace" зөв бичгийн хэл нь хожим гарч ирэв. Нисэхийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг ас буюу 352 ялалт нь Luftwaffe Erich Hartmann-ийн ас (шинжээч) гэж тооцогддог. Нацист Германы 104 нисгэгч 100 ба түүнээс дээш нисэх онгоцыг буудаж унагасан бөгөөд Германы 34 ас хувийн байлдааны дансандаа 150 ба түүнээс дээш ялалт байгуулсан (тэдний устгасан онгоцны нийт тоо 6582 байсан). Бусад орны асүүдийн дунд тэргүүлэгч нь Финлянд Эйно Илмари Жуутилайнен бөгөөд дайсны 94 онгоцтой. ЗСБНХУ ба холбоотнуудын хамгийн шилдэг ас бол 64 (Америкийг тооцохгүй) онгоцыг буудсан Иван Кожедуб юм. Дэлхийн 2-р дайны анхны ас бол 9-р сарын 14 гэхэд Польшийн долоон онгоцыг буудаж унагасан Хауптман Йоханнес Гентцен байв. Дэлхийн 2-р дайн дуусч, тийрэлтэт нисэх онгоц гарч ирсний дараа нэг нисгэгчид унасан онгоцны тоо буурсан нь орон нутгийн мөргөлдөөний харьцангуй хязгаарлалтаас үүдэлтэй байв. Зөвхөн Солонгос, Вьетнам, Иран-Ирак, Араб-Израиль, Энэтхэг-Пакистаны дайнд шинэ ас гарч ирсэн. Тийрэлтэт онгоцонд ялалтын дээд амжилтыг Солонгосын дайны үеэр Зөвлөлтийн нисгэгчид Николай Сутягин, Евгений Пепеляев нар олж авсан - дайсны 21, 20 онгоц. Сөнөөсөн онгоцны тоогоор тийрэлтэт нисэхийн түүхэнд 3-р байрыг Израилийн Агаарын цэргийн хүчний хурандаа Жиора Эпштейн эзэлдэг - 17 онгоц, үүнээс 9 нь хоёр өдрийн дотор устагжээ. ==Мөн үзэх== * [[Fighter aircraft]] * [[Iraqi aerial victories during the Iran–Iraq war]] * [[Light fighter]] * [[List of aces of aces]] * [[List of Egyptian flying aces]] * [[List of German World War&nbsp;II jet aces]] * [[List of Iranian aerial victories during the Iran–Iraq war]] * [[List of Israeli flying aces]] * [[List of Korean War flying aces]] * [[List of Spanish Civil War flying aces]] * [[List of Syrian flying aces]] * [[List of Vietnam War flying aces]] * [[List of World War&nbsp;I flying aces]] * [[List of World War&nbsp;II flying aces]] * [[Lists of flying aces in Arab–Israeli wars]] * [[Panzer ace]] ==Эшлэл== {{reflist|group=N}} ==Хавсралт== {{Reflist|30em}} ==Ном== {{Refbegin}} * Belich, Jamie. "Ace, air combat". Richard Holmes, Charles Singleton and Spencer Jones, eds. ''The Oxford Companion to Military History''. Oxford University Press, 2001 [online 2004]. * Bergström, Christer. ''Barbarossa: The Air Battle, July–December 1941''. Birmingham, UK: Classic Publications, 2007. {{ISBN|978-1-85780-270-2}}. * Dunnigan, James F. ''How to Make War: A Comprehensive Guide to Modern Warfare in the Twenty-first Century''. New York: HarperCollins, 2003. {{ISBN|978-0-06009-012-8}}. * Farr, Finis. ''Rickenbacker's Luck: An American Life.'' New York: Houghton Mifflin, 1979. {{ISBN|978-0-395-27102-5}}. * [[Norman Franks|Franks, Norman]] and Frank W. Bailey. ''Over the Front: A Complete Record of the Fighter Aces and Units of the United States and French Air Services, 1914–1918''. London: Grub Street, 1992. {{ISBN|978-0-948817-54-0}}. * [[Norman Franks|Franks, Norman]], Frank W. Bailey and Russell Guest. ''Above the Lines: The Aces and Fighter Units of the German Air Service, Naval Air Service and Flanders Marine Corps, 1914–1918''. London: Grub Street, 1993. {{ISBN|978-0-94881-773-1}}. * {{Citation | author-mask = 3 | last1 = Franks | first1 = Norman | first2 = Russell | last2 = Guest | first3 = Gregory | last3 = Alegi | title = Above the War Fronts: The British Two-seater Bomber Pilot and Observer Aces, the British Two-seater Fighter Observer Aces, and the Belgian, Italian, Austro-Hungarian and Russian Fighter Aces, 1914–1918 | volume = 4 | series = Fighting Airmen of WWI | place = London | publisher = Grub Street | year = 1997 | isbn = 978-1-898697-56-5}}. * Galland, Adolf ''The First and the Last'' London, Methuen, 1955 (''Die Ersten und die Letzten'' Germany, Franz Schneekluth, 1953). * {{Cite book |first=Nicole-Melanie |last=Goll |chapter=Godwin von Brumowski (1889–1936): The Construction of an Austro-Hungarian War Hero during World War&nbsp;I |pages=139–56 |editor1= Marija Wakounig |editor2=Karlo Ruzicic-Kessler |year=2011 |title=From the Industrial Revolution to World War&nbsp;II in East Central Europe |publisher=[[LIT Verlag]] |isbn=978-3643901293}} * Guttman, Jon. ''Pusher Aces of World War 1''. London: Osprey, 2009. {{ISBN|978-1-84603-417-6}}. * Hobson, Chris. ''Vietnam Air Losses, USAF, USN, USMC, Fixed-Wing Aircraft Losses in Southeast Asia 1961–1973''. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2001. {{ISBN|1-85780-115-6}}. * Johnson, J. E. ''Wing Leader''. London: Ballantine, 1967. * {{cite book |last=Lake |first=Jon |title=The Battle of Britain |url=https://archive.org/details/battleofbritain0000lake_u2k7 |publisher=Amereon Limited |publication-place=Leicester |date=2000 |isbn=1-85605-535-3}} * [[Arthur Lee (RAF officer)|Lee, Arthur Gould]]. ''No Parachute''. London: Jarrolds, 1968. * O'Connor, Martin. ''Air Aces of the Austro-Hungarian Empire 1914–1918''. Boulder, Colorado: Flying Machine Press, 1986. {{ISBN|978-1-89126-806-9}}. * Pieters, Walter M. ''Above Flanders' Fields: A Complete Record of the Belgian Fighter Pilots and Their Units During the Great War, 1914–1918''. London: Grub Street, 1998. {{ISBN|978-1-898697-83-1}}. * Robertson, Linda R. (2005). ''The Dream of Civilized Warfare: World War&nbsp;I Flying Aces and the American Imagination ''. University of Minnesota Press. {{ISBN|0816642710}}, {{ISBN|978-0816642717}} * Robinson, Bruce (ed.) ''von Richthofen and the Flying Circus''. Letchworth, UK: Harleyford, 1958. * Shores, Christopher. ''Air Aces''. Greenwich Connecticut: Bison Books, 1983. {{ISBN|0-86124-104-5}} * {{Citation | last1 = Shores | first1 = Christopher | first2 = Norman | last2 = Franks | first3 = Russell | last3 = Guest | title = Above the Trenches: A Complete Record of the Fighter Aces and Units of the British Empire Air Forces 1915–1920 | place = London | publisher = Grub Street | year = 1990 | isbn = 978-0-948817-19-9 | author-mask = 3}}. * Stenman, Kari and Kalevi Keskinen. ''Finnish Aces of World War 2'' (Osprey Aircraft of the Aces, number 23). London: Osprey Publishing. 1998. {{ISBN|952-5186-24-5}}. * Thomas, Andrew. ''Defiant, Blenheim and Havoc Aces''. London: Osprey Publishing, 2012. {{ISBN|978-1-84908-666-0}}. * Toliver, Raymond J. and Trevor J. Constable. ''Horrido!: Fighter Aces of the Luftwaffe''. London: Bantam Books, 1979. {{ISBN|978-0-55312-663-1}}. * Toperczer, Istvan. ''MIG-17 and MIG-19 Units of the Vietnam War'' (Osprey Combat Aircraft, number 25). London: Osprey, 2001. {{ISBN|978-1-84176-162-6}}. * {{Citation | last1 = Toperczer | first1 = Istvan | title = MIG-21 Units of the Vietnam War | series = Combat Aircraft | number = 29 | place = London | publisher = Osprey | year = 2001 | isbn = 978-1-84176-263-0 | author-mask = 3}}. {{Refend}} ==нэмэлт холбоос== {{Commons category|Flying aces}} {{Wiktionary pipe|ace#Etymology_1_4|ace}} * [http://users.accesscomm.ca/magnusfamily/airaces1.htm Air Aces Homepage (A. Magnus)] * [http://aces.safarikovi.org/ Air Aces Website (Jan Šafařík)] * [https://web.archive.org/web/20110405001755/http://s188567700.online.de/CMS/ Air Combat Information Group Website] * [http://wio.ru/korea/korea-a.htm All aces of Korean air war] {{Lists of flying aces}} [[Ангилал:Нисгэгч]] [[ангилал:Өвөрмөц хэллэг]] 70ty0hyb9dlo4j35ekkt50dfgvrzti2 0 140183 864801 820850 2026-08-05T17:23:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864801 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хэл|familycolor=pidgin|lingua=52-ABB-dc|fam2=Номхон далай|iso3=hwc|glotto=hawa1247|glottorefname=Хавайн Креол Англи хэл|speakers=600 мянга|speakers2=Хоёрдахь хэл 400 мянга|date=2015|ref=e18|name=Хавайн Креол Англи хэл|altname=Хавайн Пиджин хэл|fam1=[[Англи хэлний суурьтай креол хэлнүүд|Англи Креол]]|states=[[Хавай]], [[АНУ]]}} '''Хавайн Креол Англи хэл''' эсвэл '''Хавайн Пиджин хэл''' ([[Англи хэл|Англи]]: Hawaiian Creole English, Hawaiian Pidgin English) бол [[Хавай|Хавай мужид]] яригддаг, [[англи хэл]] дээр суурилсан [[креол хэл]] юм. Ойролцоогоор 600 мянган Хавайн оршин суугчид Хавайн Пиджин хэлийг эх хэлээрээ ярьдаг бөгөөд 400 мянга орчим хүмүүс хоёр дахь хэл болгон ашигладаг.<ref name="Sasaoka 2019">{{Cite web |last=Sasaoka |first=Kyle |date=2019 |title=Toward a writing system for Hawaiʻi Creole |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/25a8f799-25da-4f99-985e-3e7ec71118cf/content}}</ref><ref name="Velupillai 2013">{{Cite book |last=Velupillai |first=Viveka |title=The Survey of Pidgin and Creole Languages |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-969140-1 |editor-last=Michaelis |editor-first=Susanne Maria |editor-link=Susanne Maria Michaelis |volume=1: English-based and Dutch-based languages |publication-place=Oxford |pages=252–261 |chapter=Hawaiʻi Creole |oclc=813856184 |chapter-url={{GBurl |id=NZkeAAAAQBAJ|pg=PA252}} |via=Google Books partial preview}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=Hawaii Pidgin |language=en |work=Ethnologue |url=https://www.ethnologue.com/language/hwc |access-date=2018-06-25}}</ref><ref>{{Citation |last=Velupillai |first=Viveka |title=Hawaiʻi Creole structure dataset |date=2013 |url=https://apics-online.info/contributions/26 |work=Atlas of Pidgin and Creole Language Structures Online |access-date=2021-08-20 |place=Leipzig |publisher=Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology}}</ref> Хавайн мужийн хоёр [[албан ёсны хэл]] нь англи болон [[хавай хэл]] боловч,<ref>{{Cite web |title=Hawaii State Constitution |url=http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070705235552/http://www.hawaii.gov/lrb/con/conart15.html |archive-date=5 July 2007 |access-date=2 October 2017}}</ref> Хавайн Пиджин хэлийг олон оршин суугч өдөр тутмын яриандаа хэрэглэдэг бөгөөд нутгийнханд чиглэсэн [[Зар сурталчилгаа|зар сурталчилгаанд]] түгээмэл ашиглагддаг. Хавай хэлээр энэ хэлийг '''ʻōlelo paʻi ʻai''' буюу “хатуу таро хэл” гэж нэрлэдэг.<ref name="pukui">{{Cite book |last=Pukui |first=Mary Kawena |title=New pocket Hawaiian dictionary: with a concise grammar and given names in Hawaiian |url=https://archive.org/details/newpockethawaiia00puku |last2=Elbert |first2=Samuel H. |date=1991 |publisher=University of Hawaii press |isbn=978-0-8248-1392-5 |location=Honolulu |language=English}}</ref> Хавайн Пиджин хэлийг [[АНУ-ын Статистикийн товчоо]] 2015 онд анх удаа тусдаа хэл хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн. Гэсэн хэдий ч Хавайн Пиджин хэлийг өнөө хүртэл хавай болон англи хэлнээс доогуур зэрэглэлтэй хэл гэж үзэх хандлага байсаар байна.<ref name="Sasaoka 2019" /> Нэрнээсээ үл хамааран, Хавайн Пиджин хэл жинхэнэ пиджин хэл биш, харин бүрэн төлөвшсөн, төрөлх хэл болон тогтвортой хэрэглэгддэг креол хэл юм.<ref>{{Cite web |title=Hawai'i Pidgin |url=https://www.ethnologue.com/language/hwc |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150309094302/http://www.ethnologue.com/language/hwc |archive-date=9 March 2015 |access-date=2 October 2017}}</ref> Гэвч энэ хэл нь Хавайд янз бүрийн үндэстний бүлгүүдийн хооронд нийтлэг хэл болгон хэрэглэгдэж байсан жинхэнэ пиджин хэлнүүдээс үүсэлтэй. Хэдийгээр Хавайн Пиджин хэл нь [[Америкийн англи хэл|Америкийн англи хэлтэй]] бүрэн ойлголцох боломжгүй ч, [[Ямайкын Патуа]] зэрэг бусад [[Англи хэлний суурьтай креол хэлнүүд|англи хэлний суурьтай креол хэлнүүдтэй]] харьцуулахад харьцангуй ойрхон ойлголцох чадвартай хэвээрээ байдаг. Энэ нь бусад креол хэлнүүдээс сүүлд үүссэнтэй холбоотой. Зарим Хавайн Пиджин хэлний ярьдаг хүмүүс англи хэлтэй хольж ярих хандлагатай байдаг. [[Ангилал:Language articles citing Ethnologue 18]] [[Ангилал:Pages containing links to subscription-only content]] oaoxppsqgd19n0vocstg2y5jve3izmp 0 141109 864766 859442 2026-08-05T16:35:29Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864766 wikitext text/x-wiki {{Short description|1189-1199 онуудад Английн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = I Ричард | image = Church of Fontevraud Abbey Richard I effigy.jpg | caption = Фонтевро сүмд байх хааны баримал ({{Circa}} 1199) | succession = [[Английн хаан]] | reign = 1189 – 1199 | coronation = 1189 оны 9 сарын 3 | cor-type = britain | predecessor = [[II Хенри]] | regent = {{Unbulleted list | [[Аквитанийн Элеонор]] | [[Уильям де Лоншан]]}} | reg-type = Үүрэг гүйцэтгэгч | successor = [[Жон, Английн Хаан|Жон]] | moretext = [[Styles of English sovereigns|(илүү..)]] | issue = [[Филипп де Коньяк]] (бутач) | house = [[Плантагенет]]–[[Английн Анжевин хаад|Анжевин]]{{Efn|{{Анжевин}}}} | spouse = {{Marriage|[[Наваррын Беренгариа]]|1191}} | father = [[II Хенри]] | mother = [[Аквитанийн Элеонор]] | birth_date = 9 сарын 8, 1157 | birth_place = [[Бомонт ордон]], Оксфорд, Англи | death_date = 4 сарын 6, 1199 (41 насалсан) | death_place = [[Шалю]], Аквитани | burial_place = [[Фонтевро сүм]], Анжу, Франц }} '''I Ричард''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Richard the Lionheart'', [[Франц хэл|франц.]] ''Richard Cœur de Lion'', 1157 оны 9-р сарын 8-нд Английн [[Оксфорд]] хотод төрсөн – 1199 оны 4-р сарын 6-нд [[Аквитани]] ванлигт нас барсан) буюу '''Арслан зүрхт Ричард''' Плантагенет угсааны Английн төрийг 1189 оноос 1199 хүртэл барьсан [[хаан]] байв. Тэрээр мөн [[Норманди]], [[Аквитани]], [[Гаскони|Гасконийн]] [[гүн]], [[Кипр|Киприйн]] засаг ноён, [[Пуитерс]], [[Анжу]], [[Мэн хошуу| Мэн]], [[Нант|Нантын]] хошуу ноён, [[Бриттани|Бриттанийн]] ноён зэрэг албан тушаал хашиж байв. [[II Хенри]] хаан [[Аквитанийн Алеонор]] хоёрын 3 дахь хөвүүн болж мэндэлсэн бөгөөд хоёр ах нь цаг бусаар өнгөрсөн учир эцгийнхээ хаан ширээг залгамжилжээ. Хамгийн алдартай загалмайтны аян дайчдын нэг тэрээр хаанчлалынхаа ихэнх хугацааг Английн гадна өнгөрөөж, загалмайтны аян дайн болон бусад дайнд оролцож, гарамгай цэргийн удирдагч жанжин гэдгээрээ алдартай болсон. Гэсэн хэдий ч түүнийг эзгүйд тус улсыг Гийом Лонгшам, эх Аквитанийн Алеонор, Хуберт Вальтер нар үр дүнтэйгээр захирч байв. Поитоуд бослого гарахад 16 настай Ричардад эцэг нь цэрэг өгч илгээгээд даруулж байжээ.<ref>{{Harvnb|Turner|Heiser|2000|p=71.}}</ref> Тэрээр [[Загалмайтны гурав дахь аян|Загалмайтны гурав дахь аянд]] Францын [[II Филипп Огюст|II Филипп Огюстын]] хамт мусульман [[Саладин|Саладинтай]] хэд хэдэн удаа дайтан ялж гавьяа байгуулсан. Гэвч [[1192 оны Яффагийн гэрээ]] байгуулснаар [[Иерусалим|Иерусалимыг]] эзлэлгүй аян дайнаа дуусгасан юм.<ref>{{Harvnb|Addison|1842|pp=141–149.}}</ref> == I Ричард хааны эрх мэдлийн үеийн чухал үйл явдлууд == * I Ричард Саладинтай хийсэн тулаан бүрт ялалт байгуулж, улмаар Тирээс Жаффа хүртэлх эргийг эргүүлэн авч, ингэснээр Ариун газарт загалмайтны ноёрхлыг дахин зуун жилийн турш хадгалсан боловч [[Иерусалим]] өөрөө лалын шашинтнуудын мэдэлд үлдсэн хэвээр байсан. * I Ричард хааны эзэлсэн [[Кипр]] нь загалмайтны маш сайн арын бааз болж, Палестин дахь Францын эзэмшлийг бүтэн зууны турш хадгалахад ашиглаж байжээ. * I Ричард хааны цэргийн гавъяа зүтгэл нь түүнийг дундад зууны үеийн түүх, уран зохиолын хамгийн нэр хүндтэй хүмүүсийн нэг болгосон. Ричард хаан олон тооны домог (ялангуяа [[Робин Гуд|Робин Худын]] тухай үлгэрүүд, гэхдээ тэдгээр нь өөр өөр цаг үед амьдарч байсан), ном (жишээ нь [[Вальтер Скотт|Вальтер Скоттын]] "Айвенхоу", Александр Сегений "Дуулдаг хаан"), кино (жишээ нь "Өвлийн арслан")-ны сэдэв болсон. == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Ном зүй == {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Addison |first=Charles |title=The History of the Knights Templars, the Temple Church, and the Temple |date=1842 |url=http://www.masonicsourcebook.com/king_richard_lionheart_knights_templar.htm |place=London |publisher=Longman, Brown, Green, and Longmans}} * {{Cite book |last1=Turner |first1=Ralph V. |title=The Reign of Richard Lionheart, Ruler of the Angevin empire, 1189–1199 |url=https://archive.org/details/reignofrichardli0000turn |date=2000 |place=Harlow |publisher=Longman |isbn=978-0-5822-5659-0 |last2=Heiser |first2=Richard R}} {{Refend}} {{DEFAULTSORT:Ричард, 01}} [[Ангилал:1157 онд төрсөн]] [[Ангилал:1199 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оксфордын хүн]] [[Ангилал:Саладин]] [[Ангилал:12-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Загалмайтны аян дайны хүн]] bep81tvdp6ikgn8q2ezxafxb4f9hj7y 0 141483 864962 826032 2026-08-05T19:52:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864962 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | native_name = | conventional_long_name = Парфын улс | common_name = Парфын улс| | era = Эртний сонгодог үе | government_type = [[Феодализм|Феодалын]] [[хаант засаг]]<ref name="sheldon_2010_231">{{harvnb|Sheldon|2010|p=231}}</ref>| | year_start = МЭӨ 247 | year_end = МЭ 224| | p1 = Селевкидийн улс | border_p1 = no | s1 = Сасаны улс | symbol_type = | image_map = Map of the Parthian Empire under Mithridates II.svg | image_map_caption = МЭӨ 94 онд хамгийн том нутаг дэвсгэртэй Парфын улс ([[II Митридат|II Митридатын]] үе) | image_coat = | capital = Ктесифон,<ref name=IP>{{cite book|last=Fattah|first=Hala Mundhir|title=A Brief History of Iraq|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-5767-2|page=[https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/46 46]|url=https://archive.org/details/briefhistoryofir0000fatt/page/46}}</ref> Экбатана, Хекатомпил, Суса, Ниса, Асаак, Рага | common_languages = {{plainlist| *Парф хэл (төр, шүүх, уран зохиол){{sfn|Skjærvø|2004|pp=348–366}}{{sfn|Canepa|2018|p=6}} *Койне Грек хэл (албан)<ref name="Green 1992 45"/> *[[Арамей хэл]] (''нийтлэг'')<ref name="Green 1992 45">{{harvnb|Green|1992|p=45}}</ref><ref>{{cite book|last=Chyet|first=Michael L.|editor1-last=Afsaruddin|editor1-first=Asma|editor2-last=Krotkoff|editor2-first=Georg|editor3-last=Zahniser|editor3-first=A. H. Mathias|editor1-link=Asma Afsaruddin|title=Humanism, Culture, and Language in the Near East: Studies in Honor of Georg Krotkoff|url=https://archive.org/details/humanismculturel0000unse|year=1997|publisher=Eisenbrauns|isbn=978-1-57506-020-0|page=[https://archive.org/details/humanismculturel0000unse/page/284 284]}}</ref>}} | stat_year1 = МЭ 1 он<ref name="Turchin223">{{cite journal|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|date=December 2006|title=East-West Orientation of Historical Empires|url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=223|issn=1076-156X|last1=Turchin|first1=Peter|access-date=16 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917031715/http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|archive-date=17 September 2016|url-status=live}}</ref><ref name="Taagepera121">{{cite journal|date=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|page=121|doi=10.2307/1170959|last1=Taagepera|first1=Rein|jstor=1170959}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 2800000| | legislature = Мегастен| | religion = {{plainlist| *[[Зороастризм]]<ref>{{harvnb|De Jong|2008|p=24}}</ref> *Вавилони шашин<ref>{{harvnb|Brosius|2006|p=[https://archive.org/details/persiansintroduc00bros/page/n143 125]}}</ref> *[[Буддизм]]<ref>{{harvnb|Koshelenko|Pilipko|1996|p=149-150|loc="Buddhism was practiced in the easternmost reaches of the Parthian Empire."}}</ref>}} | currency = Драхма }} '''Парфын улс''' (мөн '''Аршакидын улс''') нь МЭӨ 247-с МЭ 224 онд эртний [[Иран]]ы нутагт оршиж байсан улс юм.<ref>{{harvnb|Waters|1974|p=424}}.</ref> Парни аймгийн хан [[I Аршак]] анх [[Селевкидийн улс]]аас салан тусгаарлаад байсан Парф сатрап<ref>"баруун [[Хорасан]]", {{harvnb|Bickerman|1983|p=6}} үз.</ref> гэх аймгийг эзлэн авснаар Парфын улсын үндсийг тавьжээ. [[I Митридат]] хааны үед (МЭ 171-132 он) Селевкидийн улсаас Медиа, [[Месопотами]]йг эзлэн дагуулснаар нутаг дэвсгэрээ их тэлж байсан бол Парф улс оргил үедээ хойд [[Евфрат]] буюу одоогийн дорнод [[Турк]]ийн нутгаас [[Афганистан]], баруун [[Пакистан]] хүртэлх өргөн уудам нутгийг мэдэлдээ оруулж явжээ. [[Газар дундын тэнгис]]ийн сав газрыг нэгтгэн захираад байсан [[Ромын эзэнт гүрэн]], хятадын [[Хань улс]]ын холбож байсан [[торгоны зам]] тус улсаар дайрдаг байсан учир худалдаа арилжааны төв байв. Парфууд [[Перс]], [[Эллинист]] гэх зэрэг улсынхаа харьяа байсан олон соёлоос урлаг, архитектур, шашин шүтлэг, хувцас дээлийг өвлөн ашиглаж байв. Оршин тогтнож байсан хугацааныхаа эхний хагаст Грек соёлын нөлөөнд автаж байсан бол яваандаа Иран соёл аажмаар сэргэжээ. Аршакидын хаад [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменидын эзэнт гүрний]] хаадтай адил өөрсдийгөө "Хаадын хаан" хэмээн өргөмжилдөг байсан. Ялгаатай нь, Ахеменидын хаад сатрап буюу ноёдыг томилон бүс нутгийг захируулдаг байсан бол Аршакидын хаад тухайн нутгийн хаадыг [[вассал]] болгон хүлээн зөвшөөрдөг байсан юм. Мөн цөөн тооны сатрапуудыг голдуу алс хязгаарын нутагт томилдог байсан ч эдгээр сатрапууд Ахеменидын үеийн сатрапыг бодвол эрх мэдэл багатай байжээ. Газар нутаг өрнө зүг тэлснээр нийслэлээ [[Ниса]] хотоос [[Тигр]] голын дагуу орших [[Ктесифон]] руу (өнөөгийн [[Багдад]]ын өмнө зүг) шилжүүлсэн байдаг. Дараа нь ч хэд хэдэн удаа нийслэлээ нүүлгэсэн. Эхэн үедээ баруун талдаа [[Селевкидийн улс|Селевкидтэй]], хойноо [[Скиф|Скифүүдтэй]] байлдаж баруун тийш нутгаа тэлэн [[Арменийн улс]], цаашлаад [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс]]тай хиллэх болов. Ром Парф хоёр Арменийг хяналтандаа байлгахаар өрсөлдөж өөрсдийн талын хаадыг тавьдаг байжээ. Парфууд МЭӨ 53 онд [[Каррахын тулалдаан]]д [[Марк Лициний Красс]]ыг бут цохиж, МЭӨ 40-39 онд [[Левант]]ыг бараг бүтэн эзлэв. МЭӨ 36 онд [[Марк Антони]] ноён Парфыг хариу довтолж аян дайн хийв. Дараагийн зуунуудад ч мөн Ромын хэд хэдэн эзэн хаад [[Ром-Парфын дайн]]д Мезопотемийг дайлж, [[Селевк]] Ктесифон хотуудыг эзэлж байжээ. Харин Парф улс сулрах болсон шалтгаан нь гадны эзлэн түрэмгүйлэл бус, хаан ширээний төлөөх тэмцэл, иргэний дайн байлаа. МЭ 224 онд [[Персис]] аймгийн хан [[I Ардашир]] Аршакидын эсрэг босч, сүүлчийн хаан [[IV Артабан]]ыг хөнөөснөөр Парфын улс мөхжээ. Улмаар Ардашир Иран, Ойрхи дорнодыг 7-р зуун хүртэл захирч байсан [[Сасаны улс]]ыг байгуулсан юм. Аршакидын династ харин огт тасралгүй, хаад ноёд нь Армени, Кавказын Ибер, Кавказ Албаныг захирсаар байв. [[Сасаны улс]], [[Ахеменидын эзэнт гүрэн|Ахеменидын улс]]ын сурвалжуудтай харьцуулбал Парф, Грек хэл дээрх Парфын сурвалж ховор, ихэнх түүх нь Грек, Ром, Хань улсын сурвалжуудаас олджээ. Хань улс Парф улсад [[Хүннү-Хань улсын дайн|Хүннү улсын эсрэг холбоо байгуулах]] санал тавьж байсан баримт бий.<ref>{{harvnb|Ball|2016|p=155}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{citation | volume=13 | title = Iran vi. Iranian languages and scripts | last = Skjærvø | first = Prods Oktor | url = https://iranicaonline.org/articles/iran-vi2-documentation | pages = 348–366 |year=2004 }} * {{cite book|last=Canepa|first=Matthew|title=The Iranian Expanse: Transforming Royal Identity Through Architecture, Landscape, and the Built Environment, 550 BCE–642 CE|year=2018|location=Oakland|publisher=University of California Press|isbn=978-0520379206}} * {{citation|last=Green|first=Tamara M.|title=The City of the Moon God: Religious Traditions of Harran|year=1992|publisher=Brill|isbn=978-90-04-09513-7}}. * {{cite journal|last1=De Jong|first1=Albert|title=Regional Variation in Zoroastrianism: The Case of the Parthians|journal=Bulletin of the Asia Institute|date=2008|volume=22|pages=17–27|jstor=24049232}}. * {{citation|last=Brosius|first=Maria|title=The Persians: An Introduction|year=2006|publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-32089-4}}. * {{cite book|editor-first1=G.A.|editor-last1=Koshelenko|editor-first2=V.N.|editor-last2=Pilipko|chapter=Parthia|title=History of Civilizations of Central Asia|volume=II|publisher=UNESCO Publishing|year=1996|url=https://depts.washington.edu/silkroad/exhibit/parthians/essay.html}} * {{citation|last=Sheldon|first=Rose Mary|title=Rome's Wars in Parthia: Blood in the Sand|year=2010|publisher=Valentine Mitchell|location=London & Portland|isbn=978-0-85303-981-5}}. * {{citation|last=Waters|first=Kenneth H.|chapter=The Reign of Trajan, part VII: Trajanic Wars and Frontiers. The Danube and the East|pages=415–427<!--381-431-->|title=Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Principat. II.2|year=1974|editor-last=Temporini|editor-first=Hildegard|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter}}. * {{cite book|volume=3a|last=Bickerman|first=Elias J.|chapter=The Seleucid Period|pages=3–20|title=The Cambridge History of Iran|year=1983}} * {{citation|last=Ball|first=Warwick|title=Rome in the East: Transformation of an Empire, 2nd Edition|year=2016|publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-72078-6}}. [[Ангилал:Парфын улс| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:МЭӨ 247 он]] [[Ангилал:МЭӨ 240-д онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:224 онд татан буугдсан]] [[Ангилал:Аршакидын династ]] [[Ангилал:Эртний Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Эртний Пакистаны түүх]] [[Ангилал:Эртний Кавказын түүх]] [[Ангилал:Эртний Ойрх Дорнод]] hxxfeicph6riy487n406evi7pnsvf87 0 143954 865036 840411 2026-08-05T21:00:15Z ノボホショコロトソ 65718 865036 wikitext text/x-wiki [[Файл:Khishigjav Tsogtbaatar.jpg|thumb|Хишигжавын Цогтбаатар]] '''Хишигжавын Цогтбаатар''' (1956 онд [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймгийн]] [[Ерөө сум|Ерөө суманд]] төрсөн) Монгол Улсын ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн захирал, Шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор, [[Палеонтологи|палеонтологич]]. Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. == Намтар == Х.Цогтбаатар нь Сэлэнгэ аймгийн Ерөө суманд төрсөн. Эцэг Цэгмидийн Хишигжав Алтанбулагийн Хяраан зүгийн хүн, элэнц өвөө нь тэнд харуул занги Өнөхишиг гэж хүн байжээ. Эцэг Ц.Хишигжав нь УБДС (МУБИС)-ийн түүх, газар зүйн анги төгссөн багш. Сэлэнгэ аймагт олон жил дунд сургуулийн захирал, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад, 1970 оноос Алтанбулагийн музейг анх байгуулсан. Музейн ажлыг барилга бариулахаас нь эхлүүлсэн Ц.Хишигжав 1990 он хүртэл захирлаар ажилласан. Х.Цогтбаатар Сэлэнгэ аймгийн Бумцэндийн нэрэмжит 10 жилийн дунд сургуулийг 1976 онд, МУИС-ийн биологийн ангийг 1981 онд тус тус төгссөн. Мөн Япон улсын Кагошимагийн Их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан. БНМАУ-ын ШУА-д 1981 онд томилогдон ирсэн. Эрдэм шинжилгээний ажлын гарааг тухайн үеийн Байгалийн түүхийн музейн палеонтологийн тасгаас эхэлж ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн захирал хүртэл ажиллажээ. == Шагнал == 2022 оны 12-р сарын 20-нд Монгол, Япон хоёр улсын хооронд палеонтологийн судалгаа, шинжилгээний ажлыг хөгжүүлэхэд жинтэй хувь нэмэр оруулан хоёр орны найрсаг харилцааг хөгжүүлэхэд гүйцэтгэсэн гавьяаг үнэлэн ШУА-ийн Палеонтологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор, дэд профессор Х.Цогтбаатарт Япон улсын Гадаад хэргийн сайдын өргөмжлөл хүртээсэн. 2025 оны 11-р сарын 25-нд Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн цол хүртсэн. {{DEFAULTSORT:Цогтбаатар, Хишигжавын}} [[Ангилал:Монголын палеонтологич]] [[Ангилал:Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Ерөөгийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1956 онд төрсөн]] a4zugzylgz4qllrthqsuz4hlypkdkf2 0 144375 864885 843650 2026-08-05T18:37:05Z InternetArchiveBot 70653 Add 3 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864885 wikitext text/x-wiki {{short description|Францын хатан}} {{Инфобокс хаан | consort = yes | full name = Катерина Мариа Ромула ди Лоренцо де Медичи | image = Catherine de Médicis - entourage de François Clouet.jpg | caption = Хөрөг, {{Circa|1560}} | succession = Францын хатан | reign = 1547 - 1559 | coronation = 1549 оны 6 сарын 10 | succession1 = Францын хатан эх | reign-type1 = Регент | reign1 = 1559 – 1560 | pre-type1 = Хаан | predecessor1 = [[II Франсуа (Францын хаан)|II Франсуа]] | succession2 = Францын хатан эх | reign-type2 = Регент | reign2 = 1560 – 1563 | pre-type2 = Хаан | predecessor2 = [[IX Шарль (Францын хаан)|IX Шарль]] | succession3 = Францын хатан эх | reign-type3 = Регент | reign3 = 1574 – 1574 | pre-type3 = Хаан | predecessor3 = [[III Анри]] | birth_date = 1519 оны 4 сарын 13 | birth_place = [[Флоренцийн Бүгд найрамдах улс]], [[Флоренц]] | death_date = {{Death date and age|1589|1|5|1519|4|13|df=y}} | death_place = Францын хаант улс | burial_date = 1589 оны 2 сарын 4 | spouse = {{marriage|[[II Анри]]|28 October 1533|10 July 1559|end=d.}} | issue = {{plainlist| * [[II Франсуа (Францын хаан)]] * [[Элизабет (Испанийн хатан)]] * [[IX Шарль (Францын хаан)]] * [[Клод (Лотарингийн хатан)]] * [[III Анри (Францын хаан)]] * [[Маргарет (Францын хатан)]] * [[Франсуа (Анжугийн херцог)]] }} | house = Медичи | father = Лоренцо де Медичи (Урбиногийн херцог) | mother = Маделен де Ла Тур дОвернь | religion = Католик | signature = Signature of Catherine de’ Medici.svg }} '''Катерина де Медичи''' ({{lang-it|Caterina de' Medici}}, {{lang-fr|Catherine de Médicis}}, 1519 оны 4-р сарын 13 онд төрсөн – 1589 оны 1-р сарын 5 онд нас барсан) нь Францын хаан [[II Анри]]гийн хатан, Медичи угсааны Флоренцийн язгууртан байв. Францын хаад [[II Франсуа]], [[IX Шарль (Францын хаан)|IX Шарль]], [[III Анри]] нарын хатан эх, Пап лам [[VII Климент]]ын үеэл юм.<ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=Carter |title=The European Reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=March 15, 2021 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1119640813 |edition=Third |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/229 229]}}</ref> Францын улс төрд ихээхэн нөлөөтэй байсан тул түүний хөвүүдийн хаанчлалын үеийг "Катерина де Медичигийн эрин үе" хэмээн нэрлэдэг.<ref>Thomson, 98; Sutherland, ''Ancien Régime'', 3; Neale, ''The Age of Catherine de Medici''.</ref> Катерина Флоренц хотод Лоренцо де Медичигийн (Урбиногийн херцог) гэрт төржээ. 1533 онд 14 настайдаа Францын хаан [[I Франсуа]]гийн хоёрдугаар хөвүүн Анритай гэрлэсэн. 1536 онд I Франсуагийн ууган хүү Франсуа биеийг барахад Анри Францын хаан ширээ залгамжлагч хунтайж (дофин) болжээ. Тэрээр Катеринаг төрийн хэрэгт оруулалгүй өөрийн татвар эм Диана де Пуатьед эрх мэдэл өгч байв. 1559 онд Анри хаан зуурдаар нас барахад Катерина 15 настай II Франсуагийн эхийн хувиар төрийн хэрэгт орсон. Хойтон жил нь II Францис хаан мөн нас барахад, 10 настай хүү IX Шарль орыг нь залгав. Шарль 1574 онд өнгөрөхөд гуравдугаар хүү III Анри хаан ширээг залгасан бөгөөд хатан эхийн хувиар төрийн хэргийг жолоодож байв. [[Католик]] [[протестант]] шашны дайн Францад ид өрнөж байсан ороо бусгаа цагт католик [[Гизы]] угсааныхан төрийн эрхийг авахаар санаархаж байв.<ref>{{Cite book |last=Lindberg |first=Carter |title=The European Reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=March 15, 2021 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1119640813 |edition=Third |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/230 230]}}</ref> Засаг дахь Гизы бүлэг Катеринаг дорд үздэг байсан ч тэрээр ухаалгаар төр барьж, Гизы бүлгийн хүчийг сулруулсан.<ref>{{Cite book |last=Lindbergh |first=Carter |title=The European Reformations |url=https://archive.org/details/europeanreformat03edcart |date=March 15, 2021 |publisher=Wiley-Blackwell |isbn=978-1119640813 |edition=Third |pages=[https://archive.org/details/europeanreformat03edcart/page/230 230]}}</ref> Эхэндээ Кальвинист протестантуудтай зөвшилцөлд хүрсэн боловч, теологийн хувьд католик, протестант хоорондоо хэт ялгаатай байсан учир зөрчил эргэн хурцадсан. Катерина тэдний эсрэг хавчлага явуулж байсан.<ref>Knecht, ''Catherine de' Medici'', 272.</ref> 1572 оны [[Гэгээн Бартоломейн өдрийн хядлага]]аар л гэхэд Франц даяар мянга мянган Кальвинист протестантууд алагджээ. Хатуу бодлогоор төр удирддаг байсан нь иргэний дайн, өөрийн хүүхдүүд [[Валуа]] угсааныхныг хаан ширээнд үлдээх гэсэн оролдлоготой холбоотой.<ref name="Sutherland, Ancien Régime, 20">Sutherland, ''Ancien Régime'', 20.</ref> Катерина де Медичиг XVI зууны "Европын хамгийн чухал эмэгтэй" хэмээн нэрлэсэн байдаг.<ref name="stragexi">Strage, Mark (1976). ''Women of Power: The Life and Times of Catherine de' Medici''. London and New York: Harcourt, Brace & Jovanovich. Prologue, p. xi.</ref> ==Ном зүй== {{Reflist}} [[Ангилал:1519 онд төрсөн]] [[Ангилал:1589 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Регэнт]] [[Ангилал:Италийн язгууртан]] [[Ангилал:Францын улс төрч]] [[Ангилал:Францын язгууртан]] [[Ангилал:Медичи]] [[Ангилал:Валуа]] 68sibj3u7qj2m5to1pri56b7rlcxrlv 0 144428 865025 844272 2026-08-05T20:50:11Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865025 wikitext text/x-wiki {{Short description|Исламын эрдэмтэн, түүхч, гүн ухаантан (1332–1406)}} {{Инфобокс Философич | name = Ибн Халдун<br />{{lang|ar|ابن خلدون}} | image = Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg | caption = [[Алжир]] дахь Ибн Халдуны цээж баримал | birth_date = 1332 оны 5 сарын 27 | birth_place = [[Хафсидын улс]], [[Тунис]] | death_date = {{Death date and age|17 March 1406|27 May 1332}} | death_place = [[Мамлюк]], [[Каир]] | main_interests = {{cslist| [[түүхийн товчоо]]| [[социологи]]| [[Эдийн засгийн шинжлэх ухаан|эдийн засаг]]| [[демографи]]| [[улс төрийн шинжлэх ухаан]]}} | notable_ideas = {{plainlist}} * [[Асабия]] * Төр үүсэх байлдан дагууллын онол * Эзэнт гүрнүүдийн мөчлөгийн онол * Эдийн засгийн өсөлтийн онол<ref name="Muqaddimah 2 1995 p 30">Muqaddimah 2:272–273 quoted in Weiss (1995) p. 30</ref> * [[Эрэлт нийлүүлэлтийн хууль|Эрэлт нийлүүлэлтийн онол]]<ref>{{harvnb|Weiss|1995|p=31}} quotes Muqaddimah 2:276–278</ref> * Нийлүүлэлтийн эдийн засаг {{endplainlist}} | notable_works = | influences = {{flatlist}} * [[Ал-Фараби]]<ref>{{Cite book |url = https://books.google.com/books?id=8pmZ5FD_FBEC&pg=PA87 |title = Joseph A. Schumpeter: Historian of Economics: Perspectives on the History of Economic Thought |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=978-1-134-78530-8 |editor-first = Laurence S. |editor-last = Moss |page=87 |quote = Ibn Khaldun drited away from Al-Farabi's political idealism.}}</ref> * [[Ал-Газали]]<ref name="maydan">https://themaydan.com/2017/11/myth-intellectual-decline-response-shaykh-hamza-yusuf/</ref> * [[Ал-Жахиз]]<ref>Shah, Muhammad Sultan. "Pre-Darwinian Muslim Scholars’ Views on Evolution." (2017).</ref> * [[Ал-Рази]]<ref name="maydan" /> * [[Ал-Туси]] * [[Аристотель]] * [[Ат-Туртуши]]<ref>In al-Muqaddima, Ibn Khaldun cites him as a pioneer in sociology</ref> * [[Ибн Бажжа]] * [[Ибн Рушд]]<ref name="maydan" /> * [[Ибн Сина]]<ref name="maydan" /> * [[Ибн Аби Зар]] * [[Ибн Хазм]] * [[Ибн Жарир]] * [[Ал-Маварди]]<ref>{{cite book |last1= Ayub |first1=Zulfiqar |title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters | publisher=Zulfiqar Ayub Publications| year=2015 |isbn= |page=200}}{{ISBN?}}</ref> * Ал-Тилмисани<ref>{{Cite encyclopedia|title=Ibn al-Sakkak, Muhammad ibn Abi Ghalib|year=2002|encyclopedia=Ma'lamat al-Maghrib (Encyclopedia of Morocco)|first=Mohamed|last=Hajji|volume=15|editor1-last=Toufiq|editor1-first=Ahmed|editor2-last=Hajji|editor2-first=Mohamed|publisher=al-Jamī‘a al-Maghribiyya li-l-Ta’līf wa-l-Tarjama wa-l-Nashr|editor-link=Ahmed Toufiq|language=ar|page=5028}}</ref> {{endflatlist}} | expand_influences = | influenced = {{flatlist}} * [[Ибн ал-Хатиб]] * [[Ибн ал-Саккак]] * [[Ал-Макризи]] * [[Саад ал-Дин бин Гураб]] * [[Ибн ал-Азрак]] * [[Катип Челеби]] * [[Мустафа Наима]] * [[Ахмед Жевдет Паша]] * [[XX зууны уламжлалч үзэл]] * [[Арнолд Тойнби]] * [[Эгон Орован]] * [[Махди Амел]] * [[Огюст Конт]] {{endflatlist}} | expand_influenced = | relatives = [[Yahya ibn Khaldun]] }} '''Ибн Халдун''' (1332 оны 5-р сарын 27-нд төрж, 1406 оны 3-р сарын 17-нд нас барсан, хижрийн тооллын 732–808 он) нь [[арабчууд|араб]] [[эрдэмтэн]], түүхч, гүн ухаантан, нийгэм судлаач байв.<ref name=Barakat1993>{{cite book|page=[https://archive.org/details/arabworldsociety00bara/page/48 48]|title=The Arab World: Society, Culture, and State|url=https://archive.org/details/arabworldsociety00bara|first=Halim|last=Barakat|publisher=University of California Press|year=1993|isbn=9780520914421|quote=The renowned Arab sociologist-historian Ibn Khaldun first interpreted Arab history in terms of badu versus hadar conflicts and struggles for power.}}</ref><ref name=IslamEncyc>{{cite encyclopedia|url=https://referenceworks.brill.com/display/entries/EI3O/COM-30943.xml?rskey=LtOeqI&result=2|title=Ibn Khaldūn, ʿAbd al-Raḥmān|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|publisher=Brill Online|first=Abdesselam|last=Cheddadi|doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_30943 |accessdate=19 November 2024|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite web |author = Muhammad Hozien |title = Ibn Khaldun: His Life and Work |url= http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm |url-status=dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20130913010235/http://www.muslimphilosophy.com/ik/klf.htm |archive-date=13 September 2013 |access-date=19 September 2008 |website = Islamic Philosophy Online }}</ref><ref>{{cite web |title = Ibn Khaldūn – The Muqaddimah: Ibn Khaldūn's philosophy of history |url = https://www.britannica.com/biography/Ibn-Khaldun |access-date=22 December 2020 |website=Encyclopedia Britannica |language=en }}</ref> [[Дундад зуун]]ы үеийн нийгмийн шинжлэх ухааны хамгийн агуу төлөөлөгчдийн нэг хэмээн өргөнөөр хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд<ref>[[Bernard Lewis]]: "Ibn Khaldun in Turkey", in: ''Ibn Khaldun: The Mediterranean in the 14th Century: Rise and Fall of Empires'', Foundation El Legado Andalusí, 2006, {{ISBN|978-84-96556-34-8}}, pp. 376–380 (376) S.M. Deen (2007) ''Science under Islam: rise, decline and revival''. p. 157. {{ISBN|1-84799-942-5}}</ref> түүх судлал, социологи, эдийн засаг, хүн ам зүйн судлалын анхдагчдын нэг гэж олон судлаач үздэг.<ref> * {{cite book |last=Farid Alatas|first=Syed |title = Applying Ibn Khaldūn: The Recovery of a Lost Tradition in Sociology |year=2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-138-12596-4 |oclc=914395509}} * {{cite journal |last=Sulkunen|first=Pekka|date=2 September 2014 |title = The proto-sociology of Mandeville and Hume |url = https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/1600910X.2014.897639 |journal = Distinktion: Journal of Social Theory |language=en|volume=15|issue=3|pages=361–365 |doi = 10.1080/1600910X.2014.897639 |s2cid=144222817 |issn=1600-910X |url-access=subscription }} * [[Joseph J. Spengler]] (1964). "Economic Thought of Islam: Ibn Khaldun", ''Comparative Studies in Society and History'', 6(3), pp. [https://www.jstor.org/pss/177577 268]–306. * {{harv|Boulakia|1971|pp=1105–1118}}</ref> Түүний хамгийн алдартай бүтээл нь [[Мукаддима]] ("Оршил") юм. Тус бүтээлийг хожим XVII болон XIX зууны Османы түүхчид болох Катип Челеби, Мустафа Наима, Ахмед Жевдет Паша нар [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] өсөлт, уналтыг шинжлэхдээ ашигласан.<ref>{{cite book |last=Lewis |first=Bernard |title=Studies in Islamic history and civilization: in honour of Professor David Ayalon |publisher=Brill |year=1986 |isbn=978-965-264-014-7 |editor1-last=Ayalon |editor1-first=David |editor2-last = Sharon |editor2-first=Moshe |pages=527–530 |chapter = Ibn Khaldūn in Turkey }}</ref> Ибн Халдун [[Төмөрийн улс]]ыг үндэслэгч [[Доголон Төмөр]] [[Дамаск]]ийг бүслэн байлдаж байхад бараалхан биечлэн уулзаж байжээ. [[Чингис хаан]], Доголон Төмөрийг олон овог аймгуудыг нэгтгэж, өргөн нутаг эзлэх агуу их [[асабия]]тай хэмээн тэмдэглэсэн байна.<ref>{{Cite journal|last=Bent|first=Josephine van den|date=3 May 2016|title="None of the Kings on Earth is Their Equal in ʿaṣabiyya:" The Mongols in Ibn Khaldūn's Works|journal=Al-Masāq|volume=28|issue=2|pages=171–186|doi=10.1080/09503110.2016.1198535|issn=0950-3110|doi-access=free}}</ref> Сүүлийн үед Ибн Халдуны бүтээлүүдийг [[Никколо Макиавелли]], [[Жамбаттиста Вико]], [[Дэвид Хьюм]], [[Г.В.Ф.Хегель]], [[Карл Маркс]], [[Огюст Конт]] зэрэг Европын нэрт гүн ухаантнууд, мөн эдийн засагч [[Дэвид Рикардо]], [[Адам Смит]] нарын бүтээлтэй харьцуулан судалж, тэдний зарим санааг өмнө нь боловсруулж бодож олсон байсныг тогтоожээ. Орчин үеийн зарим исламын эрдэмтдэд тодорхой хэмжээгээр нөлөө үзүүлсэн. ==Эшлэл== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Халдун, Ибн}} [[Ангилал:1332 онд төрсөн]] [[Ангилал:1406 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Араб хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Хуульч]] [[Ангилал:Антропологич]] [[Ангилал:Улс төрийн гүн ухаантан]] [[Ангилал:Исламын гүн ухаантан]] 1ju5kbag4baokoyjr8e0wtxv2i6uxq3 0 145401 864780 863366 2026-08-05T16:59:06Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864780 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Ямышевын бүслэлт | place = [[Павлодар муж]], Казахстан | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1716 | result = Зүүнгарын ялалт * Бухгольцын экспедиц бүтэлгүйтэв * Ямышевын цайзыг сүйтгээд устгагдсан | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц | strength1 = 10,000 | strength2 = 2,000 | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Ямышевын бүслэлт''' нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улсын]] нутаг руу гүн хийсэн [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] цэргийн экспедицийн үеэр [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] удирдлаган дор Зүүнгарууд Оросын байгуулсан бэхлэлтийг бүслэн авчээ. 1713 онд Сибирийн захирагч [[Матвей Гагарин]] Оросын хаан [[I Пётр|I Пётрт]] Бухар худалдаачдаас худалдаж авсан алтны талаар мэдэгдсэн бөгөөд Оросуудад [[Амударья]] мөрний эрэг дээрх "Эскель" гэх Ярканд хотын ойролцоох алтны талаар ярьсан гэж мэдээлэгдсэн. Оросын царьт улс [[Шведийн эзэнт гүрэн|Шведийн эзэнт гүрний]] эсрэг [[Умардын их дайн|тулалдахад]] алт хэрэгтэй байсан тул Бухгольц 2,000 цэрэгтэй [[Эрчис мөрөн]] руу аялж, Яркандыг эзлэхийн тулд янз бүрийн цайз барьж, алт хайх экспедицийг гэж тушаав. Гэвч [[Их Цэрэндондов]] уг цайзыг бүслэн авч, өлсгөлөн, өвчний улмаас Оросуудыг ухарч, 2-р сарын 9-нд цайзыг сүйтгэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=211-212}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:CS1 Орос-хэлний эх сурвалж (ru)]] jnnpn0athwov1boymccbtmpi49tq7u3 0 145409 864794 863572 2026-08-05T17:15:43Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864794 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс ба Оросын царьт улсын хилийн мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=212, 213}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{tree list}} *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]''' *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]{{tree list/end}} | commander2 = {{tree list}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц{{Зугтсан}} ****{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} ****{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}} ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев{{Зугтсан}} {{tree list/end}} | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгарүүд болон Оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ. Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ. Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Өмнөтгөл == 1579 онд [[Казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд Слав гаралтай Казакууд болон Түрэг гаралтай Казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд Славийн гаралтай казакууд к үсэгтэй, харин бидний мэдэх Түрэг гаралтай казахууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын "царь"-ийг{{Efn|Царь гэх үг [[Хаан]] гэх адил утгатай боловч зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог цол учир Ойрадуудын ашиглагдаг [[Тайш]] гэх цол гэсэн утгатай болно}} [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далайбаатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] ноён [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Хотгойд]]–[[Халх|Халхын]] [[Алтан хан аймаг|Алтан хан]] болох [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадуудын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1628 онд Казакууд анх Монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь Казакуудыг [[Саха]] руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд Казакууд [[Амар мөрөн]] болон [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгист]] хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар аймгийг]] байгуулжээ.{{Efn|Зүүнгарын Хаант Улс зөвхөн [[Галдан]] ''"Бошигт хаан"'' цол хүртснээр байгуулагдсан.{{sfn|Perdue|2005|p=104}}}} Тэрээр Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] хан [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт [[Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|довтлоход]] Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон Оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == === Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь === {{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Красноярскийн бүслэлт | place = [[Красноярск]] | partof = [[Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь]] | image = Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg | caption = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] үзэмж | date = 1667 | result = Зүүнгарын ялалт * Зүүгарүүд [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийг]] эрхшээлдээ оруулав * [[Красноярск]] хот сүйрэв | combatant1 = {{tree list}} *{{Flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} **[[Енисейн киргиз]] **[[Түбин]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хутайж]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Алексей Сумароков<br>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} | casualties1 = Бага | casualties2 = Хүнд }} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач [[Телеут|Телеутүүдийг]] шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} 1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж [[Хотгойд|Хотгойдыг]] ялахын тулд Дээд [[Енисей мөрөн|Енисей]] рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотгойдыг ялж, тэдний удирдагч [[Эрэнчинлувсан]] тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Красноярск хотын ойролцоо байх Киргиз хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод{{Efn|Захирагч гэж орчуулагдана.}} эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–[[Түбин|Түбийн]]{{Efn|[[Тувачууд|Тува үндэстэнтэй]] бүү андуураарай}} цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}} === Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт === {{Main|Галдан бошигт хаан}} [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]] Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}} === Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн === [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]] [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}} ==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ==== Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас "Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг" шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}} 1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд "өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг" байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}} Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}} ==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ==== Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''"Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан"''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}} [[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]] [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} *{{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 89w5awzkgc47g0lzuy6avzpzvh2mwdx 0 145930 864775 853279 2026-08-05T16:48:26Z Enkhsaihan2005 64429 864775 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Люблин муж | native_name = Województwo lubelskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = |image_blank_emblem=Lubelskie-Taste-Life.png |blank_emblem_type=[[Брэнд тэмдэг]] |blank_emblem_size=120px | image_flag = POL województwo lubelskie flag.svg | image_shield = POL województwo lubelskie COA.svg | image_map = Lublin in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Lublin Voivodeship administrative.png | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | motto= ''Smakuj życie!'' (''Амьдралыг амтал!'') | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Люблин]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 20 орон нутгийн тойрог * | p1 = [[Бяла Подляска]]|p2=[[Замосчь]]|p3=[[Люблин]]|p4=[[Хелм]]|p5=[[Билгорай тойрог]]|p6=[[Бяла тойрог, Люблин муж|Бяла тойрог]]|p7=[[Влодава тойрог]]|p8=[[Замосчь тойрог]]|p9=[[Красник тойрог]]|p10=[[Красныстав тойрог]]|p11=[[Ленчна тойрог]]|p12=[[Лукув тойрог]]|p13=[[Любартув тойрог]]|p14=[[Люблин тойрог]]|p15=[[Ополе тойрог, Люблин муж|Ополе тойрог]]|p16=[[Парчев тойрог]]|p17=[[Пулавы тойрог]]|p18=[[Радзынь тойрог]]|p19=[[Рыки тойрог]]|p20=[[Свидник тойрог]]|p21=[[Томашув тойрог, Люблин муж|Томашув тойрог]]|p22=[[Хелм тойрог]]|p23=[[Хрубешув тойрог]]|p24=[[Янув тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Кшиштоф Коморски]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Ярослав Ставярски]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Люблин (Европын Парламентын тойрог)|Люблин тойрог]] | coor_pinpoint = Люблин | coordinates = {{coord|51|14|53|N|22|34|13|E|region:PL|display=inline}} | area_total_km2 = 25155|total_type=Нийт | population_total = 1996440 |population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_urban = 922698 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1 073 742 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-05}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €31.361 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €16,334 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec2 = 0.866<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-05|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|12-т]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-06]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|L]] | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Люблин нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:S12-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S12 (Польш)]] [[File:S17-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S17 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | website={{URL|http://www.lubelskie.pl/}} | footnotes = * 213 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Лю́блин''' '''муж''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Województwo lubelskie'') — Польшийн зүүн хэсэгт орших муж. Мужийн төв болон хамгийн том хот нь 348 мянган хүнтэй [[Люблин]] хот юм. Мужийн хүн ам нь 2013 оны байдлаар 2.156.150 байсан. Зүүн талаараа [[Украин]] улстай, зүүн хойд талаараа [[Беларусь]] улстай болон өмнө зүгээрээ Польшийн [[Доод Карпат муж]], баруун өмнөд хэсгээрээ Швентокшиск муж, баруун талаараа Мазовецк мужтай хилэлдэг байна. == Хот, суурингууд == [[File:Lublin PanoramaStaregoMiasta.JPG|thumb|[[Люблин]]ы түүхэн төв]] [[File:Chełmska górka1.jpg|thumb|[[Хелм]] дэх [[Онгон Мэригийн төрсөн өдрийн сүм, Хелм|Онгон Мэригийн төрсөн өдрийн сүм]]]] [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|[[Замосчийн хуучин хот]]]] Мужид 5 хот, 43 суурин оршдог. Эдгээрийг хүн амын буурах дарааллаар дор жагсаав (2019 оны албан ёсны тоо баримтаар:<ref name="population">{{Cite web|last=GUS|title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2019. As of 30th June|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|access-date=2020-09-11|website=stat.gov.pl|language=en}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| '''Хот: ''' # [[Люблин]] (339,770) # [[Замосчь]] (63,511) # [[Хелм]] (62,331) # [[Бяла Подляска]] (57,264) # [[Пулавы]] (47,634) '''Суурин:''' # [[Свидник]] (39,217) # [[Красник]] (34,355) # [[Лукув]] (29,885) # [[Билгорай]] (26,309) # [[Любартув]] (21,948) # [[Томашув Любельски]] (19,050) # [[Ленчна]] (18,884) # [[Красныстав]] (18,675) # [[Хрубешув]] (17,634) # [[Мендзыжец Подляски]] (16,736) # [[Демблин]] (16,026) # [[Радзынь Подляски]] (15,709) # [[Влодава]] (13,167) # [[Янув Любельски]] (11,901) # [[Парчев]] (10,602) # [[Рыки]] (9,625) # [[Понятова]] (9,144) # [[Ополе Любельске]] (8,421) # [[Белжице]] (6,504) # [[Тересполь]] (5,537) # [[Щебжешин]] (4,991) # [[Быхава]] (4,893) # [[Реёвец Фабрычны]] (4,406) # [[Наленчув]] (3,749) # [[Тарногруд]] (3,333) # [[Коцк]] (3,293) # [[Звежинец]] (3,175) # [[Краснобруд]] (3,091) # [[Казимеж Дольны]] (2,563) # [[Пяски, Свидник тойрог|Пяски]] (2,553) # [[Сточек Луковски]] (2,520) # [[Аннополь]] (2,515) # [[Юзефув, Билгорай тойрог|Юзефув]] (2,486) # [[Любича Крулевска]] (2,447) # [[Лащув]] (2,139) # [[Тышовце]] (2,112) # [[Острув Любельски]] (2,078) # [[Реёвец, Люблин муж|Реёвец]] (2,066) # [[Ужендув]] (1,699) # [[Модлибожыце, Люблин муж|Модлибожыце]] (1,462) # [[Фрамполь]] (1,428) # [[Седлище, Седлище гмина|Седлище]] (1,413) # [[Юзефув над Вислон]] (915) # [[Пищац]] # [[Избица]] # [[Камьонка, Любартув тойрог|Камьонка]] # [[Чемерники]] # [[Горай, Люблин муж|Горай]] # [[Туробин]] # [[Консковол]] # [[Куров]] # [[Вонвольница, Люблин муж|Вонвольница]] # [[Янув Подляски]] }} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commons|Lubelskie|Люблин муж}} *[http://www.lubelskie.pl/ Люблин мужийн албан ёсны вэбсайт] *[http://www.diapozytyw.pl/en/site/slady_i_judaica/ziemia_lubelska Люблин муж дахь еврейчүүдийн түүхийн тухай Адам Мицкевичийн хүрээлэнгийн хуудас] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Люблин муж| ]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] djgi9f9bgzgx16eqjto1ejenhd4djay 0 145951 864840 863262 2026-08-05T17:52:12Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864840 wikitext text/x-wiki 13-р зуунд [[Их Монгол Улс]] байгуулагдсанаас Монголын улсуудын Их Монгол Улс, [[Юань Улс]], ба [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]], [[Зүүнгарын Хаант Улс]], [[Хошуудын хант улс|Хошуудын Хант Улс]], [[Халимагийн хант улс|Халимагийн Хант Улс]] зэрэг янз бүрийн дайн хийж байв. Энэхүү тэмдэгт дурдсанаар жагсаалтад эдгээр мөргөлдөөний нэр, огноо, тулаанчид болон үр дүнг оруулсан болно: {{Legend2|#AF9|Ялалт|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#F88|Ялагдал|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#BBF|Үр дүнгүй|border=1px solid #AAA}} {{Legend2|#FCE883|Дотоод иргэний дайн|style="background:#FCE883"|border=1px solid #AAA}} == Их Монгол Улс == Энэ хэсэгт [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1187 | [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан]] | [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд | [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд | style="background:#F88"|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялагдал |- | 1204 | [[Саарь хээртийн байлдаан]] | [[Чингис хаан|Чингис хааны]] цэргүүд | [[Жамух|Жамухын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|[[Чингис хаан|Чингис хааны]] ялалт |- | 1201–1308 | [[Монголчууд Сибирийг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | Сибирийн янз бүрийн овог аймгууд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1205–1210, 1217, 1222–1233 | [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Тангуд улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1211–1234 | [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Алтан улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1216–1218 | [[Монголчууд Хар Киданыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хар Кидан]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1219–1258 | [[Монголчууд Перс болон Месопотамийг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хорезмын эзэнт улс]], [[Аббасидын Халифат Улс]], [[Низари Исмаили улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1219–1221 | [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Хорезмын эзэнт улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1218 | Монголын эзэнт гүрний эсрэг анхны [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого | [[Их Монгол Улс]] | [[Киргизүүд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220–1223 | [[Монголчууд Кумани улсыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Кипчакууд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220–1238 | [[Монголчуудын Гүрж рүү хийсэн аян дайн]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Гүржийн хаант улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1220-1231 | [[Монголчуудын Азербайжан рүү хийсэн аян дайн]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Элдигузидууд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1221–1327 | [[Энэтхэгт хийсэн монгол довтолгоонууд]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Делийн султант улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1223–1240 | [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Киевийн Вант Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1223–1236 | [[Монголчуудын Волга Болгар руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Волга Болгар]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1231–1259 | [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Гуулин улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1240–1241 | [[Монголчуудын Төвөд рүү хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Төвөд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1235–1279 | [[Монголчууд Сүн улсыг байлдан дагуулсан нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Сүн улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1237–1253 | [[Чечен-Ингушд хийсэн Монголын эзэнт гүрний довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Чечен]]<br/>[[Ингушетия]]<br/>[[Ossetians]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- |1220–1240-өөд он |[[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт]] | [[Их Монгол Улс]] | Европын янз бүрийн орнууд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1258 |[[Монголчууд Багдадыг эзэлсэн нь]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Аббасидын Халифат Улс]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1260 | [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Мамлюк]] | style="background:#BBF"|Тодорхойгүй |- | 1261 | Монголын эзэнт гүрний эсрэг хоёр дахь [[Киргизүүд|Киргизүүдийн]] бослого | [[Их Монгол Улс]] | [[Киргизүүд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1274 | [[Монголчуудын Япон руу хийсэн довтолгоо]] | [[Их Монгол Улс]] | [[Камакура]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1264 | [[Сахалин руу хийсэн монгол довтолгоонууд]] | [[Их Монгол Улс]] | Сахалин [[Айну хүмүүс|Айну]] | style="background:#AF9"|Ялалт |} == Юань Улс == Энэ хэсэгт [[Юань Улс|Юань Улсын]] оролцсон дайны жагсаалт багтсан болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1260–1264 | [[Аригбөх-Хубилайн хаан ширээний төлөөх тэмцэл]] | [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] цэргүүд | [[Аригбуха хаан|Аригбуха хааны]] цэргүүд | style="background:#AF9"|[[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] ялалт |- | 1268–1301 | [[Хайду-Хубилай нарын хаан ширээний төлөөх тэмцэл]] | [[Юань Улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] | [[Цагаадайн Улс]]<br/>[[Алтан Орд]] | style="background:#BBF"|Тодорхойгүй |- | 1270–1273 | [[Самбёолчогийн бослого]] | [[Юань Улс]] | Самбёолчогийн цэргүүд | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1277–1278 | [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн анх дахь довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Паганын эзэнт гүрэн]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1282–1284 | Чампа руу хийсэн Монголын довтолгоо | [[Юань Улс]] | [[Чампа]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1285 | [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Хоёрдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Тран гүрэн]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1287–1288 | [[Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо|Гуравдугаар Монголчуудын Вьетнам руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Тран гүрэн]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1287–1288 | [[Монголчуудын Жава руу хийсэн довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Сингасарийн хаант улс]]<Br>[[Мажапахит династи]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- |1300–1301 | [[Монголчуудын Бирм рүү хийсэн хоёр дахь довтолгоо]] | [[Юань Улс]] | [[Мьинсайн Вант Улс]] | style="background:#F88"|Ялагдал |- | 1314–1318 | [[Эсэнбуг-Аюурбарвадагийн дайн]] | [[Юань Улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] | [[Цагаадайн Улс]]<br/>[[Алтан Орд]] | style="background:#AF9"|Ялалт |- | 1328–1332 | [[Хоёр нийслэлийн дайн]] | Ханбалигийн цэргүүд | Шандугийн цэргүүд | style="background:#AF9"| Ханбалигийн ялалт |- | 1351–1368 | [[Улаан алчууртны бослого]] | [[Юань Улс]] | [[Улаан алчууртны бослого|Улаан алчууртны цэргүүд]] | style="background:#F88"|Ялагдал * [[Юань Улс|Юань Улсын]] мөхөл |} == Эзэнт гүрний дараах Монгол == Энэ хэсэгт [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс болох Умард Юань]], [[Дөрвөн Ойрадын холбоо]] зэрэг [[Казахын ханлиг|Казах]], [[Мин улс]], болон бусад үндэстний бүлгүүдийн эсрэг хийсэн дайнаас эхлэх болно. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1381–1382 | [[Юньнаний монголчуудын эсрэг Мин улсын хийсэн дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1387 | [[Мин улсын Урианхайн эсрэг хийсэн аян дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Урианхай]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Урианхайн ялагдал |- |1388 |[[Буйр нуурын тулаан]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1388–1690 |[[Ойрад–Халхын дайнууд]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1399 |Ойрад улс Умард Юань улсаас тусгаарлагдсан нь{{sfn|Adle|2003|p=211}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт * [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Баруун Монголын улс]] байгуулагдсан нь |- |1409–1424 |[[Юнлө хааны Монголчуудын эсрэг хийсэн аян дайн]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Монголын улсуудын ялагдал |- |1449 |[[Тумугийн тулалдаан]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- |1449 |[[Бээжингийн хамгаалалт]]{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- | 1452, 1455, 1457 | [[Ойрадын Узбекын хаант улс руу хийсэн довтолгоонууд]] |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} | Узбекийн хаант улс | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1455 |[[Эсэн Тайш|Эсэн Тайшийн]] эсрэг Монголын бослого{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Умард Юань-ын ялалт |- |1472 |Ойрадын [[Моголистан]] руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Bregel|2003|p=48}}{{sfn|Barthold|1956|p=150}} |- |1479–1510 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Монголыг нэгтгэсэн нь{{sfn|Adle|2003|p=153}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] цэргүүд |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] янз бүрийн тайш | style="background:#FCE883" |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] ялалт |- |1486 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Умард Юань-ын ялалт |- |1500–1507 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоонууд |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1513 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#BBF" |Тодорхойгүй |- |1514 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#BBF" |Тодорхойгүй |- |1517 |[[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян хааны]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо{{sfn|Perdue|2005|p=62}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] |[[Мин улс]] | style="background:#F88" |Умард Юань-ын ялагдал |- |1529 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1530 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1542 ||[[Алтан хан|Алтан ханы]] Мин улсын эсрэг хийсэн довтолгоо |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт |- |1550 |Бээжингийн бүслэлт |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] |[[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт *Бээжингийн захын хорооллууд Их цагаан хэрмийн завсрыг нэвтэлсний улмаас шатжээ |- |1552–1556{{sfn|Barthold|1956|p=170}} |Тауекел султаны Ойрадын эсрэг хийсэн аян дайн |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Barthold|1956|p=148}} |- |1560-аад он |[[Хакназар хаан|Хакназар хааны]] Могулистанд хийсэн довтолгоо{{sfn|Remileva|2005|p=74}} * Ойрадын оролцоо |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}<br>[[Моголистан]] |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрад–Моголын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он |Ойрадууд Долоон усыг байлдан дагуулсан нь |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Моголистан]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1570-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1587 |Хархулын Халхын эсрэг бослого{{sfn|Adle|2003|p=156}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт |- |1590-аад он | Ойрадуудыг Казахууд эрхшээлд оруулсан нь{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Зарим Ойрадууд Казахуудын эрхшээлд орсон{{sfn|Perdue|2005|p=101}} |- | 1598–1599 | [[Казах–Узбекийн дайн (1598–1599)|Казах–Узбекийн дайн]] |{{flag|Казахын ханлиг}} *{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}}{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |{{flag|Бухарын хант улс}} | style="background:#AF9" |Ойрад–Казахын ялалт |- |Хожуу 16-р зуун |[[Алтан хан|Алтан ханы]] Ойрадуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] | style="background:#AF9" |Түмэдийн ялалт{{sfn|Adle|2003|p=143}}{{sfn|Adle|2003|p=154}} |- | 17-р зууны эхэн үе | Ойрадын Казах, Халх Монгол, Ногай ард түмний эсрэг бослого{{sfn|Atygaev|2023|p=114}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Ногай улс}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- |1600–1635 |[[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|Цахар–Хожуу Алтан улсын дайн]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1604 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}} |- |1608 |Ойрад–Казах–Халхын дайн{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Анхандаа Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=116}}<br>Дараа нь Ойрадын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=98}} |- |1609 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Remileva|2005|p=74}}{{sfn|Atygaev|2023|pp=117–118}} |- |1616 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|pp=119–121}} |- |1619 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Гуаннин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1620 |Хархулын Халхын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Adle|2003|p=156}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Халхын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1620–1621 |Ойрад–Казах–Ногай–Халхын дайн{{sfn|Atygaev|2023|p=124}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]]<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Ногай улс}} | style="background:#AF9" |Халхын ялалт{{sfn|Atygaev|2023|p=124}}{{sfn|Atygaev|2023|p=126}} |- |1623 |Ойрадын тусгаар тогтнолын дайн ||{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9" |Ойрадын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=146}} |- |1625 |Хорчин–Хожуу Алтан улсын [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] эсрэг довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#AF9" |Хорчин–Хожуу Алтан улсын ялалт |- |1625–1630 |Хошуудын иргэний дайн |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Цоохор|Цоохорын]] цэргүүд |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Гүш хаан|Төрбайхын]] цэргүүд *{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] цэргүүд *{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Хөндлөн Убаши|Хөндлөн Убашийн]] цэргүүд | style="background:#FCE883"|Төрбайхын ялалт{{sfn|Adle|2003|pp=146–147}} |- |1626–1627 |Ойрад–Казахын дайн{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |{{flag|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} |{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88" |Ойрадын ялагдал{{sfn|Atygaev|2023|pp=128–129}} |- |1627 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]] | style="background:#AF9" |Хорчины ялалт |- |1627 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Түмэд рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Түмэд]] | style="background:#AF9" |Цахарын ялалт |- |1628 |Зуу Хотын тулаан{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] Бусад Монголчуудын холбоо | style="background:#AF9" |Бусад Монголчуудын ялалт |- |1629 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Бээжин рүү хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Мин улс]] | style="background:#AF9" |Цахарын ялалт |- |1631 | [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] Хорчин руу хийсэн довтолгоо{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] | [[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Хорчин]] | style="background:#AF9" |Хорчины ялалт |- |1632 |[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] Лигдэн хааны эсрэг хийсэн аян дайн |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Цахар]] |{{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Алтан улс]] | style="background:#F88" |Цахарын ялагдал |- |1688 | Оросын Буриадыг байлдан дагуулсан нь |[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Буриад]] |{{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#F88" |Буриадын ялагдал |- |} == Хошуудын хант улс == Энэ хэсэгт [[Хошуудын хант улс|Хошуудын хант улстай]] холбоотой дайныг авч үзэх болно, төрөл төрөгсөдтэйгөө харьцуулахад цөөн дайн хийж байсан. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Хошуудын хант улс}}<br/>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Хошууд–Зүүнгарын ялалт |- | 1644 | Хошууд–Бутаны анхны дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1648 | Хошууд–Бутаны хоердох дайн | {{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Бутан]] | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | style="background:#F88"|Хошуудын ялагдал |} ==Зүүнгарын Хаант Улс== Энэ хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улстай]] холбоотой дайны жагсаалт багтсан болно. Зүүнгарууд [[Оросын царьт улс]], [[Казахын ханлиг]], [[Чин улс]], [[Халх|Халх Монгол]], [[Кокандын хант улс]], бусад улсуудтай мөн залгамж халаа болон/эсвэл эрх мэдлийн төлөө өөр хоорондоо дайн хийж байв. {| class="wikitable" width="100%" ! width="10%" |Огноо ! width="30%" |Дайн ! width="20%" |1-p Тулаанчин ! width="20%" |2-p Тулаанчин ! width="20%" |Үр дүн |- | 17-оос 18-р зуунд | [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1635–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1637–1641 | [[Улаанхуйн тулалдаан|Зүүнгар–Хошуудын Төвөд рүү хийсэн аян дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжын]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Хошуудын ялалт |- | 1665–1667 | [[Зүүнгарын Енисейг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}}<br>[[Файл:Purpoted_Military_Flag_of_the_Yuan_Dynasty_(2).png|23x23px]] [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Умард Юань]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1653–1661 | Зүүнгарын залгамжлалын дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Сэнгэ хунтайжын эцэг нэгтэй ах дүүсийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Сэнгэ хунтайжын ялалт |- | 1670–1671<br>1676 | Галдан хаан ширээнд заларсан нь | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галдан бошигт хаан|Галданы]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Цэцэн тайж болон Зотов баатрын цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1677 | Очирт–Галданы дайн | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын чуулганы хан]] | style="background:#FCE883"|Галданы ялалт |- | 1678–1680 | [[Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1681–1684 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1687–1688 | [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Галданы Халх руу хийсэн довтолгоо]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Чахундорж хан|Чахундорж ханы]] цэргүүд | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1690-1697 | [[Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1693–1705 | [[Зүүнгарын Хаант Улс##Цагаадайн бослого|Цагаадайн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Яркендын хант улс]] | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1698{{sfn|Atwood|2004|p=622}}–1703{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} | [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Atwood|2004|p=622}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Atwood|2004|p=622}}{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=124}}{{Sfn|Moiseev|1991|p=62}}{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{Sfn|Massanov|2010|p=229}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|p=125}} |- | 1708–1712{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1708–1712)]]{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Suleimanov|Moiseev|1988|p=20}}{{sfn|Kushkumbaev|2001|pp=135–136}} |- | 1709–1710 | [[Зүүнгарын Өмнөд Сибирийг байлдан эзэлсэн нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1714 | Лувсансүр болон [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Altangerel|2017|p=641}} |- | 1714–1720 | [[Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1715–1716 | [[Ямышевын бүслэлт|Бухгольцын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1716 | [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] казахуудын эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{Sfn|Kushkumbaev|2001|p=126}} |- | 1717 | [[Аягуз голын тулалдаан|Зүүнгарын эсрэг казахуудын аян дайн]]{{sfn|Adle|2003|p=98}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Adle|2003|p=98}} |- | 1717 | [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}}<br/>{{flag|Хошуудын хант улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1718 | Түркестан руу Зүүнгарын Хаант Улсын аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#BBF" |Үр дүнгүй |- | 1718 | [[Хар Усны тулалдаан|Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1718)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1719–1720 | [[Зайсан нуурын тулалдаан|Лихаревын экспедиц]]{{sfn|Perdue|2005|p=212}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Оросын царьт улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Perdue|2005|p=212}} |- | 1720 | [[Хятадын Төвд рүү хийсэн аян дайн (1720)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1723–1730 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1723–1730)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1727 | Лувсансүр–[[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэний]] цэргүүд | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Лувсансүрийн цэргүүд | style="background:#FCE883"|Галданцэрэний ялалт |- | 1729–1739 | [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#BBF"|Энхийн хэлэлцээ{{sfn|Adle|2003|p=149}} |- | 1732 | Зүүнгарын Дундад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=134}} |- | 1732 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт<ref>{{Cite web |title=18-р зууны Казахстаны түүхээс. |url=https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/O_kirgiz_kasakach/text1.htm}}</ref> |- | 1734 | Ахмад Жузын бослого<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал<ref>'''[https://kazneb.kz/ru/bookView/view?brId=98859&simple=true# 16-18-р зууны үеийн Казах-Оросын харилцаа]'''</ref> |- | 1735 | Зүүнгарын Ахмад Жузын эсрэг хийсэн аян дайн{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт{{sfn|Moiseev|1991|pp=107–108}} |- | 1739–1741 | [[Казах–Зүүнгарын дайн (1739–1741)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|Зүүнгарын ялалт |- | 1745 | [[Зүүнгар–Кокандын дайн (1745)]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | [[Кокандын хант улс]] |- | 1749–1753 | [[Ламдаржаа]]–[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] дайн | {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ламдаржаа|Ламдаржаагийн]] цэргүүд |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд<br>{{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#FCE883"|[[Даваач]]–[[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] ялалт |- | 1753–1754 | Даваачийн Дөрвөдийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag icon|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[Дөрвөд]] | style="background:#FCE883"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт |- | 1754 | Даваачийн Казахийн эсрэг хийсэн аян дайн{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Даваач|Даваачын]] цэргүүд | {{flag|Казахын ханлиг}} | style="background:#AF9"|[[Даваач|Даваачын]] ялалт{{Sfn|Moiseev|1991|p=227}} |- | 1755 | [[Чин улсын Зүүнгарын Хаант Улсын байлдан дагуулал]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- | 1755–1757 | [[Амарсанаагийн бослого]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#F88"|Зүүнгарын ялагдал |- |1756–1757 |[[Эхний Казах–Чин улсын дайн]] | {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}} |{{flag|Чин улс}} | style="background:#AF9"|Зүүнгар–Казахын ялалт |} ==Эх сурвалж== ===Лавлагаа=== {{Reflist}} ===Ном зүй=== * {{citation |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia 5 |year=2003}} * {{Cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV-XVII веков |date=2023 |publisher=Eurasian Scientific Research Institute of the Yasavi Moscow State Technical University |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |pages= |language=ru |trans-title=The Kazakh Khanate: essays on the foreign policy history of the XV-XVII centuries |ref=Atygaev}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |publisher=Brill |year=1956 |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162 |ref={{harvid|Barthold|1956}}}} * {{citation |last=Bregel |first=Yuri |title=An Historical Atlas of Central Asia |year=2003 |publisher=Brill}} * {{cite journal |last=Kadyrbayev |first=A. Sh. |year=2023 |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |journal=Bulletin of Kalmyk University |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16}} * {{cite book |last=Kushkumbayev |first=A. K. |url=https://www.academia.edu/20366227 |title=The Military Affairs of the Kazakhs in the 17th–18th Centuries |publisher=Daik-Press |year=2001 |isbn=9965-441-44-8 |location=Almaty |pages=182}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |url=https://www.academia.edu/43423579 |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |editor=K. A. Pishchulina |location=Alma-Ata |pages=238}} * {{citation |first=Li |last=Narangoa |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |publisher=Columbia University Press |location=New York |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Olcott |first=Martha Brill |title=The Kazakhs |date=1995 |publisher=Hoover Institution Press |isbn=0-8179-9351-7 |edition=2nd |location=Stanford, California}} * {{cite book |last=Perdue |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=J4L-_cjmSqoC |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |publisher=Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X}} * {{cite book |last=Remileva |first=E. |title=Ойрат-монголы: Обзор истории европейских калмыков |publisher=E. Remileva |year=2005 |isbn=978-3-939165-18-7 |location=Munich |language=ru |ref={{harvid|Remileva|2005}}}} [[Ангилал:Монголын дайн]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Мөнх хаан]] [[Ангилал:Хүлэгү хаан]] [[Ангилал:Хубилай хаан]] [[Ангилал:Монголчуудын оролцсон дайн]] [[Ангилал:Монголын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:Монгол-Японы харилцаа]] [[Ангилал:Солонгосын түүх]] itpwsb3ei0pb537756i434jixu2qv78 0 146128 864759 854381 2026-08-05T16:29:36Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864759 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Илхаант улсын Вифини руу хийсэн аян дайн | place = Вифини, орчин үеийн Турк | partof = [[Византийн–Османы дайнууд]] | date = 1308 | result = Визант–Ил хаант улсын ялалт | strength1 = 30,000 | strength2 = тодорхой бус | commander1 = [[Өлзийт]]<br>[[II Андроникос]] | commander2 = [[I Осман]] | combatant1 = [[Ил Хаант Улс]]<br>[[Византын эзэнт гүрэн]] | combatant2 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы Бейлик]] }} [[Византийн–Османы дайнууд|Византийн'''–'''Османы дайнуудын]] үеэр Визант улс [[Ил Хаант Улс|Ил Хаант Улсаас]] тусламж хүссэн бөгөөд, Ил Хаант Улс [[Османы эзэнт гүрэн|Османы Бейликийг]] ялахын тулд арми илгээсэн. Эдгээр дайнууд нь [[Византын эзэнт гүрэн]] болон Османы хоорондох тэмцлийн нэг хэсэг байв. 1302 онд Кайи хаант улсын [[I Осман]] Ромчуудыг ялан дийлсэн ялалт байгуулж, Османы Бейликийн суурийг тавьсан. Гурван жилийн дараа буюу 1305 онд Византийн эзэн хаан [[II Андроникос]] Османы улам бүр нэмэгдэж буй аюул заналхийлэлтэй тэмцэхийн тулд Ил Хаан [[Өлзийт|Өлзийтөөс]] тусламж хүссэн.{{sfn|Subani|2013|p=138}}{{sfn|Emecen|2015|p=141}} Византийн эзэн хааны хүсэлтийн хариуд Өлзийт Византийн талд туслахаар 40,000 цэргээ илгээхээ амласан. 1308 он гэхэд Өлзийт Византийн хүчийг дэмжихээр 30,000 Ил Хааны цэргийг Вифини руу илгээсэн байв. Энэхүү Ил Хааны арми тус бүс нутагт Османы мэдэлд байсан хэд хэдэн цайз, хотыг эргүүлэн авч, I Османы хүчийг бут цохив.{{sfn|Heath|1995|p=24}}{{sfn|Heath|1995|p=33}}{{sfn|Pachymeres|2009|p=60}} == Эшлэл == {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Pachymeres |first=Georges |title=BİZANSLI GÖZÜYLE TÜRKLER |publisher=İlgi Kültür Sanat Yayıncılık |year=2009 |location=Istanbul}} * {{Cite book |last=Heath |first=Ian |title=Byzantine Armies AD 1118–1461 (Men-at-Arms, 287) |url=https://archive.org/details/byzantinearmies10000heat |publisher=Osprey Publishing |year=1995 |isbn=978-1855323476 |edition=1st |pages=[https://archive.org/details/byzantinearmies10000heat/page/48 48]}} * {{Cite book |last=Emecen |first=Feridun. M |title=Osmanlı İmparatorluğu'nun Kuruluş ve Yükseliş Tarihi (1300-1600) |publisher=AYHAN PRINTING HOUSE Türkiye IS BANK CULTURAL PUBLICATIONS |year=2015 |isbn=978-605-332-620-5 |edition=1st |location=Istanbul}} * {{Cite book |last=Subani |first=Hamad |title=The Secret History of Iran: How Iran is the Key to both the Survival and the Destruction of the Islamic World |publisher=Cabal Times |year=2013 |isbn=978-0993724107 |pages=318}} {{hist-stub}} [[Ангилал:Монголчуудын дайн]] [[Ангилал:14-р зууны дайн]] [[Ангилал:1308 он]] [[Ангилал:Османы эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Ил Хаант Улс]] [[Ангилал:Византын эзэнт гүрэн]] [[Ангилал:Византын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Византын эзэнт гүрний дайн]] gdgzv0vqqgg1owvif90xfz3g9eazscl 0 146364 865010 857194 2026-08-05T20:39:04Z InternetArchiveBot 70653 Add 2 books for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 865010 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хошуудын Хөхнуурыг байлдан дагуулсан нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Улаанхуйн тулалдаан | place = Хөхнуур хавцал, Амдо буюу [[Хөхнуур муж]], Хятад | date = 1637 | partof = [[Ойрад–Халхын дайн]] | coordinates = {{Coord|37.00|100.08|display=inline}} | result = Ойрадын ялалт | territory = [[Хошууд]] [[Хөхнуур муж|Хөхнуурыг]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Хошуудын хант улс}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = [[Халх]] | commander1 = {{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Гүш хаан|Төрбайх]]<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Очирт сэцэн хан|Очирт]]<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} [[Аблай тайш|Аблай]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] | commander2 = [[Цогт хунтайж]]{{KIA}} | strength1 = 10,000 | strength2 = 30,000 | casualties1 = тодорхой бус | casualties2 = Хүнд }} '''Улаанхуйн тулалдаан''' нь 1637 оны хавар [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүн [[Төрбайх|Төрбайхгийн]] ба [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] удирдагч, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнийн]] удирдлаган дор Ойрадын эвсэл, Амдогийн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж|Цогт хунтайжийн]] эсрэг хийжээ. Энэ тулалдааны үр дүнд Ойрадын ялалт байгуулагдаж, [[Хошуудын хант улс]] байгуулагдаж, Кармапагийн аюулыг арилгахад хувь нэмэр оруулсан юм. Энэ тулаан нь [[Төвөдийн Буддын шашин|Төвөдийн Буддын шашины]] Гелугпа болон Кармапа урсгалуудын хоорондох шашны дайн байсан бас [[Ойрад–Халхын дайн|Ойрад–Халхын дайны]] нэг хэсэг болсон юм. Энэхүү тулаан нь Кармапагийн гол дэмжигчдийг зайлуулж, Ойрадуудад [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]] бүс нутагт байнгын хяналт тогтоож, Хошуудын оролцоог эхлүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь хожим [[Төв|Төвдийг]] нэгтгэж, [[Шарын шашин|Шарын Шашныг]] Монголд давамгайлсан Буддын урсгал болгон ивээн тэтгэхэд хувь нэмэр оруулсан юм. == Өмнөтгөл == 1625 онд Ойрадын тусгаар тогтнолын дайны үйл явдлын дараа Ойрадын холбоонд [[Цоохор]] болон [[Төрбайх|Төрбайхийн]] ах [[Байбагас баатар|Байбагас баатарын]] хооронд залгамжлалын асуудлаар зөрчил гарч, Байбагас баатар тулалдаанд алагджээ.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Энэ нь Байбагас баатарын дүү Төрбайхийг өшөө авахын тулд [[Ишим гол|Ишимээс]] [[Тобол гол]] хүртэл Цоохорыг хөөхөд шууд хүргэсэн бөгөөд үүний үр дүнд Цоохор үхсэн.{{sfn|Spencer|2018|pp=24-31}} Төрбайх хожим нь 1630 онд Байбагасыг залгамжилж [[Хошууд|Хошуудын]] тэргүүнээр томилсон.{{sfn|Adle|2003|pp=146-147}} Үүний зэрэгцээ [[Төвөд|Төвдөд]] Гэлүгпа болон Кармапа урсгалуудын хооронд шашны мөргөлдөөн гарчээ. Энэ үед [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] гол туслах [[Сонам ​​Раптен]] 1634 онд Ойрадуудаас дэмжлэг хүссэн захидал илгээжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=211}} Энэ захидлыг, Кармапа болон Бон эвсэлүүдийг дарах шалтгаантайгаар илгээсэн.{{sfn|Rene|1970|p=523}} Цанпа хаан Карма Тэнкёнг нь Хам дахь Беригийн Бонпо хаантай хамт [[Шарын шашин|Шарын Шашны]] сургуулиудыг дарлаж эхэлсэн бөгөөд Кармапаг дэмжсэн [[Халх|Халхын]] [[Цогт хунтайж]] болон Бонпог дэмжсэн [[Цахар|Цахарын]] [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааны]] хооронд холбоо байгуулжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Халхууд удалгүй Амдод суурьшиж,{{sfn|Rene|1970|p=523}} Лигдэн хааны хамт нүүдэллэж, Цангпаг дэмжихээр нүүж явах замдаа нас баржээ. Энэ нь Цогт [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] ирсний дараа Халхуудын дунд дотоод дайн үүсгэж,{{sfn|Dhondup|1984|p=17}} Сонам ​​Раптен Ойрадуудаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=211}} Ойрадууд Төрбайхийн Шарын Шашны урсгалд үнэнч байдал болон шинээр батлагдсан Шарын Шашныг нь дарсантай холбогдуулан хөндлөнгөөс оролцохоор тохиролцов.{{sfn|Dhondup|1984|p=18}} Шарын Шашныг дэмжигч Ойрадын 10,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийн эвсэл байгуулагдсан бөгөөд үүнд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] болон Төрбайхийн үеэл [[Аблай тайш|Аблай тайж]], [[Очирт сэцэн хан|Очирт]] нарын хүч багтсан бөгөөд Амдо дээр Шарын Шашны эсрэг Халхуудыг ялан дийлэх зорилготой, тус бүс нутагт хүрэхийн тулд мөргөлчин гэж мэдэгдсэн гэж мэдээлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}} == Тулалалдаан == Энэ тулаан 1637 оны хавар [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] бүс нутагт болсон. Хэдэн өдрийн дараа Хөхнуурын ойролцоо Ойрадууд Улаанхуй дахь Цогтын цэрэг рүү довтолж, Халхын цэргийг хоёр толгодын хооронд бүсэлжээ.{{sfn|Shakabpa|1967|p=104}} Ойрадууд удалгүй тулалдаанаас зугтахыг оролдсон Цогтыг тарваганы нүхэнд нуугдаж байгааг олж, Төрбайхийн дүү олж алжээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=19}} Цогтын үлдсэн цэргүүд Харгайд ялагдаж, Ойрадын цэргүүдээр цаазлагдсан.{{sfn|Altangerel|2017|p=202}} Шакабпагийн хэлснээр, Намцо хотод байрлаж байсан Халхууд удирдагч нь алагдсан, түүний арми хүнд хохирол амссан тухай мэдээлсэн. Үүний улмаас тэд Цанпагийн армид нэгдэж, өмнөх байр сууриа чөлөөлөхийн тулд Амдо руу буцаж очихын оронд тус бүс нутагтаа үлджээ.{{sfn|Shakapba|1967|p=104-105}} == Үр дагавар == 1638 онд [[Төрбайх]] болон эвслийн бусад удирдагчид [[Лхас|Лхасд]] айлчилж,{{sfn|Dhondup|1984|pp=19-20}} Тавдугаар Далай лам тэднийг адислав. Тэрээр [[Боржигин|Боржигины]] уламжлалын эсрэг Төрбайхд "[[Гүш хаан]]", "Сургаалын эзэн цол олгосон".{{sfn|Spencer|2017|pp=26-27}} Бусад нь Зас, Да лам, Даян гэх мэт адислалуудыг хүртсэн бол,{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} [[Хархул|Хархулын]] хүү [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэ]] "баатар хунтайж" цол хүртэж, Гүш хааны охин Амин-Даратай гэрлэж, Зүүнгард буцаж ирэв.{{sfn|Adle|2003|p=147}} Тулааны дараа Хошуудууд Амдод суурьшиж, энэ үеэр 100,000 орчим өрх Гүш хааны шинэ хаант улс руу нүүжээ.{{Sfn|Spencer|2018|pp=27–28}} Хожим нь Шарын Шашны тагнуулчид Цанпа улс болон Бери хаант улсын хооронд эвсэл үүсэх боломжтойг олж мэджээ.{{sfn|Dhondup|1984|p=20}} Тэд үүнийг Гүш хаанд мэдээлсэн. 1639 онд тэрээр Хам руу довтлон,{{Sfn|Zahiruddin|1995|pp=195-196}} дараа нь 1641 онд Ү-Цан руу давшиж,{{Sfn|Zahiruddin|1995|p=197}} Төвдийг нэгтгэжээ.{{Sfn|Shakapba|1967|p=111}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahryar |title=History of Civilizations of Central Asia |date=2003 |publisher=UNESCO, Adle Chahrayar |year=2003 |isbn=978-8120820463 |edition=5th}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite journal |last=Spencer |first=Haines R. |date=2018 |title=Charismatic Authority in Context: An Explanation of Guushi Khan's Swift Rise to Power in the Early 17th Century |url=https://www.academia.edu/39043011/Charismatic_Authority_in_Context_An_Explanation_of_Guushi_Khan_s_Swift_Rise_to_Power_in_the_Early_17th_Century |journal=MONGOLICA: AN INTERNATIONAL JOURNAL OF MONGOL STUDIES |volume=52}} * {{Cite book |last=Dhondup |first=K. |url=https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |title=The Water-Horse and Other Years: A History of 17th and 18th Century Tibet |date=1984 |publisher=Library of Tibetan Works & Archives |year=1984 |isbn=978-8185102344 |location=978-8185102344 |publication-date=1984 |access-date=2026-05-13 |archive-date=2025-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250526110841/https://pahar.in/pahar/Books%20and%20Articles/Tibet%20and%20China/1984%20Water-Horse%20and%20other%20Years--history%20of%2017th%20and%2018th%20century%20Tibet%20by%20Dhondup%20s.pdf |url-status=dead }} * {{Cite book |last=Zahiruddin |first=Ahmad |url=https://brill.com/view/journals/iij/40/3/article-p281_6.xml |title=A History of Tibet by the Fifth Dalai Lama of Tibet (English translation of Bod kyi deb ther dpyid kyi rgyal mo’i glu dbyangs) |date=1995 |publisher=Research Institute for Inner Asian Studies, Indiana University |year=1995 |isbn=0-933070-32-2 |volume=2 |location=Bloomington |publication-date=1995 |pages=195-196}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} * {{Cite book |last=Shakabpa |first=Tsepon W.D |title=Tibet: A political history. |url=https://archive.org/details/tibetpoliticalhi0000shak |publisher=Yale University Press |year=1967 |location=New Haven & London}} * {{cite book |last=Atwood |first=Christopher P. |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |date=2004 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-4671-3 |location=New York |author-link=Christopher Atwood}} dvqlfspaabruqhdw7usjyov9agi98lm 0 146708 865083 859046 2026-08-06T03:52:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865083 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = КоллПро ХХК | logo = CallPro logo primary lockup.png | industry = Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологи | founded = 2014.04.07 | hq_location = Монгол Улс, Улаанбаатар хот | products = {{Unbulleted list|[[CallPro Voice]]|[[CallPro Text]]|[[CallPro Teams]]|[[CallPro Social]]}} | num_employees = 100 | subsid = {{Unbulleted list|[[CallPro KG LLC]]|[[CallPro US Inc]]|[[CallPro Pte. Ltd.]]}} | website = https://www.callpro.mn/ }} '''КоллПро ХХК''' нь Монгол Улсад үүсгэн байгуулагдсан мэдээлэл, харилцаа холбооны салбарт үйл ажиллагаа явуулдаг технологийн компани юм. Тус компани нь байгууллагын харилцаа холбооны шийдлээр дагнасан технологийн компани бөгөөд үүлэн технологид суурилсан дуудлагын төвийн утсыг удирдах, мессеж сувгийг автоматжуулах, дотоод харилцааны болон хэрэглэгчтэй харилцах бусад бүх төрлийн сувгийг үйлчилгээг нэгтгэн удирдах омничаннел систем болох '''[https://console.callpro.mn/ CallPro Platform]''' системийг <ref>https://cnbc.mn/news/h1yw9</ref> хөгжүүлэн B2B (Business-to-Business) зах зээлд нийлүүлдэг. == '''Түүх''' == КоллПро компанийг 2014 онд Г.Тулга, Б.Идэр-Од болон А.Золзаяа нар үүсгэн байгуулсан ба байгууллагын зах зээл дээрх суурин утасны дуудлага алдахгүй байх, хэрэглэгчийн үйлчилгээг саадгүй үзүүлэх, дуудлагын ачааллыг удирдах анхны инновац шингэсэн бүтээгдэхүүнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлж байв. Улмаар байгууллагын харилцаа холбооны бусад сувгуудыг зохицуулах үйлчилгээнүүдээр хүрээгээ тэлсээр явна.<ref>https://unread.today/c/spotlight-callpro-2023</ref> == '''Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ''' == КоллПро компани олон улсад түгээмэл хэрэглэгддэг байгууллагын омничаннел системийг Монголд анх удаа нэвтрүүллээ. Энэ нь байгууллагуудын хэрэглэгчидтэйгээ холбогддог утас, и-мэйл, мессенжер гэхчлэн бүх сувгуудыг нэгтгэж нэг интерфейсээс удирдахад тусална.<ref>https://lemonpress.mn/post/C1PTQyQWwqT</ref> CallPro Platform системээс дараах үйлчилгээнүүдийг авах боломжтой. === '''CallPro Voice''' === Байгууллагын суурин утасны дуудлага зохицуулах энэхүү үйлчилгээ нь олон мянган харилцагчдаас ирэх дуудлага бүрийг алдалгүй хүлээн авах, хуваарилах, удирдахад шаардлагатай автомат хариулагч, ярианы бичлэг, цагийн тохиргоо, дуудлага шилжүүлэх, хянах самбар, дотоод системийн интеграци, тайлан зэрэг боломжуудыг олгоно.<ref>https://www.callpro.mn/service/voice</ref> === '''CallPro Text''' === Байгууллагын мессеж сувгийг удирдах энэхүү үйлчилгээ нь байгууллагынхаа дугаараас хэрэглэгчдэд төрөл бүрийн текст бүхий мэдээлэл илгээх, хүлээн авах боломжийг олгоно. Хэрэглэгч бүрд өөр утга бүхий масс мессеж илгээх, байгууллагынхаа дотоод системтэй интеграци хийж нэг удаагийн OTP код болон төлөв өөрчлөгдөх үеийн автомат мессежийг илгээнэ.<ref>https://www.callpro.mn/service/text</ref> === '''CallPro Teams''' === “Байгууллага-Ажилтан-Хэрэглэгч” гэсэн гурван талт харилцаа холбоог нэгтгэсэн, ухаалаг платформ юм.<ref>https://unread.today/c/techworm-callpro-teams</ref> Ихэнх байгууллагууд өөрсдийн дотоод харилцааны тусгай программгүйн улмаас Facebook, Viber, Telegram гэх зэрэг нийгмийн сүлжээний аппаар харилцдаг. Энэ нь тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдал, мэргэжилтнүүдийн бүтээмжид сөргөөр нөлөөлөх эрсдэл дагуулж байдаг.<ref>https://unread.today/c/insight-callpro-teams</ref> Тэгвэл CallPro Teams нь байгууллагын ажилчид хоорондоо харилцах чатын систем болон ажлын виртуал дугаарыг нэгтгэсэн апп юм.<ref>https://www.callpro.mn/service/teams</ref> === '''CallPro Social''' === Байгууллагын сошиал сувгуудын чатыг нэг дор хүлээн авах инбокс систем. Платформ хооронд шилжих шаардлагагүйгээр Viber, Facebook, Instagram, WhatsApp, Telegram зэрэг бүх сувгийг нэг самбарт нэгтгэн, чат бүрийг ажилтанд хуваарилан багийн ажиллагаа болон хэрэглэгчийн үйлчилгээг сайжруулах боломжтой.<ref>https://www.callpro.mn/service/social</ref> === '''CallPro AI''' === Дуудлага болон чатад операторын оролцоогүй хариулах хиймэл оюунт туслахын үйлчилгээ. Дуудлага зохицуулах CallPro Voice болон сошиал инбокс CallPro Social үйлчилгээндээ нэмэлтээр авч ашиглах боломжтой. Байгууллагын мэдлэгийн санд суурилан хэрэглэгчид тохирох мэдээллийг өгч, операторын ачааллыг хөнгөвчилнө. Хэрэглэгчийн яриа, бичвэрийг ойлгож тохирох хариултыг өгнө, ярианы бичлэгийг текст болгон хөрвүүлж, ямар төрлийн яриа болсныг ялгаж, ангилал өгнө.<ref>https://www.callpro.mn/service/ai</ref> === '''CallPro Agent''' === Байгууллагын гарах дуудлага, чатын хэсгийг хариуцаж ажиллах мэргэжлийн операторын үйлчилгээ. Хэрэглэгчээс судалгаа авах, авлага барагдуулах, бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ санал болгох, мэдээлэл хүргэх гэх мэт төрөл бүрийн гарах дуудлагыг стандартын дагуу гүйцэтгэнэ.<ref>https://www.callpro.mn/service/agent</ref> == '''Хамтын ажиллагаа''' == === '''Rakuten Viber''' === КоллПро нь Rakuten Viber компанийн албан ёсны түнш (Official Messaging Partner) <ref>https://www.forbusiness.viber.com/en/messaging-partners.old/callpro-platform/{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> болон Монгол улсын хэмжээнд бүх төрлийн мобайл сурталчилгааг борлуулах онцгой эрхтэй төлөөлөгчөөр (Exclusive Reseller for Rakuten Viber Ads in Mongolia) ажиллаж байна.<ref>https://www.linkedin.com/posts/rakuten-viber_callpro-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8-viber-ads-%D2%AF%D0%B9%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B3%D1%8D%D1%8D%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB-activity-7417203770050347008-Gj7g</ref> Энэ түншлэлийн хүрээнд Viber-ийн бизнест зориулсан [https://www.callpro.mn/service/viber Business Messages, Business Calls, Chatbots болон Ads] зэрэг шийдлүүдийг зах зээлд нэвтрүүлсэн.<ref>https://ikon.mn/n/3ku5 https://unread.today/c/viber-business-callpro-collab https://bloombergtv.mn/news/mojos0</ref> === WhatsApp === Дэлхийн хамгийн том харилцаа холбооны платформын нэг болох [[WhatsApp]]-ийн албан ёсны технологийн түншээр (Official Solution Partner) ажиллаж байна. Энэ хамтын ажиллагаагаар Монголын B2B зах зээлд WhatsApp Business API үйлчилгээг албан ёсны эрхтэйгээр нэвтрүүлж, байгууллагуудад өөрийн албан ёсны баталгаат буюу ногоон тэмдэгтэй сувгаас үйлчилгээ үзүүлэх боломжийг олгож байна.<ref>{{Cite web |title=Become a Partner |url=https://whatsappbusiness.com/partners/become-a-partner/ |access-date=2026-06-16 |website=WhatsApp for Business |language=en-US}}</ref> === Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны систем === [[Чимэгэ Системс ХХК|Chimege]], Mazaal AI, Duran AI зэрэг Монголын тэргүүлэгч хиймэл оюуны туслахуудтай хамтран ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |title=Чимэгэ системс ХХК-тай хамтран харилцаа холбооны салбарт шинэ технологийг нэвтрүүлнэ |url=https://www.callpro.mn/blogs/blog-qjgsf1 |access-date=2026-06-16 |website=www.callpro.mn |language=mn}}</ref> == '''Салбар компани''' == КоллПро компани нь 2022 онд Бүгд Найрамдах Киргиз Улсад<ref>https://www.callpro.kg/</ref>, 2023 онд АНУ-д, 2025 онд Сингапур улсад<ref>https://mycallpro.ai/</ref> тус тус салбар компаниа байгуулж олон улсад үйл ажиллаагаагаа идэвхтэй явуулж байна. == '''Мэдээллийн аюулгүй байдал''' == Үйл ажиллагаандаа Мэдээллийн аюулгүй байдлын менежментийн тогтолцооны олон улсын [[ISO/IEC 27001]]:2022 стандартыг бүрэн нэвтрүүлж МонСертф тохирлын үнэлгээний байгууллагаас баталгаажуулалтын гэрчилгээ авсан.<ref>https://bloombergtv.mn/news/mkdge4</ref> == '''Харилцагчид''' == КоллПро нь байгууллагын харилцаа холбооны омничаннел шийдлийг Монгол, Киргиз, Сингапур, АНУ зэрэг улсын 4'000 гаруй байгууллагад үзүүлж байна.<ref>https://www.callpro.mn/customers</ref> Байгууллагын чиглэл, үйл ажиллагаа, бүтэц зэрэг бүх төрлийн хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн зөвхөн тухайн байгууллагад тохирох шийдлийг санал болгож нэвтрүүлдэг. == References ==<!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{reflist}} 8uvx4703u8c68bbd847w4dn807nfhby 0 147007 864891 861090 2026-08-05T18:40:50Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864891 wikitext text/x-wiki {{Short description|Уругвайд болсон ДАШТ-ий анхны шигшээ тоглолт}} {{Инфобокс хөлбөмбөгийн тоглолт | title = 1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт | image = Uruguay national football team 1930.jpg | image_size = 250 | caption = Уругвайн баг тоглолтын өмнө | event = [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]] | team1 = [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]] | team1association = {{flagdeco|URU|size=30px}} | team1score = 4 | team2 = [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентин]] | team2association = {{flagdeco|ARG|1861|size=30px}} | team2score = 2 | details = | date = {{Start date|1930|7|30|df=y}} | stadium = [[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]] | city = [[Монтевидео]] | man_of_the_match1a = | referee = [[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) | attendance = 68,346 | weather = | next = [[1934 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт|1934]] }} '''1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт''' нь [[ФИФА]]-гийн үндэсний [[хөлбөмбөг]]ийн багуудын анхны тэмцээн болох [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ]]-ий сүүлийн тоглолт байв. Тоглолт 1930 оны 7 сарын 30-нд Уругвайн [[Монтевидео]] дахь [[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]]д [[Уругвайн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Уругвай]], [[Аргентины хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Аргентины]] хооронд болсон. Тэмцээнд зохион байгуулагч Уругвай болон [[ФИФА]]-гаас урьсан бусад 12 баг оролцсон. 13 баг хэсгийн шатанд өрсөлдсөн бөгөөд үүнээс 4 баг [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|хасагдах шатанд]] шалгарсан. Шигшээ тоглолтод шалгарахын тулд Уругвай [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг|3-р хэсэгт]] хоёр ялалтаар хэсгээ тэргүүлж, хагас шигшээд [[Югослав улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Югославыг]] хожсон. Аргентин [[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг|1-р хэсэгт]] гурван ялалтаар хэсгээ тэргүүлсэн бөгөөд хагас шигшээд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|АНУ-ыг]] хожсон. Шигшээ тоглолт 93,000 хөгжөөн дэмжигчийн өмнө болж, цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хаалга тоглолт эхлэхээс зургаан цагийн өмнө өглөөний найман цагт нээгдсэн бөгөөд үд дунд талбай дүүрэн байсан,<ref name="Glanville">{{cite book |last=Glanville |first=Brian |year=2005 |title=The Story of the World Cup |url=https://archive.org/details/storyofworldcup0000glan_v6n8 |publisher=[[Faber & Faber]] |isbn=0-571-22944-1}}</ref>{{rp|p=19}}<ref name="origin">{{cite web |url=https://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129182243/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |url-status=dead |archive-date=2007-11-29 |title=FIFA World Cup Origin |work=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}}</ref> бөгөөд тоглолтыг Бельгийн [[Жон Лангенус]] шүүсэн. Тоглолтын өмнө аль баг бөмбөг өгөх талаар санал зөрөлдөөн үүссэн. ФИФА эхний хагаст Аргентин, хоёрдугаар хагаст Уругвай бөмбөг өгөхөөр тохиролцсон.<ref name="BBC1930">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/history/newsid_1632000/1632201.stm |title=Uruguay 1930 |date=2002-04-11 |work=[[BBC Sport]] |access-date=2026-07-06}}</ref> Уругвай 12 дахь минутад [[Пабло Дорадо]] гоол хийснээр тооны харьцааг нээсэн. [[Карлос Пеуселье]] 20 дахь минутад хаалгач [[Энрике Бальестерос]]ыг хүчтэй цохилтоор хожиж, онооны харьцааг тэнцүүлсэн. Тэмцээний мэргэн бууч [[Гильермо Стабиле]] Аргентинд 2-1-ийн харьцаатай тэргүүллийг авчирсан. 57 дахь минутад Уругвай [[Педро Сеа]]гийн гоолоор онооны харьцааг тэнцүүлсэн. 68, 89 дэх минутад [[Сантос Ириарте]], [[Эктор Кастро]] хоёр гоол оруулснаар Уругвай 4-2-ийн харьцаатайгаар тэргүүллийг авч, анхны ДАШТ-ий ялалтыг баталгаажуулав. Уругвайн дасгалжуулагч [[Альберто Суппичи]] тухайн үед 31 настай байсан бөгөөд ФИФА-гийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн багийн хамгийн залуу дасгалжуулагчийн дээд амжилтыг хадгалсаар байна. ФИФА-гийн ерөнхийлөгч [[Жюль Римэ]] Уругвайд хожим нь өөрийн нэрэмжит болсон Дэлхийн Аваргын цомыг гардуулж өгсөн. Дараагийн өдрийг Уругвайд үндэсний баярын өдөр болгон зарласан.<ref name="origin"/> [[Буэнос-Айрес]]т олон хүн Уругвайн консулын газар руу чулуу шидсэн.<ref name="Glanville"/>{{rp|p=21}} Шигшээ тоглолтын сүүлийн амьд тоглогч Аргентины довтлогч [[Франсиско Варальо]] байсан бөгөөд тэрээр 2010 оны 8 сарын 30-нд 100 насандаа таалал төгссөн.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/do-you-remember/newsid=1166517/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20130628083753/http://www.fifa.com/classicfootball/players/do-you-remember/newsid=1166517/index.html |url-status=dead |archive-date=2013-06-28 |title=Francisco Varallo, 100 not out |work=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}}</ref> Шигшээ тоглолтын сүүлийн амьд үлдсэн Уругвайн тоглогч [[Эрнесто Маскерони]] байсан бөгөөд тэрээр 1984 оны 7 сарын 3-нд 76 насандаа таалал төгссөн. ==Шигшээ хүрэх зам== {| style="width:100%;text-align:center" |- style="vertical-align:top;background:#9cf" ! colspan="2" style="width:1*" |Уругвай !Round ! colspan="2" style="width:1*" |Аргентин |- style="vertical-align:top;background:#c1e0ff" |Өрсөлдөгч |Үр дүн |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ#Хэсгийн шат|1-р шат]] |Өрсөлдөгч |Үр дүн |- |{{fb|PER|1825}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг#Уругвай - Перу|1–0]] | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 1 |{{fb|FRA|1794}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Франц|1–0]] |- |{{fb|ROU}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 3 хэсэг#Уругвай - Румын|4–0]] | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 2 |{{fb|MEX|1916}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Мексик|6–3]] |- | | | style="background:#c1e0ff" |Тоглолт 3 |{{fb|CHI}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий 1 хэсэг#Аргентин - Чили|3–1]] |- | colspan="2" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="175" |Баг ! width="20" |{{abbr|Т|Тоглолт}} ! width="20" |{{abbr|Я|Ялсан}} ! width="20" |{{abbr|Тц|Тэнцэл}} ! width="20" |{{abbr|Х|Хожигдол}} ! width="20" |{{abbr|ГО|Гоол оруулсан}} ! width="20" |{{abbr|ГА|Гоол алдсан}} ! width="20" |{{abbr|ГЗ|Гоолын зөрүү}} ! width="20" |Оноо |- | align="left" |'''{{fb|URU}}''' |2||2||0||0||5||0||+5||'''4''' |- | align="left" |{{fb|ROU}} |2||1||0||1||3||5||−2||'''2''' |- | align="left" |{{fb|PER|1825}} |2||0||0||2||1||4||−3||'''0''' |} | style="background:#c1e0ff" |Эцсийн байр | colspan="2" style="text-align:center" | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! width="175" |Баг ! width="20" |{{abbr|Т|Тоглолт}} ! width="20" |{{abbr|Я|Ялсан}} ! width="20" |{{abbr|Тц|Тэнцэл}} ! width="20" |{{abbr|Х|Хожигдол}} ! width="20" |{{abbr|ГО|Гоол оруулсан}} ! width="20" |{{abbr|ГА|Гоол алдсан}} ! width="20" |{{abbr|ГЗ|Гоолын зөрүү}} ! width="20" |Оноо |- | align="left" |'''{{fb|ARG|1861}}''' |3||3||0||0||10||4||+6||'''6''' |- | align="left" |{{fb|CHI}} |3||2||0||1||5||3||+2||'''4''' |- | align="left" |{{fb|FRA|1794}} |3||1||0||2||4||3||+1||'''2''' |- | align="left" |{{fb|MEX|1916}} |3||0||0||3||4||13||−9||'''0''' |} |- style="vertical-align:top;background:#c1e0ff" |Өрсөлдөгч |Үр дүн |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат|Хасагдах шат]] |Өрсөлдөгч |Үр дүн |- |{{fb|Югославын хаант улс}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Уругвай - Югослав|6–1]] | style="background:#c1e0ff" |Хагас шигшээ |{{fb|USA|1912}} |[[1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий хасагдах шат#Аргентин - Америкийн Нэгдсэн Улс|6–1]] |} ==Тоглолт== ===Хураангуй=== 12 минутын дараа [[Пабло Дорадо]] талбайн эздийг тэргүүлүүлж, Аргентины жигүүрийн тоглогч [[Карлос Пеуселье]] 8 минутын дараа гоол оруулж онооны харьцааг тэнцүүлж, хаалгач [[Энрике Бальестрерос]]ыг хүчтэй цохилтоор хожив. 37 дахь минутад тэмцээний мэргэн бууч [[Гильермо Стабиле]] завсарлагааны өмнөхөн гол оруулснаар Аргентинд 2:1-ийн харьцаатай онооны тэргүүллийг авчирсан. Уругвайн хоёрдугаар хагасын 12 дахь минутад [[Педро Сеа]]гийн гоолоор онооны харьцааг тэнцүүлж, 68 дахь минутад [[Сантос Ириарте]]гийн гоол оруулснаар онооны харьцааг тэргүүлж эхэлсэн. Тоглолт дуусахаас нэг минут үлдэж байх үед [[Эктор Кастро]] онооны харьцааг 4-2 болгож анхны ДАШТ-д ялалт байгуулсан.<ref>{{cite news |last=Молинаро |first=Жон Ф. |url=https://www.cbc.ca/sports/soccer/1930-world-cup-uruguay-welcomes-the-soccer-world-1.843670 |title=1930 World Cup: Uruguay welcomes the soccer world |website=[[CBC Sports]] |publisher=[[Канадын Өргөн Нэвтрүүлгийн Корпораци]] |date=2009-11-26 |access-date=2026-07-06}}</ref> ===Дэлгэрэнгүй=== <section begin=Шигшээ тоглолт />{{Football box |date={{Start date|1930|07|30|df=y}} |time=12:45 UYT ([[UTC-03:30]]) |team1={{fb-rt|URU}} |score={{score link|1930 FIFA World Cup knockout stage#Final|4–2|1930 FIFA World Cup final}} |team2={{fb|ARG|1861}} |goals1= *[[Пабло Дорадо|Дорадо]] {{goal|12}} *[[Педро Сеа|Сеа]] {{goal|57}} *[[Сантос Ириарте|Ириарте]] {{goal|68}} *[[Эктор Кастро|Кастро]] {{goal|89}} |goals2= *[[Карлос Пеуселье|Пеуселье]] {{goal|20}} *[[Гильермо Стабиле|Стабиле]] {{goal|37}} |stadium=[[Сентенарио цэнгэлдэх хүрээлэн]], [[Монтевидео]] |attendance=68,346 |referee=[[Жон Лангенус]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) |report=<ref group="Тайлан">{{multiref | {{cite web |url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/1/405/1087 |title=Uruguay vs Argentina {{!}} Final {{!}} 1930 FIFA World Cup Uruguay |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06}} | {{cite web |url=http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html |title=1930 FIFA World Cup Uruguay – Matches – Uruguay v Argentina |publisher=[[ФИФА]] |access-date=2026-07-06 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171213174015/http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=405/match=1087/index.html |archive-date=2017-12-13}} }}</ref> }}<section end=Шигшээ тоглолт /> <section begin=Бүрэлдэхүүн /> {| width=92% |- |{{Football kit | pattern_la = _whiteborder | pattern_b = _collarwhite_laced | pattern_ra = _whiteborder | pattern_sh = | pattern_so =_white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Уругвай }} |{{Football kit | pattern_la = _white_stripes | pattern_b = _3stripesonwhite | pattern_ra = _white_stripes | pattern_sh = | pattern_so = _white_bands | leftarm = 99CCFF | body = 99CCFF | rightarm = 99CCFF | shorts = 999999 | socks = 000000 | title = Аргентин }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| |- |GK ||[[Энрике Бальестерос]] |- |RB ||[[Хосе Насасси]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |LB ||[[Эрнесто Маскерони]] |- |RH ||[[Хосе Леандро Андраде|Хосе Андраде]] |- |CH ||[[Лоренсо Фернандес]] |- |LH ||[[Альваро Хестидо]] |- |OR ||[[Пабло Дорадо]] |- |IR ||[[Эктор Скароне]] |- |CF ||[[Эктор Кастро]] |- |IL ||[[Педро Сеа]] |- |OL ||[[Сантос Ириарте]] |- |colspan=4|'''Дасгалжуулагч:''' |- |colspan="4"|[[Альберто Суппичи]] |} |valign="top"|[[File:URU-ARG 1930-07-30.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width="25"| |- |GK ||[[Хуан Ботассо]] |- |RB ||[[Хосе Делья Торре]] |- |LB ||[[Фернардо Патерностер]] |- |RH ||[[Хуан Эваристо]] |- |CH ||[[Луис Монти]] |- |LH ||[[Педро Суарес]] |- |OR ||[[Карлос Пеуселье]] |- |IR ||[[Франсиско Варальо]] |- |CF ||[[Гильермо Стабиле]] |- |IL ||[[Мануэль Феррейра]] ([[Ахлагч (хөлбөмбөг)|c]]) |- |OL ||[[Марио Эваристо]] |- |colspan=4|'''Дасгалжуулагчид:''' |- |colspan="4"|[[Франсиско Оласар]]<br />[[Хуан Хосе Трамутола]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''[[Хажуугийн шүүгч (хөлбөмбөг)|Хажуугийн шүүгчид]]:''' <br />[[Улисес Сауседо]] ([[Боливийн Хөлбөмбөгийн Холбоо|Боливи]]) <br />[[Анри Кристоф]] ([[Бельгийн Хааны Хөлбөмбөгийн Холбоо|Бельги]]) <includeonly>|}</includeonly><section end="Бүрэлдэхүүн" /> |style="width:60%; vertical-align:top;"| '''Тоглолтын дүрэм''' *90 минут *Шаардлагатай үед 30 минут нэмэлт цаг *Хэрэв оноо тэнцүү хэвээр байвал дахин тоглуулна *Орлон тоглуулагчгүй |} ==Эшлэл== {{Reflist}} ===Тайлан=== {{reflist|group=Тайлан}} ==Гадаад холбоос== {{Commons category}} * [https://www.fifa.com/tournaments/archive/worldcup/uruguay1930/matches/round=405/match=1087/index.html 1930 FIFA World Cup final fifa.com] {{1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{Хөлбөмбөгийн ДАШТ}} {{DEFAULTSORT:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт}} [[Ангилал:1930 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|Шигшээ тоглолт]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий шигшээ тоглолт]] fwa0f73x0z4bgfl8mdcmwbymt2a5pzm 0 147080 864728 864516 2026-08-05T12:26:47Z Ichko8001 91268 864728 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==Г.ПЭРЭНЛЭЙН ААВ ЭЭЖ, АХАН ДҮҮС БА ТҮҮНИЙ ҮР ХҮҮХЭД, АЧ ЗЭЭ НАР== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper.jpg | caption1 = Г.Пэрэнлэй 2 эгч эхнэр Ц.Цэндэм Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ 6 хүүхдийн хамт 1975–1976 оны үед Дашбалбар сум | image2 = Unper2.jpg | caption2 = Г.Пэрэнлэй 2 эгч, Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ Хүү Г.Цолмон, Г.Солонгогийн хамт П.Tүвшинжаргалаас бусад 5 хүүхдийн хамт 1982–1983 оны үед Дашбалбар сум }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Perenlei2.png | caption1 = Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт | image2 = Unper21.png | caption2 = Том охин Пэрэнлэйгийн Оюунжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper45.png | caption1 = Том Хүү Пэрэнлэйгийн Түмэнжаргал | image2 = Unper234.png | caption2 = ГУРАВ: Пэрэнлэйгийн Түвшинжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper3.png | caption1 = ДӨРӨВ: Охин Пэрэнлэй Уранжаргал | image2 = Unper9876.png | caption2 = ТАВ: Хүү Пэрэнлэйгийн Төгсжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 500 | image1 = Unper0.png | caption1 = ЗУРГАА: Охин П. Отгонжаргал | image2 = | caption2 = }} ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' [[Файл:Mes98.jpg|500x500px|thumb]] Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжэв''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдврээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авхуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанраараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил сум нэгдлийг удирдахдаа “Улз” нэгдлийг улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинуутай. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одонт, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхийн удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. ilseddfe390z348d2knsoheqg2ynl1b 3 147295 865120 864704 2026-08-06T08:31:10Z Fsdfdfg425 106210 /* 8.6 */ шинэ хэсэг 865120 wikitext text/x-wiki == Млнгол наадам == Млнгол наадам [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:04, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) == uvur mongol == Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь олон гайхалтай аялал жуулчлалын газруудтай; хүн бүрийг зочлохыг урьж байна! [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 05:52, 3 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == 🙏 == 🙏 ЖИРЭМСЭН ЭХИЙГ СААДГҮЙ ТҮРГЭНЭЭ АМАРЖУУЛАХ СУДАР ОРШИВ:     ༄༅། །སྦྲུམ་མ་བུད་མེད་མྱུར་དུ་གཙའ་བའི་མདོ་བཞུགས་སོ། །   ༄༅༅། །འདི་དང་གཞན་ཡང་དགེ་བ་རྣམས་མཐུན་གྱིས། །དལ་འབྱོར་ཚང་བའི་མི་ལུས་རིན་པོ་ཆེའི། །འགལ་རྐྱེན་བར་ཆད་ཐམས་ཅད་ཀུན་སེལ་ཞིང་། །རྒྱུན་ཆད་མེད་པའི་གདུང་རྒྱུད་འཕེལ་གྱུར་ཅིག །    Энэ болоод бусад буян нугууд зохилдсоноор  Эрдэнэт чөлөө учрал бүрдсэн хүний биеийн  Эсрэг шалтгаан саад тотгор бүхнийг арилгаад   Эгнэгт удам угсаа тасралтгүй арвидах болтугай    རྒྱུད་འཛིན་བུ་འདོད་ཀུན་ལ་ཀུན་ཐོབ་ཅིང་། །ཆུང་སྲི་གནོད་པ་ཐམས་ཅད་ཞི་གྱུར་ནས། །མཐུན་རྐྱེན་བསོད་ནམས་རྒྱས་ཞིང་ཁྱད་པར་དུ། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་བདེ་སྐྱིད་ལྡན་གྱུར་ཅིག །    Удам залгагч үр хүсэгчид бүгдийг олоод   Ураг нялхсын адын хамаг хорлол амарлиснаар  Учрал зохилдох шалтгаан буян арвидан ялангуяа   Урт наслан, эрүүл энх, удаан жаргах болтугай    བདག་ཅག་སྟོན་པ་རྒྱལ་བ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་ཀྱིས། །འཛམ་བུ་གླིང་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་མཛད་པ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མོའི་ལྷུམས་ལས་འཁྲུངས་པ་བཞིན། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བདེ་བླག་བཙའ་པར་ཤོག །    Бидний багш ялгуулсан Шагжаамүни (Shakyamuni) бээр   Бууж замбуутивд амьтны тусыг үйлдэгч   Бүсгүй тэнгэр Маяагийн хэвлээс мэндэлсэн адил    Бие давхар эх ч бэрхшээлгүй амаржих болтугай    འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀུན་བདེ་ཞིང་ལོ་ལེགས་དང་། །འབྲུ་རྣམས་འཕེལ་ཞིང་སྲིད་ཞིའི་ཆོས་འཕེལ་དང་། །བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་གྱུར་ནས། །ཡིད་ལ་འདོད་ཀུན་ཡིད་བཞིན་འགྲུབ་པར་ཤོག །    Сансрын орон бүхэн амарлиад сайн ургац хурааж     Сац үр тариа арвидан сансар нирвааны ном дэлгэрээд  Сайн сайхан аз жаргал өлзий хотол чуулсанаар   Санасан сэдсэн бүгд сэтгэлчлэн бүтэх болтугай    ལོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་མཐོང་ཞིང་། །འོན་པས་རྟག་ཏུ་སྒྲ་ཐོས་ཤོག །ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཇི་བཞིན་དུ། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །     Харалган сохор нугууд нь хараа орох бөгөөд  Хэлгүй дүлий бүгд нь дууг сонсох болтугай    Хатан охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi) адилаар      Хэвлийдээ үрт эх ч саадгүй амаржих болтугай    སྦྲུམ་མའང་བུད་མེད་ལུས་ལ་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །ནད་པ་རྣ་མཐོང་ལ་འདོན་སྒྲོགས་པར་འདི་ཕྱི་མའི་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་རོ།།  །།     Жирэмсэн эх эм биедээ саад хорлолгүй эсэн мэнд, амар тайван амаржих болтугай.    (Өвчтөнд сонсогдохоор уншихуйд энэ хойдод бурхны хутагт хүрэхийн хөрөнгө болох болой.)     🙏 (Тарни нь):       ཨོཾ་ཤིག་ཤིག་སྲིད་ཤིག །ཨོཾ་ཁྲོལ་ཁྲོལ་སྲིད་ཁྲོལ། ཨོཾ་ནུར་ནུར་སྲིད་ནུར་སྭཱཧཱ། བརྒྱ་རྩ་སྟོང་བཟླས། རྡོ་འམ་ཆུ་འམ་ཕུ་ཏབ་སྤྱིན་པའོ།།   །། Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  . 🙏 Эх судрын кирилл галиг нь:    Ди-дан шан-ян гэ-ва намтүн жий  Далжор цан-ви ми-лүй ринбо чэ   Галжэн варчад тамжад гүнсэл шин  Жүнчад мэд-би дүнжүд пэлжүр жиг   Жүдзин вү-дод гүнла гүнтов жин  Чүнсри нодба тамжад ши-жүр най  Түнжэн соднам жайшин чадбар дү  Цэ-рин надмэд дэ-жид данжүр жиг   Дагжаг донба жалва шагтүв жий  Замвү линдү до-ви донзад ба   Зү-прүл лха-мо лүмлай түнба шин  Врүмма нодмэд дэ-лаг забар шог   Жигдэн хамгүн дэ-шин ло-лэг дан  Врүнам пэлшин сридший чойпэл дан   Даший дэлэг пүнсүм цогжүр най   Еидла додгүн еидшин дүвбар шог   Лонва намжий мигтон шин   Онбай дагдү да-той шог   Лха-мо жү-прүл жи-шин дү   Врүммаан нодмэд за-вар шог   Врүммаан вүдмэд лүйла нодмэд за-вар шог.    (Надба на-тонла дондогбар ди-чи-ми цанжавар жүрро.)      (Тарни нь)    Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  .  . 🙏 Зарим үгсийн тайлбар:   1. Ураг нялхсын ад.  Нярайн чөтгөр буюу хүүхдүүдийг тарчлаадаг бяцхан Шригийн үймүүлэгч, нялх хүүхдүүдийг хорлон үхүүлдэг чөтгөр.   2. Охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi).  Эртний Энэтхэгийн домогт Шагжаа улсын хаан Шуддодана (Suddhodana) -гийн их хатан бөгөөд хан хүү Сиддхарта (Siddhartha) буюу Бурхан багш Шагжаамүнигийн эх. Эх сурвалж: Ном Чухаг Дээд гурав  ХАЙР ЭНЭРЭЛ АСРАЛ [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 06:36, 5 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == 8.6 == Аргын тооллын 8 сарын 6. Пүрэв (Бархасвад) гараг (2026) -Зуны адаг хөхөгчин хонь сарын 23, жил өдөр хар хулгана, мэнгэ 7 улаан, суудал ус, од гоё хүүхэн-1, хүчин төгсөх барилдлагат. Лусын буулттай өдөр. -Өдрийн нар ургах/шингэх цаг: 05:34-20:20. -Өдрийн сайн цаг: Морь(11:40-13:40), бич(15:40-17:40), тахиа(17:40-19:40), хулгана(23:40-01:40), үхэр(01:40-03:40), туулай(05:40-07:40) болой. -Үс засуулахад эд эдлэл, идээ ундаа олдох төгс жаргалантай сайн. -Хол газар явагсад зүүн урд зүгт мөрөө гаргавал зохистой. -Бар, туулай жилтний сүлд гараг, харин үхэр, луу, хонь, нохой жилтнээ харш гараг. -Хүний сүлд элэг, сүүж, хөл, хөмхийд, гэрийн сүлд шүтээнд орших болой. -Энэ өдөр өлзийтэй буяны үйл, бурхан сахиус тахих, багшид шавь орох, номын авшиг авах, номын үйл эхлэх, гүйцээх, сүм дуган нээх, гарагийг тахих, гэр барих, шинэ гэр, байр, байшин авах, дарханы үйл хийх, лус тахих, үс засуулах, замд гарах, худалдаа наймаа хийх зэрэг амирлангуй, дэлгэрэнгүй эрхшээх аливаа үйлс сэтгэлчлэн бүтэх сайн. Мэргэ, төлгө тавиулах, гал тахиулах, морь уралдуулах, хиншүү гаргах, их гол гатлах, улаан идээ авах, загас барих, мал гаргах, ан гөрөө хийх, дайсан номхтгох, хутга мэс ирлэх, архи уух зэрэг үйлд муу. [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 08:31, 6 Наймдугаар сар 2026 (UTC) a50ycrfi26ctso16ov0hlp3hmpop405 0 147415 864996 863249 2026-08-05T20:29:49Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864996 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс руу хийсэн Оросын бүтэлгүйтсэн экспедиц}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зайсан нуурын тулалдаан | place = [[Зайсан нуур]] | partof = [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] | date = 1720 оны хавар | result = Зүүнгарын ялалт *Лихаревын экспедицүүд бүтэлгүйтэв | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} [[Лихарев]] | strength1 = 20,000 | strength2 = Үл мэдэгдэх | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зайсан нуурын тулалдаан''' нь 1720 онд [[Зайсан нуур|Зайсан нууран]] дээр [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон цэргийн тулаан юм. Энэ нь Ямышын давст нуур буюу орчин үеийн [[Павлодар муж|Павлодар мужид]] ирсэн Бухгольцын удирдсан [[Ямышевын бүслэлт|экспедицийн]] бүтэлгүйтлийн дараа болсон юм. Оросын элч нар [[Хөхнуур муж|Хөхнуураас]] [[Санкт-Петербург]] руу [[алт]] авчирснаар экспедиц эхэлсэн бөгөөд Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайныг]] санхүүжүүлэхийн тулд алт хэрэгтэй байв. [[Цэвээнравдан хаан]] тус бүс нутагт алт байгаа эсэхийг үгүйсгэсэн ч Оросууд хуучин Ямыш цайзыг [[Семей|Семипалатинск]] болгон дахин барьсан. 1719 онд уг экспедицийг Лихарев удирдаж, өөр нэг цайз барихаар болжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=211-212}} Мөн оны зургадугаар сарын сүүлээр Лихарев Зүүнгарын хаанд элч илгээж, нуурыг судлах үеэрээ цэргийн оролцоогоо зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Зүүнгарууд эхэндээ Хятад–Оросын холбоо байгаа тул тэдний эсрэг байх гэж айж довтолж чадаагүй. Тэд ямар ч Хятад–Оросын холбоо байхгүй гэдгийг мэдээд, Зүүнгарууд 20,000 цэрэгтэйгээр Оросууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=212}} Баабарын хэлснээр, 1720 оны хавар Зүүнгаруудыг Галданцэрэн удирдаж, эх орноо хамгаалсан гэж үзжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}} Зүүнгарын арми нум сумаар зэвсэглэсэн бол оросууд галт зэвсэгтэй байв.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} Лихарев цөөн тооны хүчээрээ хүнд их буу ашиглан Зүүнгарын довтолгоог зогсоохыг оролдов.{{Sfn|Perdue|2005|p=212}} Зүүнгарууд Оросуудыг ялж, эцэст нь хил хязгаарыг тогтоов.{{Sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} [[Ангилал: 1720 оны мөргөлдөөн]] [[Ангилал: Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал: Зүүнгарын ханлигтай холбоотой тулаанууд|Z]] [[Ангилал: Төв Азийг Оросын байлдан дагуулал]] [[Ангилал: Оросын эзэнт гүрний 18-р зууны цэргийн түүх]] [[Ангилал: Оросын хаант улстай холбоотой тулаанууд|Z]] nbfr6y4js00hb6c4ro6fikqr45q72mn 10 147602 865138 864020 2026-08-06T09:36:10Z Enkhsaihan2005 64429 865138 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Польшийн муж |title = [[Польшийн мужууд]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |image = [[File:POL location map.svg|50px]] |list1 = * [[Бага Польш муж|Бага Польш]] * [[Баруун Померан муж|Баруун Померан]] * [[Варми-Мазури муж|Варми-Мазури]] * [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] * [[Доод Силези муж|Доод Силези]] * [[Их Польш муж|Их Польш]] * [[Куяви-Померан муж|Куяви-Померан]] * [[Лодзь муж|Лодзь]] * [[Люблин муж|Люблин]] * [[Любуш муж|Любуш]] * [[Мазови муж|Мазови]] * [[Ополе муж|Ополе]] * [[Подласки муж|Подласки]] * [[Померан муж|Померан]] * [[Светокришки муж|Светокришки]] * [[Силези муж|Силези]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Польшийн муж| ]] </noinclude> az1win1pz30ys30i6o1sv9v4ec81oyq 0 147688 864897 864288 2026-08-05T18:49:22Z InternetArchiveBot 70653 Add 1 book for [[en:Wikipedia:Verifiability|verifiability]] (20260805)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 864897 wikitext text/x-wiki [[File:Polyphthalamid.svg|thumb|250x250px|Полифталамидын давталтын нэгж]] '''Полифталамид''' ( {{a.k.a.}} '''PPA''', '''Өндөр хүчин чадалтай полиамид''' ) нь полимер гинжин хэлхээний давтагдах нэгжийн карбоксилын хүчлийн хэсгийн 55% ба түүнээс дээш моль нь терефталийн (TPA) болон изофталь (IPA) хүчлүүдийн хослолоос бүрдэх үед тодорхойлогддог полиамид ( нейлон ) бүлгийн термопластик синтетик давирхайн дэд хэсэг юм. Полимерийн голд алифатик хоёр хүчилийг үнэрт хоёр хүчилээр орлуулах нь хайлах цэг, шилэн шилжилтийн температур, химийн эсэргүүцэл ба хөшүүн байдлыг нэмэгдүүлдэг. <ref name="Cousin12">{{Cite journal |last=Cousin |first=Thibault |last2=Galy |first2=Jocelyne |last3=Dupuy |first3=Jérôme |year=2012 |title=Molecular modelling of polyphthalamides thermal properties: Comparison between modelling and experimental results |journal=Polymer |volume=53 |issue=15 |pages=3203–10 |doi=10.1016/j.polymer.2012.05.051}}</ref> <ref>{{Cite book |last=Harper |first=Charles A. |title=Handbook of plastics, elastomers, and composites |url=https://archive.org/details/handbookofplasti0000unse_l9j2 |publisher=McGraw-Hill |year=2002 |isbn=978-0-07-138476-6 |pages=[https://archive.org/details/handbookofplasti0000unse_l9j2/page/51 51]–52}}</ref> PPA-д суурилсан давирхайг өндөр температурт тэсвэртэй байх шаардлагатай хэрэглээнд металлыг орлуулах эд анги болгон хэвлэн цутгадаг. Үүнд автомашины хүч дамжуулах системийн (powertrain) эд анги, өндөр температурт ажиллах цахилгаан холбогчийн (electrical connector) их бие (housing) болон бусад олон төрлийн хэрэглээ багтана. [[File:PPA-Polyphthalamide.png|thumb|250x250px|Хэвлэхэд бэлэн болсон PPA мөхлөгүүдийг боловсруулсан]] rjgmpln8101ppefsubo0t9p4leh7uum 0 147763 865106 864705 2026-08-06T07:45:21Z Zorigt 49 865106 wikitext text/x-wiki '''Оакланд''' ({{langx|en|Oakland}}) бол [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Калифорни]] муж улсын Сан-Францискогийн булангийн зүүн хэсэгт орших гол төв хот юм. Энэ нь Аламеда тойргийн засаг захиргааны төв бөгөөд 440 мянга орчим байнгын оршин суугчтай, булангийн бүсийн гурав дахь том хот төдийгүй АНУ-ын алдартай боомт хотуудын нэг билээ. [[Ангилал:Калифорнийн суурин]] chr0omkdkxnun48y6q36rxkg16xdukx 0 147764 865104 864706 2026-08-06T07:42:35Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Газиентип]] to [[Газиантеп]] without leaving a redirect 864706 wikitext text/x-wiki Газиантеп (Gaziantep) бол Турк улсын зүүн өмнөд хэсгийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын зургаа дахь том хот, Газиантеп мужийн засаг захиргааны төв юм. Эртний баялаг түүхтэй энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд өнөөг хүртэл хүн амьдарсаар байгаа хотуудын нэг бөгөөд ЮНЕСКО-гоос шалгаруулсан "Гар урлал, ардын урлаг болон хоолны соёлын хот" юм.<ref>{{Citation |title=Gaziantep Province |date=2026-01-25 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaziantep_Province&oldid=1334827637 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-05 |language=en}}</ref> 0zz7cyqloqdfsgo3tmzc3futxy3zr2g 865105 865104 2026-08-06T07:43:39Z Zorigt 49 865105 wikitext text/x-wiki '''Газиантеп''' ({{langx|tr|Gaziantep}}) бол [[Турк]] улсын зүүн өмнөд хэсгийн хамгийн том хот бөгөөд тус улсын зургаа дахь том хот, [[Газиантеп муж]]ийн засаг захиргааны төв юм. Эртний баялаг түүхтэй энэхүү хот нь дэлхийн хамгийн эртний бөгөөд өнөөг хүртэл хүн амьдарсаар байгаа хотуудын нэг бөгөөд ЮНЕСКО-гоос шалгаруулсан "Гар урлал, ардын урлаг болон хоолны соёлын хот" юм. [[Ангилал:Туркийн суурин]] ntwnqkijp2ng0fu1cksd9i206gj8qig 0 147772 865108 864718 2026-08-06T07:55:46Z Zorigt 49 865108 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Goats with Genghis Khan Equestrian Statue.jpg|thumb|Цонжин болдог дахь [[Чингис хааны морьт хөшөө] орчимд бэлчиж буй ямаан сүрэг]] '''Ямааны аж ахуй''' нь Монгол улсын уламжлалт мал аж ахуй болон хөдөө аж ахуйн салбарын хамгийн өндөр ашиг шимтэй, стратегийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. [[Ямаа]]г голчлон [[ноолуур]], [[мах]], [[сүү]], арьс шир авах зорилгоор малладаг бөгөөд Монгол орны таван хошуу малын дотроос эдийн засгийн үр өгөөжөөрөө тэргүүлдэг. Монгол улс нь дэлхийн түүхий ноолуурын зах зээлийн хоёрдугаар том бэлтгэн нийлүүлэгч бөгөөд ямааны аж ахуй нь малчдын амьжиргааны гол эх үүсвэр, үндэсний ноолуурын үйлдвэрлэлийн суурь болдог. Гэвч сүүлийн жилүүдэд ямааны толгойн тоо хэт өссөнөөс шалтгаалан бэлчээрийн даац хэтрэх, хөрс талхлагдах, цөлжилт үүсэх зэрэг экологийн сөрөг үр дагаврууд гарч байна. Иймд өнөө үед ямааны тоо толгойг зохистой түвшинд барих, үүлдэр угсааг чанаржуулах замаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлж байна. [[Ангилал:Мал аж ахуй]] bx90d1rpe0rpqvoha2pxqhl3n4woyr1 865116 865108 2026-08-06T08:24:24Z Zorigt 49 865116 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mongolian Goats with Genghis Khan Equestrian Statue.jpg|thumb|Цонжин болдог дахь [[Чингис хааны морьт хөшөө]] орчимд бэлчиж буй ямаан сүрэг]] '''Ямааны аж ахуй''' нь Монгол улсын уламжлалт мал аж ахуй болон хөдөө аж ахуйн салбарын хамгийн өндөр ашиг шимтэй, стратегийн чухал бүрэлдэхүүн хэсэг юм. [[Ямаа]]г голчлон [[ноолуур]], [[мах]], [[сүү]], арьс шир авах зорилгоор малладаг бөгөөд Монгол орны таван хошуу малын дотроос эдийн засгийн үр өгөөжөөрөө тэргүүлдэг. Монгол улс нь дэлхийн түүхий ноолуурын зах зээлийн хоёрдугаар том бэлтгэн нийлүүлэгч бөгөөд ямааны аж ахуй нь малчдын амьжиргааны гол эх үүсвэр, үндэсний ноолуурын үйлдвэрлэлийн суурь болдог. Гэвч сүүлийн жилүүдэд ямааны толгойн тоо хэт өссөнөөс шалтгаалан бэлчээрийн даац хэтрэх, хөрс талхлагдах, цөлжилт үүсэх зэрэг экологийн сөрөг үр дагаврууд гарч байна. Иймд өнөө үед ямааны тоо толгойг зохистой түвшинд барих, үүлдэр угсааг чанаржуулах замаар тогтвортой хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлж байна. [[Ангилал:Ямааны аж ахуй| ]] 43dx1grs900q7vfvnwmeiz3ej3mqfxw 0 147777 865109 2026-08-06T07:56:04Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Акмола''' (хас. ''Ақмола'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын төв хэсэгт, Ишим голын эрэг дээр байрладаг түүхэн хот бөгөөд өдгөө тус улсын нийслэл '''Астана''' хот юм. Тус хот нь 1830 онд цэргийн цайз хэлбэрээр байгуулагдсан түүхтэй. Хасаг хэлээр "Ақ мола" гэдэг н..." 865109 wikitext text/x-wiki '''Акмола''' (хас. ''Ақмола'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын төв хэсэгт, Ишим голын эрэг дээр байрладаг түүхэн хот бөгөөд өдгөө тус улсын нийслэл '''Астана''' хот юм. Тус хот нь 1830 онд цэргийн цайз хэлбэрээр байгуулагдсан түүхтэй. Хасаг хэлээр "Ақ мола" гэдэг нь "Цагаан булш" буюу "Цагаан бунхан" гэсэн утгатай. Зөвлөлт Холбоот Улсын үед '''Целиноград''' гэж нэрлэгдэж байгаад, 1991 онд Казахстан улс тусгаар тогтносны дараа '''Акмола''' нэрээ сэргээсэн байна. 1997 оны 12 дугаар сард Казахстан улсын нийслэл Алматы хотоос Акмола руу шилжсэн бөгөөд 1998 онд хотын нэрийг "Астана" (хас. ''Нийслэл'') болгон өөрчилжээ. 37bjffs1dna42airkpjphhpwd4oglh9 865119 865109 2026-08-06T08:28:10Z Zorigt 49 [[Астана]] руу чиглүүлэгдлээ 865119 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Астана]] qzwt8mpk28cvfs3pvax3c9in4zzy6p4 0 147778 865110 2026-08-06T07:58:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Алматы муж''' (хас. ''Алматы облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Тус муж нь өмнөд талаараа Киргиз, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай хиллэдэг. Засаг захиргааны төв нь '''Конаев''' (..." 865110 wikitext text/x-wiki '''Алматы муж''' (хас. ''Алматы облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын зүүн өмнөд хэсэгт байрладаг засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Тус муж нь өмнөд талаараа Киргиз, зүүн талаараа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай хиллэдэг. Засаг захиргааны төв нь '''Конаев''' (хуучин нэрээр Капшагай) хот юм. Алматы муж нь Балхаш нуур болон Тянь-Шань уулсын хооронд оршдог тул байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг, эко аялал жуулчлалын нөөцөөрөө алдартай. Казахстан улсын хамгийн том хот болох Алматы хот нь тус мужийн нутаг дэвсгэрт байрладаг хэдий ч засаг захиргааны хувьд мужийн харьяалалд ордоггүй, улсын чанартай бие даасан хот юм. 2022 оны засаг захиргааны шинэчлэлээр тус мужийн хойд хэсгийг салган Жетүү муж (Жетысу) болгон зохион байгуулсан байна. ---- e26i6riyf9gvdc12n0aslis947oo67o 0 147779 865112 2026-08-06T08:00:42Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Актөбе муж''' (хас. ''Ақтөбе облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын баруун хэсэгт байрладаг засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Газар нутгийн хэмжээгээрээ тус улсад Караганда мужийн дараа хоёрдугаарт ордог. Мужийн засаг захиргааны төв нь '''Актөбе''' хот бол..." 865112 wikitext text/x-wiki '''Актөбе муж''' (хас. ''Ақтөбе облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын баруун хэсэгт байрладаг засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Газар нутгийн хэмжээгээрээ тус улсад Караганда мужийн дараа хоёрдугаарт ордог. Мужийн засаг захиргааны төв нь '''Актөбе''' хот болно. Тус муж нь хойд талаараа Оросын Холбооны Улстай, өмнөд талаараа Узбекистан Улстай хиллэдэг бөгөөд дотооддоо Казахстаны зургаан мужтай хил залгадаг тээвэр, логистикийн чухал зангилаа юм. Актөбе муж нь байгалийн баялаг, ялангуяа хром, нефть, байгалийн хий, зэсийн асар их нөөцтэй бөгөөд тус улсын уул уурхай, хүнд үйлдвэрлэлийн гол төвүүдийн нэгд тооцогддог. 1xbo7gy2605vhk9fq74r02c8gbwu7fe 0 147780 865113 2026-08-06T08:03:33Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Атырау муж (хас. Атырау облысы) нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын баруун хэсэгт, Каспийн тэнгисийн зүүн хойд эрэг дагуу оршдог засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь Атырау хот болно. Тус муж нь баруун талаараа Оросын Холбооны Улста..." 865113 wikitext text/x-wiki Атырау муж (хас. Атырау облысы) нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын баруун хэсэгт, Каспийн тэнгисийн зүүн хойд эрэг дагуу оршдог засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь Атырау хот болно. Тус муж нь баруун талаараа Оросын Холбооны Улстай хиллэдэг. Атырау муж нь Казахстан улсын эдийн засаг, аж үйлдвэрийн хамгийн чухал бүс нутгуудын нэг бөгөөд тус улсын газрын тос, байгалийн хийн олборлолтын гол төв юм. Дэлхийн хамгийн том газрын тосны ордуудын нэг болох Тенгиз орд тус мужийн нутаг дэвсгэрт байрладаг. Мужийн нутгаар урсах Урал гол нь Ази болон Европын тивийг заагладаг байгалийн хилийн шугам болдгоороо онцлогтой. jwklrc183lx7xtrt8itmtg1355ko13o 0 147781 865114 2026-08-06T08:07:20Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Кызылорда муж''' (хас. ''Қызылорда облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын өмнөд хэсэгт, Сырдарья голын сав газарт оршдог засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь '''Кызылорда''' хот болно. Тус муж нь өмнөд талаараа Узбекистан Улстай..." 865114 wikitext text/x-wiki '''Кызылорда муж''' (хас. ''Қызылорда облысы'') нь Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын өмнөд хэсэгт, Сырдарья голын сав газарт оршдог засаг захиргааны нэгж (муж) юм. Мужийн засаг захиргааны төв нь '''Кызылорда''' хот болно. Тус муж нь өмнөд талаараа Узбекистан Улстай хиллэдэг. Кызылорда муж нь дэлхийн хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том сансрын хөлөг хөөргөх талбай болох '''Байконур сансрын буудал''' байрладгаараа дэлхийд алдартай (Байконур хот нь мужийн нутаг дэвсгэрт байдаг ч ОХУ-д түрээслүүлсэн тул тусгай статустай). Мөн тус мужийн нутаг дэвсгэрт Арал тэнгисийн зүүн өмнөд хэсэг хамаардаг бөгөөд Сырдарья голын усны нөөцөд түшиглэсэн тутарга (цагаан будаа) тариалалтаараа Казахстандаа тэргүүлдэг хөдөө аж ахуйн чухал бүс нутаг юм. mb0i4cy8n0sp0hfyqji4wqe1a2xkb2r 0 147782 865118 2026-08-06T08:26:55Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Брегенц (герм. Bregenz) нь Бүгд Найрамдах Австри Улсын баруун хэсэгт, Боден нуурын (Констанц нуур) зүүн эрэгт байрладаг хот бөгөөд Форарльберг мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь жил бүр зохиогддог "Брегенцийн наадам" (Bregenzer Festspiele) хэмээх усан дээрх дуур..." 865118 wikitext text/x-wiki Брегенц (герм. Bregenz) нь Бүгд Найрамдах Австри Улсын баруун хэсэгт, Боден нуурын (Констанц нуур) зүүн эрэгт байрладаг хот бөгөөд Форарльберг мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь жил бүр зохиогддог "Брегенцийн наадам" (Bregenzer Festspiele) хэмээх усан дээрх дуурийн фестивалиараа дэлхийд алдартай. a1mcqmk8n2om3ck9dygjo4ogg7zhryc 0 147783 865124 2026-08-06T08:38:28Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Ханкенди (азер. Xankəndi, арм. Степанакерт) нь Азербайжан Улсын баруун хэсэгт, Нагорно-Карабах (Уулын Карабах) бүс нутагт оршдог стратегийн чухал хот юм. Тус хот нь 1923 оноос хойш Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүн дэх Уулын Карабахын өөртөө засах мужийн төв бай..." 865124 wikitext text/x-wiki Ханкенди (азер. Xankəndi, арм. Степанакерт) нь Азербайжан Улсын баруун хэсэгт, Нагорно-Карабах (Уулын Карабах) бүс нутагт оршдог стратегийн чухал хот юм. Тус хот нь 1923 оноос хойш Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүн дэх Уулын Карабахын өөртөө засах мужийн төв байсан бөгөөд ЗХУ задарсны дараа олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Уулын Карабах Улсын (Арцах) де-факто нийслэл Степанакерт гэж нэрлэгдэж байв。Гэвч 2023 оны 9 дүгээр сард Азербайжаны зэвсэгт хүчин цэргийн ажиллагаа явуулснаар тус хотыг бүрэн хяналтдаа авч, хотын түүхэн Ханкенди нэрийг албан ёсоор сэргээн тогтоосон бөгөөд үүний дараа хотын армян үндэстэн оршин суугчдын дийлэнх нь дүрвэсэн байна。 btm8t6fnud34szgpv5od4kh44l1fy6n 0 147784 865125 2026-08-06T08:45:34Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Нафталан (азер. Naftalan) нь Азербайжан Улсын баруун төв хэсэгт, Гянжа хотоос холгүй оршдог улсын чанартай засаг захиргааны бие даасан хот  юм. Тус хот нь дэлхийд ховордсон, үе мөчний болон арьсны өвчнийг анагаах чадвартай "нафталан" хэмээх өтгөн бор өнгөтэй,..." 865125 wikitext text/x-wiki Нафталан (азер. Naftalan) нь Азербайжан Улсын баруун төв хэсэгт, Гянжа хотоос холгүй оршдог улсын чанартай засаг захиргааны бие даасан хот  юм. Тус хот нь дэлхийд ховордсон, үе мөчний болон арьсны өвчнийг анагаах чадвартай "нафталан" хэмээх өтгөн бор өнгөтэй, эмчилгээний зориулалттай түүхий нефтийн ордоороо дэлхийд алдартай。Нафталан нь Зөвлөлт Холбоот Улсын үеэс эхлэн эрүүл мэндийн аялал жуулчлал, рашаан сувилал, эмчилгээний төв хэлбэрээр хөгжсөн бөгөөд жил бүр дэлхийн өнцөг буулан бүрээс олон мянган жуулчид тус хотыг зорин ирж, газрын тосон ваннд орж эмчилгээ хийлгэдэг байна。 btgrv8e7ndpbck9lp9oy9jn806l6y8t 0 147785 865126 2026-08-06T08:48:44Z Гансүх753 106537 Хуудас үүсгэв: "Шуша (азер. Şuşа, арм. Шуши) нь Азербайжан Улсын баруун хэсэгт, Нагорно-Карабах (Уулын Карабах) бүс нутгийн Карабахын нуруунд, далайн түвшнээс дээш 1400-1800 метрийн өндөрт оршдог түүх, соёл, стратегийн асар өндөр ач холбогдолтой хот юм. Тус хотыг 1752 онд Карабахы..." 865126 wikitext text/x-wiki Шуша (азер. Şuşа, арм. Шуши) нь Азербайжан Улсын баруун хэсэгт, Нагорно-Карабах (Уулын Карабах) бүс нутгийн Карабахын нуруунд, далайн түвшнээс дээш 1400-1800 метрийн өндөрт оршдог түүх, соёл, стратегийн асар өндөр ач холбогдолтой хот юм. Тус хотыг 1752 онд Карабахын хаант улсын Панах Али хан анх цэргийн цайз хэлбэрээр байгуулж байсан түүхтэй. Шуша нь олон зууны турш Карабах бүс нутгийн соёл, урлаг, ялангуяа Азербайжаны уламжлалт Мугам хөгжим болон хивс нэхэх урлагийн гол төв, "Карабахын консерватори" хэмээн алдаршсаар иржээ。Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа өрнөсөн Уулын Карабахын нэгдүгээр дайны үеэр буюу 1992 оны 5 дугаар сард армян үндэстний зэвсэгт хүчин тус хотыг хяналтдаа авснаар олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Уулын Карабах Улсын засаг захиргаанд шилжиж, хотын азербайжан иргэд олноор дүрвэсэн байна. Гэвч 2020 оны 11 дүгээр сард болсон Уулын Карабахын хоёрдугаар дайны үеэр Азербайжаны арми "Шушагийн тулалдаан"-аар тус хотыг эргүүлэн авсан бөгөөд энэ нь тухайн үеийн дайныг зогсоох гал зогсоох хэлэлцээрийн гол хугарлын цэг болсон юм。2021 онд Азербайжан Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Шуша хотыг "Азербайжаны соёлын нийслэл"-ээр албан ёсоор тунхаглаж, улмаар 2024 онд Турк угсаатны орнуудын соёлын нийслэлээр сонгогдон, өдгөө хотын түүхэн дурсгалт газруудыг сэргээн засварлах, дэд бүтцийг шинэчлэх томоохон бүтээн байгуулалтын ажил идэвхтэй өрнөж байна（。 tu5zhlvv5ylzagyq4i0l11x88hjehpu 865127 865126 2026-08-06T08:50:03Z Гансүх753 106537 865127 wikitext text/x-wiki Шуша (азер. Şuşа, арм. Шуши) нь Азербайжан Улсын баруун хэсэгт, Нагорно-Карабах (Уулын Карабах) бүс нутгийн Карабахын нуруунд, далайн түвшнээс дээш 1400-1800 метрийн өндөрт оршдог түүх, соёл, стратегийн асар өндөр ач холбогдолтой хот юм. Тус хотыг 1752 онд Карабахын хаант улсын Панах Али хан анх цэргийн цайз хэлбэрээр байгуулж байсан түүхтэй. Шуша нь олон зууны турш Карабах бүс нутгийн соёл, урлаг, ялангуяа Азербайжаны уламжлалт Мугам хөгжим болон хивс нэхэх урлагийн гол төв, "Карабахын консерватори" хэмээн алдаршсаар иржээ。Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа өрнөсөн Уулын Карабахын нэгдүгээр дайны үеэр буюу 1992 оны 5 дугаар сард армян үндэстний зэвсэгт хүчин тус хотыг хяналтдаа авснаар олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй Уулын Карабах Улсын засаг захиргаанд шилжиж, хотын азербайжан иргэд олноор дүрвэсэн байна. Гэвч 2020 оны 11 дүгээр сард болсон Уулын Карабахын хоёрдугаар дайны үеэр Азербайжаны арми "Шушагийн тулалдаан"-аар тус хотыг эргүүлэн авсан бөгөөд энэ нь тухайн үеийн дайныг зогсоох гал зогсоох хэлэлцээрийн гол хугарлын цэг болсон юм。2021 онд Азербайжан Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Шуша хотыг "Азербайжаны соёлын нийслэл"-ээр албан ёсоор тунхаглаж, улмаар 2024 онд Турк угсаатны орнуудын соёлын нийслэлээр сонгогдон, өдгөө хотын түүхэн дурсгалт газруудыг сэргээн засварлах, дэд бүтцийг шинэчлэх томоохон бүтээн байгуулалтын ажил идэвхтэй өрнөж байна。 g9fmftxq9ucf128rphnawkthkyrrgji