Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 799 865337 851764 2026-08-07T02:06:58Z ~2026-43635-38 106610 865337 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баянхонгор аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠬᠣᠩᠭᠣᠷ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Nomgon from the west.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Mn_flag_bayankhongor_aymag.png | flag_alt = | image_seal = Bayankhongor Aimag CoA.png | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayankhongor in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|46|06|N|100|41|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1941}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 115977.80 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 88,029 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 786 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 8,890,330 <br />US$ 2,606 (2023) | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)144 | registration_plate = БХ_ | iso_code = MN-069 | website = {{URL|www.bayankhongor.com/en}} | footnotes = }} '''Баянхонгор''' — [[Монгол улс|Монгол улсын]] '''[[аймаг]]'''. 1941 онд үүсэн байгуулагдсан. 116 мянган км² нутаг, 82 мянган хүнтэй. Засаг захиргааны төв — [[Баянхонгор (хот)]]. == Газар зүй == Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм. Иймд нутаг нь уул тал хөндий хосолсон хэлбэр бүхий гадаргатай юм. Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Говь Алтайн нурууны оргил {{өндөр|3957}} өргөгдсөн Их Богд уул бөгөөд хамгийн нам цэг нь Алтайн өвөр говьд {{өндөр|750}} өндөр юм. Зээрэнгийн хөндий, Номингийн говь зэрэг Алтайн өврийн их говиуд бий. Говь-Алтайн ууланд 1957 онд газар хүчтэй хөдөлж, Ихбогд, Баянцагааны араар 300 орчим км үргэлжилсэн их хагархай гарсан юм. Баянхонгор аймгийн нутагт чулуун нүүрс, алт, барилгын материал элбэг байдаг. Байдраг, Түй зэрэг томоохон гол мөрдтэй, Бөөнцагаан, Орог нуур, Хөх нуур зэрэг том нууруудтай. Мөн 95 хэм хүрдэг халуунтай Шаргалжуутын рашаан болон Өүхэг рашаан, Хүрэмт рашаан, Халиут рашаан, Өргөөтийн рашаан гэж сайн рашаанууд бий. Баянхонгор аймгийн нутгийн хойд хэсэгт уулын хар шороон ба нутгийн хөрс, дунд хэсгээр нь тал хээрийн хүрэн хөрс, урд хэсгээр нь говийн саарал хөрс тархжээ. === Уур амьсгал === Баянхонгор аймагт агаарын дундаж температур нь жилд -0.7° бөгөөд 1 сард -18.4° хүйтэн, 7 сард 15° дулаан болдог. Жилд дунджаар 216.3 мм тунадас унана. Агаарын даралтын дундаж нь 1 сард 812 мм, 7 сард 808.5 мм байна. Салхины хурд жилийн дундажаар 3.1 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай, 5 сард 3.9 м/с хүрнэ. === Амьтан ургамал === Нутгийн хойд хэсэгт ойт хээрийн ургамал, дунд ба урд хэсгээр нь хээрийн говийн ургамал тархжээ. Гоёо, цулхир, вансэмбэрүү, лидэр, алтан гагнуур зэрэг ховор ургамал бий. Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна. == Хүн ам зүй == Баянхонгор аймаг 2020 оны байдлаар хүн ам 87,993 байна. == Нутгийн хуваарь == Баянхонгор аймаг 20 суманд хуваагдана. Цааш 105 баг болно. [[Зураг:Mongolia Bayankhongor sum map.png|thumb|250px|Сумын хуваарь]] {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- |+ |- ! rowspan=2|№ ! rowspan=2|Сумын нэр<br>(хоттойг тодоор) ! rowspan=2|Багийн<br>тоо ! colspan=4|Хүн амын тооцоо ! rowspan=2|Талбай<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт.<br>(2011) |- ! 2000<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. Танилцуулга. Хүн ам. 2000-2006</ref> ! 2010<ref>Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2010 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2012<ref name="стат2012">Баянхонгор аймгийн статистикийн хэлтэс. [http://web.nso.mn/portal/indexc.php?v=8&m=32 Сарын танилцуулга. 2012 оны 12-р сар]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ! 2022 |- | 1 || align=left| [[Баацагаан сум|Баацагаан]] || 7 ||4,526 ||3,243 || 3,209 || 3,178 ||7447||0.43 |- | 2 || align=left| [[Баянбулаг сум|Баянбулаг]] || 4 ||2,252 ||1,765 ||1,732 || 1,772 ||3170 ||0.55 |- | 3 || align=left| [[Баянговь сум|Баянговь]] || 5 ||2,903 ||2,757 ||2,753 || 3,070 ||4662 ||0.60 |- | 4 || align=left| [[Баянлиг сум|Баянлиг]] || 5 ||3,842 ||3,468 ||3,479 || 3,800 ||11918 ||0.29 |- | 5 || align=left| [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)|Баян-Овоо]] || 4 ||3,043 ||2,309 ||2,369 || 2,542 ||3244 ||0.73 |- | 6 || align=left| [[Баян-Өндөр сум (Баянхонгор)|Баян-Өндөр]] || 4 ||2,692 ||2,495 ||2,575 || 2,561 ||16891 ||0.15 |- | 7 || align=left| '''[[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]]''' || 9 ||20,501 ||27,596 ||28,764 || 32,665 ||64 ||449.44 |- | 8 || align=left| [[Баянцагаан сум (Баянхонгор)|Баянцагаан]] || 5 ||3,946 ||3,346 ||3,336 || 3,533 ||5395 ||0.62 |- | 9 || align=left| [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд]] || 6 ||3,226 ||2,892 ||2,954 || 3,061 ||3983 ||0.74 |- | 10 || align=left| [[Бөмбөгөр сум|Бөмбөгөр]] || 4 ||2,755 ||2,767 ||2,924 || 3,365 ||3044 ||0.96 |- | 11 || align=left| [[Бууцагаан сум|Бууцагаан]] || 6 ||4,258 ||3,435 ||3,489 || 3,709 ||5840 ||0.60 |- | 12 || align=left| [[Галуут сум|Галуут]] || 6 ||5,275 ||3,862 ||3,847 || 4,199 ||5047 ||0.76 |- | 13 || align=left| [[Гурванбулаг сум (Баянхонгор)|Гурванбулаг]] || 5 ||2,915 ||2,253 ||2,170 || 2,302 ||4442 ||0.49 |- | 14 || align=left| [[Жаргалант сум (Баянхонгор)|Жаргалант]] || 4 ||4,374 ||2,917 ||2,884 || 2,912 ||4175 ||0.69 |- | 15 || align=left| [[Жинст сум|Жинст]] || 5 ||2,352 ||2,024 ||2,051 || 2,227 ||5313 ||0.39 |- | 16 || align=left| [[Заг сум|Заг]] || 4 ||2,440 ||2,016 ||2,029 || 2,133 ||2561 ||0.79 |- | 17 || align=left| [[Өлзийт сум (Баянхонгор)|Өлзийт]] || 6 ||3,721 ||3,543 ||3,590 || 3,905 ||3853 ||0.93 |- | 18 || align=left| [[Хүрээмарал сум|Хүрээмарал]] || 5 ||2,466 ||1,773 ||1,761 || 1,741 ||4328 ||0.41 |- | 19 || align=left| [[Шинэжинст сум|Шинэжинст]] || 4 ||2,469 ||2,243 ||2,319 || 2,562 ||16501 ||0.14 |- | 20 || align=left| [[Эрдэнэцогт сум|Эрдэнэцогт]] || 5 ||5,158 ||4,154 ||4,204 || 4,406 ||4100 ||1.03 |- style="background: #f0f0f0;" | colspan=2| Аймгийн дүн || 103 ||85,114 || 80,858 || 82,439 || 89,643 || 115978|| 0.71 |- |} == Алдартан == === '''Шинжлэх ухаан''' === * Шадавын Лувсанвандан - Академич, доктор, профессор. Хэл бичгийн шинжлэх ухааны суут эрдэмтэн * [[Барнасангийн Пүрэвсүрэн]] - Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Академич, 2021 оны Дэлхийн шилдэг эрдэмтэн, Химийн шинжлэх ухааны Доктор, Профессор *Баяраагийн Баярсайхан- Монгол Улсын Математикийн Олимпиадын 5 удаагийн аварга, нэрт математикч === Спорт === * [[Шагдарын Чанрав]] — бөх, бөх тайлбарлагч, [[Хүрээмарал сум]] * [[Цэдэндамбын Нацагдорж]] (1944) — чөлөөт бөх * [[Пунцагийн Сүхбат]] (1964-) — бөх, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Зундуйн Дэлгэрдалай(1956) --- бөх, Дэлхийн самбо бөхийн 1 алт, 4 мөнгө, 4 хүрэл *[[Мөнхбатын Уранцэцэг]] — жүдо бөхийн анхны эмэгтэй дэлхийн аварга, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] *Пүрэвийн Нямжанцан — Улсын начин *Доржсүрэнгийн Нямхүү (1972-) — бөх, Улсын начин, самбо, жүдо, үндэсний бөхийн дасгалжуулагч багш, Хүрээмарал сум *Дэлээбазарын Сүхбат — бөх, Улсын начин, Баянлиг сум * Лхамдэмидийн Оломбаяр - Монгол улсын алдарт уяач, Баянлиг сум * Дорж Нармандах - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Ганбаатарын Одбаяр - Бөх Өлзийт сум МУГТ дэлхийн аваргын хүрэл медаль *Цэнд-Очирын Цогтбаатар - Бөх МУГТ дэлхийн аваргын Алтан медаль ===Урлаг === * Баатарын Санжид (1928-1998) — зураач * Сэндэнжавын Дулам (1950) - Эрдэмтэн, багш * Маамхүүгийн Цогбадрах - Төгөлдөр хуурч, Виртүс Академийн тэргүүн * Д.Отгонжаргал — МУГЖ, "VOICE" хамтлагийн дуучин * [[Гончигийн Бирваа]] (1916-2006) — хөгжмийн зохиолч, [[Эрдэнэцогт сум]] * [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] (1915-1991) — хөгжмийн зохиолч, [[Өлзийт сум (Баянхонгор)]] * [[Чойжилжавын Лхамсүрэн]] (1917-1979) — яруу найрагч, Баацагаан сум * [[Тангадын Галсан]] (1932) — зохиолч, Заг сум * [[Дүгэрсүрэнгийн Лхамхүү]] ( 1935-2000) МУСТА, Жүжигчин [[ Бөмбөгөр сум (Баянхонгор)]] *[[Бирваагийн Мөнхдорж]] — МУАЖ, Улсын драмын эрдмийн театрын ерөнхий найруулагч, [[Эрдэнэцогт сум]] *[http://dashkhuu.blogspot.com Гончигийн Дашхүү] (1948-2001) - Хошин урлагийн нэрт жүжигчин, [[Богд сум (Баянхонгор)|Богд сум]] *Содномдаржаагийн Хандсүрэн (1942) Монгол Улсын гавьяат жүжигчин * [[Гэндэндоржийн Цэрэндондог]] — зураач * [[Данзангийн Нямаа]] (1957-) — зохиолч, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * [[Догмидын Сосорбарам]] (1958-) — жүжигчин, [[Баян-Овоо сум (Баянхонгор)]] * Содномдаржаагийн Батбаатар (1961) МУ-ын СГЗ, сэтгүүлч * [[Магсаржаламын Баярмагнай]] — жүжигчин, [[Маск продакшн]] * Базарын Банзрагч - хөгжимийн зохиолч төв халхын алдарт морин хуурч === Нийгэм === • Мангалын Дүгэрсүрэн нэрт дипломатч, ГЯЯ-ны сайд асан * Яндагийн Нямдорж (1956) - Хүн судлаач, АНУ-ын Кейс Вестерн Резервийн их сургуулийн доктор (Баян-Өндөр сум) * [[Гомбожавын Занданшатар]] (1970) - Төр нийгмийн зүтгэлтэн, УИХ-ын дарга (Баацагаан сум) * Эрэндоо Дамба (1921-1991) Монгол Улсын анхны Гавьяат Усжуулагч * [[Шадавын Лувсанвандан]] (1910-1983) — хэл шинжээч * [[Гончигийн Дуламдорж]] (1911-1993) - ХТАЗ, Ахмад багш, Монголын Радио Хорооны Анхны дарга * [[Дэнсмаагийн Дүнгэрдорж]] (1942-) — эмч, багш * [[Дамдинжавын Гомбожав]] (1934) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар, Галуут сум *[[Гомбын Манхан]] (1938) - Монгол Улсын хөдөлмөрийн баатар,Баянцагаан сум *Гончигийн Лхаахүү (1940) - Монгол Улсын Ардын багш (Баян-Овоо) * [[Нянцаннямын Алтанхуяг]] (1960)- Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) - Монгол Улсын төрийн соёрхолт, Галуут сум * [[Ядамжавын Цэвэл]] (1902-1984) — Алдарт "Ногоон толь"-ийг зохиогч, эрдэмтэн, Галуут сум *Доржсүрэнгийн Нямдорж, (1973) -ОХУ-ын Москва хотод ЗХАБ-ыг хангах чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалсан, Хүрээмарал сум * [[Зундуйн Дэлгэрдалай]] (1956) — Монгол Улсын гавьяат тамирчин, Галуут сум * [[Цэдэндамбын Бат-Эрдэнэ]] (1960) — Монгол Улсын гавьяат холбоочин, Галуут сум * [[Жамъянгийн Батбаяр]] (1947) — Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэвтрүүлэгч * [[Данзангийн Баяраа]] (1949) — Монгол Улсын гавьяат эмч * [[Дандардоржийн Өлзий]] (1935) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Халхын туульч * Цэрэндоржийн Лувсанвандан (1935-1994) - Монгол Улсын гавьяат тээвэрчин, Богд сум * [[Бүдхүүгийн Хуушаан]] (1947) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Шархүүгийн Чимгээ]] (1963) — Монгол Улсын гавьяат багш * [[Цамбажавын Шарав]] (1954) — Монгол Улсын гавьяат малчин * [[Цэвэлийн Шагдарсүрэн]] (1944) — Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат ажилтан * Бямбажавын Пүрэв - Очир (1947 - 2015) Монгол Улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн. Хэл шинжлэлч. Доктор. Профессор * [[Чүлтэмийн Бизъяа]] (1938) — Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач * Пүрэвийн Сэмнээ(1942-2014)-Монгол улсын хошой аварга малчин, "Алтан төл"-ийн эзэн шагналт * Пүрэвжалын Очир /1949 он/ Монгол Улсын гавьяат уурхайчин * Баасангийн Сундуйжав /1949 он/ Монгол улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан Баацагаан сум * [[Халтмаагийн Баттулга]] - (1963) Төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын тав дахь Ерөнхийлөгч (Баянцагаан сум) == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Bayankhongor Aimag|Баянхонгор аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20161001215310/http://bayankhongor.gov.mn/ Баянхонгор аймгийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баянхонгорын сумууд}} [[Ангилал:Баянхонгор аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] rytepmc96qbcannpf441ck8plx9rye8 0 3330 865172 837324 2026-08-06T13:40:23Z Enkhsaihan2005 64429 865172 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Куров | native_name = {{native name|pl|Kurów}} | settlement_type = Хот | image_flag = | image_shield = Herb_Kurowa.png | image_skyline = Kurów, Urząd Gminy - fotopolska.eu (337276).jpg | image_caption = Хуучин Коммунын танхим | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Люблин муж|Люблин}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Куров гмина|Куров]] | coordinates = {{coord|51|23|23|N|22|11|10|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = 157 | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Мария Вейяк | established_title = Байгуулагдсан | established_date = магадгүй 12-р зуунд | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1442–1870, 2025 оноос | area_total_km2 = 11.33 | population_as_of = <small>31.12.2018</small> | population_total = 2,725 | population_density_km2 = 241 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-170 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | website = }} '''Куров''' нь [[Пулавски повят|Пулавски]], [[Люблин муж|Люблин мужийн]] дунд Куровка голын эрэгт орших, [[Польш]] улсын зүүн өмнөд хэсэгт байрлалтай [[тосгон]] юм. == Охид ба хөвгүүд == * [[Войцех Ярузельский]] (1923–2014), генерал болон Польшийн ерөнхийлөгч агсан == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kurów}} * [https://www.kurow.eu/ Хотын цахим хуудас] (польшоор) [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Пулавы тойрог]] h5re9uhq6dcp9o4y9fubw605wrbdsrw 0 4349 865310 864431 2026-08-06T15:49:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865310 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday= September 9 |accessyear= 2005 }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] etxot2rtwd4kpd5y0or0w9x4515hpb5 0 5530 865368 864870 2026-08-07T05:41:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 865368 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс | common_name = Азербайжан | native_name = {{native name|az|Azərbaycan Respublikası}} | image_flag = Flag of Azerbaijan.svg | flag_type = [[Азербайжаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Azerbaijan.svg | symbol_type = [[Азербайжаны төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|az|[[Азербайжаны марш|Azərbaycan marşı]]}}<br />"Азербайжаны марш"{{parabr}}{{center|[[File:Azərbaycan marşı instrumental.ogg]]}} | image_map = {{switcher|[[File:Azerbaijan - Location Map (2013) - AZE - UNOCHA.svg|upright=1.15|frameless]]|Кавказын газрын зураг|[[File:Azerbaijan (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|default=2}} | map_caption = Азербайжаны байршил (ногооноор) | capital = [[Баку]] | largest_city = capital | coordinates = {{coord|40|23|43|N|49|52|56|E|type:city}} | official_languages = [[Азербайжан хэл]]<ref>{{cite web |title=The Constitution of the Republic of Azerbaijan |url=http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://ask.org.az/wp-content/uploads/2019/10/Konstitusiya_ENG.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |website=President of the Republic of Azerbaijan |publisher=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |access-date=31 August 2020|quote=I. The official language of the Republic of Azerbaijan is Azerbaijani Language. The Republic of Azerbaijan guarantees the development of Azerbaijani Language.}}</ref> | ethnic_groups_year = 2009<ref name="auto">[https://web.archive.org/web/20131110034957/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.] azstat.org</ref> | ethnic_groups = {{Unbulleted list |91.6% [[Азербайжанчууд]]|2.0% [[Лезги ястан|Лезги]]|1.4% [[Азербайжан дахь арменичууд|Арменичууд]]|1.3% [[Азербайжан дахь Оросууд|Оросууд]]|1.3% [[Талыш]]|item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em|2.4% [[#Ethnicity|others]]}} | languages_type = Цөөнхийн хэл | languages = [[Азербайжаны хэлнүүд|Бүтэн жагсаалт]] | religion_year = 2021{{Efn| * {{Cite web |date=2 June 2022 |title=2021 Report on International Religious Freedom: Azerbaijan |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604000708/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/azerbaijan/ |archive-date=4 June 2022 |website=U.S Department of State}} * {{Cite web |last=Greenger |first=Nurit |date=8 May 2017 |title=Azerbaijan a Destination Worthwhile. My week travel log in Azerbaijan - Day two |url=https://m.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119062158/https://www.jpost.com/blogs/think-with-me/azerbaijan-a-destination-worthwhile-my-week-travel-log-in-azerbaijan-489899 |archive-date=19 January 2023 |website=The Jerusalem Post}} * {{Cite web |last=Balci |first=Bayram |date=18 March 2013 |title=The Syrian Crisis: A View from Azerbaijan |url=https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118105418/https://carnegieendowment.org/2013/03/18/syrian-crisis-view-from-azerbaijan-pub-52295 |archive-date=18 January 2022 |website=Carnegie Endowment for International Peace}} * {{Cite book |last=Ismayilov |first=Murad |title=The Dialectics of Post-Soviet Modernity and the Changing Contours of Islamic Discourse in Azerbaijan |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498568364 |location=London|pages=2 |chapter=1: Hybrid Intentionality and Exogenus Sources of Elite's Manifold Attitudes to Islam in Azerbaijan}} * {{cite web |title=National / Regional Profiles |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=16c |website=[[Association of Religion Data Archives]] |access-date=15 October 2022}} * {{Cite book |last1=S. Nielsem |first1=Jorgen |title=Yearbook of Muslims in Europe: Volume 5 |last2=Balciz Goyushov |first2=Bayram, Altay |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-90-04-25456-5 |location=Leiden, The Netherlands |pages=65 |chapter=Azerbaijan}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YoIbBQAAQBAJ&dq=Azerbaijan+Sunni+35&pg=PT201 |title=Whitaker's Shorts 2015: International |publisher=Bloomsbury |year=2014 |isbn=9781472914842}}}} | religion = {{unbulleted list| 96.2% [[Ислам]]|~55-85% [[Шийт Ислам]] |~15-45% [[Суннит Ислам]]|2.4% [[Христ итгэл|Христ]]|1.3% - 52% Шашингүй|0.1% Бусад}}<ref name="Pres">{{Cite web |url=https://files.preslib.az/projects/remz/pdf_en/atr_din.pdf |format=PDF |title=Religion |publisher=Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan – Presidential Library |accessdate=2023-05-12}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20141006084434/http://www.today.az/news/society/50636.html | archive-date=6 October 2014 | title=Today.Az - Gallup: "Azerbaijan is ranking 5th in the list of most atheistic countries of the world" }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.gallup.com/analytics/213617/gallup-analytics.aspx | title=Access Crucial Data for Your Research }}</ref> | demonym = {{hlist |Азербайжанчууд}} | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлагчийн]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="LaPorte2016">{{cite book |last=LaPorte |first=Jody |author-link=<!-- Jody LaPorte --> |year=2016 |chapter=Semi-presidentialism in Azerbaijan |editor1-last=Elgie |editor1-first=Robert |editor1-link=Robert Elgie (academic) |editor2-last=Moestrup |editor2-first=Sophia |editor2-link=Sophia Moestrup |title=Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia |url=https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2 |location=London |publisher=Palgrave Macmillan |publication-date=15 May 2016 |pages=[https://archive.org/details/semipresidential0000unse_w6s2/page/91 91]–117 |doi=10.1057/978-1-137-38781-3_4 |isbn=978-1-137-38780-6 |lccn=2016939393 |oclc=6039791976 |quote=LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan's regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan's president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan's semi-presidential regime. }}</ref> | leader_title1 = [[Азербайжаны Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ильхам Алиев]] | leader_title2 = [[Азербайжаны Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Мехрибан Алиева]] | leader_title3 = [[Азербайжан Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Али Асадов]] | legislature = [[Үндэсний Хурал (Азербайжан)|Үндэсний Хурал]] | sovereignty_type = [[Азербайжаны түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Азербайжан Улс|Ардчилсан Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date1 = 5 сарын 28, 1918 | established_event2 = [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс|Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улс]] | established_date2 = 4 сарын 28, 1920 | established_event3 = Тусгаар тогтнол | established_date3 = {{plainlist| * 8 сарын 30, 1991 (тунхаглал) * 10 сарын 18, 1991 (тусгаар тогтнол) * 12 сарын 25, 1991 (бүрэн)}} | established_event4 = {{nowrap|[[Азербайжаны Үндсэн Хууль|Үндсэн Хуулиа]] баталсан}} | established_date4 = 11 сарын 12, 1995 | area_km2 = 86,600 | area_rank = 112 | area_sq_mi = 33436 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | percent_water = 1.6 | population_estimate = 10,353,296<ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Azerbaijan|access-date=24 September 2022|year=2022}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 90 | population_density_km2 = 117 | population_density_sq_mi = 293 <!-- Do not remove [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 99 | GDP_PPP = {{increase}}$189.8 тэрбум<ref name="World Economic Outlook">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=912,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, October 2022|date=October 2022|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date= February 1, 2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 79 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}}$18,310<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 87 | GDP_nominal ={{increase}} $71.2 тэрбум<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 82 | GDP_nominal_per_capita ={{increase}} $6,872<ref name="World Economic Outlook"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 88 | Gini = 33.7 <!--number only--> | Gini_year = 2008 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=16 July 2021 |archive-date=17 Долдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.745 <!-- number only --> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref =<ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | HDI_rank = 91 | currency = [[Азербайжаны манат|Манат]] (₼) | currency_code = AZN | time_zone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Азербайжан дахь утасны дугаар|+994]] | cctld = [[.az]] | today = | leader_title4 = [[Азербайжаны Үндэсний Хурлын дарга|Үндэсний Хурлын дарга]] | leader_name4 = [[Сахиба Гафарова]] }} '''Азербайжан''' ({{mongolUnicode|ᠠᠽᠸᠷᠪᠠᠶᠢᠵᠠᠨ|h}}; {{lang-az|Azərbaycan}}), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Азербайжан Улс''' ({{lang-az|Azərbaycan Respublikası}}) нь [[Зүүн Европ]] болон [[Баруун Ази]]йн хилдээр оршдог [[Кавказын нуруу|Кавказын]] нуруунд орших улс юм. Уг нь [[Өрнөд Ази]]йнх<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|title=UN classification of world regions|first=UN classification of world regions|author=UN|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417070721/http://unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm|archivedate=2010-04-17|url-status=dead}}</ref> буюу [[Дорнод Европ]]ынх гэж бас хэлж болно.<ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|title=Definition of AZERBAIJAN|quote=independent country W Asia & SE Europe bordering on Caspian Sea|accessdate=2012-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120525015950/http://www.merriam-webster.com/dictionary/azerbaijan|archivedate=2012-05-25|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|title=AZERBAIJAN|author=CIA|quote=Southwestern Asia, bordering the Caspian Sea, between Iran and Russia, with a small European portion north of the Caucasus range|accessdate=2012-04-18|archive-date=2016-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035525/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/aj.html|url-status=dead}}</ref> Азербайжан, өөртөө засах [[Нахчыван]] гэх Армений нутгаар зааглуулсан салангид газартай. Азербайжан улс нь [[Армени]] (566 км), [[Гүрж]] (322 км), [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]] ([[Дагестан]]аар, 284 км), [[Иран]] (432 км) дөрвөн улстай, Нахчыван нь Иран, Армени, үл ялиг зайгаар (9 км) [[Турк]]тай тус тус хил залгана. Азербайжан [[Каспийн тэнгис]] 703 км урт эргээр хүрээлүүлдэг. Улсын нийслэл нь [[Баку]] хот, төрийн хэл нь [[азербайжан хэл]]. Азербайжан олон үндэстэнтэй олон шашин шүтлэгтэй орон юм. Хүн амын дийлэнх нь [[Исламын шашин|исламын шашны]] [[Шийт урсгал|шийт урсгалыг]] даган шүтдэг байна. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай нэгдсэн захиргаатай улс юм. 2003 оноос Ерөнхийлөгчөөр '''[[Ильхам Алиев]]''' ажиллаж байна. Азербайжанд [[Кавказын нуруу|Кавказын]] уулархаг газар, [[Каспийн тэнгис]]ийн нам дор газар, энэ хоёрын дундах тэгш тал газар гэсэн гурван янзын газар нутгийн бүтэцтэй. [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]той хиллэх зурваснаа байх [[Их Кавказын нуруу|Их Кавказын]] нурууны [[Базардүзү уул]] (4,466 м) хамгийн өндөр, эсрэгээр [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] эрэгт (-28 м) хамгийн нам цэг байдаг байна. Бүхэлдээ 86,600 км² (дэлхийд 113-р том) нутагтай Азербайжанд [[2011]] онд 9.1 сая (дэлхийд 89-р олон) хүн аж төрөн сууж байна.<ref name="хүнам">[http://www.azstat.org/press_reliz.php?id=996 ''11 July – The International Population Day'', The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, retrieved 12 July 2011]</ref> Энэ нь нэгж км²-т 105.8 хүн (дэлхийд 103-р шигүү) оногдож байна гэсэн үг. 2009 оны байдлаар хүн амын олонх 91.6%-ийг [[азербайжан үндэстэн]] бүрдүүлж байна.<ref>[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/AP_/AZ_1.shtml The State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic, The ethnic composition of the population according to the 2009 census.]</ref> Тэд [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг салбарын]] [[огуз хэлнүүд|огуз]] бүлгийн [[азербайжан хэл|хэл яриатай]] болохоор [[турк үндэстэн|турк]], [[туркмен үндэстэн|туркмен]]тэй арай ойр болдог. == Түүх == === Эртний үе === Азербайжанд НТӨ 10-р мянганы үеийн хадны сүг зураг олдсон байна. Эртний суурьшилтай холбоотой дурсгал [[Азых агуй]]гаас олдсон. НТӨ 9-р зуунаас эхлэн [[скиф]], [[мид]] зэрэг иран угсаатан нутагласан ба 550 онд [[Ахемены улс]]ын мэдэлд орж, [[зороастрын шашин]] нэвтэрсэн. === Ираны улс === НТ 252 оноос эхлэн [[9-р зуун]] хүртэл оршсон [[Кавказын Албани]] нь ираны [[Сасаны улс]]ын хараат болсон бөгөөд [[Урнаяр ван]]гийн хаанчилсан 4-р зуунд [[христийн шашин]]д оржээ. 7-р зуунд Кавказын Албани нь Сасаны улсын нэгэн адил [[ислам]] шашинд шилжин орсон байна. Арабын [[Умаяны халифт улс]] нь Сасан болон [[Визант]]ыг Өвөр Кавказаас урвуулж, Кавказын Албанийг хараат улс болгожээ. === Ираны түрэг === [[Зураг:Palace_of_Shirvanshahs_common.JPG|thumb|left|15-р зуун. Ширван шахын ордон.]] [[11-р зуун|11-р зуунд]] тус нутаг аажмаар дундад Азиас ирсэн [[огуз]] [[түрэг|түргийн]] нутаг болсон ба түүнээс [[Селжүк улс]] үүссэн. Эрт үед амьдарч асан улсууд хуучин азери буюу иран төрлийн, армени болон бусад кавказын хэлээр ярьж байсан бол одоо түрэг төрлийн хэл буюу [[Азербайжан хэл|азербайжан хэлтний]] улс болсон. 11-12-р зуунд Селжүк улсын харьяанд нутгийн ван буюу [[Ильдегиз]] ургийн "атабег" (эцэг ноён) тус нутгийг удирдаж байсан. Эхлээд [[Нахчыван]]д, дараа нь [[Табриз]]ын ордонд суужээ. Тус нутагт [[Низами Ганжави]], [[Хагани]] зэрэг перс яруу найрагч нар амьдарч бүтээл туурвиж байжээ. 13-р зуунд монгол [[Хүлэгүгийн улс]]ын харьяанд орж, дараа нь [[Төмөрийн улс]]ын хараат болж нутгийн [[Ширван шах]]ууд цэрэг засаж хараатын хувиар [[Зүчийн улс|Зүчийн улсын]] [[Тохтамыш]]тай байлдсан дайнд оролцож байв. Төмөрийн улс задарсны дараа 15-р зуунд [[Каракоюнлу]], [[Аккоюнлу]] гэсэн байлдаант түрэг улсуудад хамаарч байгаад орон нутгийн ноёд эзэн мэдэлд байв. 1501 онд Ираны [[Сафавын улс]] Ширван шахуудыг эрхэндээ оруулж, өмнө нь [[Суннит урсгал|суннит]] байсныг [[ислам]]ын нөгөө урсгал буюу [[Шийт урсгал|шийт]] шашинд түлхүү оруулжээ. 1538 онд Сафавын [[I Тамасп]] хаан ширван шахуудын эрхийг халж Ширван хэмээх муж болгожээ. 1578-1590 онд суннитуудыг өмөөрсөн [[Осман-Сафавын дайн]] болж 1578-1590 оны богино хугацаанд суннит Осман ялсан боловч шийт Сафавын [[I Аббас]] (1588–1629 онд хаанчилсан) эргүүлэн эзэлжээ. 1722-1723 онд орос-персийн дайны үед оросуудад түр эзлэгдсэн боловч 19-р зуун хүртэл ерөнхийдөө Песийн мэдэлд байлаа. === Оросын түрэг === Сафавын улсын [[Надер шах]] (1736–1747 онд хаанчилсан) нас барснаар олон тооны хант улсууд үүсэв. Түүнээс нааш Иранд төвлөсөн [[Занд]], түрэг угсаатны Иран дахь [[Кажар]] улсын хараанд орсон. 18-р зууны төгсгөлөөс [[хаант Орос]] нь Осман, Ирантай тэрсэж энэ нутаг руу өнгөлзөж эхэлсэн. [[1804-1813 оны орос-персийн дайн]]д Орос ялж Гулистаны гэрээгээр [[Ар Кавказ]]ыг бүхэлд нь, мөн [[Өвөр Кавказ]]ын зарим хэсгийг авчээ. 1829 онд Орос Азербайжаны нөгөө хагас болон Арменийг Кажарын улсаас мөн л салган авчээ. Ингэснээр азербайжан үндэстний зарим нь Оросын харьяанд (одоогийн тусгаар Азербайжан), зарим нь Ираны умард нутагт амьдарч хоёр хуваагджээ. === Зөвлөлт Азербайжан === [[Зураг:Baku_VOV-010.jpg|thumb|1942 он. Бакугаас фронт руу <br> газрын тос тээж байв]] Оросын эзэнт гүрэн 1917 онд мөхсөний дараа түр хугацааны [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Транскавказын Холбооны Улс]] байгуулагджээ. 1918 оны 3-р сарын 30-аас 4-р сарын 2-ны хооронд Баку мужид [[Мартын хэрэг]] гэх [[арменичууд|армени]]-[[азербайжанчууд]] хоорондын мөргөлдөөн гарч байв. 5-р сард Азербайжан тусгаар тогтнолоо зарласан ба ислам дахинд анхны парламентын, мөн эмэгтэйчүүдийг тэгш эрхийг тунхагласан төр засаг байв. 1920 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] Бакуг довтолсон ба [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]<nowiki/>ий удирдсан Зөвлөлт Орос улс нь "Бакугийн газрын тосгүйгээр оршиж чадахгүй" гэжээ. Азербайжан 23 сарын турш тусгаар тогтносны эцэст 1920 оны 4-р сарын 28-нд [[Зөвлөлт Азербайжан]] үүсэн байгуулагдав. Карсын гэрээгээр [[Нахчыван]] Зөвлөлт Азербайжаны бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны үед]] Азербайжан [[Зөвлөлт Хобоот Улс|Зөвлөлт]]ийн фронтод нийлүүлэх газрын тосны гол эх үүсвэр байсан. [[Герман]]ы цэргийн [[Эдельвейс ажиллагаа]] нь Зөвлөлтийн шатахууны эх үүсвэр Бакуг чиглэсэн байсан. Дайнд Азербайжаны хүн амын 1/5 буюу 681000 цэрэг оролцсоноос 250000 нь амь үрэгджээ. ===Өнөөгийн Азербайжан=== 1986 оны [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёвын]] [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]] эхэлснээр жагсаал цуглаан эхэлж 1990 онд "Зөвлөлт" гэсэн үгийг улсын нэрээс хасаж 1991 оны 10-р сарын 18-нд тусгаар тогтнолыг зарласан нь 1991 оны 12-р сарын 25-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] задарснаар албан ёсоор байгуулагджээ. [[Уулын Карабахын 1-р дайн]]д [[Оросын Холбооны Улс|Орос]]оор дэмжүүлсэн [[Армени]]д харьцангуй ялагдаж зарим нутгаа эзлүүлэв. Тусгаар тогтносны дараа [[оросууд]], [[арменичууд]] Азербайжаныг орхин нүүжээ. 1993 онд цэргийн эргэлтийн дараагаар хуучин цагийн Зөвлөлтийн үеийн удирдагч [[Гейдар Алиев]] төрийн эрхэнд гарч 1998 онд дахин сонгогдсон. Газрын тосны шинэ ордууд нээгдэж, 2003 онд [[Ильхам Алиев]] эцгийгээ залгамжлан ерөнхийлөгч болсноос хойш 2018 онд дөрөв дахиа улиран сонгоджээ. Сүүлийн сонгуулиар сонгогчдын 2020 онд [[Уулын Карабахын 2-р дайн]]аар Арменитай дахин байлдаж Азербайжан ялж эзлэгдсэн газрыг буцаан авсан төдийгүй [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Арцах]]ын зарим газрыг эзлэн авсан. ==Улс төрийн тогтолцоо == Азербайжаны шинэ [[Үндсэн хууль]] 1995 оны 11-р сарын 12-нд батлагдсан. Үндсэн хууль ёсоор гүйцэтгэх, хууль тогтоох, шүүх зэрэг төрийн эрх мэдэл гурван салбартай. Төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах засаг]]тай. === Ерөнхийлөгч === Төрийн тэргүүн нь ерөнхийлөгч юм. Азербайжан бол ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс юм. Ерөнхийлөгчийг бүх нийтийн санал хураалтаар 7 жилийн хугацаатай сонгодог (гэхдээ 1993 оноос хойш энэ албан тушаалыг Алиевын гэр бүл үнэндээ хашиж ирсэн) бөгөөд Ерөнхийлөгч Засгийн газрын бүх албан тушаалтнуудыг томилдог. === Парламент === [[Зураг:Munich_Security_Conference_2010_-_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|200px|[[Ильхам Алиев]] ерөнхийлөгч]] Хууль тогтоох дээд байгууллага нь нэг танхимт парламент буюу [[Милли мажлис|Милли мажилис]] юм. Улсын хурлын 125 гишүүн нь 5 жил тутамд сонгогддог. Парламент нь Засгийн газрыг бүрдүүлэх үүрэггүй ба хууль ёсоор Сайд нарын танхимыг баталдаг. [[Шинэ Азербайжан]] улс төрийн нам парламентын бараг бүх суудлыг эзэлсээр байгаа. Өмнөх ерөнхийлөгчийн хүү [[Ильхам Алиев]] 2003 оноос хойш төрийн тэргүүн бөгөөд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч юм. Ерөнхийлөгчийг 7 жил тутам шууд сонгуулиар сонгож байгаа юм. Засгийн газар нь ерөнхий сайд болон бусад сайдаас бүрдэнэ. Орон нутгийн удирдлагыг Засгийн газраас томилогддог. Шүүх байгууллага нь Үндсэн хуулийн цэц, Дээд сүүх, Эдийн засгийн шүүх зэргээс бүрддэг. Ерөнхийлөгч эдгээр шүүхийн шүүгчдийг томилдог байна. Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх "Аюулгүйн зөвлөл" 1997 онд үүссэн. Улс төрийн эрх чөлөө хумигдмал байгаа. Ерөнхийлөгчийг шүүмжилсэн сэтгүүлчид баригдаж хоригдсон нь нэлээн бий. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Нэгдмэл Азербайжан улсын нутаг дэвсгэр үндсэн 66 аймагууд (rayon, «район»), эдгээрээс гадна 12 [[хот]] (şəhər) болон [[Нахчыван|Нахчыван орон]] гээд нэр бүхий 79 нутгаас бүрдэнэ. Цаашилбал аймгууд 2698 [[суурин|суурин газар]] (bələdiyyə), хотууд дотроо дүүрэг (şəhər rayon) болж хуваагддаг. Үндсэн газар нутгийг эдийн засгийн 10 бүст хуваасан байдаг. [[Зураг:Azerbaijan districts numbered rus.png|left|270px|thumb|Азербайжаны аймаг, хот, өөртөө засах орныг ялгасан газрын зураг. Ногоон өнгөөр [[Бүгд Найрамдах Арцах Улс|Уулын Карабах]]ын эзэлсэн газрыг тэмдэглэв.]] <table><td> '''Тавин есөн район'''<br> 1. [[Абшерон (район)|Абшерон]]<br> 2. [[Агжабеди (район)|Агжабеди]]<br> 3. [[Агдам (район)|Агдам]]<br> 4. [[Агдаш (район)|Агдаш]]<br> 5. [[Акстафа (район)|Акстафа]]<br> 6. [[Агсу (район)|Агсу]]<br> 8. [[Астара аймаг|Астара]]<br> 10. [[Балакен аймаг|Балакен]]<br> 11. [[Барде аймаг|Барде]]<br> 12. [[Бейлеган аймаг|Бейлеган]]<br> 13. [[Билесувар аймаг|Билесувар]]<br> 14. [[Жабраил (район)|Жабраил]]<br> 15. [[Жалилабад аймаг|Жалилабад]]{{nbsp|5}}<br> 16. [[Дашкесан (район)|Дашкесан]]<br /> 17. [[Шабран (район)|Шабран]]<br /> 18. Физули<br /> 19. [[Кадебай аймаг|Кадебай]] <br /> 21. Геранбой<br /> </td><td> 22. Геокчай<br /> 23. [[Хажигабул аймаг|Хажигабул]]<br /> 24. Имишли<br /> 25. Исмаиллы<br /> 26. Кельбажар<br /> 27. Кюрдамир<br /> 28. Лачин<br /> 29. [[Ленкеран (район)|Ленкеран]]<br /> 31. Лерик<br /> 32. Масаллы<br /> 35. Нефтечала{{nbsp|5}}<br /> 36. Огуз<br /> 37. Габала<br /> 38. Кахи<br /> 39. Казах<br /> 40. Гобустан<br /> 41. Куба<br /> 42. Кубатлы<br /> </td><td> 43. Кусары <br /> 44. Саатлы<br /> 45. Сабирабад{{nbsp|5}}<br /> 46. Шеки<br /> 48. Сальяны<br /> 49. Шемаха<br /> 50. Шамкир<br /> 51. Самух<br /> 52. Сиазань<br /> 56. Тертер<br /> 57. Товуз<br /> 58. Ужар<br /> 59. Хачмаз<br /> 61. Ханлар<br /> 62. Хызы <br /> 63. Хожалы<br /> 64. Хожавед<br /> 65. Ярдымлы<br /> </td><td> 66. Евлах<br /> 68. Зангелан<br /> 69. Закаталы<br /> 70. Зердаб<br /> '''Арван хот'''<br> 9. [[Баку]]<br> 7. [[Ширван]]<br> 20. [[Гянжа]] <br /> 30. [[Ленкеран (хот)|Ленкеран]]<br /> 33. [[Мингечевир хот|Мингечевир]] <br /> 34. [[Нафталан]] <br /> 47. [[Шеки]]<br /> 53. [[Сумгаит]]<br /> 55. [[Шуша]]<br /> 60. [[Ханкенди]] <br /> 67. [[Евлах]]<br /> '''Өөртөө засах нэг орон'''<br> 70. [[Нахчыван]] </td></table> [[Зураг:Recep_Tayyip_Erdoğan_meet_with_Ilham_Aliyev.jpg|thumb|2017 он. Азербайжан-Туркийн<br> ерөнхийлөгч нарын уулзалт]] === Гадаад харилцаа === Азербайжан дэлхийн 182 оронтой дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 38 байгуулагад гишүүнээр элссэн. [[Турк]] улстай онцгой сайн харилцаатай. Тус улсын гадаад бодлого нь нутаг дэвсгэрийн бүрэн байдлыг сэргээн хадгалах, [[Уулын Карабах]]<nowiki/>т эзлэгдсэн газрыг авах, Европ-Атлантын интеграцилалд нэгдэх, олон улсын энхийг сахих үйл ажиллагаанд оролцох, олон улсын байгууллагуудтай хамтран ажиллах, бүс нутгийн харилцаа болон батлан хамгаалах чадварыг дээшлүүлэх, ардчиллыг бэхжүүлэх, боловсрол соёл, шашин угсаатны эв нэгдлийг хангах, эдийн засаг нийгмийн дэвшил, цагаачлал, эрчим хүч, зам тээврийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэгт төвлөрч байна. Олон улсын энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхийлж Косово, Афганистан, Иракт цэргээ илгээж байв. [[НАТО]]-гийн түнш орон юм. [[Европын Холбоо]]нд элсэх өргөдөл өгсөн байна. === Цэрэг зэвсэг === 2021 оны байдлаар Азербайжан улсын зэвсэгт хүчин 126 мянган хүнтэй. Бэлтгэл цэргийн хүчин нь 330 мянга, цэргийн насны үүрэгтний тоо 3 сая байна. Хуурай замын цэрэг, нисэх хүчин, усан цэрэг гэж гурван салбартай. Дотоодын цэрэг, хилийн цэрэгтэй. Хүндэт харуул болон тусгай цэргийн хүчнүүдтэй байдаг. Улсын батлан хамгаалах төсөв нь 2020 онд 2.2 тэрбум ам.доллартай тэнцэж байсан нь ДНБ-ийн 5% болно. Тусгаар тогтносноос хойш мэргэжлийн, бэлтгэгдсэн, хөдөлгөөнт байдлаар чиглэн хөгжүүлсэн ба одоо 220 танк, 595 хуягт техник, 270 артиллерийн харвах хэрэгсэл, 106 нисэх онгоц, 35 нисдэг тэрэгтэй. ''Global Firepower'' олон улсын байгууллагын 2017 оны мэдээгээр цэргийн хүчин чадлаар 127 орноос 59-р байранд бичигдсэн нь Өвөр Кавказын орнуудаас хамгийн сайн үзүүлэлт юм. == Эдийн засаг == Азербайжан бол дунд зэрэг хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн улс. Азербайжаны эдийн засгийн гол салбаруудад газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэл, газрын тос боловсруулах, химийн бодис (эрдэс бордоо, синтетик резин, автомашины дугуй гэх мэт), механик инженерчлэл, уул уурхай (төмрийн хүдэр ба [[алунит]]), өнгөт бус металлурги, хүнсний янз бүрийн боловсруулах үйлдвэрүүд (даршлах, цай, дарс үйлдвэрлэх), мөн хөнгөн үйлдвэр (хөвөн цэвэрлэх, хөвөн нэхмэл эдлэл, торго, ноос, хивс нэхэх) орно. 2000-аад онд Азербайжан улс эдийн засгийн өсөлтөөрөө хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүний орнууд дотроос тэргүүлж байв. 2003-2008 оны хооронд Азербайжаны ДНБ 2.6 дахин өссөн; тус улсын ядуурлын түвшин 2003 онд 45%-иас 11% болж буурсан. 2006 онд тус улсын ДНБ 36.6%-иар өсч 20.4 тэрбум доллар болжээ. Эдийн засгийн өсөлт 1996 оноос хойш тасралтгүй үргэлжилж байна. [[Манат]] бол Азербайжаны албан ёсны мөнгөн тэмдэгт бөгөөд 100 гяпикт тэнцэнэ. Азербайжан улс [[Газрын тос|газрын тосноос]] гадна химийн болон түлшний үйлдвэр, өнгөт болон хар төмөрлөгө, механик инженерчлэл, металл боловсруулах (зөөврийн өрөмдлөгийн төхөөрөмж, өргөх төхөөрөмж, зөөврийн цамхаг, худгийн толгойн тоног төхөөрөмж, гүний худгийн насос, цахилгаан мотор, геофизикийн багаж хэрэгсэл), хөнгөн үйлдвэрийн бүтээгдэхүүнийг экспортолдог. Импортын хэмжээ нь голчлон бэлэн бүтээгдэхүүн байдаг: машин механизм, төрөл бүрийн хөдөө аж ахуйн машин механизм, автомашин, хувцас, хүнсний бүтээгдэхүүн. Азербайжаны ДНБ-ий өсөлт нь нүүрсустөрөгчийн үйлдвэрлэл, экспортын өсөлт (ялангуяа 2005 онд Баку-Тбилиси-Жейхан газрын тос дамжуулах хоолой ашиглалтад орсон, 2006 оны сүүлээр Шах Денизийн талбайд хийн олборлолт эхэлсэнтэй холбоотой), мөн дэлхийн газрын тосны үнэ өссөнтэй шууд холбоотой. Газрын тосноос олсон орлогоо [[Азербайжаны газрын тосны улсын сан|Азербайжаны газрын тосны улсын санд]] хуримтлуулж зарцуулдаг. == Газар зүй == [[Зураг:Azerbaijan_topographic_map-de.svg|thumb|left|200px|Физик газар зүйн зураг]] [[Зураг:Quba 328.jpg|thumb|left|200px|Губа аймгийн уулын ам]] [[Зураг:Kur_Azerbaijan_Salian.jpg|thumb|left|200px|Кура гол]] Азербайжан улс 647,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, [[Сомали]]гаас том буюу дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|43-р том]] орон болно. === Байрлал === Хойд өргөргийн 38°—41°, зүүн уртрагийн 44°—50° дотор байрладаг. Хойноос урагш 400 км, зүүнээс баруунш 500 км сунасан газар нутагтай. == Тэмдэглэл == {{notelist|refs= {{efn|name="region"|Энэ бүс нутгийг олон улс Азербайжаны газар нутаг гэж үздэг.}} {{efn|name="control"|Бүгд найрамдах улсын шууд удирдлагад байдаг хот.}} }} == Лавлах холбоос == {{reflist}} {{Ази}} {{OIC}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Азербайжан| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Зөвлөлт Холбоот Улсын дараах улс]] [[Ангилал:Кавказын бүс нутаг]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн гишүүн орон]] 4v0fk0c9x4vhh7meooniz8sq7knv2n7 0 5633 865214 853047 2026-08-06T14:18:08Z Enkhsaihan2005 64429 865214 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сансрын нисгэгч | name = Юрий Гагарин | foto = Gagarin_in_Sweden.jpg | foto_text = [[File:Gagarin Signature.svg|150px|Гарын үсэг]]<br />'''Юрий Гагарин, [[сансар]]т ниссэн анхны хүн''' | rufzeichen = {{lang-ru|Кедр}} (Кедр&nbsp;–&nbsp;„[[хуш]]“) | land = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] | behörde = [[Зөвлөлтийн тэнгисийн нисэх хүчин|АВМФ]] | auswahl = [[1960 он]]ы [[3 сарын 7]]<br />([[ЗХУ-ын анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг|анхны сансрын нисгэгчийн бүлэг]]) | anzahl_flüge = 1 | erster_start = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | letzte_landung = [[1961 он]]ы [[4 сарын 12]] | dauer = 1 цаг 48 мин | anzahl_eva = | 1.Mission = Wostok 1 | Andere1 = | ausgeschieden = [[1968 он]]ы [[3 сарын 27]] (осолдсон) }} [[Файл:Yuri Gagarin with awards (cropped).jpg|thumb]] '''Юрий Гагарин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Ю́рий Алексе́евич Гага́рин,'' [[1934]] оны [[3 сарын 9]]-нд өнөөгийн Оросын Смоленск мужийн Клушино тосгонд төрсөн - [[1968]] оны [[3 сарын 27]]-нд Владимир мужийн Новосёлово тосгонд орчим онгоцны ослоор нас барсан) - [[1961]] оны [[4 сарын 12]]-нд хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] баатар, [[сансрын нисгэгч]]. == Амьдрал == === Өсвөр залуу нас === Юра Гагарин нь Смоленск хязгаарын Гжатск хотын (одоогийн Гагарин хот) ойролцоох Клушино хэмээх бяцхан тосгонд мэндэлжээ. Эцэг Алексей Иванович Гагарин (1902.03.14 (27) -1973.08.02), эх Анна Тимофеевна Матвеева (1903-1984), сүүний фермын ажилчин байсан. Өвөг эцэг Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914) тосгонд мужаан байсан, эхээрээ Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловын үйлдвэрт ажилчин, Санкт-Петербургт амьдарч байсан. Юра хүү дээрээ хоёр ахтай, доороо нэг охин дүүтэй байжээ. Түүний бага сургуулийн тооны багш нь армид нисгэгч болж, дайнд оролцохоор явсан нь түүний амьдралд том нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Төмөрлөгийн үйлдвэрт дадлагаар ажиллаж эхэлсэн Гагарин ажлаа сайн хийж байсан тул [[Саратов]] хотын аж үйлдвэрийн сургуульд суралцуулахаар болжээ. Тэнд Юрий Гагарин агаарын клубт элсэн орж, онгоцоор нисч үзжээ. Сургуулиа төгссөн Гагарин нисэгч болохоор зорьж, [[1955]] онд [[Оренбург|Оренбургт]] байсан Агаарын цэргийн офицерийн сургуульд элсэн оров. [[1957]] онд Оренбургт сургуулиа төгсдөг жилдээ '''Валентина Горячева''' хэмээх эмч бүсгүйтэй гэрлэжээ. Сургуулиа төгсмөгч [[Мурманск]] дахь цэргийн нисэхийн ангид хуваарилагдан очжээ. 1959 оны 10-р сар гэхэд тэрээр нийт 265 цаг ниссэн байжээ: Мөн «3 дугаар зэргийн цэргийн нисгэгч» зэрэгтэй "Ахлах дэслэгч цэргийн цолтой байсан байна. === Сансрыг эзэмших аян === Сансрын нисгэгчдийн шалгаруулж авч [["Восток-1" сансрын хөлөг|«Восток-1» сансрын хөлөг]] онгоцоор нисэхэд бэлтгэх шийдвэрийг [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын Коммунист намын]] Төв хороо, ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн № 569-264 от 1959 оны 5 дугаар сарын 22-нд шийдвэр гаргасан байна. [[1960]]-аад онд [[сансар судлал]] эрчимтэй хөгжиж, сансрын нисгэгчдийг сонгон шалгаруулахад Ю.Гагарин 20 хүний хамт нэр дэвшжээ. Ийнхүү тэрээр бусад нөхөдтэйгээ хамт сансрын нисгэгч болохоор бэлтгэл сургуулилт хийж эхэлсэн юм. Эдгээр 20 нэр дэвшигчдээс сүүлдээ 6 хүн шигшигдэж үлдсэн байна. Үүнд: Юрий Гагарин, [[Герман Титов]], Григорий Нелюбов, [[Андриян Николаев]], [[Павел Попович]] болон [[Валерий Быковский]] нар юм. Ингээд дэлхийд анх удаа хүн суулгасан сансрын хөлөг хөөргөх болмогц Юрий Гагарин болон [[Герман Титов]] хоёр тунаж үлдэн, эцэст нь Юраг сонгогджээ. 1961 оны 4 дүгээр сарын 8-нд ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн Батлан ​​хамгаалах технологийн улсын хорооны дарга К.Н.Руднев тэргүүтэй "Восток" сансрын хөлгийг хөөргөх улсын Комиссын хаалттай хуралдаан болжээ. Комисс нь [[Сергей Королёв]], Н.П.Каманин нарын гарын үсэгтэй сансарт ниссэн хүний ​​анхны даалгаврыг батлав. Үүнд: 180-230 километрийн өндөрт дэлхийг тойрон нэг тойрог замд нислэг үйлдэж, өгөгдсөн газар буулт хийх нислэг 1 цаг 30 минут үргэлжилнэ. Нислэгийн зорилго нь хүн тусгайлан тоноглогдсон хөлөг онгоцонд сансарт үлдэх боломжийг шалгах, нислэгийн үед хөлөг онгоцны тоног төхөөрөмжийг шалгах, хөлөг онгоцыг дэлхийтэй холбох холбооны хэрэгсэл, хөлөг онгоцыг сансрын нисгэгчийн хамт буулгах найдвартай байдлыг шалгах юм гэжээ. === Сансарт ниссэн нь === [[File:Гагарин перед полётом.jpg|thumb|220px|left|Гагарин ба Королев]] [[1961]] оны [[4 сарын 12]].Товлосон өдөр болж, Ю.Гагарин Восток 3KA-2 ([["Восток-1" сансрын хөлөг|Восток-1]] гэж алдаршсан) хөлгөөр хүн төрөлхтний дундаас анх удаа сансарт ниссэн билээ. Тус нислэгийн үеэр хэрэглэгдсэн код нь "хуш" хэмээх үг ([[Орос хэл|орос]]. Кедр) байв. Восток-1 хөлөг Москвагийн цагаар өглөөний 09:07 цагт [[Байконур сансрын нислэгийн төв|Байконуур сансрын нислэгийн төвөөс]] хөөрсөн юм. Дэлхийн татах хүчнээс гарч, сансарт 108 минут хөөрч дэлхийг нэг удаа бүтэн тойрсон байна.<ref>{{cite web|author=Wilson, Jim|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|title=Yuri Gagarin: First Man in Space|date=2011-04-13|publisher=[[NASA]]|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230314220757/https://www.nasa.gov/mission_pages/shuttle/sts1/gagarin_anniversary.html|archivedate=2023-03-14|access-date=2023-03-27|url-status=dead}}</ref> Нислэгийн үеэр Гагарин [[ТАСС агентлаг]] түүнийг ахмадаас хошууч болж цол ахисан тухай нэвтрүүлж буйг сонссон гэдэг. Энэ нь түүнийг амьд эргэж ирэхгүй байх хэмээн Засгийн газрын холбогдох албан тушаалтнууд таамаглаж байснаас үүдэлтэй аж. Учир нь Восток хөлөг нь агаар мандалд буцаж ороод, 7000 метрийн өндрөөс нисгэгчээ суудалтай нь гарган, шүхрээр буулгах гэсэн аюултай зарчимтай байлаа. Эх дэлхийдээ хөл тавьмагц Ю.Гагарин гэнэт алдар хүнтэй болж хүн бүрийн танил болсон юм. ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв|Никита Хрущёвтай]] уулзах үеэрээ тэрээр Коммунист намын сүр хүчийг бахдан магтаж, Зөвлөлтийн коммунист дэглэмийн үзэл суртлын нэг томоохон зэвсэг болж байжээ. Гагарин дэлхийн олон хот, улсаар айлчилж, хүндэт иргэн болсон байна. === Сансрын баатар, гэнэтийн үхэл === [[File:Yuri Gagarin and Zakaria Mohieddin 05-02-1962 Cairo Almaza Air Base Egypt.jpg|thumb|220px|Египет, 1962 он]] Зөвхөн 1961 онд гэхэд Ю.Гагарин Чехословак, Болгар, Финланд, Их Британи, Польш, Куба, Бразил, Канад, Унгар, Энэтхэг, Цейлон ( Шри-Ланка), Афганистан зэрэг орнуудаар айлчилсан байна. 1962 онд Египед, 1963 онд Францын Парис хотод Олон улсын сансар судлалын хуралд оролцсон ажээ. 1964 онд Юрий Гагарин ЗХУ-ын Сансрын нисгэгчдийг бэлтгэх Төвийн орлогч дарга, зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн отрядын дарга гэдэг албан тушаалтай болжээ. Тэрээр 1962 онд ЗХУ-ын Ардын хурлын депутатаар сонгогдсон юм. Гагарин сансраас эргэж ирснийхээ дараа [[Оддын хотхон|Оддын хотхонд]] суурьшиж, сансрын хөлөг зохион бүтээх төсөлд оролцож байв. Цэргийн нисэгч байсан тэрээр [[1968]] оны [[3 сарын 27|3 дугаар сарын 27]]-ны өдөр сургуулилтын нислэг үйлдэж байгаад [[МиГ-15|МиГ-15УТИ]] онгоцтойгоо унаж нас барсан юм. Ослын шалтгаан тодорхой болоогүй бөгөөд 1986 онд дэлгэгдсэн баримтаас үзвэл тэр хавьд нисч байсан [[Су-11]] онгоцны өндөр хурднаас болж үүссэн агаарын урсгалд орж удирдлагаа алдан унасан гэсэн албан бус таамаглал мөн хийж байсан. [[2005]] онд ослын талаарх шинэ дүгнэлт гарч, онгоцны агааржуулагч нь эвдэрсэн буюу өмнөх нисгэгчийн алдаанаас онгорхой орхигдсоноос болоод хүчилтөрөгч алдагдсан хэмээн тайлбарлажээ. == Гэр бүл == Эхнэр - Валентина Ивановна Гагарина, төрөхдөө Горячева (1957 онд Оренбургт гэрлэсэн; 1935-2020), Нислэгийн удирдлагын төвийн эмнэлгийн удирдлагын лабораторид ажиллаж байсан. Оренбургт Валентинагийн гэр бүлийн амьдардаг байшинд дараа нь Юрий, Валентина Гагарин нарын музейн орон сууц нээгдсэн. Охид: -''Елена Юрьевна Гагарина'' (1959 оны 4-р сарын 17-нд төрсөн) - Москвагийн Кремлийн музей-нөөц газрын ерөнхий захирал, урлагийн түүхийн ухааны доктор; ''-Галина Юрьевна Гагарина'' (1961 оны 3-р сарын 7-нд төрсөн) нь Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын эдийн засгийн их сургуулийн Үндэсний болон бүс нутгийн эдийн засгийн тэнхимийн эрхлэгч, эдийн засгийн ухааны доктор, профессор. == Филат ба нумизматик == <gallery perrow="5"> File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Гагарины аяллын хүндэтгэлийн 1964 оны Зөвлөлтийн шуудангийн марк. File:1976 4569.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн Блок, 1976 он File:1977 4693.jpg|ЗХУ-ын шуудангийн марк, 1977 он File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Ю.Цэдэнбалын мэндэлсний 75 жилийн ойд зориулсан шуудангийн марк.а.Гагарин өмнө нь хэвлэгдээгүй зурагтай. File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|Шуудангийн Марк, [[Азербайжан]], 2001 File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|Оросын арван [[рубль]]ын зоос 2001 оноос Гагарины нүүр царай нь. File:RR5714-0010R.png|"Хүний сансрын анхны нислэгийн 50 жил", Орос, 2011 он File:RR5220-0010R.png|1000 рублийн нэрлэсэн үнэ бүхий дурсгалын алтан зоос, хүн төрөлхтний анхны сансрын нислэгийн 50 жилийн ойд зориулав. File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Шуудангийн марк, [[Беларусь]], [[2011]] File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Шуудангийн Марк, [[Украин]], 2011 </gallery> == Мөн үзэх == * [[Сансар судлал]] * [[Сансрын нисгэгч]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Gagarin|Юрий Алексеевич Гагарин}} * [https://web.archive.org/web/20070929023226/http://get-free-product.com/Documents/Gagarin.htm Yuri Gagarin Life, Flights, and Secrets!] * [http://epizodsspace.testpilot.ru/bibl/gagarin/doroga/obl.html Гагарин "Сансарт хүрэх зам" номын цахим хувилбар] "{{lang|ru|Дорога в космос}}" (орос хэлээр) {{DEFAULTSORT:Гагарин, Юрий}} [[Ангилал:Юрий Гагарин| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хурандаа]] [[Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Оросын сансрын нислэг]] [[Ангилал:Туршилтын нисгэгч]] [[Ангилал:Африкийн Од одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1934 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] 68e42hsnbwin5eterliv7j45vbooecl 0 6156 865209 858905 2026-08-06T14:15:19Z Enkhsaihan2005 64429 865209 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Иосиф Сталин | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = CroppedStalin1943.jpg|]] | зураг_хэмжээ = 200px | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Иосиф Сталин | тайлбар = Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он | жинхэнэ_нэр = Иосиф Жугашвили | төрсөн_огноо = [[1878]] оны 12 дугаар сарын 18 | төрсөн_газар = Хаант Орос улс. Тифлис муж. Гори хот | нас_барсан_огноо = 1953 оны 3 дугаар сарын 5 | нас_барсан_газар = ЗХУ. Москва хот. Ближная зуслан | үхлийн_шалтгаан = Цус харвалт | олдсон_газар = Ближная зуслан | оршуулагдсан_газар = ОХУ. Москва хот. Улаан талбай. Кремлийн хана. | хөшөө_дурсгал = Олон тооны хөшөө дурсгал дэлхий улс орнуудад байдаг | амьдарч_байсан_газар = Хаант Орос, ЗХУ | яс_үндэс = Гүрж | үндэстэн = Гүрж | аль_хотын_суугуул = Гүржийн Гори хот | бусад_нэр = Сахалт багш, Кобэ | юугаараа_алдаршсан = Оросын Октябрийн хувьсгалын удирдагчдын нэг, ЗХУКН болон ЗХУ-ыг үүсгэн байгуулагч-удирдагч, Дэлхийн коммунистуудын нэгдсэн байгууллага Коминтерныг санаачлан байгуулагч. Дэлхийн хоёрдугаар дайнд ялагч. Орос орныг үйлдвэржүүлэгч. Их хэлмэгдүүлэлтийг санаачлан зохион байгуулагч. Дэлхийн 2 дахь цөмийн зэвсэг эзэмшигч. | боловсрол = Шашны гимнази | төгссөн_сургууль = шашны гимнази | ажил_мэргэжил = Мэргэжлийн хувьсгалч | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = Улс төрийн онол болон практикийн тухай бүтээлүүд | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = Ленин | түүний_нөлөөлсөн = Орос орон | төлөөлөгч = Оросын коммунист үзэл суртал | идэвхитэй_жилүүд = 1890-1923 он | төрөлх_хот = Гори | цалин = | хөрөнгө = байхгүй | өндөр = | жин = | хэргэм = генералиссмус | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = Ленин | залгамжлагч = Булганин | нам = ЗХУКН | хөдөлгөөн = коммунист | өрсөлдөгч = Тройцкий болон бусад дэлхийн Социалистууд, Кадет, Монархист, Эсэр болон бусад коммунизмын эсрэг нам, хөдөлгөөн | зөвлөл = | шүтлэг = шашингүй | шашны_бүлэг = | ял_зэм = цөллөг | ялын_гүйцэтгэл = Сибирь | ялын_нөхцөл = цөллөг | эхнэр_(нөхөр) = 1) Екатерина Семёновна Сванидзе (1885—1907) 2) Надежда Сергеевна Аллилуева (1901—1932) | хамтрагч = Свердлов, Сталин, Дзержинский, Бонч-Бурейвич, | хүүхэд = байхгүй | эцэг_эх = Эцэг- Виссарион Иванович Жугашвили (850—1909), Эх- Екатерина Георгиевна Жугашвили (Геладзе) (1858—1937) | хамаатан = | callsign = | шагнал = ЗХУ-ын баатар, ЗХУ-ын социалист хөдөлмөрийн баатар | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[File:CroppedStalin1943.jpg|thumb|Иосиф Виссарионович Сталин [[Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт|Тегераны уулзалт]] дээр, 1943 он]] '''Иосиф Сталин''' ([[Орос хэл|орос''.'']] ''Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин,'' {{lang-ka|ვასილი იოსების სტალინი}}; ''жинх.'' '''Иосиф Виссарионович Жугашвили''', {{lang-ka|ვასილი იოსების ჯუღაშვილი}}; [[1878]] оны [[12 сарын 18|12-р сарын 18]]-нд [[Оросын эзэнт гүрэн|Оросын эзэнт гүрний]] Тифлис мужийн Гори хотод төрсөн - [[1953]] оны 3-р сарын 5-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва муж|Москва мужийн]] Кунцев дүүргийн Волынское тосгонд /"Ближняя дача" зусланд/ нас барсан) - Оросын хувьсгалч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн, удирдагч. И.Сталин 1922-1934 онуудад Оросын Коммунист Намын (большевик) Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1934-1953 онуудад Бүх Холбоотын Коммунист Нам (большевик)-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, 1941-1946 онуудад ЗХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын Ардын Комиссар, 1941-1953 онд ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1941- 1945 онд ЗХУ-ын Улсын Батлан ​​​​хамгаалах Хорооны дарга байсан. Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал (1943), Зөвлөлт Холбоот Улсын Генералиссимус (1945) цол авсан. == Намтар == Иосиф Жугашвили [[Гүрж]]ид архинд донтсон хэрцгийн зан араншинтай ядуу гуталчин Виссарион Жугашвили, тариачин гаралтай Екатерина Жугашвили нарын хүү болж 1878 онд төрсөн. 1895—1899 онд Тифилсийн шашны дунд сургуульд сурч байхдаа марксизм үзэл санаанд автаж хувьсгалт үйл ажиллагаа явуулсны учир 1899 онд сургуулиасаа хөөгджээ. 1899- 1912 онуудад нууц хувьсгалт бүлгэмд нэгдэж "Коба" хэмээх нууц нэртэй болоод улс төрийн цөллөгт олон удаа явж байжээ. 1903 онд [[Оросын Социал Демократ Ажилчны Нам]]ын большевик фракцын талд [[Владимир Ильич Ленин]] олруулжээ. 1912 онд уг анхны Большевик намын Төв хороонд томилогдсон. 1917 оны Оросын хувьсгалаар большевикууд төрийн эрхэнд гарах хүртэл тайзны ард идэвхтэй ажиллаж байсан бөгөөд 1913-1917 онд цөллөгт байсан. Сталин (Оросын сталь буюу “ган” хэмээх үгнээс гаралтай) хэмээх нууц нэрийг 1912 онд аваад, большевик засгийн газарт үндэстэн ястнууд болон төрийн хяналтыг хариуцсан комиссарын үүрэгт ажлыг гүйцэтгэсэн (1917-1923). 1922 оноос Сталин намын Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга бөгөөд Улс төрийн товчооны гишүүн болсон. Энэхүү ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаал нь сүүлд дарангуйлал тогтоох эрх мэдлийнх нь үндэс суурийг бүрдүүлсэн. Ленинийг нас барсны (1924) дараа Сталин [[Лев Троцкий]], [[Григорий Зиновьев]], [[Лев Каменев]], [[Николай Бухарин]], [[Алексей Рыков]] зэрэг өрсөлдөгчдөө ялж, Зөвлөлтийн улс төрийн хяналтыг гартаа авчээ. 1928 онд тэрбээр Зөвлөлтийн эдийн засаг, нийгмийн бүтцийг эрс өөрчилж, олон сая хүний аминд хүрсэн. Таван жилийн төлөвлөгөөгөө тунхаглалаа. 1930-аад онд тэрбээр Хядлага хийж, олноор нь цаазаар авах, цээрлүүлэх зэргээр эрх мэдэлд нь учрах аюулыг арилгаж дөнгөжээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэрбээр баруун хилээ бэхжүүлэхийн тулд Герман-Зөвлөлтийн харилцан үл довтлох гэрээнд (1939) гарын үсэг зурж, [[Финланд]] руу довтолж ([[Өвлийн дайн]]ыг үзнэ үү), Зүүн Европын зарим хэсгийг Зөвлөлтөд нэгтгэжээ. Герман Зөвлөлтөд халдан довтлоход (1941) Сталин цэргийн үйл ажиллагааны удирдлагыг гартаа авсан. Тэрбээр Оросыг [[Британи]], [[АНУ]]-ын холбоотон болгож, [[Тегеран]], [[Ялта]], [[Потсдам]]ын бага хурлууд дээр хэлэлцээ хийх чадвараа харуулсан юм. Дайны дараа тэрбээр Зүүн Европ дахь Зөвлөлтийн нөлөөг бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийн цэргийн гүрэн болгосон. Сталин дотоодын эсрэг үзэл бодлыг хянах улс төрийн харгис арга хэмжээ авч байсан бөгөөд улам бүр параноид болж байлаа. Тэрбээр нас барах үедээ Эмч нарын хуйвалдаан хэмээх хядлагын дараа дахин нэг хядлага явуулахаар бэлтгэж байжээ. Ард түмэндээ аймшигтай их гарз хохирол учруулан байж Зөвлөлт Холбоот Улсыг дэлхийд нөлөөтэй гүрэн болгосон гэгддэг тэрбээр харгислал, айдас хүйдсийн зэрэгцээ аж үйлдвэржсэн цэргийн гүрэнг үлдээсэн юм. 1956 онд болсон ЗХУ-ын Коммунист намын ХХ Их хурлын үеэр Сталин болон түүнийг тахин шүтэх үзлийг [[Никита Хрущёв]] шүүмжилж буруу шаасан юм. == Бага нас == Иосиф Сталин Гүржийн [[Гори]]д төрсөн бөгөөд гэр бүлийн санхүүгийн байдлаас болоод түүнийг 10 нас хүрэх хооронд тэднийх 9 газар сольж нүүсэн байв. Сталин 8, 9 хүртлээ [[орос хэл]]ээр ярьдаггүй байв. 10-тайдаа Тифлисын шашны сургуульд орсон бөгөөд тэнд эзэн хаан [[III Александр|III Александрын]] зарлигийн дагуу, зайлшгүй орос хэл сурах ёстой болжээ. Сталин 12-тойдоо морин тэргэнд дайруулан ноцтой бэртэл авсан гэдэг. Сургуулийн ахлах ангид байхдаа Сталин сургуулийн бусад хүүхдийн нэгэн адилаар хориотой [[Виктор Гюго]]гийн зохиолууд, марксист зохиолуудыг нууцаар уншдаг байв. Сургуулийн нэгэн багш ламтан Абашизе сургуулийн хүүхдүүдийг харгисаар дэглэж, нэгийг нь нөгөөгөөр нь тагнуулж, сургуулийг айдас хүйдэст автуулдаг байв. Марксист ном уншлаа хэмээн баригдаж Сталин нэг бус удаа шийтгүүлж байв. Энэ бүх нөхцөл байдал хожим түүний улс төрийн үзэл бодол, айдас хүйдсээр дамжуулан төр барихад нь нөлөөлсөн хэмээн Сталин өөрөө хожим дурссан байдаг. == Хувьсгалт үйл ажиллагаа == 1889-1894 онд Иосиф Жугашвили сургуульд орж сурсан байна. 1894 онд Иосиф шалгалтаа сайн өгч Тифлисийн төвд байрлах Тифлисийн үнэн алдартны шашны семинарт элсэн ороод анх удаа марксизмын үзэл санаатай танилцсан байна. Улмаар [[1902]] онд баривчлагдан [[Сибирь]] лүү 3 жилээр цөлөгдсөн. Гэсэн ч Сталин хуурамч бичиг баримт олж аван [[1904]] оны [[1 сарын 17]]-нд Сибирийн цөллөгөөс оргосон байна. 1906 онд Ленин, Сталин хоёр анх удаагаа биечлэн уулзаж, танилцсан байдаг. Дараа нь тэд нар 1907 онд Лондонд болсон Оросын Социал Демократ Хөдөлмөрийн Намын хуралд оролцсон байна. 1908 онд Сталин дахин баривчлагдан шоронд хэдэн сар байсны дараа, Сибирь рүү дахин 2 жилээр цөлөгдсөн. Цөлөгдсөнөөс хойш 7 сарын дараа Сталин эмэгтэй хүн болж зүсээ хувирган дахин оргосон. Гэсэн ч хувьсгалт намын дотор хаант засгийн тагнуулууд олноор шургалсан байсныг хожим нь Сталин мэдсэн гэдэг. [[1910]] оны 4 сард Сталин дахин баривчлагдан, өмнөх цөллөгөө дуусгахаар илгээгдсэн. 1911 оны эхээр тэрээр богино хугацаагаар дахин оргосон. Оргоод явж байх үед нь түүнд мөнгө дамжуулах ёстой өөр нэгэн цөллөгийн хүн мөнгөө аваад оргон зугтсан. Хожим нь үүний нь төлөө, өмнөхөө эргэн санан, Сталин 1937 онд тэр нөхрийг буудуулсан байна. 1912 онд Ленин Социал демократ намаас гарч Большевик намыг байгуулсан бөгөөд Намын төв хороонд сонгогдсон зарим гишүүд хаант засгийн цагдаа нарт баригдсаны дараа, хоосон албан тушаалыг нөхөх үүднээс Ленин Сталиныг намын Төв хорооны гишүүнээр томилсон. Иосиф Сталинд энэ тухай мэдэгдсэний дараа цөллөгөөс дахин оргож 1912 оны 4-р сард Санкт Петрбургд ирсэн байна. Гэсэн ч удалгүй Сталин 7 сард нь дахин баригдаж, 3 жилийн ял аван Сибирь рүү цөлөгдсөн аж. Гэвч энэ нь Сталины хамгийн богино шийтгэл байв. Тэрээр ердөө л 38 хоногийн дараа дахин оргосон. 1913 оны 3-р сарын 8-нд намын нөхрийнхөө зөвлөгөөг даган нэгэн хуралд суух үед нь, цагдаа нар орж ирж түүнийг баривчилсан. Энэ удаад 4 жилийн ял аван цөлөгдсөн. 1917 онд Сталин цэрэгт татагдсан боловч багадаа авсан гэмтлийн улмаас цэргээс чөлөөлөгдсөн. Сталин дахин орголгүй цөллөгөө дуусгасан. 1917 оны хувьсгалын эхээр Сталин цөллөгөөс суллагдан хувьсгалын ажилд идэвхийлэн оролцсон. Энэ үймээний үеэр Лениний амь насанд аюул учирч болзошгүй хэмээн Сталин Ленинийг [[Финланд]] руу нууцаар оргон гаргах ажлыг зохион байгуулсан. Ленинийг эзгүй үед Сталин Большевик намын удирдлагыг гартаа оруулж эхэлсэн байна. ==Улс төрийн амжилт== 1917 онд Сталин "Правда" сонины редакц большевик намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо Цэргийн хувьсгалт Төвийн гишүүн байжээ. Эхлээд Сталин Оросын Түр засгийн газрыг дэмжиж байв. Дараа нь хоёрдугаар сарын "хөрөнгөтний демократ" хувьсгалт пролетарийн социалист хувьсгал болгон өрнүүлэх зорилт тавьсан Ленины талд оржээ. Тэрбээр хувьсгалт бослогод идэвхтэй оролцсон бөгөөд 10 дугаар сарын 25 (арваннэгдүгээр сарын 7)-ны ОСДХН(б)-ын Төв Хорооны хуралд оролцсон бөгөөд энд хурлаар шинэ Зөвлөлт засгийн газрын бүтэц, нэрийг баталсан байна. Сталин Бүх Оросын үүсгэн байгуулах хуралд Петрогарадын депутатаас болж 10 дугаар сарын 6-нд Сталин Москвад ирэв. Аравдугаар сарын 8 коммиссаруудын зөвлөлийн тогтоолоор Цэргийн зөвлөлийн гишүүн болов. Аравдугаар сарын 11 нд Сталин Царицынд эргэн иржээ. Удалгүй улаан арми ялалт байгуулж Москвад буцан ирэв. 1919 оны зун Сталин Смоленскт очиж, Баруун фронд дахь польшуудын довтолгоог зогсоосон юм. 1919 оны зургаадугаар сарын 12-18-нд Сталин Петроград дахь “Красная горка” цайзын бослогыг дарах ажиллагааг удирдсан байна. 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 27-нд Бүх Оросын гүйцэтгэх төв хорооны тогтоолоор Сталин анхны "Улаан тугийн одон"-гоор шагнагдасан байна. Сталины санаачлагаар байгуулагдсан Нэгдүгээр морьт арми Өмнөд Оросыг цагаантнуудаас чөлөөлөв. Тус армийг ''[[Семён Будённый|С.М.Будённый]]'', ''[[Климент Ворошилов|К.Е.Ворошилов]]'', ''Е.А.Щаденко'' нар удирдаж байжээ. ==Хөдөлгөөн== 1920 оны хавар 3-р сард Украинд Сталин, Ленин, Калинин нар 1919 онд армийн зөвлөлийг тэргүүлж, нүүрс олборлолтод хүн амыг дайчлах ажлыг гардан удирдаж байжээ. 1920 оны 12-р сарын 22-нд тэрээр Бүх Оросын Зөвлөлүүдийн VIII их хуралд оролцжээ. Судлаач А.П.Шикманы тэмдэглэснээр “Сталин эрс ширүүн шийдвэр гаргадаг, ажилч, хичээнгүй чанартай, цэргийн болон улс төрийн ажлыг хослуулж чаддаг байсан нь олон хүмүүс түүний талд татагдан орох нөхцөл нь болжээ. 1922 онд Сталин ЗСБНХУ (СССР) байгуулах ажилд оролцсон юм. Тэрбээр холбооны улс биш, харин үндэстнүүдийн автомит нэгдэл бүхий нэгдсэн улс байгуулах хэрэгтэй гэж үздэг байв. Гэвч энэ төлөвлөгөөг Ленин болон түүний талынхан няцаасан байна. 1922 оны 12-р сарын 30-нд Бүх холбооотын зөвлөлтийн анхдугаар хурлаар Зөвлөлт Бүгд найрамдах улсуудыг нэгтгэж, Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбооны Улсыг байгуулсан юм. Эх орны дайн эхэлснээс долоон хоногийн дараа (1941 оны зургаадугаар сарын 30-нд Сталин шинээр байгуулсан Улсын Батлан хамгаалах хорооны дарга болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 3-нд Сталин зөвлөлтийн ард түмэнд хандаж алдарт үгээ хэлсэн юм. "Нөхдүүд ээ, иргэд ээ, ах дүү нар аа, манай арми, флотын дайчид аа! Би та нарт хандаж байна, найз нар аа! гэж тэр үгээ эхэлсэн байдаг. 1941 оны 7-р сарын 19-нд Сталин [[Семён Тимошенко|Семён Тимошенколийн]] оронд Батлан хамгаалахын Ардын комиссар болсон юм. 1941 оны 8-р сарын 8-наас ЗСБНХУ-ын Дээд зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн зарилгаар Иосиф Сталин ЗСХУ-ын Зэвсэгт хүчний дээд Ерөнхий командлагч болсон юм. 1941 оны 7-р сарын 30-нд Сталин = АНУ-ын өрөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Рузвельтийн]] бие төлөөлөгч, дотны зөвлөгч [[Харри Хопкинс|Харри Хопкинсыг]] хүлээн авч уулзсан байна. ==Гадаад харилцаа== 1941 оны 12-р сарын 16-20-нд Сталин Москва хотноо Их Британий гадаад хэргийн сайд [[Энтони Иден|Э.Идентэй]] Германы эсрэг дайнд холбоотон болох болон дайны дараа хамтран ажиллах тухай ЗСБНХУ, Их Британийн хооронд гэрээ байгуулах талаар хэлэлцсэн байна. 1943 оны 2-р сарын 11-нд Сталин атомын бөмбөг хийх ажлыг эхлүүлэх тухай Улсын Батлан хамгаалах хорооны тогтоолд гарын үсэг зуржээ. 11-р сарын 25-нд Сталин ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар [[Вячеслав Молотов|В.М.Молотов]], УБХХ-ны гишүүн, ЗСБНХУ-ын Ардын комиссарын зөвлөлийн даргын орлогч [[Климент Ворошилов]] нартай хамт Сталинград, Баку орж, тэндээс онгоцоор [[Тегеран]] (Иран)-нд очжээ. Тэнд 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-нд Сталин [[ЗСБНХУ]], [[АНУ]], [[Их Британи|Их Британий]] тэргүүнүүд оролцсон [[Тегераны бага хурал|Тегераны бага хуралд]] оролцсон юм. 1945 оны 2-р сарын 4-11-нд Сталин холбоотон гурнүүдийн [[Ялтын уулзалт|Ялтын бага хуралд]] оролцсон байна. 1943 оны 3-р сарын 6-нд И.Сталин ЗХУ-ын Маршал цол хүртэв. 1945 оны 6-р сарын 26-нд Сталинд [[ЗХУ]]-ын Баатар цол хүртэв. 1945 оны 7-р сарын 27-ид шинээр бий болгосон ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгожээ. Дайны дараа Сталингаар удирдуулсан [[ЗСБНХУ]]-ын Сайд нарыи Зөвлөл, Бүх Оросын Коммунист Нам (большевик) дайнд сүйдсэн улс орны эдийн засгийг яаравчлан сэргээн босгох ажилд орсон юм. 1945 оны 10-р сарын 10-15-ны хооронд Сталинд анх удаа жижиг хэмжээний цус харвалт болжээ, 1951 оны 8 -р сард И.Сталин Эрүүл мэндийн шалтгаанаар удаан хугацааны амралт авч 1952 оны 2-р сарын 12-нд ажилдаа эргэн орсон байна. 1952 оны 10-р сард [[ЗХУКН]]-ын XIX их хурал дээр Сталин ‘хөгширч, ядарсан" тул "түүний хусэлтийг хүндэтгэж” БОКН(б)-ын ТХ -ны нарийн бичгийн даргын ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн байна [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист на]]<nowiki/>мын IX ны Бүгд хурал тууний хусэлтийг хулээж аваагүй бөгөөд намын шинэ дүрмийн дагуу туүнийг ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Xорооны нарийн бичгийн даргаар сонгожээ. == Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлт == Ленинийг нас барсны дараа төрийн эрхийг барихын төлөө тэмцэн, өрсөлдөгчдөө янз бүрийн аргаар замаасаа нэг болон хэсгээр нь зайлуулсан. Үүний дараа 1936-1938 оны Их цэвэрлэгээний дараа Сталинтай эн зэрэгцэх хүн Зөвлөлтөд үгүй болж, Сталин хязгааргүй эрх мэдлийг ганцаараа тогтоосон байна. Хүн төрөлхтний түүхэнд маш цөөхөн хүнд л байсан эрх мэдлийг ганцаараа олсон тэрээр хүн төрөлхтний өмнө байгаагүй том нийгмийн туршилтууд, нийгмийн өөрчлөлтүүдийг хийсэн. Орос орныг тариачдын орноос аж үйлдвэржсэн улс болгох ажлыг хүн хүч, цэрэг цагдаа, 5 жилийн төлөвлөгөөгөөр далайлган хэрэгжүүлсэн. Мөн янз бүрийн угсаатан, ард түмнүүдийг төрөлх нутгаас нь хэдэн зуун мянга, саяар нь нүүлгэн шилжүүлж, сая сая хүний юу идэх, юу идэхгүйг хүртэл ганцаараа шийдэж байв. Түүний тушаалын дагуу Украинууд, Польшууд, Солонгос, Ижил мөрний Германууд, Крымын татарууд, [[Халимаг]]ууд, [[Чечень ястан|Чеченүүд]], Ингушүүд, Мешкетын туркүүд, Финландууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвиуд, Литвууд, Эстонууд, Еврей нар зэрэг үндэстэн, угсаатан хүмүүсийг хүчээр Сибирь, Төв ази руу цөлж, үндэстэн угсаатнаар нь нутаг зааж байв. Учир нь эдгээр хүмүүсийг итгэж үл болох хүмүүс хэмээн үзэн, 2-р зэргийн хүмүүс гэж тэр үзэж байв. Хожим судлаачид Сталины дэглэмийн улмаас 4-10 сая гаруй зөвлөлтийн иргэн нас барсан гэж тооцоолдог. Зарим судлаачид өлсгөлөнг мөн оролцуулан, зөвхөн 1932-33 оны өлсгөлөнгийн үеэр 6 орчим сая хүн нас барсан. Үүнээс гадна 1.5 сая хүнийг цаазаар авсан; [[ГУЛАГ|Гулагуудад]], шоронд 5 сая хүн нас барж; 7.5 сая хүнийг цөлж, нүүлгэн шилжүүлэх үеэр 1.5 сая орчим; германы цэргийн хоригдол болон германы иргэд 1 сая орчим хэмээн тооцоолдог. Ингэж тооцоолбол 15 сая орчим хүн Сталины дэглэмийн золиос, хохирогч болон хэлмэгдсэн. Өөр нэгэн тооцоллоор Сталин нийт 24 сая зөвлөлтийн хүмүүсийг цаазлан хороосон гэсэн тоо байдаг. Ленин, Сталины байгуулсан харгис дарангуйлал болон олон улсын коммунизмын харгислалын балгаар дэлхий даяар коммунизмын бүтэшгүй үзлийн төлөө ямар ч гэм зэмгүй 100 сая хүний амь насыг коммунистууд хөнөөсөн ажээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайнд]] Зөвлөлт эхний үед маш ноцтой хохирол амсаж, бууж өгөх тухай асуудал ч яригдаж байсан гэдэг. Гэсэн ч дайны явцад өөрчлөлт гарч улмаар дайныг Зөвлөлтийг ялалтаар дуусгах боломжтой болсон. Ийнхүү ганцаараа засагласаар 1953 оны 3 сарын 1-нд тархинд нь цус харваж Сталин хэд хоногийн дараа нас барсан юм. ==Таалал төгссөн нь == 1953 оны 2-р сарын 26 -нд Сталин "Ближняя дача" зуслан дээр [[ЗХУ-ын Коммунист нам|3ХУ-ын Коммунист намын]] Төв Хорооны Улс төрийн Товчоог хуралдуулжээ. Хуралд Сталин, [[Георгий Маленков|Г.Маленков]], [[Лаврентий Берия|Л.Берия]], [[Николай Булганин|Н.Булганин]], [[Никита Хрущёв]] оролцсон байна, 1953 оны 3-р сарын 1-нд "Ближняя Дача" Зуслангийн гал тогооны өрөөнд Сталины хэвтэж байгааг хамгаалалтын албаны ажилтан П.В.Лозгачёв анх олж мэдсэн гэдэг. 3-р сарын 2-ны өглөө эмч нар ирж, биеийн баруун тал мэдээгүй болсоныг тогтоосон бөгөөд 3 -р сарын 5-ны орой 21 цаг 50 минутад нас баржээ. Тархинд нь цус харвасан тул нас барсан гэсэн эмнэлгийн албан ёсны дүгнэлт гарчээ. Улмаар түүний зандаршуулсан цогцосыг нь Лениний бунханд тавьсан байна. 1953-оос 1961 он хүртэл бунханыг '''В.И.Ленин''', ''И.В.Сталины'' мавзолей гэж нэрлэж байв. 1961 оны 10-р сарын 30 -н д [[ЗХУКН]]-ын XXII их хурал "Сталин Лениний гэрээслийг ноцтой зөрчиж байсайн тул түүний цогцосыг бунханд байлгах боломжгүй гэж тогтоож 1961 оны 10-р сарын 31-ээс 11-р сарын 1-нд шилжих шөнө Сталины цогцосыг Бунханаас нууцаар гарагаж Кремлийн хананд оршуулжээ. [[Сталины оршуулга|'''Сталины оршуулга.''']] == Сталинийг хороох оролдого == Сталинийг хороох оролдогууд нь Сталины хамгаалалт үргэлж өндөр түвшинд байлаа. Иосиф Сталиныг хороох хэд хэдэн оролдлого гарч байсан ч ямар ч амжилтгүй өндөрлөж байлаа. 1942 оны 11-р сарын 6-нд Сталиныг машинтайгаа [[Улаан талбай|Улаан талбайн]] ойролцоо явж байхад нь гал нээж байжээ. Гал нээсэн Савели Дмитриевийг баривчилж 1950 оны 8 сарын 25-нд буудан хороосон байна. 1943 онд Сталин, Рузвельт, Черчилль нарыг Тегеранд уулзахаас өмнө германы нууц албаныхан тэднийг хороохоор бэлтгэж байгаа гэсэн мэдээллийг нууц албаныхан олж мэдсэн байна. Үүний үр дүнд Иранд байгаа Германы нууц бүлэглэлийн олон арван гишүүдийг баривчилжээ. Гурван орны төрийн өндөрлөгийн аминд халдах хуйвалдааныг тагнуулч [[Отто Скорцени]] гол зохион байгуулж байжээ. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Вячеслав Молотов]] |дараа =[[Георгий Маленков]] |албан_тушаал =[[ЗХУ-ын Ардын Комиссар нарын зөвлөл|ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1941-1953 }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Өмнө нь байгаагүй]] |дараа =[[Никита Хрущёв]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] |он =1922-1953 }} {{end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Сталин, Иосиф}} [[Ангилал:Иосиф Сталин| ]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Антисемитизмын хүн]] [[Ангилал:Антисионизмын хүн]] [[Ангилал:Катыний хядлага]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:1917 оны Оросын хувьсгалын хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Ардын комиссар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Гүржүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:1878 онд төрсөн]] [[Ангилал:1953 онд өнгөрсөн]] t7ibuyw0go330uz5os8yeepjypu0fu5 0 6386 865312 864432 2026-08-06T16:08:04Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865312 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 6g6p9j4zbcy1y3tn9xj7qvmhejmzz8b 0 6911 865173 864735 2026-08-06T13:40:51Z Enkhsaihan2005 64429 865173 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Коньсковола | native_name = {{native name|pl|Końskowola}} | settlement_type = Хот | image_skyline = MOs810, WG 51 2024 ZachLub Market Square in Końskowola 06.jpg | image_caption = Хотын төвийн үзэмж | image_flag = | image_shield = POL gmina Końskowola COA.svg | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Люблин муж|Люблин}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог|Пулавы]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Коньсковола гмина|Коньсковола]] | coordinates = {{coord|51|24|32|N|22|03|10|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Эва Груза | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 14-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1532-1870 | area_total_km2 = 9.81 | population_as_of = 2004 | population_total = 2188 | population_density_km2 = 223 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-130 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | blank_name_sec2 = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info_sec2 = [[File:DW874-PL.svg|32px|link=Мужийн зам 874]] | website = [http://www.konskowola.info.pl Албан ёсны вэб сайт] }} '''Коньсковола''' ([[Польш]]оор: Końskowola) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт, Куровк голын эрэг дээр байрлах, [[XIV зуун]]д байгуулагдсан жижиг [[суурин]] юм. 2004 оны байдлаар 2188 оршин суугчидтай. Уг сууринд 1613, 1670 онуудад баригдсан [[Католик]]ийн [[сүм|сүмүүд]] байдаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Końskowola}} * [http://www.konskowola.info.pl Хотын цахим хуудас] * [http://www.sobibor.info/transports.html Transport list in a Sobibor site] * [http://www.ushmm.org/uia-cgi/uia_query/photos?hr=null&query=kw123812 Końskowola during a war - photos] * [https://web.archive.org/web/20190327174717/http://www.konskowola.eu/ History of Końskowola] {{stub}} [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Пулавы тойрог]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайны хядлага]] ot7k87tulrvwzot9olvko3d3sah6svm 0 6967 865248 849500 2026-08-06T14:27:28Z Enkhsaihan2005 64429 865248 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|thumb|Мари Кюри 1911 онд]] '''Мари Кюри''' бүтэн нэр '''Мария Саломеа Склодовска-Кюри''' ({{lang-fr|Marie Curie}}; {{lang-pl|Maria Salomea Skłodowska}}; 1867.11.07 – 1934.07.04) нь [[польш]] гаралтай [[франц]] [[физикч]], [[химич]] эрдэмтэн. Дэлхийд тэрээр Мари Кюри буюу зүгээр л хатагтай Кюри нэрээр алдаршжээ. Мария Склодовская Варшав хотод эрэгтэйчүүдийн гимназийн захирал Владислав Склодовски (1832—1902), Варшав хотын нэр хүндтэй охидуудын сургуулийн удирагч Бронислава Богуска нарын гэрт төржээ. Эцэг Владислав Склодовски отгон охиныхоо амьдралд ихээхэн нөлөөлсөн байна. Тэрээр эгч Зофия (1862—1876), ах Юзеф (1863—1937), эгч Бронислава (1865—1939) эгч Хелена (1866—1961) нартай байсан. Мари Кюри 11 настайд нь 1868 онд эх нас барж тэр сургуульд оржээ. 24 нас хүртлээ Варшав хотод амьдарсан бөгөөд 1891 онд польшид эмэгтэйчүүд дээд сургуульд сурах боломжгүй байсан тул эгчийн хамтаар Францад суралцахаар явжээ. Тэрээр [[Парисын Их Сургууль]]д математик, физик, химийн шинжлэх ухаанд суралцжээ. Энд Мари Кюри ирээдүйн нөхөр, хамтран зүтгэгч [[Пьер Кюри]]тэй танилцаж 1895 оны 7-р сарын 26-нд гэрлэжээ. [[Зураг:Probówki, których używała Maria do swoich doświadczeń.jpg|thumb|left|Мария Склодовская-Курийн музей, [[Варшав]], Польш]] Эхнэр, нөхөр хоёр радио идэвхт бодисыг хамтран судалж, 1898 оны 7 сард хамтдаа Мари Кюрийн төрөлх нутгийн нэрээр [[Полони]] хэмээн нэрлэсэн шинэ радио идэвхт [[элемент]] нээжээ. 1898 оны 12-р сарын 26-нд эхнэр, нөхөр Кюри тэдний нээсэн хоёр дахь шинэ [[элемент]] радио идэвхт [[Ради]]йг зарлажээ. 1903 онд тэд [[Нобелийн шагнал]]ыг Физикийн шинжлэх ухаанаар хүртсэн юм. 1911 онд Мари Кюри [[Нобелийн шагнал]]ыг Химийн шинжлэх ухаанаар авснаар Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн анхны хүн болоод зогссонгүй хоёр өөр шинжлэх ухаанаар [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн цорын ганц хүн болсон юм. Тэрээр Сорбонны Их Сургуулийн анхны эмэгтэй профессор болжээ. Мари Кюри Парис, Варшавт Кюрийн институтыг үндэслэн байгуулсан. Түүний охин [[Ирен Жолиот-Кюри|Ирен Жолио-Кюри]] 1935 онд Химийн шинжлэх ухаанаар Нобелийн шагнал мөн хүртсэн. == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Marie Curie|Мари Кюри}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Marie_Curie|16x16px]] <span class="plainlinks">[https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wq/mn/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81&redirectfrom=infopage '''Wikiquote'''] ([[Англи хэл|en]])</span>: <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Marie_Curie?uselang=mn '''Мари Кюри''']</span> * {{DNB-Portal|118523023}} * Мари Кюри: ''[http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/marie-curie-lecture.html Radium and the New Concepts in Chemistry.]'' {{DEFAULTSORT:Кюри, Мари}} [[Ангилал:Мари Кюри| ]] [[Ангилал:Химийн элемент нээгч]] [[Ангилал:Химийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Физикийн Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Сорбонны их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Цөмийн физикч]] [[Ангилал:19-р зууны физикч]] [[Ангилал:20-р зууны физикч]] [[Ангилал:19-р зууны химич]] [[Ангилал:20-р зууны химич]] [[Ангилал:Анагаах Ухааны Үндэсний Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Варшавын Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Львовын Политехникийн Үндэсний Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Пьер Кюри]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1934 онд өнгөрсөн]] h9b2fn6hiplpjym89z7eeggg3jnekzl 0 7700 865252 697002 2026-08-06T14:28:31Z Enkhsaihan2005 64429 865252 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pablo picasso 1.jpg|thumb|right|200px|Пабло Пикассо (1962)]] [[File:Picasso Signatur-DuMont 1977.svg|250px|right|Signatur Pablo Picasso]] '''Пабло Диего Хосе Франсиско де Паула Хуан Непомусено Мариа де лос Ремедиос Сиприано де ла Сантисима Тринидад Мартир Патрисио Руиз и Пикассо''' ({{lang-es|Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso}}, 1881 оны 10 сарын 25 - 1973 оны 4 сарын 8) нь [[Испани]] , Франц [[зураач]], [[уран барималч]] хүн юм. Түүнийг [[20-р зуун]]ы агуу зураачдын нэг бөгөөд уран зурагт [[кубизм]]ийн урсгалыг Жорж Брак, Хуаном Грис нарын хамт үндэслэсэн гэж үздэг. Пикассо нь Уран зураач Хо­се Руи­с Блас­ко (1838–1913)-гийн хүү бөгөөд сурагч нь юм. Барселоны «Ла Лон­ха» (1895–1897) уран зургийн Академи болон Мадрид хотын Хааны Сан-Фер­нан­до Академид (1897) сурч байсан. Нэр хүнд бүхий Нью-Йоркийн орчин үеийн урлагийн Мүзей Пабло Пикассо амьдралынхаа туршид нийт 20 мянган уран бүтээл хийсэн гэж дүнэдэг. Түүний "Алжир эмэгтэйчүүд" 15 зурагнуудын "0 хувилбар" (франц. Les Femmes d'Alger, Version O) зураг 2015 онд дуудлага худалдаагаар 179,4 сая ам.доллараар Катарын Ерөнхий сайд асан эрхэм худалдаж авсан юм. == Намтар == === Xүүхэд ахуй (1900 он хүртэл) === Пикассо бүр бага байхдаа зурдаг байсан бөгөөд эцэг нь анх зурах техник зааж өгч байсан, тэр анх хэлд орохдоо ''lapiz'' гэж испаниар "харандаа" гэж хэлсэн гэдэг. Түүнийг 90 настай байхад түүний уран бүтээлийн үзэсгэлэн нь [[Парис]]ийн [[Луврийн музей]]д тавигдаж байв. Тэр амьд сэрүүндээ Луврын музейд үзэсгэлэнгээ гаргасан анхны уран бүтээлч юм. Гайхамшигт хүмүүсийн амьдрал хэзээ ч уран бүтээл шиг нь байдаггүйн жишээ бол ХХ зууны аугаа их зураач Пабло Пикассо билээ. Бухын тулаан, хаана ч байхгүй импрессионист, сюрреалист, кубист чиг­лэл­ийн уран барилга, уран зураг, гал цогтой испани хүүхнүүдийн ая дуу, зоримог баатарлагыг дуулсан утга зохиол, урт жад агссан Дон Кихот түүний илжиг унасан Санчо туслах гээд төсөөлөхөөр яахын аргагүй Испани орны дүр төрх нүднээ бууна. Испаничууд хаа байсан Америкт хүрч хүчирхэг инкийн эзэнт гүрнийг мөхөөн өмнөд Америкт өөрийн соёл иргэншлээ бүтээн цогцлоосон юм. Эдүгээ латин америк бүхэлдээ ис­пани хийгээд уламжлалт инкийн соёл иргэншил холилдсон манай гаригийн хамгийн сонин өвөрмөц атлаа хамгийн хүчирхэг соёлыг буй болгожээ. Чухам ийм л үндэс суурин дээр ХХ зуунд нэгэн гайхамшигт хүн мэндэлж уран зургийн ертөнцийг бүхэлд нь цочроожээ. Тэр бол Пабло Пикассо байлаа. Эв нэгдэл энх тайвны бэлгэдэл цагаан тагтааг анх тэр л зурж байсан ч амьдралын хэв маяг, үзэл санаа нь их зөрчилтэй нэгэн байсан аж. Кубизмыг үндэслэн сюрреализм, аван­гард урсгалыг зоригтой шүүмж­лэхийн сацуу тэдгээр нь улам бүр эрч хүчийг нь оргилуулж байсан юм. Тэр 1881 онд Испаний Малагад төр­жээ. Халуун хүйтэн, хар цагаан хурц ялгамжаар шунал тачаал, сүсэг биш­рэл, сүрт бухнуудын тулаан гэх мэтээр Паблогийн Андалузид өнгө­рөөсөн бага нас нь түүний сэтгэлд насан туршийн хүчтэй зураглал болон үлдсэн гэдэг. Тэрээр хүүхэд ахуй насандаа бие муутай нэгэн байлаа. Олон ч удаа хүндээр өвдөж, үхэл амьдралын босгон дээр олонтаа ирж байлаа. Түүнээсээ ч аугаа их эрч хүч, туурвин бүтээх ирт хутгийг олсон гэж тэр хожим нь дурсан ярьсан байдаг юм. Гэр бүлийнхэн нь боловсролтой боловч ядуу улс байсан тул золгүй зураач эцэг нь урлагийн сургуулийнханд хичээл заахаар Малагаас Барселонд шилжсэн бай­на. Тэрээр Паблогийн уран зураг сонирхож буйг хөхиүлэн дэмжиж уламжлалт сонгодог урлагийн бүх дүрэм журмыг таягдан хаяхыг зөвлөж байв. Эцэг нь хэдийгээр түүнийг өөр шигээ ядуу зураач болгохыг хүсэхгүй байсан ч жаал хүүгийн авьяас билэг нь өдөр ирэх тусам задран тодорч эцгийнхээ гайхшралыг төрүүлдэг байлаа. Паблог 14 нас хүрэхэд аав нь дахин уран зураг оролдоогүй байна. Пабло өөрийн авьяасыг боловс­ролоор бататгахыг зорьсон боловч чадалгүй сургуулиас гарчээ. Ингээд тэр дээрэмчин залуус, янхан хүүхнүүдийн дунд боловсрол олохоор шийдэв. Энэ үед зурсан зургууд нь Барселоны жирийн амьдрал, бухны тулаан, найз нөхдийнх нь хөрөг байлаа. Пабло богино хугацаанд Барселон, Мадридын зургийн ертөнцийг ардаа орхижээ. Тэрээр 1900 онд анх Парис хот орсон байна. “Би ноён” хэмээн нэрлэсэн өөрийн хөргөө зурж Парисынхны анхаарлыг бардам төрхөөрөө татах үедээ тэр дөнгөж 18 настай байлаа. Гэвч Пабло Парист алдар хүнд, худалдан авагч нарын аль алинаар нь дутаж байв. Тэрхүү хүнд хэцүү, хүйтэн ядуу, үхэл зовлонгийн /түүний нэг сайн нөхөр нь амиа хорлосон/ жилүүдэд Пабло зогсолтгүй ажиллаж байлаа. Энэ үед түүний “Цэнхэр үе” гэж нэрлэгдсэн өлсгөлөн дүртэй, гомдсон мэт боловч сайхан “Сохор” хүмүүс олноор дүрслэгдсэн билээ. “Цэнхэр үе”-дээ тэр эцэгтэйгээ холбоогоо тасалж, эхийнхээ овгоор Пикассо гэж овоглох болжээ. Хожим Францын нэгэн сурвалжлагч түүнээс яагаад эхийнхээ овгийг авсан тухай асуухад Пабло: [[Файл:Plaque Picasso workshop.jpg|thumb|Пикассо -Парист 1900 онд ]] -Пикассо гэх нь эцгийн овог Рюзи гэхээс илүү сонсголонтой байгаа биз дээ. Түүнээс гадна энэ хоёр “С” бол Матисс, Пуссен, Руссо нарын нэрэнд мөн орсныг бодох л хэрэгтэй гэж хариулж байжээ. === 1901 оноос дэлхийн нэгдүгээр дайн хүртэл === 1904 онд Пабло Францын Мон­мартр хотод ирэв. Энд түүний анхны хайрын түүх эхэлжээ. Дашрамд дурдахад түүний этгээд сонин амьдралын гол шүтээн нь эмэгтэй хүн байсан төдийгүй уран бүтээлийнх нь онгод, хүч нь болдог байсан юм. Өнгөрсөн зууны их хүн, зураач Пабло Пикассо хувийнхаа амьдралыг урлагаас ерөөс салгаагүй нэгэн билээ. Тэрээр бүтээлдээ эмэгтэй хүний гоо үзэсгэлэн төгс дүр төрх, бэлхүүс, цээж зэргийг өвөрмөц хэлбэрээр дүрсэлдэг байв. Зурагт дүрслэгдсэн хүүхнүүд бүгд их зураачтай ойр дотно байсан эмэгтэйчүүд бөгөөд тэд ихэвчлэн тамлуулсан, зовсон мэт дүртэй байдаг нь учиртай ажээ. Пикассогийн эхнэр юм уу, нууц амраг нь солигдоход орон гэр, найз нөхөд, тэжээмэл нохой, ер нь бүх юм нь солигдоно. Тэр ч байтугай уран бүтээлийнх нь арга барил, хэлбэр, зурагт дүрслэгддэг дүрүүд нь хүртэл өөрчлөгддөг байжээ. Нэгэн удаа Фернанда Оливье хэмээх сайхан бүсгүй ширүүн бороо өнгөрүүлэхээр Паблогийн урланд санамсаргүй орчихжээ. Бороо зогссоны хойно Оливьег гарах гэтэл нэг гартаа муур барьсан Пабло элдвээр алиалан түүнийг саатуулжээ. Оливьег Паблогийн дотоод гал дө­лийг илтгэсэн үл цавчих хачин харц сандаргажээ. Тэрээр бага зэрэг эсэргүүцсэн боловч… Паблотой есөн жил хамт амьдарсан байна. Тэр хоёр өдөр болгон зураач, найрагчидтай уулзан ярилцаж, шөнөдөө Пикассо зургаа урладаг байлаа. Ядуу боловч аз жаргалтай байсан амьдралынхаа энэ үед Пабло Фернандад дурласан сэтгэлээ уран зурагтаа “Улаан шаргал” хэмээн нэрлэгдсэн шинэ урсгалаар илтгэж эхлэв. Дараа нь хожмоо алдартай цуглуулагчид болсон Гертруда Стайн гэгч бүсгүй ахынхаа хамт Пикассогийн зургийг худалдан авах бол­лоо. Пикассо Гертрудын үзэс­гэлэнгээр олонтаа очсоор түүний хамгийн хайртай зураач нь болжээ. Герт­руда хөргөө зуруулахаар Пикассо дээр олон орж ирдэг байсан боловч тэрээр будгаа янзалж суусаар бүүр сүүлд өөрийн сэтгэмжээр Гертрудаг зурдаг болжээ. Баг өмсгөсөн эдгээр хөрөг хүмүүст таалагдсангүй. Харин Пабло “Бүгд л эдгээр хөрөг эзэнтэйгээ адил болсонгүй гэх юм. Энэ бол юу ч биш. Хамгийн чухал нь Гертруда өөрөө хөрөг зураг­тайгаа адилхан болно” гэж ярьжээ. Нээрээ ч түүний ярьснаар болсон гэдэг. Ингээд тэр есөн жил “Маск” хэлбэрийн зургаар оролдож шинэ чиглэл гаргажээ. Энэ хугацаанд Пикассо Брактай учирч, эгэл жирийн урлагийг сонирхож, хэлбэр дүрс­лэлийг хялбарчлан хагаслаж илтгэх оролдлого хийжээ. Үүний үр дүнд ку­бизм үүссэн байна. Уламжлал ёсоор зургийн арга барилаа сольсон нь гэр орон, ойр дот­ны хүнээ ч солиход хүргэжээ. 1909 онд Фернанда тэр хоёр шинэ байшинд амьдрах болж, энэ үеэс тэдний дурлалын гал унтарч эхлэв. Пикассо дурлалаас амархан уйд­даг нэгэн байсан бөгөөд хэзээ ч шинэ бүсгүйтэй танилцахаас татгалз­ддаггүй байсан гэж анд нөхөд нь дурс­сан байдаг. Эмэгтэй хүн түүний хувьд уран бүтээлийнх нь нарийн нандин чавхдас болдог байсан юм. Олон нийтийн зүгээс түүний энэ явдалд ихээхэн эгдүүцдэг байсан ч гайхамшигт уран бүтээлийнх нь өмнө бишрэн хүндэтгэж тэргүүнээ эрхгүй бөхийн хүндэлдэг байлаа. 1912 оноос Пикассогийн зурагт ЭВА үзэгдэх болов. ЭВА гэдэг нь жижигхэн биетэй Марсель Гумберт хэмээх эмэгтэй юм. Харамсалтай нь энэ эмэгтэй Пикассогийн эмх замбараагүй амьдралыг тэвчилгүй 1915 онд сүрьеэгээр нас баржээ. 1917 онд суу билэгт эр маань Рим хотод Ольга Коклова хэмээх нэгэн орос генералын охиныг анхааралдаа авлаа. Ольга балетын урлагаар амжилтад хүрэх боломж байсан боловч алдар нэрд хүрэх замаа золиослон орхиж 1918 онд Пикассотой гэрлэжээ. Ингээд тэд Парисын өртөг ихтэй байранд суурьшив. Мөн л зураачийн арга барил өөрчлөгдөж, дахин өөр хүний төрхийг зурах боллоо. Харин энэ удаад тэдгээр нь сонгодог үзэмжтэй болсон байлаа. === Кубизм холдсон нь (1916-1924 он) === 1921 онд хүү Паоло нь төрж, Пикассогийн уран бүтээлд “эх үр”-ийн сэдэв зонхилох болов. Тэр хүүгээ хайрлан энхрийлж, Арлекиногийн хувцастайгаар зур­даг байлаа. Гэвч Паоло өсч том болоход нь Пикассогийн сонирхол буур­ч анхаарахаа больжээ. Паоло буруу замд орж мансууруулах бодис хэрэглэж яваад эрдэнэсийн дэлгүүр ухсан хэргээр баригдсан байна. Пикассо 1927 онд метроноос гарч явсан 17 настай шаргал үстэй охиныг ажиглажээ. Пикассо түүний төгс үзэсгэлэнг хармагцаа биширсэн гэдэг. Тэгээд шууд гараас нь шүүрч бариад “Би Пикассо байна. Хоёулаа гайхамшигт зүйлсийг хийе” гэжээ. Тэр үед Мари Терез Вальтер урлаг, уран зураг огт сонирхдоггүй, Пикассо гэж хэн байдгийг ч мэддэггүй бай­жээ. Гэвч зураачийн өөрийг нь гэсэн өвөрмөц хүсэлд аргагүй автсан байна. Энэ мөчөөс Ольга, Мари Терез хоёр жинхэнэ дайснууд болцгоов. Пабло амралтын өдрүүдийг эхнэр хүүхэд­тэйгээ өнгөрөөх боловч цаг ямагт Мари Терезтэй учирдаг байлаа. Пикассо Маритай байхдаа жинхэнэ эротизмыг мэдэрч, эдэлдэг байлаа. 1974 онд нэгэн сурвалжлагч Мари Терезээс Пикассо хэрхэн ажилладаг байсан тухай асуухад, “Тэр эхлээд эмэг­тэй хүнийг хүчирхийлдэг, да­раа нь зургаа зурдаг байлаа. Цаа­дах эмэгтэй нь хэн байхаас шалтгаалахгүйгээр тэр ямагт ингэж л ажил­­лах хүчээ олдог байсан” гэжээ. 1935 он хүртэл Пабло Ольгатай амьдарч байхад нь Мари үргэлж ха­жууд нь байж уран зургуудад нь дүрслэгддэг байв. 1935 онд Мари Терез охин Майягаа төрүүлж, Пикассо дахин хүүхдэд хайр халамжаа зориулан, ахиад л эхийг нь тоохоо больж эхлэв. Мари, Пабло хоёр долоо хоног­т хэд хэдэн удаа уулзаж, хайрын захидал бичилцэж байсан боловч Пикассогийн анхаарлыг сюр­реалистуудын шүтээн болсон зураач бүсгүй Дора Маар татах болжээ. Тэр хоёр Парисын кафед байнга уулзаж, Пикассо хүүхний хар үс, сайхан уруул, эршүүд занд нь хэт дурласан байна. Ингээд зургуудад нь шинэ дүр, чичирхийлж долгионтсон шинэ өнгө гарч ирлээ. Дора улс төр сонирхдог, Пикассог коммунист болгохыг хичээдэг байв. 1944 онд насан өндөр болсон боловч зургууд нь нэлээд эротик өнгө аястай болж эхэлжээ. Тэртээ нэгэн цагт Гертруда Стайн хөрөгтэйгээ адилхан болсон шиг Жаклин бас эзэндээ үнэнч дорнын хүүхэн шиг номхон хүлцэнгүй, тэнэгдүү бүсгүй болж хувирсан байна. Зөвхөн 1960 онд тэрээр Пикассогийн зурагт 160 удаа дүрслэгджээ. Пикассо Каннд амьдрах болсноор гадаад ертөнцөөс харьцаагаа бараг тасалжээ. Бүгд л үүнд хартай Жаклиныг буруутгаж байлаа. Тэр л дөрвөн хүүхэд, таван ачийг нь аавтай нь уулзуулдаггүй гэнэ гэж ярьцгааж байв. 1963 онд Клод, Палома хоёр аавынхаа төрсөн өдрийг хамт тэмдэглэсэн нь бараг сүүлчийн уулзалт нь байжээ. Үүнээс хойш тэр хоёр Пикассогийн ордны хаалгаар ганц ч удаа орж чадаагүй байна. Клод шинэхэн ханилсан америк эхнэртэйгээ ирээд ч орж чадсангүй. Хамгаалалтынхан нь эзнээ үргэлж гэртээ алга гэдэг байлаа. Нэгэн удаа ач хүү Паблито руу нь нохой тавьжээ… Яалтай ч билээ дээ. Жаклин зөвхөн нөхрийнхөө тушаалыг биелүүлж байв. Тийм гайхамшигт хүнээс гарамгүй бүдүүлэг, боловсон бус гэхэд багадахаар этгээд авир нь Пикассог олон сайн хүнийг өөрөөсөө дөлөхөд хүргэдэг байсан. Гэхдээ л түүнд урьдийн адил бүсгүйчууд ухаанаа алдтал дурладаг, уран бүтээлийнх нь сахиусан тэнгэрүүд хэвээрээ л байлаа. Нас өндөр гарсан ч бүтээлүүд нь уран зургийн ертөнцийн жинэхэн шуугиан болж Испанийн нэрийн хуудас болдог байсан юм. Гэвч байдал өөрчлөгдсөн. Яваандаа улам бүр ертөнцөөс тасрах болов. Пикассод 92 хүртлээ ажиллахын тулд чимээгүй тайван орчин, Жаклин хоёр л хэрэгтэй байжээ. “Надад хийх зүйл маш их байна. Гэтэл амьдрах хугацаа маш бага үлдлээ” гэж тэр ярьж байв. Түүний үхэхдээ айж, харамсч байсан зүйл нь зураг, урлан болоод эмэгтэй хүнээс салах явдал байлаа. Нэгэн удаа Пабло Франсуазе Жилод “Намайг үхэхээр усан онгоцны сүйрэл болно. Тэр том онгоц живэхлээр түүний хамт олон хүн үхэх болно” гэжээ. === Амьдралын сүүлийн жилүүд (1945-1973 он) === 1973 оны наймдугаар сард Пикас­сог сүүлчийн замд нь үдэх өдөр ёс­лолын ажиллагаанд нь уригдаагүй нэг ач нь хор ууж гурван сарын дараа нас баржээ. 1975 онд хүү Паоло нь мансууруулах бодис, архины хордлогоор 54 насандаа өөд болжээ. Үүнээс яг хоёр сарын дараа бараг хагас зууны турш Пикассогийн нууц амраг нь явсан Мари Терез Вальтер гараашдаа өөрийгөө дүүжилж, 1986 онд Жаклин Роке өөрийгөө буудаж нас барсан байна. Суут хүний үхлийн төлбөр гэж ийм байдаг ажээ. Хэдийгээр Пикассогийн хувийн амьдралд олон бүсгүйчүүд орж гарч байсан ч хамгийн нандин хүмүүс нь хүү Паоло, Мари Терез хоёр нь л байлаа. Тэр хорьдугаар зууны уран зургийн аугаа их өндөрлөгийг удтал эзэгнэсэн ч түүнээс хойш хэдэн арван жилийн турш эдүгээг хүртэл хаанчилсаар л байна. Өнөөдөр уран зургийн кубизмын урсгалыг сонгодог төлөөлөгч нь болох Пикассогүйгээр, сюрреализмыг Сальвадор Далигүйгээр төсөөлөхийн аргагүй юм. Хорьдугаар зууны аугаа зураачид болох Матисс, Пуссен, Руссогийн дэргэд тэрээр өөрийн урлагийн сүмбэр уулыг босгож чадсан билээ. Нөгөөтэйгүүр бараг бүтэн зуун жил наслахдаа бусад аугаа зураачдыг бодвол баян чинээлэг, элбэг хангалуун амьдралтай нэгэн байснаараа ихээхэн онцлог хүн байлаа. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pablo Picasso}} {{DEFAULTSORT:Пикассо, Пабло}} [[Ангилал:Пабло Пикассо| ]] [[Ангилал:Испанийн уран зураач]] [[Ангилал:Испанийн уран барималч]] [[Ангилал:Керамикч]] [[Ангилал:Кубизмын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Парисын уран зураач]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Францын Коммунист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Малагагийн хүн]] [[Ангилал:Испаничууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] dltaznqz8w5tk66djmny41bknpaj1t6 0 7780 865229 849616 2026-08-06T14:22:33Z Enkhsaihan2005 64429 865229 wikitext text/x-wiki [[file:Marshal of the USSR 1976 CPA 4554.jpg|thumb|Рокоссовский (1976)]] [[Файл:Маршал Советского Союза дважды Герой Советского Союза Константин Константинович Рокоссовский.jpg|thumb|ЗХУ-ын маршал Константин Рокоссовский (1889-1968)]] '''Константин Константинович Рокоссовский''' нь ([[1896|1889]] оны [[12 сарын 21|2 сарын 21]] - [[1968]] оны [[8 сарын 3]]) - польш гаралтай [[ЗХУ-ын маршал]], Польшийн маршал, ЗХУ-ын хошой баатар, цэргийн зүтгэлтэн, нэрт жанжин хүн байсан. ==Амьдрал== Эцэг Ксаверий Юзеф Рокоссовский (1853—1902), төмөр замын ажилчин байсан. Эх нь Антонина Овсянникова (1860—1911). Хуучин тооллоор [[1896]] оны 9-р сарын 3-нд Брест мужийн Телеханы хотод /Великие Луки-д төрсөн гэж мөн үздэг/ төрсөн. 1909 онд [[Варшав]] хотын 4 жилийн дунд сургууль төгсөөд оймсны нэхмэлийн үйлдвэрт ажилласан. 1911 онд эх нь нас барж бие даан ажиллах хэрэг гарч 1914 он хүртэл хамаатан Стефан Высоцкийгийн засварын газар чулуу өнгөлөгчөөр ажилласан байна. [[1914]] оны 8 -р сараас 1917 -р сард 12 сард Каргопольшийн драгуны хороонд цэргийн алба хаажээ. 1915 онд тэдний цэргийн хороо Литва руу германчуудтай дайтхаар очиход К.Рокоссовский "3 дугаар зэргийн Георгийн загалмай" хүртсэн байна. Варшав орчмын тулаанд орж байсан бөгөөд морь унаж, винтов буу эзэмшиж, сэлэм ашиглаж сурсан байна. [[1917]] оны 10-р сард [[Улаан Арми|Улаан Армийн]] эгнээнд сайн дураар оржээ. [[1918]] оны 10 -р сард Уралын 1-р морьт хорооны сумангийн захирагч байв. 1919 оны 6 -р сард Уралын 2-р морьт дивизионы захирагч болсон. [[1919]] оны 10 -р сарын 4 -д Вакорин өртөөний дэргэд болсон тулалдаанд гарамгай гавьяа байгуулсан тул К.Рокоссовский Улаан тугийн одогоор анхлан шагнагджээ. 1920 оны 1-р сард Зөвлөлтийн 30-р морьт хорооны захирагч болж 1921 онд Монголын нутагт цагаатныг дарах цэргийн ажиллагаанд оролцож байжээ .[[1920]] оны 9-р сард 35 -р хорооны захирагч болсон байна. [[1921]] оны 6-р сарын 2 -нд Желтурин тосгоны дэргэд болсон байлдаанд шархадаж улаан тугийн одонгоор анх шагнагджээ. [[1922]]- 1924 онд [[Өвөр байгал]] дахь Кубаны 5-р тусгай бригад командлав. [[1923]] оны 4-р сарны 30-нд Юлия Петровна Бармина-тай гэрлэж 1925 оны 6 дугаар сарын 17-нд Ариадна гэж охинтой болжээ. [[1924]] оны 9-р сараас 1925 оны 8-р сард Морьт цэргийн дээд курст Г.К.Жуков, А.И.Ерёменко нарын хамт сонсогч байжээ. 1926 оны 7-р сараас 1928 оны 7-р сарын хооронд '''[[Монгол|Монголд]] Улаанбаатарт 1 дүгээр Морьт дивизид сургагч-зааварлагч хийж байжээ.''' 1929 оны 1-р сараас 4-р сар хүртэл М.Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн Академийн дэргэдэх Цэргийн удирдах бүрэлдэхүүний курст сурсан байна. [[1929]] оны 11 сард [[Дорнод хятадын төмөр зам|Дорнод-Хятадын төмөр замд]] Хятадын милитаристудыг бут цохиход гарамгай гавьяа байгуулж улаан тугийн одонгоор 3 дахь удаагаа шагнуулав. [[1930]] - [[1931]] онд Английн пролетари нарын нэрмжит Самарын 7-р морьт дивизийг командлав. [[1932]] - [[1935]] онд Өвөр Байгалд дахин очиж Кубаний 15-р морьт дивизийг командлав. [[1936]] онд Псков дахь 5-р морьт корпусын захирагчаар ажилав. === Хэлмэгдүүлсэн нь === 1937 оны 8-р сарын 17-ноос 1940 оны 4-р сарын 4-ний өдөр хүртэл Ленинград мужийн Улсыг Аюулаас хамгаалах Ерөнхий газрын дотоод шоронд хоригдсон байна. Энэ үеэр түүнийг тамлан зөвөөсөж мэдүүлэг авсан боловч тэрээр өөрийнхөө болон бусдын эсрэг буруу мэдүүлэг өгөөгүй байна. [[Семён Тимошенко|С.Тимошенко]], [[Семён Будённый|С.Будённый]], [[Георгий Жуков|Г.Жуков]] нарын [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинд]] өргөдөл гаргаж батлан даасаны улмаас түүнийг сулласан байна. 1937 оны 6 дугаар сарын 27-ны өдөр Зөвлөлт Холбоот Улсын Зэвсэгт хүчний Улаан армийн ахлах командлагч Константин Константинович Рокоссовскийг Эрүүгийн хуульд зааснаар "Ангийн сонор сэрэмж алдсан" хэмээн намаас хөөв. Түүний хувийн хэрэгт “комкор Касьян Александрович Чайковскийтэй (Н.И.Ежовын заавраар 1938 оны 7 дугаар сарын 29-ний өдөр цаазлуулж, 1956 онд цагаатгасан) нягт холбоотой байсан” гэх мэдээлэл байж. Мөн 1937 оны 7 дугаар сарын 22-ны өдөр “албан ёсны зөрчилтэйн улмаас" Улаан армиас халагдсан. Комкор Иван Семёнович Кутяков 2 дугаар зэргийн армийн командлагч Михаил Дмитриевич Великанов нар К.К.Рокоссовскийн эсрэг мэдүүлэг өгсөн аж. Түүнийг 1932 онд Өвөр Байгалийн Цэргийн тойргийн штабын тагнуулын хэлтсийн дарга байхдаа Харбин дахь Японы цэргийн төлөөлөгчийн газрын дарга Мичитаро Комацубаратай уулзсан гэж гэрчилжээ. 1937 оны 8 дугаар сард К.К.Рокоссовский Польш, Японы тагнуулын албатай холбоотой хэмээх хилс хэргээр баривчлагдан, худал мэдүүлгийн хохирогч болж, 2 жил 6 сар байцаагдсан байдаг. (хэргийн дугаар No25358-1937) Тэрээр 1937 оны 8 дугаар сарын 17-ны өдрөөс 1940 оны 3 дугаар сарын 22-ны өдрийг хүртэл Ленинград мужийн Шпалерная гудамжинд байрлах Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын харъяа Улсын Аюулгүй байдлын газрын Дотоод хорих ангид хоригдсон юм. Маршалын ач охины хэлснээр “К.К.Рокоссовскийг маш хэрцгий эрүүдэн шүүж, зодож байсан. Эрүү шүүлт, залхаан цээрлүүлэлийг Ленинград хотын Дотоод Хэргийн Ардын Комиссариатын хэлтсийн дарга Леонид Михайлович Заковский удирдаж байв. К.К.Рокоссовскийн есөн шүдийг нь цөм цохиж, (үүнээс хойш тэр төмөр шүдтэй болсон) 3 хавиргыг нь хугалж, хөлийнх нь хуруунуудыг алхаар цохин шатааж, улмаар 1939 онд шоронгийн хашаанд аваачиж цаазын ял гүйцэтгэж байгаа дүр үзүүлж хэргийг нь хүлээлгэх зорилгоор хий буудсан. Гэвч хожмын маршал К.К.Рокоссовский өөрийнхөө болон бусдын эсрэг худал мэдүүлэг өгч, хэнийг ч чирээгүй. Константин Константинович Рокоссовский хувийн хэрэгт нэмж “дайсантай холбоо тогтоон, эргэлзээ төрүүлж, намыг хууран мэхэлсэн” хэмээн тэмдэглэсэн гэдэг. Түүний тохсон зохиомол хэргээс болж гэмгүй олон хүмүүсийг баривчилжээ. 1939 оны 3 дугаар сард К.К.Рокоссовскийн хэргийг хянан хэлэлцсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын Дээд Шүүхийн Цэргийн зөвлөлийн 3 шүүгчийн нэг байсан Хууль зүйн хурандаа Ф.А.Климины хэлснээр “шүүх хуралдаан болсон ч түүний эсрэг мэдүүлэг өгсөн бүх гэрч нар аль хэдийн нас барсан байсан тул хэргийг нэмэлт мөрдөн байцаалтад буцаасан. 1939 оны намар 2 дахь шүүх хуралдаан болж, түүнд оноосон ялыг хойшлуулж шийдвэрлэсэн аж. Гэхдээ зарим таамаглалаар К.К.Рокоссовскийг хуаранд шилжүүлсэн. Энэ хугацаанд тэр Испанид Мигель Мартинес гэх нууц нэрээр цэргийн элчингээр ажиллаж байсан гэсэн хувилбар бий. 1940 оны 3 дугаар сарын 22-ны өдөр К.К.Рокоссовскийг маршал Семён Константинович Тимошенкогийн хүсэлтээр түүнд үүсгэсэн эрүүгийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгож суллав. Мөн С.К.Тимошенко, С.М.Будённый, Г.К. Жуков нараас И.В. Сталинтай уулзасаны дараа цагаатгасан байдаг. Удалгүй К.К. Рокоссовскийн албан тушаал, цэргийн цолыг буцаан олгож, намд эгүүлэн авчээ. Тэр Сочи дахь амралтын газарт гэр бүлийн хамт хаврыг өнгөрөөв. Мөн онд Улаан армид генерал цол олгох болсноор хошууч генерал цол хүртжээ. [[1940]] оны 12 -сараас 9-р механикжуулсан корпусын захирагч болов. 1941 оны 6 -р сарын 22 - 7 -р сарын 14 -нд [[Баруун-Өмнөд фронтод]] байлдав. 1941 оны 7 -р сарын 18 -нд Армийн бүлгийн командлагч,дараа нь [[16-р армийн]] командлагч байв. 1941 оны 9-р сарын 11-нд түүнд дэслэгч генерал цол хүртээжээ. [[1941]] оны 12-р сараас 1942 оны 3-р сард 16-р армийг командлан [[Москвагийн]] дэргэд тулалдав. 1942 оны 3-р сарын 8-нд Калуга мужийн Сухиничи хотод хүнд шархдаж Москвад эмнэлэгт хэвтээд 5-р сарын 23-нд гарч 26 -нд Сухиничид эргэн очжээ. 1942 оны 7 -р сарын 14 -нд [[Брянскийн фронтын]] командлагч, 10 -р сарын 1 -нд [[Донын фронтын]] командлагч болов. [[1942]] оны 11 -р сараас [[1943]] онд [[Сталинрадын]] дэргэд их тулалдаанд оролцсон байна. 1943 оны 1-р срын 15-нд хурандаа генерал цол хүртээд 2-р сард [[Төвийн фронтын]] командлагч болжээ. 7 -р сард [[Курскийн цүлхэнд]] эл фронтыг командлан тулалдав. Түүний жанжины авъяас чадвар хурц тод илрэн гарсан байлдааны операци нь [[Белорусийн ажиллагаа (1944)|Белорусийн “Багратион” ажиллагаа]] байлаа. Тухайн үеийнхээ бүх цэргийн онолтой зөрчилдсөн, нэг бус хоёр чиглэлд гол цохилт өгөх К.Рокоссовскийн санааг байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахад оролцсон бүх генералууд Г6Жуков, Васильевский нар ч эсэргүүцэж байв. [[1944]] оны 6-р сарын 29 -нд [[ЗХУ-ын маршал]] болов. 11 -р сард [[Белоруссын 2-р фронтын]] командлагч болов. [[1945]] оны 1-р сараас 3-р сард Дорнод-Прусс, Дорнод-Помераны операцийн үед фронтын цэргийг удирдан оролцов. 1945 оны 4,5-р сард [[Төгсгөлийн операциудад|Төгсгөлийн опурациудад]] оролцов. 1945 оны 6 дугаар сарын 24-ны Москва хотын [[Улаан талбай|Улаан талбайд]] болсон Ялалтын ёслолын жагсаалыг командлах нэр хүндтэй үүргийг И.Сталин түүнд ноогдуулсан билээ. 1945 - 1949 -онд [[Бүгд Найрамдах Польш Улс|БНПАУ-]]<nowiki/>ын нутаг дахь Зөвлөлтийн цэргийг командлав. [[1949]] оны 11-р сараас 1956 оны 11-р сард БНПАУ-ын Ерөнхийлөгч Болеслав Берутын хүсэлтээр Польшийн Үндэсний батлан хамгаалах яамны сайд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч даргаар томилогдон ажилласан байна. [[1957]] -[[1968]] онд ЗХУ-ын БХЯ-нй орлогч сайд, [[Өвөр Кавказийн цэргийн тойргийн командлагч]], БХЯ-ны Ахлах дараа нь [[Ерөнхий шалган байцаагчаар]] томилогдов. [[1961]] онд ЗХУ-д сууж байсан Монголын [[Элчин сайд]] [[С.Лувсан]] [[Сүхбаатарын одон]] Москва хотод гардуулжээ. Сүүлд түүнийг Монголд ирэхэд Монгол улсын Батлан хамгаалах яамны сайд хурандаа генерал [[Жамъянгийн Лхагвасүрэн|Ж.Лхагвасүрэн]] Нүхтийн аманд монгол гэрт зоог барьж, монгол дээл бэлэглэсэн байна. 1968 оны 8-р сарын 3-нд түрүү булчирхайн хавдраар таалал төгсчээ. Түүний цогцосыг чандарлаад Москва дахь Кремлийн хананд оршуулжээ. Маршал К.К.Рокоссовский доод тушаалын хүмүүстэйгээ чин сэтгэлээсээ энгийн харьцдаг тэдний зөв санал санаачлагыг хөхүүлэн дэмждэг байсан нь бусад цэргийн жанждаас хамгийн их ялгардаг чанар гэгддэг байжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Konstanty Rokossowski}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд‎}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Рокоссовский, Константин}} [[Ангилал:Гулаг дахь хоригдол]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:Польшийн маршал]] [[Ангилал:Польшийн Нэгдсэн Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Кутузовын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1896 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] n973lthkekc4omuix45bso1n43elb6a 0 8290 865189 864048 2026-08-06T13:55:42Z Enkhsaihan2005 64429 865189 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Европ дахь улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Use dmy dates|date=July 2022}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Польш Улс | common_name = Польш | native_name = {{native name|pl|Rzeczpospolita Polska}} | image_flag = Flag of Poland.svg | flag_type = [[Польшийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | flag_border = Flag of Poland (normative).svg | image_coat = Herb Polski.svg | symbol_type = [[Польшийн төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|pl|Mazurek Dąbrowskiego}}<br />"[[Польшийн төрийн дуулал|Домбровскийн мазур бүжиг]]"<div style="padding-top:0.5em;">{{center|[[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg]]}}</div> | demonym = {{hlist|[[Польшууд‎]]}} <!-- Maps and coordinates -->| image_map = {{Switcher|[[File:EU-Poland (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Poland.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон |legend=EU-Poland.svg}} | capital = [[Варшав]] | coordinates = {{Coord|52|13|N|21|02|E|type:city}} | largest_city = capital <!-- Language -->| languages_type = [[Албан ёсны хэл]] | languages = [[Польш хэл]]<ref>[[s:en:Constitution of the Republic of Poland/Chapter 1|Constitution of the Republic of Poland]], Article 27.</ref> <!-- Population, ethnic groups -->| population_census = {{DecreaseNeutral}} 38,036,118<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-112022,4,145.html|title=Statistical Bulletin No 11/2022|website=Statistics Poland|access-date=23 December 2022}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 38 | population_density_km2 = 122 | population_density_sq_mi = 315.9 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | population_density_rank = 98 | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98% [[Польшууд‎]] | 2% бусад/хариулаагүй }} | ethnic_groups_year = 2011 | ethnic_groups_ref = <ref name="GUS97">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=36 |language=pl}}</ref> <!-- Religion -->| religion = {{ublist|item_style=white-space: |{{Tree list}} * 88.7% [[Христийн шашин]] ** 87.6% [[Польш дахь католик сүм|Католик]] ** 1.1% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} |2.4% [[Шашин шүтлэггүй байдал|шашингүй]] |0.2% [[Польш дахь шашин шүтлэг|бусад]] |8.7% хариулаагүй }} | religion_year = 2011 | religion_ref = <ref name="GUSRel">{{cite book |url=https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf |title=Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011 |trans-title=National-ethnic, linguistic and religious structure of Poland. National Census of Population and Housing 2011 |publisher=Central Statistical Office |year= 2015 |isbn=978-83-7027-597-6 |page=93 |language=pl}}</ref> <!-- Government type, leaders --> | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Польшийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Карол Навроцки]]}} | leader_title2 = [[Польшийн Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Дональд Туск]] | legislature = [[Польшийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Польшийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Сейм]] <!-- Events -->| sovereignty_type = [[Польшийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Польшийн христианчлал|Польшийн баптисм]] | established_date1 = 4 сарын 14, 966 он | established_event2 = {{nowrap|[[Польшийн хаант улс]]}} | established_date2 = 4 сарын 18, 1025 он | established_event3 = [[Польш-Литвын холбоот улс]] | established_date3 = 7 сарын 1, 1569 он | established_event4 = {{nowrap|[[Польшийн хуваалт]]}} | established_date4 = 10 сарын 24, 1795 он | established_event5 = {{nowrap|[[Хоёрдугаар Бүгд Найрамдах Польш Улс|Хоёрдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date5 = 11 сарын 11, 1918 он | established_event6 = {{nowrap|[[Цөллөгт байгаа Польшийн засгийн газар|Цөллөгт байгаа засгийн газар]]}} | established_date6 = 9 сарын 17, 1939 он | established_event7 = {{nowrap|[[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|Ардын Бүгд Найрамдах Улс]]}} | established_date7 = 2 сарын 19, 1947 он | established_event8 = {{nowrap|[[Польшийн түүх (1989–одоо үе)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]]}} | established_date8 = {{nowrap|12 сарын 31, 1989 он}}<ref>{{cite web|url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19890750444|title=The Act of December 29, 1989 amending the Constitution of the Polish People's Republic.|publisher=Internetowy System Aktów Prawnych|access-date=18 October 2020}} {{in lang|pl}}</ref> <!-- Area -->| area_km2 = 312696 | area_footnote = <ref>{{cite web|url=http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html|title=Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 roku|last=GUS}}</ref> | area_rank = 69 | area_sq_mi = 120,696.41 <!-- Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]. --> | percent_water = 1.48 (2015)<ref>{{cite web |title=Surface water and surface water change |access-date=11 October 2020 |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> <!-- GDP -->| GDP_PPP = {{increase}} $1.705 их наяд<ref name="IMFWEOPL">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=964,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2023&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 21 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $45,343<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 41 | GDP_nominal = {{increase}} $748.8 тэрбум<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 22 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,912<ref name="IMFWEOPL" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 50 <!-- Gini -->| Gini = 27.2 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> <!-- HDI -->| HDI = 0.876<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref>{{cite web|url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|access-date=11 September 2022|date=8 September 2022|format=PDF|last1=Nations |first1=United}}</ref> | HDI_rank = 34 <!-- Currency -->| currency = [[Польш злоты|Злоты]] | currency_code = PLN <!-- Time zone, date format, other -->| time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун | calling_code = [[Польш дахь утасны дугаар|+48]] | cctld = [[.pl]] }} '''Польш''' буюу албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Польш Улс''' ({{lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}) — [[Төв Европ|Төв]] [[Европ]]т оршдог [[улс]]. Хүн ам нь 2022 оны байдлаар 38 сая орчим байсан бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 33-т жагсдаг. Нийт иргэдийн 80 орчим % [[Католик шашин|католик шашинтай]]. Нийслэл нь -[[Варшав]] хот үүнээс гадна [[Краков]], [[Лодзь]] буюу [[Лодзь]], [[Вроцлав]], [[Познань]], [[Шчецин]], [[Гданьск]] зэрэг том хотуудтай. Улсын албан ёсны хэл нь -[[польш хэл]]. Польш улс Монгол улстай 1950 оны 4-р сарын 14-нд дипломат харилцаа тогтоосон. == Байршил == Польш улс [[Балтын тэнгис]] [[Карпатын нуруу]] хооронд орших бөгөөд зүүн хойд талаараа [[Оросын Холбооны Улс]] ([[Калининград муж|Калининград мужтай]] 210 км), [[Литва]] (104 км), зүүн хэсгээрээ [[Беларусь]] (418 км), зүүн урдуураа [[Украин]] (535 км), өмнөд талаараа [[Словак]] (541 км), урдуураа [[Чех]] (796 км), баруун талаараа [[Герман]] (467 км) гэх 7 улстай хуурай газраар хиллэдэг. Польшийн нийт газар нутаг нь 312,696 км² бөгөөд үүгээрээ дэлхийд 69-д, Европт 9-т ордог буюу [[Монгол Улс|Монгол Улсаас]] 5 дахин бага юм. == Түүх == [[Зураг:2017-07-30-21h55m18.jpg|thumb|left|[[Краков]], Хааны ордон]] [[Зураг:Warsaw palace.jpg|thumb|left|[[Варшав]], Хааны ордон]] 966 онд захирагч [[I Миешко]] [[Католик шашин]] хүлээн авч Польш улс анх бүрэлдэн тогтсон гэдэг. Польш нь 1025 онд Вант улс болсон бөгөөд 1569 онд Литвын гүнлигтэй холбоо байгуулж нэгдсэнээр [[Польш-Литвын холбоо|Польш-Литвын холбоот улсыг]] байгуулжээ. Польшид Европ тив дахь анхны [[1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн Хууль|1791 оны тавдугаар сарын 3-ны Үндсэн хууль]] баталсан байна. Энэ холбоот улс нь 1795 онд нурж, газар нутгийг нь [[Прусс]], [[Орос]], [[Австри]] гурван улс хувааж авчээ. Польш нь 1918 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа [[Версалийн гэрээ|Версалийн Гэрээний]] дагуу тусгаар тогтнолоо олж авсан боловч [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]д [[Нацист Герман]], [[ЗХУ]] хоёрт ээлжлэн эзлэгдэж тусгаар тогтнолоо дахин алдсан гэж үздэг. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] үеэр Польш нь 6 сая гаруй иргэнээ алдсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа ЗХУ-ын удирдлага дор "[[Зүүн эвсэл]]"-ийн [[социализм|Социалист]] буюу [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс]] болсон байна. 1989 онд [[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]] хөдөлгөөний ачаар коммунист дэглэм нуран унаж Польшийн шинэ Үндсэн Хуулинд зааснаар "Польшийн гурав дахь Бүгд найрамдах улс" бий болжээ. Польш нь 16 аймаг буюу войевүдство-с ({{lang-pl|województwo}}) бүрэлдсэн нэгдмэл бөгөөд [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] орон юм. Польш Улс нь анх [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]] байгуулахад оролцсон 51 гишүүний нэг бөгөөд 1999 оны 3-р сарын 12-ноос [[НАТО]], 2004 оны 5-р сарын 1-ээс [[Европын Холбоо|Европын Холбооны]] гишүүн бөгөөд 2007 оны 12-р сарын 21-нээс [[Шенгений бүс|Шенгений орнуудын]] нэг болсон. Эдийн засгийн тогтвортой хөгжилтэй, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн орон. Польшийн [[мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] [[Польш злот|злот]] гэдэг. 1 злот нь 0.27 орчим ам доллартай тэнцэх ханштай. Задгай мөнгийг нь грош гэнэ. == Хүн ам == Польш улсын хүн ам 2024 оны байдлаар 37 сая 563 мянга байв. Орчин үеийн Польш бол дэлхийн хамгийн том нэг үндэстнээс бүрдсэн улсуудын нэг юм. 2021 оны хүн амын тооллогоор Польшийн хүн амын 98.84 % нь өөрсдийгөө [[Польшууд|польш үндэстэн]] гэж тодорхойлсон бөгөөд 99.56% нь гэртээ Польш хэлээр ярьдаг гэж мэдэгджээ. Тус улсын хүн амын 3.8% нь өөрсдийгөө бусад үндэстэн гэж тодорхойлсон бөгөөд хамгийн том үндэстэн бол силезчууд (1.57%), кашубчууд (0.47%), германчууд (0.38%), украинчууд (0.22%), белорусууд (0.15%), англичууд (0.14%), америкчууд (0.07%), италичууд (0.07%), еврейчүүд (%), 5.0.5. (0.04%) юм. Сүүлийн жилүүдэд Польшийн хүн амын тоо цагаачлал нэмэгдэж, төрөлт буурсантай холбоотойгоор аажмаар буурч байна. Тус улс [[Европын Холбоо|Европын Холбоонд]] элссэний дараа олон тооны польшууд ажил хайж Баруун Европын орнууд руу түүний дотор Англи руу гол төлөв цагаачилжээ. == Төрийн байгуулалт, засаг захиргаа == Польш улс нь төрийн байгуулалтын хувьд парламентын (Сенат, [[Сейм]]) засаглалтай. Ерөнхийлөгч нь [[Карол Навроцки]]. Ерөнхий сайд — [[Дональд Туск]]. Польшийн нэгдүгээр түвшний (том) [[засаг захиргааны нэгж]] [[польш хэл|польшоор]] ''"województwo"'' гэдэг. Үүний эртний утга нь монголоор «цэргийн ноёны эзэмшил нутаг» гэнэ. "Орос-Монгол толь" (1982)<ref name="нэр">[[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэн]], А.Лувсандэндэв нарын зохиосон "Орос-Монгол толь"-ын 1982 оны II хэвлэл.</ref>-т ''воевод'' - «мужийн цэргийн ноён» гэж, ''воеводство'' - «муж» гэж орчуулагдсан байдаг. 1999 оноос доорх нэр бүхий 16 муж болон өөрчлөн байгуулагджээ<ref>{{Cite web |url=http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |title=Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa (Dz.U. z 1998 r. Nr 96, poz. 603) |access-date=10 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-date=4 Долдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190704131824/http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19980960603 |url-status=dead }}</ref>: Мужууд нь цаашлаад повят, гмин гэж хуваагддаг байна. {{Colonnes|taille=18| # [[Зураг:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Бага Польш муж|Бага Польш]] - төв хот нь [[Краков]] # [[Зураг:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|20px]] [[Варми-Мазури муж|Варми-Мазури]] - төв хот нь [[Ольштын]] # [[Зураг:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Доод Силези муж|Доод Силези]] - төв хот нь [[Вроцлав]] # [[Зураг:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Их Польш муж|Их Польш]] - төв хот нь [[Познань]] # [[Зураг:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Куяви-Помор муж|Куяви-Помор]] - төв хот нь [[Быдгощ]] # [[Зураг:POL_województwo_łódzkie_COA.svg|20px]] [[Лодзь муж|Лодзь]] - төв хот нь [[Лодзь]] # [[Зураг:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Люблин муж|Люблин]] - төв хот нь [[Люблин]] # [[Зураг:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Любуш муж|Любуш]] - төв хотууд нь [[Зелёна-Гура]], [[Гожув-Велькопольски]] # [[Зураг:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Мазови муж|Мазови]] - төв хот нь [[Варшав]] # [[Зураг:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Ополе муж|Ополе]] - төв хот нь [[Ополе]] # [[Зураг:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Өрнөд Помор муж|Өрнөд Померан]] - төв хот нь [[Шчецин]] # [[Зураг:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] (Карпатынзах) - төв хот нь [[Жешув]] # [[Зураг:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Подласки муж|Подласки]] (Ойнзах) - төв хот нь [[Белосток]] # [[Зураг:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Помор муж|Помор]] - төв хот нь [[Гданьск]] # [[Зураг:POL_wojewodztwo_świętokrzyskie_COA.svg|20px]] [[Свентокшишки муж|Свентокшишки]] - төв хот нь [[Кьелце]] # [[Зураг:POL_województwo_śląskie_COA.svg|20px]] [[Силези муж|Силези]] - төв хот нь [[Катовице]] }} {| class="wikitable sortable" !Аймаг/Воевудство !Нийслэл !Газар нутаг(км²) 2018 он !Хүн ам 2018 он ! align="right" |автомашины дугаарын тэмдэглэл |- |Доод Силези |Вроцлав | align="right" |19 947 | align="right" |2 898 525 | align="center" |D |- |Куяви-Поморын |Быдгощ Торунь | align="right" |17 972 | align="right" |2 069 273 | align="center" |C |- |Люблин |Люблин | align="right" |25 122 | align="right" |2 103 342 | align="center" |L |- |Любуш |Гожув-Велькопольски¹⁾ Зелёна-Гура²⁾ | align="right" |13 988 | align="right" |1 010 177 | align="center" |F |- |Лодзь |Лодзь | align="right" |18 219 | align="right" |2 448 713 | align="center" |E |- |Бага Дольш |Краков | align="right" |15 183 | align="right" |3 413 931 | align="center" |K |- |Мазови |Варшава | align="right" |35 558 | align="right" |5 428 031 | align="center" |W |- |Ополе |Ополе | align="right" |9412 | align="right" |980 771 | align="center" |O |- |Доод Карпат |Жешув | align="right" |17 846 | align="right" |2 125 901 | align="center" |R |- |Подласки |Белосток | align="right" |20 187 | align="right" |1 176 576 | align="center" |B |- |Помор |Гданьск | align="right" |18 321 | align="right" |2 346 717 | align="center" |G |- |Силези |Катовице | align="right" |12 333 | align="right" |4 508 078 | align="center" |S |- |Свентокшиски |Кельце | align="right" |11 711 | align="right" |1 230 044 | align="center" |T |- |Варми-Мазури |Ольштын | align="right" |24 173 | align="right" |1 420 514 | align="center" |N |- |Их Польш |Познань | align="right" |29 826 | align="right" |3 500 361 | align="center" |P |- |Өрнөд Поморын |Щецин | align="right" |22 897 | align="right" |1 693 219 | align="center" |Z |} == Хотууд == <gallery perrow="6"> Зураг:Pałac Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie 9.JPG|[[Варшав]] Зураг:Kraków_Sukiennice.jpg|[[Краков]] Зураг:5 Lublin 04.jpg|[[Люблин]] Зураг:Lublin Castle 5 Lublin 28.jpg|[[Люблин]] Зураг:Pałac Ogińskich..JPG|[[Седльце]] Зураг:Light Move Festival35(js).jpg|[[Лодзь]] Зураг:Poznan 10-2013 img10 Town hall.jpg|[[Познань]] Зураг:Pałac w Rogalinie (4).jpg|[[Рогалин]] хотын ойролцоо [[Познань]] Зураг:The Tall Ships’ Races 2017, Wały Chrobrego, Szczecin 01.jpg|[[Шчецин]] Зураг:2009-05-30-polska-by-RalfR-30.jpg|[[Шчецин]] Зураг:Katedra we Fromborku.JPG|[[Фромборк]] Зураг:Monumento Neptuno, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 05.jpg|[[Гданьск]] Зураг:Bazylika mariacka gdansk ubt.jpeg|[[Гданьск]] Зураг:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|[[Торунь]] Зураг:7-11 Grodzka Street in Bydgoszcz 01.jpg|[[Быдгощ]] Зураг:Rynek Starego Miasta We Wroclawiu (152991773).jpeg|[[Вроцлав]] Зураг:Wrocław - Archikatedra św. Jana Chrzciciela (1).jpg|[[Вроцлав]] Зураг:Teatr Polski w Bielsku-Białej 2.jpg|[[Бельско-Бяла]] Зураг:Muzeum Slaskie w Katowicach.jpg|[[Катовице]] Зураг:Zamość. Ratusz..jpg|[[Замосец]] </gallery> == Эдийн засаг == Польш бол хуучин социалист улс учраас 1990-ээд оны эхээр болсон улс төрийн өөрчлөлтүүд түүний эдийн засагт ноцтой нөлөөлсөн. Ийнхүү тухайн үед Ерөнхий сайд байсан [[Тадеуш Мазовецки]] болон [[Лешек Бальцерович]] нар эдийн засгийн "Шок эмчилгээ" хийж томоохон хувьчлалын давалгаа эхэлж, энэ үеэр төрийн өмчийн дийлэнх хувь нь хувийн мэдэлд шилжсэн юм. Хөгжиж буй эдийн засгийн тогтолцооны өргөн хүрээг хамарсан нөхцлүүд нь барууны олон хөрөнгө оруулагчдын сонирхлыг ихээхэн татсан нь Польшийн эдийн засгийг Европын бүх зах зээлд чухал ач холбогдолтой болгосон байна. Хөгжингүй зах зээлийн эдийн засаг нь өрсөлдөөнийг илүүд дэмждэг байна. 2017 оны 9-р сарын 29-нд хөрөнгийн индексийг тооцоо гаргадаг "FTSE Group" санхүүгийн компани жил бүр зах зээлийн ангиллынхаа үр дүнг зарлахад Польшийн эдийн засгийг хөгжиж буй зах зээлээс хөгжингүй зах зээл рүү орж ахисан байна. Польш бол ийм статустай болсон анхны посткоммунист орон болсон юм. == Аж үйлдвэр == 2016 онд ДНБ-ий бүтцэд аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэлийн эзлэх хувь 38.5 хувь байв. Үүний зэрэгцээ аж үйлдвэрт хөдөлмөр эрхэлж буй хүмүүсийн тоо нийт хөдөлмөр эрхэлж буй хүн амын 30.4 хувийг эзэлж байна. Өсөлтийн хурд нь нийт эдийн засгийнхаас өндөр буюу 2016 онд ойролцоогоор 4.2% байна. Польшид чулуужсан ба хүрэн [[нүүрс]], [[байгалийн хий]], хүхэр, хужир, ширээний, чулуулаг ба калийн давс, асбест, төмөр, мөнгө, никелийн хүдэр, алт, цайр, [[занарын хий]] олборлодог. === Тэргүүлэх боловсруулах аж үйлдвэр === * механик инженерчлэл (Польш бол загас агнуурын хөлөг онгоц, цахилгаан галт тэрэг, ачаа болон суудлын вагон, зам, барилгын машин механизм, машин хэрэгсэл, хөдөлгүүр, электроник, аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж гэх мэт дэлхийн тэргүүлэгч үйлдвэрлэгчдийн нэг юм), * хар ба өнгөт (их хэмжээний цайрын үйлдвэрлэл) металлурги, * химийн бодис (хүхрийн хүчил, бордоо, эм, үнэртэй ус, гоо сайхны бүтээгдэхүүн, гэрэл зургийн бүтээгдэхүүн), * нэхмэл (хөвөн, маалинган даавуу, ноос), * хувцас, * цемент, * шаазан, вааран эдлэлийн үйлдвэрлэл, * спортын бараа (каяк, дарвуулт онгоц, майхан гэх мэт) үйлдвэрлэл. * модон тавилга үйлдвэрлэл == Польшийн уран зохиол == Эрт дээр үед орчин үеийн Польш улсад Померан, Полан, Вистулан, Масур болон бусад хүмүүс амьдардаг байжээ. Эдгээр ард түмэн 966 онд Христийн шашныг хүлээн авснаар бичгийн хэлтэй болсон. Византийн шашнаас ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа славян хэл дээр байсан бол Ромоос ирсэн Христийн шашинд литург болон бичвэр хоёулаа зөвхөн Латин хэл дээр байв. Ромоос Христийн шашныг хүлээн авсан Польшид лам хуврагууд, ялангуяа дээд зиндааны лам хуврагууд нь 12-р зуун хүртэл гадаад гаралтай хүмүүс, голчлон Герман, Чехээс бүрддэг байв. Хожим нь дээд лам хуврагуудын дунд аажмаар польш хүмүүс гарч эхэлсэн. Анхны Польш зохиолч нь Сандомир нутгийн уугуул Краковын хамба лам Винсент Кадлубек байв. "Шударга" хэмээх [[II Казимир]] хааны захиалгаар Кадлубек Польшийн түүхийг ([[Латин хэл|латин]]. ''Historia Polonica'') бичжээ. Кадлубекийн бүтээл нь 13-р зууны эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 15-р зууны хамгийн алдартай зохиолч болох Краковын канон Ян Двугош (1415–1480) нь Краковын академиас гарч ирсэн. Түүний гол бүтээл болох Польшийн түүх ([[Латин хэл|латин.]] ''Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae'') нь эртний үеэс эхэлж, зохиогч нас барах хүртэл үргэлжилсэн он дарааллын түүх юм. 16-р зууны эхний хагаст Польшийн уран зохиолд [[Латин хэл]] давамгайлж байв. Зөвхөн алдартай номууд л Польш хэл дээр бичигдэн гарч байв. Польшийн анхны хэвлэмэл түүх болох ''Chronica Polonorum'' (Польшийн шастир)-ийг 1519 онд Мачей Миеховита латин хэлээр хэвлүүлжээ. [[Николай Коперник|Николай Коперникийн]] De revolutionibus orbium coelestium (Тэнгэрийн эрхсийн эргэлтийн тухай) номыг 1543 онд Латин хэлээр бичсэн бөгөөд түүний нэгэн цагт алдартай байсан өөр нэг бүтээл болох Optima monetae cudendae ratio (Зоосны шилдэг зарчмуудын тухай, 1526) мөн бичсэн байна. Польшийн анхны ном 1514 оноос хойшгүй, 1511 оноос өмнө [[Краков]] хотод хэвлэгдэн гарчээ. Польшийн уран зохиолын эцэг нь Польшийн язгууртны сэтгүүлзүйн ердийн төлөөлөгч Нагловицын [[Миколай Рей]] (1505–1569) юм. Рейгийн яруу найраг, зохиолын аль алиных нь бүх бүтээлүүд улс төрийн тэмцлийн зорилготой байсан. Язгууртны эрх ашгийг тууштай хамгаалагч Рейгийн зохиолууд нь язгууртнуудад ёс суртахуун, улс төрийн удирдамж өгч, өрсөлдөгчдийг нь шоолж байв. Эдгээр бүх Польшийн зохиолчид Польшийн утга зохиолын хэлийг гайхалтай хөгжүүлсэн боловч уран зохиолын илэрхийлэлийн тусгай хэлбэр болох агуу яруу найраг хараахан бий болоогүй байв. Үүнийг Радом мужийн чинээлэг язгууртан [[Ян Кочановски]] (1550–1584) бүтээсэн юм. Кочановский Италид боловсрол эзэмшиж, хожим нь Парист амьдарч байжээ. Тэрээр үзэсгэлэнтэй сонгодог латин хэлээр шүлэг бичдэг байсан боловч [[Адам Мицкевич|Адам Мицкевичийн]] оргил мандал хүртэл Польшийн уран зохиолд хосгүй агуу Польшийн яруу найрагч гэдгээрээ алдартай байжээ. Польшийн хамгийн агуу яруу найрагч, дэлхийн хамгийн агуу яруу найрагчдын нэг бол Польшийн романтизмын хүлээн зөвшөөрөгдсөн удирдагч [[Адам Мицкевич]] юм. Мицкевичийн бүтээлч хөгжлийн оргил үе нь түүний хамгийн боловсорсон бүтээл болох "Пан Тадеуш" яруу найраг юм. Уран сайхны ур чадвараараа дэлхийн утга зохиолын шилдэг бүтээлүүдтэй эн зэрэгцдэг ажээ. [[Юлиуш Словацки|Юлиуш Словаки]] (1809–1849) бол хамгийн гайхалтай, олон талын яруу найрагчдын нэг байв. Түүний 1833 онд хэвлэгдсэн анхны бүтээлүүд нь Байрон, Шекспир нарын хүчтэй нөлөөнд автсан бөгөөд түүний яруу найргийн суут ухааны олон талт шинж чанарыг харуулдаг. === Польшийн алдарт уран зохилчид === * [[Юзеф Конрад]], * Исаа́к Баше́вис-Зи́нгер, * Станислав Лем, * Анжей Сапковски, * Иоанна Хмелевска, * Болеслав Прус, * Влади́слав Ре́ймонт, * [[Хенрик Сиенкевич]], * Януш Леон Вишневски, * Мариа Конопницка, * [[Чеслав Милош]], * [[Адам Мицкевич]], * Элиза Ожешко, * Тадеуш Ружевич, * Константи Галчиньски, * Стефан Жеромски, * Вислава Шимборска, * Станислав Ежи Лец, * Ольга Токарчук. == Польшийн баяр ёслолын өдрүүд == * 1-р сарын 1 - "Шинэ жил" - ''Nowy Rok'' * 1-р сарын 6 - "Христийн ирсэн өдөр"- ''Trzech Króli'' - 1960 он хүртэл амралтын өдөр байсан, 2011 оноос дахин сэргээсэн. * Тогтмол өдөр байхгүй, шилждэг өдөр- Улаан өндөгний баяр (2 өдөр: Ням, Даваа гараг) - ''Wielkanoc'' * 5-р сарын 1 - "Хөдөлмөрийн баярын өдөр" - ''Święto Pracy'' * 5-р сарын 3 - "5-р сарын 3-ны Үндсэн хуулийн өдөр" - ''Święto Konstytucji 3 Maja'' * Ногоон баяр буюу Ариун Сүнсний буулт (Улаан өндөгний баяраас хойш 49 хоногийн дараа үргэлж ням гарагт) —''Zielone Świątki'' / ''Zesłanie Ducha Świętego'' * Христ бурханы бие өдөр (Улаан өндөгний баярын дараа 60 хоног, пүрэв гаригт тэмдэглэдэг) - ''Boże Ciało'' * 8-р сарын 15 - Мэри дарь эхийн өдөр- ''Wniebowzięcie NMP'' * 11-р сарын 1 - Бүх Гэгээнтнүүдийн өдөр - ''Wszystkich Świętych'' * 11-р сарын 11 — Польш улсын Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр — ''Święto Niepodległości'' * 12-р сарын 25, 26 - Христийн мэндэлсэн өдрийн баяр -''Boże Narodzenie'' == Мөн үзэх == * [[Вермахтын Польш руу хийсэн халдлага]] * [[Польшууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Polska|Польш}} {{Wiktionary}} * [https://www.gov.pl/ Польшийн засгийн газрын цахим хуудас] * [https://stat.gov.pl/ Польшийн статистикийн газар] == Эшлэл == <references /> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Польш| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] pmiahtxvtmxq9eqsytifmtmnolzwi0s 0 8627 865319 864440 2026-08-06T18:19:07Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865319 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] mt39kjlo7y8avlxnluhitokt9njny00 0 9091 865375 856006 2026-08-07T07:12:23Z Enkhsaihan2005 64429 865375 wikitext text/x-wiki {{short description|Европ дахь улс}} {{about|улсын|хэрэглээг|Унгар (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Унгар | common_name = Унгар | native_name = {{native name|hu|Magyarország}} | image_flag = Flag of Hungary.svg | flag_type = [[Унгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Hungary.svg | symbol_type = [[Унгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | symbol_width = 50px | national_motto = | national_anthem = {{native name|hu|"[[Унгарын төрийн дуулал|Himnusz]]"|italics=no}}<ref>{{cite web|url=http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|title=The Story Behind the Hungarian National Anthem|publisher=Jules S. Vállay|access-date=8 May 2017|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075407/http://magyarnews.org/news.php?viewStory=619|url-status=dead}}</ref><br />({{Lang-mn|"Төрийн дуулал"}})<br /><div style="display:inline-block;padding-top:0.4em;">[[File:Hungarian national anthem, performed by the United States Navy Band (1997 arrangement).mp3]]</div> | image_map = EU-Hungary.svg | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=Европын Холбоо |subregion_color=ногоон |legend=EU-Hungary.svg}} | capital = [[Будапешт]] | coordinates = {{Coord|47|26|N|19|15|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Унгар хэл]]<ref name="Flaw" /> | ethnic_groups = {{unbulleted list | 98.3% [[Унгарчууд‎]] | 3.2% [[Унгар дахь цыганууд|Цыганууд]] | 1.8% [[Унгарын германчууд|Германчууд]] | 0.4% [[Унгар дахь румынчууд‎|Румынчууд‎]] | 1% тунхаглаагүй<ref group="note">Унгарт хүмүүс олон угсаатан сонгож чадах тул нийлбэр нь 100% давж болно.</ref><ref name="census 2016">{{cite book|last=Vukovich|first=Gabriella|url=http://www.ksh.hu/docs/hun/xftp/idoszaki/mikrocenzus2016/mikrocenzus_2016_12.pdf|title=Mikrocenzus 2016 – 12. Nemzetiségi adatok|trans-title=2016 microcensus – 12. Ethnic data|language=hu|work=Hungarian Central Statistical Office|location=Budapest|year=2018|access-date=10 January 2019|isbn=978-963-235-542-9}}</ref> }} | ethnic_groups_year = 2022 тооллого | religion_year = 2011 тооллого | religion_ref = <ref name="Census2011det" /> | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |54.3% [[Христийн шашин|Христ]] |—39.0% [[Унгар дахь католик сүм|Католик]] |—11.8% [[Протестант урсгал|Протестант]] |—3.5% бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] |18.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|шашингүй]] |0.3% [[Унгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |27.2% хариулаагүй}} | demonym = [[Унгарчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Давамгайлагч намын систем|ноёрхогч-намын]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Унгарын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Форстхоффер Агнеш]] (үүрэг гүйцэтгэгч) | leader_title2 = [[Унгарын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Мадьяр Петер]] | leader_title3 = [[Үндэсний Ассамблейн даргын жагсаалт (Унгар)|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name3 = [[Форстхоффер Агнеш]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Унгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Унгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Унгарын гүнт улс]] | established_date1 = 895<ref>{{cite book|title=Encyclopedia Americana: Heart to India|url=https://books.google.com/books?id=igzYAAAAMAAJ|volume=1|year=2006|publisher=Scholastic Library Pub.|isbn=978-0-7172-0139-6|page=581}}</ref> | established_event2 = [[Унгарын хаант улс|Христийн хаант улс]] | established_date2 = 12 сарын 25, 1000 он<ref>University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, [https://books.google.com/books?id=xV7xAAAAMAAJ Studies in medieval and renaissance history], Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159</ref> | established_event3 = [[1222 оны Алтан бух]] | established_date3 = 4 сарын 24, 1222 он | established_event4 = {{nowrap|[[Мохачийн тулаан]]}} | established_date4 = 8 сарын 29, 1526 он | established_event5 = {{nowrap|[[Будагийн бүслэлт (1686)|Будаг чөлөөлөв]]}} | established_date5 = 9 сарын 2, 1686 он | established_event6 = {{nowrap|[[1848 оны Унгарын хувьсгал|1848 оны хувьсгал]]}} | established_date6 = 3 сарын 15, 1848 он | established_event7 = [[Австри-Унгар]] | established_date7 = 3 сарын 30, 1867 он | established_event8 = [[Трианоны гэрээ]] | established_date8 = 6 сарын 4, 1920 он | established_event9 = [[Унгарын түүх#Гуравдугаар бүгд найрамдах улс (1989 оноос)|Гуравдугаар бүгд найрамдах улс]] | established_date9 = 10 сарын 23, 1989 он | established_event10 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Вильнюсийн бүлгэм|нэгдэв]] | established_date10 = 3 сарын 12, 1999 он | established_event11 = [[Европын Холбоо]]нд [[2004 оны Европын Холбооны өргөжилт|элсэв]] | established_date11 = 5 сарын 1, 2004 он | area_km2 = 93,030<ref name=area>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|title=Hungary|publisher=CIA The World Factbook|access-date=27 March 2014|archive-date=12 Наймдугаар сар 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/|url-status=dead}}</ref> | area_rank = 108 | area_sq_mi = 35,919 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 3.7<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |title=CIA World Factbook weboldal |access-date=3 June 2009 |archive-date=12 Наймдугаар сар 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210812150943/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/hungary/ |url-status=dead }}</ref> | population_estimate = 9,678,000<ref>{{cite web|url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html|title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH)|website=www.ksh.hu|access-date=9 February 2022}}</ref>|| | population_estimate_year = 2023 | population_estimate_rank = 92 | population_density_km2 = {{#expr:9769526/93030 round 0}} | population_density_sq_mi = {{#expr:9769526/35919 round 0}} <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers|WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 78 | GDP_PPP = {{increase}} $427 тэрбум<ref name="IMFWEOHU">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=944,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=World Economic Outlook Database, April 2023|date=April 2023|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 54 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,907<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $188 тэрбум<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 58 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,385<ref name="IMFWEOHU"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 57 | Gini = 28.3 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=9 August 2021}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.846 <!--number only--> | HDI_year = 2021 | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 46 | currency = [[Унгарын форинт|Форинт]] | currency_code = HUF | time_zone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | date_format = жжжж.сс.өө. | drives_on = баруун | calling_code = [[Унгар дахь утасны дугаар|+36]] | patron_saint = [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]] | cctld = [[.hu]]{{ref label|aaa|a}} | footnote_a = {{note|aaa}} [[Европын Холбоо]]ны бусад гишүүн орнуудтай хамт [[.eu]] домэйныг мөн ашигладаг. | today = }} '''Унгар''' ({{lang-hu|Magyarország}}, ''Мажярорсааг''), албан ёсоор '''Унгар Улс''' нь [[Карпатын нам дор газар]]т орших [[Далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]], [[Төв Европ|төв]] [[Европ]]ын [[улс]] юм. Хуурай газраар [[Австри]], [[Словак]], [[Украин]], [[Румын]], [[Серби]], [[Хорват]], [[Словени]] улсуудтай хиллэдэг. 2024 оны байдлаар 9,603,634 хүн амтай, 93,036 км² газар нутагтай улс. Нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Будапешт]]. Унгар улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[НАТО]], [[Европын Холбоо]] болон [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ]]-ын гишүүн, [[Шенгений гэрээ|Шенгений гэрэнд]] нэгдсэн. [[Албан ёсны хэл]] нь [[Урал хэлний бүлэг|Урал хэлний бүлгийн]] [[Унгар хэл|унгар]] буюу мажяр хэл. Европын Холбооны 24 албан ёсны хэлний нэг боловч [[Энэтхэг-Европ хэлний язгуур]]т багтдаггүй. == Түүх == 235 оноос хойш Ромын эзэнт гүрэн бослого, өрсөлдөөн, эзэн хаадын хурдацтай өөрчлөлтөөс үүдэлтэй үймээн самууныг туулсан. Баруун Ромын эзэнт гүрэн 5-р зуунд герман овог аймгуудын нүүдэл, Карпийн шахалтын дор нуран унасан. Энэ үед Хүннү гүрнээс (370-469 он) Төв Европт олон нүүдэлчид ирсэн. Хүннү гүрний хамгийн хүчирхэг удирдагч нь [[Аттила хаан]] (434–453) байсан бөгөөд хожим Унгарын домогт гол дүр болсон хүн юм. Хүннү гүрэн задран унасны дараа Хүннү гүрний вассал байсан Зүүн Германы овог Гепидүүд Карпатын сав газарт өөрсдийн хаант улсаа байгуулсан нь Унгар байсан гэж үздэг. [[Кельтүүд|Кельт]] (НТӨ 450 оноос хойш) болон [[Эртний Ром|Ромын]] (НТӨ IX-IV зуун) үеэс хойш IX зууны сүүл үед мажааруудын удирдагч [[Арпад]] Унгар улсыг үндэслэн байгуулсан бөгөөд түүний гуч [[I Иштван]] 1000 онд [[Ром]]оос илгээсэн титмийг хүлээн авч хаан ширээнд суужээ. Унгарын Вант Улс дундаа бага сага тасалдалтай 946 жилийн турш оршин тогтносон. Зарим үед тус улс Өрнөдийн соёлын төвүүдийн нэг гэж тооцогдож байлаа. ХХ зуунд [[Унгарын хаант улс (1920–1946)]] залгаад дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа коммунист үе (1947-1989) тогтсон бөгөөд энэ үед гарсан [[1956 оны Унгарын хувьсгал]], 1989 онд Австритай залгаа хилээ нээж социалист орнуудын эвслийн бутралыг түргэсгэсэн зэрэг нь олон улсын анхаарлыг татсан юм. Одоо тус улс нь Парламентын Бүгд найрамдах засаглалтай (1989 оноос хойш). Өнөөдөр Унгар улс өндөр орлоготой эдийн засаг<ref>[https://archive.is/20120630221216/web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html%23High_income World Bank Country Classification], 2007</ref> болсон бөгөд зарим эдийн засгийн үзүүлэлтээрээ бүс нутагтаа тэргүүлдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |title=PowerPoint bemutató<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2015-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150914211037/http://www.amcham.hu/events/2008/20060326ICEG/Panel%201/Presentation_Retfalvi.pdf |url-status=dead }}</ref>. Тус улсын одоогийн зорилго нь [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]]-гийн стандартаар (тус улсын [[Хүний хөгжлийн индекс|ХХИ]]<ref>{{Cite web |url=http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |title=Microsoft Word - NHDP_HU_NSRF_en_r1.doc<!-- Bot generated title --> |access-date=2008-09-14 |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527200119/http://duihk.hu/fileadmin/user_upload/Dokumente/Wirtschaftsinfos/HU/Foerdermittel/2006-10-25_NFT2_en.pdf |url-status=dead }}</ref> дэлхийд 36-д орох бөгөөд улам бүр өссөөр байгаа билээ) хөгжингүй улс болоход оршино. Унгар нь сүүлийн арван жилд дэлхийн хамгийн их жуулчид очдог 15 газрын нэг байсан<ref>[http://index.hu/gazdasag/vilag/szmturizm07/ Index - Miért menjünk Magyarországra? Miért menjünk Szlovákiába?<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |title=Archive copy |access-date=2008-09-14 |archive-date=2007-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070423123629/http://www.mth.gov.hu/download.php?ctag=download&docID=185 |url-status=dead }}</ref>. Нийслэл [[Будапешт]] хот нь дэлхийн хамгийн үзэсгэлэнтэй хотуудын нэг гэж тооцогддог<ref>http://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/400bis.pdf</ref><ref>[http://www.worldheritagesite.org/sites/budapest.html Будапешт Дунай мөрний эрэг, Буда цайз, Андрасси өргөн чөлөөний хамт Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн - Зураг, мэдээлэл, аялал жуулчлалын сурвалжилгууд<!-- Bot generated title -->]</ref>. Тус улсад дэлхийн хоёр дахь том халуун [[Хэвиц нуур]], Төв Европын хамгийн том [[Балатон нуур]], Европ дахь хамгийн том байгалийн хээр байдаг. == Хүн ам == 2024 оны байдлаар Унгарын хүн ам 9,603,634 байв. Хүн амын дийлэнх нь унгарууд (8,314,029 буюу 2011 оны хүн амын 83.7%) юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор (хүмүүс гарал үүслээ олон үндэстнээр зааж болох тул эцсийн тооллого 100%-иас давсан) Унгарын хамгийн чухал үндэсний цөөнх нь германчууд (29,647 буюу 0.3%), цыганууд (131,951 буюу 1.3%), румынчууд (26,345 буюу 0.3%), словакууд (26,345 буюу 0.3%), хорватууд (23,561 буюу 0.2%), сербичүүд (0.2%) юм. Судалгаанд оролцогчдын 1,455,883 нь (тухайн үеийн хүн амын 14.7%) гарал үүслээ заагаагүй байна. Хөрш зэргэлдээ орнуудад, ялангуяа Словак, Украин, Румын (Трансильвани), Серби (Воеводина), Хорват зэрэг улсуудад Унгарын томоохон нийгэмлэгүүд байдаг. Унгарын томоохон хотууд — [[Дебрецен]], [[Сегед]], [[Мишкольц]], [[Печ]] болон бусад. == Төрийн тогтолцоо == Унгар бол парламентын Бүгд найрамдах улс юм. Хууль тогтоох байгууллага нь ард түмнээс 4 жилийн хугацаатай сонгогддог Төрийн чуулган ([[Унгар хэл|унгар.]] ''Országgyűlés'') юм. Төрийн тэргүүн Ерөнхийлөгч нь Төрийн чуулганаар 5 жилийн хугацаатай сонгогддог (''elnök'') юм. Гүйцэтгэх засаглал нь Унгарын Засгийн газар бөгөөд Ерөнхий сайд (''Miniszterelnök'') болон сайд нараас бүрддэг. Төрийн чуулганаар томилогдон түүний өмнө хариуцлага хүлээдэг байна. Үндсэн хуулийн хяналтын байгууллага нь Унгарын Үндсэн хуулийн шүүх юм. 2010 оноос хойш [[Орбан Виктор]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. ==Орон нутаг == {| class="wikitable" |- style="background-color:#ffd700;text-align:left" ! Газар (орон) <br> [[Зураг:HU NUTS 1.png|120px]] ! Муж (бүс) <br> [[Зураг:HU NUTS 2.png|120px]] ! Аймаг (хошуу) <br> [[Зураг:HU NUTS 3.png|120px]] ! Хүн ам <br> (2012) |- | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв газар) | rowspan=2 | [[Төв Унгар]] <br> (Унгарын төв муж) | [[Зураг:Coa Hungary Town Budapest big.svg |18px]] [[Будапешт]] || 1,740,041 |- | [[Зураг:FLAG-Pest-megye.svg|18px]] [[Пешт]] || 1,245,048 |- | rowspan=9 | [[Дунантуль]] <br> (Дунайн цаад газар) | rowspan=3 | [[Төв Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын төв муж) | [[Зураг:FLAG-Fejér-megye.svg|18px]] [[Фейер]] || 425,581 |- | [[Зураг:FLAG-Komárom-Esztergom-megye.svg|18px]] [[Комаром-Эстергом]] || 310,200 |- | [[Зураг:FLAG-Veszprém-megye.svg|18px]] [[Веспрем хошуу|Веспрем]] || 354,565 |- | rowspan=3 | [[Өрнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өрнөд муж) | [[Зураг:FLAG-Gyor-Moson-Sopron-megye.svg|18px]] [[Дьёр-Мошон-Шопрон]] || 451,827 |- | [[Зураг:FLAG-Vas-megye.svg|18px]] [[Ваш]] || 256,458 |- | [[Зураг:FLAG-Zala-megye.svg|18px]] [[Зала]] || 285,154 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Дунантуль]]<br> (Дунайн цаад<br>газрын өмнөд муж) | [[Зураг:Baranya Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Баранья]] || 388,907 |- | [[Зураг:FLAG-Somogy-megye.svg|18px]] [[Шомодь]] || 315,850 |- | [[Зураг:FLAG-Tolna-megye.svg|18px]] [[Тольна]] || 229,116 |- | rowspan=9 | [[Умард Альфёльд хоёр]]<br> (Умард газар ба<br> Нам доор газар) | rowspan=3 | [[Умар Унгар]] <br> (Унгарын умард муж) | [[Зураг:FLAG-Borsod-Abauj-Zemplén-megye.svg|18px]] [[Боршод-Абауй-Земплен]] || 678,261 |- | [[Зураг:FLAG-Heves-megye.svg|18px]] [[Хевеш]] || 305,336 |- | [[Зураг:FLAG-Nograd.svg|18px]] [[Ноград]] || 198,933 |- | rowspan=3 | [[Умар Альфёльд]] <br> (Умард нам доор газар) | [[Зураг:Hajdú-Bihar Flag(HUNGARY).png|18px]] [[Хайду-Бихар]] || 538,037 |- | [[Зураг:FLAG-Jasz-Nagykun-Szolnok.svg|18px]] [[Яс-Надькун-Сольнок]] || 383,128 |- | [[Зураг:Flag-Szabolcs-Szatmar-Bereg-megye.svg|18px]] [[Сабольч-Сатмар-Берег]] || 551,871 |- | rowspan=3 | [[Өмнө Альфёльд]] <br> (Өмнөд нам доор газар) | [[Зураг:FLAG-Bacs-Kiskun-megye.svg|18px]] [[Бач-Кишкун]] || 522,312 |- | [[Зураг:FLAG-Békés-megye.svg|18px]] [[Бекеш]] || 357,740 |- | [[Зураг:Flag of Csongrad-Csanad megye.svg|18px]] [[Чонград]] || 419,366 |- style="background: #f0f0f0;" | 3 газар || 7 муж || 19 аймаг + Будапешт || 9,957,731 |} == Эдийн засаг == Унгар бол дунд зэргийн хөгжсөн аж үйлдвэр-хөдөө аж ахуйн орон бөгөөд зах зээлийн шилжилт хийж дууссан байна. Унгарын гол экспорт нь машин бүтээн байгуулалтын бүтээгдэхүүн болон бусад үйлдвэрийн бараа юм. Унгарын гадаад худалдааны гол түнш нь Герман (2006 онд Унгарын худалдааны эргэлтийн 1/4-ээс илүү хувийг эзэлдэг). Унгарын хамгийн том банк бол OTP банк юм. Валют нь Унгарын форинт (forint) бөгөөд задгай мөнгө нь филер (fillér) юм. Форинтыг Унгарын Үндэсний Банк ([[Унгар хэл|унгар.]] Magyar Nemzeti Bank) гаргадаг. 2026 оны 1-р сарын 1-нээс эхлэн мэргэшсэн ажилчдын хувьд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 322,800 форинт буюу 1000 орчим америк доллар (цэвэр цалин 214,662 форинт), харин чадварлаг мэргэжлийн ажилчдын хувьд 373,200 форинт (цэвэр цалин 248,178 форинт) болсон. Тус улс тогтвортой зах зээлийн эдийн засагт амжилттай шилжсэн. Инфляци бага (3.2%) байна. Тус улс нь Европын Холбооны нэгдсэн зах зээлийн гишүүн юм. Эдийн засгийн өсөлтийн хурд харьцангуй өндөр, улсын өр багатай. === Аж үйлдвэр === * Унгарын хамгийн том газрын тос, байгалийн хийн компани — MOL. * Автомашин үйлдвэрлэл: ** Suzuki (Эстергом хотод); ** Audi (Дьёр хот) — хөдөлгүүр, Audi ТТ, «А3 седан»; ** Rába — автомашины эд ангийн үйлдвэр (Дьёр хот); ** Mercedes-Benz — Кечкемет хотод; ** Knorr-Bremse — Будапешт болон Кечкемет хотод. * Химийн аж үйлдвэр: ** BorsodChem (Боршодхем); ** TVK. * Эм зүйн аж үйлдвэр: ** Gedeon Richter; ** Egis. Унгарын гадаад худалдаа Европын Холбооны улсууд руу голлон чиглэгдсэн байдаг. 2017 онд экспорт -$98,72 тэрбум, импорт — $93,28 тэрбум. Гол түншүүд: * экспорт: Герман— 27,7%, Румын— 5,4%, Итали— 5,1%, Австри— 5%, Словак— 4,8%, Франц— 4,4%, Чех— 4,4%, Польш — 4,3%; * импорт — Герман— 26,2%, Австри— 6,3%, Хятад — 5,9%, Польш— 5,5%, Словак— 5,3%, Нидерланд— 5%, Чех— 4,8%, Итали— 4,7%, Франц— 4%. == Боловсролын тогтолцоо == Дээд боловсролын байгууллага — Их сургууль эрдмийн 3 шатлалтай — бакалавр (''alap''), магистр (''mester'') болон доктор (''doktor''); Дунд тусгай боловсролын байгууллагууд — мэргэжлийн сургуулиуд (''szakközépiskola''); ерөнхий дунд боловсролын байгууллагууд — гимнази (''gimnázium''); анхан шатны боловсролын байгууллагууд — бага сургуулиуд (''általános iskola''). Унгар улс дээд боловсролын эртний уламжлалтай: тус улсын их сургуулиудад дэлхийн хамгийн эртний их сургуулиудын нэг болох 1367 онд байгуулагдсан [[Печийн Их Сургууль]] багтдаг. [[Обудагийн Их Сургууль]] 1395 онд байгуулагдсан. Дэлхийн анхны технологийн хүрээлэн 1735 онд Селмекбан (Унгарын Вант Улс)-д байгуулагдсан бөгөөд одоогийн залгамжлагч нь [[Мишкольцын Их Сургууль]] юм. [[Будапештын технологи, эдийн засгийн их сургууль|Будапештын Технологи, Эдийн Засгийн Их Сургууль]] нь их сургуулийн статус, бүтэцтэй дэлхийн хамгийн эртний технологийн хүрээлэн гэж тооцогддог: түүний хууль ёсны өмнөх "''Institutum Geometrico-Hydrotechnicum''"-г 1782 онд Германы Эзэн хаан Лотарингийн II Иосеф байгуулсан. == Тэмдэглэл == {{reflist|group="note"}} == Эшлэл == {{Reflist|3}} == Цахим холбоос == * [http://www.parlament.hu/parl_en.htm Official site of the National Assembly] * [http://www.magyarorszag.hu/english hungary.hu] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Hungary:_Primary_Documents History of Hungary: Primary Documents] * [http://www.hungarianhistory.com History of Hungary – The Corvinus Library] * [https://web.archive.org/web/20051127051117/http://www.bh.org.il/V-Exh/hungary/index.html In The Land of Hagar - The Jews of Hungary] – A Virtual Exhibition * [https://web.archive.org/web/20001209172700/http://translations.bookfinder.hu/indexa.htm Translation of Hungarian literary works - a database] * {{dmoz|Regional/Europe/Hungary|Hungary}} * [https://web.archive.org/web/20081204115841/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Hungary/hungary.htm Agricultural land use profile] {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Унгар| ]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] 5vybtifctqrncxq0pqi1fz7r1bhokdb 0 9223 865323 864456 2026-08-06T20:52:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865323 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км² | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html |wayback=20090820052439 |text=Philippines |archiv-bot=2026-08-06 20:52:38 InternetArchiveBot }}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] egzukhymprd29dfv4enwh52h5mlbtm8 0 10221 865261 863188 2026-08-06T14:30:49Z Enkhsaihan2005 64429 865261 wikitext text/x-wiki [[Файл:Marlene Dietrich 02.jpg|right|thumb|200px|Марлене Дийтрих, 1920-иод онд]] '''Марлене Дийтрих''' (угтаа {{Lang-de|Marie Magdalene Dietrich}}, {{Lang-de|Marlene Dietrich}} [{{IPA|maʁˈleːnə ˈdiːtʁɪç}}]; [[1901]] оны 12-р сарын 27 - [[1992]] оны 5-р сарын 6)<ref name="nytimesobit">{{cite news | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0CE6D7163CF934A35756C0A964958260&sec=&spon=&pagewanted=all | first=Peter B. | last=Flint | title=Marlene Dietrich, 90, Symbol of Glamour, Dies | work=The New York Times | date=1992-05-07}}</ref> [[Герман]]д төрсөн [[АНУ|Америкийн]] жүжигчин, дуучин юм. Дийтрих өөрийгөө тасралтгүй нээж урт удаан карьерынхаа турш алдартай хэвээр байж чадсан. 1920-иод онд Берлинд тэрээр тайзан дээр тоглож байснаас гадна, дуугүй кинонд дүр бүтээж байв. Жозеф фон Штернбергийн найруулсан ''Der blaue Engel'' (Цэнхэр сахиулсан тэнгэр) кинонд тоглосон дүрээрээ олон улс даяар нэртэй болж, улмаар АНУ-ын [[Парамаунт Пикчерс]] (Paramount Pictures)-тэй гэрээ байгуулжээ. ''Shanghai Express'' (Шанхайн буухиа галт тэрэг), ''Desire'' (Хүсэл) зэрэг Холливудын кинонд өөрийн сэтгэл татам өвөрмөц байдлаа товойлгон тоглосноороо оддын зиндаагаа улам бататгаж, тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр хөлстэй жүжигчдийн нэг болжээ. Дийтрих 1939 онд АНУ-ын иргэн болсон. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэр тэр фронтын шугамд тоглож байсан хамгийн нэртэй жүжигчдийн нэг юм. Тэрээр дайны дараах жилүүдэд ганц нэг кинонд тоглож байсан боловч 1950-иас 1970-аад он хүртэл ихэнх хугацаагаа дэлхийгээр тойрон тоглолт хийхэд зарцуулсан ажээ. 1999 онд Америкийн Киноны Хүрээлэнгээс Дийтрихийг бүх цаг үеийн хамгийн агуу ес дэх эмэгтэй жүжигчнээр тодруулсан. == Лавлах материал == === Эшлэл === {{reflist}} === Ном зүй === ==== Дийтрихийн бичсэн ном ==== * Dietrich, Marlene and Attanasio, Salvator (translator) (1989). ''Marlene''. Grove Press. ISBN 0-8021-1117-3 * Dietrich, Marlene (1962). ''Marlene Dietrich's ABC''. Doubleday. * Dietrich, Marlene and [[Gottfried Helnwein|Helnwein, Gottfried]] [Conception and photographs] (1990).''Some Facts About Myself''. ISBN 3-89322-226-X ==== Намтар ==== * Bach, Steven (1992). ''Marlene Dietrich: Life and Legend''. Doubleday. ISBN 0-385-42553-8 * Bret, David (1993). ''Marlene, My Friend''. Robson, London * Spoto, Donald (1992). ''Blue Angel: The Life of Marlene Dietrich''. William Morrow and Company, Inc. ISBN 0-688-07119-8 == Цахим холбоос == * {{Commonscat|Marlene Dietrich|Марлене Дийтрих}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Marlene_Dietrich|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Marlene_Dietrich?uselang=mn '''Марлене Дийтрих''']</span> * [http://www.marlene.com/ Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.marlenedietrich.org.uk/ Marlene Dietrich UK Website The Legendary, Lovely Marlene] * [http://www.allbusiness.com/retail-trade/miscellaneous-retail-miscellaneous/4402597-1.html "Lost Marlene Dietrich Love Poem to Ronald Reagan Found"] * [http://www.fyne.co.uk/index.php?item=218 Gay Great - Marlene Dietrich] * [http://www.abcnews.go.com/WNT/story?id=2989920&page=1 ABC Nightline (03/28/07): 'I Want to Kiss You Forever': Romance and Friendship Mix in Rare Dietrich, Hemingway Letters Set for First Public Viewing] * [http://www.lenci-dolls.net/07012006.html Marlene Dietrich's mascot dolls] * [https://web.archive.org/web/20060212183356/http://www.marlenedietrich.org/ Marlene Dietrich Collection, Berlin (MDCB)] * [https://web.archive.org/web/20081222164321/http://film.virtual-history.com/person.php?personid=306 Photographs of Marlene Dietrich] * [https://web.archive.org/web/20080623213854/http://www.freeforums.in/phpbb/index.php?mforum=marlene The Marlene Dietrich Forum] {{DEFAULTSORT:Дийтрих, Марлене}} [[Ангилал:Марлене Дийтрих| ]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Германы кино жүжигчин]] [[Ангилал:Дуугүй киноны жүжигчин]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Шансон дуучин]] [[Ангилал:Берлиний уран бүтээлч]] [[Ангилал:Ваймарын уран бүтээлч]] [[Ангилал:АНУ дахь Германы цагаач]] [[Ангилал:Берт Бакарак]] [[Ангилал:Тони шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Германы Кино шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Францын Үндэсний Гавьяаны одон шагналтан (төрөл тодорхой бус)]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Медаль шагналтан (1945)]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1901 онд төрсөн]] [[Ангилал:1992 онд өнгөрсөн]] h05pjiprl7xxntofpm8bwrf4vi6bdov 0 10228 865197 843479 2026-08-06T14:05:28Z Enkhsaihan2005 64429 865197 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = II Иохан Паул |honorific-prefix = Гэгээн, Ромын Пап |image = John Paul II Medal of Freedom 2004.jpg |caption = II Иохан Паул ([[2004]] оны [[6 сар]], Цагаан ордонд) |birth_name = Кароль Иозеф Войтыла |term_start = 1978 оны 10 сарын 16 |term_end = 2005 оны 4 сарын 2 ({{Age in years and days|1978|10|16|2005|4|2}}) |predecessor = [[I Иохан Паул]] |successor = [[XVI Бенедикт]] |nationality = Польш |birth_date = {{Birth date|1920|5|18|2005|4|02df=yes}} |birthplace = [[Вадовиц]], [[Польш]] |ordination = 1946 оны 11 сарын 1 |ordained_by = Адам Стифан Сафиха |consecration = 1958 оны 9 сарын 28 |consecrated_by = Евгениуш Базиак |cardinal = 1967 оны 6 сарын 26 |created_cardinal_by = [[VI Паул]] |death_date = {{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=yes}} |deathplace = [[Апостлуудын ордон]], [[Ватикан]] |other = Иоанн Павел |signature = Signature of John Paul II.svg |coat_of_arms = John paul 2 coa.svg |feast_day = 10 сарын 22 |venerated = [[Католик шашин|Ромын Католик шашин]] |beatified_date = 2011 оны 5 сарын 1 |beatified_place = [[Гэгээн Петрийн талбай]], [[Ватикан]] |beatified_by = [[XVI Бенедикт]] |canonized_date = 2014 оны 4 сарын 27 |canonized_by = [[Францис| Пап Францис]] |patronage =Залуу сүсэгтнүүд, гэр бүл, Дэлхийн Залуучуудын өдөр, Краковын шашны их хүрээ }} '''II Иохан Паул''' ({{lang-la|Ioannes Paulus II}}, [[1920]] оны [[5 сарын 18]] - [[2005]] оны [[4 сарын 2]]) нь [[Польш]] улсад төрсөн, 264 дэх [[Ромын пап]] ([[1978]] оны [[10 сарын 16]] - 2005 оны 4 сарын 2) юм. Жинхэнэ нэр нь '''Карол Юзеф Войтыла''' ({{lang-pl|Karol Józef Wojtyła}}). [[VI Адриан]] (Нидерландад төрсөн, [[1522]] - [[1523]] онд Пап байсан)-аас хойш 455 жилийн дараа [[Итали үндэстэн|итали]] биш хүн Пап болсон нь II Иоан Паул бөгөөд мөн тэрээр анхны [[Слав]] угсаатан лам юм. Дэлхийд энхтайван байдал тогтоохын төлөө, дайны эсрэг үйл ажиллагаагаараа маш их алдартай бөгөөд [[Зүүн Европ|Зүүн Европт]] ардчилал тогтооход дэмжлэг үзүүлэх зэргээр шашны хүрээнээс гадуур ч дэлхий дахинд нөлөөтэй хүн байв. Ялангуяа шашин хоорондын харилцааны асуудлыг зөөлрүүлж, бусад шашин шүтдэг хүмүүсийн ч хүндлэлийг хүлээдэг байлаа. == Намтар == Карол Войтыла [[1920]] онд [[Краков|Краковын]] ойролцоох [[Вадовиц|Вадовица]] хотод Карол, Эмилиа нарын 2 дахь хүү болон мэндэлжээ. Эцэг нь польшийн армид ахлагчийн алба хааж байсан хүн аж. Тэрээр 8 настайдаа эхийгээ, 11-тэйдээ Эдмүнд ахыгаа, 20-тойдоо эцгээ алдаж өнчин хоцорчээ. Тэр үедээ [[Краков]] дахь еврейн нийгэмлэгийнхэнтэй ойр дотно байсан нь хожим Ромын Пап болсон хойноо еврейчүүдэд элгэмсэг хандаж байсных нь шалтгаан юм. Түүнийг 19-тэй байхад буюу 1939 онд [[Герман]] Польшийг эзлэн авахад сурч байсан их сургууль нь хаагдаж, уурхай, үйлдвэрт ажиллаж, мөн [[театрын жүжигчин]], [[жүжгийн зохиолч]] хийж байв. [[1943]] онд шашны зүтгэлтэн болохоор шийдсэн боловч тэр үед шашны сургууль хориотой байсан тул хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж байсан шашны нууц сургуульд орж, [[1946]] оны [[11 сарын 1]]-нд Хамба ламын зэрэгтэй болжээ. Улмаар Италийн [[Ром]] орж [[Ватикан|Ватиканы]] Анжелик шашны их сургуульд дэвшин суралцаж, [[1948]] онд [[теологи|теологийн]] [[доктор|докторын]] зэрэг хамгаалсан байна. Мөн ондоо Польш руугаа буцан, их сургуульд багшилж байгаад [[1958]] оны [[7 сарын 4]]-нд [[Краков|Краковийн]] дэд хамба ламаар томилогдож, [[9 сарын 28]]-нд өргөмжлөх ёслол үйлджээ. Улмаар [[1964]] оны [[1 сарын 13]]-нд Краковийн тэргүүн Хамба лам болсон бөгөөд [[1967]] оны [[7 сарын 26]]-нд [[кардинал]] цолтой болсон. [[1978]] онд Ромын Пап [[VI Паул|VI Павел]] нас нөгчин, Войтылагийн оролцсон [[Ватиканы нууц зөвлөгөөн|Ватиканы нууц зөвлөгөөнөөр]] 65 настай Албино Лучиано ([[I Иохан Паул]]) Ромын Папаар сонгогдсон ч 33-хан өдрийн дараа нас нөгчиж, 1978 оны 10 сард дахин нууц зөвлөгөөн /конклав/ болсон байна. Ийнхүү Войтыла 2 дахь удаагаа конклавт оролцоод 58 насандаа шинэ Ромын Папаар сонгогдсон байна. ([[10 сарын 16]]-нд сонгогдож, [[10 сарын 22|22]]-нд сэнтийд заларсан) Польшоос Ромын Пап төрсөн нь польшуудын үндэсний үзлийг дэврээж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эсрэг хөдөлгөөн хүчээ авахад ихээхэн нөлөөлсөн юм. [[Файл:Johannes Paul II - Bill Clinton.jpg|left|thumb|200px|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Билл Клинтон]]ы хамт ([[1993]])]] Тэрээр Ромын Пап байх хугацаандаа дэлхийн 130 гаруй оронд айлчилсан гэдэг. Орос руу хийх аялал нь II Иохан Паулын биелээгүй мөрөөдөл хэвээр үлджээ. Коммунизм унахаас өмнөх жилүүдэд түүний ЗХУ -д хийх аялал боломжгүй байсан. "[[Төмөр хөшиг]]" нурсаны дараа Орост айлчлах нь улс төрийн хувьд боломжтой болсон боловч Оросын Үнэн алдартны сүм Папын айлчлалыг эсэргүүцсэн байна. Москвагийн Хамба-Патриарх нь Ромын Католик Сүмийг Үнэн Алдартны Сүмийн анхны нутаг дэвсгэрт өргөжсөн гэж буруутгаж, Москва ба Бүх Оросын Патриарх II Алексий хэлэхдээ, католикууд прозелитизмээс татгалзах хүртэл (Үнэн Алдартны Христэд итгэгчдийг католик шашинд оруулах оролдлого), Тэдний сүмийн тэргүүн Орос нутагт хөл тавих боломжгүй гэжээ. [[Владимир Путин]] зэрэг олон улс төрийн удирдагчид Пап ламыг Орост айлчлуулахыг оролдсон боловч Москвагийн Патриархын байр суурь хатуу хэвээр байжээ. 2001 оны 2-р сард ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Михаил Касьянов]] Москвагийн Патриархын дургүйцлийг тойрон, Пап ламыг Орост шашны бус, төрийн айлчлал хийхийг санал болгосон байдаг. [[1981]] оны [[5 сарын 13]]-нд [[Гэгээн Петрийн талбай|Гэгээн Петрийн талбайд]] үг хэлж байх үедээ Туркийн иргэн хэт барууны үзэлтэй "Саарал чоно" бүлгийн гишүүн [[Мехмед Али Ажа|Мехмед Али Агжа]]д буудуулж гэдсэндээ хүнд шархадсан юм. Түүнийг алах ажиллагааг Болгарын тусгай алба болон [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|Зөвлөлтийн Аюулаас хамгаалах хороо]] /КГБ/ санаачилж зохион байгуулсан гэгддэг бөгөөд тэр үед түүний үйл ажиллагаа нь социалист системд үхлийн цохилт өгч байсантай нь холбоотой гэж үздэг. Мөн 1982 оны 5 сард [[Португал]]д айлчилж байх үедээ түүний [[Ватикан|Ватиканд]] хийж буй шинэчлэлийг эсэргүүцдэг [[Испани|Испанийн]] нэгэн санваартан хутга барьж дайран, гэмтээсэн удаатай. [[2000]] онд [[Есүс Христ]] мэндэлсний 2000 жилийн ой тохиох үеэр урьдын Христийн шашинтнуудын еврейчүүдэд хандаж байсан хандлага, [[загалмайтны арми]] [[Ислам|исламуудын]] тарьсан гай зовлонг хүлээн зөвшөөрч уучлал гуйн, [[Галилео Галилей|Галилео Галилейг]] цагаатгасан юм. II Иохан Паулын нэртэй бүхэл бүтэн эрин үе холбоотой - Европ дахь коммунизм нуран унасан эрин үеийг түүнтэй холбон үздэг болсон юм. Иохан Паул II өөрийн албан тушаалд байх хугацаандаа Сталинизмын үзэл санааны эсрэг, мөн орчин үеийн капиталист системийн сөрөг тал болох олон түмний улс төр, нийгмийн дарангуйллын эсрэг тууштай тэмцэгч гэдгээ харуулжээ. Хүний эрх, эрх чөлөөг дэмжсэн олон нийтийн өмнө хэлсэн үг нь түүнийг дэлхий даяар авторитаризмын эсрэг тэмцлийн бэлгэдэл болгосон юм. II Иохан Паул нь амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд [[Паркинсоны өвчин|Паркинсоны өвчнөөр]] шаналж байсан билээ. [[2005]] оны 2 сараас [[томуу]] тусч, эмнэлэгт байн байн хэвтэж байгаад 2005 оны 4 сарын 2-ны орой орон нутгийн цагаар 21 цаг 37 минутад 84 насандаа нас нөгчсөн байна. 2005 оны [[4 сарын 8]]-нд болсон оршуулгын ёслолд дэлхийн олон орны удирдагчид оролцож түүнд хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 2000 онд Италид айлчлах үеэрээ Ромын Пап лам Иохан Паултай албан ёсоор уулзаж байсан төрийн тэргүүн юм. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Ioannes Paulus II|II Иохан Паул}} * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm Ватиканы албан ёсны сайт дахь II Иохан Паулын тухай хуудас], англи хэлээр * [https://trzeciapielgrzymka.ipn.gov.pl/jp2/introduction/676,Introduction.html Third pilgrimage of John Paul II to Poland], Institute of National Remembrance {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[I Иохан Паул]] |албан_тушаал =264 дэх [[Ромын пап]] |он =1978 - 2005 |дараа =[[XVI Бенедикт]] }} {{end}} {{Ромын пап}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Иохан Паул, 2}} [[Ангилал:II Иохан Паул| ]] [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:Ватиканы төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:20-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:21-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:20-р зууны кардинал]] [[Ангилал:20-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:20-р зууны Ромын Католик шашны теологич]] [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны теологич]] [[Ангилал:Краковын тэргүүн хамба]] [[Ангилал:Люблины Католик Шашны Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:БНПАУ-ын хүн]] [[Ангилал:Белостокийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Быдгощийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Варшавын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Вроцлавын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Дублины хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Катовицегийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Лодзийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Ломжагийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Львовын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Познанийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Пшемыслийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Ромын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Санокийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Торунийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Шчециний хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Элблонгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Варшавын Байгалийн Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:Григорийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Пий одон шагналтан]] [[Ангилал:Силвестер одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:1981 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:1982 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Португал дахь эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] 03v31svf1joecnt0ecnwewuowncbuzr 865199 865197 2026-08-06T14:06:27Z Enkhsaihan2005 64429 865199 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = II Иохан Паул |honorific-prefix = Гэгээн, Ромын Пап |image = John Paul II Medal of Freedom 2004.jpg |caption = II Иохан Паул ([[2004]] оны [[6 сар]], Цагаан ордонд) |birth_name = Кароль Иозеф Войтыла |term_start = 1978 оны 10 сарын 16 |term_end = 2005 оны 4 сарын 2 ({{Age in years and days|1978|10|16|2005|4|2}}) |predecessor = [[I Иохан Паул]] |successor = [[XVI Бенедикт]] |nationality = Польш |birth_date = {{Birth date|1920|5|18|2005|4|02df=yes}} |birthplace = [[Вадовиц]], [[Польш]] |ordination = 1946 оны 11 сарын 1 |ordained_by = Адам Стифан Сафиха |consecration = 1958 оны 9 сарын 28 |consecrated_by = Евгениуш Базиак |cardinal = 1967 оны 6 сарын 26 |created_cardinal_by = [[VI Паул]] |death_date = {{death date and age|2005|4|2|1920|5|18|df=yes}} |deathplace = [[Апостлуудын ордон]], [[Ватикан]] |other = Иоанн Павел |signature = Signature of John Paul II.svg |coat_of_arms = John paul 2 coa.svg |feast_day = 10 сарын 22 |venerated = [[Католик шашин|Ромын Католик шашин]] |beatified_date = 2011 оны 5 сарын 1 |beatified_place = [[Гэгээн Петрийн талбай]], [[Ватикан]] |beatified_by = [[XVI Бенедикт]] |canonized_date = 2014 оны 4 сарын 27 |canonized_by = [[Францис| Пап Францис]] |patronage =Залуу сүсэгтнүүд, гэр бүл, Дэлхийн Залуучуудын өдөр, Краковын шашны их хүрээ }} '''II Иохан Паул''' ({{lang-la|Ioannes Paulus II}}, [[1920]] оны [[5 сарын 18]] - [[2005]] оны [[4 сарын 2]]) нь [[Польш]] улсад төрсөн, 264 дэх [[Ромын пап]] ([[1978]] оны [[10 сарын 16]] - 2005 оны 4 сарын 2) юм. Жинхэнэ нэр нь '''Карол Юзеф Войтыла''' ({{lang-pl|Karol Józef Wojtyła}}). [[VI Адриан]] (Нидерландад төрсөн, [[1522]] - [[1523]] онд Пап байсан)-аас хойш 455 жилийн дараа [[Итали үндэстэн|итали]] биш хүн Пап болсон нь II Иоан Паул бөгөөд мөн тэрээр анхны [[Слав]] угсаатан лам юм. Дэлхийд энхтайван байдал тогтоохын төлөө, дайны эсрэг үйл ажиллагаагаараа маш их алдартай бөгөөд [[Зүүн Европ|Зүүн Европт]] ардчилал тогтооход дэмжлэг үзүүлэх зэргээр шашны хүрээнээс гадуур ч дэлхий дахинд нөлөөтэй хүн байв. Ялангуяа шашин хоорондын харилцааны асуудлыг зөөлрүүлж, бусад шашин шүтдэг хүмүүсийн ч хүндлэлийг хүлээдэг байлаа. == Намтар == Карол Войтыла [[1920]] онд [[Краков|Краковын]] ойролцоох [[Вадовиц|Вадовица]] хотод Карол, Эмилиа нарын 2 дахь хүү болон мэндэлжээ. Эцэг нь польшийн армид ахлагчийн алба хааж байсан хүн аж. Тэрээр 8 настайдаа эхийгээ, 11-тэйдээ Эдмүнд ахыгаа, 20-тойдоо эцгээ алдаж өнчин хоцорчээ. Тэр үедээ [[Краков]] дахь еврейн нийгэмлэгийнхэнтэй ойр дотно байсан нь хожим Ромын Пап болсон хойноо еврейчүүдэд элгэмсэг хандаж байсных нь шалтгаан юм. Түүнийг 19-тэй байхад буюу 1939 онд [[Герман]] Польшийг эзлэн авахад сурч байсан их сургууль нь хаагдаж, уурхай, үйлдвэрт ажиллаж, мөн [[театрын жүжигчин]], [[жүжгийн зохиолч]] хийж байв. [[1943]] онд шашны зүтгэлтэн болохоор шийдсэн боловч тэр үед шашны сургууль хориотой байсан тул хууль бусаар үйл ажиллагаа явуулж байсан шашны нууц сургуульд орж, [[1946]] оны [[11 сарын 1]]-нд Хамба ламын зэрэгтэй болжээ. Улмаар Италийн [[Ром]] орж [[Ватикан|Ватиканы]] Анжелик шашны их сургуульд дэвшин суралцаж, [[1948]] онд [[теологи|теологийн]] [[доктор|докторын]] зэрэг хамгаалсан байна. Мөн ондоо Польш руугаа буцан, их сургуульд багшилж байгаад [[1958]] оны [[7 сарын 4]]-нд [[Краков|Краковийн]] дэд хамба ламаар томилогдож, [[9 сарын 28]]-нд өргөмжлөх ёслол үйлджээ. Улмаар [[1964]] оны [[1 сарын 13]]-нд Краковийн тэргүүн Хамба лам болсон бөгөөд [[1967]] оны [[7 сарын 26]]-нд [[кардинал]] цолтой болсон. [[1978]] онд Ромын Пап [[VI Паул|VI Павел]] нас нөгчин, Войтылагийн оролцсон [[Ватиканы нууц зөвлөгөөн|Ватиканы нууц зөвлөгөөнөөр]] 65 настай Албино Лучиано ([[I Иохан Паул]]) Ромын Папаар сонгогдсон ч 33-хан өдрийн дараа нас нөгчиж, 1978 оны 10 сард дахин нууц зөвлөгөөн /конклав/ болсон байна. Ийнхүү Войтыла 2 дахь удаагаа конклавт оролцоод 58 насандаа шинэ Ромын Папаар сонгогдсон байна. ([[10 сарын 16]]-нд сонгогдож, [[10 сарын 22|22]]-нд сэнтийд заларсан) Польшоос Ромын Пап төрсөн нь польшуудын үндэсний үзлийг дэврээж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын эсрэг хөдөлгөөн хүчээ авахад ихээхэн нөлөөлсөн юм. [[Файл:Johannes Paul II - Bill Clinton.jpg|left|thumb|200px|[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Билл Клинтон]]ы хамт ([[1993]])]] Тэрээр Ромын Пап байх хугацаандаа дэлхийн 130 гаруй оронд айлчилсан гэдэг. Орос руу хийх аялал нь II Иохан Паулын биелээгүй мөрөөдөл хэвээр үлджээ. Коммунизм унахаас өмнөх жилүүдэд түүний ЗХУ -д хийх аялал боломжгүй байсан. "[[Төмөр хөшиг]]" нурсаны дараа Орост айлчлах нь улс төрийн хувьд боломжтой болсон боловч Оросын Үнэн алдартны сүм Папын айлчлалыг эсэргүүцсэн байна. Москвагийн Хамба-Патриарх нь Ромын Католик Сүмийг Үнэн Алдартны Сүмийн анхны нутаг дэвсгэрт өргөжсөн гэж буруутгаж, Москва ба Бүх Оросын Патриарх II Алексий хэлэхдээ, католикууд прозелитизмээс татгалзах хүртэл (Үнэн Алдартны Христэд итгэгчдийг католик шашинд оруулах оролдлого), Тэдний сүмийн тэргүүн Орос нутагт хөл тавих боломжгүй гэжээ. [[Владимир Путин]] зэрэг олон улс төрийн удирдагчид Пап ламыг Орост айлчлуулахыг оролдсон боловч Москвагийн Патриархын байр суурь хатуу хэвээр байжээ. 2001 оны 2-р сард ОХУ-ын Ерөнхий сайд [[Михаил Касьянов]] Москвагийн Патриархын дургүйцлийг тойрон, Пап ламыг Орост шашны бус, төрийн айлчлал хийхийг санал болгосон байдаг. [[1981]] оны [[5 сарын 13]]-нд [[Гэгээн Петрийн талбай|Гэгээн Петрийн талбайд]] үг хэлж байх үедээ Туркийн иргэн хэт барууны үзэлтэй "Саарал чоно" бүлгийн гишүүн [[Мехмед Али Ажа|Мехмед Али Агжа]]д буудуулж гэдсэндээ хүнд шархадсан юм. Түүнийг алах ажиллагааг Болгарын тусгай алба болон [[ЗХУ-ын Улсыг Аюулаас хамгаалах хороо|Зөвлөлтийн Аюулаас хамгаалах хороо]] /КГБ/ санаачилж зохион байгуулсан гэгддэг бөгөөд тэр үед түүний үйл ажиллагаа нь социалист системд үхлийн цохилт өгч байсантай нь холбоотой гэж үздэг. Мөн 1982 оны 5 сард [[Португал]]д айлчилж байх үедээ түүний [[Ватикан|Ватиканд]] хийж буй шинэчлэлийг эсэргүүцдэг [[Испани|Испанийн]] нэгэн санваартан хутга барьж дайран, гэмтээсэн удаатай. [[2000]] онд [[Есүс Христ]] мэндэлсний 2000 жилийн ой тохиох үеэр урьдын Христийн шашинтнуудын еврейчүүдэд хандаж байсан хандлага, [[загалмайтны арми]] [[Ислам|исламуудын]] тарьсан гай зовлонг хүлээн зөвшөөрч уучлал гуйн, [[Галилео Галилей|Галилео Галилейг]] цагаатгасан юм. II Иохан Паулын нэртэй бүхэл бүтэн эрин үе холбоотой - Европ дахь коммунизм нуран унасан эрин үеийг түүнтэй холбон үздэг болсон юм. Иохан Паул II өөрийн албан тушаалд байх хугацаандаа Сталинизмын үзэл санааны эсрэг, мөн орчин үеийн капиталист системийн сөрөг тал болох олон түмний улс төр, нийгмийн дарангуйллын эсрэг тууштай тэмцэгч гэдгээ харуулжээ. Хүний эрх, эрх чөлөөг дэмжсэн олон нийтийн өмнө хэлсэн үг нь түүнийг дэлхий даяар авторитаризмын эсрэг тэмцлийн бэлгэдэл болгосон юм. II Иохан Паул нь амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд [[Паркинсоны өвчин|Паркинсоны өвчнөөр]] шаналж байсан билээ. [[2005]] оны 2 сараас [[томуу]] тусч, эмнэлэгт байн байн хэвтэж байгаад 2005 оны 4 сарын 2-ны орой орон нутгийн цагаар 21 цаг 37 минутад 84 насандаа нас нөгчсөн байна. 2005 оны [[4 сарын 8]]-нд болсон оршуулгын ёслолд дэлхийн олон орны удирдагчид оролцож түүнд хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 2000 онд Италид айлчлах үеэрээ Ромын Пап лам Иохан Паултай албан ёсоор уулзаж байсан төрийн тэргүүн юм. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Ioannes Paulus II|II Иохан Паул}} * [http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/index.htm Ватиканы албан ёсны сайт дахь II Иохан Паулын тухай хуудас], англи хэлээр * [https://trzeciapielgrzymka.ipn.gov.pl/jp2/introduction/676,Introduction.html Third pilgrimage of John Paul II to Poland], Institute of National Remembrance {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[I Иохан Паул]] |албан_тушаал =264 дэх [[Ромын пап]] |он =1978 - 2005 |дараа =[[XVI Бенедикт]] }} {{end}} {{Ромын пап}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Иохан Паул, 2}} [[Ангилал:II Иохан Паул| ]] [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:Ватиканы төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:20-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:21-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:20-р зууны кардинал]] [[Ангилал:20-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:20-р зууны Ромын Католик шашны теологич]] [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны теологич]] [[Ангилал:Краковын тэргүүн хамба]] [[Ангилал:Люблины Католик Шашны Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:БНПАУ-ын хүн]] [[Ангилал:Варшавын Байгалийн Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сан Маркосын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:Григорийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Пий одон шагналтан]] [[Ангилал:Силвестер одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:1981 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:1982 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Португал дахь эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:1920 онд төрсөн]] [[Ангилал:2005 онд өнгөрсөн]] n310ojixatgvv3hb9zpovub5ug0z4a4 0 10284 865360 846730 2026-08-07T05:17:06Z Enkhsaihan2005 64429 865360 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Европ дахь улс}} {{About|улсын}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Болгар Улс | native_name = {{native name|bg|Република България}} | common_name = Болгар | image_flag = Flag of Bulgaria.svg | flag_type = [[Болгарын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Bulgaria.svg | coa_size = 100 | symbol_type = [[Болгарын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <wbr/>{{nowrap|{{Nobold|Съединението прави силата|italic=no}}}}<br/>''Sǎedinenieto pravi silata''<br/>("[[Эв нэгдэлд хүч чадал оршдог]]") | national_anthem = {{Nobold|[[Болгарын төрийн дуулал|Мила Родино]]|italic=no}}<br/>("Хайрт эх орон")<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Mila Rodino instrumental.ogg]]</div> | image_map = EU-Bulgaria.svg | map_caption = {{map caption|location_color=хар ногоон|region=Европ|region_color=хар саарал|subregion=[[Европын Холбоо]]|subregion_color=ногоон|legend=EU-Bulgaria.svg}} | capital = [[Софи]] | coordinates = {{Coord|42|41|N|23|19|E|type:city(6,900,000)_region:BG-22|display=it}} | largest_city = capital | official_languages = [[Болгар хэл]]<ref>{{cite web |title=Constitution of the Republic of Bulgaria |url=https://www.parliament.bg/en/const |website=National Assembly of the Republic of Bulgaria |access-date=30 August 2020 |archive-date=19 Наймдугаар сар 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190819054232/https://www.parliament.bg/en/const |url-status=dead }}</ref> | languages_type = [[Албан ёсны бичиг|Албан бичиг]] | languages = [[Кирилл үсэг|Кирилл]] | languages_sub = no | ethnic_groups = {{unbulleted list|84.6% [[Болгарчууд‎]]|8.4% [[Болгарын Туркууд|Туркууд]]|4.4% [[Болгар дахь цыганууд|Цыган]]|2.6% бусад{{refn|group=note|name=one|Цыган иргэдийн албан ёсны тоо бодит тооноос бага байж болно. [[#Хүн ам|Хүн амыг]] харна уу.}}}} | ethnic_groups_year = 2021 | ethnic_groups_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics>{{cite web|url=https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|title=Преброяване 2021: Етнокултурна характеристика на населението|trans-title=2021 Census: Ethnocultural characteristics of the population|publisher=[[National Statistical Institute (Bulgaria)|National Statistical Institute of Bulgaria]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221124195716/https://nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021_ethnos.pdf|archive-date=24 November 2022|url-status=live}}</ref> | religion = {{ublist |item_style=white-space; | {{Tree list}} * 71.5% [[Христийн шашин|Христ]] |5.2% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] |10.8% [[Болгар дахь ислам|Ислам]] |0.1% [[Болгар дахь шашин шүтлэг|бусад]] |12.4% хариулаагүй}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=2021Census-ethnocultural-characteristics/> | demonym = {{Unbulleted list |[[Болгарчууд‎]]}} | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Болгарын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Румен Радев]] | leader_title2 = [[Болгарын Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Илияна Йотова]] | leader_title3 = [[Болгарын ерөнхий сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Николай Денков]] | leader_title4 = [[Болгарын Үндэсний Ассамблейн дарга|Үндэсний Ассамблейн дарга]] | leader_name4 = [[:bg:Росен Желязков|Росен Желязков]] | legislature = [[Үндэсний Ассамблей (Болгар)|Үндэсний Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Болгарын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Болгарын анхны эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 681–1018 | established_event2 = [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|2-р эзэнт гүрэн]] | established_date2 = 1185–1396 | established_event3 = [[Болгарын вант улс]] | established_date3 = 3 сарын 3, 1878 | established_event4 = [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнээс]] [[Болгарын тусгаар тогтнолын тунхаглал|тусгаар тогтнов]] | established_date4 = 10 сарын 5, 1908 | established_event5 = Хаант засгийг халав | established_date5 = 9 сарын 15, 1946 | established_event6 = [[Болгарын түүх (1989-одоо үе)|Одоогийн засаглалын хэлбэр]] | established_date6 = 11 сарын 15, 1990 | established_event7 = [[НАТО]]-д [[НАТО-гийн өргөтгөл#Адриатын Харти|элсэв]] | established_date7 = 3 сарын 29, 2004 | established_event8 = [[Европын Холбоо]]нд [[2007 оны Европын Холбооны өргөжилт|нэгдэв]] | established_date8 = 1 сарын 1, 2007 | area_rank = 103 | area_km2 = 110,993.6<ref name="Penin">{{cite book |last=Penin|first=Rumen |script-title=bg:Природна география на България|trans-title=Natural Geography of Bulgaria|publisher=Bulvest 2000|page=18|year=2007|isbn=978-954-18-0546-6|language=bg}}</ref> | area_sq_mi = 42,811 | percent_water = 2.16<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|title=Field listing: Area|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 October 2018|archive-date=31 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140131115000/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html#bu|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 6,447,710 | population_estimate_rank = 109 | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 63 | population_density_sq_mi = 166 | population_density_rank = 154 | GDP_PPP = {{increase}} [[US$]]203&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2021/October/weo-report?c=918,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2019&ey=2026&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database,February 2022 |publisher=International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=6 February 2022}}</ref> | GDP_PPP_rank = 73 | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $27,890<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 55 | GDP_nominal = {{increase}} $100&nbsp;тэрбум<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_rank = 71 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $14,893<ref name="IMFWEOBG"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 60 | Gini = 39.7 | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=21 June 2022}}</ref> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | HDI_year = 2021 | HDI = 0.796 | HDI_change = increase | HDI_rank = 68 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | currency = [[евро]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = баруун | cctld = {{hlist|[[.bg]]|[[.бг]]}} | calling_code = [[Болгар дахь утасны дугаар|+359]] | today = }} '''Болгар''' [[улс]] ([[болгар хэл|болгар.]] ''България'') [[Европ|дорнод Европ]], [[Балканы хойг]]ийн зүүн хэсэг, [[Хар тэнгис]]ийн эрэгт өмнөд талаараа [[Турк]], [[Грек]], баруундаа [[Умард Македон]], [[Серби]], хойшоо [[Румын]] улстай хиллэн Дэлхийд 105-р байрт орох 110.9 мянган км² нутагтай оршдог улс. Ерөнхийдөө намхан уулархаг нутагтай. Румынтай хиллэх [[Дунай мөрөн]] болон тэнгис хавиар нам доор тал газартай. Болгар [[улс]] 681 онд үүсэн байгуулагдаж, 1393 оноос хойш 500 орчим жил [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] эзэмшилд байгаад [[Орос-Туркийн дайн (1877-1878)|Орос-Туркийн дайн]]ы үр дүнгээр 1878 онд тусгаар тогтножээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1946 онд [[хаант засаг|Хаант засгийг]] халж, 1990 оноос өнөөгийн [[ардчилал|ардчилсан]], [[зах зээлийн эдийн засаг]], парламентийн [[бүгд найрамдах засаг]]тай '''Бүгд Найрамдах Болгар Улс''' (БНБолУ) болон өөрчлөн байгуулагдсан. Дэлхийд 98-р орох 7.4 сая хүн амтай. Хүн амын дийлэнх олонх нь [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн]]. Бас [[Ислам шашин|ислам шашинт]] [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган]] ард түмэн байдаг. Нийслэл [[Софи]]д нийт хүн амын 18 хувь оршин суудаг. Албан ёсны ганц хэл нь [[слав]] гаралтай, [[кирилл|кирилл үсгээр]] бичдэг [[болгар хэл]]. Болгар Улс нь [[хөдөө аж ахуй]] хөгжсөн [[аж үйлдвэр]]ийн орон. [[Автомашин]], [[компьютер]] үйлдвэрлэдэг. Нэг хүнд 15,933 [[Америкийн доллар|ам.долларын]] [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] ноогддогоороо дэлхийн дунджаас дээгүүр (65) байгаа. == Түүх == {{double image|left|Krum1.jpg|176|Campaigns of Ivan Assen II.png|100|{{nbsp|12}} 811 оны Крум хан {{nbsp|12}} XIII зууны Болгар}} Болгар оронд [[чулуун зэвсгийн үе|хуучин чулуун зэвсгийн үе]]д хүн амьдарч байсныг [[Козарника]] агуйн олдвороос мэджээ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3512470.stm "Early human marks are 'symbols'"].</ref> Одоогоос 6000 жилийн тэртээх [[чулуун зэвсгийн үе|шинэ чулуун зэвсгийн үе]]ийн хүний эд зүйлс [[Хаманж]], [[Винча]], [[Варна]] хавиас олдсон.<ref>Slavchev, Vladimir (2004-2005). [http://revistapontica.files.wordpress.com/2009/10/pontica-37-38-pag-9-20.pdf "Monuments of the final phase of Cultures Hamangia and Savia on the territory of Bulgaria"].</ref><ref>Chapman, John (2000). Fragmentation in Archaeology: People, Places, and Broken Objects. Routledge. p. 239. ISBN 978-0-415-15803-9.</ref> Варнын булшнаас дэлхийн хамгийн эртний байж болох алтан зоос, гоёл гарчээ.<ref>Grande, Lance (2009). [Gems and gemstones: Timeless natural beauty of the mineral world].</ref> [[Төмөр зэвсгийн үе]]д амьдарч байсан олон [[фрак]]<ref>Boardman, John; Edwards, I.E.S.; Sollberger, E. (1982). [http://books.google.co.uk/books?id=vXljf8JqmkoC&pg=PA53&dq=Yet+we+cannot+identify+the+Thracians&hl=en&sa=X&ei=ggBMUpuoMKGg0QX6o4HIBA&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=Yet%20we%20cannot%20identify%20the%20Thracians&f=false The Cambridge Ancient History - part1: The Prehistory of the Balkans, the Middle East and the Aegean World, Tenth to Eighth Centuries BC].</ref> аймаг отгийг [[Терес]] нэгтгэж [[Одрисын улс]]ыг үндэслэсэн ч [[Македоны Александр]]т эрхшээгдэж, 46 онд [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромд]] эзлэгджээ. 5-р зуунд [[Византын эзэнт гүрэн|Византынх]] болов. Энэ үед [[христосын шашин]] нэвтэрч, Европын анхны сүмийг [[Афанасий]] гэгч босгожээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish10/eshopova/manastiryt.htm "The monastery in the village of Zlatna Livada - the oldest in Europe"].</ref> VI зуунаас [[өмнөд слав|өмнөд славууд]] түрэн ирж нутгийнхантай холилдсон.<ref> D. Angelov (1971). [http://www.kroraina.com/knigi/da/da_summary.htm "The Formation of the Bulgarian Nation".]</ref> VII зуунд [[Аспарух]]ын толгойлсон [[булгар]] овог аймгууд [[Днепр мөрөн|Днепр]], [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний адагт нүүн ирж Византтай байлдан [[Бага Скиф]] нутгийг тасдан аваад [[Плиска]]д төвөлрөн сууснаар Болгарын анхны хаант улс (681—1018) үндэслэгджээ. Булгарчууд нутгийн ард түмэнтэй уусан нийлж [[слав]] төрлийн хэлтэй [[Болгарчууд|болгар үндэстнийг]] үүсгэсэн.<ref> Ivanov, Lyubomir (2007). [https://en.wikisource.org/wiki/Essential_History_of_Bulgaria_in_Seven_Pages ESSENTIAL HISTORY OF BULGARIA IN SEVEN PAGES]</ref> <div style="float:left; text-align:left; padding-right:15px;"> {| class="wikitable" align=left border=1 cellpadding=3 cellspacing=0 style="margin: 0 0 0 1em; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; |+ Болгар орны түүхэн улс орон ! style="background:#efefef;" | Улс орны нэр ! Он жил |- | [[Болгарын Анхдугаар Хаант Улс]] || 681—1018 он |- | [[Византын Болгар Улс]] || 1018—1185 он |- | [[Болгарын Хоёрдугаар Хаант Улс]] || 1185—1396 он |- | [[Видиний хант улс]] || 1396—1422 он |- | [[Османы Болгар Улс]] || 1396—1878 он |- | [[Болгарын вант улс]] || | 1878—1908 он |- | [[Болгарын хаант улс]] || 1908—1946 он |- | [[Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс]] || 1946—1990 он |- | Бүгд Найрамдах Болгар Улс || 1990 оноос хойш |}</div> [[Зураг:The defeat of Shipka Peak, Bulgarian War of Independence.JPG|thumb|left|Орос-болгарын цэрэг 1877 онд [[Шипка даваа]]г батлан хамгаалж байгаа зураг<ref>[http://novinite.com/view_news.php?id=125840 "Reminiscence from Days of Liberation*".]</ref>]] [[Зураг:Bundesarchiv Bild 183-K0615-0001-141, Berlin, VIII. SED-Parteitag.jpg|thumb|left|1971 он. Болгарын коммунист намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Тодор Живков]] Монголын [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] хоёр]] 811 онд [[Крум]] хан Византийн [[I Никифор]] хааныг даран дийлж харьяа нутгаа хоёр дахин тэлж, шинэ хууль цааз тогтоожээ. 864 онд [[I Борис]] хан христийн шашныг (үнэн алдартны шашин)-ийг өргөн дагажээ. «Түрүү алтан үе» гэгдэх хан [[I Симеон]] хан (893–927) тэнгэрт халиснаас хойш<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42725/The-spread-of-Christianity "Reign of Simeon I"]</ref><ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_First_Golden_Age The First Golden Age.]</ref> [[хорватчууд|хорват]], [[мажарууд|мажар]], [[печенег]], [[Сербичүүд|серби]]тэй дайтаж, [[Богомилын тэрс ном]] үүссэнээр Болгарын хүч суларсан. [[Киевийн Русь|Русь]], Византийн довтолгоонд нийслэл [[Преславаа]] алдахад Самуил ханы удирдлагаар Серби Хорватыг дайлсан боловч [[II Василь|II Василийн]] цэрэгт ялагдан эхний улс мөхжээ.<ref>[http://www.liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/zagovorite.htm "The plots of 'master Presian the Bulgarian'".]</ref> II Василийг нас барсны дараа Пётр Деляны гэх мэт бослого хөдөлгөөн гарч байсан ч бүтээгүй. Харин 1185 оны [[I Иван Асень]], [[IV Пётр]]ын зохион байгуулсан бослого бүтэж [[Тырново]]д нийслэлтэй Болгарын удаах хант улсыг төрүүлсэн.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42727/The-second-Bulgarian-empire?anchor=ref476458 The second Bulgarian empire]</ref> Дахин мандсан Болгар улс [[II Иван Асень|II Иван Асений]] (1218–1241) үед машид хүчирхэгжээд, дараа нь дотоодын тэмцэл, Визант, [[Унгар]]ын довтолгоо, [[Их Монгол Улс|Монголын]] дарамттай учирчээ. XIV зууны төгсгөлд [[Видин]], Тырново, [[Добруж]]ийн гурав, түүнээс ч олон хуваагдчихаад байсан нь Османы туркийн аманд орцгоосон.<ref>[James David Bourchier (1911) "History of Bulgaria"]</ref> 1396 оны Никополийн тулалдаанаар Дунайн өмнөд газар Болгарыг бүхэлд нь [[Османы эзэнт гүрэн|Осман]] эзэлжээ. Османы ангиллаар христийн шашинтан доод анги болж хүнд татварт унаснаас зайлж зарим хэсэг исламын шашинд дасч,<ref>[http://books.google.bg/books?id=zQsB_AghBKkC&pg=PA8&lpg=PA8&dq=conversation+to+islam+to+the+balkans&source=bl&ots=Gde0c3vIfC&sig=NW6yzalUpauVEU9462LURkQR27A&hl=bg&sa=X&ei=nwloUP21MpDJswa914AQ&redir_esc=y#v=onepage&q=conclusion&f=false Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahası - Petitions and Ottoman Social Life, 1670–1730.]</ref> өв соёл нь дарагджээ.<ref name="Detrez">Detrez, Raymond (2008). [http://books.google.bg/books?id=htMUx8qlWCMC&pg=PA47&dq=millet++bulgarian+identity+detrez&hl=bg#v=onepage&q=Smith%2C%20A.%20The%20Ethnic%20Origins%20of%20Nations.%20&f=false Europe and the Historical Legacies in the Balkans.]</ref> 1598 онд Тырново, 1686 онд Тырново, [[Чипровци]]д, 1689 онд Карпушийн бослого гарч байсан ч номхотгогдов.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/84090/Bulgaria/42728/Ottoman-rule "Bulgaria – Ottoman rule".]</ref> XVIII зууны Өрнө Европын [[сэргэн мандалтын үе|сэргэн мандалтын]] сургаар Болгарын улс үндсээ гэх ухамсар сэргэн<ref name="Detrez"/> 1876 оны [[Дөрөвдүгээр сарын бослого]]ор тэсэрсэн. 30,000 болгарыг хядсан Османы эсрэг [[их гүрнүүд]] цочин эвсч<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Final_Move_to_Independence The Final Move to Independence.]</ref> 1877 онд [[Оросын Хаант Улс|Орос]] Османтай дайтсны үр дүнд Болгар тусгаар тогтножээ. Болгарын гүнт улс 1885 онд [[Дорно Румель|Дорно Румелийг]] нэгтгэж, 1908 онд [[Болгарын сүүлчийн хант улс]]ыг тунхаглажээ.<ref>Crampton, R.J. (2007). Bulgaria. Oxford University Press. p. 174. ISBN 978-0-19-954158-4.</ref> Болгар томорч «Балканы Прусс»<ref>Dillon, Emile Joseph (February 1920). "XV". The Inside Story of the Peace Conference. Harper. ISBN 978-3-8424-7594-6. Retrieved 20 December 2011. "The territorial changes which the Prussia of the Balkans was condemned to undergo are neither very considerable nor unjust."</ref> гэгдэж [[Балканы хоёр дайн]], [[Дэлхийн I дайн]]д хүч үзсэн. Дайны эцэст газар нутгаасаа алдаж, 1912-1929 онд олон хүн гадаад руу гарчээ. [[III Борис]] (1918–1943)-ын Болгар [[Дэлхийн II дайн]]д Германы талыг барьж өнгөрсөн. 1944 оны хувьсгалаар [[хаант засаг|хаант засгийг]] халж, 1946 онд Бүгд Найрамдах Болгар Ард Улс болсон нь Зөвлөлтийн манлайллын доор [[коммунист]] дэглэм, [[социалист]] эдийн засгийн журмаар хөгжиж байв.<ref>Crampton, R. J. (2005). [http://books.google.com/?id=Ylz4fe7757cC&pg=PA271&dq=referendum+bulgaria+1946# A concise history of Bulgaria.]</ref> Болгар хурдацтай [[аж үйлдвэр|аж үйлдвэржиж]], 1950-аад онд амьдралын тав тух бүрдсэн. [[Тодор Живков]]ын (1954–1989) үед [[төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг|төвлөрсөн төлөвлөгөөт]] эдийн засгийн сууринд [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] шинжийг оруулан туршиж байлаа.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFThe_Economy The Economy.]</ref> 1979 онд [[Георги Иванов]] сансарт ниссэн. 1984 онд турк үндэстнийг хүчлэн хяхаж, алах ажил эхэлснээр 300,000 хүн [[Турк]] руу зайлан оджээ.<ref>Bohlen, Celestine (17 October 1991). [http://www.nytimes.com/1991/10/17/world/bulgaria-vote-gives-key-role-to-ethnic-turks.html "Vote Gives Key Role to Ethnic Turks".]</ref> 1989 оны [[Дорно Европ дахь коммунизмын уналт]]аар 11 сарын 10-нд хуучин удирдлага огцорч, [[ардчилал|ардчилсан]] (демократ) дэглэмд шилжиж 1990 оноос өнөөгийн Бүгд Найрамдах Болгар Улс болон өөрчлөн байгуулагджээ. Шилжилтийн жилүүдэд ард түмний амьдрал урьдынхаас доройтож<ref>[http://bg.mondediplo.com/article181.html "The destructive Bulgarian transition".]</ref> 1997 онд эдийн засгийн шинэчлэл хийгджээ. 2001 оноос эдийн засаг, улс төрийн байдал эрс сэхсэн.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Bulgaria#CITEREFLibrary_of_Congress2006 Library of Congress 2006, p. 16.]</ref> 2004 онд [[НАТО]],<ref>[http://www.nato.int/docu/update/2004/03-march/e0329a.htm "NATO Update: Seven new members join NATO".]</ref> 2007 онд [[Европын холбоо]]ны гишүүн болжээ.<ref>[http://www.voanews.com/english/news/a-13-2007-01-01-voa16-66512457.html "Bulgaria, Romania Join European Union".]</ref> == Байгаль == {{double image|right|Pirin-mountains-Bansko.jpg|170|Oilcape.jpg|170|{{nbsp|10}} Пириний нуруу {{nbsp|20}} Хар далайн эрэг}} 110,994 км² эзэлсэн дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|105-р том]] орон Болгар [[Балканы хойг]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт [[Турк]], [[Грек]], [[Умард Македон]], [[Серби]], [[Румын]] таван улстай 1,808 км газраар хиллэж, дорно талаараа [[Хар тэнгис]]т 354 км эргээр тулан оршдог.<ref>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Bulgaria.pdf "Country Profile: Bulgaria"].</ref> Ерөнхийдөө уулархаг. Уулс нь өндөр биш. Хамгийн өндөр [[Мусала]] (2925 м) уул байдаг [[Родопийн нуруу]] баруун өмнөд хэсгээр, харин зүүн өмнөд хэсгээр [[Фракийн доод газар]], хөндлөн голоор [[Балканы уулс]], Румынтай хиллэдэг [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрөн хавиар тэгш тал бий. Пириний нурууны [[Вихрен]] (2914 м), Рилийн нуруунд [[Малка Мусала]] (2902 м) байдаг бол Балканы уулсын оргил нь [[Ботев уул|Ботев]] (2376 м) юм. Нийтдээ 540 гол горхи байдгаас дан Болгарын хамгийн урт [[Искыр]] гол 340 км урсаж Дунайд цутгадаг. Болгар эх газрын зөөлөн уур амьсгалтай, жилийн дундаж температур +10.5 °C, өвөлд дунджаар -2+2 °C, зунд +20 °C—25 °C. Жилд дунджаар 698 мм тунадас унадаг.<ref name="нэвтэрхий">Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь. III боть. «Дэлхий, хүн төрөлхтөн» (1988). 85-88-р тал. Болгар</ref> Болгар нутагт 3000 гаруй зүйлийн ургамал ургадаг бөгөөд бүх нутгийн 30 хувийг эзэлдэг. Болгар оронд олон зүйлийн ан амьтан, жигүүртэн шувуу бий. [[Бор гөрөөс]], [[буга]], [[баавгай]], [[дорго]], [[туулай]], [[гахай]] зэрэг ан амьтад илүү их тархсан байдаг.<ref name="нэвтэрхий"/> == Нийгэм == {{double image|left|Population pyramid of Bulgaria.png|200|Lazarki_from_Gabra.jpg|180|{{nbsp|10}} Нас хүйсний суварга {{nbsp|20}} Болгар хувцастай бүжигчин}} [[Зураг:Bulgaria Cities Map German.png|thumb|Болгарын хотын нэрт газрын зураг]] 2011 онд Болгарын хүн амын 7,364,570-аар тоологдсон. Үүнээс 51.3 % нь эм, 48.7 % нь эр. 72.5 хувь хотод, 27.5 хувь хөдөө амьдарч байна. <ref>[http://www.nsi.bg/EPDOCS/Census2011final.pdf "2011 census of Bulgaria"].</ref> 1985 онд 8,948,649 хүнтэй болж ирээд 1990 оноос эрчимтэй цөөрч одоо бараг 1950 оныхтой (7,250,500) тэнцэх болжээ. Үүнд 937,000-1,200,000 залуу эх орноо орхин явсан нь нөлөөлсөн. <ref>[http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2287183,00.html "Will EU Entry Shrink Bulgaria's Population Even More?".]</ref> Улсын үндсэн хүн ам - 84.8 хувийг [[слав]] төрлийн хэл, [[христийн шашин]]т [[болгар үндэстэн|болгарчууд]] бүрдүүлдэг. Цөөнх [[турк үндэстэн|турк]], [[цыган ястан|цыган]] тус тус 8.8%, 4.9%-ийг эзлэн байна. Бүгдээрээ улсын албан ёсны [[болгар хэл]]ээр хэлэлцэнэ. Уламжлалт [[кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичдэг. Хүн амын 98.6 хувь бичиг үсэгт тайлагдсан. {{Болгарын хамгийн том хотууд}} == Аж ахуй == Болгар бол аж үйлдвэржсэн орон. [[Өнгөт төмөрлөг]]ийн үйлдвэрүүдтэй. [[Үнэртэн]]д зориулсан [[сарнай]], [[тамхи]], [[усан үзэм]] тариалдгаараа хэдийнээ танигдсан. [[Зураг:TermoElectricaBulgaria.jpg|thumb|right|Софийн дулааны цахилгаан станц]] [[Зураг:Dobrudja.JPG|thumb|right|Добружийн наран цэцгийн тариалан]] <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:12.00 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (12.0%)" from:0 till:10.50 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (10.5%)" from:0 till:9.80 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (9.8%)" from:0 till:9.50 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (9.5%)" from:0 till:5.90 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Бельги улс|Бельги]] (5.9%)" from:0 till:4.60 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.6%)" from:0 till:47.70 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (47.7%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Экспорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> <timeline> ImageSize = width:450 height:225 PlotArea = left:30 bottom:20 top:20 right:20 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy AlignBars = justify DateFormat = x.y Period = from:0 till:50.0 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = early Colors = id:gray value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PAN value:rgb(0.4, 0.6, 1) id:PRD value:rgb(1, 0.84314, 0) id:PRI value:rgb(1, 0.5372, 0.5372) id:ALT value:rgb(0.2, 0.6, 0.8) id:NA value:rgb(0,0.4,0.4) id:darkgray value:rgb(0.80,0.80,0.80) id:midgray value:rgb(0.30,0.57,0) ScaleMajor = gridcolor:black increment:10 start:0 ScaleMinor = gridcolor:gray increment:1 start:0 BarData= barset:Países PlotData= width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:red barset:Países from:0 till:15.60 color:PAN width:20 align:left fontsize:S text:"[[Орос улс|Орос]] (15.6%)" from:0 till:13.60 color:PRI width:20 align:left fontsize:S text:"[[Герман улс|Герман]] (13.6%)" from:0 till:09.00 color:PRD width:20 align:left fontsize:S text:"[[Итали улс|Итали]] (9.0%)" from:0 till:6.10 color:ALT width:20 align:left fontsize:S text:"[[Турк улс|Турк]] (6.1%)" from:0 till:5.00 color:NA width:20 align:left fontsize:S text:"[[Грек улс|Грек]] (5.0%)" from:0 till:4.70 color:midgray width:20 align:left fontsize:S text:"[[Франц улс|Франц]] (4.7%)" from:0 till:46.00 color:darkgray width:20 align:left fontsize:S text:"бусад орон (46%)" TextData= pos:(180,215) fontsize:M text:"Импорт" pos:(110,205) fontsize:S text:"Эх сурвалж: АНУ-ын ТТГ - Дэлхийн ном - Болгар улс (2005)" pos:(400,1) fontsize:S text:(%) </timeline> == Өв соёл == Болгар улсын нутаг дэвсгэрт [[ЮНЕСКО]]-гийн [[дэлхийн өв]]ийн жагсаалтад бүртгэгдсэн соёлын өв 7, байгалийн өв 2 бий. == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{reflist|group=note}} == Зүүлт == {{лавлах холбоос|3}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} [[Ангилал:Болгар| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] lu2eyyy4b34kh3rdp2wefim5zmga1zq 0 10317 865231 845378 2026-08-06T14:23:03Z Enkhsaihan2005 64429 865231 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Нелсон Мандела | нэр нутгийн хэлээр = Nelson Mandela | зураг = Nelson_Mandela-2008_(edit).jpg | зургийн хэмжээ = | тайлбар = 2008 онд | улс = {{RSA}} | дугаар = | албан тушаал = Ерөнхийлөгч | эхэлсэн огноо = 1994 оны 5 сарын 10 | дууссан огноо = 1999 оны 6 сарын 14 | дэд ерөнхийлөгч = Табо Мбек<br />Фредерик Виллем де Клерк | төрийн тэргүүн = <!-- ↓ашиглах албагүй↓ --> | улс2 = | дугаар2 = | албан тушаал2 = Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөний ерөнхий нарийн бичгийн дарга | эхэлсэн огноо2 = 1998 оны 9 сарын 3 | дууссан огноо2 = 1999 оны 6 сарын 14 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | улс3 = | дугаар3 = | албан тушаал3 = | эхэлсэн огноо3 = | дууссан огноо3 = | дэд ерөнхийлөгч3 = | төрийн тэргүүн3 = | улс4 = | дугаар4 = | албан тушаал4 = | эхэлсэн огноо4 = | дууссан огноо4 = | дэд ерөнхийлөгч4 = | төрийн тэргүүн4 = | улс5 = | дугаар5 = | албан тушаал5 = | эхэлсэн огноо5 = | дууссан огноо5 = | дэд ерөнхийлөгч5 = | төрийн тэргүүн5 = <!-- ↑ашиглах албагүй↑ --> | төрсөн огноо = 1918 оны 7 сарын 18 | төрсөн газар = Мфезо, Өмнөд Африкийн Холбоо | нас барсан огноо = 2013 оны 12 сарын 5 | нас барсан газар = Иоханнесбург, Өмнөд Африк | хань = Эвэлин Нтоко Масэ (1944–1957)<br />Уинни Мадикизела (1957–1996)<br />Граса Машел (1998–одоо) | нам = Африкийн Үндэсний Конгресс | гарын үсэг = Nelson_Mandela_Signature.svg }} '''Нелсон Холилала Мандела''' ({{lang-en|Nelson Rolihlahla Mandela}}; * [[1918 он]]ы [[7 сарын 18]]-нд [[Мфезо]], [[Транскей]]д; † [[2013 он]]ы [[12 сарын 5]]-нд [[Иоханнесбург]]т<ref name="nobel">{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1993/mandela-bio.html|title=Nelson Mandela - Biography|work=Nobelprize.org|publisher=[[Nobel Prize|The Nobel Foundation]]|year=1993|accessdate=30 April 2009}}</ref>) нь [[Өмнөд Африк]]ийн бүрэн төлөөллийн ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч. Тэрээр 1994–1999 онд Ерөнхийлөгчийн албыг хашсан. Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохоосоо өмнө Мандела [[апартейд]]ийн эсрэг идэвхтэй, [[Африкийн Үндэсний Конгресс]]ийн зэвсэгт бүлэглэл Умхонто вэ Сизвегийн удирдагч байлаа. Өмнөд Африкийн шүүхээс түүнийг апартейдийн эсрэг хөдөлгөөнийг толгойлж байхдаа хорлон сүйтгэх ажиллагаа болон бусад гэмт хэрэг үйлдсэн гэж ял шийтгэжээ. Шүүхийн шийдвэрийн дагуу Мандела шоронд 27 жил хоригдсоны нэлээд их хугацааг Роббен арал дээрх шоронд өнгөрүүлсэн юм. 1990 оны 2-р сарын 11-нд шоронгоос суллагдсаныхаа дараа Мандела эвлэрэл, хэлэлцээг дэмжиж, Өмнөд Африкийн олон арьстны ардчилал руу шилжих шилжилтийг удирдахад хувь нэмрээ оруулжээ. Апартейд дэглэмийг устгаснаас хойш олон хүн, түүний дотор хуучин өрсөлдөгчид нь Манделаг байнга магтсаар ирсэн. Мандела 30 гаруй жилийн дотор 100 гаруй шагнал авснаас хамгийн нэр хүндтэй нь 1993 оны Нобелийн энхтайвны шагнал байлаа. Тэрээр одоо тулгамдсан асуудлаар үзэл бодлоо илэрхийлдэг ахмад төрийн зүтгэлтэй болжээ. Өмнөд Африкт түүнийг Манделагийн овгийнхны өгсөн хүндэт хэргэм ''Мадиба''-гаар нь мэддэг. Энэ хэргэм нь Нелсон Мандела гэдэгтэй нэгэн ижил утгыг илтгэдэг болсон ажээ. == Амьдрал == Нелсон Мандела нь 1918 онд Мвезо хэмээх жижиг тосгонд төрсөн. Тэрээр дээд боловсрол эзэмшсэн бөгөөд дараа нь ажиллаж байхдаа эчнээгээр хуулийн боловсрол эзэмшиж, хожим нь түүнийгөө өргөжүүлсэн. [[Махатма Ганди]]йн энх тайвнаар тэмцэх арга барилыг тэрээр үнэлж түүнээс суралцсан, Ганди түүнд нөлөөлсөн гэж үздэг. Хэдийгээр тайван замаар эсэргүүцлээ жагсаал гэх мэт байдлаар илэрхийлж байсан ч тухайн үеийн эрх баригчид үл ойшоон 1956 оны 12 сарын 5-нд түүнийг өөр бусад 150 гаруй хүний хамтаар баричвлан эх орноосоо урвасан, төрийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн хэмээн ял тулгасан. 1956 оноос 1961 оныг хүртэл төрийн эсрэг гэмт хэрэг хэмээн ял тулгасан Treason Trial хэмээн алдаршсан шүүх хурлууд хойно хойноосоо болон 5 жил үргэлжилж эцэст нь тэднийг буруугүй хэмээн цагаатгаснаар өндөрлөсөн. 1961 оны Нельсон Мандела "Үндэстний Жад" хэмээсэн нэртэй Umkhonto we Sizwe хэмээх зэвсэглэсэн хөдөлгөөнийг хамтран байгуулсан. Олон жилийн турш энх тайван замаар үр дүнгүй тэмцсэн байдал, арьс өнгөний үзэлт төрийн зүгээс ирж буй хавчлага, шахалт дарамт улам бүр нэмэгдсэн зэргээс болоод зэвсэгт тэмцэл хийхээс өөр зам байхгүй болсон гэж Мандела хэлж байв. Ийнхүү түүний бүлэглэл янз бүрийн бөмбөгдөлт зэрэг партизаны арга замаар тэмцлээ үргэлжлүүлсэн. ӨАБНУ-аас түүнийг террорист хэмээн өмнө нь тодорхойлж байсан тул 2008 оны 7 сар хүртэл Нельсон Мандела болон түүний бүлэглэлийнхнийг НҮБ-ын байрнаас өөр газарт орж, АНУ-ын нутагт дэвсгэрт нэвтрэхийг нь АНУ хориглосон байв. Цагдаагийн газраас түүнийг дахин хайхад тэрээр зугтсаар 17 сарын дараа 1962 оны 8 сарын 5-нд тэрбээр дахин баривчлагдсан. Энэ удаад тэрээр эвдэн сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулсан гэж, мөн хоёрдугаарт нь ӨАБНУ-ыг гадаадын улсуудад эзлэгдүүлэхийн тулд ажилласан гэсэн 2 ял тулгасан. Эхнийхийг нь Мандела хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд энэ нь тухайн үед төрийн эсрэг гэмт хэрэг гэж тооцогдож байв. 1964 оны 4 сарын 20-нд болсон шүүх хурлын нээлтэн дээр яагаад зэвсэгт тэмцэл өрнүүлэх болсноо Мандела тайлбарласан байдаг. Тэрээр мөн цааш нь {{эшлэл|Өөрийн амьдралаа би африкийн ард түмний тулд зориулсаар ирсэн. Би цагаан арьстнууд хар арьстай хүмүүсийг дарлахын эсрэг тэмцсэн. Би хүн бүхэн нь тэгш эрхтэй, бие биенээ хүндэлсэн, ардчилсан, чөлөөт нийгмийг дээдэлдэг. Гэхдээ хэрвээ энэ чөлөөт нийгмийн төлөө шаардлагатай бол би үхэхэд ч бэлэн байна|Нелсон Мандела}} хэмээн хэлж байв. 1964 оны 6 сарын 12-нд болсон шүүх хурлаас Мандела болон түүний нөхдөд зэвсэг ашигласан үйлдэл хийсэн, 4 удаа зэвсэгт эсэргүүцлийн саботаж хийсэн, ӨАБНУ-руу довтлох зорилгод нь гадаадын улсад тусалсан зэрэг ял тулган цаазаар авах ял өгөлгүй, харин бүх насаар хорих ял оноосон. Шүүх хурлын дараа Мандела 27 жил шоронд хоригдсон. Үүний 19 жилийг Robben Island-д өнгөрүүлсэн. Шоронд байхдаа тэрээр University of London-д эчнээгээр суралцасан. Түүнийг хэрхэн шоронгоос оргуулах оролдлого хийгээд, шоронгоос оргох үед нь буудаж алахаар төлөвлөж байгаад, уг операцийг зогсоосон талаар ӨАБНУ-ын тагнуулын тусгай ажилтан Gоrdon Winter 1981 онд Inside BOSS гэсэн нэртэй ном болгон хэвлүүлсэн нь Penguin Classic цувралд багтсан байдаг. Дараа үеийн хар арьст тэмцэгчид, идэвхтнүүдийг мөн Robben Island -д хорих болж, үүнийг нь хүмүүс Манделагийн их сургууль гэж нэрлэдэг болсон тул түүнийг 1982 онд Pollsmoor Prison-д шилжүүлсэн. Манделаг хоригдож байх үед орон нутгийн болон олон улсын зүгээс түүнийг сулла хэмээн шаардаж байв. Манделагийн асуудлаар АНУ, ЗХУ зэрэг улсууд өөр өөрсдийн байр сууриа тухайн үед илэрхийлцгээж байв. Шинээр ерөнхийлөгч болсон Frederik William de Klerk 1990 оны 2 сард түүнийг шоронгоос суллах зарлиг гаргаснаар 2-р сарын 11-нд Мандела шоронгоос суллагдсан.Үүний дараа 1993 онд Нобелийн шагнал авч, 1994 онд ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Эшлэл == {{reflist|2}} == Цахим холбоос == {{commons|Nelson Mandela|Нелсон Мандела}} * [http://nobelprize.org/peace/laureates/1993/mandela-bio.html Nelson Mandela – Biography at Nobelprize.org] * [http://www.nelsonmandela.org/ Nelson Mandela Foundation] * [https://web.archive.org/web/20160304213932/http://www.nmcf.co.za/ Nelson Mandela Children's Fund] * [https://web.archive.org/web/20090408184620/http://www.mandela-children.ca/ Nelson Mandela Children's Fund (Canada)] * [https://web.archive.org/web/20090422130012/http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/mandela.html Time 100 profile] * [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1851882 Mandela: An Audio History] * [https://web.archive.org/web/20061015180116/http://www.palmpictures.com/film/palm-world-voices-mandela.php Mandela: Son of Africa, Father of a Nation Documentary & Soundtrack] * [http://www.theelders.org/ The Elders] * [https://web.archive.org/web/20090516074534/http://www.blogs.targetx.com/wildriverreview/penworldvoices/2007/09/nelson_mandela_holding_africa.html The Art of Nelson Mandela] {{DEFAULTSORT:Мандела, Нелсон}} [[Ангилал:Нелсон Мандела| ]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Апартеидын эсрэг тэмцэгч]] [[Ангилал:Англи хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Өмнөд Африкийн утга зохиол]] [[Ангилал:Улс төрийн утга зохиол]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи)]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Стара планина одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан]] [[Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Ямайка одон шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Канадын одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:АНУ-ын Үндэсний Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Преторийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Калькутта их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Туркийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Хоригдол]] [[Ангилал:Методист]] [[Ангилал:АҮК-ын гишүүн]] [[Ангилал:Коса]] [[Ангилал:Расизмын хохирогч]] [[Ангилал:Өмнөд Африкчууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]] qvbppuvrrr8rxqppyj6y09j9sx17j99 0 10333 865238 840793 2026-08-06T14:26:08Z Enkhsaihan2005 64429 865238 wikitext text/x-wiki {{Short description|1989-2019 онуудад Японы эзэн хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Акихито {{nobold | {{Ubl | {{native name|ja| 明仁|italics=no|paren=omit}} }}}} | image = Emperor Akihito.jpg | alt = | caption = Албан ёсны хөрөг зураг, {{circa}} 2001 | succession = [[Японы эзэн хаан]] | reign = 1989 оны 1 сарын 7 – 2019 оны 4 сарын 30 | coronation = 1990 оны 11 сарын 12 | cor-type = Япон | predecessor = [[Хирохито|Шоова]] | successor = [[Нарүхито]] | spouse = {{marriage|[[Мичико Шоода]]<!--maiden name-->|1959}} | issue = {{plain list| * [[Нарүхито|Эзэн Хаан Нарүхито]] * [[Ханхүү Акишино|Фүмихито, Ханхүү Аяа]] * [[Күрода Саяако]] }} | era name = [[Хэйсэй]] | era dates = <br>1989 оны 1 сарын 8 – 2019 оны 4 сарын 30 | royal house = [[Японы эзэн хааны гэр]] | father = [[Эзэн Хаан Шоова]] | mother = [[Кожүн Хатан]] | birth_name = Акихито, Цүгү Ханхүү<br>({{lang|ja|継宮明仁親王}}) | birth_date = {{birth date and age|1933|12|23}} | birth_place = [[Эзэн хааны ордон, Токио]], Япон | death_date = | death_place = | religion = [[Шинто]] | signature = [[File:Heisei shomei.svg|class=skin-invert|35px]] }} '''Акихито''' ({{lang-jp|明仁}}, [[1933]] оны [[12 сарын 23|12-р сарын 23-нд]] төрсөн) - [[Япон]]ы өмнөх хуучин [[Японы эзэн хаан|эзэн хаан]] ({{lang-jp|上皇}}, ''жоокоо'') бөгөөд Японы уламжлалт дэс дарааллаар 125 дахь эзэн хаан юм (1989-2019). Тэрээр 1989 онд хаан ширээнд суусан бөгөөд 30 жил хаанчилсны эцэст, нас өндөр болсны улмаас хаан ширээгээ хүү Нарүхитодоо шилжүүлэн өгчээ. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Мөн үзэх == {{commons|Emperor Akihito}} * [[Японы эзэн хаан]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html The Japanese Imperial Household Agency Homepage], press conferences, extensive biography, official duties and public activities. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Эзэн Хаан Шоова]] |албан_тушаал =[[Япон]]ы [[Японы эзэн хаан|Эзэн Хаан]] |он =1989 оны 1-р сарын 7-2019 оны 4 сарын 30 |дараа =Эзэн Хаан [[Нарүхито]] }} {{end}} [[Ангилал:Японы эзэн хаан]] [[Ангилал:Хирохито]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Чакри одон шагналтан]] [[Ангилал:Чула Чом Клаогийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Испанийн алтан нэхий хүлэг баатрын одон шагналтан ]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Япончууд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] dc8vc5jhyk0uyucz5nc856wi7iht7hn 0 10913 865329 854508 2026-08-06T22:13:09Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865329 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Mongol Empire c.1207.png|thumb|249x249px]] {{Загвар:Монголчуудын түүх}} '''Хэрэйд''' НТӨ III зуун Хүннү улсын үед Хүннүгийн бүрэлдхүүнд байжээ. Хожим нь өмнөд Хүннү нь Хан улстай холбооны улс үүсгэн дагаж ороход Хэрэйдүүдийн зарим нь тэр дагаж орогсодын дунд байсан аж. Хятадууд Хэрэйд гэх үгийг Хэлүнь гэж дууддаг болохыг ӨвөрМонголын судлаачид нотлон өгүүлдэг юм. Хэрэйдүүд эрт цагтаа тэнгэр шүтлэгтэй байсан бөгөөд Өмнөд Хүннүгийн Хэрэйд Бөө Бэх гэх ноён Хан улс мөхсөний хойно Чань-Аань хотыг эзлэн авч төрт улс байгуулж байсан баримт үлджээ. Гэвч энэ Хэрэйдүүд нь Хятадад уусан сураггүй болжээ. Умрад Хүннүгийн бүрэлдхүүнд байсан Хэрэйдүүд нь Сяньби, Нирун, Түрэг, Уйгар,Киданы үеийг бүтцээ хадгалан өнгөрөөж XII зуунтай золгожээ. Хэрэйдүүдийн гол цөм нь Хэрэйдийн ханлиг гэгдэж [[Орхон гол|Орхон]], [[Хэрлэн гол]]уудын хооронд, [[Найман]]ы зүүн талд нутаглаж байсан бөгөөд ханы орд өргөө нь [[Туул гол]]ын эрэг дээр голлон нутаглаж байсан гэдэг. Энэ Хэрэйдүүд Киданы үед Христийн шашинд орсон байсан нь Марко Пологийн тэмдэглэлд тодорхой байдаг юм. Чингис хааны бэр, Тулуйн эхнэр нь хэрэйд аймгийн несторын шүтлэгтэй [[Сорхагтани Бэки]] байсан бөгөөд [[Мөнх хаан|Мөнх]], [[Хубилай хаан|Хубилай]], Хүлэгү, Аригбөх зэрэг түүний хөвгүүд хожим их хаад болсон билээ. == Түүх == Угтаа [[хэрээ]] гэсэн үгэнд олон тооны "-д" нөхцөлийг залгаж бүтээсэн нэр гэж эрдэмтэд тайлжээ. Өөрөөр хэлбэл хэрээ шувууг өөрийн овог болон аймгийн онгон сүлд болгон шүтдэг овгийнхны нэр юм. Бас христос гэдэг шашны нэртэй холбосон тайлбар ч байдаг. Хэрээд аймаг нь Хятан, Алтан улсын үед монгол нутагт оршиж байсан томоохон хүчирхэг аймаг байсан юм. XIII зуунаас өмнө Хэрээд, жирхин, конкайд, сакаид, тумауд, албат, тункайд, хиркун гэдэг Хэрээдийн найман аймаг байжээ. Хэрээдийн гарал үүслийн талаар түрэг, монгол гэсэн хоёр ацан судалгаа байдаг. Судалгааны явцад монголын салбар аймаг байсан нь батлагддаг байна. === Нутаг дэвсгэр === Хэрээдийн хожуухан үеийн нутаг нь Яг Ябган (Заг Завхан), Туул, Сэлэнгэ, Элсэн говийн хооронд байж баруун талаараа наймантай зах нийлж, хойд талаараа мэргидтэй хил залгаж, зүүн талаараа төв монголчуудтай нутаг савлаж, өмнөд талаараа тангудын Ся улстай хязгаар тулсан байжээ. Хятаны сүүлч, Алтан улсын эхэн үед Хэрээдийн хан Тоорилын зуны ордон нь Далан-Даваа гэдэг газар, өвлийн орд нь Онгийн голд байсан хэмээн түүхэн сурвалжид тэмдэглэжээ. Эдгээвпрходдр газрууд нь Орхон голын сав дагуу байгаа болно. Тоорилын баруун жигүүрийн цэрэг анги нь: Тулсутан, Джалсутанд, зүүн жигүүрийн цэрэг анги нь: Илат, Тарат (тариат), Айджиэ, Күтүкэн (Өтүкэн), Урут, Укрут, Ийлет, Тертит-д нутагладаг байжээ. Энэ нь Хэрээдийн ханы нутгийн хожуу үеийн мэдээ боловч тэд өвөг дээдсээсээ тэнд нутагшин суусан нь мэдээж юм. === Хаад === Хэрээд аймгууд Хятан улсын (Х-ХI зууны) үеийн Зу-бу гурван аймгийн дотор багтаж байсан нь газар зүйн талаар гарцаагүй тохирч байна. ХI-XII зууны үеэр Хэрээдийн ханлиг нь хүчтэй болж, бараг бие даасан жижиг улс мэт болжээ. Хэрээдийн хан Маркусыг бас буюруг гэж нэрлэдэг байжээ. Хэрээдийн түүхэнд нэр нь үлдсэн хамгийн эртний буюруг хан бол Маркус болно. XII зууны эхэнд Маркус хан Хэрээдийн төр барьж байсан, тэр цагт татарууд хүчирхэг Хэрээдийн эсрэг хандаж нэлээд эв түнжингүй байжээ. Чухам ингэж Алтан улсад хараат байсан татарууд нь Хэрээдийн хан буюруг Маркусыг гэнэдүүлэн барьж, Алтан улсад хүргүүлэн модон илжигт хадаж амийг нь хороосон ажээ. Буюруг хан Маркус хоёр хүүтэй: нэг нь Куржакуз буюруг, нөгөө нь Гүр хан байжээ. Гэвч Маркусын хоёр хүү нь Хэрээдийн ханлигийн төрийн эрх мэдлийг тэр даруйд залгаж эзлээгүй. Маркусаас хойш Сарык хан гэгч (XII зууны эхэн үед) Хэрээдийг мэдэж явсан ажээ. Сарык ханы үед Хэрээдийг татарууд гурван удаа довтлон түйвээж зугатагсдыг нэхүүлж мөрдүүлэн тусгай баг цэргээр үлдэгсдийг тонуулсан хэмээн Рашид-ад-Дин бас бичжээ. Түүний дараа Сарык хан Орхон голын эхэнд орд бууж, алчи татарын 70 овгийг гэнэдүүлэн дарахаар цэрэг сэмхэн зэхэж байгаад Сарык ханы нэг цэрэг татарт очиж нууцыг задруулан мэдээлснээс болж сэрэмжгүй байсан Сарык хан татарын цэрэгт тэндээ цохигджээ. Сарык ханы хамт тулалдааны газраас Тарбай каян хэмээх эмэгтэй зугатан гараад: "Бид дээдэс доодсыг хорсгон гомдоож байлаа." гэж хэлэхэд "Энэ эмэгтэй зөв хэлж байна" гэж Сарык хан хүлээн зөвшөөрч байжээ. Үүнийг хянаж үзвэл, Хэрээдийн ноёлох хэсгийн захирлага ширүүсэж, ардын хилэн тэмцэл ихтэй байсан нь илэрхий байна. Түүнээс хойш Хэрээдийн ханлиг үнэндээ татарын мэдэлд түр оржээ. Сарык хан татаруудад ялагдсаныхаа дараа Хажир хэмээх хантай хамтран цэрэг хуралдуулж, татарыг довтолж Хэрэйчин ханлигийг татараас ангижруулан авчээ. Тэр цагт Куржакузын ахмад хүү Тоорил эх Илма хатны хамт татарт олзлогдоод байсныг бас авран гаргажээ. Илма хатанд сэтгэлтэй болсон Элжидайг Хэрээдэд үүрд өгсөн гэнэ. Сарык хан хзрэйдийн ханлигийг хэдий хүртэл мэдэж явсныг лавлан мэдэх баримт байхгүй. XII зууны эхэн хагасын эцсээр Хэрээдийн ханлигийг Маркусын ууган хуү Куржакуз (Сарык ханы хургэн) мэдэх болсон байна. Куржакуз буюруг Тоорилоос гадна бас бус олон хөвүүнтэй байсан гэдэг. XII зууны эхэн хагаст Хэрээдийн дотор ноёлог ёс хөгжиж, хан хөвүүдийн эрх мэдэл ахиж, бие биеэс тэргүүлэн гарахыг оролдох болсон байна. Куржакуз буюруг хан өөрөө Орду-Балагасун (одоогийн Хар балгас)-нд нутаглаж, дүү Гүр хан, ахмад хүү Тоорил нарт Яг-Ябган (Заг-Завхан) гэдэг газрыг захируулахаар шийдвэрлэж, бусад хүү Юла-Магус, Тай-Тимур тайш нарт Каргас-Буругус гэдэг газрыг мэдүүлэхээр тушаасан байжээ. Тэгээд хэлсэн нь: Хэрэв тэд цуг байвал эвлэхгүй, миний үхсэн хойно эд өглөөнөөс шөнө хүртэл, шөнөөс өглөө хүртэл Хэрээдийн улсыг үлдээхгүй гэжээ. Куржакуз буюруг хан тийм ч шалтгаанаар хөвүүдээ ангид салангид байлгасан гэж түүхэнд тэмдэглэжээ. === [[Тоорил хан]]<nowiki/>ы үе === Куржакузын нас барсны дараа Тай-Тимур, Бука-Тимур нар эцгийн даатган өгсөн нутгий нь захируулахаар Тоорилыг явуулж, Хэрээдийн хан ширээг эзэлсэн байна. Гэвч Хэрээдийн ханлигийн эрхийг Куржакузын хөвуүд жинхэнэ барьж чадаагүй, харин урьд Илма хатныг дагаж ирсэн Элжидай хэрэг дээрээ Хэрээдийг захиран мэдэж байх болсон ажээ. Тийм учраас Тоорил: "Одоо яагаад улс захирах явдлыг Элжидайд олгов" гэж Тай-Тимур тайш, Юла-Магус хоёроос асууж байжээ. Тоорил тийнхүү Хэрээдийн эрхийг булаан авах замд орсон байх бөгөөд түүнээс хойш Тоорил аян шалтаг олж, зарим дүү нараа алж, заримыг хөөж, эцгийн суурийг эзэлжээ. Энэ нь XII зууны дундуур үед болсон хэрэг явдал ажээ. Түүнээс хойш Хэрээдэд үнэндээ хоёр хан сууж, хан ширээг булаалдах ширүүн тэмцэл тасралтгүй үргэлжилж Хэрээдийг төрийн талаар сулруулж байжээ. "Хоёр наран ургаваас Худгийг усан-баар хугаюу (ширгэюү) Хоёр хаан сууваас Хамаг улсаа баръюу” гэж Наймалчин гэгч эмгэн Тоорилд зэмлэн сургаж байсан тухай мэдээнээс үзэхэд, Хэрээдийн ханлиг нь тэр үеэр хан ноёдын хоорондын хямрал тэмцлийн хөлд ихээхэн нэрвэгдэж байсан нь тодорхой. Тэр тэмцэлд Хэрээдийн өрнөд дорнод хөршийн хаад, ноёд шууд оролцож эхэлсэн байна. "Миний ахын нулимс нь бас л эгшээгүй, нугас нь хөшөөгуй байхад, чи ахаа алж, дүүгээ сөнөөж байх. Улс маань хэрхэн үлдэж хоцрох вэ?" гэж Гүр хан Тоорилыг донгодон хэлж, түүнийг талж зугадуулсан гэдэг. Ингэж Тоорилыг түүний авга Гүр хан эсэргүүцэж эхэлсэн ажээ. Тоорил дарагдан зуугаад хүнтэй зугадаж, монголын Есүгэй баатарт ирэхэд Есүгэй "энэ хүнтэй бид нөхөрлөвөл зохино" гэж Тоорилтой Туулын Хар-Түнэ (шугуй)-д анд бололцож, Гүр ханыг довтолж зугатуулан, Тоорилд Хэрээдийг эзлүүлсэн байна. === Хэрээд ба Монголчууд === Ер нь Хэрээд Монголчуудын анд бололцох явдал үүгээр эхэлсэн биш Хэрээдийн Сарык хан монголчуудыг "дүүс" маань гэж үзэж, монгол, хэрээд хоёр хоорондоо гэрлэхгүй, найрамдан явахыг сануулж байжээ. Монголчууд, Сарык ханы хүч суларсныг харгалзан тэдний хүн бүрт арав арван морь өгч тэнхрүүлж байсан удаа бий ажээ. Түүгээр ч барахгүй, Ван ханы авга Гүр хантай Амбагайн хүү Хадаан тайш сайн харилцаатай байжээ. Хэрээдийн ханлиг XII зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо төрийн тэмцэлтэй, бутархай байсны дээр, түүний хөрш Найманы ханлиг, Тангудын Ся улс, Хар Хятан улсын уулга довтолгоонд Хэрээд эрсэдсээр байсан байна. Энэ нь Хэрээд аймгийн холбооны дотоод төрийн тэмцлийг улам гүнзгийрүүлж, Хэрээдийн ханлигийн эрх мэдэл Тоорил, түүний дүү Эрх Хар хоёрын гар дамжин байсаар Хэрээдийн ханлигийг доройтуулахад хүргэсэн байна. Хэрээд аймаг христос шашин шүтдэг байсан гэж XIII зууны Сирийн нэгэн түүхч бичсэн байдаг. <references group="http://forum.asuultserver.com/viewtopic.php?f=102&t=168687&view=previous{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" /> == Орчин үед == === Монголчуудын дунд === Хэрэйд хэмээх нэртэй овог аймаг өдгөө [[Монгол Улс]]ын [[Халх]] ястан дунд, мөн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон]] дахь [[Ордос]], [[Баарин]] ястнууд дунд бий. Монголчуудын дундах хэрэйдийн гол төлөөлөгч нь [[торгууд]] юм. Халимагуудын дийлэнхийг торгууд бүрэлдүүлдэг байсан бөгөөд одоо ч хэвээрээ байна. Махчин хэрэйд зэрэг овогтой торгуудын ноёд угийн бичгээ Хэрэйдийн Тоорил ханаас эхлүүлэн бичдэг байжээ. === Түрэгүүдийн дунд=== Мөн одоогийн Казахстан улсын дунд ордод хэрэйд овогтой хүмүүс байдаг бөгөөд тэдний зарим нь Монголд бий. Казахуудын дунд хэрэйд, найман овгийн сая гаруй хүн байдаг. [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] үед казахын хэрэйд гаралтай гэгддэг кереи овог [[Шиньжян|Шиньжяний]] хойд хэсгийн [[Алтайн нуруу]], [[Алтай тойрог]], [[Хар Эрчис]] мөрөн хавиар нутаглаж байсан ба хожим нь [[Ойрад|ойрадууд]] довтлон баруун тийш нь шахжээ. Иймд [[Зүүнгар]] унасны дараа Шиньжянь, Алтайн нуруунд ирсэн казахууд уугуул нутагтаа байгаа гэж үздэг.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayanulgii.mn/mn/news/57-monkazakh.html |title=Монголын казахуудын гарвал түүх |access-date=2014-05-13 |archive-date=2015-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330023108/http://www.bayanulgii.mn/mn/news/57-monkazakh.html |url-status=dead }}</ref> Шиньжяний Алтай тойрог зэрэг казахууд нүүж ирсэн нутагт [[Манжийн үе|манжийн үед]] казах, ойрадуудын дунд газар нутгийн маргаан гарч байсан бөгөөд манж нар үүнийг зориуд дэвэргэж өөрийн талд ашигтайгаар эргүүлэхийг оролдож байв. Алтай тойрог нь Монголын [[Ховдын хязгаар|Ховдын хязгаарын]] харъяаны нутаг байжээ. Шиньжяний казахууд хэрэйд нар энэ нутагт байсан гэж үзэж байсан бол ойрадууд ч мөн адил өөрсдийн нутаг хэмээн үзэж байв. Шиньжяний сая гаруй казахуудын дийлэнх нь найманчууд бол үлдсэн хэсгийн нилээд нь кереи болон их ордод орох албан,суан, дулат зэрэг овгийн хүмүүс юм. Казахын хэрэйд гаралтай гэдэг керей, керейт гэсэн 2 овог бий. Казахстаны баруун талын бага ордод байдаг керейт хэмээх овгийн нэр хэрэйдтэй бараг ижил учир тэд хэрэйд гаралтай гэж судлаачид үздэг .<ref>{{Citation |title=Rashid al-Din Hamadani |date=2026-04-03 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rashid_al-Din_Hamadani&oldid=1346851643 |work=Wikipedia |access-date=2026-04-19 |language=en}}</ref> Мөн зарим түрэг хүн 12-13-р зууны зарим хэрэйд, [[татар]], [[тайчууд]] зэрэг зарим монгол аймгуудыг хамтад нь нэрлэж байсан [[Онгуд|хар татар]] гэсэн нэрний хар (түрэгээр кара) гэсэн үг сунжирч кереи болсон, хар татарууд түрэг хүмүүс байсан гэж тайлбарладаг юм. ==Эшлэл== {{Reflist}} * Хойт С. К. [https://www.academia.edu/5253542/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B8%D1%82%D1%8B_%D0%B2_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B8_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8B._%D0%AD%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4-%D0%B2%D0%BE_%D0%9A%D0%93%D0%A3_2008._82_%D1%81._ISBN_978-5-91458-044-2_Kereits_in_enthnogenesis_of_peoples_of_Eurasia_historiography_of_the_problem._Elista_Kalmyk_State_University_Press_2008._82_p._in_Russian_ Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы]. — Элиста, 2008. — 82 с. ISBN — 978-5-91458-044-2 - оросоор {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан}} [[Ангилал:Нүүдэлчид]] [[Ангилал:Aзийн түүхэн угсаатан]] [[Ангилал:Монгол угсаатан]] [[Ангилал:Түрэг хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Монголын түүх]] ls1y28a0wmm6464ukgl1rep3wd8qxfn 0 12366 865213 850220 2026-08-06T14:17:32Z Enkhsaihan2005 64429 865213 wikitext text/x-wiki [[Файл:Leonid Brezjnev, leider van de Sovjet-Unie, Bestanddeelnr 925-6564.jpg|thumb|334x334px|Леонид Ильич Брежнев 1972 онд ]] '''Леонид Ильич Брежнев''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Леонид Ильич Брежнев''; * [[1906 он]]ы [[12 сарын 19]]-нд [[Украин]]ы [[Камьянське]]д төрсөн - [[1982 он]]ы [[11 сарын 10|11 сарын 10-нд]] [[Москва]] хотод нас барсан) нь [[Украин]] гаралтай, Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдагч байсан улс төрийн зүтгэлтэн. Тэрбээр 1964 оноос 1982 он хүртэл [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист намын]] дарга, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ-ын]] [[төрийн тэргүүн]]ээр ажиллаж байсан ба [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар]] цолоор дөрвөн удаа, Социалист хөдөлмөрийн баатар цолоор нэг удаа шагнагдаж байсан аж. == Л.Брежнев Монгол улсад == Л.Брежнев ЗХУ-ын удирдагч байхдаа Монгол улсад 1966 онд анх удаа, 1974 онд БНМАУ-ыг тунхагласны 50 жилийн ой, МАХН-ын III хуралд оролцохоор хоёр дахь удаагаа айлчилжээ. ==== 1966 оны айлчлал ==== Л.Брежнев БНМАУ-д анх удаа 1966 оны 1-р сарын 13-15-нд албан ёсоор айлчилсан. Айлчлалын үеэр 20 жилийн хугацаатай "[[БНМАУ-ЗСБНХУ-ын хооронд найрамдал, хамтын ажиллагааны болон харилан туслалцах Гэрээ]]"-нд Ю.Цэдэнбал, Л.И.Брежнев нар гарын үсэг зурсан. Энэ гэрээний дагуу Зөвлөлтийн Алс Дорнод дахь армийн зарим анги нэгтгэлүүдийг Монголд шилжүүлэн байрлуулсан. ЗХУ-ын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд [[Кирил Мазуров|К.Т.Мазуров]] (ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга), [[Андрей Громыко|А.А.Громыко]] (ЗХУ-ын ГХЯ-ны сайд), [[Юрий Андропов|Ю.В.Андропов]] (ЗХУКН-ын нарийн бичгийн дарга), [[Родион Малиновский|Р.Я.Малиновский]] (ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд), Л.Г.Галимжанова (ЗХУ-ын Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Соёлын сайд), [[Басан Городовиков|Б.Б.Городовиков]] (ЗХУ-ын Халимагийн удирдагч), [[Леонид Соловьёв|Л.Н.Соловьёв]] (ЗХУ-ын Элчин сайд) нар байсан. Айлчлалын хүрээнд Л.Брежнев [[Дархан (хот)|Дархан хотод]] мөн айлчилжээ. ==== 1974 оны айлчлал ==== 1974 оны 11-р сарын 23-24-ний өдрүүдэд ЗХУ-ын Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Л.Брежнев, АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд]] нар ЗХУ-ын Алс Дорнодын [[Владивосток]] хотод уулзаж түүхэн хэлэлцээ хийж хамтарсан мэдэгдэл гаргав. Энэ уулзалтын дараа Л.Брежнев БНМАУ-д албан ёсоор айлчилсан. ==== Монгол шагнал ==== БНМАУ-ын баатар, 1981 онд Хөдөлмөрийн баатар, БНМАУ-ын Хүндэт иргэн цолоор шагнагдаж байсан. == Хэлсэн үг == {{Эшлэл|Коммунизм бол нийгмийн хөгжлийг шинжлэх ухааны онолоор зэвсэглэн, хүн төрөлхтний түүхэн замналыг танин мэдсэн, дэлхий дээрх цорын ганц улс төрийн хөдөлгөөн юм. […]|Леонид Брежнев|ref= <ref>Institut für Marxismus-Leninismus beim ZK der KPdSU: ''Die Kommunistische Internationale. Kurzer historischer Abriß.'' Verlag Marxistische Blätter GmbH, Frankfurt am Main 1970. S.&nbsp;673 f.</ref>}} == Цахим холбоос == {{Commons|Леонид Ильич Брежнев|Леонид Ильич Брежнев}} * {{DNB-Portal|118515136}} * [http://leonidbrezhnev.narod.ru/ Албан ёсны цахим хуудас] == Эх сурвалж == <references /> {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд‎}} {{DEFAULTSORT:Брежнев, Леонид Ильич}} [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗСБН Украины улс төрч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Вьетнамын Алтан Од одон шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Югославын Иx-Од одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Камьянськегийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Сталинизмын хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:1906 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] o994hpbl3t2evb58zywiozi8k5es2fd 0 12826 865234 760944 2026-08-06T14:25:27Z Enkhsaihan2005 64429 865234 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Виктор Андреевич Ющенко | нэр нутгийн хэлээр = Віктор Андрійович Ющенко | зураг = Портрет 3-го президента України Віктора Ющенка.jpeg | зургийн хэмжээ =200px | тайлбар = | улс = {{UKR}} | дугаар = 3 | албан тушаал = [[Украины ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 2005 оны 1 сарын 23 | дууссан огноо = 2010 оны 2 сарын 25 | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = | улс2 = | дугаар2 = 10 | албан тушаал2 = [[Украины ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | эхэлсэн огноо2 = 1999 оны 12 сарын 22 | дууссан огноо2 = 2001 оны 5 сарын 29 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = [[Леонид Кучма]] | төрсөн огноо = 1954 оны 2 сарын 23 | төрсөн газар = [[Хоруживка]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украйн Улс|ЗСБНУкрайн Улс]], [[ЗХУ]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | хань = Светлана Колесник <small>(Салсан)</small><br />[[Катерина Ющенко]] | нам = [[Манай Украин]] | гарын үсэг = Viktor Yushchenko's signature.svg }} '''Виктор Андреевич Ющенко''' ({{lang-uk|Віктор Андрійович Ющенко}}, [[1954]] оны [[2 сарын 23]]-нд төрсөн) нь [[Украин]] улсын 3 дахь ерөнхийлөгч юм. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Viktor Yushchenko|Виктор Ющенко}} {{s-start}} {{Залгамжлал | албан_тушаал=[[Украины ерөнхий сайд]] | өмнө=[[Валерий Пустовойтенко]] | дараа=[[Анатолий Кинах]] | он=1999–2001}} {{Залгамжлал | албан_тушаал=[[Украины ерөнхийлөгч]] | өмнө=[[Леонид Кучма]] | дараа=[[Виктор Янукович]] | он=2005–2010}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Ющенко, Виктор}} [[Ангилал:Украины ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Украины ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Украины үндэсний банкны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] slqxk8p9w71jvwe56rw64zcws5uwexx 0 13481 865243 749308 2026-08-06T14:26:31Z Enkhsaihan2005 64429 865243 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = Тереза эх |honorific-prefix = Калькуттагийн Гэгээн |image = MotherTeresa 094.jpg|thumb |caption = Тереза эх нэгэн уулзалтын үеэр |birth_name = Агнес Гонжа Бояжу |successor = |nationality = Албани |birth_date = {{birth date|df=yes|1910|8|26}} |birthplace = [[Оттаманы эзэнт гүрэн]] |death_date = {{death date and age|df=yes|1997|9|5|1910|8|26}} |deathplace = [[Калькутта]], [[Энэтхэг]] |other = |signature = |feast_day = 9 сарын 5 |venerated = [[Католик шашин|Ромын Католик шашин]] |beatified_date = 2003 оны 10 сарын 19 |beatified_place = [[Гэгээн Петрийн талбай]], [[Ватикан]] |beatified_by = [[II Иохан Паул]] |canonized_date = 2064 оны 9 сарын 4 |canonized_by = [[Францис| Пап Францис]] |patronage =Дэлхийн Залуучуудын өдөр, Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм }} '''Тереза эх''' буюу Калькуттагийн Гэгээн Тереза ({{lang-en|Mother Teresa}}), жинхэнэ нэр нь '''Агнес Гонжа Бояжу''' (''Agnesë Gonxhe Bojaxhiu'', 1910 oны 8 capын 26 - 1997 оны 9 сарын 5) нь [[Католик шашин| католик шашны]] гэгээнтэн, "Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм"-ийг үүсгэн байгуулагч юм. Ядуу, зовсон хүмүүсийн төлөөх үйлсийг нь өндрөөр үнэлэгдэж, 1973 онд Темплтон шагнал, 1979 онд [[Нобелийн шагнал]], 1980 онд [[Энэтхэг]]ийн төрийн дээд шагнал гэх мэт олон шагнал хүртсэн юм. == Калькуттагийн гэлэнмаа == Тереза эх хэмээгдэх Агнес Гонжа Бояжу нь 1910 оны 8-р сарын 26-нд одоогийн [[Македон]]ы нийслэл [[Скопье]] хотноо [[Албани үндэстэн|албани]] айлд мэндэлжээ. Маргааш нь буюу 27-нд ариун угаал хүртэж загалмайлах ёслол үйлджээ. Түүний эцэг [[Албанийн тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн|Албанийн тусгаар тогтнолын төлөөх хөдөлгөөнд]] оролцож байсан ба зуурдаар нас барсан байна. Агнес айлын бага охин бөгөөд 12 настайдаа ирээдүйд гэлэнмаа болоод Энэтхэг явахыг хүсч байгаа тухайгаа ярьсан байдаг. 18 настайдаа [[Ирланд]]ын Лорето гэлэнмаагийн сүмд орж, хожим Калькутта (одоогийн [[Колката]]) явжээ. Агнес [[Дублин]] хотноо ерөнхий боловсрол эзэмшээд 1931 онд [[Энэтхэг]]ийн [[Даржаалин]]д гэлэнмаагаар ирэв. Анх сахил хүртэхдээ сонгосон нэр нь Тереза байлаа. 1929-1947 он хүртэл Тереза Калькуттын Гэгээн Мариагийн сургуульд газарзүйн хичээл заасан ба 1944 онд сургуулийн захирлаар томилогдон ажиллав. Түүний ярьснаар 1946 онд галт тэргэнд явж байхдаа Тэнгэрбурханаас "Хамгийн ядуу хүмүүсийн дунд ажилласугай" хэмээх дуудлага хүлээн авсан гэжээ. Тэр сүмээсээ гадуур ядуу хүмүүст туслах сайн дурын ажил хийх зөвшөөрөл хүссэн ч Католик сүмийн удирдлага тэр дор нь хариу өгсөнгүй. 1948 онд Ромын Пап [[XII Пий]] сүмээс гадуур сайн санааны үйл ажиллагаа бие даан эрхлэх зөвшөөрөл өгчээ. Ийнхүү Тереза Калькуттагийн ядуусын хороололд орж ажлаа эхэлсэн болно. Тэрээр энэтхэг эмэгтэйчүүдийн үндэсний хувцас болох саригаас хамгийн эгэл дарууг өмсөж, орон гэргүй тэнэмэл хүүхдүүдийг цуглуулаад үнэгүй хичээл заах болов. Түүний эхлүүлсэн үйл ажиллагаа өргөжиж Гэгээн Мариагийн сургуулийг төгссөн Терезагийн шавь нар нь ирж туслах болсон ба сүм, орон нутгийн удирдах газраас хандив тэтгэмж ирэх болжээ. == Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч бүлгэм == Тереза эх 1950 онд энэхүү бүлгэмийг үүсгэн байгуулах зөвшөөрөл [[Ариун Сэнтий|Ариун Сэнтийгээс]] хүлээн авсан. Тереза эхийн хэлснээр "Энэрэл хайрыг дэлгэрүүлэгч" бүлгэмийн гол зорилго нь "Өлсөж цангасан, өмсөх хувцасгүй, орон гэргүй, хөгжлийн бэрхшээлтэй, өвчтэй, хэнд ч тоогдохгүй орхигдсон болон хэнд ч хайрлуулж халамжлагдаагүй хүмүүсийн төлөө ажиллах явдал юм" хэмээн тодорхойлж байв. Тереза уг бүлгэмийг үүсгэн байгуулсан мөн гэлэнмаа нарыг удирдагчийн хувьд "Тереза эх" хэмээн дуудагдах болсон. Энэтхэгийн Засгийн газраас тэдний үйл ажиллагааг дэмжиж эмнэлгийн байр өгсөн ба Тереза эх "Сүүлчийн замаа үдэх гэр" хэмээх асрамжийн газар байгуулав. Тэднийг анх ажлаа эхлэхэд нутгийн хүмүүс католик шашинд итгүүлэх гэж байна хэмээн хардаж байлаа. Гэсэн ч гэлэнмаа нар асарч буй хүнийхээ сүсэг бишрэлийг хүндэтгэн харьцаж, нас барахад нь мөн тэр шашных нь заншлаар оршуулах ёслол зэргийг үйлдэж байсан бөгөөд ийм хандлага нь яваандаа тэдэнд хүмүүсийн итгэл хүндлэлийг авчирсан билээ. Тереза эхийн энэ үйл ажил дэлхийн олон мянган хүний анхаарлыг татах болж улам ихээр хандив тусламж ирэх болов. 1960 он гэхэд бүлгэмийн үйл ажиллагаа бүх Энэтхэг улсаар тархсан байлаа. 1965 онд Ромын Пап [[VI Паул|VI Паулын]] зөвшөөрлөөр Энэтхэг улсаас гадна үйл ажиллагаа явуулах болсон бөгөөд Энэтхэгээс гадна хамгийн очсон анхны улс нь Өмнөд Америкийн [[Венесуэл]] байв. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mother Teresa|Тереза эх}} {{Wikiquote}} {{Stub}} [[Ангилал:Католик шашны орден үндэслэгч]] [[Ангилал:Адислагч]] [[Ангилал:20-р зууны гэгээнтэн]] [[Ангилал:Энэтхэг дэх католик шашны сүм]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан]] [[Ангилал:Падма Шри шагналтан]] [[Ангилал:Рамон Магсайсайн шагналтан]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Лавалийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хүмүүнлэгийн тусламжийн хүн]] [[Ангилал:Цагаач]] [[Ангилал:Колкатагийн хүн]] [[Ангилал:Энэтхэгийн хүн]] [[Ангилал:Югославын хүн]] [[Ангилал:Албаничууд]] [[Ангилал:1910 онд төрсөн]] [[Ангилал:1997 онд өнгөрсөн]] 8eyzveqwowvyoqnek1sewvt40krxznp 0 13532 865242 705040 2026-08-06T14:26:27Z Enkhsaihan2005 64429 865242 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч |нэр = Билл Клинтон |нэр нутгийн хэлээр = {{Lang|en|Bill Clinton}} |зураг = Bill Clinton.jpg |зургийн хэмжээ = |улс = {{USA}} |дугаар = [[Зураг:Seal Of The President Of The United States Of America.svg|20px]] 42 |албан тушаал = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] |эхэлсэн огноо = [[1993]] оны [[1 сарын 20]] |дууссан огноо = [[2001]] оны 1 сарын 20 |дэд ерөнхийлөгч = [[Ал Гор]] |төрийн тэргүүн = |төрсөн огноо = [[1946]] оны [[8 сарын 19]] |төрсөн газар = [[АНУ]], [[Арканзас]], Хөүп |нас барсан огноо = |нас барсан газар = |хань = [[Хиллари Родхэм Клинтон]] |нам = [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан Нам]] |гарын үсэг = Signature of Bill Clinton.svg }} '''Уильям Жефферсон „Билл“ Клинтон''' (<small>[[Англи хэл|Англиар]]</small> ''William Jefferson „Bill“ Clinton'', төрөхдөө '''III Уильям Жефферсон Блайт''' ({{lang-en|William Jefferson Blythe III}}) гэдэг нэртэй байв, [[1946]] оны [[8 сарын 19]]-нд төрсөн) нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 42 дахь [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] юм. Түүний эхнэр [[Хиллари Родхэм Клинтон]] өдгөө тус улсын Төрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байна. == Намтар == Тэрээр 1946 оны 8 сарын 19-нд Арканзас муж, Хөүп хотод төржээ. Биллийг төрөхөөс 3 сарын өмнө автомашины ослоор нас барсан эцгийн нэрнээс авж Уильям Жефферсон Блайт хэмээн нэрлэжээ. Биллийг төрсний дараа эх Виржини Дэлл Касиди нь сувилагчийн мэрэгжлээр сурахаар [[Нью-Орлеанс]]руу шилжиж, Билл 4 нас хүртлээ эхийн талын өвөө, эмээ дээр өсжээ. 1950 онд ээж нь буцаж ирэх ба машинй худалдаа эрхэлдэг Рожер Клинтонтой гэрлэж хойт эцгийн хамт гурвуул амьдрах болно. 1953 онд тэднийх нүүв. Хойт эцэг нь архаг архичин байсан ба гэр дотроо агсан тавьж, хэрүүл зодоон хийдэг байв. Биллийг бага ангийн сурагч байхад архинд согтсон эцгийнх нь буудсан сум чихийг нь шүргэсэн хэрэг гарах зэргээр хүүхэд нас нь хэцүүхэн өнгөржээ. 1956 онд дүүтэй болсон байна. Үүний дараа Билл өөрийн хүсэлтээр овгоо "Клинтон"болгожээ. Түүний амьдралд нөлөө үзүүлсэн 2 үйл явдал тохиосон ба нэг нь 1963 оны зун, ахлах ангид байхдаа "Boys Nation"-н гишүүнээр [[Цагаан ордон]]д очиж ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннеди]]тэй гар барисан, нөгөө нь [[Мартин Лютер Кинг]]ийн алдарт "Надад мөрөөдөл бий" (''I have a Dream'') яриаг сонссон явдал байлаа. 1964 онд [[Жоржтауны Их Сургууль]]д гадаад харилцааны ангид элсэн орж, суралцаж байх хугацаандаа Фулбрайт гишүүний удирдлаганд Гадаад харилцааны хороонд ажиллав. 4-р курст байхад эцэг нь нас баржээ. 1968 онд сургуулиа төгсөөд Фулбрайт гишүүний сонгуулийн ажилд оролцсоны дараа [[Оксфордын Их Сургууль]]д явж 2 жил философи, улс төр болон эдийн засгаар сурсан байна. [[Англи]]д байхдаа үе үе [[Вьетнамын дайн]]ыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөнд оролцож байв. Буцаж ирснийхээ дараа [[Иелийн Хуулийн Сургууль|Йэлийн Хуулийн Сургууль]]д орсон ба тэнд ирээдүйн эхнэр болох Хиллари Родхэмтэй танилцана. 1973 онд Хуульзүйн доктор зэрэгтэй төгссөн байна. {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Жорж Хэрбэрт Уокер Буш]] |албан_тушаал =[[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|АНУ-ын Ерөнхийлөгч]] |он =1993 - 2001 |дараа =[[Жорж Уокер Буш]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Клинтон, Билл}} [[Ангилал:Билл Клинтон| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Арканзасын амбан захирагч]] [[Ангилал:Арканзасын ерөнхий прокурор]] [[Ангилал:Үндэсний амбан захирагчийн холбооны дарга]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хиллари Клинтон]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1946 онд төрсөн]] tv22g869ehen58tuwjqmwhmc0krpr0d 0 13665 865217 850932 2026-08-06T14:18:50Z Enkhsaihan2005 64429 865217 wikitext text/x-wiki {{Олон нэр |хэл1 = [[хинди хэл|хинди]] |бичиг1 = इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी |хэл2 = [[латин үсэг|латин]] |бичиг2 = Indira Priyadarshini Gandhi |хэл3 = [[монгол хэл|монгол]] |бичиг3 = Индира Приядаршини Ганди }} {{Төрийн зүтгэлтэн | зураг = Indira_Gandhi_1977.jpg | тайлбар = 1977 оны Индира Ганди | алба1 = {{flagicon|Энэтхэг}} [[Энэтхэг]] улсын [[ерөнхий сайд]] | ээлж1 = 1966.01.24 — 1977.03.24 <br> 1980.01.14 — 1984.10.31 <br> (15 жил, 3-р ерөнхий сайд) | өмнөх1 = [[Гулзарилал Нанда]] <small>(түр)</small> (1966) <br> [[Чаран Синг]] (1980) | дараах1 = [[Мораржи Десай]] (1977) <br> [[Ражив Ганди]] (1984) | төрсөногноо = {{birth date|1917|11|19}} | төрсөнгазар = [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн Энэтхэг]], Агра Аудын<br> нэгдсэн муж, [[Аллахабад]] <br> <small>(өнөөгийн [[Энэтхэг]], [[Уттар Прадеш]] муж)</small> | өнгөрсөногноо = {{death date and age1|1984|10|31|1917|11|19}} | өнгөрсөнгазар = Энэтхэг, [[Дели]], [[Шинэ Дели]] | улсорон = Британийн Энэтхэг (анх) <br> {{IND}} (хожим) | намэвсэл = Энэтхэгийн үндэсний хурал | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эцэг эх [[Жавахарлал Неру|Жавахарлал]], Камала Неру <br> нөхөр [[Фероз Ганди]] <br> хүү [[Ражив Ганди|Ражив]], [[Санжай Ганди]] | гарынүсэг = [[File:Indira-Gandhi-Signature-Transparent.png|180px]] }} '''Инди́ра Приядарши́ни Га́нди''' (хуучин овог нь '''Не́ру''', англиар-Indira Gandhi: [[1917]]-[[1984]]; 66 насалсан) - Энэтхэгийн алдарт эмэгтэй улс төрч, "Энэтхэгийн үндэсний хурал" намын гол зүтгэлтэн, Энэтхэгийн анхны Ерөхий сайд Жавахарлал Неругийн охин,[[Энэтхэг]] улсын 3 дахь бөгөөд 1966-1977, 1980-1984 онуудад цорын ганц эмэгтэй [[ерөнхий сайд]]. == Намтар == Индира Ганди 1917 оны 11 дүгээр сарын 19-нд Аллахабад хотод (өнөөгийн Уттар-Прадеш муж), алдартай өмгөөлөгч [[Жавахарлал Неру]] -гийн охин болж төржээ. Түүний эх Камала Неру мөн Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч байсан. Индира 1934 онд энэтхэгийн алдарт зохиолч, яруу найрагч Рабиндранат Тагор-ын байгуулсан ардын Их сургуульд элссэн байна. Гэсэн хэдий ч 1936 онд өвчтэй ээжийгээ асархаар тэрээр хичээлээ орхиж Европ руу явах шаардлагатай болжээ. Эхийгээ нас барсаны дараа Европод үлдэж 1937 онд Английн Оксфордын Сомервиль коллежид элсэн орж, удирдлага, түүх, антропологийн чиглэлээр суралцсан байна. 1941 онд Энэтхэгтээ буцаж ирээд 1942 онд өмнө нь танил байсан бөгөөд сүүлд Лондонд их ойртсон Фероз Ганди-тай төрсөн Аллахабад хотод гэрэлсэн байна. Удалгүй залуу улс төрч гэр бүл 1942 оны 9 дүгээр сард баривчлагдаж Индира Ганди 1943 оны 5 сар хүртэл шоронд суужээ. Фероз, Индир нар хоёр хүүтэй болсон байна. Раджив 1944 оны 8 дугаар сарын 20-нд, Санджай 1946 оны 12 дугаар сарын 14-нд төржээ. 1947 оны 8 дугаар сарын 15-нд Энэтхэгийн тусгаар тогтнолыг тунхаглаж, удалгүй анхны үндэсний Засгийн газар байгуулагдав. Индира Ганди Ерөнхий сайдын аавынхаа хувийн нарийн бичгийн дарга болж, Нерутай хамт гадаадын бүх аялалд хамт явдаг болжээ. Нөхөр Фероз Ганди 1960 онд зүрхний шигдээсээр нас барж дараа жил нь Индира Энэтхэгийн Үндэсний хурлын намын ажлын хорооны гишүүнээр сонгогдож, үндэсний зөрчилдөөний голомттой газрууд руу явж эхэлсэн байна. 1959 онд Ганди [[Энэтхэгийн үндэсний хурал]] (ЭҮХ) намын дарга болж 1964 онд эцэг Неру-г нас барсаны дараа намын даргын сонгуулиас татгалзаж Лок Сабхи /парламент/-ын гишүүнээр сонгогдсон байна. Ерөнхий сайд [[Лал Шастри|Лал Бахадур Шастри]]йн Засгийн газарт Мэдээлэл, радио сүлжээний сайдаар ажилласан. 1966 оны 1 дүгээр сард Шастри-г нас барахад залгамжилж Ерөнхий сайд, намын дарга болов. Тэрээр чанга хатуу, эрх мэдлийг гартаа авсан удирдагч болсон. Тусгаар тогтнохыг хүссэн Дорно Пакистаныг дэмжин [[Пакистан]]тай 1971 онд байлдаж ялалт байгуулаад [[Бангладеш]] тусгаар тогтнож, улмаар Энэтхэг [[Өмнө Ази]]д үлэмж нөлөөтэй болсон юм. 1977 онд өөрийн байр суурь олсон нэр хүндээ хэт өндөр үнэлж И.Ганди өөрөө парламентын сонгууль зарлаад ялагдал хүлээжээ. Түүнийг гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт авлига авсан гэх хэргээр хоёр удаа баривчилж байжээ. Тэрээр 1978 онд өөрийн "Энэтхэгийн Үндэсний хурал нам"-аа сэргээн байгуулаад 1980 оны сонгуулиар ялалт байгуулж дахин Ерөнхий сайд болсон юм. == Хэрэгжүүлсэн бодлогууд: == 1980-аад оны эхээр Гандигийн үед Энэтхэг зэвсэг хураах, эдийн засгийн хөгжил хоёрын хоорондын харилцаанд анхаарлаа хандуулж, '''Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн''' дэх чухал үүргээ дахин батлахыг оролдов. Хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн хоцрогдолыг шийдвэрлэх замаар Ганди болон түүний залгамжлагчид эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөнд хүчтэй нөлөө үзүүлж байв. Хүйтэн дайны үеийн зарим асуудлаас хөндийрүүлж, Кубын удирдагч Фидель Кастро захирах гэж оролдсон тус хөдөлгөөний ЗХУ руу чиглэсэн байдал 1979 оны Гавана дахь уулзалт маргаан дагуулсан. 1983 оны Делигийн дээд хэмжээний уулзалт нь Энэтхэгийн хөдөлгөөн дэх нэр хүндийг өсгөсөн бол Зөвлөлт Холбоот Улстай ойр дотно харилцаа, Афганистан, Камбожийн талаар Зөвлөлтийг дэмжигч байр суурьтай байсан нь түүний нөлөөг хязгаарласан юм. 1950 оны Энэтхэгийн Үндсэн хуулийн дагуу 1965 он гэхэд '''Хинди хэлийг албан ёсны''' үндэсний хэл болгох ёстой байв. Энэ нь хинди хэлээр ярьдаггүй олон мужид хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй байсан бөгөөд Засгийн газарт англи хэлийг үргэлжлүүлэн ашиглахыг санал болгосон юм. 1967 онд Ганди Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, хинди, англи хэлийг албан ёсны хэл болгон ашиглахыг баталгаажуулжээ. Энэ нь Энэтхэгт хоёр хэлтэй байх төрийн албан ёсны бодлогыг тогтоож, Энэтхэгийн хинди хэлээр ярьдаггүй мужууд сэтгэлд нийцүүлж чадсан байна. Ганди өөрийгөө Энэтхэгийн үзэл бодолтой удирдагчийн нэг гэдгээ харуулжээ. Гэсэн хэдий ч шүүмжлэгчид түүний байр суурь нь хойд, Хинду мужийн хүчтэй тэмцэл байсан Уттар Прадеш зэрэг Конгрессын удирдагчдын байр суурийг сулруулах зорилготой гэж мөн үзэж байв. Ганди хэлний зөрчилдөөнөөс Энэтхэгийн өмнөд хэсгийн ард түмний хүчтэй дэмжлэгээр гаргаж чадсан юм. Ганди Энэтхэгийн Ерөнхий сайд асан өөрийн эцэг Жавахарлал Неругийн цөмийн хөтөлбөрийг хөгжүүлэх алсын харааг хэрэгжүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж цаашид үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлсэн юм. Ганди 1967 онд цөмийн зэвсэг бүтээхийг БНХАУ-ын цөмийн туршилтын хариу арга хэмжээ болгосон байна. Ганди энэхүү туршилтыг Хятадын цөмийн сүрдүүлэг гэж үзэж, цөмийн их гүрнүүдээс хараат бус Энэтхэгийн тогтвортой байдал, аюулгүй байдлын ашиг сонирхлыг тогтоохын тулд Неругийн үзэл бодлыг үргэлжлүүлэн сурталчилсан юм. == Нас барсан нь == 1984 онд [[Амритсар]]ын ариун сүмийг нь эвдсэн шалтгаанаар өөрийн [[сик]] шашинт бие хамгаалагчид 20 сум тавьж түүнийг алжээ. 1999 онд Их Британийн Би-Би-Си "[[BBC]]" мэдээллийн байгууллагын зохион явуулсан санал асуулгад Ганди "Мянганы онцлох эмэгтэй"-ээр шалгарчээ. == Гэр бүл == Индира Ганди бизнесмен [[Фероз Ганди]]тай (овог нэг боловч [[Махатма Ганди]]тай ураг төрлийн холбоогүй) гэрлэж, Ражив, [[Санжай Ганди]] хоёр хүү төрүүлсэн. [[Ражив Ганди]] 1984 онд И.Гандиг-г алуулсаны дараа үргэлжлүүлэн Энэтхэг улсын Ерөнхий сайд болсон. Ач хүү '''Рахул Ганди''' 2017 оноос Энэтхэгийн Үндэсний хурал намын даргын албан тушаалтай, улс төрч. == Зураг== <gallery widths="160" heights="160"> Файл:Gandhi and Indira 1924.jpg|7 настай Индира Неру 21 хоногийн өлсгөлөн зарласан [[Махатма Ганди]]йн хамт Файл:Indira Gandhi, Jawaharlal Nehru, Rajiv Gandhi and Sanjay Gandhi.jpg|Эцэг Жавахарлал Неру, хүү Ражив, Санжай нарын хамт Файл:Indira Gandhi & Nicolae Ceauşescu.jpg|Ганди Румыны ерөнхийлөгч Н.Чаушескугийн хамт Файл:Indira and Nixon.JPG|Америкийн Ерөнхийлөгчийн Р.Никсоны хамт Файл:The Soviet Union 1981 CPA 5256 souvenir sheet (Inauguration of Tropospheric Communications Link between USSR and India. Spasskaya Tower, Moscow and President's House, New Delhi) 1200dpi.jpg|И.Ганди Зөвлөлтийн удирдагч Л.Брежнев нар утсаар ярьж буй сэдэвтэй зөвлөлтийн шуудангийн марк. Файл:Indira Gandhi in 1967.jpg|Индира Ганди </gallery> == Ном зүй == * Ved Mehta, ''A Family Affair: India Under Three Prime Ministers'' (1982) ISBN 0-19-503118-0 * Pupul Jayakar, ''Indira Gandhi: An Intimate Biography'' (1992) ISBN 978-0-679-42479-6 == Цахим холбоос == {{commonscat|Indira Gandhi}} {{DEFAULTSORT:Ганди, Индира}} {{Энэтхэгийн ерөнхий сайдууд}} [[Ангилал:Индира Ганди| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Энэтхэгийн гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Энэтхэгийн сангийн сайд]] [[Ангилал:Энэтхэгийн Үндэсний Конгрессын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Бхарат Ратна шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Неру-Гандийн гэр бүл]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:1984 оны эрүүгийн хэрэг]] [[Ангилал:Аллахабадын хүн]] [[Ангилал:Энэтхэгчүүд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:1984 онд өнгөрсөн]] 2him0pqny4ithe17fz1aw75f5weyn1n 0 13744 865208 795394 2026-08-06T14:15:01Z Enkhsaihan2005 64429 865208 wikitext text/x-wiki {{thumbnail begin}} {{thumbnail Хөрөг|Kertész Imre (Frankl Aliona).jpg}} {{thumbnail Нобелийн шагналтан|2002|Утга зохиол| }} {{thumbnail end}} '''Кертес Имре''' ({{lang-hu|Kertész Imre}}, 1929 оны 11-р сарын 9-нд [[Будапешт]]эд төрсөн - [[2016]] оны [[3 сарын 31|3-р сарын 31]]-нд нас барсан) - [[Унгар]]ын зохиолч, орчуулагч, [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтан]], еврей үндэстэн юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед [[Освенцим]]ийн хорих лагерьт хоригдож байсан бөгөөд тэндээс амьд гарсны дараа ахлах сургууль дүүргэж, сонины газар, үйлдвэр зэрэгт ажиллаж байгаад 1953 оноос зохиол бичих болжээ. Түүний анхны бүтээл, өөрийнхөө туулсан амьдралаас сэдэвлэн бичсэн, [[холокост]]ын тухай "Хувь заяагүй" хэмээх роман нь өндөр үнэлэгдэж, 2002 онд "Нийгмийн амьтан болох хүмүүс хувь хүн гэдэг утгаараа оршин тогтнож, өөрийгөө илэрхийлж байх хэрэгтэйг сануулсан бүтээл"-үүдээрээ утга зохиолын салбарт [[Нобелийн шагнал]] хүртжээ. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Цахим холбоос == {{commonscat|Imre Kertész|Кертес Имре}} [[Ангилал:Унгарын зохиолч]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Унгар хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Герман хэлнээс орчуулагч]] [[Ангилал:Унгар хэл рүү орчуулагч]] [[Ангилал:Холокостын амьд үлдэгч]] [[Ангилал:Аушвицын БХЛ-ийн хоригдол]] [[Ангилал:Бухенвальдын БХЛ-ийн хоригдол]] [[Ангилал:Кошутын шагналтан]] [[Ангилал:Хердерийн шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (одтой)]] [[Ангилал:Гэгээн Иштван одон шагналтан]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Чөлөөт их сургууль Берлиний хүндэт доктор]] [[Ангилал:Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Германы Хэл ба Яруу найргийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:2016 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Унгарчууд]] fdh7opx6rmtkmycz830xumzyhz4u0lk 0 13952 865251 855618 2026-08-06T14:28:27Z Enkhsaihan2005 64429 865251 wikitext text/x-wiki {{Short description|Украины нийслэл ба хамгийн том хот}} {{About|Украины нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Киев | native_name = {{lang|uk|Київ}} | settlement_type = [[Нийслэл хот]] ба [[тусгай статустай хот|тусгай<br>статустай хот]] | image_skyline = {{multiple image | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg | caption1 = [[Тусгаар тогтнолын талбай (Киев)|Тусгаар тогтнолын талбай]] | image2 = P1130119-1.JPG | caption2 = [[Киев-Печерскийн Лавра]] | image3 = Червоний корпус КНУ.JPG | caption3 = [[Улаан Их Сургуулийн Барилга]] | image4 = Будинок з химерами, серпень 2019.jpg | caption4 = [[Химератай байшин]] | image5 = Софійський собор Київ.jpg | caption5 = [[Гэгээн Софийн цогчин дуган, Киев|Гэгээн Софийн цогчин дуган]] }} | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Kyiv Kurovskyi.svg | flag_size = | flag_link = Киевийн далбаа | image_shield = COA of Kyiv Kurovskyi.svg | shield_size = 75px | shield_link = Киевийн сүлд | image_blank_emblem = Logo of Kyiv, Ukraine (English).svg | blank_emblem_type = [[Лого]] | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | nickname = [[Русь хүмүүс|Русь]] Хотуудын Эх<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kyiv|title=Kyiv – History|website=Encyclopædia Britannica|language=en|access-date=2025-11-01|archive-date=2015-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504135716/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/317542/Kiev|url-status=live}}</ref> | nicknames = | motto = | mottoes = | anthem = [[Би чамайг яаж хайрлахгүй байх билээ, миний Киев!]]<br />{{center|}} <!-- maps and coordinates --> | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapsize = 300px | map_caption = Киевийн интерактив газрын зураг | pushpin_map = Украин#Европ | pushpin_mapsize = 300px | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Украин дахь Киев | pushpin_map_caption_notsmall = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_relief = yes | coordinates = {{Coord|50|27|00|N|30|31|24|E|region:UA-30_type:city|display=inline, title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Украин}} | subdivision_type1 = [[Украины засаг захиргааны хуваарь|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Киевийн хууль эрх зүйн байдал ба нутгийн засаг захиргаа|Киев]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 482 он (албан ёсоор)<ref>{{cite web|url=http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|title=Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest|author=Oksana Lyachynska|date=2012-05-31|website=Kyiv Post|access-date=2025-11-01|archive-date=2014-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140601085436/http://www.kyivpost.com/guide/about-kyiv/kyivs-1530th-birthday-marked-with-fun-protest-1-128618.html|url-status=live}}</ref> | founder = | named_for = [[Кий]] | seat_type = [[Хотын зөвлөл]] | seat = [[Киев хотын зөвлөл]] | parts_type = Дүүрэг | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = 10 дүүрэг | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | leader_party = | leader_title = [[Киев хотын дарга|Хотын дарга бөгөөд хотын захиргааны дарга]] | leader_name = [[Виталий Кличко]]<ref name=KKMs5614/><ref name="Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration - decree"/> | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 839 | area_total_sq_mi = 324 | elevation_m = 179 | elevation_ft = 587 | population_footnotes = | population_as_of = 2021 оны 1 сарын 1 | population_total = {{DecreaseNeutral}} 2,952,301<ref name="Number of present population of Ukraine 1 January 2022"/> | pop_est_footnotes = | pop_est_as_of = | population_est = | population_rank = Украинд [[Украины хотын жагсаалт|1-т]]<br />Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|7-д]] | population_density_km2 = 3299 | population_density_sq_mi = 8540 | population_metro_footnotes = | population_metro = 3,475,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web | url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html | title=Major Agglomerations of the World | publisher=Citypopulation.de | date=2021-01-01 | access-date=2025-11-01 | archive-date=2019-11-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191123050211/http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html | url-status=live }}</ref> [[Киевийн хотын бүс]] | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_demonym = Киевчүүд | demographics_type1 = [[ДНБ]] | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= ВАЛОВИЙ РЕГІОНАЛЬНИЙ ПРОДУКТ У 2021 РОЦІ|url= https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2023/05/zb_vrp_2021.xlsx&ved=2ahUKEwjY1N_wjK-AAxVL8LsIHfbyBoIQFnoECBEQAQ&usg=AOvVaw3p1PStO6ejpZRSYd9Ix41p|website=ukrstat.gov.ua}}</ref> | demographics1_title1 = [[Нийслэл]] болон [[тусгай статустай хот|тусгай статустай хот]] |demographics1_info1 = [[Гривна|₴]]{{FXConvert|UKR|1276|b|lk=on}} (2021) |demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = ₴{{FXConvert|UKR|431616|lk=on}} (2021) | timezone1 = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset1 = +02:00 | timezone1_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 01xxx–04xxx | area_code_type = | area_code = +380 44 | registration_plate_type = [[Тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар]] | registration_plate = AA, KA (2004 оноос өмнө: КА, КВ, КЕ, КН, КІ, KT) | iso_code = UA-30 | website = {{website|https://kyivcity.gov.ua/}} }} '''Киев''' ({{lang-uk|Київ}} [{{IPA|ˈkɪjɪu̯}}], [[Англи хэл|англи.]] ''Kyiv,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Киев'') нь [[Украин]] улсын умард хэсэгт [[Днепр мөрөн|Днепр мөрний]] эрэг дээр орших нийслэл хот юм. Киев хот нь [[Зүүн Европ|Зүүн Европын]] аж үйлдвэр, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёлын чухал төв билээ. Түүх дурсгалын газар олонтой тус хотын дэд бүтэц өндөр хөгжсөн байдаг. Украины домог ёсоор 3 ах дүү Кий, Щек, Хорив болон эмэгтэй дүү Либидь хэмээх дөрөв Киев хотыг үндэслэсэн гэдэг бөгөөд том ах Кийгийн нэрээс хотын нэр үүдэлтэй. 5-р зуунд байгуулагдсан тус хот нь [[Зүүн Слав]]ын улс төр, соёлын төв, [[Киевийн Русь|Киевийн Русийн]] нийслэл болон хөгжиж байсан бөгөөд 1240 онд Монголчуудын довтолгооны улмаас хот бүрэн сүйдсэнээр нөлөөгөө алджээ. Хожим [[Литовын Их Вант Улс]], [[Польш]] болон [[Орос|Оросын]] харьяанд орж байв. 19-р зуунд Орос оронд өрнөсөн [[аж үйлдвэрийн хувьсгал]]ын нөлөөгөөр хот дахин эрчимтэй хөгжжээ. 1934 оноос Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Украин Улсын нийслэл болсон тус хот [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы улмаас үлэмж сүйдсэн ч хурдацтай сэргээн босгож, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]даа [[Москва]], [[Ленинград]]ын дараа орох том хот нь болж чаджээ. 1991 онд ЗХУ задрахад тусгаар тогтносон [[Украин]] улсын нийслэл болсон билээ. 2022 оны 2-р сарын 24-нөөс хойш үргэлжилж буй Оросын довтолгоо Украины нийслэлд ихээхэн хохирол учруулсаар байна. Эрчим хүчний дэд бүтэц, үйлдвэрлэлийн байгууламжууд, орон сууцны барилгууд эвдэрч, [[Киевийн метро|метроны]] өртөөнүүд бөмбөгдөлтийн хоргодох байр болж, хүн ам цөөрч байна. Тогтмол пуужингийн дайралт болсон ч Киев Украинд цэргийн болон хүмүүнлэгийн тусламж үзүүлж буй улс орнууд болон олон улсын байгууллагуудын удирдагчдыг хүлээн авсаар байгаа юм. == Хүн ам == Киев хот 1000 онд 10 мянга, 1200 онд 100 мянга, 1241 онд 35 мянга болж буурсан бөгөөд 1666 онд 10 мянга, 1806 онд 27 мянга 200, 1880 онд 188 мянга, 1900 онд 260 мянга, 1913 онд 626 мянга 600, 1940 онд 930 мянга, 1943 онд 180 мянга, 1959 онд 1 сая 104 мянга болж өссөн байна. 1979 онд 2 сая 143 мянга, 1992 онд 2 сая 642 мянга болсон. 2001 оны хүн амын тооллогоор 2,611,300 хүн амтай байсан мэдээ байдаг. Одоогийн байдлаар хүн ам жилд дунджаар 20 мянган хүнээр нэмэгдэж байна. 2002-01-01-ээс 2010-01-01 хүртэл Киевийн хүн ам 174 мянган хүнээр нэмэгдсэн ажээ. Украины статистикийн "Укрстат" -ын мэдээгээр 2020 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар '''2 967 360''' хүн амтай 2025 оны эхээр Киев хот 3,7 сая орчим байв. 17-р зууны дунд үед Киевийн хүн амын дийлэнх нь Украинчууд, тодорхой хувь нь Орос, Беларусь, Еврей, Польшууд байв. Үүнээс гадна армян, еврей, грек, татар, герман болон бусад үндэстний төлөөлөгчид мөн хотод байнга оршин сууж байжээ. 2006 оны 11-р сард явуулсан судалгаагаар хотын оршин суугчдын 83% нь Украин, 14% нь Орос, 3% нь еврей, армени болон бусад үндэстний төлөөлөгчид гэж өөрсдийгөө тодорхойлж байсан байна. Украины Улсын Статистикийн Албаны мэдээлснээр, 2024/25 оны хичээлийн жилд Киев хотод ерөнхий дунд боловсролын байгууллагуудад суралцаж буй 330,233 сурагчийн 330,148 (99.97%) нь украин хэлний ангид суралцаж байгаа ажээ. == Засаг захиргаа == Киев хот 10 дүүргээс бүрддэг. {| class="wikitable" !Дүүрэг !Украин нэршил !Талбай, км²<ref name="гк" /> !Хүн ам |- | colspan="4" |'''''Днепрын баруун эрэг''''' |- |Голосеев дүүрэг |Голосіївський район |160,78 |'''▲'''253 124 |- |Соломяны дүүрэг |Солом'янський район |40,52 |'''▲'''386 496 |- |Святошин дүүрэг |Святошинський район |102,63 |'''▼'''340 399 |- |Оболон дүүрэг |Оболонський район |110,32 |'''▼'''316 104 |- |Подол дүүрэг |Подільський район |34,08 |'''▲'''210 424 |- |Печер дүүрэг |Печерський район |19,57 |'''▲'''165 360 |- |Шевченко дүүрэг |Шевченківський район |26,63 |'''▼'''210 205 |- | colspan="4" |'''''Днепрын зүүн эрэг''''' |- |Дарницк дүүрэг |Дарницький район |132,24 |'''▲'''347 512 |- |Днепр дүүрэг |Дніпровський район |66,7 |'''▲'''356 190 |- |Деснян дүүрэг |Деснянський район |154,2 |'''▼'''364 887 |} Киев хот нь Борисполь, Боярка, Буча, Бровары, Васильков, Вишнёвое, Вышгород, Ирпень, Фастов гэсэн дагуул хотуудтай. == Эдийн засаг == Киев бол тус улсын томоохон эдийн засаг, аж үйлдвэрийн төв бөгөөд хүн ам болон бизнесийн үйл ажиллагааны хувьд Украины хамгийн том хот юм. 2010 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар Киевт ойролцоогоор 238,000 бизнес эрхлэгч бүртгэлтэй байжээ. Албан ёсны мэдээллээс харахад 2004-2008 онуудад Киевийн эдийн засаг бусад хэсгээс илүү амжилттай ажиллаж, жилд дунджаар 11.5% өссөн байна. 2007 онд эхэлсэн дэлхийн санхүүгийн хямралын дараа Киевийн эдийн засаг 2009 онд ихээхэн хохирол амссан: бүс нутгийн нийт бүтээгдэхүүн 13.5%-иар буурсан. Киев бол Украины бизнес, худалдааны төв бөгөөд Нафтогаз Украины, Энергоринок, Киевстар зэрэг тус улсын хамгийн том компаниуд байдаг юм. 2010 онд тус хот улсын жижиглэнгийн борлуулалтын 18%, барилгын бүх үйл ажиллагааны 24%-ийг эзэлж байжээ. === Томоохон аж ахуйн нэгжүүд === * "Оболон" шар айрагны үйлдвэр * Киевийн усан онгоц үйлдвэрлэх болон засварлах үйлдвэр * Киевийн хуягт танкийн хэрэгслийн үйлдвэр * "Маяк үйлдвэр" ХК * Киевийн "Большевик үйлдвэр" * Киевийн Рыбалск дахь "Кузница" үйлдвэр * Агромат үйлдвэр, техникийн компани ХХК * Иргэний нисэхийн 410-р үйлдвэр * "Зэвсэгт хүчний" үйлдвэр * Антоновын бүтээх товчоо (Антоновын үйлдвэр) == Тээвэр == Киев хот бол тээврийн томоохон зангилааны төв (төмөр зам, хурдны зам, голын боомт, нисэх онгоцны буудал) юм. 1960 оноос хойш [[Киевийн метро|Киевийн метроны]] систем ажиллаж байна. Автобус, троллейбус, трамвайны сүлжээ сайн хөгжсөн бөгөөд агаарын дүүжин тээвэр ажилладаг. Киев хот 3 том нисэх онгоцны буудалтай. Үүнээс гадна жижиг хэд хэдэн онгоцны буудлууд ажилдаг байна. * "Борисполь" олон улсын нисэх онгоцны буудал (Киевээс зүүн өмнө зүгт, Киев мужийн Борисполь хотод байрладаг). * "Киев" олон улсын нисэх онгоцны буудал (Жуляны). * "Антонов" олон улсын нисэх онгоцны буудал (Гостомель). Галт тэрэгний 6 өртөөтэй. * Киев-Зорчигчийн * Киев-Ачааны * Караваевы Дачи * Дарницк төмөр замын өртөө * Киев-Демеевск Киев хотоос явдаг авто замын чиглэлүүд: * [[Житомир]], [[Ривне|Ривно]], [[Львов]], [[Ужгород]], [[Чоп]] цаашаа Унгарын хил — олон улсын М 06 зам, * [[Ковель]] цаашаа Польшийн хил — олон улсын М 07 зам. * [[Чернигов]], Новые Ярыловичи цаашаа Белорусын хил — олон улсын М0 1 зам. * [[Сумы]], Юнаковка цаашаа Оросын хил Н 07, * [[Харьков]], Вишнёвое цаашаа оросын хил- олон улсын М 03 зам. ** Борисполь хот цаашаа Н 08 зам явсаар [[Днипро|Днепр]], [[Запорожье]], [[Мариуполь]] ордог. * Знаменка — Үндэсний Н 01 зам. ** * [[Одесса]] — М 05 олон улсын зам. == Газар зүй == === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Киев (1991–2020, туйлын үе 1881–одоо) | metric first = Yes | single line = Yes | width = auto | collapsed = Yes | Jan record high C = 13.2 | Feb record high C = 17.3 | Mar record high C = 25.3 | Apr record high C = 30.2 | May record high C = 33.6 | Jun record high C = 35.5 | Jul record high C = 39.4 | Aug record high C = 39.3 | Sep record high C = 35.7 | Oct record high C = 27.9 | Nov record high C = 23.2 | Dec record high C = 15.2 | year record high C = 39.4 | Jan high C = -0.8 | Feb high C = 0.7 | Mar high C = 6.5 | Apr high C = 15.0 | May high C = 21.1 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.5 | Aug high C = 25.9 | Sep high C = 20.0 | Oct high C = 12.9 | Nov high C = 5.3 | Dec high C = 0.5 | year high C = 13.2 | Jan mean C = −3.2 | Feb mean C = −2.3 | Mar mean C = 2.5 | Apr mean C = 10.0 | May mean C = 15.8 | Jun mean C = 19.5 | Jul mean C = 21.3 | Aug mean C = 20.5 | Sep mean C = 14.9 | Oct mean C = 8.6 | Nov mean C = 2.6 | Dec mean C = -1.8 | year mean C = 9.0 | Jan low C = -5.5 | Feb low C = -5.0 | Mar low C = -0.8 | Apr low C = 5.7 | May low C = 10.9 | Jun low C = 14.8 | Jul low C = 16.7 | Aug low C = 15.7 | Sep low C = 10.6 | Oct low C = 5.1 | Nov low C = 0.4 | Dec low C = -3.9 | year low C = 5.4 | Jan record low C = -31.1 | Feb record low C = -32.2 | Mar record low C = -24.9 | Apr record low C = -10.4 | May record low C = -2.4 | Jun record low C = 2.5 | Jul record low C = 5.8 | Aug record low C = 3.3 | Sep record low C = -2.9 | Oct record low C = -17.8 | Nov record low C = -21.9 | Dec record low C = -30.0 | year record low C = -32.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 38 | Feb precipitation mm = 40 | Mar precipitation mm = 40 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 73 | Jul precipitation mm = 68 | Aug precipitation mm = 56 | Sep precipitation mm = 57 | Oct precipitation mm = 46 | Nov precipitation mm = 46 | Dec precipitation mm = 47 | year precipitation mm = 618 | Jan snow depth cm = 9 | Feb snow depth cm = 11 | Mar snow depth cm = 7 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 2 | Dec snow depth cm = 5 | year snow depth cm = | Jan rain days = 8 | Feb rain days = 7 | Mar rain days = 9 | Apr rain days = 13 | May rain days = 14 | Jun rain days = 15 | Jul rain days = 14 | Aug rain days = 11 | Sep rain days = 14 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 12 | Dec rain days = 9 | year rain days = 138 | Jan snow days = 17 | Feb snow days = 17 | Mar snow days = 10 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0.2 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0.03 | Oct snow days = 2 | Nov snow days = 9 | Dec snow days = 16 | year snow days = 73 | Jan humidity = 83.8 | Feb humidity = 80.2 | Mar humidity = 71.6 | Apr humidity = 61.0 | May humidity = 62.4 | Jun humidity = 64.2 | Jul humidity = 65.9 | Aug humidity = 64.4 | Sep humidity = 70.7 | Oct humidity = 77.2 | Nov humidity = 85.0 | Dec humidity = 86.2 | year humidity = 72.7 | Jan sun = 42 | Feb sun = 64 | Mar sun = 112 | Apr sun = 162 | May sun = 257 | Jun sun = 273 | Jul sun = 287 | Aug sun = 252 | Sep sun = 189 | Oct sun = 123 | Nov sun = 51 | Dec sun = 31 | year sun = | source 1 = Pogoda.ru.net,<ref name="pogoda kyiv">{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20191213141910/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | archive-date = 2019-12-13 | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm | title = Weather and Climate – The Climate of Kyiv | publisher = Weather and Climate (Погода и климат) | access-date = 2026-05-04 | language = ru}}</ref> Геофизикийн төв ажиглалтын төв (макс, мин),<ref name=extremes1/><ref name=extremes2/> [[Дэлхийн Цаг Уур Судлалын Байгууллага]] (чийгшил 1991–2020)<ref name=WMOCLINOkyiv>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20250420204252/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | archive-date = 2025-04-20 | archive-format = CSV | format = CSV | url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/6.6/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Ukraine/CSV/Kyiv_33345.csv | title = Kyiv Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = [[National Centers for Environmental Information]] | access-date = 2026-05-04}}</ref> | source 2 = [[Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн]] (нар, 1931–1960)<ref name=KyivDMI>{{cite web | last1 = Каппелен | first1 = Йон | last2 = Йенсен | first2 = Йенс | archive-url = https://web.archive.org/web/20130427173827/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | archive-date=27 April 2013| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf | work = Climate Data for Selected Stations (1931–1960) | title = Ukraine – Kyiv | page = 332 | publisher = Данийн Цаг Уурын Хүрээлэн | language = da | access-date = 2026-05-04}}</ref> | date = 2010 }} == Боловсрол == Киевт 350 орчим дунд сургууль, 100 гаруй гимнази, лицей, 70 орчим Их, дээд сургууль байдаг. Үүнд: * [[Тарас Шевченко]]гийн нэрэмжит Киевийн Үндэсний их сургууль, * [[Игорь Сикорский|Игорь Сикорскийн]] нэрэмжит Киевийн Политехникийн дээд сургууль * Киевийн Үндэсний эдийн засгийн их сургууль * Үндэсний Тээврийн их сургууль * Үндэсний Нисэхийн их сургууль * Киевийн Барилга, Архитектурын Үндэсний Их Сургууль * М.П.Драгомановын нэрэмжит Үндэсний сурган хүмүүжүүлэх их сургууль * Улсын харилцаа холбооны их сургууль * Үндэсний их сургууль "Киев-Могила академи" * П.И. Чайковскийн нэрэмжит Украины Үндэсний хөгжмийн академи * Киевийн үндэсний хэл шинжлэлийн их сургууль * Украины Био нөөц ба байгалийн менежментийн үндэсний их сургууль * Киевийн Дотоод хэргийн үндэсний их сургууль * Үндэсний дүрслэх урлаг, архитектурын академи * А.А. Богомолецын үндэсний анагаах ухааны их сургууль * Украины Биеийн тамир, спортын үндэсний их сургууль * И.К.Карпенко-Карын нэрэмжит Киевийн Үндэсний Театр, Кино, Телевизийн Их Сургууль * Киевийн үндэсний соёл, урлагийн их сургууль * Киевийн үндэсний технологи, дизайны их сургууль * Хүнсний технологийн үндэсний их сургууль == Тээвэр == Киев бол тээврийн томоохон зангилаа (төмөр зам болон хурдны автозам, голын усан боомт, нисэх онгоцны буудал) хот юм. Метро нь 1960 оноос хойш ажиллаж байна. Автобус, троллейбус, трамвайн сүлжээг хөгжүүлсэн хот. * «Борисполь», «Киев» (Жуляны), «Антонов» (Гостомель) гэж гурван олон улсын нисэх онгоцны буудалтай бөгөөд хэд хэдэн цэргийн болон спортын зориулалттай жижиг нисэх буудлууд байдаг. * Киев хот 5 төмөр замын буудалтай. Хотын метро 1949 онд барьж эхлээд 1960 оны 11-р сарын 6-нд ашиглалтанд оруулсан. Өнөөгийн байдлаар "Святошинско-Броварская", "Оболонско-Теремковская", "Сырецко-Печерская" гэсэн 3 шугамтай 52 буудалтай нийт 67,6 км урт метро ажиллаж байна. == Музей, Театр == Киев хотод 27 музей, 25 театр, студи театр үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна. '''Театрууд:''' [[Т.Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр]], Киев хотын хүүхэд залуучуудын дуурь бүжгийн эрдмийн театр, Иван Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр, [[Леся Украинка]]гийн нэрэмжит Оросын драмын театр, "Яруу найрагч" театр, Подил дахь театр, Киевийн академийн залуу театр, Киевийн үндэсний академийн оперетта театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын эрдмийн хүүхэлдэйн театр, Киев хотын Улсын драмын эрдмийн театр. Зүүн эрэг дээрх инээдмийн театр, Киевийн эстрадын театр, "Мөнгөн арал" театр). '''Музейнүүд:''' Украины Үндэсний урлагийн музей, Нэг гудамж музей, Украины Улсын нисэхийн музей, Усны мэдээллийн төв, Украины үндэсний түүхийн музей, Мистецкий Арсенал, Чернобылийн үндэсний музей, Киев дэх эмийн сангийн музей, Богданы нэрэмжит Үндэсний урлагийн музей, Варвара Ханенко, Дэлхийн 2-р дайны үеийн Украины түүхийн музей, Украины ардын архитектур, амьдралын музей, Киев цайз, Михаил Булгаковын музей. == Цахим холбоос == {{commons|Київ|Киев}} * [http://kievcity.gov.ua/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references responsive /> {{Украины засаг захиргааны гишүүнчлэл}} {{Украины хот}} [[Ангилал:Дотоодын боомттой суурин]] [[Ангилал:Днепр мөрний суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Киев| ]] [[Ангилал:Киев муж]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан|!]] [[Ангилал:Украины суурин]] [[Ангилал:Украины их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Украины мужийн төв]] [[Ангилал:Саятан хот]] hizgs6xhcxygqxw49wy3hlhb6lthm74 0 14037 865314 750546 2026-08-06T16:22:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865314 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Оцон шувуу |fossil_range = [[Палеоцен]]-Одоо |image = Pygoscelis papua.jpg |image_width = 250px |image_caption = [[Генту оцон шувуу]], ''Pygoscelis papua'' |regnum = [[Амьтан]] |phylum = [[Хөвчтөн]] |classis = [[Шувуу]] |infraclassis = [[Neognathae]] |ordo = '''Оцон шувуу хэлбэртэн''' |ordo_authority = [[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1891| familia = '''Оцон шувууныхан''' |familia_authority = [[Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte|Bonaparte]], 1831 |subdivision_ranks = Төрөл |subdivision = ''[[Aptenodytes]]''<br /> ''[[Eudyptes]]''<br /> ''[[Eudyptula]]''<br /> ''[[Megadyptes]]''<br /> ''[[Pygoscelis]]''<br /> ''[[Spheniscus]]''<br /> | range_map =Penguin range.png }} '''Оцон шувуу''' нь дэлхийн бөмбөрцгийн өмнөд хагаст, тэр дундаа [[Антарктид]]аар төвлөрөн амьдардаг усны, нисдэггүй шувуу юм. Усанд өндөр дасан зохицсон энэ шувуу нь энгэр цээж нь цагаан, нуруун хэсэг нь хар өдөөр бүрхэгдсэн байх ба далавч нь сэлүүрний үүрэг гүйцэтгэдэг. Ихэнх оцон шувуу нь [[сам хорхой]], [[загас]], [[арваалж]] зэргээр хооллох бөгөөд амьдралынхаа хагасыг усанд, хагасыг хуурай газарт өнгөрөөнө. Бүх зүйлийн оцон шувуу нь өмнөд хагасаас гаралтай ч, ганц Антарктид гэлтгүй зарим зүйл нь сэрүүн бүсээр, [[Галапагос оцон шувуу]] хэмээх нэг зүйл нь [[экватор]]ын дэргэд амьдардаг. Оцон шувууны хамгийн том зүйл нь [[Император оцон шувуу]] бөгөөд нас бие гүйцсэн нь дундажаар 1.1 м өндөр, 35 кг жинтэй байна. Хамгийн жижиг зүйл нь [[Цэнхэр оцон шувуу]] ба 40 см өндөр, 1 кг жинтэй. Том биетэй зүйлүүд нь голдуу хүйтэн бүсээр таарах ба жижиг зүйлүүд нь ерөнхийдээ сэрүүн, дулаан бүсээр нутаглана. Балар эртний үеийн зарим зүйл оцон шувуу нь насанд хүрсэн хүнтэй тэнцэхүйц өндөр, жинтэй байжээ. [[Файл:Berlin Naturkundemuseum Pinguin.jpg|thumb|254px|Араг ясны бүтэц]] Оцон шувуу дунджаар цагт 14 км хурдлах чадвартай. == Төрөл, зүйлийн ангилал == Оцон шувуудын зүйлийн тоо нь маргаантай юм. Ерөнхийд нь 6 төрөл, 17-20 зүйлд хуваан үзэж байна. '''Дэд овог Spheniscinae''' – Өдгөө амьдарч буй оцон шувууд * ''Aptenodytes'' – Томхон оцон шувууд ** [[Хаан оцон шувуу]], ''Aptenodytes patagonicus'' ** [[Император оцон шувуу]], ''Aptenodytes forsteri'' * ''Pygoscelis'' – Brush-tailed penguins ** [[Адэли оцон шувуу]], ''Pygoscelis adeliae'' ** [[Chinstrap Penguin]], ''Pygoscelis antarctica'' ** [[Генту оцон шувуу]], ''Pygoscelis papua'' * ''Eudyptula'' – Жижиг оцон шувууд ** [[Цэнхэр оцон шувуу]], ''Eudyptula minor'' ** [[Northern Little Penguin]], ''Eudyptula albosignata'' (provisional) * ''Spheniscus'' – Судалт оцон шувууд ** [[Магелланы оцон шувуу]], ''Spheniscus magellanicus'' ** [[Humboldt Penguin]], ''Spheniscus humboldti'' ** [[Галапагос оцон шувуу]], ''Spheniscus mendiculus'' ** [[Африк оцон шувуу]], ''Spheniscus demersus'' * ''Megadyptes'' ** [[Шар нүдэт оцон шувуу]], ''Megadyptes antipodes'' ** [[Waitaha Penguin]], ''Megadyptes waitaha'' (extinct) * ''Eudyptes'' – Залаат оцон шувууд ** [[Fiordland Penguin]], ''Eudyptes pachyrynchus'' ** [[Snares Penguin]], ''Eudyptes robustus'' ** [[Erect-crested Penguin]], ''Eudyptes sclateri'' ** [[Southern Rockhopper Penguin]], ''Eudyptes chrysocome'' ** [[Northern Rockhopper Penguin]], ''Eudyptes moseleyi'' ** [[Royal Penguin]], ''Eudyptes schlegeli'' (disputed) ** [[Макарони оцон шувуу]], ''Eudyptes chrysolophus'' ** [[Chatham Islands Penguin]], ''Eudyptes'' sp. (extinct) == Гадаад холбоос == {{commons|Spheniscidae|Penguin}} * [https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ Information about penguins at pinguins.info] * [https://web.archive.org/web/20060217020708/http://www.itis.usda.gov/ Integrated Taxonomic Information System] [[Ангилал:Оцон шувуу| ]] l49372syyi4w87s5ttnyqaiupt3g8nc 0 14069 865325 744374 2026-08-06T21:07:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865325 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Хаан оцон шувуу | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Manchot royal - King Penguin.jpg | image_width = 250px | image_caption = | King Penguins,<br />[[Falkland Islands]] | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] | classis = [[Шувуу]] | ordo = [[Оцон шувуу|Оцон шувуу хэлбэртэн]] | familia = [[Оцон шувуу|Оцон шувууныхан]] | genus = ''[[Aptenodytes]]'' | species = ''A. patagonicus'' | binomial = ''Aptenodytes patagonicus'' | binomial_authority = [[John Frederick Miller|Miller,JF]], 1778 | range_map = Manchot royal carte reparition.png | range_map_width = 250px }} [[File:Manchot royal MHNT.jpg|thumb|'' Aptenodytes patagonicus'']] '''Хаан оцон шувуу''' (''Aptenodytes patagonicus'') нь [[император оцон шувуу]]ны дараа орох 2 дахь том зүйл оцон шувуу юм. [[Антарктид]]ын ойролцоох бүсийн арлуудад амьдрах ба нийт 2.23 сая хос бий бөгөөд тоо толгой нь цөөрөх хандлагатай байна. == Биеийн бүтэц == Хаан оцон шувуу нь '''90 см''' өндөр, '''11-16 кг''' жинтэй ба бусад бүх зүйлийн оцон шувуудын адил усны даралт, эсэрүүцлийг багасгах шувтан хэлбэрийн биетэй ба далавч нь хатуу, хавтгай сэлүүр болон хөгжсөн байдаг. Эр, эм шувууд үл ялиг өөр зүсмийн өдтэй ба эм нь биеэр арай жижиг. Хошуу нь хар өнгөтэй, урт нарийн, доошоо бага зэрэг махир ба 12-13 см урт юм. Доод эрүү, хошуу нь улбар шар эсвэл ягаандуу судалтай. Дэгдээхэй нь бор саарал өд сөдөөр хучигдсан байх ба 10-12 сар хүрээд гуужин солигддог. Хошуу нь нас бие гүйцтэл хар өнгөтэй байна. Хаан оцон шувуу нь '''6.5-10 км/ц''' хурдтай сэлэх ба '''200 м''', түүнээс дээш шумбаж чаддаг. == Идэш тэжээл == Хаан оцон шувуу жижиг [[загас]], [[арваалж]], [[наймаалж]], [[сам хорхой]]гоор хооллодог. == Үржил == Зуны улирал болох 12-1 сарын хооронд нэгэн зэрэг өндөглөж эхэлнэ. Олноороо сүрэглэн далайн эргийн өргөн талд үржилд орон, дэгдээхэйгээ өсгөж бойжуулдаг. Өндөг нь 54 хоноод хагарах ба энэ хүртэл эр, эм ээлжлэн дарна. Зуны далай, тэнгис хоол тэжээлээр элбэг тул эцэг, эх нь дэгдээхэйгээ сайтар хооллоно. 6 сарын үед намар болох ба дэгдээхэйн биеийн жин нас бие гүйцсэн оцон шувууны 80%тай тэнцэхүйц томорсон байдаг. Хүйтэрч эхэлмэгц эцэг эх нь 2 долоо хоногт 1 удаа л хоол зөөдөг болох ба дэгдээхэй биендээ хуримтлуулсан өөх, таргаар өлсгөлөн, хүйтнийг тэсвэрлэн давдаг. Хавар болоход дэгдээхэйн биеийн жин талдаа хүртэл буурсан байна. Дашрамд дурдахад дэгдээхэйн биеийн жингийн талаас илүүг ходоод нь эзэлдэг аж. Хавар болон дулаарахад эцэг эх нь дахин хооллож эхэлнэ. Дэгдээхэйн өд сөд нь урган нас бие гүйцтэл 10 сараас 1 жил зарцуулдаг. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Falkland Islands Penguins 60.jpg Image:King penguin and a chick.JPG Image:Penguins Edinburgh Zoo 2004 SMC.jpg Image:IMG_1247_mating_king_penguins.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Aptenodytes patagonicus|Хаан оцон шувуу}} * [https://web.archive.org/web/20060130044543/http://www.70south.com/resources/animals/penguins/king 70South - more info on the King penguin] * [https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ www.pinguins.info: A lot of information about all penguin species] [[Ангилал:Оцон шувуу]] o9oiyjaupt87ljwry8dzs6bw1dfugk5 0 16135 865220 816902 2026-08-06T14:19:42Z Enkhsaihan2005 64429 865220 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Маргарет Тэтчер | нэр нутгийн хэлээр = Margaret Thatcher | зураг = Margaret Thatcher.png | зургийн хэмжээ =220px | тайлбар = | улс = {{GBR}} | дугаар = | албан тушаал = [[Нэгдсэн Вант Улсын ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | эхэлсэн огноо = 1979 оны 5 сарын 4 | дууссан огноо = 1990 оны 11 сарын 28 | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = [[II Элизабет]] | төрсөн огноо = 1925 оны 10 сарын 13 | төрсөн газар = [[Грантхам]], [[Линкольншир]] | нас барсан огноо = 2013 оны 4 сарын 8 | нас барсан газар = Англи | хань = [[Денис Тэтчер]] | нам = [[Консерватив Нам (Их Британи)|Консерватив Нам]] | гарын үсэг = }} '''Маргарет Тэтчер''' ([[Англи хэл|англи]]. Margaret Hilda Thatcher, Baroness Thatcher) буюу гэрлэхээс өмнө '''Маргарет Хилда Робертс''' ([[1925]] оны [[10 сарын 13|10-р сарын 13]]-нд төрсөн - 2013 оны 4-р сарын 8-нд нас барсан) нь Их Британий анхны эмэгтэй (1979—1990) [[Ерөнхий сайд]] юм. Тэрээр дэлхий дахинаа "Төмөр хатагтай" хэмээн алдаршсан юм. == Хүүхэд нас == Маргарет Тэтчер 1925 оны 10-р сарын 13-ны өдөр Их Британи улсын Грантам хотод Нортгемптоншир нутгаас гаралтай бизнесмен Альфред Робертс, Линкольнширээс гаралтай эх Беатрис Ител (гэрлэхээс өмнө Стефенсон) (1888—1960) оёдолчин нарын гэрт төржээ. Түүний жинхэнэ нэр нь Маргарет Хилда Робертс бөгөөд түүнийг хожим "Төмөр хатагтай" гэж албан бусаар нэрлэх болсон. Тэрээр Мьюрэлл гэж ганц эгчтэй. Маргарет охин Грантамын охидын хэлзүйн ахлах сургуулийн сайн сурагч байжээ. Тиймээс [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын их сургуулийн]] Сомервил коллежед элсэн химийн чиглэлээр боловсрол эзэмшсэн. Тэрбээр сургуулийнхаа "Консерватив нийгэмлэг"-ийн даргын албыг суралцах хугацаандаа хашиж байжээ. Түүний эцэг Альфред Консерватив намын хотын Зөвлөлийн газрын гишүүн байсан тул охин Маргаретийг консерватив улс төрийн бодлогыг танин мэдэхэд гол нөлөө үзүүлсэн байна. Тэр 1947 онд химийн чиглэлээр бакалаврын зэргээ хүртсэн ба Колчестерт судалгааны хүрээлэнд химичээр ажиллаж байжээ. Хожим тэрбээр Дартфордод судалгааны химичээр үргэлжлүүлэн ажилласан юм. <ref>[http://www.biography.com/people/margaret-thatcher-9504796#early-life],Early life.</ref> ==Улс төрийн эхлэл== Их сургууль төгсөөд хоёр жилийн дараа Маргарет Робертс төрийн ордонд өөрийн анхны мэдэгдлээ хийж 1950 оны сонгуулиар Дартфорд хотын парламентийн суудалд нэр дэвшсэн. Тэтчер сонгуулийн эхэн үеэс л Чөлөөт Хөдөлмөрчдийн намтай парламентийн байр суурийн тал дээр амжилт олохгүйгээ мэдэж байжээ. Гэсэн хэдий ч өөрийнхөө үзэл санаагаар нам дотроо намынхаа нөхдийн хүндэтгэлийг хүлээж чадсан юм. Анхны удаа амжилт олоогүй ч, Тэтчер шантраагүй харин ч дараа жилийн сонгуульд дахин нэр дэвшиж байсан. Гэвч мөн амжилт олж чадаагүй ажээ. Сонгуульд ялагдал хүлээснээс 2 сарын дараа тэрбээр Дэнис Тэтчертэй гэрлэсэн ажээ. Маргарет Тэтчер 1952 онд улс төрөөс түр холдож, хууль дүрмийг судлахад цагаа зарцуулж байв. 1953 онд Дэнис болон Маргарет Тэтчер нар Марк ба Карол гэж нэр хайрласан ихрүүдээ өлгийдөн авсан байна. Мөн Маргарет өөрийн хууль судлах ажлаа гүйцээж 1953 онд шүүгч, өмгөөлөгч ба хуульчийн хэмжээний мэдлэг чадвартай болсон байна. Гэвч тэр улс төрийн ертөнцөөс тийм ч урт удаан хугацаагаар хол хөндий байсангүй. Тэтчер 1959 онд Фринчлей хотыг төлөөлж Иргэдийн төлөөлөгчдийн танхимд анх суудал авч чадсан байна. Тэрээр 1961 онд Парламентийн үндэсний даатгал, тэтгэвэр тэтгэмжийг хариуцсан нарийн бичгийн даргын албанд томилогдож байжээ. Засгийн газарт Хөдөлмөрчдийн нам хяналт тогтоож байхад Тэтчер "Сүүдрийн Засгийн газар" гэж нэрлэгдэх улс төрийн бүлэгт гишүүнээр элсжээ. Тэр нь түүний элссэн нам төрийн эрхийг барьсан тохиолдолд албан тушаалын хэмжээг тодорхойлох танхим байсан юм.<ref>[http://www.biography.com/people/margaret-thatcher-9504796#britains-first-female-premier],Early Foray to Politics.</ref> ==Их Британий анхны эмэгтэй ерөнхий сайд болох Маргарет Тэтчерийн улс төрийн замнал== 1970 оны зургадугаар сард [[Консерватив Нам (Их Британи)|Консерватив Нам]] төрийн эрхэнд гарахад Маргарет Тэтчер улсын Боловсрол шинжлэх ухааны сайдаар томилогдон ажиллав. Тэрбээр сургуулийн хүүхдэд үнэгүй сүү уулгах тогтолцоог болиулсаны дараагаар “сүүний дээрэмчин” гэх нэр хочтой болж байсан байна. Тэр Боловсрол шинжлэх ухааны сайдын албаа авсаны дараа сэтгэл дундуур байжээ. Учир нь түүний үйл ажиллагааг тойрон эргэлдэх сонин хэвлэлийн сөрөг мэдээллээс бус, тухайн үед Ерөнхий сайдын албыг хашиж байсан [[Эдвард Хит]],(англи. Edward Richard George Heath), түүний санаачилж буй санаануудыг хүлээн авахгүй, түүнд анхаарал хандуулаагүй явдал байжээ. Маргарет Тэтчер эмэгтэйчүүдийн улс төрийн ирээдүйд урам хугарсан байсан ба 1973 онд телевизээр хийсэн мэдэгдэлдээ “ миний амьдралын хугацаанд эмэгтэй Ерөнхий сайдтай болно гэж би бодохгүй байна” гэж дурдсан байдаг. Тэтчер сүүлд өөрийн хэлсэн энэ мэдэгдлээ буруу байсан гэдгийг өөрийн биеэр нотолсон. 1974 онд консерватив нам төрийн эрх мэдлээс татан буугдахад, Маргарет Тэтчер намдаа илүү байр суурьтай болсон. 1975 онд өөрийн намынхаа удирдагчийг сонгох сонгуульд ялж тухайн үеийн намын тэргүүн Эдвард Хитийн байр суурийг олж авчээ. Энэ ялалттайгаа зэрэгцээд Тэтчер Иргэдийн төлөөлөгчдийн танхимд анх сөрөг хүчний удирдагчаар ажиллахаар болжээ. Англи улс эдийн засаг, улс төрийн хурцадмал байдалд орж Засгийн газар бараг уналтад орсон ба ажлын байрны эрэлт хэрэгцээ маш их хүчээ авч, Үйлдвэрчдийн холбоо ба ажил хайгч нарын хооронд зөрчилдөөн үүссэн үе юм. Энэ улс орны тогтворгүй хүнд байдал нь 1979 онд Консерватив намыг эргэн төрийн эрхэнд гарахад түлхэц болжээ. Намын тэргүүн байсан Маргарет Тэтчер 1979 оны тавдугаар сард Их Британы Ерөнхий сайдын албыг хаших анхны эмэгтэй болсон нь түүхэн үйл явдал болжээ.<ref>[http://www.biography.com/people/margaret-thatcher-9504796#britains-first-female-premier],First female prime minister </ref> ==Консерватив намын манлайлал== Ерөнхий сайд байхдаа, улс орныхоо хямралын эсрэг эхлээд инфляцийг хянахын тулд банкны орон тоог нэмэгдүүлсэн. Тэр Британийн уламжлалт үйлдвэрүүдийн "Үйлдвэрчний эвлэл" тухайлбал цөөнхийн нэгдлийг хурцаар шүүмжилж устган нийгмийн орон сууц, байр, нийтийн тээвэрт хувьчлал хийснээрээ олонд их танигдаж таалагдах болжээ. Түүний тууштай холбоотнуудын нэг бол АНУ-ын Ерөнхийлөгч консерватив намын журмын анд [[Роналд Рейган]] байсан юм. Мөн тэр хоёр нэг нэгнийхээ улс төрийн үзэл бодлоо харилцан дэмждэг байжээ. Тэтчер ерөнхий сайдын албан тушаалынхаа эхэн үедээ цэргийн төвөгтэй бөгөөд ээдрээтэй асуудалтай тулгарсан юм. 1982 онд Аргентин Фолклендын арлуудыг эзэлсэн. Английн нутаг дэвсгэр болох эдгээр арлууд нь хоёр улсын зөрчилдөөний үндэс болсоор удсан ба арлууд нь Аргентин улстай ойролцоо байрладаг байсантай холбоотой юм. Маргарет Тэтчер яаралтай арга хэмжээ авч, Их Британий цэргүүдийг Фолклендын арлуудыг буцаан авахаар илгээсэн нь хожмоо түүхэнд “Фолклендын дайн” хэмээн нэрлэгдэн үлджээ. Улмаар 1982 оны зургадугаар сард Аргентин улс бууж өгснөө зарласан юм. Маргарет Тэтчерийн хоёр дахь үе буюу 1983-1987 оны үед Тэтчер тодорхой хэмжээний шүүмжлэл түүнчлэн 1984 онд түүний эсрэг улс төрийн аллагын оролдлого байж болохуйц үзэл бодлын зөрчилдөөнийг зохицуулж чадсан юм. Гадаад улсуудтай харилцах асуудал дээр Тэтчер 1984 онд тэр үеийн Зөвлөлт Холбоот Улсын /одоогийн Оросын Холбооны Улс/ шинэ залуу удирдагч [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]]<nowiki/>тай уулзалт хийж хоёр орны харилцааг сайжруулах талаар яриа хэлцэл хийсэн. Мөн 1982 онд [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай]] Хонг-Конгийн ирээдүйн асуудлаар зөвшилцлийн баримт бичигт гарын үсэг зуржээ. Тэтчер, Роналд Рейганы 1986 онд “Ливи”-д хийсэн агаарын довтолгоонд илтээр дэмжлэг үзүүлж дуу хоолойгоо нэгтгэж байсан ба АНУ-ын зэвсэгт хүчний дайралтад тусалж Их Британий зэвсэгт хүчний баазуудыг Америкийн байлдааны онгоцнуудын сэлгээнд ашиглахыг зөвшөөрч буйгаа мэдэгдэж байсан аж. Маргарет Тэтчерийн гурав дахь үе. 1987 онд Тэтчер стандартчилагдсан боловсролын хөтөлбөрийг улс орон даяар сайжруулах болон улс орны нийгмийн эрүүл мэндийн тогтолцоонд өөрчлөлт оруулахыг оролдсон. Гэсэн хэдий ч тэр орон нутагт тогтоогдсон татварын үзүүлэлтүүдийг нэмэгдүүлэх, татвар төлөөгүй хүмүүсийн иргэний болон сонгуулийн эрхийг хасаж өөрчлөхийг оролдсон нь түүнийг дэмжигч хүмүүсийн тоог цөөрүлэхэд хүргэсэн юм. Энэ татварын журмыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн нь нийтийн бослого болж мөн нам дотор хагарал бий болгосон. Тэтчер 1990 онд намынхаа удирдагчийн албаа эрчимтэй үргэлжлүүлсэн боловч эцэст нь намын гишүүдийн дарамт хавчлага бий болж 1990 оны 11 сарын 22-нд суудлаа тавьж өгөх саналаа гаргасан. Мэдэгдэлдээ тэрээр “Би хамтран зүтгэгчид нартайгаа зөвлөлдсөний эцэст, улс орныг удирдах эрхээ Кабинетийнхаа гишүүдэд шилжүүлснээр намын нэгдэл нягтралыг сайжруулах болон улс төрийн сонгуульд манай нам ялалт байгуулахад эерэг нөлөө үзүүлнэ гэсэн дүгнэлтэнд хүрлээ. Намайг дэмжиж ажилласан кабинетийн гишүүд болон кабинетаас гадуурх албан тушаалтнуудад талархаж байгаагаа илэрхийлье” гэсэн байна. Тэрээр 1990 оны 11-р сарын 28 нд Их Британий Ерөнхий сайдын албан тушаалаас чөлөөлөгджээ.<ref>[http://www.biography.com/people/margaret-thatcher-9504796#britains-first-female-premier],Conservative Leadership.</ref> ==Сүүлчийн он жилүүд== Ерөнхий сайдын албаасаа чөлөөлөгдсөний дараагаар 1992 онд Лордын танхимд Кэстэвин мужийг төлөөлөх болсон байна. Тэтчер дэлхийн хэмжээний удирдагч байсан мөн улс төрд эмэгтэй удирдагчийн зам мөрийг анхлан гаргасан өөрийн туршлагандаа үндэслэн 1993 онд “Даунинг Стрит дэхь жилүүд” ''«The Downing Street Years»'' , 1995 онд “Эрх мэдэлд хүрэх зам” ''«The Path to Power»'' номуудаа бичжээ. Мөн 2002 онд “Улс орныг удирдах урлаг” нэртэй номоо хэвлүүлсэн ба энэ номондоо олон улсын улс төрийн талаарх өөрийн үзэл бодлыг тусгажээ. Тэр үеэр Тэтчер эрүүл мэндийн хувьд архаг үрэвсэлтэй байсны дээр 2003 онд 50-аас ч илүү жил ханилсан нөхөр Дэнис Тэтчер өөд болсон нь томоохон шаналалыг авчирсан. Дараа жил нь Тэтчерийн хуучны анд Рональд Рейган насан эцэслэжээ. 2005 онд Тэтчерын 80 насны төрсөн өдөр болсон бөгөөд Хатан хаан [[II Элизабет|II Елизабет]] ба [[Тони Блэр]] тэргүүтэй 600 гаруй хамтран ажиллаж байсан хүмүүс, хамаатнууд, найз нар нь оролцжээ. Хоёр жилийн дараа, Иргэдийн танхимд Консерветив намын дайчин удирдагчийн цээж баримал мөнхжин үлджээ. Сүүлийн жилүүдэд түүний эрүүл мэндийн байдалд олон хүн санаа зовинох болсон. 2010 онд Ерөнхий сайд [[Дэвид Кэмерон|Дэвид Камерон]] түүний 85 насны төрсөн өдөрт зориулан “Даунинг Стрийтийн 10” тоот буюу албан байрандаа баяр зохион байгуулсан ч Тетчер хатагтай оролцож чадаагүй. 2010 оны 11 дүгээр сард 10 хоног эмнэлэгт хэвтэн эмчлүүлсэн бөгөөд хожим нь булчингийн маш зовиуртай үрэвсэл гэдэг нь тодорхой болсон байдаг. 2011 онд хатагтай Тэтчер [[Хунтайж Уильям]]<nowiki/>ын хурим, Лондон хотод Рональд Рейганы уран баримлын нээлт зэрэг томоохон үйл ажиллагаанд оролцсон.  2011 оны 7 дугаар сард Лордуудын танхим дахь хатагтай Тэтчерийн албан өрөө түр хугацаагаар хаагдсан байна. Ийнхүү хаалгаа барьсныг олон хүн Маргарет Тэтчерийн олон нийттэй харилцах ажлын төгсгөл хэмээн үзэж байлаа.  Хэдийгээр Маргарет олон нийтийн хараанаас холдсон ч Британийн хамгийн алдар хүндтэй, нөлөө бүхий улс төрийн удирдагчдын нэг хэвээр үлдсэн байдаг. Цус харвалтаас үүдэн ой санамжаа алдах болсон М.Тэтчер 2013 оны 4 дүгээр сарын 8-нд<ref>[http://www.biography.com/people/margaret-thatcher-9504796],Final years</ref> таалал төгссөн бөгөөд түүний бодлого, шийдвэрүүдийг өнөөг хэр нь дэмжигч, шүүмжлэгчдийн аль аль нь шүүн хэлэлцэж, түүний Их Британи болон дэлхий дахинд үлдээсэн баларшгүй сэтгэгдэл улам баяжсаар байгаа билээ. == Хүүхдүүд == Британийн Ерөнхий сайд асан Маргарет, Сэр Денис нарын ууган ихрүүдийн нэг том охин сэтгүүлч, зохиолч, хэвлэл мэдээллийн ажилтан Карол Тетчер 1953 оны 8 дугаар сарын 15-нд төржээ. Тэрээр эцэг эх хоёрынхоо намтар номыг хэвлүүлж байсан бөгөөд эцэг Денис Тэтчерийн хэвлэлд өгсөн ярилцлагыг эмхэтгэн баримтат кино бүтээсэн байна. Карол тав дахь удаагийн I"m a Celebrity... Get Me Out of Here! реалити шоунд оролцож ялагч болжээ. Тэрээр BBC One  телевизэд хөтлөгч, нэвтрүүлэгчээр ажиллаж байгаад 2009 онд халагдсан байна. Учир нь дэлгэцийн ард теннисчин  Жо-Вильфрид Тсонгаг арьсны өнгөтэй нь холбон доромжилсон үг хэлж, үүндээ уучлалт гуйхаас татгалзжээ. Каролын ихрийн өрөөсөн II Баронет, Сэр Марк Тэтчер залуудаа мото спортын тамирчин байснаа бизнест хөл тавьсан байна. Энэ эр экс Ерөнхий сайдын хүү гэдгээс гадна английн playboy-ын нэг гэдгээрээ олонд танигджээ. Марк Экваторын Гвиней улсад төрийн эргэлт хийхээр завдсан хэрэгт холбогдож, 500 мянган ам.доллараар торгуулан, 4 жилийн тэнсэн харгалзах ялаар шийтгүүлж байсан түүхтэй. Тэрээр Техасын автомашины худалдаачин, саятан Теодер Бургдорфийн охин Лутерантай 1987 оны Валентины баяраар Лондон хотод гэрлэсэн байна. Тэд Өмнөд Африк руу нүүснийг Марк Тэтчерийг бусдыг дарамтлан 4 сая фунт стерлинг олсон гэх шуугианаас зугатсан гэж тайлбарлах хүн олон байдаг. Марк, Лутеран нар 1989 онд Майкл, 1993 онд Аманда Маргарет гэх хүү, охин хоёр төрүүлжээ. 18 жил хамт амьдарсныхаа дараа хосууд хоёр тийш болох тухайгаа зарлаж, эхнэр Лутеран Бургдорф 2008 онд дахин гэрлэжээ.  2008 онд Майкл Тэтчерийн үнэн нүүр царайг илчилсэн нийтлэл Sunday Telegraph сонинд гарчээ. Уг нийтлэлд Марк Тэтчер Хатагтай Францис Русселл цолтой Сара Жейн гэх эмэгтэйтээ харилцаатай байсныг Лутеран мэдсэн учир тэд салсан гэжээ. Үүгээр барахгүй Марк Тэтчер Бедфордын 13 дугаар хүн Жон Расселлийн бага хүүгийн эхнэр байсан энэ бүсгүйтэй нууцаар хурим хийсэн гэх мэдээлэл ч цацагддаг байсан. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Margaret Thatcher}} * [http://www.margaretthatcher.org/essential/default.asp Margaret Thatcher Foundation] * [https://www.theguardian.com/politics/2009/apr/11/germaine-greer-margaret-thatcher-anniversary ''The making of Maggie''] * [https://www.gov.uk/government/history/past-prime-ministers/margaret-thatcher Намтар] == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Тэтчер, Маргарет}} [[Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Их Британийн боловсролын сайд]] [[Ангилал:Фолклендын дайны хүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Их Британийн Консерватив Намын дарга]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Язгууртны танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Их Британийн Нийтийн танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Их Британийн Нууц Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Умард Ирландын мөргөлдөөний хүн]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Гавьяаны одон шагналтан (Их Британи)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Англичууд]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] [[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]] 4u84lbwrb4jtae58ti2umqnlrpekprw 0 16770 865356 788459 2026-08-07T04:58:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 865356 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 219 дахь ([[өндөр жил]] бол 220 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 146 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1912 — Орос, Япон хоёр улс Монгол болон Манжуурын нутагт өөрсдийн нөлөөгөө ялгаж тусгааралсан. * 1932 — ЗХУ-д улсын болон нийтийн хөрөнгийг их хэмжээгээр хулгайлсан хэрэгт цаазаар авах ял оноодог болов. * 1960 — [[Фидель Кастро]] АНУ-ын Куба дахь бүх аж ахуйн нэгжүүдийг улсын мэдэлд шилжүүлэн авсан. * 1993 — Лондон хот дахь [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмийн ордны]] нэг хэсгийг жуулчдад нээсэн. * 2008 — Гүрж дахь дайн эхэлсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1947 — [[София Ротару]], ЗХУ-ын Ардын жүжигчин болон Молдавын дуучин. * 1960 — [[Дэвид Духовны]], америкийн жүжигчин, хошой [[алтан бөмбөрцөг]] шагналтан. * 1966 — [[Жимми Уэйлс]], америкийн интернет-ажил хэрэгч хүн, Википедиа-г үүсгэгч, Викимедиа сан-гийн ерөнхийлөгч. * [[1981]] — [[Бадарчийн Дашням]] (сүмогийн нэр нь: Асасэкирюү Таро) Монголын [[сүмо]]ч == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1921 — [[Александр Блок]] (1880 онд төрсөн) оросын яруу найрагч. * 1938 — [[Константин Станиславский]] (жинэхэн овог. ''Алексеев''; 1863 онд төрсөн) оросын театрын найруулагч, жүжигчин, сурган хүмүүжүүлэгч, театрын онолч, ЗХУ-ын анхны Ардын жүжигчин (1936). * 1947 — [[Антон Деникин]] (1872 онд төрсөн), оросын цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн. ---- {{Commonscat|7 August|8 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0807]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#07]] coef1fewbbsrpn2ofjgcvgc4acvn2fm 865357 865356 2026-08-07T04:59:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 865357 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 219 дахь ([[өндөр жил]] бол 220 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 146 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1912 — Орос, Япон хоёр улс [[Монгол]] болон Манжуурын нутагт өөрсдийн нөлөөгөө ялгаж тусгааралсан. * 1932 — ЗХУ-д улсын болон хамтралын хөрөнгийг их хэмжээгээр хулгайлсан хэрэгт цаазаар авах ял оноодог болов. * 1960 — [[Фидель Кастро]] АНУ-ын Куба дахь бүх аж ахуйн нэгжүүдийг улсын мэдэлд шилжүүлэн авсан. * 1993 — Лондон хот дахь [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмийн ордны]] нэг хэсгийг жуулчдад нээсэн. * 2008 — Гүрж дахь дайн эхэлсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1947 — [[София Ротару]], ЗХУ-ын Ардын жүжигчин болон Молдавын дуучин. * 1960 — [[Дэвид Духовны]], америкийн жүжигчин, хошой [[алтан бөмбөрцөг]] шагналтан. * 1966 — [[Жимми Уэйлс]], америкийн интернет-ажил хэрэгч хүн, Википедиа-г үүсгэгч, Викимедиа сан-гийн ерөнхийлөгч. * [[1981]] — [[Бадарчийн Дашням]] (сүмогийн нэр нь: Асасэкирюү Таро) Монголын [[сүмо]]ч == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1921 — [[Александр Блок]] (1880 онд төрсөн) оросын яруу найрагч. * 1938 — [[Константин Станиславский]] (жинэхэн овог. ''Алексеев''; 1863 онд төрсөн) оросын театрын найруулагч, жүжигчин, сурган хүмүүжүүлэгч, театрын онолч, ЗХУ-ын анхны Ардын жүжигчин (1936). * 1947 — [[Антон Деникин]] (1872 онд төрсөн), оросын цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн. ---- {{Commonscat|7 August|8 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0807]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#07]] g75270ielzjp2msrhqc1d1gcnf6trks 865372 865357 2026-08-07T06:29:57Z Zorigt 49 865372 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 7''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 219 дахь ([[өндөр жил]] бол 220 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 146 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1912 — Орос, Япон хоёр улс [[Монгол]] болон Манжуурын нутагт өөрсдийн нөлөөгөө ялгаж тусгааралсан. * 1932 — ЗХУ-д улсын болон хамтралын хөрөнгийг их хэмжээгээр хулгайлсан хэрэгт цаазаар авах ял оноодог болов. * 1960 — [[Фидель Кастро]] АНУ-ын Куба дахь бүх аж ахуйн нэгжүүдийг улсын мэдэлд шилжүүлэн авсан. * 1993 — Лондон хот дахь [[Бакинхэмын ордон|Бакинхэмийн ордны]] нэг хэсгийг жуулчдад нээсэн. * 2008 — Гүрж дэх дайн эхэлсэн. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1947 — [[София Ротару]], ЗХУ-ын Ардын жүжигчин болон Молдавын дуучин. * 1960 — [[Дэвид Духовны]], Америкийн жүжигчин, хошой [[алтан бөмбөрцөг]] шагналтан. * 1966 — [[Жимми Уэйлс]], Америкийн интернет-ажил хэрэгч хүн, [[Википедиа]]г үүсгэгч, Викимедиа сангийн ерөнхийлөгч. * [[1981]] — [[Бадарчийн Дашням]] (сүмогийн нэр нь Асасэкирюү Таро) Монголын [[сүмо]]ч == Энэ өдөр нас барагсад == * 1921 — [[Александр Блок]] (1880 онд төрсөн), Оросын яруу найрагч * 1938 — [[Константин Станиславский]] (жинэхэн овог ''Алексеев''; 1863 онд төрсөн), Оросын театрын найруулагч, жүжигчин, сурган хүмүүжүүлэгч, театрын онолч, ЗХУ-ын анхны Ардын жүжигчин (1936) * 1947 — [[Антон Деникин]] (1872 онд төрсөн), Оросын цэргийн жанжин, улс төрийн зүтгэлтэн == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|7 August|8 сарын 7}} [[Ангилал:Өдөр|0807]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#07]] 3ktjrfv75fhzoy9qwimko0z6m9575yv 0 17000 865247 778912 2026-08-06T14:27:23Z Enkhsaihan2005 64429 865247 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Lech_Kaczyński.jpg|right|thumb|200px]] '''Лех Алекса́ндр Качи́нски''' (польш. Lech Aleksander Kaczyński; 1949 оны 6 дугаар сарын 18-нд Варшав хотод төрсөн- 2010 оны 4 дүгээр сарын 10-нд ОХУ-ын Смоенскт нас барсан), 2005-2010 онуудад Польшийн 4 дахь Ерөнхийлөгч, 2002-2005 онуудад Варшав хотын захирагч, Польшийн "Эрх зүй Шударга ёс" улс төрийн намын удидагчдын нэг. == Бага, залуу нас == Лех Качински 1949 оны 6 дугаар сарын 18-нд Варшавт Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Крайёва Армийн оролцогч Раймунд Качински (1922—2005) болон хэл зүйч, 1944 оны Варшавын бослогод оролцогч, сүүлд Польшийн Шинжлэх ухааны академид ажиллаж байсан Ядвига Качинска (гэрлэхээс өмнө Ясевич) (1926—2013) нарын гэрт хоёр ихэр хүүхдийн нэг болон төржээ. 1962 онд 13 настайдаа Лех ихэрийн өрөөсөн Ярославын хамт Польшид ихэд алдартай «Сар хулгайлсан хоёрын тухай» (польшоор. O dwóch takich, co ukradli księżyc) нэртэй хүүудийн үлгэр киноны гол дүрд тоглосон байна. Лех Качински Варшавын Их сургуулийн эрх зүй, захиргааны ангид 1967 онд элсэж суралцаад 1971 онд магистрын цолтой төгссөн байна. 1980 онд тэрээр Гданьскийн Их сургуульд докторын эрдмийн зэрэг амжилттай хамгаалж сүүлд 1996 онд тус Их сургуулийн профессор цол, 1999 оноос Варшав хотын Вышинскийн Их сургуулийн профессор цол хүртсэн байна. == Улс төрд орсон үе == 1977 онд Польшийн коммунист эрх баригчдын эсрэг нууц бүлгэм гэж үздэг байсан "Ажилчдыг хамгаалах үйл хэргийн Хороонд оролцох Товчоо"-нд (польшоор -Biuro Interwencji Komitetu Obrony Robotników) орж улс төрийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн байна. Улмаар тэрээр 1980 онд Гданьск хотын бослогчдын хорооны хууль зүйн зөвлөхөөр томилогдон ажилласан байна. Польшид онцгой байдал зарлахад 11 сар шоронд хоригдоод суллагдсаны дараа Үйлдвэрчний Эвлэлийн "Эв нэгдэл" /Solidarność/-ийн нэг комиссыг удирдсан байна. 1989-1991 онуудад Л.Качински "Эв Нэгдэлийн долоо хоногийн мэдээ", "''Tygodnik Solidarność''" сэтгүүлийн ерөнхий редактораар ажилсан ажээ. 1989 оны 6 дугаар сард болсон парламентын сонгуулиар Гданьск хотоос сонгогдсон Сенаторч болсон байна. 1991 онд тэрээр Консерватив, Христийн ардчилсан "төвийн гэрээ"-ий намыг байгуулж, дараа нь түүний даргын үүргийг 1998 он хүртэл гүйцэтгэж байжээ. 1991-1993 онуудад болон 1997 оноос хойш Качински Польшийн Сейм-д сонгогдож байв. 1991 оны 3-р сарын 12-оос 10-р сарын 31-ний хооронд тэрээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгч Лех Валенсагийн удирдлаган дор ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Тамгын газрын Аюулгүй байдлын асуудал эрхэлсэн төрийн сайдаар ажиллаж байсан (энэ албан тушаал байхгүй болсон). Тэрбээр Үндэсний аюулгүй байдлын товчооны ажлыг удирдаж байв. Тэрээр Лех Валенса болон түүний Тамгын газрын дарга Мечислав Ваховски нартай зөрчилдсөний дараа тэрээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын албан тушаалаас огцорчээ. 2000 оны 6 дугаар сарын 12-нд түүнийг Ерөнхий сайд Ежи Бузек-ийн Засгийн газарт Хууль зүйн сайдаар томилов. Тэрээр удалгүй Засгийн газрын хамгийн алдартай гишүүдийн нэг, тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Александр Квашньевскийн дараа хамгийн алдартай Польшийн улс төрч болжээ. Польш улсад олон жилийн турш хэрэгжүүлж байсан эрүүгийн шударга ёсны бодлогыг таслан зогсооход чиглэсэн түүний үйл ажиллагаа нь нийгмийн итгэлцлийг нэмэгдүүлсэн юм. Тэрээр гэмт хэрэг, авлигаас урьдчилан сэргийлэх, мафийн эсрэг тэмцэхэд үр дүнтэй ажиллаж байжээ. 2001 онд "Эрх зүй, шударга ёс" (Prawo i Sprawiedliwość – PiS) намыг өөрийн ихэр Ярослав Качинскитай хамт байгуулж 2001-2003 онд тус намаа тэргүүлсэн юм. 2002 оны 11 дүгээр сарын 18-нд Варшав хотын захирагчийн шууд сонгуульд давуу олонхын саналаар ялав. Тэрбээр авлига, хээл хахуулийг арилгах, хууль, хэв журмыг сэргээхийг уриалж нийслэл дэх бүрэн эрхийнхээ хугацааг эхлүүлжээ. Тэрбээр хотын аюулгүй байдлыг сайжруулсан үр дүнтэй арга хэмжээ авав. 2004 оны 8 дугаар сарын 1-нд Варшавын бослого эхэлсний 60 жилийн ойд тэрээр "Варшавын бослого"-д зориулсан музейг нээлээ. Тэрбээр Бүгд Найрамдах Польш Улсын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд томилогдохынхоо өмнөх өдөр Нийслэлийн Засаг даргын албан тушаалаасаа огцорчээ. == Ерөнхийлөгчөөр ажилласан үе == 2005 оны 10 дугаар сарын 23-ны өдөр нийт сонгогчдын 54.04% -ийн санал авсан Лех Качиньский өрсөлдөгч Дональд Тускийг хоёрдугаар шатанд ялж, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулав. Тэрээр 2005 оны 12 дугаар сарын 23-ны өдөр Үндэсний Ассемблейн өмнө Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөж ажлаа албан ёсоор хүлээн авсан. [[Файл:Para Prezydencka RP.JPG|thumb|Лех Качински эхнэр Мария Качинска нар]] Тэрбээр тангараг өргөх ёслолын үеэр хэд хэдэн зорилгоо илэрхийлсэн. Дотоод хэргийн талаар Польшид нийгмийн эв санааны нэгдлийг нэмэгдүүлэх, Бүгд Найрамдах Польш Улс дахь коммунист гэмт хэрэгт хариуцлага хүлээсэн, өртсөн хүмүүст шударга ёсыг тогтоох, авлигатай тэмцэх, эдийн засгийн аюулгүй байдал, гэр бүлийн хөгжлийн аюулгүй байдлыг хангах зэрэг юм. Лех Качински Польшийн бүс нутгийн хоорондох эдийн засгийн тэгш бус ялгаатай байдлыг арилгахыг эрмэлзэнэ гэж мэдэгдэв. Тэрээр хэлсэн үгэндээ орчин үеийн шинэчлэлийг уламжлалтай хослуулж, Ромын Пап II Иоанн Павелын сургаалыг санаж явахыг мөн онцолж байжээ. == Эмгэнэлт үхэл == Ерөнхийлөгч Лех Качиньский 2010 оны 4 дүгээр сарын 10-нд "Катыний" аллагын 70 жилийн ойг тэмдэглэхээр явж байгаад ОХУ-ын Смоленскийн ойролцоо онгоц газардахын өмнөх нь осолдож нас барсан. Ерөнхийлөгч эхнэр Мария болон дагалдан яваа Катыний аллагад өртсөн хүмүүсийн гэр бүлийн төлөөлөгчид, парламентчид, санваартнууд, дайнд оролцсон ахмад дайчид, армийн цэргүүдийн хамт Зөвлөлтийн НКВД-д алуулсан Польшуудад хүндэтгэл үзүүлэхээр төлөвлөж байв. Уг онгоцны ослоор Лех Качинскитай нийт 96 хүн уг онгоцны ослоор амиа алджээ. Засгийн газрын Ту-154 онгоцны ослын шалтгааныг өнөөг хүртэл эцэслэн шийдвэрлэж чадаагүй байна. 2010 оны 4 дүгээр сарын 18-нд Ерөнхийлөгчийг гэргийн хамт Краков дахь Вавелийн сүм хийдэд албан ёсоор оршуулсан байна. 2016 оны 6 дугаар сард Польшийн Засгийн газар онгоцны ослоор 96 амь үрэгсэдийн цогцсыг дахин гаргаж, задлан шинжилгээ хийж мөрдөн байцаалт явуулахыг мэдэгдсэн юм. Л.Качински болон түүний эхнэрийн цогцост задлан шинжилгээ хийсний дараа 2016 оны 11 дүгээр сарын 18-нд дахин оршуулсан байна. [[Файл:Monument Kaczyński Radom 2020.jpg|thumb|Л.Качински, М.Качинска нарын хөшөө]] == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Качински, Лех}} [[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Польшийн сенатч]] [[Ангилал:Польшийн хууль зүйн сайд]] [[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхий прокурор]] [[Ангилал:Варшавын засаг дарга]] [[Ангилал:Варшавын улс төрч‎]] [[Ангилал:Эрх зүй ба Шударга ёс Намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Гданьск Их Сургуулийн багш]] [[Ангилал:20-р зууны эрх зүйч]] [[Ангилал:Жүжигчин хүүхэд]] [[Ангилал:Польшийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Польшийн өмгөөлөгч]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тбилисийн Улсын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] [[Ангилал:2010 онд өнгөрсөн]] nht2hjofwlo3ye3uqzyk1gklnabr40p 0 17598 865245 849615 2026-08-06T14:26:58Z Enkhsaihan2005 64429 865245 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Родион Малиновский | зураг = [[Зураг:Rodion Malinovsky 1.jpg|200px]] | тайлбар = | төрсөн = [[1898]] оны [[11 сарын 23]] | нас барсан = [[1967]] оны [[3 сарын 31]] | оршуулсан_газар_нэр = | оршуулсан газар = | төрсөн_газар = Одесс, [[Оросын Хаант Улс]](одоогийн [[Украин]]) | нас барсан_газар = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | хоч = | бүтэн_нэр = Родион Яковлевич Малиновский | эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1914-1919)<br />{{flag|ЗХУ}} (1919-1967) | салбар = Улаан Арми <br /> | албан он жилүүд = 1914-1967 | цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан тушаал = | тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] <br /> Оросын Иргэний дайн <br /> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Агуу Эх орны дайн]] | тулалдааны_нэр = | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Родион Яковлевич Малиновский''' (1898 оны арваннэгдүгээр сарын 23 - 1967 оны гуравдугаар сарын 31) нь [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайнд]] [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] цэргийн нэгтгэлийг удирдаж, 1950 болон 1960 оны сүүлээр Батлан Хамгаалах Яамны сайдаар ажиллаж байсан цэргийн гарамгай жанжин юм. [[Нацист Герман]]ыг ялахад Сталинградын болон Будапештын тулалдаанууд ихээхэн чухал байсан бөгөөд уг тулалдаануудад түүний оруулсан хувь нэмэр асар их билээ. ==Бага нас== ===Дэлхийн I дайны өмнөхөн=== Малиновский Одесс хотод төрсөн бөгөөд туркийн «Караим» үндэстний уг гарвалийн хүн байжээ. Балчир ахуйд нь эцэг нь нас барж, эхийнхээ хамтаар хүнд хэцүү амьдралыг туулжээ. 1911 онд тосгоны сургуулийг төгссөний дараахан нь [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы гал дүрэлзэн 15 настай хүү фронтод сайн дураараа элсэн пулемётчин болжээ. 1915 оны аравдугаар сард Германы бэхлэлтийг сэтлэхэд гавъяа байгуулсан Малиновский «Гэгээн Жоржийн IV зэргийн одон»-гоор шагнуулжээ. 1916 онд Баруун фронтын бүрэлдэхүүнд Европт очин түрүүч цолтой болтлоо байлджээ. 1917 онд Орост [[Октябрийн хувьсгал]] ид мандаж байх үед [[Франц]]ад тулалдаж байсан бөгөөд засгийн газрын «Дайны загалмай({{lang-fr|Croix de guerre}})» шагналаар шагнагдаж, офицер болсон байв. [[file:Rodion_Malinovsky_ww1.jpg|thumb|right|250px]] 1919 онд эх орондоо харьсан бөгөөд Улаан Армийн эгнээнд орж Оросын Иргэний дайнд Цагаантны Армийн эсрэг тулалдав. 1926 онд Зөвлөлтийн Холбоот Улсын Коммунист намд элссэн нь цэргийн цол авах угтал байлаа. 1927 онд Малиновский М. В. Фрунзийн нэрэмжит Цэргийн сургуулийн тэргүүний сонсогч болов. 1930 онд сургуулиа төгсөн долоон жилийн туршид [[Семён Тимошенко]], [[Иосиф Сталин]] нарын удирдаж байсан 3 дугаар морьт корпусын штабын даргаар томилогдон алба хашив. 1936 онд Малиновский сайн дураараа Испанийн хувьсгалчдын эгнээнд нэгдэн генерал Франциско Франкогийн удирдлан дор Италийн фашист болон [[Нацист Герман]]ы цэргийн бүлэглэлийг дарах «Испанийн Иргэний дайн»-д тулалдаж, онцгой гавъяа байгуулсан тул Лениний болон Улаан тугийн одонгоор шагнагдсан байна. Эх орондоо эргэн ирээд Фрунзийн нэрэмжит цэргийн академид багшлах болов. 1941 оны хавар Батлан Хамгаалах Ардын комиссар Тимошенко Зөвлөлтийн хил рүү цөмрөн орж ирсэн Германы цэргийн «Барбаросс» операцийн эсрэг Улаан Армийн цэргийн хүн хүчийг зузаатгах үүднээс Малиновский тэргүүтэй академийн бие бүрэлдэхүүнийг элсүүлэн татсан бөгөөд хошууч генерал цол олгон Одессийн цэргийн тойргийн 9 дүгээр армид шинээр байгуулагдсан буудлагын 48 дугаар корпусын командлагчаар томилжээ. Дайн эхлэхээс долоо хоногийн өмнө Малиновскийн корпус [[Румын]]ы хилийг хамгаалан байлдаж бүслэлтийг сэтлэж чаджээ. ==Дэлхийн II дайн== ===Анхны үүрэг=== 1941 оны зургаадугаар сард Зөвлөлт рүү Герман довтолж Улаан Армийн цэргийн хүч үлэмж хохирол амссан бөгөөд генерал Малиновский нэгтгэл ч хүнд байдалд байсан юм. Түүний корпусын салбарууд болох буудлагын гурван дивиз Германы Бельц хотын ойролцоо Прут голын дагуу байлджээ. Хүч тэнцвэргүй ширүүн тулалдаанд корпусын командлал тушаалаар урагш ухарч хагас бүслэгдэн байдлаар олон удаа тулалдсаар Германчуудад Миколаевд корпусаа бүслүүлсэн ч Малиновскийн удирлаган дор цагирагийг сэтлэн Днепропетровск тийш ухарч бүслэлтээс гарсан юм. Наймдугаар сард 6 дугаар армийн штабын даргаар, удалгүй командлагчаар томилогдов. Түүний удирдсан фронтын хэсэг Германы дайралтыг шаргуу хамгаалан тулалдсаных нь төлөө Малиновскийд дэслэгч генерал цол олгосон байна. Дараа нь түүний арми Донбассыг хамгаалан амжилттай байлдав. 1941 оны арванхоёрдугаар сард Малиновский хээрийн цэргийн гурван арми болон морьт цэргийн хоёр корпус бүхий Өмнөд фронтын командлагчаар томилогдов. Тэд дайсны хориглолтыг сэтлэн ихээхэн хохирол үзүүлэн амжилттай тулалдсан юм. [[File:Родион Малиновский на встрече с боевыми товарищами в Монголии.jpg|250px|thumb|Родион Малиновский. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс. 1961]] ===Харьковын тулалдаан=== ===Сталинград болон Украйны фронт=== ===Японы дайн=== ==Дайны дараах жилүүд== ===Алс Дорнод=== ===Хрушёвийн хамт=== ===Амьдралын сүүлийн жилүүд=== ==Шагналууд== *Хоёр удаа [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]] *Ялалтын одон *Тав - Лениний одон *Гурав - Улаан тугийн одон *Хоёр - Суворовын I зэргийн одон *Кутузовын I зэргийн одон *Богдан Хмельницкийн I зэргийн одон *Югославын ардын баатар == Цахим холбоос == *{{cite web | title =Monument to Malinovsky in Odessa | work = | url =http://www.2odessa.com/wiki/index.php?title=Marshal_Rodion_Malinovsky_Bust_%26_Economic_University | access-date =2010-08-05 | archive-date =2020-04-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20200406114832/http://www.2odessa.com/wiki/index.php?title=Marshal_Rodion_Malinovsky_Bust_%26_Economic_University | url-status =dead }} *[http://www.ets.ru/e/pk000083.htm Colour poster and biography from site of ETS Publishing House] ==Эшлэл== {{reflist}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Малиновский, Родион}} [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Испанийн иргэний дайн дахь Зөвлөлтийн хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] s4xtvfzpxeavaeem95zd5mebvw49dt8 0 17789 865257 849617 2026-08-06T14:29:44Z Enkhsaihan2005 64429 865257 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Фёдор Иванович Толбухин | зураг = [[File:1974 CPA 4358.jpg|180px]] | тайлбар = Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал Фёдор Толбухин | төрсөн = [[1894]] оны [[6 сарын 16]] | нас барсан = [[1949]] оны [[10 сарын 17]] | оршуулсан_газар_нэр = [[Кремль|Кремлийн]] хана | оршуулсан газар = | төрсөн_газар = Андроники, [[Ярослав]], [[Оросын Хаант Улс]] | нас барсан_газар = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] | хоч = | бүтэн_нэр = | эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1914-1917)<br />{{USSR}} (1917-1949) | салбар = | албан он жилүүд = 1914-1949 | цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] | ажиллагааны_тоо = | нэгж = Зөвлөлтийн арми | албан тушаал = | тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайн]]<br />[[Оросын Иргэний дайн]]<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] | тулалдааны_нэр = | шагналууд = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар]]<br />Лениний одон (2)<br />Улаан тугийн одон (3)<br />Суворовын I зэргийн одон (2)<br /> Кутузовын I зэргийн одон<br />Ялалтын одон | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Фёдор Иванович Толбухин''' (1894 оны зургаадугаар сарын 16 - 1949 оны аравдугаар сарын 17)нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] цэргийн жанжин байв. == Намтар == Толбухин [[Москва]]гийн зүүн хойд нутгийн [[Ярослав]] мужид тариачин гэр бүлд мэндэлжээ. [[1914]] онд Эзэн хааны Армид сайн дураараа элсэн орж [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайнд]] байлдаж байв. Эргэлт буцалгүйгээр цэргийн эгнээнд шилжсэн Толбухин [[1916]] онд ахмад цол хүртжээ. [[1918]] оы наймдугаар сард Толбухин Улаан Армийн эгнээнд элсч буудлагын 56 дугаар дивизийн штбаын даргаар томилогдон улмаар [[1921]] онд Оросын Иргэний дайн дуусах үед дарга нь болсон байв. [[Михайль Фрунзе|М. В. Фрунзийн]] нэрэмжит Цэргийн академид элсэн суралцаж байх хугацаандаа штабын бүрэлдэхүүнд дадлагажиж [[1931]] онд сургуулиа дүүргэсэн байна. [[1937]] онд Толбухин дивизийн командлагчаар томилогдон ажиллаж, дараа жил нь Өвөр Кавказын цэргийн тойргийн штабыг удирдах болсон байна. Толбухин «Барбароссын операц»-ийг [[1941]] оны наймдугаар сард эхлэх хүртэл дээрх албан тушаалыг хашиж байгаад Крымын Фронтын штабын даргаар [[1942]] оны гуравдугаар сар хүртэл ажиллажээ. [[1942]] оны тавдугаар сараас долоодугаар сарыг хүртэл Сталинградын цэргийн тойргийн командлагчийн туслахаар байж байгаад дараа нь [[1943]] оны гуравдугаар сарыг хүртэл 58 дугаар армийн командлагчийн албыг хашив. 58 дугаар арми тэр дундаа Толбухин онцгой үүрэгтэйгээр Сталинградын тулалдаанд оролцсон бөгөөд түүний командлалын бүрэлдэхүүн болон цэргийн ур чадвар онцгой байсныг хурандаа генерал [[Андрей Еременко]] сайшаасан нь бий. Дараа нь түүнийг 57 армийн командлагчаар томилсон бөгөөд удалгүй Өмнөд фронтын цэргийн командлагчаар томилсон байдаг байна. [[1943]] оны аравдугаар сард Өмнөд фронтыг Украйны 4 дүгээр фронт болгон өөрчилсөн бөгөөд [[Родион Малиновский]]гийн удирдсан Украйны 3 дугаар фронттой хүч хавсран «Доод Днеприйн операци» болон «Днепр-Карпатын операци»-д тус тус оролцов. Толбухин [[1944]] оны тавдугаар сард Украйны 3 дугаар фронтын командлагчаар томилогдон тухайн оны зургаадугаар сараас аравдугаар сарыг хүртэл Малиновскийн цэргийн нэгтгэлтэй хамтран [[Балкан хойг|Балканы]] дайралт болон [[Румын]]ыг эзлэн авах төлөвлөгөөг амжилттай хэрэгжүүлсэн байна. Ийн онцгой гавъяа байгуулсан Малиновский 1944 оны есдүгээр сарын 12-нд, Толбухин хоёр хоногийн дараа [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] цолыг тус тус хүртсэн юм. Энэ завсар Малиновскийн нэгтгэл баруун хойд тал руу шилжиж, [[Болгар]]ыг чөлөөлсөн Толбухины нэгтгэл [[Унгар]] болон [[Югослав]] тийш чиглэн тулалдаж тус тус чөлөөлсөн билээ. Дайны дараа Толбухин Өмнөд бүлгийн командлагчаар ажиллаж байгаад [[1947]] оны нэгдүгээр сард Өвөр Кавказын цэргийн тойргийн командлагчаар томилогдон [[1949]] оны аравдугаар сарын 17-нд таалал төгсөх хүртлээ уг албыг хашсан юм. == Цахим холбоос == * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=11934679@cmsArticle ЗХУ-ын маршал Ф.И.Толбухиний мэндэлсний 120 жилийн ойд] {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Толбухин, Фёдор}} [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Эр Зоригийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1894 онд төрсөн]] [[Ангилал:1949 онд өнгөрсөн]] gfnyu3syi3li62hwlf7gth97okobi29 0 19373 865321 864449 2026-08-06T20:12:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865321 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }} {{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html |wayback=20071013213643 |text=Zaher ud-Din Babor — Founder of Mughal empire |archiv-bot=2026-08-06 20:12:38 InternetArchiveBot }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] i8qkvkj4rk15sere3ycvoidheqh9abz 0 19495 865253 847403 2026-08-06T14:29:00Z Enkhsaihan2005 64429 865253 wikitext text/x-wiki {{short description|2006-2020 онд Кувейтын эмир}} {{Инфобокс хаан | image = Russian meeting with Emir of Kuwait Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah (cropped).jpg | caption = Ас-Сабах 2015 онд | succession = [[Кувейтийн эмир]] | reign = 2006 оны 1 сарын 24 –<br />2020 оны 9 сарын 29 | predecessor = [[Саад ас-Салим ас-Сабах|Саад ас-Салим]] | successor = [[Наваф аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах|Наваф аль-Ахмад аль-Жабер]] | succession1 = 5 дахь [[Кувейтийн ерөнхий сайдын жагсаалт|Кувейтийн ерөнхий сайд]] | reign1 = 2003 оны 7 сарын 13 – 2006 оны 1 сарын 29 | reign-type1 = Огноо | predecessor1 = [[Саад ас-Салим ас-Сабах|Саад ас-Салим]] | successor1 = [[Нассер аль-Мохаммед ас-Сабах]] | reg-type1 = [[Кувейтийн эмирийн жагсаалт|Эмир]] | regent1 = {{List collapsed|title=''Жагсаалт''|1=[[III Жабер]]<br/>'''Өөрөө'''}} | spouse = Шейха Фатува Салман ас-Сабах (1990 онд нас барсан) | issue = [[Нассер Сабах аль-Ахмад ас-Сабах|Шейх Нассер]]<br />Шейх Хамад<br />Шейх Ахмед<br />Шейха Салва | house = [[ас-Сабах|Сабах]] | father = [[Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] | mother = Мунира Отман Хамад аль-Айяр ас-Саед | birth_date = {{birth date|1929|6|16}} | birth_place = [[Жахра]], [[Кувейтийн эмирт улс]]<ref>{{cite news |last1=Шалхуб |first1=Диана |title=PROFILE -Kuwait Emir: 6 decades of benevolent mediation |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/profile-kuwait-emir-6-decades-of-benevolent-mediation/1990125 |access-date=2026-02-03 |agency=Анадолу агентлаг |date=2020-09-30}}</ref> | death_date = {{death date and age|2020|9|29|1929|6|16}} | death_place = [[Рочестер, Миннесота]], АНУ | burial_date = 2020 оны 9 сарын 30 | burial_place = Сулайбихат оршуулгын газар<ref>{{Cite web |url=https://www.arabnews.com/node/1742341/middle-east |title=Body of late Kuwaiti Emir Sheikh Sabah laid to rest |date=2020-09-30 |access-date=2026-02-03 |archive-date=2020-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002130039/https://www.arabnews.com/node/1742341/middle-east |url-status=live }}</ref> | religion = [[Суннит Ислам]] }} '''Сабах аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах''' ([[Араб хэл|Араб]]: صباح الأحمد الجابر الصباح ''Sabāh al-Ahmad al-Jābir as-Sabāh;'' [[1929 он]]ы [[6 сарын 16]] — [[2020 он]]ы [[9 сарын 29]]) нь [[Кувейт]]ийн [[Кувейтийн эмир|эмир]] юм. 2006 оны 1 сарын 29-нд [[Кувейтийн Үндэсний Ассемблей]]н баталснаар хаан ширээнд заларчээ. Тэрээр [[Шейх]] [[Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]]ын 4 дэх хүү бөгөөд одоо эрх баригч [[Ас-Сабах]]ын гэр бүлийн тэргүүн юм. ==Хувийн амьдрал== Тэрээр 1930-аад онд Ал Мубаракя сургуульд элементар боловсрол олж аваад, цааш гэрийн багшаар заалган боловсрол эзэмшжээ. Өмнөх эмир, эцэг нэгтэй ах [[Жабер аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] нь [[угсаа залгамжлах хунтайж]] [[Саад аль-Абдуллах ас-Салим ас-Сабах]]ын оронд түүнийг 2003 оны 7 сард ерөнхий сайдаар тохоон томилжээ. Түүнээс өмнө Сабах 1963 оноос 2003 оныг хүртэл 40 жил [[Гадаад харилцааны сайд]]ын албыг хашиж, дэлхий дээр уг албыг хамгийн удаан хашсан хүмүүсийн нэг байлаа. Түүний эхнэр [[Шейха Фитоох]] нь 1990 оны 8 сард, [[Иракийн Кувейт дэх халдлага|Иракийн халдлагын]] өмнөхөн нас нөгчжээ. Тэрээр 4 хүүхэдтэй байсан бөгөөд охин [[Шейха Салва]] нь 2002 оны 7 сард [[Хөхний хорт хавдар|хөхний хорт хавдраар]], хүү Шейх Ахмед нь 1969 онд автомашины ослоор нас нөгчсөн. Сабах охиныхоо дурсгалд зориулж, өөрийн ордноо "Дар Салва" буюу "Салвагийн ордон" гэж нэрлэжээ. Нөгөө 2 хүү нь [[Шейх Нассер]] (Шүүхийн сайд), [[Шейх Хамад]] нар болно. ==Угсаа залгамжилсан нь== [[Зураг:Dick Cheney and Kuwaiti PM Sabah Al-Ahmed Al-Jaber Al Sabah.jpg|thumb|left|АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч [[Дик Чени]] эмирийг нас барсантай холбогдуулж, эмгэнэл илэрхийлэхээр ерөнхий сайд Шейх Сабах аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабахтай уулзаж буй нь. 2006 он.]] 2006 оны 1 сарын 15-нд [[Жабер аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах|Шейх Жабер аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах]] нас барж, угсаа залгамжлах хунтайж [[Саад аль-Абдуллах ас-Салим ас-Сабах|Шейх Саад]] эмир болсон. Гэвч тус улсын үндсэн хуульд зааснаар эмир нь парламентийн өмнө тангараг өргөснөөр албан ёсоор хаан ширээнд залрах ёстой байдаг. Гэтэл Шейх Саад тангаргийн үгээ бүтнээр нь унших чадваргүй болсон байв. Зарим эх сурвалж түүнийг [[Альцхаймерын өвчин]], эсвэл түүнтэй төстэй өвчин тусч, ярих чадваргүй (дор хаяж хэсэг хугацаагаар) болсон гэж мэдээлж байлаа<ref>The Estimate: ''[http://www.theestimate.com/public/022706.html The Kuwait Succession Crisis and the New Leadership]'', retrieved on Dec 7, 2006</ref>. Эрх баригч гэр бүлийн бусад гишүүд ятгасны дүнд 2006 оны 1 сарын 23-нд Шейх Саад аль-Абдуллах ас-Салим ас-Сабах Кувейтийн шинэ эмир болох эрхээсээ өвчний учир татгалзав. Ийнхүү гэр бүлийн гишүүд Шейх Сабах аль-Ахмадыг Кувейтийн шинэ эмир болгохоор сонгожээ. 2006 оны 1 сарын 24-нд [[Кувейтийн Үндэсний Ассемблей|парламент]] үүрэгт ажлаасаа татгалзсан албан ёсны захидал хүлээн авахын өмнөхөн Эмир Саадыг албан тушаалаас нь огцруулахаар санал өгсөн<ref>[[CNN.com]]: ''{{Webarchiv|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/01/24/kuwait/ |wayback=20060405230511 |text=PM set to become new Kuwait emir |archiv-bot=2023-09-26 17:35:00 InternetArchiveBot }}'', retrieved on Dec 7, 2006</ref>. Кувейтийн засгийн газар Шейх Сабахыг эмир болгох санал оруулж, парламент дэмжсэнээр 2006 оны 1 сарын 29-нд Шейх Сабах Кувейтийн шинэ эмир болжээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Sabah Al-Ahmed Al-Jaber Al-Sabah|Сабах Ал-Ахмад Ал-Жабер Ал-Сабах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Сабах, аль-Ахмад аль-Жабер ас-Сабах}} [[Ангилал:21-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Кувейтийн эмир]] [[Ангилал:Кувейтийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Кувейтийн гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Хуш одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Кувейтчүүд]] [[Ангилал:1929 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] ntizxrpqb2kbeeo1lkewcaugqcfsy57 0 19521 865227 819092 2026-08-06T14:21:46Z Enkhsaihan2005 64429 865227 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн |нэр = Иван Степанович Конев |зураг = [[Файл:IS Konev 01.jpg|250px]] | caption = 300px |төрсөн = {{birth date|1897|12|28}} |нас барсан = {{death date and age|1973|5|21|1897|12|28}} |төрсөн_газар = Лодейно, [[Оросын эзэнт гүрэн]] |нас барсан_газар = [[Москва]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] |оршуулсан газар = [[Кремлийн хана]] |эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1916–1917)<br/>{{flag|Зөвлөлт Холбоот Улс|1955}} (1917–1962) | branch = [[Imperial Russian Army]] (1916 - 1917)<br/>[[File:Red Army flag.svg|23px]] [[Улаан арми]] (1917 - 1962) |албан он жилүүд = 1916–1962 |цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] |албан тушаал = [[Украйны 1 дүгээр фронт]]<br/>[[Улаан арми]] |тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<br>[[Оросын иргэний дайн]]<br/>[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Эх орны дайн]] |шагналууд = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Баатар]] (2)<br/>[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Баатар]] (1)<br/>[[Лениний одон]] (2)<br/>[[Улаан Тугийн одон]] (2)<br/>Суворовын 1-р зэргийн одон (2)<br/>Кутузовын 1-р зэргийн одон (2)<br/>[[Ялалтын одон]] (2)<br/>[[Хүндэт Легионы одон]] | laterwork = | portrayedby = }} '''Иван Конев''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Ива́н Степа́нович Ко́нев,'' 1897 оны 12-р сарын 16-нд төрсөн — 1973 оны 5-р сарын 21-нд нас барсан) нь [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] цэргийн жанжин байсан бөгөөд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Эх орны дайн]]ы үед [[Улаан арми]]йн манлай хүч [[Дорнод фронт (дэлхийн II дайн)|Дорнод фронт]]ыг удирдан [[Дорнод Европ]]ыг эзлэн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлж, цаашлаад [[Нацист Герман|Германы]] нийслэл [[Берлин]] хотыг эзлэхэд онцгой гавьяа байгуулсан билээ. Конев [[1956]] онд [[Варшавын гэрээ]]ний орнуудын цэргийн командлагчаар томилогдсон даруйдаа [[Унгарын хувьсгал]]ыг Зөвлөлтийн хуягт дивизийн хүчийг удирдан дарж байв. ==Намтар== Конев Вологда губернийн Подосиновск дүүргийн (одоогийн [[Киров муж]]) ойролцоо тариачны гэр бүлд мэндэлжээ. Албан боловсролыг ёс төдий үзсэн Конев мод бэлтгэлийн ангид ажилд орж, [[1916]] оны Оросын хувьсгалын салхи дэгдтэл ажиллаж байв. [[Октябрийн хувьсгал|Оросын хувьсгалын]] гал намжиж цэргүүд халагдсан [[1917 он]]д Конев гэртээ эгэж ирсэн ч [[Большевик|Большевикүүдийн намд]] элссэнээр их буучин болж [[Улаан арми]]йн оров. [[Оросын иргэний дайн]]ы жилүүдэд Цагаантны эсрэг хүчтэй тулалдаж явлаа. Энэ үед түүний командлагч нь [[Климент Ворошилов]], [[Иосиф Сталин]] нар байв. Коневийн цэргийн ур чадварын мэдлэг онцгой болох мэдэгдэж байсан гэдэг. 1926 онд Иван Конев [[Михаил Фрунзе|М. В. Фрунзегийн]] нэрэмжит Цэргийн сургуульд офицерийн мэргэшүүлэх сургалтанд хамрагдаж суралцаж төгссөн бөгөөд 1931 оноос туршлагатай залуу дарга Конев [[Өвөр Байгалын хязгаар|Өвөр Байгал]]ын болон Хойд Кавказын цэргийн тойргийг удирдах болсон юм. [[1938 он]]ы 7-р сард корпус командлагчаар дэвшив. Энэ бүхэн нь 1937''-''1938 онуудад Сталины «Их цэвэрлэгээ» гэгчээр шалгагдаж байсантай холбоотой байх ба Ворошиловын дэмжлэгийн дагуу офицерын тушаал хэд хэдэн шатаар ахиж амжсан юм. ==Дэлхийн II дайн== [[1941 он]]ы зургаадугаар сард Зөвлөлт Холбоот Улс руу халдан дотолсон [[Нацист Герман]]ы цэргийн хүчийг хориглон хамгаалах үүрэг дээд дарга нарт оноогдсоны дагуу Конев [[Витебск]] дэх [[19 дүгээр арми (Зөвлөлт Холбоот Улс)|19 дүгээр армийн]] командлагчаар томилогдон, Витебскт хориглон байлдаж арга буюу ухран хамгаалсаар Улаан армийн цэргийн нэгтгэлтэйгээ хүч хавсран [[Смоленск]]ийн орчимд [[Москва]] руу улангасан дайрч агсан цэргийн хүчийг зогсоож чадсан юм. Улмаар 1941 оны намар [[Баруун фронт]]ын командлагчаар томилогдсон байна. Тэрээр Баруун фронтыг командлаж байх үед Москваг эзлэх [[Адольф Хитлер|Хитлерийн]] "Тайфун" ажиллагаа эхэлсэн бөгөөд тэрээр Баруун фронтыг ялагдлаас аварч чадаагүй ба Баруун фронтын цэрэг [[Вязьмагийн бүслэлт|Вязьмагийн дэргэд бүслэлт]]энд орж бут цохиулсан байна. Баруун фронт бут цохиулсан тул буудуулан алуулах болсон Коневийг энэ хүнд байдлаас [[Георгий Жуков|Г.Жуков]] аварч шууд Сталинд хандан өөрийн орлогчоор авах хүсэлт тавин томилуулсан байна. 1941 оны аравдугаар сараас [[1942 он]]ы наймдугаар сарыг хүртэл Конев [[Калинины фронт]]ыг амжилттай удирдахдаа 1941 оны өвлийн туршид үргэлжилсэн Зөвлөлтийн сөрөг довтолгоон бүхий Москвагийн дэргэдэх тулалдаанд онцгой амжилт гаргасаны тул хурандаа генерал цол хүртэв. Коневийн дайны туршид хамгийн өндөр албан хашиж байсан нь хугацааг албын нь хамт өгүүлбэл, 1943 оны хоёрдугаар сараас зургаадугаар сарыг хүртэл [[Зөвлөлтийн Баруун фронт]], 1943 оны долоодугаар сараас 1945 оны тавдугаар сарыг хүртэл [[Украины 2 дугаар фронт]]ыг тус тус командалж 1945 оны тавдугаар сараас [[Украины 1 дүгээр фронт]]ыг командалж байлаа. Тэрээр [[Курскийн тулалдаан]]д Зөвлөлтийн цэргийн хориглолтын хүчийг удирдаж байсныг болон 1944 оны нэгдүгээр сарын 24-нөөс хоёрдугаар сарын 16-ныг хүртэл үргэлжилсэн [[Корсунь-Шевченковскийн бүслэлт]] зэрэг амжилттай явагдаж өнгөрсөн цэргийн томоохон ажиллагаануудыг дурдах нь зүй. Украины фронтыг амжилттай удирдаж буйг нь үндэслэн Сталин 1944 оны 2-р сард Коневийг [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] цолыг хүртээжээ<ref>[https://sun.tsu.ru/mminfo/2020/000462771/1944/1944_012.pdf Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении генералу армии Коневу И. С. военного звания маршала Советского Союза» от 20 февраля 1944 года] // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 29 февраля (№ 12 (272)). — С. 1</ref>. Түүнийг хожмоо [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталины]] хамгийн хайртай генералуудын нь нэг байсан хэмээн ном товхимолуудад дурдсан<ref>''Berlin, the Downfall 1945'', by [[Anthony Beevor]], page 16.</ref> байдаг. Иван Коневийн 1938 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] дахь зөвлөлтийн цэргийн удирдагчаар томилогдон ажиллаж БНМАУ-ын хилийг Япон милитаристуудаас хамгаалахад байгуулсан гавьяаг нь үнэлэн 1977 оны 5-р сарын 7-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Баатар]] цолоор нэхэн шагнасан билээ. ==Дайны дараа== ==Сонирхолтой баримтууд== * 1941 онд [[Вязьмагийн бүслэлт]]энд орсон [[зөвлөлт]]ийн цэргийн ерөнхий командлагч агсан [[19-р арми]]йн командлагч М.Ф.Лукин "... - Та нар залуу улс, Конев, [[Семён Будённый|Будённыи]] болон бусад [[Вязьма]]гийн сүйрэлтэй холбоотой улсуудыг амьд байхад энэхүү сүйрэлтэй холбоотой бүх үнэнийг хэзээ ч мэдэхгүй. Харин миний дуртгал хэзээ нэг цагт хэвлэгдэнэ. ..." гэж дурссан тухай [[хурандаа]] Лев Лопуховскийн номонд бичигдсэн байна.<ref>[[Лев Лопуховский]]. "Вязьмагийн сүйрэл. 1941 он".</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ivan Stepanovich Konev|Иван Степанович Конев}} * {{findagrave|11877085}} * [http://360cities.net/image/ivan-konev-statue-prague Иван Конев] [[Прага]] хот дахь хөшөө, Бүгд Найрамдах Чех Улс ==Эшлэл== {{reflist}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд‎}} {{DEFAULTSORT:Конев, Иван}} [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн фронтын удирдагч]] [[Ангилал:Улаан армийн командлагч]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч]] [[Ангилал:Австрийг эзэлсэн үеийн дээд комиссар]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн эзэлсэн Австрийн бүс]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Ялалт одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] 56kubu0v3husujqbb6xpbmhfdi1t7kq 0 19582 865324 864457 2026-08-06T20:58:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865324 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t0cd2tw4yyjjqsxs3lecd1c5ynvo5oj 0 20690 865246 849908 2026-08-06T14:27:02Z Enkhsaihan2005 64429 865246 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Герхарт Хауптманн | зураг = G Hauptmann.jpg | хэмжээ = 200px | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date|1862|11|15|df=y}} | төрсөн газар =[[Пруссын вант улс|Прусс]], [[Силези муж|Силези]], [[Шчавно-Здрой|Оберзальцбрунн]], | нас барсан огноо = {{death date and age|1946|6|6|1862|11|15|df=y}} | нас барсан газар =[[Польш]], [[Ягниатков|Агнетендорф]] (''Ягниатков''), | мэргэжил = [[Жүжгийн зохиолч]] | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = [[Герман]] | боловсрол = | төрөл = | субъект = | урсгал = [[Натурализм (театр)|Натурализм]] | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = Утга зохиолын салбар дахь [[Нобелийн шагнал]] (1912) | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Герхарт Хауптманн''' ({{lang-de|Gerhart Hauptmann}}, 1862 оны 11 сарын 15—1946 оны 6 сарын 6) нь [[Герман]]ы [[жүжгийн зохиолч]], зохиолч бөгөөд 1912 оны утга зохиолын салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]тан юм. == Цахим холбоос == {{Commons|Gerhart Hauptmann|Герхарт Хауптманн}} {{Вики эшлэл}} * {{DNB-Portal|118546937}} * {{DDB|Person|118546937}} {{DEFAULTSORT:Хауптманн, Герхарт}} [[Ангилал:Герхарт Хауптманн| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:19-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Германы зохиолч]] [[Ангилал:Германы жүжгийн зохиолч]] [[Ангилал:Герман хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Германы яруу найрагч]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Баварийн Максимилианы Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (4-р зэрэг)]] [[Ангилал:Австрийн шинжлэх ухаан ба урлагийн хүндэт тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Коламбиа их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Гриллпарцерын шагналтан]] [[Ангилал:Лайпциг Иx Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Пруссийн Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Силезийн хүн]] [[Ангилал:Радебойлын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1862 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Орлуулшгүй уран бүтээлчдийн тусгай жагсаалтын гишүүн]] ssukj48z9qpvkr73a8jv9bu6lquq0i8 0 22431 865236 586963 2026-08-06T14:25:34Z Enkhsaihan2005 64429 865236 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = Руслана | зураг = Ruslana.jpg | зур_тайл = | зур_хэм = | хүрээ = | нэр_ж = Руслана Степанивна Лижичко | нэр_т = Руслана | төрсөн = 1973 оны 5 сарын 24 <br/> [[Украйн]], Львив | нас_бар = | угсаа = | хөгжим = | хоолой = | урсгал = [[Поп]] | мэргэжил = Дуучин | хугацаа = 1996-одоо | студи = | вэб = [http://www.ruslana.ua/ www.ruslana.ua] | гишүүд_о = | гишүүд_ө = }} '''Руслана''' хэмээх нэрээр алдаршсан '''Руслана Степановна Лыжичко''' (<small>[[Украин хэл|Украинаар]]</small> ''Руслана Степанівна Лижичко'') нь [[1973]] оны 5 сарын 24-нд төрсөн [[Украин]]ы дуучин юм. == Цахим холбоос == {{Commons|Ruslana}} * [http://www.ruslana.ua/ Албан ёсны сайт] [[Ангилал:Украины хөгжимчин]] [[Ангилал:Украины Дээд Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Украины дуучин]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 5xfhz9vjbwvr1h11ux3zl0jr32haf8x 0 23072 865412 821942 2026-08-07T10:50:49Z Makenzis 48528 865412 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб | clubname = Хайберниан | current = Хайберниан баг 2025-26 оны улиралд | image = | fullname = Хайберниан Хөлбөмбөгийн Клуб | nickname = Хайбс<ref name="nicknameone"/><br />Хайбийс<ref name="nicknameone"/><br />Байцаа<ref name="nicknametwo">{{Cite web|url=http://www.midfielddynamo.com/clubs/clubs_nicknames.htm |title=Top 10 Club Nicknames (British) |publisher=Midfield Dynamo |accessdate=22 February 2010}}</ref> | founded = 1875 (Хайбернианс гэдэг нэрээр) | ground = [[Ийстер Рөүд]],<br /> [[Эдинбург]], [[Лэйт]] | capacity = 20,421 | owner = [[Сэр]] [[Том Фармер]] | chairman = {{USA|Ziel=Рональд Гордон}} | mgrtitle = | manager = | coach = {{SCO|Ziel=Жек Росс}} | league = [[Шотландын Премьер лиг]] | season = 2025/26 | position = Шотландын Премьер лиг, 5-р байр | firstgame = [[Харт оф Мидлотиан|Хартс]] 1–0 Хайбернианс <br />(Шотланд, [[Эдинбург]]; 1875 оны 12 сарын 25) | largestwin = Хайбернианс 22–1 Блэк Воч Хайландерс <br />(Шотланд, [[Эдинбург]]; 1881 оны 9 сарын 3) | worstdefeat = [[Рэйнжерс (хөлбөмбөгийн баг)|Рэйнжерс]] 10–0 Хайберниан <br />(Шотланд, [[Глазго]]; 1898 оны 12 сарын 24) | topscorer = [[Лоури Рэйлли]] (234)<ref name = "Mackay266">Mackay, p266.</ref> | website = http://www.hibernianfc.co.uk/page/Home <!-- Өөрийн талбай дээрх хувцас хэрэглэл --> | pattern_la1 = _hibernian2021h | pattern_b1 = _hibernian2021h | pattern_ra1 = _hibernian2021h | pattern_sh1 = _hibernian2021h | pattern_so1 = _hibernian2021h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 009F00 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 003E00 <!-- Өрсөлдөгчийн талбай дээрх хувцас хэрэглэл --> | pattern_la2 = _hibernian2021a | pattern_b2 = _hibernian2021a | pattern_ra2 = _hibernian2021a | pattern_sh2 = _hibernian2021a | pattern_so2 = | leftarm2 = 444444 | body2 = 444444 | rightarm2 = 444444 | shorts2 = 444444 | socks2 = 444444 <!-- Гурав дахь хувцас хэрэглэл --> | pattern_la3 = _hibernian2021t | pattern_b3 = _hibernian2021t | pattern_ra3 = _hibernian2021t | pattern_sh3 = _hibernian2021t | pattern_so3 = _hibernian2021t | leftarm3 = FFFF00 | body3 = FFFF00 | rightarm3 = FFFF00 | shorts3 = FFFF00 | socks3 = FFFF00 }} '''Хайберниан Хөлбөмбөгийн Клуб''' ({{lang-en|Hibernian Football Club}}) нь Шотландын [[Эдинбург]] хотын хойд хэсгийн [[Лэйт]]эд төвтэй, мэргэжлийн [[хөлбөмбөг]]ийн баг юм. [[Шотландын Премьер лиг]]т Эдинбург хотын хоёр баг байдаг бөгөөд тэдний [[Эдинбургийн дерби]]гийн өрсөлдөгчид нь [[Харт оф Мидлотиан|Хартс]] баг юм. Хайберниан багийг 1875 онд Ирланд цагаачид байгуулсан<ref name="Origins">{{Cite web |url=http://www.hibernianfc.co.uk/page/TimelineDetail/0,,10290~1750533,00.html |title=The Origins of Hibernian – 3 |publisher=Hibernian F.C. official website |date=11 August 2009 |accessdate=22 February 2010 |archive-date=16 Долдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716054950/http://www.hibernianfc.co.uk/page/TimelineDetail/0,,10290~1750533,00.html |url-status=dead }}</ref> боловч энэхүү баримт бараг мартагдаж<ref name = "forgotten Irish">{{Cite web|last=Kelly |first=John |url=http://www.informaworld.com/smpp/35861602-53459094/content~content=a778574287~db=ai~order=page |title=Hibernian Football Club: The Forgotten Irish? |work=Sport in Society |date = May 2007|accessdate=22 February 2010}}</ref>, багийг үндэстэн ястан, шашны хамааралтай гэхээсээ илүү орон нутгийн иргэд хөгжөөн дэмждэг болжээ<ref name = "jambo experience">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=2nMObKWGCVwC&pg=PA195&dq=hibernian+edinburgh+catholic&hl=en&ei=VipqTNutKpCK4Aai_4CmAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CDYQ6AEwAzgo#v=onepage&q=hibernian%20edinburgh%20catholic&f=false |author=Hans Kristian Hognestad |quote=Even though Hibs were founded by Irish&ndash;Catholic immigrants, this connection to their sectarian origins has faded significantly in the Protestant dominated Edinburgh of the twentieth century. |title=The Jambo Experience: An Anthropological Study of Hearts Fans |ISBN =1-85973-193-7 |year=1997 |accessdate=17 August 2010 |publisher=Berg}}</ref><ref name = "campbell history">{{Cite book|url=http://books.google.com/books?id=cfaW7pkoPioC&pg=PA132&dq=hibernian+edinburgh+catholic&hl=en&ei=dbxpTMS-IoSQjAfx9oTUBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=hibernian%20edinburgh%20catholic&f=false |author=Donald Campbell |quote=Sectarian bigotry may not be completely absent from this relationship, but it has always been less important than identification with territory. Hibs supporters tend to belong to the north and east of Edinburgh, while [[Heart of Midlothian F.C.|Hearts]] supporters (who outnumber their city rivals by a ratio of approximately two to one) are more usually found in the south and west. |title=Edinburgh: a Cultural and Literary History |ISBN =1-902669-73-8 |year=2003 |accessdate=16 August 2010 |publisher=Signal Books}}</ref><ref name = "Jewel">{{Cite news |authorlink=Graham Spiers |last=Spiers |first=Graham |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/scotland/article2797038.ece |title=Edinburgh derby is the jewel of game in Scotland |work=[[The Times]] |date=3 November 2007 |accessdate=22 February 2010 |archive-date=11 Наймдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811235342/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/scotland/article2797038.ece |url-status=dead }}</ref>. Гэхдээ Хайберниан багийн хувьд Ирландчуудыг хүндэтгэсэн нэр, өнгө, бэлгэдэл нь хадгалагдсаар байгаа билээ<ref name="Origins"/>. Багийн нэрийг ихэнхдээ ''Хайбс'' гэж товчилдог<ref name="nicknameone">{{Cite web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/scotnick.html |title=Scotland – Club Nicknames |publisher=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]] |date=5 March 2005 |accessdate=22 February 2010}}</ref>. Тэд [[Ийстер Рөүд|Ийстер Рөүд цэнгэлдэх хүрээлэн]]д тус баг [[Шотландын Хөлбөмбөгийн лиг]]т элссэн<ref name = "crampsey">Crampsey, p26&ndash;27.</ref> 1893 оноос хойш тоглолтоо хийж байгаа<ref name="easterroad">{{Cite web|url=http://www.scottishgrounds.co.uk/hibernian.htm |title=Hibernian |publisher=Scottish Football Ground Guide |accessdate=22 February 2010}}</ref>. Хайберниан баг Шотландын Премьер лигийг үүсгэн байгуулснаас хойш 1 жилийн дараа буюу 1999 оноос тус лигт тоглож байна<ref>{{Cite web |url=http://www.scotprem.com/content/default.asp?page=s31 |publisher=[[Scottish Premier League]] |title=Our History |accessdate=18 August 2010 |archive-date=12 Зургадугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612184819/http://www.scotprem.com/content/default.asp?page=s31 |url-status=dead }}</ref><ref name = "falkirk 2-1">{{Cite news|url=http://sport.scotsman.com/hibernianfc/Hibs-history-Hibees-bounce-back.6281921.jp |title=Hibs history: Hibees bounce back to top tier - Hibs 2-1 Falkirk, 8 May 1999 |date=8 May 2010 |accessdate=18 August 2010 |work=[[Edinburgh Evening News]]}}</ref>. Хайберниан баг [[Шотландын хөлбөмбөгийн аваргуудын жагсаалт|Шотландын лигийн аваргаар]] 4 удаа шалгарсны хамгийн сүүлийнх нь 1952 онд болж байв. Түүнээс 3 түрүүгээ 1948-аас 1952 оны хооронд авсан бөгөөд тэр үед тус багт [[Алдарт тав (хөлбөмбөг)|Алдарт тав]] гэгдэх шилдэг [[довтлогч (хөлбөмбөг)|довтолгооны]] шугамтай байлаа<ref name = "Bobby Johnstone">{{Cite web|last=Gordon |first=Phil |url=http://www.independent.co.uk/news/obituaries/bobby-johnstone-729354.html |title=Bobby Johnstone |work=[[The Independent]] |date=24 August 2001 |accessdate=22 February 2010}}</ref>. Хайбернианчууд 1887, 1902 онд 2 удаа [[Шотландын цом]]ыг хүртэж байснаас гадна [[Шотландын цомын шигшээ]]д 9 удаа ялагдаж байсны хамгийн сүүлийнх нь 2001 онд тохиож байв<ref name = "Cup of woe">{{Cite news|last=Black |first=Jim |url=http://football.guardian.co.uk/News_Story/0,,2251647,00.html |title=Hibs' Cup of woe adds to strife of Reilly |work=[[The Observer]] |date=3 February 2008 |accessdate=22 February 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thestar.com/article/576881 |title=Losers, Inc.: The biggest non-winners in sports |work=[[Toronto Star]] |date=25 January 2009| accessdate=22 February 2010 |last=Woolsey |first=Garth}}</ref><ref name="2001 Cup Final">{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/scottish_cup/1343842.stm |title=Celtic lift cup to complete Treble |publisher=[[BBC Sport]] |date=26 May 2001 |accessdate=22 February 2010}}</ref>. Одоогоор хамгийн сүүлд хүртээд байгаа томоохон цом нь [[2007 оны Шотландын Лигийн цом|шигшээ тоглолтод]] [[Килмарнок]] багийг 5–1 харьцаагаар ялж хүртсэн [[2006-07 оны Шотландын Лигийн цом|2007 оны Шотландын Лигийн цом]] юм<ref name="2007 League Cup">{{Cite news|last=Lindsay |first=Clive |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/scot_cups/6456647.stm |title=Kilmarnock 1–5 Hibernian |publisher=[[BBC Sport]] |date=18 March 2007 |accessdate=22 February 2010}}</ref>. Тэд өмнө нь Лигийн цомыг 1972, 1991 онуудад хүртэж байсан удаатай. == Цахим холбоос == * [http://www.hibernianfc.co.uk Хөлбөмбөгийн клубийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Хайберниан ХК| ]] [[Ангилал:Эдинбургийн спортын клуб]] [[Ангилал:Шотландын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1875 онд байгуулагдсан]] 50j8gdzw378hsfvx3dfz8x3d6u325u3 0 23189 865256 768807 2026-08-06T14:29:40Z Enkhsaihan2005 64429 865256 wikitext text/x-wiki {{Хувь хүн таниулах маягт |зураг = Nursultan Nazarbayev (2020-03-10) (cropped).jpg |бүтэн_нэр = ''Нурсулта́н Аби́шевич Назарба́ев'' <br> ''Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев'' |төрсөн_өдөр = {{birth date and age2|1940|6|6}} |төрсөн_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] [[Казакстан орон|Казакстан]]ийн [[Алматы муж|Алматы]] <br> мужийн [[Чемолган]] суурин |өнгөрсөн_өдөр = |өнгөрсөн_газар= |улс_иргэн = {{USSR}} → {{KAZ2}} |ажил_үйл = улс төрч }} '''Нурсултан Абишулы Назарбаев''' (хас. ''Nursultan Ábishuly Nazarbaev'' буюу ''Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев'', [[1940 он]]д төрсөн) — 1991 until 2019 оноос хойш [[Бүгд Найрамдах Казакстан Улс]]ын [[ерөнхийлөгч]]. == Намтар == Нурсултан Назарбаев 1940 оны 7 сарын 6-нд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] Казахын [[Алматы муж]]ийн [[Чемолган]] сууринд Абиш (эцэг), Альжан (эх) нарын хүү болон төрсөн. Одоо {{нас|1940|6|6}} настай. Уг гарвалаараа [[казах үндэстэн|казахын]] [[их жуз]]ын [[шапрашт|шапырашты]] (хялангуд) яст хүн. Дунд сургууль, мэргэжлийн сургууль дүүргээд 1960 онд [[Темиртау]] хотын төмөрлөгийн үйлдвэрт ажилчнаар орсон. 1969 онд намд элсэж, 1973—1977 онд Карагандын төмөрлөгийн комбинатын намын нарийн бичгийн дарга, 1977—1979 онд Карагандын мужийн намын хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга, 1979—1984 онд Зөвлөлт Казахын намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга, 1984—1989 онд Зөвлөлт Казахстаны Сайд нарын зөвлөлийн дарга, 1989—1991 онд Казахстаны намын төв хорооны нэгдүгээр бичгийн даргаар тус тус ажиллаж байв. 1990 оноос Зөвлөлт Казахстаны ерөнхийлөгч, 1991 оноос Казахстан улсын ерөнхийлөгч болжээ. Назарбаев улсдаа их нэр хүндтэй бөгөөд 1991-2015 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд доорх хувиар сонгогдсон: {| class=wikitable style=text-align:right ! 1991 || 1999 || 2005 || 2011 || 2015 |- | 98.8% || 81% || 91% || 95.5% || 97.7% |- |} == Гэр бүл == Эхнэр нь Сара Алпыскызы Назарбаева. 1962 онд гэрлэсэн. Дарига, Динара, Алия гурван охин төрүүлж өсгөсөн. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nursultan Nazarbayev|Нурсултан Назарбаев}} {{DEFAULTSORT:Назарбаев, Нурсултан}} [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч]] [[Ангилал:Казахстаны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Гэгээн Андрей одон шагналтан]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Гейдар Алиевын одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн өргөмжит хүлэг баатрын командлагч шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Румыны Од шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Финландын Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Эрдэнийн Очир одон шагналтан]] [[Ангилал:Украины Эрх чөлөөний одон шагналтан]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Казахууд]] [[Ангилал:1940 онд төрсөн]] 1egy9gnk08c53zixzll62qjcwn7nkzy 0 24703 865370 800626 2026-08-07T06:25:29Z Avirmed Batsaikhan 53733 865370 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол | name = Евфрат мөрөн<br /> Фират мөрөн<br /> эртний нэр: Евфратес мөрөн | image_name = Birecik Fırat 09.jpg | image_size = 280 | image_alt = | caption = <small>Евфрат мөрөн, [[Турк]]ийн [[Шанлыурфа]] хотын орчим</small> | image_map = Тигр-Евфрат мөрөн.png | map_size = 280 | map_alt = | map_caption = Евфрат мөрний ай сав | origin = [[Мурат гол|Мурат]] ба [[Карасу (Евфрат мөрний эх)|Карасу]] | mouth = [[Тигр мөрөн]]тэй нийлэн [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб мөрнийг]] үүсгэнэ.<br /> [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб]] → [[Персийн булан]] | basin_countries = {{TUR}}<br /> {{SYR}}<br /> {{IRQ}} | location = | progression = | length = 2736&nbsp;км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = дундаж 356&nbsp;м³/с | watershed = 673.000&nbsp;км²<ref name="gse">{{GSE|036565}}</ref> | river_system = Евфрат мөрөн | left_tribs = [[Бэлих гол]], [[Хабур гол]] | right_tribs = [[Тохма гол]], [[Гөксү гол]], [[Карасу (Евфрат мөрний цутгал)|Карасу гол]], [[Сажур гол]] }} '''Евфрат мөрөн''' ([[Эртний Грек хэл|эртний грек.]] ''Εὐφράτης, [[Турк хэл|турк.]] Fırat, [[Араб хэл|араб.]] الفرات&#x200E;, Эль-Фурат,'' [[Армени хэл|армени.]] ''Եփրատ, Ep’rat'') - [[Баруун Ази]] дахь хамгийн урт бөгөөд [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] хамт [[Месопотами]] хэмээх түүхэн газрын хоёр талаар хүрээлэн урсдаг мөрөн юм. Зүүн Түркийн нутгаас эх аван [[Сири]] болон [[Ирак|Иракийн]] нутгаар дамжин урсаж Шатт аль-Араб мөрөнг үүсгэн цаашаа урсаж [[Энэтхэгийн далай]]н хэсэг болох [[Персийн булан|Персийн буланд]]цутгана цутгадаг байна. Урт нь — 2700 км (Мурат голын хамт — 3065 км), сав газрын талбай нь — 673 мянган {{км2}}. Евфрат мөрний дагуух эргийн байгалийн таатай нөхцөл нь МЭӨ 4-р зууны орчимд анхны цэцэглэн хөгжиж байсан [[Шумер|Шумерын]] соёл иргэншил бий болоход хүргэсэн байна. Мари, Сиппар, Ниппур, Шуруппак, Урук, Ур, Эриду зэрэг олон чухал эртний түүхэн хотууд эрэг дагуу эсвэл голын ойролцоо байрладаг юм. Мөрний хөндий нь хожим үүссэн эзэнт гүрнүүд болох [[Вавилони]], [[Ассири|Ассирийн]] төвүүд болж байсан түүхтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Euphrates|Евфрат мөрөн}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Евфрат мөрний голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Иракийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сирийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Туркийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Евфрат мөрөн| ]] [[Ангилал:Ариун гол мөрөн]] [[Ангилал:Месопотами]] [[Ангилал:Тур Абдины нуруу]] [[Ангилал:Адыяман аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Газиантеп аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Диярбакыр аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Малатья аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Шанлыурфа аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Элязыг аймгийн ус зүй]] lw4xj1v63jbn1a70fx7tiyqawmyydhj 865373 865370 2026-08-07T06:35:26Z Zorigt 49 865373 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол | name = Евфрат мөрөн<br /> Фират мөрөн<br /> эртний нэр: Евфратес мөрөн | image_name = Birecik Fırat 09.jpg | image_size = 280 | image_alt = | caption = <small>Евфрат мөрөн, [[Турк]]ийн [[Шанлыурфа]] хотын орчим</small> | image_map = Тигр-Евфрат мөрөн.png | map_size = 280 | map_alt = | map_caption = Евфрат мөрний ай сав | origin = [[Мурат гол|Мурат]] ба [[Карасу (Евфрат мөрний эх)|Карасу]] | mouth = [[Тигр мөрөн]]тэй нийлэн [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб мөрнийг]] үүсгэнэ.<br /> [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб]] → [[Персийн булан]] | basin_countries = {{TUR}}<br /> {{SYR}}<br /> {{IRQ}} | location = | progression = | length = 2736&nbsp;км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = дундаж 356&nbsp;м³/с | watershed = 673.000&nbsp;км²<ref name="gse">{{GSE|036565}}</ref> | river_system = Евфрат мөрөн | left_tribs = [[Бэлих гол]], [[Хабур гол]] | right_tribs = [[Тохма гол]], [[Гөксү гол]], [[Карасу (Евфрат мөрний цутгал)|Карасу гол]], [[Сажур гол]] }} '''Евфрат мөрөн''' ({{langx|grc|Εὐφράτης}}, {{langx|tr|Fırat}}, {{langx|ar|الفرات&#x200E;, Эль-Фурат}}, {{langx|hy|Եփրատ, Ep’rat}}) - [[Баруун Ази]] дахь хамгийн урт бөгөөд [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] хамт [[Месопотами]] хэмээх түүхэн газрын хоёр талаар хүрээлэн урсдаг мөрөн юм. Зүүн Туркийн нутгаас эх аван [[Сири]] болон [[Ирак|Иракийн]] нутгаар дамжин урсаж Шатт аль-Араб мөрнийг үүсгэн цаашаа урсаж [[Энэтхэгийн далай]]н хэсэг болох [[Персийн булан|Персийн буланд]] цутгана. Урт нь 2700 км (Мурат голын хамт 3065 км), сав газрын талбай нь 673 мянган {{км2}}. Евфрат мөрний дагуух эргийн байгалийн таатай нөхцөл нь МЭӨ 4-р зууны орчимд анхны цэцэглэн хөгжиж байсан [[Шумер|Шумерын]] соёл иргэншил бий болоход хүргэсэн байна. Мари, Сиппар, Ниппур, Шуруппак, Урук, Ур, Эриду зэрэг олон чухал эртний түүхэн хотууд эрэг дагуу эсвэл голын ойролцоо байрладаг юм. Мөрний хөндий нь хожим үүссэн эзэнт гүрнүүд болох [[Вавилони]], [[Ассири|Ассирийн]] төвүүд болж байсан түүхтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Euphrates|Евфрат мөрөн}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Евфрат мөрний голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Иракийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сирийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Туркийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Евфрат мөрөн| ]] [[Ангилал:Ариун гол мөрөн]] [[Ангилал:Месопотами]] [[Ангилал:Тур Абдины нуруу]] [[Ангилал:Адыяман аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Газиантеп аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Диярбакыр аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Малатья аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Шанлыурфа аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Элязыг аймгийн ус зүй]] 0wevih3y7y2etah5fjr8yyg6qkx88lk 865374 865373 2026-08-07T06:35:53Z Zorigt 49 865374 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гол | name = Евфрат мөрөн<br /> Фират мөрөн<br /> эртний нэр: Евфратес мөрөн | image_name = Birecik Fırat 09.jpg | image_size = 280 | image_alt = | caption = <small>Евфрат мөрөн, [[Турк]]ийн [[Шанлыурфа]] хотын орчим</small> | image_map = Тигр-Евфрат мөрөн.png | map_size = 280 | map_alt = | map_caption = Евфрат мөрний ай сав | origin = [[Мурат гол|Мурат]] ба [[Карасу (Евфрат мөрний эх)|Карасу]] | mouth = [[Тигр мөрөн]]тэй нийлэн [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб мөрнийг]] үүсгэнэ.<br /> [[Шатт аль-Араб мөрөн|Шатт аль-Араб]] → [[Персийн булан]] | basin_countries = {{TUR}}<br /> {{SYR}}<br /> {{IRQ}} | location = | progression = | length = 2736&nbsp;км | elevation = | mouth_elevation = | discharge = дундаж 356&nbsp;м³/с | watershed = 673.000&nbsp;км²<ref name="gse">{{GSE|036565}}</ref> | river_system = Евфрат мөрөн | left_tribs = [[Бэлих гол]], [[Хабур гол]] | right_tribs = [[Тохма гол]], [[Гөксү гол]], [[Карасу (Евфрат мөрний цутгал)|Карасу гол]], [[Сажур гол]] }} '''Евфрат мөрөн''' ({{langx|grc|Εὐφράτης}}, {{langx|tr|Fırat}}, {{langx|ar|الفرات&#x200E;, Эль-Фурат}}, {{langx|hy|Եփրատ, Ep’rat}}) - [[Баруун Ази]] дахь хамгийн урт бөгөөд [[Тигр мөрөн|Тигр мөрний]] хамт [[Месопотами]] хэмээх түүхэн газрын хоёр талаар хүрээлэн урсдаг мөрөн юм. Зүүн Туркийн нутгаас эх аван [[Сири]] болон [[Ирак|Иракийн]] нутгаар дамжин урсаж Шатт аль-Араб мөрнийг үүсгэн цаашаа урсаж [[Энэтхэгийн далай]]н хэсэг болох [[Персийн булан|Персийн буланд]] цутгана. Урт нь 2700 км (Мурат голын хамт 3065 км), сав газрын талбай нь 673 мянган км². Евфрат мөрний дагуух эргийн байгалийн таатай нөхцөл нь МЭӨ 4-р зууны орчимд анхны цэцэглэн хөгжиж байсан [[Шумер|Шумерын]] соёл иргэншил бий болоход хүргэсэн байна. Мари, Сиппар, Ниппур, Шуруппак, Урук, Ур, Эриду зэрэг олон чухал эртний түүхэн хотууд эрэг дагуу эсвэл голын ойролцоо байрладаг юм. Мөрний хөндий нь хожим үүссэн эзэнт гүрнүүд болох [[Вавилони]], [[Ассири|Ассирийн]] төвүүд болж байсан түүхтэй. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Euphrates|Евфрат мөрөн}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Евфрат мөрний голын систем| ]] [[Ангилал:Азийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Иракийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Сирийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Туркийн гол мөрөн]] [[Ангилал:Евфрат мөрөн| ]] [[Ангилал:Ариун гол мөрөн]] [[Ангилал:Месопотами]] [[Ангилал:Тур Абдины нуруу]] [[Ангилал:Адыяман аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Газиантеп аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Диярбакыр аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Малатья аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Шанлыурфа аймгийн ус зүй]] [[Ангилал:Элязыг аймгийн ус зүй]] eslkn2pzf80g63diyjqc85ldqs8p1cu 0 25012 865255 697005 2026-08-06T14:29:07Z Enkhsaihan2005 64429 865255 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Зохиолч | нэр = Исмаил Кадарэ | зураг = Ismail Kadare.jpg | хэмжээ = | зургийн тайлбар = | жинхэнэ нэр = | нууц нэр = | төрсөн огноо = {{birth date and age|1936|01|28|mf=y}} | төрсөн газар = [[Албани]], [[Гирокастра]] | нас барсан огноо = | нас барсан газар = | мэргэжил = [[Зохиолч]], [[яруу найрагч]] | гарал үүсэл = | яс үндэс = | иргэний харъяалал = {{Flagicon|Албани}} [[Албани]] | боловсрол = | төрөл = | субъект = | урсгал = [[Постмодерн уран зохиол]] | хамтрагч = | залгамжлагч = | шагналууд = {{awd|[[Чино Дэль Дука дэлхийн шагнал]]|1992}}{{awd|[[Мэн Бүүкер олон улсын шагнал]]|2005}}{{awd|[[Астуриагийн хунтайжийн шагнал]]|2009}} | гарын үсэг = | вэбсайт = }} '''Исмаил Кадарэ''' (''Ismail Kadare'', 1936 онд төрсөн) нь [[Албани]]йн зохиолч юм. Тэрээр романуудаараа алдаршсан, гэхдээ анх шүлгийн түүврүүдээрээ олонд танигджээ. Тэрээр 1960-д оноос хойш үеийн Албанийн уран зохиолын хамгийн том төлөөлөгч билээ. 1960-д онд тэрээр ихэвчлэн богино өгүүлэл бичдэг байсан бол анх 1966 онд ''[[Үхдлүүдийн армийн жанжин]]'' хэмээх романаа анх хэвлүүлжээ. Тэрээр 1996 онд [[Франц]]ын [[Ёс зүй, улс төрийн шинжлэх ухааны академи]]йн насан туршийн гишүүнээр сонгогдсон. Мөн 1992 онд [[Чино Дэль Дука дэлхийн шагнал]]; 2005 онд анхны [[Мэн Бүүкер олон улсын шагнал]]; 2009 онд урлагийн салбар дахь [[Астуриагийн хунтайжийн шагнал]]ыг хүртжээ. Кадарэ 1990 оноос хойш [[Франц]]ад амьдарч байна. Тэрээр утга зохиолын салбар дахь [[Нобелийн шагнал]]д хэд хэдэн удаа нэр дэвшиж байсан. Түүний бүтээлүүд 30 орчим хэлээр хэвлэгджээ. ==Мөн үзэх== Kadare, Helena. '''Kohë e pamjaftueshme''', Tirana: Onufri, 2011. ISBN 978-99956-87-51-9 == Цахим холбоос == *Петри Лиукконений 'Books and Writers' дахь [http://kirjasto.sci.fi/kadare.htm намтар] {{DEFAULTSORT:Кадарэ, Исмаил}} [[Ангилал:Албанийн парламентын гишүүн]] [[Ангилал:Албанийн зохиолч]] [[Ангилал:Албанийн яруу найрагч]] [[Ангилал:Албани хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Намын гишүүн (Албани)]] [[Ангилал:Цагаач]] [[Ангилал:Бүүкерийн шагналтан]] [[Ангилал:Иерусалим шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Тирана Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Албаничууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] j0daoipc0habd3he653imd4as7bgkm2 0 25388 865204 864084 2026-08-06T14:13:11Z Enkhsaihan2005 64429 865204 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Далай лам |name = Данзанжамц |title = 14-р Далай лам |image = Dalailama1 20121014 4639.jpg |caption = 2012 он |reign = 1940 он – өнөө хүртэл |predecessor = [[13-р Далай лам|13-р Далай лам Түвдэнжамц]] |successor = |tibetan = |wylie = |pronoun = |transprc = |THDL = |father = |mother = |birth_date = [[1935]] оны [[7 сарын 6]] ({{Нас|1935|7|6}} нас) |birth_place = [[Хятад]], [[Хөхнуур]], [[Тагцэр]] |death_date = |death_place = }} '''14-р Далай лам''' (Арван дөрөвдүгээр Далай лам), '''Дээрхийн гэгээнтэн''' хэмээх '''Данзанжамц''' ([[1935]] оны 7-р сарын 6-нд төрсөн, одоо {{Нас|1935|7|6}} настай) — [[Буддын шашны]] урсгал болох [[шарын шашин|шарын шашны]] тэргүүн [[лам]] бөгөөд [[төвөд үндэстэн|төвөд үндэстний]] оюун санааны удирдагч '''[[Далай лам]]'''ын арван дөрөв дэх дүр буюу одоогийн амьд сэрүүн дүр юм. [[Жанрайсаг бурхан]] (Мэлмийгээр болгоогч)-ы [[хувилгаан]] гэгдэх бөгөөд амьд [[бодьсадва]] гэдэг. 14-р Далай лам Данзанжамц төвөдийн уламжлалаар [[Амдо]] газар буюу [[Хөхнуур]] мужид төрсөн бөгөөд 1933 онд нас барсан [[13-р Далай лам]]ын хойд дүрээр тодорч 1940 онд залагдсанаас хойш [[Төвөд]]дөө амьдарч байсан. Тэрээр 1959 оноос Энэтхэг рүү дүрвэж Энэтхэгийн [[Дарамсала]] хотод Төвдийн Төв Засаг захиргааны төлөөлөл болсон цөллөг дахь Төвдийн засгийн газрыг удирдаж байжээ. 2011 оны 4-р сарын 27-ноос түүний оронд [[Лувсан Сэнгээ]] Төвөдийн Засгийн газрын тэргүүн болжээ. ==Бага нас== 1935 оны 7-р сарын 6-нд [[Төвөд]]ийн уламжлалт [[Амдо]] ([[Хятад]]ын [[Хөхнуур]]) мужийн [[Тагцэр]] хэмээх сууринд ядуу тариачин [[төвөд үндэстэн|төвөд]] эцэг Цогжинцэрэн, эх Дэгжцэрэн нарын насанд хүрсэн 7 хүүхдийн нэг болон төржээ. Хүүг төрөхөд түүнд '''Лхамдонров''' гэж нэр хайрласан. Ууган эгч Цэрэндулам түүнээс 16 нас эгч бөгөөд түүнийг дагалдан дүрвэж одоо [[Төвөдийн хүүхдийн суурин]]г үүсгэн байгуулж 14-р Далай ламын хажууд байна. Том ах Түвдэнжигмэдноров нь 13-р Далай ламын адислалаар нутгийн Тагцэр ринбүчи хувилгааны 6-р дүрээр тодорчээ. 5-р ах Данзанчойжил нь 16-р Нгари ринбүчигээр тодорсон. Эгч Жавзанбадам нь насаараа Төвөдийн хүүхдийн суурингийн ажлыг хийсэн. === Далай ламаар тодорсон нь === 1909 онд [[13-р Далай лам]] Түвдэнжамц бурхны шашинтай холбогдолтой газруудаар даянчилж явах үеэрээ Тагцэр суурингаар орж тус нутгийн байгалийн сайхныг биширч, үүгээр дараа заавал ирнэ гэж байсан ажээ. 1933 оны 12-р сарын 17-нд 13-р Далай ламыг таалал төгссөнөөс 4 жил өнгөрсөн хойно "өмнөх дүр таалал төгсөхдөө эхлээд зүүн өмнө зүгт бие цогцос нь налаад дараа нь зүүн хойд зүгт шилжсэнийг" тэмдэг гэж үзэн 1937 онд тодруулахаар гурван хэсэг бүрэлдэхүүн зүүн өмнө, зүүн, зүүн хойд зүгт гарчээ. Лам нар боломжит нэр дэвшигчдийн мэдээллийг Хамын хойд нутагт сууж асан [[9-р Ванчин богд]]од хүргүүлвээс 3 хүүхдийн нэрийг сонгожээ. Ванчин богд нэг жилийн дотор мөн тэнгэрт халив. [[File:The_14th_Dalal_Lama_as_a_child,_1940s.jpg|150px|thumb|Далай лам хүүхэд үедээ, 1939 он.]] Төвөдийг түр хамаарагч Ретин ринбүчигийн зөгснөөр "алтадмал дээвэр, оюу хавтан бүхий том хийдийг дурдаж, тэндээс зүүн тийш толгод руу эргэх замтай, түүний эсрэг талд өвөрмөц дээвэртэй жижиг байшин" байсныг үндэслэн Тагцэр нутгийн хүүг үнэн дүр мөн хэмээсэн нь Лхамдонров хүү байв. Тэдний гэрт очсон ламууд дундаас төлөөлөгчдийн толгойлогч "Хэрвээ чи намайг хэн гэдгийг мэдвэл би чамд өгье" гэж асуухад өөр нутгийн анх удаа уулзсан хүн атал хүү "Сера лам, Сера лам" гэж Лхасын аялгуугаар хэлсэн гэдэг. Дараа ахин очиж зорьсон үнэн учраа хэлж зарим эд өлгийн зүйлсийг үзүүлэхэд 13-р Далай ламын эд зүйлсийг бусад эд зүйлээс ялган таньжээ. 1936 оноос [[Ма бүлэглэл]]ийн [[Ма Буфан]] [[хотон үндэстэн|хотон]] жанжин Хөхнуур орчмыг [[Дундад Иргэн Улс]] (ДИУ)-г төлөөлөн эрхшээж байсан тул [[Төвөд]]ийн засгийн газраас хэлэлцээ хийж 400 мянган мөнгөн [[юань|юаниар]] Ма Буфаны гарыг цайлгаж хүүг [[Лхас]] руу авч явахыг зөвшөөрүүлжээ. Тэр хоёр жилийн хугацаанд хүү Хөхнуурын [[Гүмбүм]] хийдэд сууж байсан. Улмаар 1939 оны 7 сарын 10-нд хүү эцэг эхийн хамт урт жингийн цуваагаар гарч 3 сар хүнд хэцүү аян замыг туулж 1939 оны 10-р сард Төвөдийн нийслэл Лхас хотод хүрэлцэн очсон байна. Ма Буфан 20 цэрэг гарган хамгаалуулж, Далай ламыг зөвшөөрсөн ДИУ-аас түүнд нэмж 50 000 аян замд зориулж өгчээ. Ретин ринбүчи нь 14-р Далай ламд өргөмжлөгдсөн Лхамдонров хүүд '''Данзанжамц''' гэдэг номын нэр хайрлажээ. == Шашны тэргүүн == === Өргөмжилсөн нь === Үе үеийн Далай ламыг шавь нар нь энэрэл нигүүлслийн [[бодьсадва]] бөгөөд [[Жанрайсаг бурхан]] (Мэлмийгээр болгоогч)-ы [[хувилгаан]] хэмээн сүсэглэдэг юм. Бодьсадва хэмээх нь "шашин амьд амьтны тусыг бүтээхийн тулд нирваан бололгүйгээр орчлонд төрөл авахаар сонгосон төрөлхтөн мөн" гэж үздэг ажээ. [[File:Potala_Palace,_Tibet.jpg|thumb|Будлан ордон]] 14-р Далай ламыг залах ёслолд [[Лхас]] хотын [[Будала ордон]]д 1940 оны 2-р сарын 22-ны өдөр эхлээд төвөд зан заншлаар болоод дараа нь Хятад болон гадаадын төлөөлөгчдийг оролцуулжээ. Тухайлбал Британийн Энэтхэгийг төлөөлж Сэр Басиль Жон Голд ([[Англи хэл|англи]]. Sir Basil John Gould ) оролцжээ. Тэрээр харьж очоод Хятадын төлөөлөгч Ү-г идэвхгүй байлаа гээд Төвөд болон Хятадын хэвлэл мэдээлэл гэх юмгүй, дэлхийн том үйл явдлыг ойшоосонгүй эсвэл худал болгон бичихээр байна гэж шүүмжилжээ. === Номд суралцсан нь === Дээрхийн гэгээнтэн 14-р Далай лам 6 настайгаасаа эхлэн тухайн үеийн томоохон эрдэмтэн лам, [[ринбүчи]] нараар ном заалгаж эхэлжээ. Түүний сургалтын хөтөлбөрт нь [[их таван ухаан|их]], [[бага таван ухаан]] багтдаг байжээ. Их ухаанд учир шалтгааны ухаан, Төвөдийн урлаг соёл, [[Санскрит хэл|самгарди]] хэл, тэжээхүй ухаан ба Буддын гүн ухаан орно. Үүнээс Буддын гүн ухаан нь мөн дотроо таван аймгаас бүрэлдэнэ. Тэдгээр нь [[пражнапарамита]] буюу билгийн чиндад хүрэхүй, [[мадхъяамака]] буюу төв үзэл, [[винай]] буюу сахил санваарын ёс, [[абхидхарма]] буюу метафизик, [[прамана]] буюу логик ба танин мэдэхүй болно. Таван бага ухаан нь яруу найраг, хөгжим, драм, одон зурхай, үг зүй, ёгт нэр зэрэг болно. 1959 онд буюу 23 насандаа тэрбээр Лхасын [[Жохан сүм]]д жил тутмын ерөөл хурлын үеэр дамжаа барьсан байдаг. Ингээд тэрбээр дамжаагаа онцгой сайн барьж [[Буддын гүн ухаан]]ы хамгийн дээд, орчин үеийн шинжлэх ухааны докторын зэрэгтэй дүйцэхүйц [[лхарамба]] [[гэвш]] [[мяндаг]] хүртсэн байна. == Улс төр == Түүхийн явцад Далай лам [[Лхас]]д товлон суун [[Төвөд]] даяар шашин төрийг хослон барих үүрэг нөлөөтэй болж ирсэн. Энэ нь [[5-р Далай лам]]ын 1642 оноос эхлэн 1950-аад оныг хүртэл (1705-1750 оны хоорондыг эс тооцвол) 200 гаран жил үргэлжилжээ. [[13-р Далай лам]] 1912 онд Төвөдийн тусгаар тогтнолыг зарлан тунхагласан ба харин урьд нь Төвөд нь тусгаар боловч 1642-1720 онд [[хошууд]] [[монгол үндэстэн|монгол]] хаад, 1720-1912 онд [[манж үндэстэн|манж]] [[Чин улс]]ын ивээлт орон байжээ. [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] ерөнхийлөгч [[Чан Кайши|Чан Кай Ши]] 1942 онд Хөхнуурын жанжин Ма Буфанд Төвөд рүү довтлоход бэлдэхийг тушаасан ба тушаал ёсоор Төвөдийн хил рүү цэрэг хөдөлгөж зарим сүмийг довтолж байв. Чан Кайши Төвөдийг [[Япон]]той хамтарвал агаараас бөмбөгдөнө гэж сүрдүүлсэн байна. === Төвөд БНХАУ-ын хэсэг болсон нь === [[File:Dalai_and_Panchen.jpg|thumb|1954 он. 14-р Далай лам (баруун)<br> [[10-р Ванчин богд]]ын хамт (зүүн)]] [[Хятадын иргэний дайн]]д эцэстээ 1949 онд коммунист цэргийн хүчин ялж [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]] (БНХАУ) байгуулагдсанаас 1 жилийн дараа 1950 оны 10-р сард Төвөдөөс зугтсан [[10-р Ванчин богд]]ын урин залсны учир хэмээх шалтгаанаар Хятадын [[Ардын Чөлөөлөх Арми]] Төвөд рүү довтолж зэр зэвсэг муутай Төвөдийн цэргийг төвөггүй ялж өөрсдийнх нь үзэж буйгаар "Төвөдийг чөлөөлсөн" гэх нэр дор эзлэн авснаас хойш Төвөд нь БНХАУ-ын нэгэн хэсэг болжээ. 1950 оны 11-р сарын 17-нд 15 настай 14-р Далай ламыг Түвдийн бүрэн эрхт түр захирагчаар томилжээ. Энэ бага залуу насандаа удирдагч болсон цаг үед аргагүй нөхцлийн улмаас [[Бээжин]] рүү Төвөдийн засгийн газрын төлөөлөгчдийг 16 настай 10-р Ванчин богдын нөлөөн доор илгээжээ. Төлөөлөгчид шахаанд орж Бээжин хотноо 1951 оны 5-р сарын 23-нд тусгаар тогтнолоос ухарсан шийдвэр /Хятадын Төв Ардын Засгийн газар болон Төвдийн орон нутгийн засаг захиргааны хоорондын Төвдийг энх тайвнаар чөлөөлөх арга хэмжээний тухай хэлэлцээр/ буюу [[Арван долоон зүйл гэрээ]]нд гарын үсэг зуржээ. Энэ шийдвэрийг мөн Далай лам нь БНХАУ-ын удирдагч [[Мао Зэдун]] руу цахилгаан утас цохиж зөвшөөрчээ. 1954-1955 оны хооронд 19 настай 14-р Далай лам бараг нэг жилийн дотор Хятадыг тойрон аялж хувьсгалт удирдагчидтай уулзан танилцжээ. Энэ үед Хятадын социалист үзэл санаа, ач холбогдол, бүтээн байгуулалтыг үзэж сонсож биширчээ. 1954 оны 9-р сард удирдагч [[Мао Зэдун|Мао Зэдунтэй]] Ванчин богдын хамтаар уулзаж [[БНХАУ-ын үндсэн хууль|БНХАУ-ын үндсэн хуулийг]] баталсан Ардын анхдугаар их хуралд төлөөлөгчөөр оролцсон ба тус хурлаар Ванчин богдын хамтаар Ардын их хурлын Байнгын зөвлөлийн орлогч дарга албан тушаалд томилогдож байв. Харин жилийн дараа дахин уулзахдаа Мао Зэдун Далай ламд "шашин бол хор" гэж хэлсэн нь Далай ламын үндсэн сүсэг бишрэлд халдсан, дургүйг хүргэх зүйл болжээ. 1956 онд 14-р Далай лам Буддагийн мэндэлсэн өдрийг тэмдэглэхээр Энэтхэгээр тойрохдоо ерөнхий сайд [[Жавахарлал Неру|Жавахарлал Неругээс]] танай улсад оршин суух улс төрийн орогнол олгох эсэхийг асуусанд Неру түүнд бид Хятадтай 1954 онд энхийн гэрээ байгуулсан учраас боломжгүй гэсэн хариу өгч байжээ. === Дүрвэн гарсан нь === 1959 онд Лхаст Хятадын эсрэг хэд хэдэн томоохон бослого болж байх үеэр хүнд байдалд орсон 14-р Далай лам дагалдагсдын хамт Төвөдийн өмнөд хөрш Энэтхэг рүү дүрвэн зугтсан байна. Тэр ондоо Хятадын эрх баригчид Төвөдийн босогчдын үймээнийг дарж авсан түүхтэй. Далай ламын араас Энэтхэг рүү 80 мянга гаруй төвөд иргэн Хятадын эрх баригчдаас зугтан дүрвэсэн байдаг. Энэ үеэс Далай лам хилийн чанд дахь Төвөдийн Засгийн газрыг байгуулж 2011 оны 4-р сарын 27-ны өдөр хүртэл тэргүүлсэн бөгөөд түүний оронд [[Лувсан Сэнгээ]] Засгийн газрын тэргүүн болжээ. 14-р Далай лам Гадаадын олон оронд айлчилж шашны ном айлддаг байна. Жишээ нь ОХУ-д 1979, 1982, 1986, 1991, 1992, 1994, 1996 болон 2004 онд айлчилж байжээ. Далай лам Төвөдийн асуудлыг шийдвэрлэхэд туслалцаа үзүүлэхийг хүсч [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-д удаа дараа хандсан. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей гурван тогтоолыг (1959, 1961, 1965) баталсан. Түүний үйл ажиллагааны үр дүнд Хятадад хандан Төвөдөд хүний ​​эрх, Төвөд иргэдийн өөрийгөө тодорхойлох эрхийг хүндэтгэхийг уриалсан юм. Тэрээр 1987 онд Төвдийг энх тайвны бүс болгон зарлах, Хятадуудыг Төвөдөд олноор суурьшуулахыг зогсоох, хүний ​​эрх, эрх чөлөөг сэргээх, өвөрмөц экологийг хадгалах, Төвөдөд цөмийн хаягдал булшлахыг хориглох зэрэг “Таван цэгийн энх тайвны төлөвлөгөө”-г дэвшүүлсэн юм. Энэхүү төлөвлөгөөнийхөө төлөө тэрээр 1989 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртжээ. Албан ёсны Бээжин энэ алхмыг барууныхан Хятадад хандсан найрсаг бус бодлогын илрэл гэж үзжээ. Хятадын эрх баригчид "Төвөдийн асуудал" байгааг үгүйсгэж, одоогийн Далай ламыг "үндэсний эв нэгдэлд заналхийлж буй салан тусгаарлагч" гэж үздэг байна. == Бүтээлүүд: == # "Миний нутаг, миний ард түмэн" (''My Land and My People,'' 1962), # "Төвөдийн Бурханы шашин" ('Tibetan Buddhism', 1990), #"Харийн нутаг дахь эрх чөлөө" (''Freedom in Exile,'' 1992), #"Энэрэн нигүүлсэхүйн ёс зүй" (The Ethic of Compassion, 1999), #"Хайрыг хэрхэн бэлэглэх вэ?" (2007). ==Монголд хийсэн айлчлалууд== Дээрхийн гэгээнтэн 14 дүгээр Далай лам [[Монгол Улс]]ад нийт 9 удаа айлчилсан байна. Үүнд: ===Анхдугаар айлчлал=== 1979 оны 6-р сарын 15 буюу билгийн тооллын XVI жарны шороон хонин жилийн зуны эхэн сарын 20-ны билигт сайн өдөр Монгол оронд Азийн Буддистуудын Энх тайвны V бага хурлын хүндэт зочноор уригдан анх заларчээ. Тэрбээр сүсэгтэн олонд "Гандан лхавжаа", "Есөн мөрт мигзэм", "Дөрвөн мөрт мигзэм" айлдан сүсэгтэн олны хамтаар маани уншиж "Язгуурын гурван бурханы тарни"-ийн лүн хайрласан юм. ===Хоёрдугаар айлчлал=== 1982 оны VIII сарын дундуур буюу билгийн тооллын XVI жарны усан нохой жилийн намрын эхэн сард тохиов. Энэ айлчлалаар III Далай ламын зохиосон "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт" хэмээх номыг дэлгэрэнгүй айлдав. Мөн "Жигжид бурханы авшиг", "Жамсран бурханы жэнан" зэрэг ном айлдаж Азийн Буддистуудын Энх тайвны бага хурлын ерөнхий чуулганд хүндэт зочноор уригдан оролцов. ===Гуравдугаар айлчлал=== 1991 оны 9-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны төмөр хонь жил бол Монгол орон ардчилал шинэчлэлийн замаар замнаж эхэлсэн түүхэн цаг үе байв. Дээрхийн Гэгээнтэн бээр Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд "Бодь мөрийн гурван эрхэм" номын дэлгэрэнгүй тайлбар, "Цагаан Дарь-Эхийн насны авшиг", "Язгуурын гурван бурханы тарни"-ийг сүсэгтэн олонд айлдав. ===Дөрөвдүгээр айлчлал=== 1994 оны 9-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны модон нохой жил морилон ирэв. Энэ айлчлалаар "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт" номыг тайлбарлан нийт сүсэгтэн олонд "Бурхан багшийн зүрхэн тарни", "Язгуурын гурван бурханы зүрхэн тарни", "Ловон Бадамсамбааваа бурханы зүрхэн тарни"- ийн лүн хайрлав. ===Тавдугаар айлчлал=== 1995 оны 8-р сар буюу билгийн тооллын XVII жарны модон гахай жилийн намрын эхэн сард тав дахь удаагаа Монголд морилон иржээ. Дээрхийн гэгээнтэн Далай лам Монголд анх удаа МБШТөв [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд Дүйнхорын вангийн их авшигийг Монголын сүсэгтэн олонд хүртээв. Мөн төв цэнгэлдэх хүрээлэнд Богд Зонхавын туурвисан "Бодь мөрийн зэргийн хураангуй утга" болоод "Шүтэн барилдахуйн магтаал" зэрэг бурханы шашны гүн ухааны номыг дэлгэрэнгүй айлдаж "увш" болон "бодийн санваар" хайрлав. ===Зургаадугаар айлчлал=== 2002 оны 9-р сарын 6-9-ний өдрүүдэд айлчилсан. "Бодь мөрийн зэргийн гурван эрхэм", "Шүтэн барилдахуйн магтаал", "Бурхан багшийн зүрхэн тарни", "Дарь Эхийн жэнан" зэргийг нийт сүсэгтэн олонд айлдаж, оюутан залууст сургаал номоо хайрлав. ===Долоодугаар айлчлал=== 2006 оны 8-р сарын 21-27. Энэ удаагийн айлчлалаар Дээрхийн гэгээнтэн Далай багш лам хуврагийн жаяг бичгийг зохион Монголын бурханы шашны сүм хийдүүдийн тэргүүн болон хамба лам нарт гардуулж Монголчуудад анх удаа гэлэн сахилыг 52 ламд хүртээсэн юм. Далай ламын энэ удаагийн айлчлалын үеэр өөрийн мутраар суулгасан мөнхийн ногоон гацуур мод Гүнчав Жамбаалин төвийн үүдэнд буй. ===Наймдугаар айлчлал=== 2011 оны 11-р сарын 7-11. Энэ удаагийн айлчлалаар Дээрхийн гэгээнтэн бээр оюутан залуучуудад "Шинэ мянганы ёс зүй" сэдэвт лекц айлдсан ба нийт сүсэгтэн олонд "Бодь мөрийн зэргийн тунгаамал алт", "Шүтэн барилдлагын магтаал", Жанрайсиг бурханы авшиг, Цагаан Дарь-Эхийн насны авшигийг тус тус айлдсан юм. ===Есдүгээр айлчлал=== 2016 оны 11-р сарын 18-23. Дээрхийн гэгээнтэн XIV Далай багш Монголын нийт лам хувраг сүсэгтэн олонд Богд ламын ван, Жигжидийн цэван айлдаж “Шинжлэх ухаан ба Бурханы сургаал” сэдэвт хэлэлцүүлэг хийв. == Гавьяа шагнал == * 1959 онд Рамона Магсайсайн шагнал * 1989 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] * 2006 онд [[Конгрессын алтан медаль (АНУ)|АНУ-ын Конгрессын Алтан медаль]] == Цахим холбоос == Далай ламын албан ёсны цахим хуудас: https://www.dalailama.com/<nowiki/>{{Commonscat|Tenzin Gyatso, 14th Dalai Lama|14-р Далай лам}} {{DEFAULTSORT:Далай лам, 14}} [[Ангилал:Далай лам]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Португалын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Вилхелмийн нэрэмжит Вестфалены Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марбургийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Рамон Магсайсайн шагналтан]] [[Ангилал:Хятадын ардын их хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Шашны тэргүүн]] [[Ангилал:Төвөдүүд]] [[Ангилал:Хятадын хүн]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] ftm1t4ibhwrag213kzwh3eqnaisd10q 0 25550 865225 851716 2026-08-06T14:21:36Z Enkhsaihan2005 64429 865225 wikitext text/x-wiki {{Short description|1950-1971 онд Зүүн Германы удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Вальтер Ульбрихт | native_name = {{nobold|Walter Ulbricht}} | image = Opvolger van Pieck, Walter Ulbricht, Bestanddeelnr 911-5926 (cropped).jpg | caption = Ульбрихт 1960 онд | order = [[Германы Нэгдсэн Социалист Нам#Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Германы Нэгдсэн Социалист Намын<br />Тэргүүн Нарийн Бичгийн Дарга]]{{efn|1953 он хүртэл ''Ерөнхий Нарийн Бичгийн Дарга''}} | deputy = {{ubl|[[Карл Ширдеван]]|Эрих Хонекер}} | term_start = 1950 оны 7 сарын 25 | term_end = 1971 оны 5 сарын 3 | predecessor = [[Вилхелм Пик]]<br />[[Отто Гротевол]] | successor = [[Эрих Хонекер]] | order2 = [[Зүүн Германы Төрийн Зөвлөл|Төрийн Зөвлөлийн]] [[Зүүн Германы удирдлага#Төрийн тэргүүн|дарга]] | term_start2 = 1960 оны 9 сарын 12 | term_end2 = 1973 оны 8 сарын 1 | predecessor2 = [[Вильхельм Пик]] {{small|([[Зүүн Германы Ерөнхийлөгч]]өөр)}} | successor2 = [[Фридрих Эберт]] {{small|(үүрэг гүйцэтгэгч)}} | order3 = [[Үндэсний Батлан ​​​​Хамгаалах Зөвлөл (Зүүн Герман)|Үндэсний Батлан ​​​​Хамгаалах Зөвлөлийн]] [[Зүүн Германы удирдлага#Цэргийн тэргүүн|дарга]] | 1blankname3 = {{nowrap|Нарийн бичиг}} | 1namedata3 = {{ubl|Эрих Хонекер}} | term_start3 = 1960 оны 2 сарын 11 | term_end3 = 1971 оны 5 сарын 3 | predecessor3 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor3 = [[Эрих Хонекер]] | office4 = [[Зүүн Германы Сайд нарын Зөвлөл#Сайд нарын зөвлөлийн дарга|Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга ]]{{efn|1955 оны 11 сарын 24 хүртэл "Орлогч Сайд-Ерөнхийлөгч", дараа нь 1958 оны 12 сарын 8 хүртэл "Тэргүүн Дэд Сайд-Ерөнхийлөгч"}} | 1blankname4 = [[Зүүн Германы Сайд нарын Зөвлөл#Сайд нарын зөвлөлийн дарга|Дарга]] | 1namedata4 = {{ubl|[[Отто Гротеволь]]}} | term_start4 = 1949 оны 10 сарын 7 | term_end4 = 1960 оны 9 сарын 12 | predecessor4 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor4 = [[Вилли Штоф]] {{small|(1962)}} | birth_name = Вальтер Эрнст Паул Ульбрихт | birth_date = {{birth date|1893|6|30}} | birth_place = [[Лайпциг]], [[Саксоны хаант улс]], [[Германы эзэнт гүрэн]] {{small|(одоогийн [[Саксон]], [[Герман]])}} | death_date = {{death date and age|1973|8|1|1893|6|30}} | death_place = [[Темплин]], [[Нойбранденбург тойрог]], [[Зүүн Герман]] | resting_place = [[Фридрихсфельдегийн оршуулгын газар]] | party = [[Германы Социал Демократ Нам|SPD]] {{small|(1912–1917)}}<br />[[Тусгаар Социал Демократ Нам|USPD]] {{small|(1917–1920)}}<br />[[Германы Коммунист Нам|KPD]] {{small|(1920–1946)}}<br />[[Германы Нэгдсэн Социалист Нам|SED]] {{small|(1946–1973)}} | spouse = {{marriage|Марта Шмеллинский|1920|1949|end=салсан}}<br />{{marriage|[[Лотте Ульбрихт|Лотте Кюн]]|1953}} | children = {{hlist|Дора|Розе|[[Беате Ульбрихт|Беате]]}} | occupation = {{hlist|Улс төрч|[[Мужаан]]}} | allegiance = {{flag|Германы эзэнт гүрэн}} | branch = [[Германы арми (Германы эзэнт гүрэн)|Германы арми]] | serviceyears = 1915–1918 | rank = ''[[Ефрейтор]]'' | commands = | battles = {{tree list}} * [[Дэлхийн 1-р дайн]] ** [[Дорнод фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Дорнод фронт]] ** [[Македонийн фронт]] ** [[Баруун фронт (Дэлхийн нэгдүгээр дайн)|Баруун фронт]] * [[1918–1919 оны Германы хувьсгал|Германы хувьсгал]] {{tree list/end}} | signature = | footnotes = }} '''Вальтер Ульбрихт''' ({{lang-de|Walter Ulbricht}}, 1893 оны 6 сарын 30{{ndash}}1973 оны 8 сарын 1) нь [[Герман үндэстэн|Герман]]ы [[Коммунизм|коммунист]] улс төрч байв. [[Германы Нэгдсэн Социалист Нам|Нэгдсэн Социалист Намын]] нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар 1950-1971 онд ажилласан (нас барах хүртлээ "Хүндэт дарга") тэрээр [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын]] үеийн [[Германы Коммунист Нам]]ыг байгуулалцаж, Нацистуудын засаглалын жилүүдэд [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ад дүрвэн амьдарч байсан бөгөөд [[Бүгд Найрамдах Ардчилсан Герман Улс]] (Зүүн Герман)-ыг үүсгэн байгуулахад гар бие оролцжээ. Тус улсын ерөнхийлөгч [[Вильхельм Пик]] нас барсны дараа 1960 онд тэр Зүүн Германы төрийн тэргүүн болж, 1973 онд нас нөгчтөлөө тус албыг хашжээ. ==Тэмдэглэл== {{reflist|group=lower-alpha}} {{reflist|group=note}} {{DEFAULTSORT:Ульбрихт, Вальтер}} [[Ангилал:Вальтер Ульбрихт| ]] [[Ангилал:Дезертир]] [[Ангилал:Германы Ардчилсан Социалист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Германы Бие даасан социал демократ намын гишүүн]] [[Ангилал:ГКН-ын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:ГСНН-ын удирдлагын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:ГСНН-ын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Зүүн Германы төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Нацизмын үед Германы эзэнт гүрнээс дүрвэгч]] [[Ангилал:Чөлөөт Германы үндэсний хороо]] [[Ангилал:Зүүн Германы Ардын танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны одон шагналтан (хүндэт хавчаар)]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Сталинизмын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Зүүн Германы иргэн]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1973 онд өнгөрсөн]] nqvvs0e13k18l9rxxrrvpmfr9dgwo9p 0 26151 865309 848920 2026-08-06T15:28:02Z Koldobin 106481 Хуучирсан мэдээллүүдийг шинэчилж, улс төрийн удирдлага, хүн ам, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг засварлан, зарим хэсгийг өргөжүүлж, найруулга болон бүтцийг сайжруулав. 865309 wikitext text/x-wiki {{short description|Өрнө Азийн улс}} {{About|улсын|хэрэглээг|Лебанон (салаа утга)|болон|Ливан (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ливан Улс | native_name = {{native name|ar|الجمهورية اللبنانية|italics=off}}<br />{{small|''аль-Жумхурия аль-Лубнания''}} | common_name = Ливан | image_flag = Flag of Lebanon.svg | flag_type = [[Ливаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | national_anthem = {{native phrase|ar|[[Ливаны төрийн дуулал|كلّنا للوطن]]}}<br />{{transliteration|ar|Куллуна лил-ватан}}<br />«Бид бүгд эх орныхоо төлөө!»{{parabr}}{{center|[[File:Lebanese national anthem.ogg]]}} | image_map = Lebanon (orthographic_projection).svg | image_map_caption = Ливаны байршил (ногооноор) | image_map2 = [[File:Lebanon - Location Map_(2012)_-_LBN_-_UNOCHA.svg|260px]] | capital = [[Бейрут]] | coordinates = {{Coord|33|54|N|35|32|E|type:city}} | largest_city = нийслэл | official_languages = [[Араб хэл]]<ref group="nb">[[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийн]] 11 дүгээр зүйлд араб хэлийг албан ёсны үндэсний хэл гэж заасан бөгөөд франц хэлийг хэрэглэх тохиолдлыг хуулиар тогтооно.</ref> | languages = [[Ливаны араб хэл]] | languages_type = Нутгийн ярианы хэл | recognised_languages = [[Франц хэл]] | demonym = [[Ливанчууд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 95% [[Арабчууд]]{{efn|Маронит болон мелькитийн зарим бүлэг өөрсдийгөө араб угсаатанд хамааруулахгүй гэж үздэг боловч статистикийн ангилалд ихэвчлэн араб гэж тооцдог.}} | 4% [[Арменичууд]] | 1% бусад }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Lebanon|access-date=2024-12-06}}</ref> | religion = {{unbulleted list | 53.31% [[Ливан дахь ислам|Ислам]] | 41.40% [[Ливан дахь христийн шашин|Христийн шашин]] | 5.21% [[Друзууд|Друз]] | 0.08% шашингүй }} | religion_year = 2024<ref>{{cite web |title=What are the Religions of Lebanon? |url=https://www.anera.org/blog/what-are-the-religions-of-lebanon/ |website=Anera |access-date=2026-07-08}}</ref><ref group="nb">Шашны бүлгүүдийн харьцаа нь улс төрийн эмзэг асуудал тул Ливанд 1932 оноос хойш бүх нийтийн хүн амын тооллого хийгдээгүй. Төрөөс 18 шашны бүлгийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг.</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Конфессионализм (улс төр)|конфессионалист]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="constitution">{{cite web |title=The Lebanese Constitution |publisher=Presidency of Lebanon |url=http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |access-date=2011-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119201440/http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |archive-date=2012-01-19}}</ref> | leader_title1 = [[Ливаны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Жозеф Аун]]<ref>{{cite web |title=Presidency of the Republic |url=https://www.presidency.gov.lb/presidency |publisher=Presidency of Lebanon |access-date=2026-08-06}}</ref> | leader_title2 = [[Ливаны ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Наваф Салам]]<ref>{{cite web |script-title=ar:رئاسة مجلس الوزراء |trans-title=Presidency of the Council of Ministers |url=https://www.pcm.gov.lb/ |publisher=Presidency of the Council of Ministers |language=ar |access-date=2026-08-06}}</ref> | leader_title3 = [[Ливаны Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Набих Берри]] | legislature = [[Ливаны Парламент|Парламент]] | established_event1 = [[Ливан уулын Эмират]] | established_date1 = 1516 | established_event2 = [[Ливан уулын хоёр каймакамын тогтолцоо]] | established_date2 = 1843 оны 12 сарын 1 | established_event3 = [[Ливан уулын Мутасаррифат]] | established_date3 = 1861 оны 6 сарын 9 | established_event4 = [[Их Ливан]] | established_date4 = 1920 оны 9 сарын 1 | established_event5 = [[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | established_date5 = 1926 оны 5 сарын 23 | established_event6 = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан | established_date6 = 1943 оны 11 сарын 22 | established_event7 = [[Сири, Ливаны Францын мандат|Францын мандат]] дууссан | established_date7 = 1945 оны 10 сарын 24 | established_event8 = Францын цэрэг гарсан | established_date8 = 1946 оны 4 сарын 17 | established_event9 = Израилын цэрэг гарсан | established_date9 = 2000 оны 5 сарын 24 | established_event10 = Сирийн цэрэг гарсан | established_date10 = 2005 оны 4 сарын 30 | area_km2 = 10452 | area_rank = 161 | area_sq_mi = 4036 | percent_water = 1.8 | population_estimate = 5,364,482<ref name="cia" /> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 117 | population_density_km2 = 513 | population_density_sq_mi = 1,328.7 | GDP_PPP = {{increase}} $78.233 тэрбум<ref name="imf">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition: Lebanon |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |date=2023-10-10 |access-date=2023-10-15}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 108 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $11,793<ref name="imf" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 114 | GDP_nominal = {{increase}} $21.780 тэрбум<ref name="imf" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 103 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,283<ref name="imf" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 133 | Gini = 31.8 | Gini_year = 2011 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=2021-07-16}}</ref> | HDI = 0.752 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |title=Human Development Report 2025 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06}}</ref> | HDI_rank = 102 | currency = [[Ливаны фунт]] | currency_code = LBP | time_zone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | drives_on = Баруун | calling_code = [[Telephone numbers in Lebanon|+961]] | iso3166code = LB | cctld = [[.lb]], [[.لبنان]] }} '''Лива́н''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ливан Улс''' ({{lang-ar|الجمهورية اللبنانية}}) нь [[Өрнө Ази]]йн [[Левант]]ын бүсэд орших улс юм. Газар дундын тэнгисийн сав газар болон Арабын хойгийн уулзварт байрлах бөгөөд хойд болон зүүн талаараа [[Сири]], өмнөд талаараа [[Израил]], баруун талаараа [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэнэ. [[Кипр]] арал эргээс нь баруун тийш ойрхон оршдог. Ливан 10,452 км² нутаг дэвсгэртэй, тав гаруй сая хүн амтай; нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Бейрут]].<ref name="cia" /> Өнөөгийн Ливаны нутагт хүн суурьшсан түүх МЭӨ 5000 он хүртэл улбаатай. МЭӨ 3200–539 онд энэ нутаг Газар дундын тэнгис даяар худалдаа, далайн тээврээрээ алдартай [[Финик]]ийн соёл иргэншлийн голомт байв. Дараа нь [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]], [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]], VII зуунаас арабын лалын халифатууд, дундад зуунд загалмайтнууд, Айюбид ба Мамлюкуудын захиргаанд оржээ. XVI зууны эхээр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд орсон байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа Османы эзэнт гүрэн задран унаснаар Ливан Францын удирдсан [[Сири, Ливаны Францын мандат|Сири, Ливаны мандатад]] багтав. Франц 1920 онд [[Их Ливан]]ыг байгуулж, 1926 онд бүгд найрамдах улс болон үндсэн хуулийг нь баталжээ. Ливан 1943 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]ыг үүсгэн байгуулагч гишүүдийн нэг болсон. 1943 оны [[Ливаны Үндэсний гэрээ|Үндэсний гэрээ]]ний дагуу төрийн гол албан тушаалуудыг шашны бүлгүүдийн хооронд хуваарилдаг конфессионал улс төрийн тогтолцоо бүрэлджээ. 1975–1990 оны [[Ливаны иргэний дайн]] улс орныг ихээхэн сүйтгэж, дараагийн хэдэн арван жилд Сири болон Израилын цэргийн оролцоо, дотоодын улс төрийн тогтворгүй байдал үргэлжилсэн. Ливан нь хөгжиж буй, дунджаас доогуур орлоготой оронд тооцогддог. 2019 оноос эхэлсэн санхүү, валютын хямрал, авлига, төрийн үйлчилгээний доголдол болон 2020 оны [[Бейрутын боомтын дэлбэрэлт]] эдийн засаг, нийгмийн нөхцөл байдлыг эрс хүндрүүлсэн. 2025 онд [[Жозеф Аун]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, [[Наваф Салам]] ерөнхий сайдаар томилогдон шинэ засгийн газар байгуулав. == Нэрийн гарал == «Ливан» нэр нь семит хэлний ''л-б-н'' язгуураас гаралтай бөгөөд «цагаан» гэсэн утгатай гэж үздэг. Энэ нь [[Ливан нуруу]]ны цаст оргилуудтай холбоотой байж болох бөгөөд нэр нь МЭӨ III мянганы бичгийн дурсгалуудад тэмдэглэгдсэн байдаг. == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:ByblosPort.jpg|thumb|left|[[Библос]]ын эртний боомт]] Ливаны эргийн бүс дэх [[Библос]], [[Сидон]], [[Тир]] зэрэг хотууд Финикийн хот-улсуудын чухал төв байв. Финикчүүд далайн худалдаа, усан онгоц үйлдвэрлэл, цагаан толгойн тархалтад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нутаг дэвсгэр нь өөр өөр үед Египет, Ассири, Вавилон, Ахеменидын Перс, Македон, Селевкидийн захиргаанд орсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Помпей Левантыг эзэлснээр тус нутаг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]], улмаар [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Баальбек]]ийн сүмийн цогцолбор зэрэг томоохон дурсгалууд энэ үеэс үлдсэн. === Дундад зуун ба Османы үе === VII зуунд арабын лалын цэрэг Левантыг эзэлж, нутаг нь [[Рашидуны улс|Рашидун]], [[Умаядын халифат|Умаяд]], [[Аббасын улс|Аббасын]] халифатуудын мэдэлд байв. XI–XIII зуунд загалмайтны улсууд эргийн зарим хотыг хянаж байсан ч хожим Айюбид болон Мамлюкуудад ялагджээ. 1516–1517 онд Османы эзэнт гүрэн бүс нутгийг эзлэн авч, Ливан дөрвөн зуу орчим жилийн турш Османы захиргаанд байв. [[Ливан уул]]анд Маронит христийнхэн болон друзуудын орон нутгийн улс төрийн тогтолцоо хөгжсөн. 1843 онд хоёр каймакамын тогтолцоо, 1861 онд Европын гүрнүүдийн шахалтаар автономит [[Ливан уулын Мутасаррифат]] байгуулагджээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Османы цэргийн хяналт, бүслэлт, хүнсний хомсдолын улмаас Бейрут болон Ливан ууланд их өлсгөлөн болж, олон арван мянган хүн нас барсан. === Францын мандат ба тусгаар тогтнол === [[Зураг:Flag of the State of Greater Lebanon.svg|thumb|[[Их Ливан]]ы төрийн далбаа]] Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Францад Сири, Ливаныг захирах мандат олгов. 1920 оны 9 сарын 1-нд Францын захиргаа Ливан уул, Бейрут, хойд ба өмнөд эргийн бүс, Бекааг нэгтгэн [[Их Ливан]]ыг байгуулжээ. 1926 оны 5 сарын 23-нд үндсэн хууль баталж, Бүгд Найрамдах Ливан Улсыг тунхагласан боловч Францын хяналт үргэлжилсэн. 1943 онд Ливаны удирдагчид Францын хяналтыг хязгаарлахаар оролдсоны дараа түр баривчлагдсан ч дотоодын эсэргүүцэл болон Британийн дипломат шахалтын улмаас суллагдав. 11 сарын 22-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. Францын мандат 1945 онд албан ёсоор дуусаж, сүүлчийн франц цэрэг 1946 онд гарчээ. === Иргэний дайн ба эзлэн түрэмгийлэл === [[Зураг:Green_Line,_Beirut_1982.jpg|thumb|left|1982 онд Бейрутыг хувааж байсан «ногоон шугам»]] Палестины зэвсэгт бүлгүүдийн байр суурь, шашин-улс төрийн зөрчил, нийгэм-эдийн засгийн тэгш бус байдал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалан 1975 онд иргэний дайн эхэлжээ. Христийн, суннит, шийт, друз, палестин болон бусад олон хүчин мөргөлдөөнд оролцов. 1976 онд Сирийн цэрэг Ливанд нэвтэрсэн бөгөөд 1982 онд Израил өмнөд Ливан болон Бейрут руу довтолжээ. 1989 оны [[Тайфын гэрээ]] улс төрийн шинэ зохицуулалт тогтоож, парламент дахь христийн болон лалын төлөөллийг тэнцүүлэв. Иргэний дайн 1990 онд дууссан ч Сирийн цэрэг 2005 он хүртэл, Израилын цэрэг өмнөд хэсгийн ихэнхэд 2000 он хүртэл байрласан. === 2005 оноос хойш === [[Зураг:Demonstration_14_March_2005_31.jpg|thumb|2005 оны [[Хуш модны хувьсгал]]ын жагсаал]] 2005 онд ерөнхий сайд асан [[Рафик Харири]] алагдсаны дараа Сирийн цэргийг гаргахыг шаардсан олон нийтийн томоохон жагсаал өрнөж, Сири цэргээ татав. 2006 онд [[Хезболла]] болон Израилын хооронд 34 хоногийн дайн болж, Ливаны дэд бүтэц, эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулжээ. 2008 онд Хезболла болон түүний холбоотнууд Бейрутын баруун хэсгийг түр хяналтдаа авсан мөргөлдөөний дараа [[Дохагийн гэрээ]] байгуулж, үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар байгуулсан. 2011 оноос [[Сирийн иргэний дайн]]ы нөлөө Ливанд тархаж, Триполи болон хилийн бүсүүдэд мөргөлдөөн гарч, нэг сая гаруй сирийн дүрвэгч Ливанд ирсэн. === Үндэсний хямрал (2019–өнөө үе) === 2019 оны 10 сарын 17-нд татварын шинэ саналуудыг эсэргүүцсэн жагсаал эхэлж, удалгүй конфессионал улс төрийн тогтолцоо, авлига, ажилгүйдэл, банк-санхүүгийн хямрал, цахилгаан ба ус зэрэг үндсэн үйлчилгээний доголдлыг эсэргүүцсэн улс даяарх хөдөлгөөн болон өргөжив. Ерөнхий сайд [[Саад Харири]] огцорч, улс төрийн урт хугацааны хямрал эхэлсэн. 2020 онд Ливан гадаад өрийн төлбөрөө анх удаа төлж чадаагүй бөгөөд фунтын ханш огцом унаж, банкны хадгаламжид албан бус хязгаарлалт тогтов. 2020 оны 8 сарын 4-нд Бейрутын боомтод хадгалж байсан аммонийн нитрат дэлбэрч, 200 гаруй хүн амь үрэгдэн, олон мянган хүн шархаджээ. Дэлбэрэлтийн дараа Хассан Диабын засгийн газар огцорсон. 2023–2024 онд Израил–Ливаны хил орчимд Израилын арми болон Хезболлагийн хоорондох мөргөлдөөн эрчимжиж, өмнөд Ливаны олон мянган оршин суугч нүүлгэн шилжсэн. 2025 оны 1 сард армийн командлагч [[Жозеф Аун]] хоёр жил гаруй үргэлжилсэн ерөнхийлөгчийн сул орон зайг дуусган ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 2025 оны 2 сард Олон улсын шүүхийн ерөнхийлөгч асан [[Наваф Салам]] 24 сайдтай засгийн газар байгуулж, парламентын итгэл хүлээсэн. 2026 онд Израил–Ливаны мөргөлдөөн дахин эрчимжиж, улс орны аюулгүй байдал болон хүмүүнлэгийн нөхцөлд ноцтой нөлөөлөв. == Газар зүй == [[Зураг:Lebanon_Topography.png|thumb|left|Ливаны газрын гадаргын зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_Lebanon_in_March_2002.jpg|thumb|Сансраас харагдах Ливан]] Ливан хойд өргөргийн 33°–35°, зүүн уртрагийн 35°–37°-ын хооронд, [[Арабын хавтан]]гийн баруун хойд захад оршино. Нийт талбай нь 10,452 км² бөгөөд үүнээс 10,230 км² нь хуурай газар. Баруун талаараа Газар дундын тэнгист 225 км эрэгтэй, Сири улстай 375 км, Израилтай 79 км хиллэнэ. Израилын эзэлсэн Голаны өндөрлөгийн ойролцоох [[Шебаа ферм]]ийн харьяалал маргаантай. === Газрын тогтоц === Ливаны газар нутаг эргийн тэгш тал, [[Ливан нуруу]], [[Бекаа хөндий]], [[Антиливан]] нуруу гэсэн дөрвөн үндсэн бүсээс тогтоно. Ливан нуруу Газар дундын тэнгисийн эрэгтэй зэрэгцэн сунаж, хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс 3,088 м өндөр [[Курнат ас-Сауда]] юм. Бекаа хөндий нь Ливан ба Антиливан нурууны дунд орших 180 км урт, 10–26 км өргөн үржил шимт хөндий. Антиливан нурууны хамгийн өндөр оргил нь 2,814 м өндөр [[Хермон уул]]. Ливанд усан замын тээвэрт ашиглах боломжгүй 16 гол байдаг. Хамгийн урт нь Бекаа хөндийгөөс эх авч Тирийн хойд хэсгээр Газар дундын тэнгист цутгадаг 145 км урт [[Литани гол]] юм. === Уур амьсгал === Ливан дунд зэргийн [[Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал]]тай. Эрэг орчимд өвөл сэрүүн, бороотой; зун халуун, чийглэг байдаг. Өндөрлөг бүсэд өвлийн температур тэгээс доош бууж, өндөр уулсын цас зуны эхэн хүртэл тогтох тохиолдол бий. Баруун нурууны борооны сүүдэрт орших зүүн хойд хэсэг харьцангуй хуурай. === Байгаль орчин === [[Ливаны хуш]] нь улсын үндэсний бэлгэ тэмдэг бөгөөд төрийн далбаанд дүрслэгддэг. Эрт үед нутгийн ихэнх хэсгийг хуш болон бусад ой бүрхэж байсан боловч олон зууны огтлол, газар ашиглалтаас шалтгаалан хуучин ой цөөрсөн. 2012 оны байдлаар ой нийт нутгийн 13.4%-ийг бүрхэж байв. [[Шуфын шим мандлын нөөц газар]], Таннурин, Жаж болон [[Бурхны хуш модны ой]] зэрэг хамгаалалтын бүсүүдэд хуш модыг хадгалж, нөхөн сэргээдэг. == Төр засаг, улс төр == [[Зураг:Place de l'Étoile, Beirut.jpg|thumb|[[Ливаны Парламент]]ын ордон]] Ливан нь конфессионал тогтолцоотой парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс. 1943 оны Үндэсний гэрээ болон хожмын улс төрийн уламжлалаар ерөнхийлөгч нь маронит христийн, ерөнхий сайд нь суннит лалын, парламентын дарга нь шийт лалын, ерөнхий сайдын орлогч болон парламентын дэд дарга нь грекийн үнэн алдартны шашинтан байна. Нэг танхимт парламент 128 суудалтай бөгөөд христийн болон лалын төлөөлөгчдөд тэнцүү хуваарилагдана. Суудлуудыг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шашны бүлгүүд болон сонгуулийн тойргуудад хувь тэнцүүлэн хуваарилдаг. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгогдоно. Парламент ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн, дараалан дахин сонгогдохгүй хугацаагаар сонгож, ерөнхийлөгч парламентын зөвлөлдөх саналын үндсэн дээр ерөнхий сайдыг томилдог. === Засаг захиргааны хуваарь === Ливан есөн мужид (мухафаза) хуваагдах бөгөөд тэдгээр нь нийт 25 дүүргээс бүрдэнэ. Мужууд нь: * [[Бейрут муж]] * [[Аккар муж]] * [[Баальбек-Хермел муж]] * [[Бекаа муж]] * [[Кесерван-Жбейл муж]] * [[Ливан уул муж]] * [[Набатия муж]] * [[Хойд Ливан муж]] * [[Өмнөд Ливан муж]] == Эдийн засаг == [[Зураг:Beirut Central District 2012.jpg|thumb|Бейрутын төв бизнесийн дүүрэг]] Ливаны үндсэн хууль хувийн санаачилга, хувийн өмчийг хамгаалсан чөлөөт эдийн засгийн зарчимтай. Эдийн засаг нь үйлчилгээ, банк санхүү, үл хөдлөх хөрөнгө, худалдаа, аялал жуулчлалд тулгуурлаж ирсэн бөгөөд ажиллах хүчний ойролцоогоор хоёрны гурав нь үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ливаны өргөн диаспораас ирэх мөнгөн гуйвуулга эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог. 2019 оноос банк, валют, улсын өрийн гүн хямрал эхэлсэн. Төв банкны олон жилийн тогтворгүй санхүүжилтийн тогтолцоо, төсвийн алдагдал, улс төрийн саажилт, авлига зэрэг нь шинэ валютын урсгал тасрах үед системийн хямралд хүргэв. 2020 онд улс гадаад өрийн төлбөрөө зогсоож, фунтын ханш эрс унан, инфляц болон ядуурал огцом нэмэгдсэн. 2023 он гэхэд бодит ДНБ 2018 оныхоос ойролцоогоор 40%-иар агшиж, үндэсний валютын үнэ цэнэ 95% орчим буурсан гэж тооцжээ. Хөдөө аж ахуйд Бекаа хөндий болон эргийн тэгш тал чухал үүрэгтэй. Жимс, хүнсний ногоо, чидун, усан үзэм, тамхи тариалдаг. Үйлдвэрлэлд хүнс боловсруулах, ундаа, нэхмэл, үнэт эдлэл, цемент, химийн бүтээгдэхүүн багтана. Аялал жуулчлал нь Бейрут, Библос, Баальбек, Кадишагийн хөндий, цанын ба далайн амралтын газруудад төвлөрдөг боловч улс төр, аюулгүй байдлын нөхцөлөөс ихээхэн хамаардаг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Beirutcity.jpg|thumb|[[Бейрут]] бол Ливаны хамгийн том хот]] 2024 оны тооцоогоор Ливан 5.36 сая орчим хүн амтай. Шашны бүлгүүдийн улс төрийн тэнцвэртэй холбоотойгоор 1932 оноос хойш бүх нийтийн албан ёсны тооллого хийгдээгүй. Ливанчуудын угсаатны гарал олон янз боловч статистик ангиллаар хүн амын ихэнхийг араб, цөөнхийг армен болон бусад бүлэг гэж үздэг. Ливан нь олон жилийн цагаачлалын түүхтэй. XIX зуунаас эхэлсэн цагаачлалын долгионы улмаас Ливан гаралтай хүмүүсийн тоо эх орондоо амьдарч буй хүн амаас олон гэж тооцогддог. Томоохон диаспора Бразил, Аргентин, АНУ, Канад, Австрали, Баруун Африк болон Персийн булангийн орнуудад бий. Ливан нэг хүнд ногдох дүрвэгчдийн тоогоор дэлхийд хамгийн өндөр орны нэг. 2024 онд тус улс 1.6 сая гаруй дүрвэгч, орогнол хүсэгчийг хүлээн авч байсан бөгөөд тэдний дийлэнх нь Сири, Палестинаас ирсэн хүмүүс байв. === Хэл === Албан ёсны хэл нь [[араб хэл]]. Өдөр тутмын харилцаанд [[Ливаны араб хэл]] өргөн хэрэглэгдэж, орчин цагийн утга зохиолын араб хэлийг албан бичиг, хэвлэл, мэдээллийн нэвтрүүлэгт ашигладаг. Франц хэл хуульд тусгай байр суурьтай бөгөөд боловсрол, захиргаа, соёлд өргөн хэрэглэгддэг. Англи хэл шинжлэх ухаан, бизнес, дээд боловсролд улам түгээмэл болж байна. Армен, грек, ассири гаралтай зарим иргэн өвөг дээдсийнхээ хэлийг мөн хэрэглэдэг. === Шашин === Ливан бол Өрнө Ази, Газар дундын тэнгисийн бүсийн шашны хувьд хамгийн олон янз орны нэг. Төрөөс лалын дөрөв, христийн 12, друзын нэг, еврейн нэг буюу нийт 18 шашны бүлгийг хүлээн зөвшөөрдөг. 2024 оны тооцоогоор хүн амын 53.31% нь лалын, 41.40% нь христийн, 5.21% нь друзын шашинтай байв. Лалын хүн амын гол бүлгүүд нь суннит ба шийт, христийн хамгийн том бүлэг нь маронит католик юм. === Томоохон хотууд === {|class="wikitable" ! Байр !! Хот !! Муж !! Хүн амын тооцоо |- | 1 || [[Бейрут]] || Бейрут || 1,916,100 |- | 2 || [[Ливаны Триполи|Триполи]] || Хойд Ливан || 1,150,000 |- | 3 || [[Жуние]] || Ливан уул || 450,000 |- | 4 || [[Захле]] || Бекаа || 130,000 |- | 5 || [[Сайда]] || Өмнөд Ливан || 110,000 |} == Соёл == [[Зураг:Baalbek-Bacchus.jpg|thumb|[[Баальбек]] дэх Бахусын сүм]] Ливаны соёлд Канаан-Финик, Ассири, Перс, Грек, Ром, Араб, загалмайтны, Осман болон Францын олон зууны өв нөлөөлсөн. Олон угсаатан, шашны бүлгээс бүрдэх хүн ам нь баяр наадам, хөгжим, уран зохиол, хоолны соёлын олон янз байдлыг бүрдүүлдэг. Үүний зэрэгцээ ливанчуудын өдөр тутмын соёл нь Левант болон Газар дундын тэнгисийн нийтлэг уламжлалтай нягт холбоотой. === Уран зохиол, хөгжим === Ливан гаралтай зохиолч [[Жибран Халиль Жибран]] ''Зөнч'' бүтээлээрээ дэлхийд алдартай. [[Амин Маалуф]], [[Элиас Хури]], [[Михаил Нуайме]] зэрэг зохиолчид араб болон дэлхийн уран зохиолд томоохон байр суурь эзэлдэг. Хөгжимд [[Файруз]], [[Вадих ас-Сафи]], [[Мажида ар-Руми]], [[Сабах]] зэрэг дуучид Ливан болон арабын ертөнцөд өргөн танигдсан. === Хоол === [[Ливаны хоол]] нь Зүүн Газар дундын тэнгисийн хоолны уламжлалд багтана. [[Киббех]], [[таббуле]], хумус, фалафел, шарсан мах, төрөл бүрийн [[мезе]] өргөн хэрэглэгддэг. Хоолны дараа араб кофе, жимс, амттан зооглох нь түгээмэл. === Спорт === Хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг Ливанд хамгийн түгээмэл багийн спортын төрлүүд. Уулархаг газар, Газар дундын тэнгисийн эрэг хосолсон тул цана, усанд сэлэлт, завь, рафтинг, уулын авиралт зэрэг спорт хөгжсөн. == Мөн үзэх == * [[Ливаны түүх]] * [[Ливаны газар зүй]] * [[Ливаны хүн ам]] * [[Ливаны соёл]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{Reflist|group=nb}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.presidency.gov.lb/ Ливаны Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.pcm.gov.lb/ Ливаны Сайд нарын зөвлөлийн цахим хуудас] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Ливан| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] t28ki4xzk447mudu851ox9uudoho0qs 865336 865309 2026-08-07T01:06:13Z Zorigt 49 865336 wikitext text/x-wiki {{short description|Өрнө Азийн улс}} {{About|улсын|хэрэглээг|Лебанон (салаа утга)|болон|Ливан (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ливан Улс | native_name = {{native name|ar|الجمهورية اللبنانية|italics=off}}<br />{{small|''аль-Жумхурия аль-Лубнания''}} | common_name = Ливан | image_flag = Flag of Lebanon.svg | flag_type = [[Ливаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | national_anthem = {{native phrase|ar|[[Ливаны төрийн дуулал|كلّنا للوطن]]}}<br />{{transliteration|ar|Куллуна лил-ватан}}<br />«Бид бүгд эх орныхоо төлөө!»{{parabr}}{{center|[[File:Lebanese national anthem.ogg]]}} | image_map = Lebanon (orthographic_projection).svg | image_map_caption = Ливаны байршил (ногооноор) | image_map2 = [[File:Lebanon - Location Map_(2012)_-_LBN_-_UNOCHA.svg|260px]] | capital = [[Бейрут]] | coordinates = {{Coord|33|54|N|35|32|E|type:city}} | largest_city = нийслэл | official_languages = [[Араб хэл]]<ref group="nb">[[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийн]] 11 дүгээр зүйлд араб хэлийг албан ёсны үндэсний хэл гэж заасан бөгөөд франц хэлийг хэрэглэх тохиолдлыг хуулиар тогтооно.</ref> | languages = [[Ливаны араб хэл]] | languages_type = Нутгийн ярианы хэл | recognised_languages = [[Франц хэл]] | demonym = [[Ливанчууд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 95% [[Арабчууд]]{{efn|Маронит болон мелькитийн зарим бүлэг өөрсдийгөө араб угсаатанд хамааруулахгүй гэж үздэг боловч статистикийн ангилалд ихэвчлэн араб гэж тооцдог.}} | 4% [[Арменичууд]] | 1% бусад }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Lebanon|access-date=2024-12-06}}</ref> | religion = {{unbulleted list | 53.31% [[Ливан дахь ислам|Ислам]] | 41.40% [[Ливан дахь христийн шашин|Христийн шашин]] | 5.21% [[Друзууд|Друз]] | 0.08% шашингүй }} | religion_year = 2024<ref>{{cite web |title=What are the Religions of Lebanon? |url=https://www.anera.org/blog/what-are-the-religions-of-lebanon/ |website=Anera |access-date=2026-07-08}}</ref><ref group="nb">Шашны бүлгүүдийн харьцаа нь улс төрийн эмзэг асуудал тул Ливанд 1932 оноос хойш бүх нийтийн хүн амын тооллого хийгдээгүй. Төрөөс 18 шашны бүлгийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг.</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Конфессионализм (улс төр)|конфессионалист]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="constitution">{{cite web |title=The Lebanese Constitution |publisher=Presidency of Lebanon |url=http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |access-date=2011-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119201440/http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |archive-date=2012-01-19}}</ref> | leader_title1 = [[Ливаны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Жозеф Аун]]<ref>{{cite web |title=Presidency of the Republic |url=https://www.presidency.gov.lb/presidency |publisher=Presidency of Lebanon |access-date=2026-08-06}}</ref> | leader_title2 = [[Ливаны ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Наваф Салам]]<ref>{{cite web |script-title=ar:رئاسة مجلس الوزراء |trans-title=Presidency of the Council of Ministers |url=https://www.pcm.gov.lb/ |publisher=Presidency of the Council of Ministers |language=ar |access-date=2026-08-06}}</ref> | leader_title3 = [[Ливаны Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Набих Берри]] | legislature = [[Ливаны Парламент|Парламент]] | established_event1 = [[Ливан уулын Эмират]] | established_date1 = 1516 | established_event2 = [[Ливан уулын хоёр каймакамын тогтолцоо]] | established_date2 = 1843 оны 12 сарын 1 | established_event3 = [[Ливан уулын Мутасаррифат]] | established_date3 = 1861 оны 6 сарын 9 | established_event4 = [[Их Ливан]] | established_date4 = 1920 оны 9 сарын 1 | established_event5 = [[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | established_date5 = 1926 оны 5 сарын 23 | established_event6 = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан | established_date6 = 1943 оны 11 сарын 22 | established_event7 = [[Сири, Ливаны Францын мандат|Францын мандат]] дууссан | established_date7 = 1945 оны 10 сарын 24 | established_event8 = Францын цэрэг гарсан | established_date8 = 1946 оны 4 сарын 17 | established_event9 = Израилын цэрэг гарсан | established_date9 = 2000 оны 5 сарын 24 | established_event10 = Сирийн цэрэг гарсан | established_date10 = 2005 оны 4 сарын 30 | area_km2 = 10452 | area_rank = 161 | area_sq_mi = 4036 | percent_water = 1.8 | population_estimate = 5,364,482<ref name="cia" /> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 117 | population_density_km2 = 513 | population_density_sq_mi = 1,328.7 | GDP_PPP = {{increase}} $78.233 тэрбум<ref name="imf">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition: Lebanon |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |date=2023-10-10 |access-date=2023-10-15}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 108 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $11,793<ref name="imf" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 114 | GDP_nominal = {{increase}} $21.780 тэрбум<ref name="imf" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 103 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,283<ref name="imf" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 133 | Gini = 31.8 | Gini_year = 2011 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=2021-07-16}}</ref> | HDI = 0.752 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |title=Human Development Report 2025 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06}}</ref> | HDI_rank = 102 | currency = [[Ливаны фунт]] | currency_code = LBP | time_zone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | drives_on = Баруун | calling_code = [[Telephone numbers in Lebanon|+961]] | iso3166code = LB | cctld = [[.lb]], [[.لبنان]] }} '''Лива́н''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ливан Улс''' ({{lang-ar|الجمهورية اللبنانية}}) нь [[Өрнө Ази]]йн [[Левант]]ын бүсэд орших улс юм. Газар дундын тэнгисийн сав газар болон Арабын хойгийн уулзварт байрлах бөгөөд хойд болон зүүн талаараа [[Сири]], өмнөд талаараа [[Израил]], баруун талаараа [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэнэ. [[Кипр]] арал эргээс нь баруун тийш ойрхон оршдог. Ливан 10,452 км² нутаг дэвсгэртэй, тав гаруй сая хүн амтай; нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Бейрут]].<ref name="cia" /> Өнөөгийн Ливаны нутагт хүн суурьшсан түүх МЭӨ 5000 он хүртэл улбаатай. МЭӨ 3200–539 онд энэ нутаг Газар дундын тэнгис даяар худалдаа, далайн тээврээрээ алдартай [[Финик]]ийн соёл иргэншлийн голомт байв. Дараа нь [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]], [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]], VII зуунаас арабын лалын халифатууд, дундад зуунд загалмайтнууд, Айюбид ба Мамлюкуудын захиргаанд оржээ. XVI зууны эхээр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд орсон байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа Османы эзэнт гүрэн задран унаснаар Ливан Францын удирдсан [[Сири, Ливаны Францын мандат|Сири, Ливаны мандатад]] багтав. Франц 1920 онд [[Их Ливан]]ыг байгуулж, 1926 онд бүгд найрамдах улс болон үндсэн хуулийг нь баталжээ. Ливан 1943 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] үүсгэн байгуулагч гишүүдийн нэг болсон. 1943 оны [[Ливаны Үндэсний гэрээ|Үндэсний гэрээ]]ний дагуу төрийн гол албан тушаалуудыг шашны бүлгүүдийн хооронд хуваарилдаг конфессионал улс төрийн тогтолцоо бүрэлджээ. 1975–1990 оны [[Ливаны иргэний дайн]] улс орныг ихээхэн сүйтгэж, дараагийн хэдэн арван жилд Сири болон Израилын цэргийн оролцоо, дотоодын улс төрийн тогтворгүй байдал үргэлжилсэн. Ливан нь хөгжиж буй, дунджаас доогуур орлоготой оронд тооцогддог. 2019 оноос эхэлсэн санхүү, валютын хямрал, авлига, төрийн үйлчилгээний доголдол болон 2020 оны [[Бейрутын боомтын дэлбэрэлт]] эдийн засаг, нийгмийн нөхцөл байдлыг эрс хүндрүүлсэн. 2025 онд [[Жозеф Аун]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, [[Наваф Салам]] ерөнхий сайдаар томилогдон шинэ засгийн газар байгуулав. == Нэрийн гарал == «Ливан» нэр нь семит хэлний ''л-б-н'' язгуураас гаралтай бөгөөд «цагаан» гэсэн утгатай гэж үздэг. Энэ нь [[Ливан нуруу]]ны цаст оргилуудтай холбоотой байж болох бөгөөд нэр нь МЭӨ III мянганы бичгийн дурсгалуудад тэмдэглэгдсэн байдаг. == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:ByblosPort.jpg|thumb|left|[[Библос]]ын эртний боомт]] Ливаны эргийн бүс дэх [[Библос]], [[Сидон]], [[Тир]] зэрэг хотууд Финикийн хот-улсуудын чухал төв байв. Финикчүүд далайн худалдаа, усан онгоц үйлдвэрлэл, цагаан толгойн тархалтад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нутаг дэвсгэр нь өөр өөр үед Египет, Ассири, Вавилон, Ахеменидын Перс, Македон, Селевкидийн захиргаанд орсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Помпей Левантыг эзэлснээр тус нутаг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]], улмаар [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Баальбек]]ийн сүмийн цогцолбор зэрэг томоохон дурсгалууд энэ үеэс үлдсэн. === Дундад зуун ба Османы үе === VII зуунд арабын лалын цэрэг Левантыг эзэлж, нутаг нь [[Рашидуны улс|Рашидун]], [[Умаядын халифат|Умаяд]], [[Аббасын улс|Аббасын]] халифатуудын мэдэлд байв. XI–XIII зуунд загалмайтны улсууд эргийн зарим хотыг хянаж байсан ч хожим Айюбид болон Мамлюкуудад ялагджээ. 1516–1517 онд Османы эзэнт гүрэн бүс нутгийг эзлэн авч, Ливан дөрвөн зуу орчим жилийн турш Османы захиргаанд байв. [[Ливан уул]]анд Маронит христийнхэн болон друзуудын орон нутгийн улс төрийн тогтолцоо хөгжсөн. 1843 онд хоёр каймакамын тогтолцоо, 1861 онд Европын гүрнүүдийн шахалтаар автономит [[Ливан уулын Мутасаррифат]] байгуулагджээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Османы цэргийн хяналт, бүслэлт, хүнсний хомсдолын улмаас Бейрут болон Ливан ууланд их өлсгөлөн болж, олон арван мянган хүн нас барсан. === Францын мандат ба тусгаар тогтнол === [[Зураг:Flag of the State of Greater Lebanon.svg|thumb|[[Их Ливан]]ы төрийн далбаа]] Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Францад Сири, Ливаныг захирах мандат олгов. 1920 оны 9 сарын 1-нд Францын захиргаа Ливан уул, Бейрут, хойд ба өмнөд эргийн бүс, Бекааг нэгтгэн [[Их Ливан]]ыг байгуулжээ. 1926 оны 5 сарын 23-нд үндсэн хууль баталж, Бүгд Найрамдах Ливан Улсыг тунхагласан боловч Францын хяналт үргэлжилсэн. 1943 онд Ливаны удирдагчид Францын хяналтыг хязгаарлахаар оролдсоны дараа түр баривчлагдсан ч дотоодын эсэргүүцэл болон Британийн дипломат шахалтын улмаас суллагдав. 11 сарын 22-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. Францын мандат 1945 онд албан ёсоор дуусаж, сүүлчийн франц цэрэг 1946 онд гарчээ. === Иргэний дайн ба эзлэн түрэмгийлэл === [[Зураг:Green_Line,_Beirut_1982.jpg|thumb|left|1982 онд Бейрутыг хувааж байсан «ногоон шугам»]] Палестины зэвсэгт бүлгүүдийн байр суурь, шашин-улс төрийн зөрчил, нийгэм-эдийн засгийн тэгш бус байдал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалан 1975 онд иргэний дайн эхэлжээ. Христийн, суннит, шийт, друз, палестин болон бусад олон хүчин мөргөлдөөнд оролцов. 1976 онд Сирийн цэрэг Ливанд нэвтэрсэн бөгөөд 1982 онд Израил өмнөд Ливан болон Бейрут руу довтолжээ. 1989 оны [[Тайфын гэрээ]] улс төрийн шинэ зохицуулалт тогтоож, парламент дахь христийн болон лалын төлөөллийг тэнцүүлэв. Иргэний дайн 1990 онд дууссан ч Сирийн цэрэг 2005 он хүртэл, Израилын цэрэг өмнөд хэсгийн ихэнхэд 2000 он хүртэл байрласан. === 2005 оноос хойш === [[Зураг:Demonstration_14_March_2005_31.jpg|thumb|2005 оны [[Хуш модны хувьсгал]]ын жагсаал]] 2005 онд ерөнхий сайд асан [[Рафик Харири]] алагдсаны дараа Сирийн цэргийг гаргахыг шаардсан олон нийтийн томоохон жагсаал өрнөж, Сири цэргээ татав. 2006 онд [[Хезболла]] болон Израилын хооронд 34 хоногийн дайн болж, Ливаны дэд бүтэц, эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулжээ. 2008 онд Хезболла болон түүний холбоотнууд Бейрутын баруун хэсгийг түр хяналтдаа авсан мөргөлдөөний дараа [[Дохагийн гэрээ]] байгуулж, үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар байгуулсан. 2011 оноос [[Сирийн иргэний дайн]]ы нөлөө Ливанд тархаж, Триполи болон хилийн бүсүүдэд мөргөлдөөн гарч, нэг сая гаруй сирийн дүрвэгч Ливанд ирсэн. === Үндэсний хямрал (2019–өнөө үе) === 2019 оны 10 сарын 17-нд татварын шинэ саналуудыг эсэргүүцсэн жагсаал эхэлж, удалгүй конфессионал улс төрийн тогтолцоо, авлига, ажилгүйдэл, банк-санхүүгийн хямрал, цахилгаан ба ус зэрэг үндсэн үйлчилгээний доголдлыг эсэргүүцсэн улс даяарх хөдөлгөөн болон өргөжив. Ерөнхий сайд [[Саад Харири]] огцорч, улс төрийн урт хугацааны хямрал эхэлсэн. 2020 онд Ливан гадаад өрийн төлбөрөө анх удаа төлж чадаагүй бөгөөд фунтын ханш огцом унаж, банкны хадгаламжид албан бус хязгаарлалт тогтов. 2020 оны 8 сарын 4-нд Бейрутын боомтод хадгалж байсан аммонийн нитрат дэлбэрч, 200 гаруй хүн амь үрэгдэн, олон мянган хүн шархаджээ. Дэлбэрэлтийн дараа Хассан Диабын засгийн газар огцорсон. 2023–2024 онд Израил–Ливаны хил орчимд Израилын арми болон Хезболлагийн хоорондох мөргөлдөөн эрчимжиж, өмнөд Ливаны олон мянган оршин суугч нүүлгэн шилжсэн. 2025 оны 1 сард армийн командлагч [[Жозеф Аун]] хоёр жил гаруй үргэлжилсэн ерөнхийлөгчийн сул орон зайг дуусган ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 2025 оны 2 сард Олон улсын шүүхийн ерөнхийлөгч асан [[Наваф Салам]] 24 сайдтай засгийн газар байгуулж, парламентын итгэл хүлээсэн. 2026 онд Израил–Ливаны мөргөлдөөн дахин эрчимжиж, улс орны аюулгүй байдал болон хүмүүнлэгийн нөхцөлд ноцтой нөлөөлөв. == Газар зүй == [[Зураг:Lebanon_Topography.png|thumb|left|Ливаны газрын гадаргын зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_Lebanon_in_March_2002.jpg|thumb|Сансраас харагдах Ливан]] Ливан хойд өргөргийн 33°–35°, зүүн уртрагийн 35°–37°-ын хооронд, [[Арабын хавтан]]гийн баруун хойд захад оршино. Нийт талбай нь 10,452 км² бөгөөд үүнээс 10,230 км² нь хуурай газар. Баруун талаараа Газар дундын тэнгист 225 км эрэгтэй, Сири улстай 375 км, Израилтай 79 км хиллэнэ. Израилын эзэлсэн Голаны өндөрлөгийн ойролцоох [[Шебаа ферм]]ийн харьяалал маргаантай. === Газрын тогтоц === Ливаны газар нутаг эргийн тэгш тал, [[Ливан нуруу]], [[Бекаа хөндий]], [[Антиливан]] нуруу гэсэн дөрвөн үндсэн бүсээс тогтоно. Ливан нуруу Газар дундын тэнгисийн эрэгтэй зэрэгцэн сунаж, хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс 3,088 м өндөр [[Курнат ас-Сауда]] юм. Бекаа хөндий нь Ливан ба Антиливан нурууны дунд орших 180 км урт, 10–26 км өргөн үржил шимт хөндий. Антиливан нурууны хамгийн өндөр оргил нь 2,814 м өндөр [[Хермон уул]]. Ливанд усан замын тээвэрт ашиглах боломжгүй 16 гол байдаг. Хамгийн урт нь Бекаа хөндийгөөс эх авч Тирийн хойд хэсгээр Газар дундын тэнгист цутгадаг 145 км урт [[Литани гол]] юм. === Уур амьсгал === Ливан дунд зэргийн [[Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал]]тай. Эрэг орчимд өвөл сэрүүн, бороотой; зун халуун, чийглэг байдаг. Өндөрлөг бүсэд өвлийн температур тэгээс доош бууж, өндөр уулсын цас зуны эхэн хүртэл тогтох тохиолдол бий. Баруун нурууны борооны сүүдэрт орших зүүн хойд хэсэг харьцангуй хуурай. === Байгаль орчин === [[Ливаны хуш]] нь улсын үндэсний бэлгэ тэмдэг бөгөөд төрийн далбаанд дүрслэгддэг. Эрт үед нутгийн ихэнх хэсгийг хуш болон бусад ой бүрхэж байсан боловч олон зууны огтлол, газар ашиглалтаас шалтгаалан хуучин ой цөөрсөн. 2012 оны байдлаар ой нийт нутгийн 13.4%-ийг бүрхэж байв. [[Шуфын шим мандлын нөөц газар]], Таннурин, Жаж болон [[Бурхны хуш модны ой]] зэрэг хамгаалалтын бүсүүдэд хуш модыг хадгалж, нөхөн сэргээдэг. == Төр засаг, улс төр == [[Зураг:Place de l'Étoile, Beirut.jpg|thumb|[[Ливаны Парламент]]ын ордон]] Ливан нь конфессионал тогтолцоотой парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс. 1943 оны Үндэсний гэрээ болон хожмын улс төрийн уламжлалаар ерөнхийлөгч нь маронит христийн, ерөнхий сайд нь суннит лалын, парламентын дарга нь шийт лалын, ерөнхий сайдын орлогч болон парламентын дэд дарга нь грекийн үнэн алдартны шашинтан байна. Нэг танхимт парламент 128 суудалтай бөгөөд христийн болон лалын төлөөлөгчдөд тэнцүү хуваарилагдана. Суудлуудыг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шашны бүлгүүд болон сонгуулийн тойргуудад хувь тэнцүүлэн хуваарилдаг. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгогдоно. Парламент ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн, дараалан дахин сонгогдохгүй хугацаагаар сонгож, ерөнхийлөгч парламентын зөвлөлдөх саналын үндсэн дээр ерөнхий сайдыг томилдог. === Засаг захиргааны хуваарь === Ливан есөн мужид (мухафаза) хуваагдах бөгөөд тэдгээр нь нийт 25 дүүргээс бүрдэнэ. Мужууд нь: * [[Бейрут муж]] * [[Аккар муж]] * [[Баальбек-Хермел муж]] * [[Бекаа муж]] * [[Кесерван-Жбейл муж]] * [[Ливан уул муж]] * [[Набатия муж]] * [[Хойд Ливан муж]] * [[Өмнөд Ливан муж]] == Эдийн засаг == [[Зураг:Beirut Central District 2012.jpg|thumb|Бейрутын төв бизнесийн дүүрэг]] Ливаны үндсэн хууль хувийн санаачилга, хувийн өмчийг хамгаалсан чөлөөт эдийн засгийн зарчимтай. Эдийн засаг нь үйлчилгээ, банк санхүү, үл хөдлөх хөрөнгө, худалдаа, аялал жуулчлалд тулгуурлаж ирсэн бөгөөд ажиллах хүчний ойролцоогоор хоёрны гурав нь үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ливаны өргөн диаспораас ирэх мөнгөн гуйвуулга эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог. 2019 оноос банк, валют, улсын өрийн гүн хямрал эхэлсэн. Төв банкны олон жилийн тогтворгүй санхүүжилтийн тогтолцоо, төсвийн алдагдал, улс төрийн саажилт, авлига зэрэг нь шинэ валютын урсгал тасрах үед системийн хямралд хүргэв. 2020 онд улс гадаад өрийн төлбөрөө зогсоож, фунтын ханш эрс унан, инфляц болон ядуурал огцом нэмэгдсэн. 2023 он гэхэд бодит ДНБ 2018 оныхоос ойролцоогоор 40%-иар агшиж, үндэсний валютын үнэ цэнэ 95% орчим буурсан гэж тооцжээ. Хөдөө аж ахуйд Бекаа хөндий болон эргийн тэгш тал чухал үүрэгтэй. Жимс, хүнсний ногоо, чидун, усан үзэм, тамхи тариалдаг. Үйлдвэрлэлд хүнс боловсруулах, ундаа, нэхмэл, үнэт эдлэл, цемент, химийн бүтээгдэхүүн багтана. Аялал жуулчлал нь Бейрут, Библос, Баальбек, Кадишагийн хөндий, цанын ба далайн амралтын газруудад төвлөрдөг боловч улс төр, аюулгүй байдлын нөхцөлөөс ихээхэн хамаардаг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Beirutcity.jpg|thumb|[[Бейрут]] бол Ливаны хамгийн том хот]] 2024 оны тооцоогоор Ливан 5.36 сая орчим хүн амтай. Шашны бүлгүүдийн улс төрийн тэнцвэртэй холбоотойгоор 1932 оноос хойш бүх нийтийн албан ёсны тооллого хийгдээгүй. Ливанчуудын угсаатны гарал олон янз боловч статистик ангиллаар хүн амын ихэнхийг араб, цөөнхийг армен болон бусад бүлэг гэж үздэг. Ливан нь олон жилийн цагаачлалын түүхтэй. XIX зуунаас эхэлсэн цагаачлалын долгионы улмаас Ливан гаралтай хүмүүсийн тоо эх орондоо амьдарч буй хүн амаас олон гэж тооцогддог. Томоохон диаспора Бразил, Аргентин, АНУ, Канад, Австрали, Баруун Африк болон Персийн булангийн орнуудад бий. Ливан нэг хүнд ногдох дүрвэгчдийн тоогоор дэлхийд хамгийн өндөр орны нэг. 2024 онд тус улс 1.6 сая гаруй дүрвэгч, орогнол хүсэгчийг хүлээн авч байсан бөгөөд тэдний дийлэнх нь Сири, Палестинаас ирсэн хүмүүс байв. === Хэл === Албан ёсны хэл нь [[араб хэл]]. Өдөр тутмын харилцаанд [[Ливаны араб хэл]] өргөн хэрэглэгдэж, орчин цагийн утга зохиолын араб хэлийг албан бичиг, хэвлэл, мэдээллийн нэвтрүүлэгт ашигладаг. Франц хэл хуульд тусгай байр суурьтай бөгөөд боловсрол, захиргаа, соёлд өргөн хэрэглэгддэг. Англи хэл шинжлэх ухаан, бизнес, дээд боловсролд улам түгээмэл болж байна. Армен, грек, ассири гаралтай зарим иргэн өвөг дээдсийнхээ хэлийг мөн хэрэглэдэг. === Шашин === Ливан бол Өрнө Ази, Газар дундын тэнгисийн бүсийн шашны хувьд хамгийн олон янз орны нэг. Төрөөс лалын дөрөв, христийн 12, друзын нэг, еврейн нэг буюу нийт 18 шашны бүлгийг хүлээн зөвшөөрдөг. 2024 оны тооцоогоор хүн амын 53.31% нь лалын, 41.40% нь христийн, 5.21% нь друзын шашинтай байв. Лалын хүн амын гол бүлгүүд нь суннит ба шийт, христийн хамгийн том бүлэг нь маронит католик юм. === Томоохон хотууд === {|class="wikitable" ! Байр !! Хот !! Муж !! Хүн амын тооцоо |- | 1 || [[Бейрут]] || Бейрут || 1,916,100 |- | 2 || [[Ливаны Триполи|Триполи]] || Хойд Ливан || 1,150,000 |- | 3 || [[Жуние]] || Ливан уул || 450,000 |- | 4 || [[Захле]] || Бекаа || 130,000 |- | 5 || [[Сайда]] || Өмнөд Ливан || 110,000 |} == Соёл == [[Зураг:Baalbek-Bacchus.jpg|thumb|[[Баальбек]] дэх Бахусын сүм]] Ливаны соёлд Канаан-Финик, Ассири, Перс, Грек, Ром, Араб, загалмайтны, Осман болон Францын олон зууны өв нөлөөлсөн. Олон угсаатан, шашны бүлгээс бүрдэх хүн ам нь баяр наадам, хөгжим, уран зохиол, хоолны соёлын олон янз байдлыг бүрдүүлдэг. Үүний зэрэгцээ ливанчуудын өдөр тутмын соёл нь Левант болон Газар дундын тэнгисийн нийтлэг уламжлалтай нягт холбоотой. === Уран зохиол, хөгжим === Ливан гаралтай зохиолч [[Жибран Халиль Жибран]] ''Зөнч'' бүтээлээрээ дэлхийд алдартай. [[Амин Маалуф]], [[Элиас Хури]], [[Михаил Нуайме]] зэрэг зохиолчид араб болон дэлхийн уран зохиолд томоохон байр суурь эзэлдэг. Хөгжимд [[Файруз]], [[Вадих ас-Сафи]], [[Мажида ар-Руми]], [[Сабах]] зэрэг дуучид Ливан болон арабын ертөнцөд өргөн танигдсан. === Хоол === [[Ливаны хоол]] нь Зүүн Газар дундын тэнгисийн хоолны уламжлалд багтана. [[Киббех]], [[таббуле]], хумус, фалафел, шарсан мах, төрөл бүрийн [[мезе]] өргөн хэрэглэгддэг. Хоолны дараа араб кофе, жимс, амттан зооглох нь түгээмэл. === Спорт === Хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг Ливанд хамгийн түгээмэл багийн спортын төрлүүд. Уулархаг газар, Газар дундын тэнгисийн эрэг хосолсон тул цана, усанд сэлэлт, завь, рафтинг, уулын авиралт зэрэг спорт хөгжсөн. == Мөн үзэх == * [[Ливаны түүх]] * [[Ливаны газар зүй]] * [[Ливаны хүн ам]] * [[Ливаны соёл]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{Reflist|group=nb}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.presidency.gov.lb/ Ливаны Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://www.pcm.gov.lb/ Ливаны Сайд нарын зөвлөлийн цахим хуудас] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Ливан| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] n0hmi4zllmn658peg6nk9p88prndxj7 0 26520 865239 851725 2026-08-06T14:26:13Z Enkhsaihan2005 64429 865239 wikitext text/x-wiki {{Short description|Бирмийн улс төрч (1945 онд төрсөн)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Дав]] | name = Аун Сан Су Чи | native_name = {{nobold|အောင်ဆန်းစုကြည်}} | native_name_lang = my | image = Aung_San_Suu_Kyi_at_the_Enthronement_of_Naruhito_(1).jpg | caption = Аун Сан Су Чи 2019 онд | office = [[Мьянмарын төрийн зөвлөх]] | president = {{ubl|[[Хтинь Чяв]]|[[Винь Мьинт]]}} | term_start = 2016 оны 4 сарын 6 | term_end = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor = [[Минь Аун Хлайн]] ([[Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн дарга]]) | office1 = [[Эсрэг хүчин (Мьянмар)#2011 оноос хойшхи сөрөг хүчний удирдагчдын жагсаалт|Сөрөг хүчний удирдагч]] | president1 = [[Тейн Сейн]] | term_start1 = 2 May 2012 | term_end1 = 29 January 2016 | predecessor1 = Сай Хла Кяв | successor1 = Тейн Сейн {{Collapsed infobox section begin | last = yes | Сайдын албан тушаал<br/>{{nobold|2016–2021}} | titlestyle = border:1px dashed lightgrey }} {{Инфобокс албан тушаалтан | embed = yes | office2 = [[Мьянмарын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар|Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын сайд]] | president2 = {{ubl|Хтинь Чяв|Винь Мьинт}} | term_start2 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end2 = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor2 = {{ubl|[[Аун Минь]]|[[Хла Тунь]]|[[Соэ Маунг]]|[[Соэ Тейнь]]|[[Тейн Ньюнт]]}} | successor2 = ''Сул'' | office3 = [[Гадаад хэргийн яам (Мьянмар)|Гадаад хэргийн сайд]] | president3 = {{ubl|Хтинь Чяв|Винь Мьинт}} | term_start3 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end3 = 2021 оны 2 сарын 1 | predecessor3 = [[Вунна Маун Лвинь]] | successor3 = Вунна Маун Лвинь | office4 = [[Боловсролын яам (Мьянмар)|Боловсролын сайд]] | president4 = Хтинь Чяв | term_start4 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end4 = 2016 оны 4 сарын 5 | predecessor4 = [[Хинь Сань И]] | successor4 = [[Мё Тейнь Гйи]] | office5 = [[Цахилгаан эрчим хүч, эрчим хүчний яам (Мьянмар)|Цахилгаан эрчим хүч, эрчим хүчний сайд]] | president5 = Хтинь Чяв | term_start5 = 2016 оны 3 сарын 30 | term_end5 = 2016 оны 4 сарын 5 | predecessor5 = {{ubl|[[Хинь Маунг Соэ]]|[[Зея Аун]]}} | successor5 = Пе Зинь Тунь }} {{Collapsed infobox section end}} | office6 = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]]ийн ерөнхий нарийн бичгийн дарга | term_start6 = 1988 оны 9 сарын 27 | predecessor6 = '' Албан тушаал үүссэн'' | successor6 = | office7 = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]]ийн тэргүүн | term_start7 = 2011 оны 12 сарын 13 | term_end7 = 2023 оны 3 сарын 28 | predecessor7 = ''Албан тушаал үүссэн'' | successor7 = ''Албан газар татан буугдсан'' | office8 = [[Кавхму]]г төлөөлдөг [[Төлөөлөгчдийн танхим (Мьянмар)|Төлөөлөгчдийн танхимын]] гишүүн | term_start8 = 2012 оны 5 сарын 2 | term_end8 = 2016 оны 3 сарын 30 | predecessor8 = Соэ Тинт | successor8 = ''Сул'' | majority8 = 46,73 (71.38%) | birth_date = {{birth date and age|1945|6|19}} | birth_place = [[Рангун]], Бирм | party = [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]] | spouse = {{marriage|[[Майкл Арис]]|1972|1999|reason=нас барсан}} | children = 2, үүнд [[Александр Арис]] | parents = {{unbulleted list|[[Аун Сан]]|[[Хин Чи]]}} | relatives = {{plainlist| * [[Аун Сан Оо]] (ах) * [[Ба Винь]] (авга ах) * [[Сейнь Винь (улс төрч)|Сейнь Винь]] (үеэл)}} | education = {{plainlist| * [[Делийн их сургууль]] (BA) * [[Оксфорд дахь Сент-Хьюгийн Коллеж]] (BA) * [[Дорно Дахин, Африк Судлалын Сургууль|Лондоны Их Сургууль]]<ref>{{cite web|url=http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/the-school-of-oriental-and-african-studies|title=Дорно Дахин, Африк Судлалын Сургууль, Лондоны Их Сургууль |publisher=Complete University Guide|access-date=2026-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127072609/http://www.thecompleteuniversityguide.co.uk/the-school-of-oriental-and-african-studies |archive-date=2012-11-27|url-status=live}}</ref>}} | signature = Aung San Suu Kyi signature 2013.svg |blank1 = Шагналууд |data1 = [[Торолф Рафтогийн нэрэмжит шагнал|Рафто шагнал]]<br>[[Нобелийн энхтайвны шагнал]]<br>[[Жавахарлал Неругийн шагнал]]<br>[[Олон Улсын Симон Боливарын шагнал]]<br>[[Олоф Пальм шагнал]]<br>[[Бхагван Махавир Дэлхийн Энхтайвны шагнал]] }} {{Бирм үсэг}} '''Аун Сан Су Чи''' [[Мьянмарын парламент|MP]] [[Австралийн одон|AC]] ({{MYname|MY= [[File:Aung San Suu Kyi (Burmese).svg|90px]]|MLCTS=aung hcan: cu. krany}}; 1945 оны 6-р сарын 19-нд төрсөн) нь [[Мьянмар]]ын улс төрч, Мьянмарын цэргийн хунтын сөрөг хүчин болсон [[Ардчиллын Төлөө Үндэсний Лиг]] (АТҮЛ)-ийн удирдагч, ерөнхий нарийн бичгийн дарга юм. 1991 оны [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энх тайвны шагнал]] хүртсэн. 2016-2021 онуудад Мьянмарын Гадаад хэргийн сайд, Төрийн зөвлөх /Ерөнхий сайдын албан тушаалтай адил/. == Хувийн амьдрал == Су Чи нь орчин үеийн Бирм улсыг үндэслэгч гэгддэг [[Аун Сан]]ы гурав дахь хүүхэд, ганц охин нь юм. Аун Сан Су Чи 1945 оны 6 дугаар сарын 19-нд [[Янгон|Рангун]] хотод төрсөн. Эцэг Аун Сан орчин үеийн Мьянмар улсын Зэвсэгт хүчний суурийг тавьсан генерал хүн байсан бөгөөд 1947 онд тэр үеийн Бирм улс Их Британитай тусгаар тогтнолоо хэлэлцэхэд оролцож байсан байна. 1947 онд Засгийн газрын бусад гишүүд түүнийг хороожээ. Эх нь болох нэртэй улс төрч Дау Хин Чи охин Аун Сан болон хоёр хүүгээ өсгөсөн байна. 1960 онд эх нь Энэтхэгт Элчин сайдаар томилогдоход Аун Сан цуг Шинэ Дели явж тэндээ коллежид сурсан байна. Дараа нь Оксфордын Сэнт-Хью коллежид элсэн сурчээ. 1969 онд сургуулиа төгсөөд Нью-Йорк хотод НҮБ-ын нарийн бичгийн газар 3 жил ажилласан байна. 1972 онд Аун Сан Су Чи нь Их Британийн төвөд судлаач Майкл Эйристэй гэрлэж Александр, Ким гэж хоёр хүүтэй болсон байна. [[Япон]], [[Бутан]]<nowiki/>д амьдарч байгаад [[Их Британи]]<nowiki/>д суурьшиж 1985 онд Аун Сан [[Лондоны их сургууль]]<nowiki/>д докторын зэрэг хамгаалжээ. 1988 онд Аун Сан Су Чи өвчтэй эхийгээ асрахаар төрсөн нутаг Бирмд ирж, улмаар улс төрийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлжээ. 1999 онд түүний нөхөр Майкл Эйрис хорт хавдраар нас барсан байна. == Улс төрийн замнал == [[1990 оны Бирмийн бүх нийтийн сонгууль|1990 оны бүх нийтийн сонгуульд]] түүний удирдсан АТҮЛ нийт сонгогчдын 59%-ийн саналыг авч, парламентын суудлын 81% (392/485)-ийг эзлэхээр болсон<ref name="Pravda online">[http://english.pravda.ru/news/world/25-09-2007/97677-burma_britain-0 Aung San Suu Kyi should lead Burma], ''Pravda Online''. 25 September 2007</ref><ref name="equalitynow.org">[http://www.equalitynow.org/english/actions/action_1102_en.html The Next United Nations Secretary-General: Time for a Woman]. [[Equality Now]].org. November 2005.</ref><ref name="Times of India">[http://timesofindia.indiatimes.com/India/MPs_to_Suu_Kyi_You_are_the_real_PM_of_Burma/rssarticleshow/2118431.cms MPs to Suu Kyi: You are the real PM of Burma]. ''[[The Times of India]]''. 13 June 2007</ref><ref name="Book Ideas">Walsh, John. (February 2006). {{Webarchiv|url=http://www.bookideas.com/reviews/index.cfm?fuseaction=displayReview&id=3103 |wayback=20150630215138 |text=Letters from Burma |archiv-bot=2023-09-26 06:42:52 InternetArchiveBot }}. Shinawatra International University.</ref><ref name="DE">[http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4557275,00.html Deutsche Welle] Article: Sentence for Burma's Aung San Suu Kyi sparks outrage and cautious hope Quote: The NLD won a convincing majority in elections in 1990, the last remotely fair vote in Burma. That would have made Suu Kyi the prime minister, but the military leadership immediately nullified the result. Now her party must decide whether to take part in a poll that shows little prospect of being just.</ref><ref name="Penny">{{Webarchiv|url=http://www.pennysharpe.com/hansard/18/06/2009/daw_aung_san_suu_kyi |wayback=20100330082205 |text=The Hon. PENNY SHARPE |archiv-bot=2025-03-20 23:55:09 InternetArchiveBot }} Speech: In 1990, Suu Kyi stood as the National League for Democracy's candidate for Prime Minister in the Burmese general election. The NLD won in a landslide but the military junta refused to hand over power. Page: 52</ref><ref name="Global Post">[http://www.globalpost.com/dispatch/thailand/090520/aung-san-suu-kyi-imprisonment twist in Aung San Suu Kyi's fate] Article: How a Missouri Mormon may have thwarted democracy in Myanmar. By Patrick Winn&nbsp;— GlobalPost Quote: "Suu Kyi has mostly lived under house arrest since 1990, when the country's military junta refused her election to the prime minister's seat. The Nobel Peace Laureate remains backed by a pro-democracy movement-in-exile, many of them also voted into a Myanmar parliament that never was." Published: 21 May 2009 00:48 ETBANGKOK, Thailand</ref>. Гэвч уг сонгуулиас өмнө тэр аль хэдийн [[гэрийн хорио]]нд ороод байв. Тэрбээр 1989 оны 7 сарын 20-ноос эхлээд, сүүлд суллагдсан 2010 оны 11 сарын 13 хүртэлх 21 жилийн 15-ыг нь гэрийн хорионд өнгөрүүлсэн<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11749661 Burma releases Aung San Suu Kyi]. [[BBC News]], 13 November 2010.</ref>, дэлхийн хамгийн алдартай улс төрийн хоригдлуудын нэг байлаа<ref>Aye Aye Win, [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/06/09/AR2006060901000.html Myanmar's Suu Kyi Released From Hospital], Associated Press (via the Washington Post, 10 June 2006.</ref>. Су Чи 1990 онд [[Рафтогийн шагнал]], [[Сахаровын шагнал|Сэтгэлгээний эрх чөлөөний төлөө Сахаровын шагнал]], 1991 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]], 1992 онд Энэтхэгийн Засгийн газрын [[Жавахарлал Неругийн шагнал|Олон улсын ойлголцлын Жавахарлал Неругийн шагнал]], Венесуэлийн засгийн газрын [[Олон улсын Симон Боливарын шагнал]] хүртжээ. Мөн 2007 онд Канадын засгийн газраас тус улсын хүндэт иргэн цол хүртсэн<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSN17350334|title=Canada makes Myanmar's Suu Kyi an honorary citizen|accessdate=28 December 2010|date=17 October 2007|agency=Reuters }}</ref> дөрөв дэх хүн болсон<ref>{{cite web|url=http://www.theismaili.org/cms/732/Update-Mawlana-Hazar-Imam-is-made-an-honorary-citizen-of-Canada|title=Update: Mawlana Hazar Imam is made an honorary citizen of Canada|publisher=The Ismaili|date=19 June 2009|accessdate=28 December 2010|archive-date=4 Нэгдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110104102035/http://www.theismaili.org/cms/732/Update-Mawlana-Hazar-Imam-is-made-an-honorary-citizen-of-Canada|url-status=dead}}</ref> Түүнчлэн 2011 онд [[Валленбергийн медаль|Валленбергийн медалиар]] шагнагджээ<ref name="Wallenberg Medal">{{Webarchiv|url=http://www.wallenberg.umich.edu/recipients.html |wayback=20140219010422 |text=Recipients of the Wallenberg Medal |archiv-bot=2024-03-19 13:36:17 InternetArchiveBot }}. Wallenberg.umich.edu. Retrieved on 2 April 2012.</ref>. 2012 оны 4-р сарын 1-нд түүний АТҮЛ Су Чиг [[Кавхму]]г төлөөлж [[Мьянмарын парламент]]ын доод танхимын гишүүнээр сонгогдсон болохыг зарласан<ref>Fuller, Thomas, [https://www.nytimes.com/2012/04/02/world/asia/myanmar-elections.html?_r=1&pagewanted=all Democracy Advocate Elected to Myanmar’s Parliament, Her Party Says], The New York Times, 1 April 2012.</ref>; түүний нам нь парламентын Доод танхимын нөхөн сонгуулиар 45 суудлын 43-ыг нь авч чаджээ<ref name=VOA>{{cite web |url=http://www.voanews.com/policy/editorials/Burmese-Parliamentary-Elections-146265885.html |title=Burmese Parliamentary Elections |author= |date=5 April 2012 |work= |publisher=Voice of America News |accessdate=5 April 2012}}</ref>. Сонгуулийн дүнг сонгуулийн хороо дараагийн өдөр нь баталсан байна<ref>[http://www.irrawaddy.org/archives/1661 NLD Claims Suu Kyi Victory], The Irrawaddy, 4 April 2012.</ref>. 2021 оны 2-р сарын 1-нд Мьянмарт цэргийн эргэлт болж Аун Сан Су Чиг баривчлан гэрийн хорионд оруулсан. 2022 оны 6-р сард түүнийг гэрийн хорионоос нийслэл Нейпьидо хотод дахь нэг хүний шоронд шилжүүлжээ гэж Их Британий "[[Би Би Си]]" агентлаг мэдээллэв. 2023 оны 7-р сард Тайландын Гадаад хэргийн сайд Нейпьидо хотод хорионд буй хатагтай Аун Сан Су Чи-тай уулзсан тухай мэдэгдсэн байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Aung San Suu Kyi|Аун Сан Су Чи}} * {{DNB-Portal|11904286X}} * [https://web.archive.org/web/20110129051640/http://www.dassk.org/ Албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== {{Reflist}} [[Ангилал:Аун Сан Су Чи| ]] [[Ангилал:Мьянмарын гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Мьянмарын улс төрч]] [[Ангилал:Мьянмарын зохиолч]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Австралийн одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Йоханнесбургийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сөүлийн үндэсний их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Мьянмарчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] pdhvn06qr5kelsk1oyxa5c9qkhqr34v 0 26747 865326 854888 2026-08-06T21:12:39Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865326 wikitext text/x-wiki {{short description|Голдуу Афганистанд байдаг Перс хэлээр ярьдаг угсаатны бүлэг}} {{Инфобокс үндэстэн | group = Хазара<br />{{lang|fa|{{Nastaliq|هزاره}}}} | native_name = Азра<br />{{lang|haz|{{Nastaliq|آزره}}}} | image = Hazara schoolgirls in Bamyan, Afghanistan.jpg | caption = [[Бамиан]] дахь Хазара сургуулийн охид | population = 7 сая орчим<ref>{{Cite web |title=ENDURING AND OVERCOMING: THE STRUGGLE OF THE HAZARAS IN AFGHANISTAN |trans-title=Report of the Standing Committee on Foreign Affairs and International Development |url=https://www.ourcommons.ca/Content/Committee/441/FAAE/Reports/RP13256076/faaerp27/faaerp27-e.pdf |date=2024}}</ref> | region1 = {{flag|Афганистан}} | pop1 = {{circa|5–6 сая}} | ref1 = <ref>{{Cite web |title=ENDURING AND OVERCOMING: THE STRUGGLE OF THE HAZARAS IN AFGHANISTAN |trans-title=Report of the Standing Committee on Foreign Affairs and International Development |url=https://www.ourcommons.ca/Content/Committee/441/FAAE/Reports/RP13256076/faaerp27/faaerp27-e.pdf |date=2024}}</ref>{{efn|Хазаарчуудын нийт хүн ам ойролцоогоор 14 сая, Афганистанд 8-10 сая орчим нь оршин суудаг гэсэн тооцоо бий.<ref>{{Cite web |date=2024 |title=ENDURING AND OVERCOMING: THE STRUGGLE OF THE HAZARAS IN AFGHANISTAN |trans-title=Report of the Standing Committee on Foreign Affairs and International Development |url=https://www.ourcommons.ca/Content/Committee/441/FAAE/Reports/RP13256076/faaerp27/faaerp27-e.pdf}}</ref> Зарим эх сурвалжийн тооцоолсноор хазарууд [[Афганистаны хүн ам]]ын 20 орчим хувийг эзэлдэг.<ref>{{Cite web |title=Afghanistan: The Hazara dread {{!}} Lowy Institute |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/afghanistan-hazara-dread?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-05-07 |website=www.lowyinstitute.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-08-10 |title=Urgent Action Needed: Hazaras in Afghanistan Under Attack - United States Holocaust Memorial Museum |url=https://www.ushmm.org/genocide-prevention/blog/urgent-action-needed-hazaras-in-afghanistan-under-attack?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-05-07 |website=www.ushmm.org |language=en-US}}</ref><ref name="ngm">{{cite magazine |last=Ларсон |first=Мариса |date=2008-06-17 |title=Хазаарчууд |url=http://ngm.nationalgeographic.com/geopedia/Hazara_People |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302170049/http://ngm.nationalgeographic.com/geopedia/Hazara_People |archive-date=2008-03-02 |access-date=2025-05-07 |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]}}</ref><ref name="Iranica-Afghanistan">{{cite web |date=1983-12-15 |title=AFGHANISTAN iv. Ethnography |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-iv-ethnography |work=[[Louis Dupree (professor)|L. Dupree]] |publisher=Encyclopædia Iranica |edition=Online |location=Америкийн Нэгдсэн Улс}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Plight Of The Hazara: Afghanistan's Persecuted Minority {{!}} ShunCulture |url=https://shunculture.com/article/how-many-hazara-in-afghanistan?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-05-07 |website=shunculture.com}}</ref> Other sources claim up to 9 percent.<ref name="Khazeni-20032">{{cite encyclopedia |title=HAZĀRA |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |url=http://iranicaonline.org/articles/hazara-1 |access-date=2025-05-07 |date=2003-12-15 |last2=Monsutti |first2=Alessandro |last3=Kieffer |first3=Charles M. |first1=Arash |last1=Khazeni}}</ref><ref name="ngm2">{{cite magazine |last=Larson |first=Marisa |date=2008-06-17 |title=Hazara People |url=http://ngm.nationalgeographic.com/geopedia/Hazara_People |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302170049/http://ngm.nationalgeographic.com/geopedia/Hazara_People |archive-date=2008-03-02 |access-date=2025-05-07 |magazine=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]}}</ref><ref name="Iranica-Afghanistan2">{{cite web |date=1983-12-15 |title=AFGHANISTAN iv. Ethnography |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afghanistan-iv-ethnography |work=[[Louis Dupree (professor)|L. Dupree]] |publisher=Encyclopædia Iranica |quote=The Hazāra number about 1,000,000 [which makes up 9% of the total Afghan population of approximetaly 11 million in 1983], primarily highland agriculturalists; many work seasonally in Kabul and other urban centers. |edition=Online |location=Америкийн Нэгдсэн Улс}}</ref> [[1888-1893 оны Хазаарчуудын бослого|1888-1893 оны]] хооронд болсон Хазаарчуудын бослогын үеэр Хазара үндэстний хүн амын 60 гаруй хувь нь хоморголон устгагдаж, албадан нүүлгэн шилжүүлсэн. Үүний үр дүнд өвөг дээдсийнхээ газар нутгуудын нэлээд хэсгийг Хазара бусуудад алдаж, энэ газар нутгийг авч үлдвэл одоогийн эзэмшиж буй газар нутгаа бараг хоёр дахин нэмэгдүүлэх боломжтой байв.<ref name="دلجو-2013">{{cite book |last=دلجو |first=عباس |title=تاریخ باستانی هزاره‌ها |date=2013 |publisher=انتشارات امیری |isbn=978-9936-8015-0-9 |location=کابل}}</ref><ref>{{Cite web |title=Afghanistan: The Hazara dread {{!}} Lowy Institute |url=https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/afghanistan-hazara-dread?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-05-07 |website=www.lowyinstitute.org |language=en}}</ref>}} | region2 = {{flag|Пакистан}} | pop2 = {{circa|1 сая}} | ref2 = <ref>{{Cite journal|title=The migrant Hazara Shias of Pakistan and their social determinants for PTSD, mental disorders and life satisfaction|first1=Сара Ризви|last1=Жафри|first2=Сайд Мужтаба Хаснайн|last2=Надир|first3=Кайсар Халид|last3=Махмуд|first4=Сайда Хадижа|last4=Бурхан|date=2023-03-26|journal=Journal of Migration and Health|volume=7|pages=100166|doi=10.1016/j.jmh.2023.100166|pmid=36794096|pmc=9922968}}</ref> | region3 = {{flag|Иран}} | pop3 = 500,000 | ref3 = <ref name="W.I.Smyth">{{cite web|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-afghan-shiite-fighters-in-syria|title=Iran's Afghan Shiite Fighters in Syria|first=Phillip|last=Smyth|date=2014-06-03|publisher=The Washington Institute for Near East Policy|access-date=2025-05-07}}</ref> | region4 = {{flag|Европ}} | pop4 = 130,000 | ref4 = <ref>{{cite web|url=https://mobile.abc.net.au/news/2016-02-29/young-hazara-refugees-make-dangerous-journey-to-europe/7206420|title=Austria holds refugee talks as young Hazaras flee persecution to make 'dangerous' journey to Europe&nbsp;– ABC News (Australian Broadcasting Corporation)|date=2016-02-29|website=mobile.abc.net.au|access-date=2025-05-07}}</ref> | region5 = {{flag|Австрали}} | pop5 = 41,766 | ref5 = <ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/2021|title=Cultural Diversity|date=2021-08-10|website=Австралийн статистикийн товчоо|access-date=2025-05-07}}</ref> | region6 = {{flag|Турк}} | pop6 = 26,000 | ref6 = <ref>{{cite web|url=https://www.hazara.net/2014/06/afghan-hazara-refugees-seek-justice-in-turkey/|title=Afghan Hazara Refugees Seek Justice in Turkey|date=2014-06-03}}</ref> | region7 = {{flag|Индонез}} | pop7 = 3,800 | ref7 = <ref>{{citation |title=Afghan Hazaras' new life in Indonesia: Asylum-seeker community in West Java is large enough to easily man an eight-team Afghan football league |date=2014-03-21 |publisher=Al Jazeera |access-date=2025-05-07 |url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2014/03/afghan-hazaras-new-life-indonesia-201436121639956520.html}}</ref> | region8 = {{flag|Канад}} | pop8 = 3,580 | ref8 = <ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810035501&geocode=A000011124 | title=Тооллогын танилцуулга, 2021 оны хүн амын тооллого – Үндэс угсаа, соёлын үндэс – Канад – муж, нутаг дэвсгэр | date=2024-07-14}}</ref> | languages = {{hlist|'''[[Перс хэл]]'''<br />([[Дари хэл|Дари]], [[Хазараги]])}} | religions = {{hlist|'''[[Ислам]]'''<br />([[Шиит Ислам|Шиит]], [[Суннит Ислам]])}}<ref name="culturalorientation" /><ref name="شناسنامه الکترونیکی" /> | related = {{hlist|[[Аймак]], [[Узбекчүүд]], [, [[Монгол угсаатан]]}}<ref>{{Citation |last=Спулер |first=Б. |title=Аймак |date=2012-04-24 |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/aymak-SIM_0904?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=Aymak |publisher=Brill |language=en}}</ref><ref name="Haber-2012">{{Cite journal |last1=Хабер |first1=М |last2=Платт |first2=DE |last3=Ашрафиан Бонаб |first3=М |display-authors=etal |year=2012 |title=Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events |journal=PLOS ONE |volume=7 |issue=3 |pages=e34288 |bibcode=2012PLoSO...734288H |doi=10.1371/journal.pone.0034288 |pmc=3314501 |pmid=22470552 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|jstor = 23345249|title = Ethnic Brother or Artificial Namesake? The Construction of Tajik Identity in Afghanistan and Tajikistan|last1 = Брашер|first1 = Райан|journal = Беркли социологийн сэтгүүл|year = 2011|volume = 55|pages = 97–120}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bolaq.org/2020/09/sunni-hazaras-of-afghanistan/|title=Sunni Hazaras of Afghanistan|date=2020-09-17}}</ref><ref name="دلجو-2018">{{Cite book |last=دلجو |first=عباس |title=تاریخ باستانی هزاره‌ها |date=2018 |publisher=موسسه انتشارات مقصوی، کابل |isbn=978-9936-624-00-9 |location=کابل، افغانستان |pages=37, 167, 257}}</ref><ref name="Babur-1826b">{{Cite book |last=Babur |first=(Emperor of Hindustan) |url=https://books.google.com/books?id=9ztbAAAAQAAJ&q=turkoman+hazaras&pg=PA173 |title=Memoirs of Zehir-Ed-Din Muhammed Baber: Emperor of Hindustan |date=1826 |publisher=Лонгман, Рис, Орме, Браун, Грин |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Мартинес-Круз |first1=Бегонья |last2=Виталис |first2=Рено |last3=Сэгурэл |first3=Лауре |last4=Аустерлиц |first4=Фредерик |last5=Жорж |first5=Мириам |last6=Тери |first6=Сильвэйн |last7=Кинтана-Мурчи |first7=Люис |last8=Хэгай |first8=Татьяна |last9=Алдашев |first9=Алмаз |last10=Насырова |first10=Фируза |last11=Хейер |first11=Эвелин |date=2011 |title=In the heartland of Eurasia: the multilocus genetic landscape of Central Asian populations |journal=Хүний генетикийн Европын сэтгүүл |language=en |volume=19 |issue=2 |pages=216–223 |doi=10.1038/ejhg.2010.153 |pmid=20823912 |pmc=3025785 |issn=1476-5438|quote=Our study confirms the results of Li et al's study that cluster the Hazara population with Central Asian populations, rather than Mongolian populations, which is consistent with ethnological studies. Our results further extend these findings, as we show that the Hazaras are closer to Turkic-speaking populations from Central Asia than to East-Asian or Indo-Iranian populations.}}</ref><ref name="Chen-2019">{{Cite journal |last1=Чэнь |first1=Пөнью |last2=Аднан |first2=Атиф |last3=Раха |first3=Аллах |last4=Ван |first4=Мөнгэ |last5=Зоу|first5=Шин |last6=Мо |first6=Шяодань|last7=Хө |first7=Гуанлинь |date=2019-08-18 |title=Population background exploration and genetic distribution analysis of Pakistan Hazara via 23 autosomal STRs |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03014460.2019.1673483 |journal=Annals of Human Biology |language=en |volume=46 |issue=6 |pages=514–518 |doi=10.1080/03014460.2019.1673483 |issn=0301-4460 |pmid=31559868 |s2cid=203569169 |quote=Overall, we genotyped 25 forensic-related markers in 261 Quetta Hazara individuals and provided the first batch of 23-autosomal STRs for forensic genetics and population genetics research. 23-autosomal STRs included in Huaxia Platinum were polymorphic in the Hazara population and could be used as powerful tool for forensic investigations. Population genetic comparisons based on two datasets via PCA, MDS and phylogenetic relationship reconstruction consistently indicated that the Quetta Hazara in Pakistan shared significant genetic components with Central Asians, especially for Turkic-speaking populations.}}</ref><ref name="Temirkhanov"/><ref name="Bacon"/><ref name="bigenc">{{Webarchiv|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4727612 |wayback=20250507120920 |text="Хазарейцы • Большая российская энциклопедия - электронная версия" |archiv-bot=2026-02-28 12:45:14 InternetArchiveBot }}. bigenc.ru. Оросоор: ''"Упоминаются с 16 в. До 19 в. говорили на монг. языке."''</ref> | footnotes = }} '''Хазаарчууд, Хэзаарчууд''' <ref>Монгол хэлнээ урьд нь "Хазаар" гэж нэвтэрхий толины хуудасны бичигдэж байсан түүх байна. Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь III ботийн 56-р талын Афганистан улсын тухай өгүүлэлд Афганистанд 20 гаруй үндэстэн ястан суудгаас хүн амын 55 хувь нь афган буюу пүштүн, бусад нь тажик, узбек, хазаар, могол зэрэг үндэстэн болно гэж бичжээ.</ref> ({{lang-fa|هزاره}}, «[[мянган|мянга]]», [[Орос хэл|орос]]. ''Хазары'', [[Англи хэл|англ]]. ''Hazaras'') гэх [[ард түмэн|ястан]] өнөөгийн [[Афганистан]]ы төв хэсэг (Хазараджат) оршин суудаг нүүдэлчин ард. Перс хэлний " هَزَارْ‎, ''hâzâr''" гэдэг үг нь "Мянга" гэсэн утгатай үг. Нийт дэлхий дээр 5 -10 сая орчим хүн өөрсдийгөө хазаарчууд гэх бөгөөд үүнээс [[Афганистан|Афганистанд]] 4 600 000 орчим, [[Пакистан|Пакистанд]] 3,956,000, [[Австрали|Австралид]] 90,000, [[Их Британи|Их Британид]] 54,230, [[Канад|Канадад]] 36,376, [[Турк|Туркэд]] 33,320 хүн тус тус амьдарж байна. Хазаруудын олонхи нь [[Ислам|исламын]] шийт зарим нь суннит урсгалын шашинтай, цөөн тооны христийн шашинтай.<ref>{{Cite web|url=https://www.christianitytoday.com/news/2021/august/afghanistan-christians-taliban-sat-7-farsi-dari.html|title=Dari TV Host: Afghanistan Will Now See ‘Pure Christianity’|first=Jayson|last=Casper|website=News & Reporting}}</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.sat7uk.org/afghan-christians-among-those-at-risk-as-taliban-advance/|title=Afghan Christians among those at risk as Taliban advance » SAT-7 UK|date=August 2, 2021}}</ref><ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.missionfrontiers.org/issue/article/global-peoples-profiles|title=Global Peoples Profiles:: Hazara of Afghanistan and Deccanis of India|first=V. David|last=Garrison|website=www.missionfrontiers.org}}</ref> Орчин үеийн хазаарчууд [[Дари хэл|дари]] (перс гарлын хэл) хэлээр ярих бөгөөд мөн түүний нэг хэлбэр болох хазараги аялгуугаар ярьдаг. Тэдний үндсэн шашин шүтлэг нь лалын шашний шийт урсгал юм. Афганы Хазаруудыг Европ анх МЭ 463 оноос мэдэгдэж эхэлсэн түрэг гарлын Хазар улстай андуурах нь элбэг == Цахим холбоос == {{Commonscat|Hazara people|Хазара}} *[https://web.archive.org/web/20130510060748/http://www.wahdatnews.com/archives/973 A BRIEF INTRODUCTION OF HAZARA MONGOL] *[http://www.durlal.mn/forum/viewtopic.php?f=85&t=5123&sid=21d477099d68e5dc247d6078172cd572]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://tribune.com.pk/story/267225/who-are-the-hazara/ Who are the Hazara?] *[http://www.anusha.com/hazaras.htm What about the Hazara of Central Afghanistan?]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.iranicaonline.org/articles/hazara-1 Hazara] *[https://web.archive.org/web/20160305005648/http://www.shiachat.com/forum/topic/235031373-hazaras/] *[https://books.google.mn/books?id=3E_0H6dEvfQC&pg=PA308&lpg=PA308&dq=Hazara+from+Pakistan+and+Uyghur+from+Xinjiang&source=bl&ots=trf3a3TWdt&sig=bSEAFX6pM98fnkOgvh7VyAn7zQQ&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "Genetics: Analysis of Genes and Genomes" Daniel L. Hartl, Elizabeth W. Jones] *[http://www.encyclopedia.com/searchresults.aspx?q=hazara] *[https://answers.yahoo.com/search/search_result?p=hazara&fr=uh3_answers_web_gs] ==Эх сурвалж== {{Reflist}} [[Ангилал:Хазара| ]] [[Ангилал:Ази дахь угсаатан]] [[Ангилал:Афганистан дахь угсаатан]] [[Ангилал:Иран хэлт угсаатан]] [[Ангилал:Пакистан дахь угсаатан]] 3js10wyf5oo4z15tx3mz2y2979h98vw 0 28623 865206 854215 2026-08-06T14:14:51Z Enkhsaihan2005 64429 865206 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Жорж Сорос | зураг = George Soros 47th Munich Security Conference 2011 crop.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | төрсөн_огноо = [[1930]] оны [[8 сарын 12]] | төрсөн_газар = [[Унгар]] улс, [[Будапешт]] хот | боловсрол = [[Лондоны эдийн засгийн сургууль]] | ажил_мэргэжил = [[Соросын сан]], [[Нээлттэй нийгэм хүрээлэн]]гийн тэргүүн , [[Квантум сан]]гийн зөвлөх үүсгэн байгуулагч | ажилд_авагч = Соросын сан , Нээлттэй нийгэм хүрээлэн | хөрөнгө = {{gain}}20 тэрбум ам.доллар <small>(2012 оы 3 сарын байдлаар)</small> | эхнэр_(нөхөр) = 2 удаа салсан (Аннализ Уитшак болон Сьюзан Уэбэр Сорос) | хүүхэд = Роберт, Андреа, Жонатан, Александр, Грегори | вэбсайт = {{url|http://georgesoros.com/}} }} '''Жорж Сорос '''({{lang-hu|Soros György}}, дуудлага ''Шорош Дъёрдь'', жинхэнэ нэр '''Шварц Дъёрдь''' ({{lang-hu|Schwartz György}}), 1930 оны 8-р сарын 12-нд төрсөн) нь [[АНУ]]-ын валютын арилжаа, хувьцааны арилжаа, бизнесмен, хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа, улс төрийн үйл ажиллагаанд тус тус оролцогч бөгөөд "Форбс" сэтгүүлээс 29 дэхь тэрбумтан гэж тодорхойлогддог бөгөөд 11 тэрбум ам долларын хөрөнгөтэй. 1979 оноос хойш нийт 32 тэрбум ам доллар хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаанд хандивлан зарцуулсан байна. ==Намтар== Жорж Сорос нь [[Унгар]]ын хаант улсын [[Будапешт]] хотод [[1930]] оны [[8-р сар]]ын [[12-нд]] [[Еврей]] гэр бүлд төржээ. Түүний эх Элизабет нь үйл ажиллагаа нь цэцэглэж буй торгоны дэлгүүрийг эзэмшдэг гэр бүлээс гаралтай. Түүний эцэг Тивадор Сорос (1893-1968) нь өмгөөлөгч, [[эсперанто]] хэлний орчуулагч байжээ. Тэрээр Пол Сорос (1926-2013) гэдэг ахтай байсан. Эцэг Тивадор [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ны үед шоронд хоригдож байгаад [[Орос]]оос зугатан гарч, өмнө нь [[Будапешт]]эд байсан гэр бүлтэйгээ нийлсэн юм. Гэр бүлийнхэн [[Фашизм]]ын түрэмгийллээс болгоомжилж [[1936]] онд овгоо Сорос болгож өөрчилжээ. [[Унгар]]чууд Шварц, Сорос хоёрыг Шорош хэмээн адилаар дуудна гэдгийг мөн бодолцсон байна. Уг нь бол Сорос нь монголоор халин нисэхүй гэсэн үг ажээ. Даян дэлхийн хэл гагцхүү [[эсперанто]] болно, бүх [[үндэстэн]] угсаатны оронд нийт [[хүн төрөлхтөн]]ий ганцхан [[эсперанто]] гэдэг үндэстэн үүснэ гэдэгт итгэдэг, мөрөөдөмтгий эцэг нь л ийм нэрийг сонгож авсан байна. Хавчлага гадуурхлыг хангалттай амсаж, хэрэв олон үндэстэн ястан байдаггүйсэн бол яалаа гэж энэ бүхэн тохиох билээ гэж [[еврей]]чүүд бодох нь аргагүй бөгөөд, эсперанто хэлийг зохиогч [[Л.Л.Заменхоф]] ч [[Польш]]ийн еврей хүн юм. Энэхүү даян дэлхийн, даяарчлалын үзэл санаа Сорост ихээхэн хэмжээгээр нөлөөлсөн. Тэр дэлхийн хэмжээний баян болох зоригтой зорилт дэвшүүлж, санасандаа хүрсэн. Өдгөө дэлхийн хэмжээнд ардчиллыг бэхжүүлэх талаар тэмцэж яваа нэгэн. Тэдний гэр бүлийнхэн [[1936]] онд еврей овгоо өөрчлөн Сорос хэмээх [[Унгар]] овогтой болсон. Улмаар [[дэлхийн II дайн]]ы дараа Соросын гэр бүлийнхэн болзошгvй хэлмэгдүүлэлтээс зугтан хуурамч бичиг баримтаар [[Англи]]д цагаачилжээ. Залуу Жорж [[Лондон]]ы эдийн засгийн сургуульд 1947 онд элсээд гурван жил амжилттай суран төгсгөв. Түүнд лекц уншдаг байсан [[Австри]] гаралтай '''Карл Поппер''' гэж гүн ухааны багшийгаа шимтэн сонсдог байсан бөгөөд хожим нь үзэл санааг нь өвлөн авсан юм. Сургуулиа төгссөний дараа Жорж Сорос жижиг барааны vйлдвэрт ажилд орсон боловч хэзээ нэгэн цагт банкинд ажиллах хүслээ орхиогүй аж. Тууштай эрсннй эцэст Ж.Сорос "Singer & Fried lander" компанид ажилд оржээ. Түүний ажилладаг салбарын хажууханд бирж байрладаг байсан нь банкинд ажиллахыг мөрөөддөг Жоржид бурханы өгсөн бэлэг гэлтэй. Улмаар биржийн ажлыг ашиглаж тодорхой ойлголттой болсон тэрбээр [[1956]] оноос санхүүгийн салбарт ажиллаж эхлэв. Тэрбээр өөрийн найз Майер-ийн эцгийн урилгаар [[АНУ]]-д ирлээ. Энд ирээд Жорж олон улсын [[арбитраж]]ийн ажил хийх болов. Энэ нь нэг оронд vнэт цаас худалдаж аваад нөгөө улсад зарах. Харин Сорос ажлын шинэ арга барил нээж түүнийгээ дотоодын [[арбитраж]] гэж нэрлэв. Энэ нь үнэт цаас, хувьцааг бие биеэс нь тусад нь зарахыг хэлж байгаа юм. Гэтэл 1963 онд тухайн үеийн АНУ-ын Ерєнхийлєгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди]] гадаадын хөрөнгө оруулагчдын татварыг нэмсэн нь Жорж Соросын бизнесийг дампууралд хvргэжээ. Гэсэн ч тэрбээр бууж єгсєнгүй [[1970]] онд "[[Квантум]]" хэмээх аварга компанийг авъяаслаг бизнесмен Жим Рожерстой хамтран байгуулав. Энэ удаад Сорос [[АНУ]]-ын засаг захиргааны эсрэг суурьтай хөдлөв. Улс төрийн учир шалтгаанаар зарим улс орныг АНУ дарамталж буйг эсэргүүцэн, тэр улсад хөрөнгө оруулалт хийж байв. Хориг арга хэмжээнд орсноос болж хөрөнгө оруулалтын гачаалд автсан тэдгээр орнуудаас Сорос асар их ашиг олов. [[1990]]-ээд оны дунд үе гэхэд "Квантум" -ын цэвэр орлого арван тэрбум ам.долларт хүрсэн байсан юм. Өөрөөр хэлбэл анх байгуулахдаа оруулж байсан нэг доллар бүр нь єнєєдєр 5.5 мянган ам.доллар болж өссөн гэсэн үг юм. "Английн банкийг эвдсэн хүн" гэж Жорж Соросыг [[1992]] оны [[есдүгээр сар]]ын 16-ны өдрөөс хойш дэлхий дахин ийнхүү нэрлэх болсон. Энэ өдрийг "хар лхавга гараг" ч гэдэг. Английн [[фунт]]ын ханшийг эрс унагаах зорилгоор түүний хийсэн ажиллагаа амжилтад хүрч олон улсын үнэт цаасны зах зээл дээр [[фунт стерлинг]]ийн ханш даруй 12 хувиар буурч харин Жорж Сорос ганцхан өдрийн дотор тэрбум гаруй ам.доллар олсон юм. Ж.Сорос 1997 оңд Ази-Номхон далайн бүс нутгийн [[Малайз]], [[Индонез]], [[Сингапур]], [[Филиппин]] зэрэг улсуудын үндэсний валютын эерэг дайралт хийсэн нь амжилттай болов. Түүний энэхүү хайр найргvй, цэвэр орлогын төлөөх ажиллагаанаас болж дээрх орнуудын эдийн засаг хямралд орж, хөгжил нь 10-15 жилээр ухарсан гэж үздэг. Тэрбээр өөрийн дараачийн золиосоор [[Хятад]]ыг сонгосон ч тус улсын чадварлаг мэргэжилтнүүд энэ дайралтыг нь няцааж чадсан юм. Энэ бүх шуугианы дараа тэрбумтны амьдралд "хар vе" эхэллээ. Улмаар тэрбээр санхүүгиин үйл ажиллагаагаа орхин буяны ажиллагаанд ханцуй шамлан оржээ. "Business Week" сэтгүүлийн мэдээлснээр Жорж Сорос нийтдээ таван тэрбум ам.долларыг буяны ажиллагаанд зарцуулсан бєгєєд одоо ч зарцуулсаар байгаа юм. Хэдэн тэрбумын хөрөнгөтөй энэ хүн өөрийн боловсруулсан онолын ачаар ийм их мөнгө хийсэн гэдэг. Энэ онолын нууц нь гэвэл, хүмүүс [[үнэт цаас]] зарах, худалдан авах шийдвэрийг ирээдүйд үнэ нь өснө гэсэн найдлагатайгаар хийдэг. Гэтэл найдлага гэдэг хvний сэтгэл санаанаас шалтгаалдаг тул сэтгэл санаанд нь мэдээллийн тусламжтайгаар нөлөөлөх хэрэгтэй. Ямар нэгэн орны үндэсний [[валют]]ын ханшийг уналтад оруулъя гэвэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан цохилт өгч, санүүvгийн зах зээл дээрх үнэт цаасны наймаачидтай хавсран цохилтоо улам хатуу ширүүн болгох. Жорж Сорос өөрийн боловсруулсан энэхүү онолын дагуу ажиллаж хөрөнгөө өсгөсөн. Ж.Соросын амжилтын гол үндсийг хоёр хувилбараар тайлбарладаг. Нэг дэх нь Ж.Сорос санхүүгийн ертөнцийг мэдрэх мэдрэмжээр онцгой авьяастай хvн. Харин хоёр дахь хувилбараар бол Жорж Сорос дэлхийн [[улс төр]], санхүү, тагнуулын хүрээнийхний томоохон хүмүүсээс өөртөө хэрэгтэй мэдээллийг авч чаддаг байдаг гэдэг. Үүгээр ч зогсохгүй түүнийг олон улсын эдийн засгийг барьж байдаг [[Их Британи]], [[Швейцар]], [[АНУ]]-д байрлах хүчирхэг бүлэг хүмүүсийн санхүүгийн төслийг хэрэгжүүлдэг хөлсний менежер гэх нь ч бий. [[Парис]]ын шүүх 2002 онд Жорж Соросыг орлого олох зорилгоор улсын нууц мэдээллийг худалдаж авсан гэж буруутган 2,2 сая [[евро]] төлөх торгууль ногдуулсан юм. Шүүхийн үзснээр тэрбумтан нууц мэдээллийн ачаар [[Франц]]ын "Societe Generale" банкны хувьцаанаас хоёр сая ам.долларын ашиг олсон аж. Жорж Сорос "[[Нээлттэй нийгэмлэг]]" («Open Society Fund») анхны буяны сангаа [[1979]] онд [[АНУ]]-д нээсэн. Өнөөдөр тэрбээр жил бүр ойролцоогоор 300 сая ам.долларыг энэ сангийнхаа үйл ажиллагаанд зарцуулж байна. "Нээлттэй нийгэмлэг" олон салбарт үйл ажиллагаа явуулдгаас хамгийн өргөн хvрээтэй нь [[хар тамхи]]йг хууль ёсны болгож, [[марихуан]], [[метадон]]ыг эмнэлэгт хэрэглэхийн төлөөх тэмцэл юм. Одоогоор дэлхийн 25 оронд түүний буяны сангууд ажилладаг. Жорж Сорос өөрийн амжилтын нууцаа ч бусдаас нуудаггvй. Тэрбээр [["Санхүүгийн Алхими"]], "[[Сорос Соросын тухай]]", "[[Дэлхийн капитализмын хямрал"]], "[[Нээлттэй нийгэм аюулд]]" зэрэг номнуудыг бичжээ. 2008 оны өөрийнхөө номондоо Сорос “[[Супер хөөс]]” гэдгийг тайлбарлаж сүүлийн 25 жилийн турш бий болсон энэ хөөс хагарахад бэлэн болсон байсныг дурьдаж байжээ. Энэ бол түүний бичсэн 3 дахь ном бөгөөд гаймшгийн талаар: Би гамшигийг үргэлж өмнө нь хэлж байсан, анх [[1987]] оны “Санхүүгийн Алхими” гэдэг номондоо, дараа нь [[1998]] онд “Глобалчлагдсан каптлизмын хямрал” номондоо, одоо энэ номондоо, нийт 3 удаа бичлээ, үнэхээр гамшиг ирсэн байна. Тэрээр өөрийнхөө амжилтын нууцыг хэлэхдээ би хэзээ буруу таамаглал дэвшүүлж байгаагаа мэдэрч чаддаг гэжээ. Би баян байгаа нь би буруу үеүдийг мэдэрч чаддагт байдаг. Миний амжилт бол алдаануудаа таньж чадсанд байдаг юм. Алдаа гаргасан үед миний ар нуруу их чилж өвддөг юм. Алдаа гаргасан үедээ тэмцэх эсвэл зугтах гэсэн сонголт байдаг. Тэмцэж чадсан үед нурууны минь өвчин өөрөө үгүй болдог гэжээ. 2019 оны 9 дүгээр сарын байдлаар Ж.Сорос хандивласан хөрөнгө 32 тэрбум ам.долларт хүржээ. {{DEFAULTSORT:Сорос, Жорж}} [[Ангилал:Банкир]] [[Ангилал:Дамлан худалдаалагч]] [[Ангилал:Хөрөнгө оруулагч]] [[Ангилал:Биржийн маклер]] [[Ангилал:Меценат]] [[Ангилал:Шүүмжлэлийн рационалист]] [[Ангилал:Диваажингийн баримт бичиг]] [[Ангилал:Бранимир гүнгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Литвын их ван Гедиминасын одон шагналтан]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Украины Эрх чөлөөний одон шагналтан]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Москвагийн Олон Улсын Харилцааны Улсын Хүрээлэнгийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Британийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Украины Шинжлэх Ухааны Үндэсний Академийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ дахь Унгарын цагаач]] [[Ангилал:Эсперанточ]] [[Ангилал:АНУ-ын хүн]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] gfxs01uyy4t9iit9xtl1y43t7jpk2ga 0 30976 865254 824743 2026-08-06T14:29:04Z Enkhsaihan2005 64429 865254 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Пап | Mongolian name = Францис |image = Franciscus in 2015.jpg |caption = Гэгээн хутагт, Пап Францис | honorific-prefix = Ромын Пап |birth_name = Хорхе Марио Берголио |ordination = 1969 оны 12 сарын 13 |ordained_by = Рамон Хосе Кастеллано |consecration = 1992 оны 6 сарын 27 |consecrated_by = Антонио Куаррачино |cardinal = 2001 оны 2 сарын 21 |created_cardinal_by = [[II Иохан Паул]] |term_start = 2013 оны 03 сарын 13 |term_end = 2025 оны 4 сарын 21 ({{Age in years and days|2013|03|13|2025|4|21}}) |predecessor = [[XVI Бенедикт]] |successor = [[XIV Лео]] |nationality = Аргентин |birth_date = 1936 оны 12 сарын 17 |birthplace = [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентин]] |Parents = Марио Хосе Берголио, Режина Мариа Берголио(Сивори) |residence = Элч нарын ордон (de jure), Гэгээн Мартагийн өргөө (de facto) |signature = FirmaPapaFrancisco.svg |coat_of_arms = Insigne Francisci.svg |deathdate={{death date and age|df=yes|2025|4|21|1936|12|17}}|deathplace=[[Гэгээн Мартагийн өргөө]], [[Ватикан хот]]}} '''Францис''' ([[Латин хэл|латин]]. ''Franciscus'', итал. ''Francesco''), сонгогдохоос өмнө -Хо́рхе Ма́рио Берго́лио ([[Испани хэл|испан]]. ''Jorge Mario Bergoglio''; 1936 оны 12-р сарын 17-нд [[Аргентин]]<nowiki/>ы [[Буэнос-Айрес]] хотод төрсөн - 2025 оны 04 сарын 21-ны өдөр Ватикан хотын Гэгээн Мартагийн өргөөд таалал төгссөн) нь [[Католик шашин|Католик шашны]] 266 дахь Пап(2013 оны 3 сарын 13 - 2025 оны 4 сарын 21) юм. Пап Францисын өвөг дээдэс [[Итали]]ас [[Аргентин]]д цагаачилж ирсэн гэдэг. Эцэг төмөр замчин Марио Жузеппэ Берголио, эх Режина Мариа Сивори нарын таван хүүхдийн нэг болон [[1936]] оны [[12 сарын 17]]-нд [[Аргентин]] улсын [[Буэнос-Айрес]] хотод төржээ. Төрөхөд нь өгсөн нэр нь '''Хорхе Марио Берголио''' ({{lang-es|Jorge Mario Bergoglio}}). Залуу Берголио хэдэн жил [[хими|хими технологич]] мэргэжлээр ажиллаж байв. 1969 онд [[Католик шашин|католик шашны]] санваартны хэргэм хүртэж, 1973-1979 онд Аргентины [[Есүсийн Нийгэмлэг|Есүсийн Нийгэмлэгийн]] мужийн тэргүүн болж байв. 1998 он буюу 62 насандаа Буэнос-Айресын тэргүүн хамба лам болжээ. 2013 оны 2-р сарын 28-д Пап [[XVI Бенедикт]] сэнтийгээс бууж, сарын дараа 3-р сарын 13-аас 76 настай Берголио Ромын шинэ Папаар сонгогдож, Францис хэмээх алдрыг хүртсэн. 741 оны Сирийн [[III Григорий]]гоос хойш буюу мянгаад жилийн дараа [[Европ]] бус өөр тивээс сонгогдсон Пап, мөн [[Өмнөд Америк]]<nowiki/>аас гаралтай анхны Пап болсон. ==Бага нас== Хорхе Марио Берголио 1936 оны 12-р сарын 17-нд Буэнос Айрес хотын зэргэлдээ суурин болох Флорест 5 хүүхэдтэй айлын отгон хүү нь болж мэндэлсэн. Түүний эцэг Марио Берголио нь Италийн Пиемон нутгаас гаралтай [[Өмнөд Америк]]<nowiki/>т цагаачилж ирсэн ба нягтлан бодогч байв. Эх Режина Сивори нь мөн умард Италиас гаралтай ажээ. Марио Хосегийн гэр бүл 1929 онд [[Бенито Муссолини|Бенито Муссолинигийн]] [[фашист]] дэглэмээс зугтаж, Аргентин руу цагаачилсан ажээ. Хорхе Марио Берголио 6-р ангиасаа Буэнос Айрес хот дахь Дон Боскогийн мэргэжлийн сургалттай дунд сургуульд элсэн суралцаж, хими технологич мэргэжлийн дипломтой төгсчээ. Багаасаа өвддөг байсан уушгины өвчин нь хүндэрч, 21 настайдаа мэс засал хийлгэж өрөөсөн уушгиа авахуулжээ. Берголио залуу байхдаа Сан Лоренцо де Алмагро хөлбөмбөгийн багийг хөгжөөн дэмждэг байсан. Хорхе Марио мөн танго бүжиг болон Латин Америкийн уламжлалт бүжиг болох [[милонга]]<nowiki/>д дуртай гэнэ. ==Папын сэнтийд залрахаас өмнөх замнал (1958-2013)== Пап Францис өөрийн санваартан болох дуудлагаа Аргентины Хаврын баярын үер анх олж сонсчээ. Тэрээр наманчлал хийхээр сүм рүү алхаж байхдаа санваартан болох дуудлага хүлээн авсан байна. Хорхе Марио Берголио Буэнос Айрес хотын шашны их хүрээний "Язгуур гэм нүгэлгүй үр тогтолт" семинарт суралцаж төгсөөд, улмаар 3 жилийн дараа буюу 1958 оны 3 сарын 11-нд Есүсийн Нийгэмлэг буюу Есүитэд элсэх хүсэлт гаргаж, Чили улсын [[Сантьяго]] хотод хүмүүнлэгийн ухаанаар суралцаж 1960 оны 3 сарын 12-нд тус нийгэмлэгт элсжээ. Хорхе Марио 1960 онд Сан Хосегийн Максимо Коллежид суралцаж, философийн эрдмийн зэрэг хүртжээ. Үүний дараа 1964-1965 онд "Язгуурын гэм нүгэлгүй үр тогтолт" коллеж болон Санта Фе хотын дунд сургуульд уран зохиол, сэтгэл судлалын багшаар ажилласан. 1969 оны 12 сарын 13-нд санваартны хэргэмтэй болсон. Сан Мигелийн Философи, Шашин судлалын факультетад үргэлжлүүлэн сурч, тус факультетаддаа шашин судлалын профессороор ажиллав. 1973 оны 7-р сарын 31-нд Есүит нийгэмлэгийн Аргентин дахь бүсийн удирдагчаар томилогдсон. 1980 оноос Сан Мигелийн Философи, Шашин Судлалын факультетийн ректороор томилогдож 1986 он хүртэл ажилласан. [[Файл:Visit of Pope Francis to Kazakhstan-3.jpg|thumb|312x312px|Ромын Пап хамба лам Казахстанд. 2022 он.]] 1986 онд ректорын ажлаа хүлээлгэж өгснийхөө дараа Германы [[Франкфурт]] хот руу явж, тэндээ Гэгээн Жоржийн Философи, Шашин судлалын сургуульд судалгааны ажил хийжээ. 1992 онд Есүит нийгэмлэгийн удирдлагуудын зүгээс Берголиогийн үзэл бодол, шашин судлалын арга барил нь тэдэнтэй зөрчилдөж байна гэж үзэж, түүнийг Есүит нийгэмлэгийн байранд амьдрахыг нь хоригложээ. Үүнээс хойш Ромын Папын сэнтийд залрах хүртлээ тэр нийгэмлэгээсээ хол хөндий байдалд амьдрах болсон байна. ===Буэнос Айрес хотын дэд хамба=== 1992 оны 6-р сарын 27-нд Кардинал Антонио Куаррачино түүнийг Буэнос Айрес хотын дэд хамба, Аукагийн өргөмжит хамбаар томилжээ. Хорхе Марио Берголио хамба ламын хэргэм хүртэхдээ [[Вулгат|Ариун Библийн]] [[Матай]] номны 9:9-13 эшлэлийг өөрийн уриа үгээр сонгосон. Латин хэлээр Miserando atque eligando буюу "Өршөөл нигүүлслээр сонгогдсон" гэсэн утгатай үг юм. 1998 оны 2-р сарын 28-нд Кардинал Антониог нас барсны дараа Хорхе Марио Берголио Буэнос Айрес шашны их хүрээний тэргүүн хамба лам болсон. Тэргүүн хамба лам болсныхоо дараа тэр шашны хүрээний сүм хийдүүдэд бүтцийн өөрчлөлт хийж, олон улсын болон улсын банкин дахь сүмийн дансыг цэгцэлж, гэр бүл салалтыг зохицуулах комисс байгуулжээ. 2005 онд Берголио Аргентины Хамба лам нарын Зөвлөлийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон 2008 он хүртэл тус албыг хашсан. Аргентины Католик хамба лам нарын Зөвлөлийн тэргүүнээр ажиллаж байхдаа тэрээр ард түмнээсээ Бохир Дайны үед тэднийг хамгаалж чадаагүй хэмээн уучлалт гуйж байв. 2011 онд 75 нас хүрсэн учир Ромын Пап [[XVI Бенедикт]] түүнийг Буэнос Айресийн тэргүүн хамба ламын албанаас чөлөөлсөн боловч залгамжлах санваартан томилогдоогүй тул үргэлжлүүлэн ажилласаар байжээ. ===Кардиналаар томилогдсон нь (2001-2013)=== 2001 оны 2-р сарын 21-нд Ромын Пап [[II Иоанн Павел]] Буэнос Айресын тэргүүн хамба лам Хорхе Марио Берголиог кардиналаар томилов. Кардиналаар томилогдсоны дараа түүнд [[Ромын Куриа|Ромын Куриагаас]] удирдах түвшний 5 албан тушаалыг хариуцуулжээ. 2005 онд Ромын Пап [[II Иоанн Павел]] нас барахад шинэ Ромын Папыг сонгох [[Ватиканы нууц зөвлөгөөн|Ватиканы нууц зөвлөгөөнд]] оролцож, кардинал Иосеф Ратцингерийн дараах хамгийн олон санал авсан кардинал болж байсан. Түүний оролцсон анхны нууц зөвлөгөөнөөр Германы кардинал Иосеф Ратцингер буюу [[XVI Бенедикт]] сонгогдов. 2013 оны 3-р сарын 13-нд Ромын Папаар сонгогдож '''Францис''' (латин. Franciscus) гэж нэр авсан. Энэ нь Ассиси нутгийн Францис гэгээнтнийг хүндэтгэн авсан нэр ажээ. 2013 оны 3-р сарын 19-нд албан ёсоор Папын сэнтийд заларсан байна. ==Пап Францисын шашны шинэтгэл, үзэл санаа== ===Пап Францисын Христийн шашны бусад урсгалуудад хандах хандлага, сүмийн зохион байгуулалтын шинэчлэлт=== Пап Францис Ла Стампа сонинд өгсөн ярилцлагадаа Христийн шашны урсгалуудыг нэгэн алил авч үзэж, эв нэгдлийг бэхжүүлэх нь чухал гэдгийг онцолж байсан. <ref> Андреа Торниелли, "Пап Францисын шашны үзэл номлол", Ватикан Инсайдер, 2015 оны 9 сарын 27</ref>Хорхе Марио Берголио католик шашны тэргүүн болсныхоо дараа шашны номлол сургаалаа зөрчсөн санваартнуудын гэмт үйлдэл болон авлигатай тэмцэнэ гэдгээ мэдэгдэж зарим нэг ажлууд хийж эхэлжээ. Тухайлбал түүнийг АНУ-д айлчлах үеэр католик санваартны хүчингийн хэрэг олны анхаарлыг татаж байсныг Гардиан сонинд бичиж байсан<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2015/sep/10/pope-francis-us-visit-catholic-sex-abuse Католик сүм дэх хүчингийн хэргүүд нь Ромын Папын АНУ дахь айлчлалыг сүүдэртүүлэв, 2015-12-10, Гардиан сонин]</ref> бөгөөд тэрээр "Насанд хүрээгүйчүүдийг хамгаалах Папын зөвлөл"-ийг байгуулсан. Берголио 1000 гаруй жилийн турш бие биенээсээ тусгаарлагдаад байсан Үнэн Алдартны сүмийн патриархтай уулзалт хийсэн нь түүхэн үйл явдал болсон. 2016 оны 2-р сарын 12-нд Пап Францис Куба улсын [[Хавана]] хотын нисэх онгоцны буудалд Москвагийн Үнэн алдартны хамба Патриарх Кирилтэй уулзаж, хамтарсан Тунхаглал гаргав. 1054 оноос хойш Католик ба Үнэн алдартны сүмийн тэргүүнүүд уулзаж байгаагүй.<ref>Алтон Ж. Пеловский, "Дорнын ахан дүүс, Колумбиа, х. 20-23 (2013, 5 сар) </ref>2016 оны 10-р сарын 31-нд Пап Францис Лютерийн урсгал Католик шашнаас тусгаарласны 500 жилийн ойг угтсан мөргөлийг Швед Улсын Лунд хотын цогчин дуганд удирдсан байна.<ref>Силвиа Паггиоли, Пап Өрнийн Христ итгэлийг хуваасан Шинэчлэгдсэн Чуулганы ойд оролцлоо, Нэшнл Католик Режистер цахим сэтгүүл, 2016 оны 10 сарын 29</ref> “Бурхан хэнийг ч ялгалгүй, болзолгүй хайрладаг” хэмээгээд ижил хүйстнүүдийг ялгаварлан гадуурхахгүй байхыг уриаллаа. Ромын Пап Францис 2022 оны 9-р сарын 14-нд ислам шашинт [[Казахстан]]<nowiki/>д айлчилж олон улсын шашны хуралд оролцсон байна. 2023 оны 8-р сарын 31-нээс 9-р сарын 4-ний хооронд [[Монгол Улс|Монгол Улсад]] төрийн айлчлал хийсэн. == Пап Францисын гадаад айлчлалууд == * Бразил (2013.07 сар); * Израиль, Иордани (2014.05 сар); * Өмнөд Солонгос (2014.08 сар); * Албани (2014.09 сар); * Франц (2014.11 сар); * Түрк (2014.11 сар); * Шри-Ланк, Филиппины (2015.01 сар); * Босни, Герцеговин (2015.06 сар, Сараево); * Эквадор, Боливи, Парагвай (2015.07 сар); * Куба, АНУ (2015.09 сар); * Төв Африк, Кени, Уганда (2015.11 сар); * Куба, Мексик (2016.02 сар); * Лесбос арал, Грек (2016.04 сар). * Армени (2016.06 сар). * Польш (2016.07 сар). * Гүрж, Азербайжан (2016.09 сар). * Швец (2016.10 сар). * Египет (2017.04 сар). * Португал, Фатима (2017.05 сар) * Колумби (2017.09 сар) * Мьянма, Бангладеш (2017.11 сар) * Чили, Перу (2018.01 сар) * Швейцар (2018.06 сар) * Ирланд (2018.08 сар) * Литв, Латви, Эстони (2018.09 сар) * Панам (2019.01 сар) * Арабын Нэгдсэн Эмират(2019.02 сар) * Марокко (2019.03 сар) * Болгар, Умард Македони (2019.05 сар) * Румын (2019.06 сар) * Мозамбик, Мадагаскар, Маврик (2019.09 сар) * Таиланд, Япон (2019.11 сар) * Ирак (2021.03 сар) * Унгар, Словак (2021.09 сар) * БНКипр улс, Грек (2021.12 сар) * БНКазахстан улс (2022.09 сар) * [[Монгол]] Улс (2023.09 сар) ==Эшлэл== {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө = [[XVI Бенедикт]] |албан_тушаал = 266 дахь [[Ромын пап]] |он = 2013-2025 |дараа = [[XIV Лео]] }} {{end}} {{Ромын пап}} [[Ангилал:Францис| ]] [[Ангилал:Пап]] [[Ангилал:21-р зууны кардинал]] [[Ангилал:20-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:21-р зууны Ромын Католик шашны хамба]] [[Ангилал:Тэргүүн хамба]] [[Ангилал:Аргентин-Ариун Сэнтийн харилцаа]] [[Ангилал:Ректор]] [[Ангилал:Спортын байгууллагын хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Ватиканы иргэн]] [[Ангилал:Аргентины хүн]] [[Ангилал:Италичууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] lr1e6olc0h69kc8209ah9rcjs0pdzr1 0 31579 865328 702155 2026-08-06T21:34:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865328 wikitext text/x-wiki '''Хатагин''' гэдэг нь хаадын буюу "хаад эзэн" гэсэн утгатай монгол үгээс бүтсэн гэж үзэж болно. Монголчуудын эртний хамгийн том овгуудын нэг бол Хатагин овог ба тус овгийн гарал үүслийг тайлбарлахдаа: «Тэнгэрээс шар гэрэл гараад [[Алун Гуа]] ээжийн хэвлийг илж, хөл хүнд болсноор [[Буха Хатаги]], [[Бухад салжу]], [[Бодончар|Бодончар мунхаг]] төрдөг. Тэд бол яг тэнгэрээс заяатай гурван хүү нь юм.» [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]нд тэнгэр язгууртай гэж онцолж хэлсэн байдаг.<ref>{{Webarchiv|url=http://forum.asuult.net/viewtopic.php?t=192053 |wayback=20190824032628 |text=asuult.net: ''Хатагин ,Салжууд аймаг (Катаган,Салджиуты)'' |archiv-bot=2026-08-06 21:34:26 InternetArchiveBot }}, Б.Төгсжаргал: нийтэлсэн 2010-11-30</ref> Одоогоор Хатагин овогтон [[Монгол улс]]ын зүүн хэсэг болох [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]], [[Дорнод аймаг|Дорнод]] аймгуудад олноор тархан суурьшсан байдаг ба мөн [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]], [[Архангай аймаг|Архангай]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Орхон аймаг|Орхон]] аймагт цөөн тооны хатагин овогтнууд буй. Хатагин овгийн их наадам гэж болдог ба энэ баяр наадмыг Дорнод аймгийн Матад сумын нутгийн зөвлөлийн дарга, үндэсний номын сангийн захирал, доктор профессор, хатагин овогт [[Готовын Аким]]ын санаачлагаар 2009 оны есдүгээр сарын 9-өөс эхлэн жил бүр уламжлал болгон хийж байгаа юм. == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Монгол овог аймаг]] 8bl2s72fk0l86sbnsiblajupko9tzxs 0 33766 865391 857694 2026-08-07T07:31:24Z Enkhsaihan2005 64429 865391 wikitext text/x-wiki {{Short description|Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | image_skyline = Varna-Collage-TB.jpg | imagesize = 275 | image_caption = | image_flag = Знаме на Варна, България.svg | image_shield = Герб на Варна, България.svg | nicknames = Далайн нийслэл<br />Зуны нийслэл | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Хар тэнгис | pushpin_relief = 1 | pushpin_map_caption = Болгар дахь Варна хотын байршил | coordinates = {{coord|43|13|N|27|55|E|region:BG|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name1 = [[Варна муж|Варна]] | subdivision_name2 = [[Варна хотын захиргаа|Варна]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭӨ 575 | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Благомир Коцев]] | area_total_km2 = 232 | elevation_m = 80 | population_as_of = 2025 | population_blank1_title = Хот | population_blank1 = 322,683<ref name="nsi.bg">{{Cite web|url=https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB|title=Население по области, общини, местоживеене и пол &#124; Национален статистически институт|website=nsi.bg|accessdate=2026-05-31}}</ref> | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 417,224<ref name="nsi.bg"/> | population_demonym = Варначууд ([[Монгол хэо|mn]]) <br /> Варненци ([[Болгар хэл|bg]]) | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 9000 | area_code = (+359) 52 | website = {{URL|www.varna.bg}} | blank3_name = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank3_info = B | pushpin_label = Варна | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | name = Варна | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] | leader_party = [[PP–DB]] }} '''Ва́рна''' ([[болгараар]] Варна, [[оросоор]] Ва́рна, [[англиар]] Varna, эрт үед алдаршсан [[латин хэл|латин]] нэр нь Odessus → '''''Одессос''''') — [[Болгар]] улсын [[Варна аймаг|Варна аймгийн]] төв, далайн эргийн рашаан амралт, наран шарлагын орон болсон 343,704 хүн (2011 онд) хот. == Газарзүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto | location = Варна (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1961–2020) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C =21.2 | Feb record high C =22.6 | Mar record high C =29.5 | Apr record high C =30.7 | May record high C =35.6 | Jun record high C =36.8 | Jul record high C =40.0 | Aug record high C =40.0 | Sep record high C =37.2 | Oct record high C =32.1 | Nov record high C =27.0 | Dec record high C =24.5 | Jan high C =6.6 | Feb high C =8.1 | Mar high C =11.2 | Apr high C =15.5 | May high C =21.2 | Jun high C =26.1 | Jul high C =28.9 | Aug high C =29.4 | Sep high C =24.8 | Oct high C =19.0 | Nov high C =13.2 | Dec high C =8.2 | Jan mean C =2.7 | Feb mean C =3.6 | Mar mean C =6.5 | Apr mean C =10.7 | May mean C =16.2 | Jun mean C =21.0 | Jul mean C =23.3 | Aug mean C =23.5 | Sep mean C =19.1 | Oct mean C =14.0 | Nov mean C =9.1 | Dec mean C =4.3 | Jan low C =-0.5 | Feb low C =0.3 | Mar low C =3.1 | Apr low C =7.2 | May low C =12.3 | Jun low C =16.7 | Jul low C =18.9 | Aug low C =19.2 | Sep low C =15.2 | Oct low C =10.5 | Nov low C =5.9 | Dec low C =1.3 | Jan record low C =-17.8 | Feb record low C =-16.0 | Mar record low C =-13.5 | Apr record low C =-1.6 | May record low C =2.5 | Jun record low C =7.8 | Jul record low C =10.2 | Aug record low C =9.4 | Sep record low C =3.5 | Oct record low C =-3.0 | Nov record low C =-9.6 | Dec record low C =-12.7 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm =45 | Feb precipitation mm =33 | Mar precipitation mm =32 | Apr precipitation mm =38 | May precipitation mm =38 | Jun precipitation mm =52 | Jul precipitation mm =48 | Aug precipitation mm =29 | Sep precipitation mm =49 | Oct precipitation mm =56 | Nov precipitation mm =49 | Dec precipitation mm =47 | year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days =6 | Feb precipitation days =5 | Mar precipitation days =6 | Apr precipitation days =6 | May precipitation days =7 | Jun precipitation days =6 | Jul precipitation days =5 | Aug precipitation days =3 | Sep precipitation days =5 | Oct precipitation days =6 | Nov precipitation days =6 | Dec precipitation days =6 | year precipitation days = | daily = | Jan humidity =82 | Feb humidity =81 | Mar humidity =79 | Apr humidity =77 | May humidity =77 | Jun humidity =74 | Jul humidity =72 | Aug humidity =70 | Sep humidity =73 | Oct humidity =75 | Nov humidity =78 | Dec humidity =80 | year humidity = | Jan afthumidity =76 | Feb afthumidity =74 | Mar afthumidity =72 | Apr afthumidity =67 | May afthumidity =72 | Jun afthumidity =66 | Jul afthumidity =62 | Aug afthumidity =60 | Sep afthumidity =61 | Oct afthumidity =65 | Nov afthumidity =71 | Dec afthumidity =75 | year afthumidity = | Jan sun =99 | Feb sun =119 | Mar sun =154 | Apr sun =204 | May sun =259 | Jun sun =278 | Jul sun =318 | Aug sun =318 | Sep sun =236 | Oct sun =163 | Nov sun =105 | Dec sun =92 |source = NOAA NCEI(туйлын үе 1991–2020)<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Varna_15552.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Bulgaria-Varna |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA}}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdinest(чийгшил 1961-1990, үдээс хойших чийгшил 1951-1980)<ref>{{Cite web |url=https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_155520_kt.pdf |title=Klimatafel von Varna (Warna) / Schwarzes Meer / Bulgarien |access-date=2026-05-31 |publisher=Deutscher Wetterdinest |language=Герман |format=PDF}}</ref> }} == Зураг == <gallery> Зураг:Chaika district in Varna.JPG Зураг:Varna Plage.JPG Зураг:Bulgaria-Varna-02.JPG </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Varna|Варна}} * [https://web.archive.org/web/20130918075818/http://www.varna.bg/en/index.html Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Варна| ]] [[Ангилал:Варна мужийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] f2ny0l2t7443dfjx3k73aj3pkeq8ksd 0 33767 865379 857695 2026-08-07T07:19:15Z Enkhsaihan2005 64429 865379 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Бургас | native_name = | native_name_lang = | other_name = | nicknames = "Далай ба нууруудын хот"<br /> "Мөрөөдлийн хот" | image_skyline = Burgas-Collage D.jpg | image_caption = | image_shield = Burgas-coat-of-arms.svg | image_flag = Bandera de Burgas, Bulgaria.svg | pushpin_map = Болгар#Балканы хойг#Европ#Хар тэнгис | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Бургасын байршил | pushpin_mapsize = 290px | coordinates = {{Coord|42|30|10.674|N|27|28|12.644|E|type:city(195,719)_region:BG-02|display=it}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = [[Болгар]] | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Бургас муж|Бургас]] | subdivision_type2 = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name2 = [[Бургас хотын захиргаа|Бургас]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = Димитар Николов ([[ГЕРБ]]) | elevation_m = 30 | area_total_km2 = {{wikidata|property|raw|P2046}} | population_total = 210 382 {{increase}} (хотын хязгаар дотор) | population_blank2_title = Хотын бүс | population_blank2 = 225,945 {{increase}}<ref name="Urban area populaton - Budapest">{{cite web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|title=Functional Urban Areas - Population on 1 January by age groups and sex|work=[[Евростат]]|date=2016-04-01|access-date=2026-05-31|archive-date=2016-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160423092357/http://ec.europa.eu/eurostat/web/products-datasets/-/urb_lpop1|url-status=live}}</ref> | population_as_of = <small>2026-03-15</small> | population_density_km2 = auto | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = [[Болгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = 8000–8034 | area_code = (+359) 56 | website = [http://www.burgas.bg/en/index/index/ Албан ёсны вэбсайт] | official_name = | settlement_type = [[Болгарын хот, суурингийн жагсаалт|Хот]] }} '''Бурга́с''' ([[болгараар]] Бургас, [[оросоор]] Бурга́с, [[англиар]] Burgas) — [[Болгар улс|Болгар]] улсын Бургас мужийн төв, 207,925 хүнтэй (2010 он) хот. == Зураг == <gallery> Зураг:Burgas Der Abfluss Burgas mit dem Stadion Tschernomorez.jpg Зураг:Burgas Dolphins4.jpg Зураг:Burgas Juni2012 Lasur.JPG </gallery> == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Бургас, Болгар (1991-2020, туйлын үе 1953-одоо) |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 20.1 |Feb record high C = 23.2 |Mar record high C = 28.4 |Apr record high C = 31.8 |May record high C = 34.9 |Jun record high C = 42.8 |Jul record high C = 41.3 |Aug record high C = 41.7 |Sep record high C = 36.2 |Oct record high C = 34.0 |Nov record high C = 27.2 |Dec record high C = 22.8 |year record high C = 42.8 | Jan high C = 6.6 | Feb high C = 8.8 | Mar high C = 12.2 | Apr high C = 16.2 | May high C = 21.7 | Jun high C = 26.5 | Jul high C = 28.8 | Aug high C = 28.8 | Sep high C = 24.7 | Oct high C = 19.2 | Nov high C = 13.5 | Dec high C = 8.1 | year high C = 17.9 | Jan mean C = 3.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 7.3 | Apr mean C = 11.2 | May mean C = 16.6 | Jun mean C = 21.4 | Jul mean C = 23.7 | Aug mean C = 23.9 | Sep mean C = 19.7 | Oct mean C = 14.6 | Nov mean C = 9.5 | Dec mean C = 4.6 | year mean C = 13.3 | Jan low C = -0.1 | Feb low C = 0.9 | Mar low C = 3.7 | Apr low C = 7.8 | May low C = 13.0 | Jun low C = 17.3 | Jul low C = 19.5 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 15.6 | Oct low C = 11.1 | Nov low C = 6.3 | Dec low C = 1.7 | year low C = 9.7 |Jan record low C = -21.6 |Feb record low C = -19.5 |Mar record low C = -15.0 |Apr record low C = -1.9 |May record low C = 2.2 |Jun record low C = 6.0 |Jul record low C = 10.2 |Aug record low C = 10.9 |Sep record low C = 4.0 |Oct record low C = -1.2 |Nov record low C = -9.6 |Dec record low C = -15.0 |year record low C = -21.6 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 48 | Feb precipitation mm = 42 | Mar precipitation mm = 43 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 47 | Jun precipitation mm = 50 | Jul precipitation mm = 45 | Aug precipitation mm = 24 | Sep precipitation mm = 50 | Oct precipitation mm = 65 | Nov precipitation mm = 51 | Dec precipitation mm = 49 | year precipitation mm = 556 | unit precipitation days = 1 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 5 | Mar precipitation days = 7 | Apr precipitation days = 6 | May precipitation days = 7 | Jun precipitation days = 6 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 3 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 5 | Dec precipitation days = 7 | year precipitation days = 68 |Jan humidity = 80.2 |Feb humidity = 77.6 |Mar humidity = 75.3 |Apr humidity = 76.4 |May humidity = 76 |Jun humidity = 73.4 |Jul humidity = 70.9 |Aug humidity = 71.4 |Sep humidity = 72.2 |Oct humidity = 77.1 |Nov humidity = 79.2 |Dec humidity = 80.6 |year humidity = 75.9 |Jan sun = 76 |Feb sun = 110 |Mar sun = 147 |Apr sun = 207 |May sun = 278 |Jun sun = 302 |Jul sun = 339 |Aug sun = 323 |Sep sun = 264 |Oct sun = 185 |Nov sun = 118 |Dec sun = 63 |year sun = 2412 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 5 |May uv = 7 |Jun uv = 8 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 5 |Oct uv = 4 |Nov uv = 2 |Dec uv = 1 |year uv = 4.7 |source 1 = [[NOAA|NOAA NCEI]]<ref>{{Cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-6-WMO-Normals-9120/Bulgaria/CSV/Burgas_15655.csv |title=1991-2020 climate normals: Burgas |access-date=2026-05-31 |publisher=NOAA |format=CSV}}</ref> |source 2 = Climatebase.ru (туйлшрал, чийгшил, нар 1953-2011),<ref name= climate >{{cite web | url = http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | title = Climatological Normals for Bourgas, Bulgaria (2000-) | publisher = Climatebase | access-date = 2026-05-31 | archive-date = 2013-05-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130521134428/http://climatebase.ru/station/15655/?lang=en | url-status = live |date=2013 }}</ref> Meteomanz (2021 оноос хойших туйлшрал)<ref>{{Cite web |url=http://www.meteomanz.com/sy3?l=1&cou=2050&ind=15655&m1=01&y1=2009&m2=06&y2=2024 |title=BURGAS - Weather data by month |access-date=2026-05-31 |website=meteomanz}}</ref>}} ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas}} {{Wikivoyage}} * [https://web.archive.org/web/20110510170708/http://www.burgas.bg/en/index/index Хотын захиргааны албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Бургас| ]] [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Бургас мужийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:1-р зуунд байгуулагдсан]] mi2rlo10l0gtducc1nv8seqnttn1hpf 0 34657 865331 848861 2026-08-07T00:31:15Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865331 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Эрээн хот | official_name = <!-- Official name in English if different from 'name' --> | native_name = {{nobold|{{lang|zh-hans|二连浩特市}} • {{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠡ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}}}} | other_name = | settlement_type = [[Хошууны энтэй хот|Хошууны]] & [[тал мужийн хуваалт|тал мужийн дайтай хот]] | image_skyline = Dinosaur-statue-erenhot.jpg | image_alt = | image_caption = Цэцэрлэгт хүрээлэн дэх үлэг гүрвэлийн хөшөө | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map =Өвөр Монгол#Хятад | pushpin_label_position =right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =Өвөр Монгол дахь байршил | coordinates = {{coord|43|39|N|111|59|E|region:CN-15|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | subdivision_type1 = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | subdivision_name1 = [[Өвөр Монгол]] | subdivision_type2 = [[Хятадын аймаг|Аймаг]] | subdivision_name2 = [[Шилийн Гол аймаг|Шилийн Гол]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = Захиргааны төв | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- square kilometers --> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = 4015.0 | area_urban_km2 = 48.78 | area_footnotes = <ref name="CUCSY_2017">{{cite book |editor1=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |editor-link=Ministry of Housing and Urban-Rural Development |title=China Urban Construction Statistical Yearbook 2017 |date=2019 |publisher=China Statistics Press |location=Beijing |page=48 |url=http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |access-date=11 January 2020 |archive-date=18 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190618043019/http://www.mohurd.gov.cn/xytj/tjzljsxytjgb/jstjnj/w02019012421874448287322500.xls |url-status=dead }}</ref> | elevation_footnotes = | elevation_m = 963 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/china/neimenggu/admin/ Inner Mongolia: Prefectures, Cities, Districts and Counties]</ref> | population_total = 75,794 | population_as_of = 2020 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | population_est = | pop_est_as_of = | population_urban = 75200 | population_urban_footnotes = <ref name="CUCSY_2017"/> | timezone1 = [[Хятадын Стандарт цаг|Хятадын Стандарт]] | utc_offset1 = +08:00 | postal_code_type =[[Хятад дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code =011100 | area_code_type = | area_code =0479 | iso_code = | website = {{URL|elht.gov.cn}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл |t=二連浩特 |s=二连浩特 |p=Èrliánhàotè |j=ji⁶lin⁴hou⁶dak⁶ |wuu=nyi³lie¹ghau²deh⁴ |mon=In China －<br>&nbsp; {{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠡ ᠬᠣᠲᠠ|style=max-height:2em;word-wrap:normal}} (Eriyen hota)<br><br>In [[Mongolia]] －<br>&nbsp;'''Эрээн&nbsp;хот'''&nbsp;(Ereen&nbsp;khot) |order=st }} '''Эрээн''' ([[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] {{MongolUnicode|ᠡᠷᠢᠶᠡᠡ}}, [[Хятад хэл|хятадаар]] 二连浩特市 [Èrliánhàotè Shì], [[Англи хэл|англи]]. Erenhot) гэж [[Хятад|Хятад улсын]] [[Өвөр Монгол|Өвөр Монгол орны]] [[Шилийнгол аймаг|Шилийнгол аймагт]] харъяалагдаж буй 4015 км² талбай эзлэсэн, 74200 хүнтэй [[Хятад улсын засаг захиргааны хуваарь|хошууны энтэй хот]] байдаг. Дотроо 3 хороо, 1 суманд хуваагддаг. Хот хөдөө газрыг хамтатгасан энэхүү '''хошууны энтэй Эрээн хотын''' цөм хэсэг буюу жинхэнэ '''Эрээн хот''' нь Хятад–[[Монгол улс|Монголын]] хил дахь Хятадын талын гол хуурай газрын [[хилийн боомт|боомт]] юм. Монголын талд нь [[Замын-Үүд]] байдаг. Найман мянган хүнтэй байсан Эрээн 1992 онд Хятад–Монголын хил нээгдэж хоёр улсын хоорондох арилжаа наймаа дэлгэрсний ачаар найман түмэн хүнтэй болж өргөжжээ. [[Монголын төмөр зам]] өргөн, Хятадынх нарийн царигтай байдаг тул Эрээн өртөөнд олон улсын [[галт тэрэг]] дугуйгаа сольдог. [[Говь]] газар болохоор жилдээ 142.3 мм [[хур тунадас|тунадас]] унадаг. I сард дунджаар -15°C хүйтэн, VII сард 23°C халуун байдаг. == Түүх == 1820 онд энэ газар шуудангийн Илинь өртөө байгуулагдсан байна. 1899 онд өнөөгийн Эрээн хотоор Өргөө-Жанзякоу хооронд татсан цахилгаан холбоо шугам татаж Эрээн гэх нэр анх газар зүйн газрын зураг дээр тэмдэглэх болжээ. 1956 оны 1-р сард Бээжин-Улаанбаатар, Москва чиглэлийн төмөр замын чиглэл нээгдэж 1956 оны 4-р сард [[Шилийн Гол аймаг|Шилийн гол аймгийн]] Эрээн (二连镇) тосгон бий болжээ. 1957 оны 7-р сард тосгоныг хошууны хэмжээтэй болгож аймгийн Засгийн газарт шууд харьяалагддаг ''Эрээн Хот'' болжээ. 1966 оны 1-р сард БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн шийдвэрээр хотын хэмжээний хошуу болгож өсгөсөн байна. 1969 оны 12-р сард БНХАУ-ын Өвөр Монголын өөртөө засах орны Хувьсгалт хорооны шийдвэрээр Эрээн хот [[Улаан цав аймаг|Улаан цав аймгийн]] бүрэлдэхүүнд оруулаад 1980 оны 5-р сард буцааж Шилийнгол аймгийн бүрэлдэхүүнд оруулжээ. 1985 онд Эрээн хот нь бие даасан хот болсон байна. == Хүн ам == Эрээн хотын хүн ам 2000 онд 47.025 байсан. Үүнээс хятад буюу [[хан үндэстэн]] (40.430 хүн— буюу 86 %), монголчууд (6.120 хүн—13 %), манжууд (366 хүн—1 %). 2010 онд хүн ам 74.197 болж өссөн байна. ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Erenhot port.jpg Зураг:Kissing Sauropods in then Gobi Desert (Erenhot, China).JPG Зураг:WheelChanging.jpg Зураг:Dinosaur-statue-erenhot.jpg </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20190827134811/http://www.elht.gov.cn/ Албан ёсны цахим хуудас] {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Өвөр Монголын суурин]] [[Ангилал:Хятадын тойроггүй хот]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын хилийн гарц]] 7euf56xlagl38ajfdq4q58oi5uv2hp5 0 34958 865205 782762 2026-08-06T14:13:37Z Enkhsaihan2005 64429 865205 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс сэлэгч | сэлэгчийннэр = Дьюрта Даниель | зураг = 2018-10-18 Karate Boys' +68 kg at 2018 Summer Youth Olympics – Victory ceremony (Martin Rulsch) 02.jpg | зургийнхэмжээ = | зургийнтайлбар = Дьюрта Даниель, 2018 оны өсвөрийн зуны олимп дээр | нэр = Дьюрта Даниель | хочнэр = | харьяат = {{HUN}} | сэлэлтийнхэвмаяг = мэлхий сэлэлт | клуб = | коллежийнбаг = | төрсөнөдөр = {{birth date and age|1989|5|4}} | төрсөнгазар = [[Будапешт]], [[Унгар]] | насбарсаногноо = | насбарсангазар = | өндөр = 1,84 м | жин = 77 кг | цуглуулсанмедаль = | медаль = {{Medaillen Sommersport | Wo = Олимпын наадам | Мөнгө | [[Афины олимп (2004 он)|Афин 2004]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[Лондоны олимп (2012 он)|Лондон 2012]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{Medaillen Sommersport | Wo = Усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Алт | [[2009 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Ром 2009]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2011 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Шанхай 2011]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2013 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Барселона 2013]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Хүрэл | [[2015 оны усан спортын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Казань 2015]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{Medaillen Sommersport | Wo = Богино замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн | Мөнгө | [[2010 оны богино замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дубай 2010]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2012 оны богино замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Стамбул 2012]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2014 оны богино замын дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Доха 2014]] | 200 м мэлхий сэлэлт }} {{Medaillen Sommersport | Wo = Усан спортын европын аварга шалгаруулах тэмцээн | Алт | [[2010 оны усан спортын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт 2010]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2012 оны усан спортын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Дебрецен 2012]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Хүрэл | Дебрецен 2012 | 4 × 100 м xолимог }} {{Medaillen Sommersport | Wo = Богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн | Алт | [[2006 оны богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Хельсинки 2006]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2007 оны богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Дебрецен 2007]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2009 оны богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Стамбул 2009]] | 200 м мэлхий сэлэлт | Мөнгө | [[2009 оны богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Стамбул 2009]] | 100 м мэлхий сэлэлт | Алт | [[2013 оны богино замын европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Хернинг 2013]] | 100 м мэлхий сэлэлт | Алт | 2013 Хернинг | 200 м мэлхий сэлэлт | Мөнгө | 2015 Нетания | 200 м мэлхий сэлэлт }} }} '''Дьюрта Даниель''' ({{lang-hu|Gyurta Dániel}}, ''[[1989]] оны [[5 сарын 4|тавдугаар сарын 4-нд]] төрсөн'') нь [[Унгар]]ын [[Усанд сэлэлт|усанд сэлэгч]] сэлэгч юм. Тэр 100, 200 [[метр]]ийн өврөөр даллах сэлэлтийн төрөлд өрсөлддөг бөгөөд [[Зуны олимп|олимп]], [[дэлхий]], тивийн аварга юм. ==Эшлэл== {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Dániel Gyurta}} * Swim Rankings [http://www.swimrankings.net/index.php?page=athleteDetail&athleteId=1543484 Профайл] {{DEFAULTSORT:Дьюрта, Даниель}} [[Ангилал:Унгарын усанд сэлэгч]] [[Ангилал:Унгарын олимпын аварга]] [[Ангилал:Унгарын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Унгарын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2016 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн олимпын аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Усанд сэлэлтийн европын аварга]] [[Ангилал:Олон улсын олимпын хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Унгарын оны шилдэг тамирчин]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1989 онд төрсөн]] jgfbr3ysdeev6a9s6xyjs0kdbe5rwrs 0 34962 865334 865129 2026-08-07T00:56:56Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Мингечевир хот]] to [[Мингечевир]] without leaving a redirect 865129 wikitext text/x-wiki '''Мингечевир''' ([[азербайжанаар]] Mingəçevir), <small>Мингечаур</small>, <small>Мингачевир</small> — [[Азербайжан]] улсын 1 буман [[хүн]]тэй [[Азербайжан#Орон нутаг|улсын хот]]. Кура гол дээр байгуулагдсан, Кавказ бүс нутагтаа хамгийн томд тооцогдох Мингечевирийн усан цахилгаан станц болон хиймэл усан сан (Мингечевирийн тэнгис) тус хотод байрладаг тул тус хотыг Азербайжаны "Гэрэлт хот" (City of Lights) хэмээн өргөмжилдөг бөгөөд энэхүү цогцолбор нь улсынхаа эрчим хүч, газар тариалангийн усалгааны системийг хангах гол зангилаа болдог байна。 Мингечевир орчмын газар нутгаас эртний Албани улсын үед хамаарах Христийн шашны сүм хийдийн туурь, археологийн олдворууд олддог ч өнөөгийн орчин үеийн хотын суурь нь 1945–1948 оны хооронд усан цахилгаан станцын далангийн бүтээн байгуулалтыг даган тавигдсан бөгөөд хотын анхны барилга байгууламжийг барихад Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед олзлогдсон Герман цэргүүд оролцож байжээ。Өдгөө Мингечевир хот нь хүнд үйлдвэрлэл, дээд боловсролын салбараас гадна Кура голын хөлддөггүй зөөлөн уур амьсгалд түшиглэсэн усан спортын томоохон төв болон хөгжиж байгаа бөгөөд тус хотын "Кура" олон улсын сэлүүрт спортын баазад жил бүр уламжлалт "Ерөнхийлөгчийн цом" олон улсын тэмцээн зохион байгуулагддаг байна。 ---- ==Зураг== <gallery widths="180px" heights="140px"> Зураг:Mingachevir Az.jpg Зураг:Mingachevir City in Azerbaijan 2021.svg Зураг:Clay models of trucks from Mingachevir in Museum of History of Azerbaijan.jpg </gallery> {{Азербайжаны хот}} [[Ангилал:Мингечевир| ]] [[Ангилал:Азербайжаны хот]] 3d08kd33zmd3b7an6pn7c6s9vjkle8n 0 35555 865258 827324 2026-08-06T14:30:09Z Enkhsaihan2005 64429 865258 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = |төрсөн_өдөр = {{bda|1980|12|29}} |төрсөн_газар = [[Зүүн Герман]] улсын [[Бранденбург]]<br>мужийн Людвигсфельде |улс_орон = {{GER}} |тамир_спорт = эмэгтэй [[жүдо]] |medaltemplates= {{МедальТэмцээн|{{жд}}}} {{МедальАлт |{{о2004}}|-57 кг}} {{МедальТэмцээн|{{жд}}}} {{МедальМөнгө |{{жд2003}}|-57 кг}} {{МедальМөнгө |{{жд2005}}|-57 кг}} |мэдээлсэн = 2013-09-01-ий }} '''Ивонн Бөниш''' ({{lang-de|Yvonne Bönisch}}) — 1980 онд төрсөн, 57 кг жинтэй эмэгтэйчүүдийн жүдо барилдааны олимпын аварга (2004), {{ждт}} хошой мөнгөн медальт (2003, 2005) [[Герман]]ы тамирчин. ==Эх сурвалж == * Жүдо бөхийн талаар: [http://www.judoinside.com/judoka/view/214/ Ивонн Бөниш] {{DEFAULTSORT:Бөниш, Ивонн}} [[Ангилал:Жүдогийн олимпын аварга]] [[Ангилал:2004 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2008 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Германы олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Германы олимпын аварга]] [[Ангилал:Германы жүдогийн улсын аварга]] [[Ангилал:Германы жүдоч]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Зүүн Германы иргэн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Австрийн жүдогийн үндэсний шигшээ багийн дасгалжуулагч]] 1m25z9gje361j9w3kw6ki0rwrdvqoif 0 36927 865367 827315 2026-08-07T05:24:53Z Enkhsaihan2005 64429 865367 wikitext text/x-wiki {{Тамирчин |зураг = |тайлбар = |бүтэн_нэр = Серафим Иванов Бързаков |төрсөн_өдөр = {{bda|1975|7|22}} |төрсөн_газар = [[Болгар улс|Болгар]], [[Благоевград муж|Благоевград]], Коларово |улс_орон = '''{{BUL}}''' |тамир_спорт = [[Зураг:Wrestling pictogram.svg|20px]] '''[[чөлөөт барилдаан]]''' |medaltemplates= {{МедальТэмцээн| [[Олимпын наадам]]}} {{МедальМөнгө | [[Сиднейн олимп|Сидней-2000]] | [[2000 оны олимпын барилдаан|-63 кг]]}} {{МедальТэмцээн| [[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн АШТ]]}} {{МедальАлт | [[1998 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Тегеран-1998]] | -63 кг}} {{МедальАлт | [[2001 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Софи-2001]] | -63 кг}} {{МедальМөнгө | [[2003 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Нью-Йорк-2003]] | -66 кг}} {{МедальМөнгө | [[2005 оны бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Будапешт-2005]] | -66 кг}} }} '''Серафим Барзаков''' ([[болгар хэл|болг.]] Серафим Бързаков, [[1977 он]]д Коларово сууринд төрсөн) — [[Болгар улс]]ын хөнгөн жингийн [[чөлөөт бөх барилдаан|чөлөөт]] [[бөх]]. ==Олимпын наадамд == С. Барзаков олимпын наадамд 4 удаа (1996-2008) барилджээ. [[2000 оны олимпын барилдаан|2000 онд]] [[Мурад Умаханов|М. Умахановт]] 2-3-аар хожигдож 2-р байр эзэлсэн. ==ДАШТ == Серафим Барзаков ДАШТ-ийн хошой алт, хошой мөнгөн медальтай. 1998, 2001 онд түрүүлэхдээ [[Аббас Хажкенари|А. Хажкенари]], [[Алиреза Дабир|А. Дабир]]ыг ялж аваргалсан байсан бол 2003, 2005 онд [[Ирбек Фарниев|И. Фарниев]], [[Махач Муртазалиев|М. Муртазалиев]] нарт дийлдэж мөнгөн медаль хүртэж байв. ==Эх сурвалж== * sports-reference.com: [http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ba/serafim-barzakov-1.html Serafim Barzakov] {{ref-en}} {{DEFAULTSORT:Барзаков, Серафим}} [[Ангилал:1975 онд төрсөн]] [[Ангилал:Болгарын бөх]] [[Ангилал:Болгарын олимпын мөнгөн медальтан]] [[Ангилал:Болгарчууд]] 6310mzxj1bi7ly3t9cpnsvme0t049pg 0 38138 865350 858403 2026-08-07T03:54:19Z Оюу957 106612 865350 wikitext text/x-wiki {{Short description|Шведийн хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Умео | native_name = {{nativename|sv|Umeå}}<br/>{{nativename|sju|Ubmeje}} | image_skyline = Umeå collage.png | image_size = 300px | image_caption = | nicknames = Уме<br>''Björkarnas Stad'' (Хусан хот) | pushpin_map = Швед Вестерботтен#Швед | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|63|49|30|N|20|15|50|E|region:SE|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{SWE}} | subdivision_type2 = [[Шведийн бүс нутгууд|Бүс нутаг]] | subdivision_type3 = [[Шведийн мужууд|Муж]] | subdivision_type4 = [[Шведийн хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | subdivision_name3 = [[Вестерботтен муж]] | subdivision_name4 = [[Умео хотын захиргаа|Умео]] | established_title3 = [[Стад (Швед)|Харти]] | established_date3 = 17-р зуун | area_footnotes = <ref name=locality_population/> | area_urban_km2 = 31.8 | elevation_m = 12 | population_total = 130224 | population_as_of = 2020 оны 12 сарын 31 | population_footnotes = <ref name=locality_population/> | population_density_km2 = 2818 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 900 01 - 908 50 | area_code = (+46) 90 | website = {{URL|http://www.umea.se/}} | population_rank = 13 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | name = }} '''Умео''' ([[Швед хэл|шведээр]] '''Umeå''' {{Audio|Sv-Umeå.ogg|[ˈʉːmɛo]}}) — [[Швед]] улсын [[Вестерботтен муж|Вестерботтен]] мужийн төв, 79,594 хүнтэй [[хот]].<ref>[http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01Z/01_Localities2010_land_area_pop_density_2005_2010.xls "Localities 2010, area, population and density in localities 2005 and 2010 and change in area and population"]</ref> Хотыг бүхэлд нь бүрхсэн олон тооны хус модноос шалтгаалан "Хус модны хот" (швед. Björkarnas stad) хэмээн нэрлэдэг. Үймео нь хойд Шведийн боловсрол, соёл, судалгааны гол төв бөгөөд Үймеогийн их сургууль энд байрладаг. Тус хот нь 2014 онд "Европын соёлын нийслэл"-ээр тодорч байжээ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Умео нисэх буудал, 1991–2020 оны хэвийн & туйлын үе 1901 оноос |collapsed = |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 8.7 |Feb record high C = 8.7 |Mar record high C = 14.5 |Apr record high C = 20.6 |May record high C = 27.8 |Jun record high C = 30.1 |Jul record high C = 32.2 |Aug record high C = 28.9 |Sep record high C = 23.1 |Oct record high C = 18.8 |Nov record high C = 13.1 |Dec record high C = 9.5 |year record high C = |Jan avg record high C = 4.6 |Feb avg record high C = 5.0 |Mar avg record high C = 9.0 |Apr avg record high C = 14.4 |May avg record high C = 21.1 |Jun avg record high C = 24.6 |Jul avg record high C = 26.8 |Aug avg record high C = 24.5 |Sep avg record high C = 19.8 |Oct avg record high C = 13.4 |Nov avg record high C = 7.9 |Dec avg record high C = 5.7 |year avg record high C = 27.8 |Jan high C = -2.6 |Feb high C = -2.5 |Mar high C = 1.5 |Apr high C = 6.7 |May high C = 13.0 |Jun high C = 17.9 |Jul high C = 20.8 |Aug high C = 19.3 |Sep high C = 14.4 |Oct high C = 7.2 |Nov high C = 1.9 |Dec high C = -0.8 |year high C = |Jan mean C = -6.2 |Feb mean C = -6.5 |Mar mean C = -2.8 |Apr mean C = 2.2 |May mean C = 7.8 |Jun mean C = 12.9 |Jul mean C = 16.0 |Aug mean C = 14.5 |Sep mean C = 9.7 |Oct mean C = 3.7 |Nov mean C =-0.8 |Dec mean C = -4.1 |year mean C = 3.9 |Jan low C = -10.4 |Feb low C = -11.0 |Mar low C = -7.5 |Apr low C = -2.5 |May low C = 2.1 |Jun low C = 7.2 |Jul low C = 10.7 |Aug low C = 9.5 |Sep low C = 5.1 |Oct low C = 0.0 |Nov low C = -4.1 |Dec low C = -7.9 |year low C = |Jan avg record low C = -23.7 |Feb avg record low C = -23.9 |Mar avg record low C = -19.8 |Apr avg record low C = -10.1 |May avg record low C = -4.1 |Jun avg record low C = 0.6 |Jul avg record low C = 4.1 |Aug avg record low C = 2.0 |Sep avg record low C = -2.7 |Oct avg record low C = -10.1 |Nov avg record low C = -15.3 |Dec avg record low C = -19.9 |year avg record low C = -26.7 |Jan record low C = -35.1 |Feb record low C = -32.6 |Mar record low C = -28.9 |Apr record low C = -19.2 |May record low C = -7.0 |Jun record low C = -3.6 |Jul record low C = 1.1 |Aug record low C = -1.2 |Sep record low C = -8.5 |Oct record low C = -20.2 |Nov record low C = -23.5 |Dec record low C = -29.9 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 46.4 |Feb precipitation mm = 35.5 |Mar precipitation mm = 33.8 |Apr precipitation mm = 31.8 |May precipitation mm = 42.0 |Jun precipitation mm = 48.7 |Jul precipitation mm =68.7 |Aug precipitation mm = 75.7 |Sep precipitation mm = 56.3 |Oct precipitation mm = 69.0 |Nov precipitation mm = 66.8 |Dec precipitation mm = 59.9 |year precipitation mm = |Jan sun = 35 |Feb sun = 81 |Mar sun = 156 |Apr sun = 213 |May sun = 270 |Jun sun = 287 |Jul sun = 276 |Aug sun = 221 |Sep sun = 153 |Oct sun = 95 |Nov sun = 43 |Dec sun = 23 |year sun = |source 1 = SMHI Open Data<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|title=Ladda ner väderobservationer|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2025-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250406044245/https://www.smhi.se/data/hitta-data-for-en-plats/ladda-ner-vaderobservationer|url-status=live}}</ref> |source 2 = SMHI 1991–2020 оны хэвийн<ref>{{Cite web|url=https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|title=Dataserier med normalvärden för perioden 1991-2020|date=2024-12-19|website=SMHI|accessdate=2026-06-08|archive-date=2026-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260304140611/https://www.smhi.se/data/temperatur-och-vind/temperatur/dataserier-med-normalvarden-for-perioden-1991-2020|url-status=live}}</ref> }} == Зүүлт == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос== {{Commons|Category:Umeå|Умео хотын зургийн цомог}} [[Ангилал:Вестерботтен лений суурин]] [[Ангилал:Умео коммун]] [[Ангилал:Умео| ]] [[Ангилал:Шведийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Шведийн хот]] [[Ангилал:Шведийн аймгийн төв]] 5tiyz01tqwrbzktogos1s9ai76uortl 0 39030 865232 751634 2026-08-06T14:23:07Z Enkhsaihan2005 64429 865232 wikitext text/x-wiki [[File:FDR in 1933.jpg|thumb|]] '''Франклин Делано Рузвельт''' (англи. Franklin Delano Roosevelt, 1882 оны 1-р сарын 30-нд төрсөн- 1945 оны 4-р сарын 12-нд нас барсан)- [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|АНУ-ын 32 дахь ерөнхийлөгч]], их хямрал болон [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн 2-р дайны]] үед ард түмнээ удирдаж АНУ-ыг дэлхийн нөлөө бүхий улс болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж үздэг. == Намтар == Ирээдүйн Ерөнхийлөгч газар эзэмшигч, ажил хэрэгч Жеймс Рузвельт, Сара Делано нарын хүү болж 1882 онд төрсөн. Франклин Рузвельт бол АНУ-ын түүхэнд алдар нэрээ үлдээж чадсан Ерөнхийлөгчдийн нэг юм. Тэрээр 1900-аад онд Америкийн Ерөнхийлөгч агсан [[Теодор Рузвельт]]<nowiki/>ийн хамаатан байсан. Ф.Д.Рузвельт 1882 онд [[Нью-Йорк (муж улс)|Нью-Йорк мужийн]] Хайд Парк хэмээх газар төрсөн. Эхлээд Бостоны ойролцоо хувийн Горотон сургууль, дараа нь Харвардын их сургуульд орж боловсрол эзэмшсэн бөгөөд энэ үер сурлагаараа бусад оюутнуудаас онц ялгарах зүйлгүй байсан гэдэг. Харин Европ, АНУ-ын түүх, улс төр судлал, хууль зүй, эдийн засаг, бизнесийг сонирхон судлахын зэрэгцээ оюутны сонин эрхлэн гаргадаг болсон юм. [[Харвардын их сургууль|Харвардын их сургуулыг]] төгсөөд [[Колумбын их сургууль|Колумбын их сургуулийн]] хуулийн ангид орж суралцаад хуулийн үндсэн мэргэжил олж сургуулиа орхин Уолл Стрит дэх “Картер, Ледвард ба Милберн” пүүст орж ажиллав. Рузвельтийн гэр бүлийнхэн [[Ардчилсан Нам (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Ардчилсан нам]]<nowiki/>ын бодлогыг дэмжидэг байсан нь түүний цаашдын үзэл бодолд их нөлөөлсөн гэдэг юм. Рузвельт 1921 онд 39 насандаа саа өвчин тусаж олигтой эмчилгээ аваагүй ч, суугаа хүнд өвчинтэй тэмцсэн түүний эр зориг үндэсний нэг бахархал болов. Рузвельт 1928-1932 онд Нью-Йоркийн амбан захирагч байсан үе түүний нэр хүндийг ихэд өсгөсөн байна. Тэрээр [[Вудро Вилсон|Вудро Вилсоныг]] Ерөнхийлөгч байх үеэс /1913-20/ Далайн цэргийн яамны орлогч нарийн бичгийн даргын албыг хашиж, батлан хамгаалах ажлын мэдлэг олж авсан. 1940 оноор Рузвельтийн 2 дахь удаагаа Ерөнийлөгч байх хугацаа нь дууссан юм. Уг жилдээ сонгууль зарлагдсан ба Ардчилсан намаас Ф.Рузвельт, Бүгд Найрамдах намаас Винделл Вилк нар өрсөлдөж Ф.Рузвельт дахин Ерөнхийлөгч болсон байна. Саа өвчтэй суугаа 58 настай хүнийг Ерөнхийлөгч болгосон нь гаднаас харахад хачирхалтай хэдий ч хэрэг дээрээ ажил амьдарлын асар их туршлагатай Америкийн дотоод байдал, гадаад бодлогыг сайн ойлгосон тэр зүтгэлтний эхэлсэн ажлыг үр дүнд хүргэх, дэлхийн 2-р дайны хүнд ачааг үүрүүлэх хүнийг америкчууд зөв танисан гэдэг. Рузвельт Холбоотон орнуудын дээд хэмжээний Ялтын бага хурлаас буцаж ирэхдээ ядарсан ч гэсэн Засгийн газрын ажилд үргэлжлүүлэн оролцож, 4-р сарын 25-нд Сан Францискод болох НҮБ-ын бага хурал, мөн 7-р сарын 17-нд Потсдамын бага хурлын нээлтэд бэлтгэж байсан. Гэвч тэрээр 1945 оны 4-р сарын 12-нд тархины цус алдалтын улмаас нас баржээ. Эхнэр [[Элеонор Рузвельт]] түүний улс төрийн үйл ажиллагааг бүрэн дэмждэг нийгмийн томоохон зүтгэлтэн байсан. ==Сонирхолтой баримтууд== * Ерөнхийлөгч нараас төрийн тэргүүний албыг хамгийн удаан хашсан хүн бол Франклин Делано Рузвельт аж. Тэрбээр 1933-1945 онд Америкийн Ерөнхийлөгч байсан бөгөөд сонгуульд дөрвөн удаа ялсан цорын ганц хүн юм. {{DEFAULTSORT:Рузвельт, Франклин}} [[Ангилал:Франклин Рузвельт| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч]] [[Ангилал:Нью-Йоркийн амбан захирагч]] [[Ангилал:Нью-Йоркийн Сенатын гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Ардчилсан Намын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:АНУ-ын чөлөөт өрлөгчин]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1882 онд төрсөн]] [[Ангилал:1945 онд өнгөрсөн]] {{poli-bio-stub}} {{mil-bio-stub}} a4g7dt2wfh2le3y0i4z1o8o7y9xlcpy 10 39289 865358 841956 2026-08-07T05:16:23Z Enkhsaihan2005 64429 865358 wikitext text/x-wiki {{Хамгийн том хотууд | name = Болгарын хамгийн том хотууд | country = Болгар | stat_ref = 2023 оны албан ёсны тооцоо<ref>https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB</ref> | div_name = Муж | list_by_pop = Болгарын хот, суурингийн жагсаалт | city_1 = Софи | div_1 = Софи хот муж{{!}}Соци-Нийслэл | pop_1 = 1,196,806 | city_2 = Пловдив | div_2 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_2 = 325,485 | city_3 = Варна | div_3 = Варна муж{{!}}Варна |pop_3 = 314,607 | city_4 = Бургас | div_4 = Бургас муж{{!}}Бургас |pop_4 = 188,114 | city_5 = Русе | div_5 = Русе муж{{!}}Русе |pop_5 = 122,116 | city_6 = Стара Загора | div_6 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора |pop_6 = 121,207 | city_7 = Плевен | div_7 = Плевен муж{{!}}Плевен |pop_7 = 89,030 | city_8 = Сливен | div_8 = Сливен муж{{!}}Сливен |pop_8 = 78,627 | city_9 = Добрич | div_9 = Добрич муж{{!}}Добрич |pop_9 = 70,411 | city_10 = Шумен | div_10 = Шумен муж{{!}}Шумен |pop_10 = 67,300 | city_11 = Перник | div_11 = Перник муж{{!}}Перник |pop_11 = 66,261 | city_12 = Хасково | div_12 = Хасково муж{{!}}Хасково | pop_12 = 63,776 | city_13 = Благоевград | div_13 = Благоевград муж{{!}}Благоевград | pop_13 = 62,346 | city_14 = Ямбол | div_14 = Ямбол муж{{!}}Ямбол | pop_14 = 59,755 | city_15 = Велико-Тырново | div_15 = Велико-Тырново муж{{!}}Велико-Тырново | pop_15 = 59,331 | city_16 = Пазаржик | div_16 = Пазаржик муж{{!}}Пазаржик | pop_16 = 54,652 | city_17 = Враца | div_17 = Враца муж{{!}}Враца | pop_17 = 48,406 | city_18 = Асеновград | div_18 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_18 = 45,474 | city_19 = Габрово | div_19 = Габрово муж{{!}}Габрово | pop_19 = 44,232 | city_20 = Казанлык | div_20 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора | pop_20 = 41,768 }}<noinclude> {{template reference list}} [[Ангилал:Загвар:Болгар]] [[Ангилал:Загвар:Европын хамгийн том хотууд]] </noinclude> gnniw0hkagu7ijc0tkyzsg7clycnkh8 865359 865358 2026-08-07T05:16:36Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Загвар:Болгарын том хотын хүснэгт]] to [[Загвар:Болгарын хамгийн том хотууд]] without leaving a redirect 865358 wikitext text/x-wiki {{Хамгийн том хотууд | name = Болгарын хамгийн том хотууд | country = Болгар | stat_ref = 2023 оны албан ёсны тооцоо<ref>https://www.nsi.bg/bg/content/2981/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB</ref> | div_name = Муж | list_by_pop = Болгарын хот, суурингийн жагсаалт | city_1 = Софи | div_1 = Софи хот муж{{!}}Соци-Нийслэл | pop_1 = 1,196,806 | city_2 = Пловдив | div_2 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_2 = 325,485 | city_3 = Варна | div_3 = Варна муж{{!}}Варна |pop_3 = 314,607 | city_4 = Бургас | div_4 = Бургас муж{{!}}Бургас |pop_4 = 188,114 | city_5 = Русе | div_5 = Русе муж{{!}}Русе |pop_5 = 122,116 | city_6 = Стара Загора | div_6 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора |pop_6 = 121,207 | city_7 = Плевен | div_7 = Плевен муж{{!}}Плевен |pop_7 = 89,030 | city_8 = Сливен | div_8 = Сливен муж{{!}}Сливен |pop_8 = 78,627 | city_9 = Добрич | div_9 = Добрич муж{{!}}Добрич |pop_9 = 70,411 | city_10 = Шумен | div_10 = Шумен муж{{!}}Шумен |pop_10 = 67,300 | city_11 = Перник | div_11 = Перник муж{{!}}Перник |pop_11 = 66,261 | city_12 = Хасково | div_12 = Хасково муж{{!}}Хасково | pop_12 = 63,776 | city_13 = Благоевград | div_13 = Благоевград муж{{!}}Благоевград | pop_13 = 62,346 | city_14 = Ямбол | div_14 = Ямбол муж{{!}}Ямбол | pop_14 = 59,755 | city_15 = Велико-Тырново | div_15 = Велико-Тырново муж{{!}}Велико-Тырново | pop_15 = 59,331 | city_16 = Пазаржик | div_16 = Пазаржик муж{{!}}Пазаржик | pop_16 = 54,652 | city_17 = Враца | div_17 = Враца муж{{!}}Враца | pop_17 = 48,406 | city_18 = Асеновград | div_18 = Пловдив муж{{!}}Пловдив | pop_18 = 45,474 | city_19 = Габрово | div_19 = Габрово муж{{!}}Габрово | pop_19 = 44,232 | city_20 = Казанлык | div_20 = Стара Загора муж{{!}}Стара Загора | pop_20 = 41,768 }}<noinclude> {{template reference list}} [[Ангилал:Загвар:Болгар]] [[Ангилал:Загвар:Европын хамгийн том хотууд]] </noinclude> gnniw0hkagu7ijc0tkyzsg7clycnkh8 0 39609 865361 839855 2026-08-07T05:22:44Z Enkhsaihan2005 64429 865361 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|45|N|23|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Благоевград муж | native_name = {{lang|bg|Област Благоевград}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Мальовица, Рила, 2013-10-19.jpg | image_alt = | image_caption = [[Мальёвица]] | image_flag = | image_seal = | image_map = Blagoevgrad in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Благоевград мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Благоевград]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 14 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Николай Куколев | area_footnotes = | area_total_km2 = 6449.47 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 555 | population_footnotes = <ref name="Census 2011">[http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R1.aspx?OBL=BLG Census 2011]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_total = 288,161 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 2700 - 2969<ref>{{cite web|title=Blagoevgrad (Благоевград) Postal codes|url=https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|website=postalcodes.azinfoportal.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = E | website = {{Official URL|bl.government.bg}} | footnotes = | iso_code = BG-01<ref>{{cite web|title=Bulgaria Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/bg|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> }} '''Благоевград муж''' ([[болгараар]] Област Благоевград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. Урьдын түүхэнд [[Пириний Македон]] гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь [[Благоевград]] хот. ==Газар зүй== [[Файл:Bulgaria Blagoevgrad Province topographic map.svg|thumb|200px|left|Байр зүйн газрын зураг]] [[Зураг:Todorka peak red.jpg|thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка]] оргил]] Энэ муж Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа [[Кюстендил муж|Кюстендел]] [[Софи муж|Софи]] хоёр мужтай, зүүнээрээ [[Пазаржик муж|Пазаржик]], [[Смолян муж|Смолян]]тай, урдуураа Грекийн [[Төв Македон]], [[Дорно Македон – Фрак]] хоёр мужтай, баруунаараа [[Умард Македон]] улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг. Мужийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар [[Струма]] гол урсана. == Нутгийн хуваарь == Благоевград муж дотроо 14 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг: <table><td> * [[Банско хотын захиргаа|Банско]] * [[Белица хотын захиргаа|Белица]] * [[Благоевград хотын захиргаа|Благоевград]] * [[Гоце-Делчев хотын захиргаа|Гоце-Делчев]] {{nbsp|10}} * [[Гырмен хотын захиргаа|Гырмен]] * [[Кресна хотын захиргаа|Кресна]] * [[Петрич хотын захиргаа|Петрич]] </td><td> * [[Разлог хотын захиргаа|Разлог]] * [[Сандански хотын захиргаа|Сандански]] * [[Сатовча хотын захиргаа|Сатовча]] * [[Симитли хотын захиргаа|Симитли]] * [[Струмяни хотын захиргаа|Струмяни]] * [[Хаджидимово хотын захиргаа|Хаджидимово]] * [[Якоруда хотын захиргаа|Якоруда]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 оны тооцоо) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн|Болгар]]|#00966E|88.6}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн|Турк]]|red|6.0}} {{bar percent|[[Цыган ястан|Цыган]]|brown|3.4}} {{bar percent|Бусад|purple|2.0}} }} 2001 онд хүн амын 79.4 %  [[христийн шашин|христ]], 18.3 % [[ислам]] шашны шүтлэгтэй байсан. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж}} * [https://web.archive.org/web/20100429165201/http://www.bl.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Благоевград муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] knij8s2n5rykzzzioznu2ki7pdsze6b 865362 865361 2026-08-07T05:22:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Благоевград аймаг]] to [[Благоевград муж]] 865361 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|45|N|23|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Благоевград муж | native_name = {{lang|bg|Област Благоевград}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Мальовица, Рила, 2013-10-19.jpg | image_alt = | image_caption = [[Мальёвица]] | image_flag = | image_seal = | image_map = Blagoevgrad in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Благоевград мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Благоевград]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 14 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Николай Куколев | area_footnotes = | area_total_km2 = 6449.47 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 555 | population_footnotes = <ref name="Census 2011">[http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R1.aspx?OBL=BLG Census 2011]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_total = 288,161 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 2700 - 2969<ref>{{cite web|title=Blagoevgrad (Благоевград) Postal codes|url=https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|website=postalcodes.azinfoportal.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = E | website = {{Official URL|bl.government.bg}} | footnotes = | iso_code = BG-01<ref>{{cite web|title=Bulgaria Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/bg|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> }} '''Благоевград муж''' ([[болгараар]] Област Благоевград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. Урьдын түүхэнд [[Пириний Македон]] гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь [[Благоевград]] хот. ==Газар зүй== [[Файл:Bulgaria Blagoevgrad Province topographic map.svg|thumb|200px|left|Байр зүйн газрын зураг]] [[Зураг:Todorka peak red.jpg|thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка]] оргил]] Энэ муж Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа [[Кюстендил муж|Кюстендел]] [[Софи муж|Софи]] хоёр мужтай, зүүнээрээ [[Пазаржик муж|Пазаржик]], [[Смолян муж|Смолян]]тай, урдуураа Грекийн [[Төв Македон]], [[Дорно Македон – Фрак]] хоёр мужтай, баруунаараа [[Умард Македон]] улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг. Мужийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар [[Струма]] гол урсана. == Нутгийн хуваарь == Благоевград муж дотроо 14 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг: <table><td> * [[Банско хотын захиргаа|Банско]] * [[Белица хотын захиргаа|Белица]] * [[Благоевград хотын захиргаа|Благоевград]] * [[Гоце-Делчев хотын захиргаа|Гоце-Делчев]] {{nbsp|10}} * [[Гырмен хотын захиргаа|Гырмен]] * [[Кресна хотын захиргаа|Кресна]] * [[Петрич хотын захиргаа|Петрич]] </td><td> * [[Разлог хотын захиргаа|Разлог]] * [[Сандански хотын захиргаа|Сандански]] * [[Сатовча хотын захиргаа|Сатовча]] * [[Симитли хотын захиргаа|Симитли]] * [[Струмяни хотын захиргаа|Струмяни]] * [[Хаджидимово хотын захиргаа|Хаджидимово]] * [[Якоруда хотын захиргаа|Якоруда]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 оны тооцоо) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн|Болгар]]|#00966E|88.6}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн|Турк]]|red|6.0}} {{bar percent|[[Цыган ястан|Цыган]]|brown|3.4}} {{bar percent|Бусад|purple|2.0}} }} 2001 онд хүн амын 79.4 %  [[христийн шашин|христ]], 18.3 % [[ислам]] шашны шүтлэгтэй байсан. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж}} * [https://web.archive.org/web/20100429165201/http://www.bl.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Благоевград муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] knij8s2n5rykzzzioznu2ki7pdsze6b 865366 865362 2026-08-07T05:24:14Z Enkhsaihan2005 64429 865366 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|45|N|23|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Благоевград муж | native_name = {{lang|bg|Област Благоевград}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Мальовица, Рила, 2013-10-19.jpg | image_alt = | image_caption = [[Мальёвица]] | image_flag = | image_seal = | image_map = Blagoevgrad in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Благоевград мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Благоевград]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 14 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Николай Куколев | area_footnotes = | area_total_km2 = 6449.47 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 555 | population_footnotes = <ref name="Census 2011">[http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R1.aspx?OBL=BLG Census 2011]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_total = 288,161 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 2700 - 2969<ref>{{cite web|title=Blagoevgrad (Благоевград) Postal codes|url=https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|website=postalcodes.azinfoportal.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = E | website = {{Official URL|bl.government.bg}} | footnotes = | iso_code = BG-01<ref>{{cite web|title=Bulgaria Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/bg|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> }} '''Благоевград муж''' ([[болгараар]] Област Благоевград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. Урьдын түүхэнд [[Пириний Македон]] гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь [[Благоевград]] хот. ==Газар зүй== [[Файл:Bulgaria Blagoevgrad Province topographic map.svg|thumb|200px|left|Байр зүйн газрын зураг]] [[Зураг:Todorka peak red.jpg|thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка]] оргил]] Энэ муж Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа [[Кюстендил муж|Кюстендел]] [[Софи муж|Софи]] хоёр мужтай, зүүнээрээ [[Пазаржик муж|Пазаржик]], [[Смолян муж|Смолян]]тай, урдуураа Грекийн [[Төв Македон]], [[Дорно Македон – Фрак]] хоёр мужтай, баруунаараа [[Умард Македон]] улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг. Мужийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар [[Струма]] гол урсана. == Нутгийн хуваарь == Благоевград муж дотроо 14 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг: <table><td> * [[Банско хотын захиргаа|Банско]] * [[Белица хотын захиргаа|Белица]] * [[Благоевград хотын захиргаа|Благоевград]] * [[Гоце-Делчев хотын захиргаа|Гоце-Делчев]] {{nbsp|10}} * [[Гырмен хотын захиргаа|Гырмен]] * [[Кресна хотын захиргаа|Кресна]] * [[Петрич хотын захиргаа|Петрич]] </td><td> * [[Разлог хотын захиргаа|Разлог]] * [[Сандански хотын захиргаа|Сандански]] * [[Сатовча хотын захиргаа|Сатовча]] * [[Симитли хотын захиргаа|Симитли]] * [[Струмяни хотын захиргаа|Струмяни]] * [[Хаджидимово хотын захиргаа|Хаджидимово]] * [[Якоруда хотын захиргаа|Якоруда]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 оны тооцоо) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн|Болгар]]|#00966E|88.6}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн|Турк]]|red|6.0}} {{bar percent|[[Цыган ястан|Цыган]]|brown|3.4}} {{bar percent|Бусад|purple|2.0}} }} 2001 онд хүн амын 79.4 %  [[христийн шашин|христ]], 18.3 % [[ислам]] шашны шүтлэгтэй байсан. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж}} * [https://web.archive.org/web/20100429165201/http://www.bl.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Благоевград муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] lu95dpofmtod72k8uj3g88twovyntg8 0 39615 865376 599114 2026-08-07T07:18:09Z Enkhsaihan2005 64429 865376 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Бургас муж | native_name = Област Бургас | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Sonnenstrand Bulgarien PD 2011 21.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = BG-Burgas flag.png | image_seal = | image_map = Burgas in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Бургас мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|42|30|N|27|15|E|region:BG-02_type:adm1st|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бургас хот|Бургас]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 13 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Добромир Гюлев | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 7,748.07 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 84 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 378,596 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = A | iso_code = BG-02 | website = {{Official URL|bs.government.bg}} | footnotes = }} '''Бургас муж''' ([[болгараар]] Област Бургас) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 7748.1 км² талбай, 415,817 хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 13 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Айтос]] хавийн газар г.м. * [[Бургас]] * [[Камено]] * [[Карбонат]] * [[Малко-Тырново]] * [[Несебыр]] * [[Поморие]] </td><td> * [[Приморско]] * [[Руен]] * [[Созопол]] * [[Средец]] * [[Сунгурларе]] * [[Царево]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|80.5}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|13.3}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|5.0}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.2}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas Province|Бургас муж}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Бургас муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] b1yatqml3h270q8osqu3j4jxpnclwev 865377 865376 2026-08-07T07:18:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Бургас аймаг]] to [[Бургас муж]] 865376 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Бургас муж | native_name = Област Бургас | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Sonnenstrand Bulgarien PD 2011 21.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = BG-Burgas flag.png | image_seal = | image_map = Burgas in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Бургас мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|42|30|N|27|15|E|region:BG-02_type:adm1st|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бургас хот|Бургас]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 13 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Добромир Гюлев | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 7,748.07 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 84 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 378,596 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = A | iso_code = BG-02 | website = {{Official URL|bs.government.bg}} | footnotes = }} '''Бургас муж''' ([[болгараар]] Област Бургас) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 7748.1 км² талбай, 415,817 хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 13 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Айтос]] хавийн газар г.м. * [[Бургас]] * [[Камено]] * [[Карбонат]] * [[Малко-Тырново]] * [[Несебыр]] * [[Поморие]] </td><td> * [[Приморско]] * [[Руен]] * [[Созопол]] * [[Средец]] * [[Сунгурларе]] * [[Царево]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|80.5}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|13.3}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|5.0}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.2}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas Province|Бургас муж}} == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Бургас муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] b1yatqml3h270q8osqu3j4jxpnclwev 0 39616 865385 858794 2026-08-07T07:26:37Z Enkhsaihan2005 64429 865385 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Варна муж | native_name = Област Варна | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Антична сграда Римски терми.JPG | image_alt = | image_caption = Эртний Ромын халуун усны газрууд | image_flag = Varna flag.png | image_seal = | image_map = Varna in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Варна мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|12|N|27|36|E|region:BG|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Варна]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 12 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Андрияна Андреева | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 3,819.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/><ref name="population"/><ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 416,813 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = B | website = {{url|varnaregion.egov.bg}} }} '''Варна муж''' ([[болгараар]] Област Варна) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 3.8 мянган км² талбай, 475 мянган хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 12 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Аврен]] хотын захиргаа * [[Аксаково]] хотын захиргаа г.м * [[Белослав]] * [[Бяла]] * [[Варна]] * [[Ветрино]] </td><td> * [[Вылчи-Дол]] * [[Долни-Чифлик]] * [[Девня]] * [[Дылгопол]] * [[Провадия]] * [[Суворово]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|87.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|7.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|3.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|2.3}} }} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Varna Province|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Варна муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] dq5tkg5mp9awm9d5a0w6ilgtrkk3e0j 0 39618 865392 605511 2026-08-07T07:34:31Z Enkhsaihan2005 64429 865392 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Велико-Тырново муж | native_name = Област Велико Търново | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Владишкия мост, Велико Търново.jpg | image_alt = | image_caption = Владишки гүүр | image_flag = Veliko tarnovo flag.png | image_seal = | image_map = Veliko Tarnovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Велико-Тырново мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Велико-Тырново]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Любомира Попова | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,662 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 204,033 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BT | website = {{Official URL|vt.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Вели́ко-Ты́рново муж''' ([[болгараар]] Област Велико Търново) 4.6 мянган км² талбай, 258 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 10 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Елена]] хотын захиргаа г.м. * [[Горна-Оряховица]] * [[Лясковец]] * [[Павликени]] * [[Полски-Трымбеш]] </td><td> * [[Сухиндол]] * [[Стражица]] * [[Свиштов]] * [[Велико-Тырново]] * [[Златарица]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|90.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|6.7}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|1.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.3}} }} {{дуудүрс|Category:Veliko Tarnovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Велико-Тырново муж| ]] k35guch5cyf6m4l5qzikxtdqco7ccbo 865393 865392 2026-08-07T07:34:41Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Велико-Тырново аймаг]] to [[Велико-Тырново муж]] 865392 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Велико-Тырново муж | native_name = Област Велико Търново | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Владишкия мост, Велико Търново.jpg | image_alt = | image_caption = Владишки гүүр | image_flag = Veliko tarnovo flag.png | image_seal = | image_map = Veliko Tarnovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Велико-Тырново мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Велико-Тырново]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Любомира Попова | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,662 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 204,033 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BT | website = {{Official URL|vt.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Вели́ко-Ты́рново муж''' ([[болгараар]] Област Велико Търново) 4.6 мянган км² талбай, 258 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 10 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Елена]] хотын захиргаа г.м. * [[Горна-Оряховица]] * [[Лясковец]] * [[Павликени]] * [[Полски-Трымбеш]] </td><td> * [[Сухиндол]] * [[Стражица]] * [[Свиштов]] * [[Велико-Тырново]] * [[Златарица]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|90.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|6.7}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|1.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.3}} }} {{дуудүрс|Category:Veliko Tarnovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Велико-Тырново муж| ]] k35guch5cyf6m4l5qzikxtdqco7ccbo 0 39620 865401 607893 2026-08-07T07:43:49Z Enkhsaihan2005 64429 865401 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Видин эялет}} {{Coord|43|48|N|22|41|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Видин муж | native_name = Област Видин | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Belogradchik fortress 2009.jpg | image_alt = | image_caption = [[Белоградчик цайз]] | image_flag = Flag of Vidin.gif | image_seal = | image_map = Vidin in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дах Видин мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Видин]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3032.9 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 71,773 | population_as_of = 2023 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BH | website = {{Official URL|vidin.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Видин муж''' ([[болгараар]] Област Видин) 3.0 мянган км² талбай, 86.9 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 11 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Белоградчик]] хотын захиргаа г.м. * [[Бойница]] * [[Брегово]] * [[Грамада]] * [[Димово]] * [[Кула]] </td><td> * [[Макреш]] * [[Ново-Село]] * [[Ружинци]] * [[Чупрене]] * [[Видин]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|91.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|7.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.1}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Vidin Province‎|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Видин муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 2r6extvx0modjoaekp3nmvvdaaueszk 865402 865401 2026-08-07T07:44:05Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Видин аймаг]] to [[Видин муж]] 865401 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Видин эялет}} {{Coord|43|48|N|22|41|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Видин муж | native_name = Област Видин | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Belogradchik fortress 2009.jpg | image_alt = | image_caption = [[Белоградчик цайз]] | image_flag = Flag of Vidin.gif | image_seal = | image_map = Vidin in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дах Видин мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Видин]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3032.9 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 71,773 | population_as_of = 2023 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BH | website = {{Official URL|vidin.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Видин муж''' ([[болгараар]] Област Видин) 3.0 мянган км² талбай, 86.9 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 11 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Белоградчик]] хотын захиргаа г.м. * [[Бойница]] * [[Брегово]] * [[Грамада]] * [[Димово]] * [[Кула]] </td><td> * [[Макреш]] * [[Ново-Село]] * [[Ружинци]] * [[Чупрене]] * [[Видин]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|91.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|7.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.1}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Vidin Province‎|Мужийн зургийн цомог}} [[Ангилал:Видин муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 2r6extvx0modjoaekp3nmvvdaaueszk 0 39749 865333 775497 2026-08-07T00:47:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865333 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable toptextcells" cellpadding="2" cellspacing="1" style="margin-left: 1em; background: #F5F5F5; font-size: 95%; float: right;" |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| {| style="width:100%" border="0" cellspacing="0" cellpadding="0" ! style="font-size:125%; background:#EEE8AA" | Яломица тойрог</br><small>{{lang-ro|Județul Ialomița}}</small> |} |- |colspan="2"| {{Imagemap Румын1|Ialomita in Romania.svg|325px|center|Румын дахь Яломица тойргийн байршил}} <small><center>Румын дахь Яломица тойргийн байршил</center></small> |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Сүлд ба далбаа |- |width="145"| [[File:Flag of Ialomita county, Romania.png|145px|center|Яломица тойргийн далбаа]] |width="145"| [[File:Stema Ialomita.svg|125px|center|Яломица тойргийн сүлд]] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Үндсэн мэдээлэл |- | [[Улс]]: || {{ROU}} |- | [[Румыны тойргийн жагсаалт|Тойргийн төв]]: || [[Слобозиа]] |- | [[Талбай|Газар нутаг]]: || 4453 км² |- | [[Хүн ам]]: || 274.148 <small>(2011 он)</small><ref name="vz2011">{{Webarchiv|url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_8.xls |wayback=20160118131243 |text=2011 оны Румыны хүн амын тооллого |archiv-bot=2023-09-26 23:10:01 InternetArchiveBot }} ([[Microsoft Excel|MS Excel]]; 1,3&nbsp;MB)</ref> |- | [[Хүн амын нягтрал]]: || 62 хүн км² тутамд |- | Байгуулагдсан: || 1968 он<ref>{{Internetquelle |url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=9327 |titel=LEGE nr. 2 din 16 februarie 1968 |zugriff=2020-09-07 |sprache=румынаар}}</ref> |- | [[ISO 3166-2]] || <tt>[[ISO 3166-2:RO|RO-IL]]</tt> |- | [[Вэб сайт|Цахим хаяг]]: || [https://web.archive.org/web/20210622222515/http://cicnet.ro/ www.cicnet.ro] |- ! colspan="2" style="background:#EEE8AA"| Захиргаа |- | Тойргийн Зөвлөлийн тэргүүн: || Мариан Павел<ref>{{Webarchiv|url=https://prezenta.roaep.ro/locale27092020/romania-pv-final |wayback=20201009164915 |text=Biroului Electoral Central |archiv-bot=2024-04-24 06:11:15 InternetArchiveBot }}.</ref> |- | [[Улс төрийн нам|Нам]]: || [[Социал Демократ Нам (Румын)|Социал Демократ Нам]] |- |} '''Я́ломица тойрог''' ({{lang-ro|Judeţul Ialomița}} [{{IPA|ˈjalomitsa}}], {{Audio|Ro-Ialomița.ogg|''дуудлага''}}) — [[Румын|Румыны]] [[Румын#Засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр зэргийн]] тойрог, 274.148 хүнтэй «жудец». Яломица тойргийн төв нь [[Слобозиа]]. == Мөн үзэх == * [[Румыны тойргийн жагсаалт]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ialomița County|Яломица тойрог}} * [http://www.cicnet.ro/ Тойргийн Зөвлөлийн цахим хуудас]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ialomita-county.map2web.eu/projekt/new/20669 Яломица тойргийн газрын зураг] == Эх сурвалж == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Румыны тойрог}} [[Ангилал:Яломица тойрог| ]] [[Ангилал:Румыны тойрог]] d026zw3ag1pvl2prgxxorlqbubjbcum 0 40795 865263 850021 2026-08-06T14:31:01Z Enkhsaihan2005 64429 865263 wikitext text/x-wiki [[File:AvHumboldt.jpg|thumb|right|Александер фон Хумбольдтын хөрөг.]] '''Фридрих Вилхельм Хайнрих Александер фон Хумбольдт''' ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander von Humboldt}}, * ''[[1769]] оны [[9 сарын 14|9-р сарын 14]] [[Берлин|Берлинд]] төрсөн,[[1859]] оны [[5 сарын 6|5-р сарын 6-нд]]'' [[Берлин]] хотод нас барсан) — [[Герман]]ы [[Байгаль|байгаль судлаач]], [[газар зүй]]ч, орчин үеийн газар зүйн ухааныг үндэслэгчдийн нэг юм. Германы алдарт эрдэмтэн [[Вилхелм фон Хумбольдт]]- ын отгон дүү нь юм. ==Замнал== Александер фон Хумбольдтын эцэг нь Александер Георг нь [[Померан аймаг|Померан]]аас гаралтай [[Прусс]] улсын офицер байсан бол түүний эх Марие Элизабет Фон Холведе нь хоёр хүүхэдтэй бэлэвсэн, нэлээд хөрөнгөтэй гэр бүлэээс гаралтай нэгэн байсан ба тэд 1766 онд гэр бүл болсон аж. Энэ гэр бүлээс нэмж хоёр хүүхэдтэй болсоны том нь буюу Александрын ах [[Вилхелм фон Хумбольдт]] нь 1767 онд [[Потсдам]] хотод төржээ. Александер фон Хумбольдт нь багадаа ахынхаа хамт маш олон гэрийн багшаар хичээл заалгаж байжээ. Тэрээр багын байгалийн орчныг ихэд сонирхон шавьж хорхой, болон ургамлын хатаамал цуглуулга бэлтгэн цуглуулдаг байж. Заагч багш нарын ажигласанаар ах нь түүний насанд маш амархан их сайн ойлгож сурч байсан зүйлийг Хумбольдт ойлгохдоо маш муу ойлгон ерөнхийдөө сурах авъяас муутай нэгэн байсан учир багш нар нь энэ их ой толгой муутай хүн болно хэмээн үздэг байж. Гэсэн ч түүний эцэг эх нь тэр хоёрт маш их хөрөнгө зарцуулан мэдлэгтэй хүмүүс болгон хүмүүжүүлэхийн тулд ихээхэн цаг хүч хөдөлмөрөө зарцуулсан байна. Үүний тод илрэл нь тухайн үеийн нэр хүндтэй их сургуулийн профессор багш нарыг авчран хувиар нь хичээл заалгаж байснаар мэдрэгддэг. 1787 онд түүний эх нь хоёр хүүгээ [[Франкфурт (Одер)]]ийн [[Бранденбургийн Их Сургууль Франкфурт (1506-1811)|их сургуульд]] оруулсан ба Вилхельм нь арай сэргэлэн учир хуулиар сурах, харин Александер эдийн засагчаар сурахаар болсон байна. А.Хумбольдт үүний хажуугаар эртний Грек, Ром болон Египетийн түүх соёл шинжлэх ухаан, эмнэл зүй, физик болон математикийн мэргэжлийн чиглэлийн хичээлүүдэд давхар сонсогчоор сууж байв. 21 настайдаа "Рейний зарим хүрмэн чулуунд хийсэн эрдэс бодисын судалгаа" номоо хэвлүүлсэн нь түүний анхны [[эрдэм шинжилгээ]]ний бүтээл байв. Тэрээр [[1791]] онд францын [[Ургамал судлал|ургамал судлаач]] [[Эме Бонплан|Бонплантай]] хамт [[Төв Америк|Төв]] ба [[Өмнөд Америк]]аар аялжээ. Таван жил үргэлжилсэн энэ аяллынхаа дүнг боловсруулж, [[1799]]-[[1804]] онд [http://archive.org/details/examencritiqued06humbgoog "Шинэ тивийн нар голлосон нутгаар хийсэн аялал" ({{lang-fr|Le voyage aux régions equinoxiales du Nouveau Continent}})] гэдэг 30 [[боть]] бүтээлээ туурвижээ. Өмнөд Америкт хийсэн жуулчлалаараа Хумбольдт тус [[тив]]ийн [[шинжлэх ухаан]]ы үндэстэй судлалын эхийг тавьсан билээ. Уг аялалаар түүний авчирсан асар их цуглуулгын дотор зөвхөн [[Ургамал|ургамлын]] [[Ургамал судлал|зүйл]] 6000 байсан бөгөөд тэдгээрээс 3000 нь шинжлэх ухаанд огт мэдэгдээгүй байжээ.<ref name="">{{cite book|author=Л.Түдэв |title=Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий толь III|url=|year= 1988|publisher|isbn=|page=170}}</ref> [[File:Map Alexander von Humboldt expedition-en.svg|400px|thumb|Хумбольдтын [[Латин Америк]]ийн экспедицийн маршрут.]] Хумбольдт хоёр дахь том жуулчлалаараа [[Орос]]ын [[Уралын нуруу|Урал]], [[Алтай]], улмаар [[Хятад]]ын хил хүрч [[Каспийн тэнгис]]ээс буцжээ. Энэ үедээ Гумбольдт өөрийн амьдралын тухай өгүүлсэн [http://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/40012 "Сансар" ({{lang-fr|Cosmos : essai d'une description physique du monde}})] гэдэг [[ном]]оо бичиж эхэлсэн байна. [[Байгаль|Байгалийн]] үзэгдэл юмсын харилцаа, уялдаа, холбоог илтгэн яруу сайхан бичсэн уг номынхоо эхний таван ботийг бичиж, цааш нь үргэлжлүүлж амжилгүй таалал төгсжээ. Хумбольдт бол ургамлын амьдралын хэлбэр, ургамлын газарзүйн шинжлэх ухааныг үндэслэгчдийн нэг бөгөөд [[Ургамалжил|ургамалжлын]] босоо [[Бүслүүржил|бүслүүржлийн]] санааг анх дэвшүүлсэн хүн. Түүнчлэн ерөнхий газар судлал, [[уур амьсгал]] судлалыг үндэслэжээ. Тэрээр олон талын өвтэгш боловсролтой, [[материалист]] эрдэмтэн байсан нь хожмын байгаль судлалын хөгжилд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн юм. [[Төв Ази]], [[Австрали]], Хойд Америкийн хэд хэдэн уул нуруу, гол, мөрөн, нуур, [[Гренланд]]ын мөсөн гол, [[Перу]]гийн эргийн [[далай]]н хүйтэн урсгал, [[Сар]]ан дээрх [[галт уул]] болон олон ургамал, [[Эрдэс|эрдсийг]] шинжлэх ухаанд Гумбольдтийн нэрээр нэрлэжээ.<ref name=""/> ==Эшлэл== {{Reflist|30em}} ==Холбоос== {{Commonscat|Alexander von Humboldt|Александер фон Хумбольдт}} *[https://web.archive.org/web/20031202025506/http://www.avh.de/en/index.htm Александер фон Хумбольдт сан] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Хумбольдт, Александер фон}} [[Ангилал:Александер фон Хумбольдт| ]] [[Ангилал:18-р зууны аялагч]] [[Ангилал:19-р зууны аялагч]] [[Ангилал:18-р зууны газар зүйч]] [[Ангилал:19-р зууны газар зүйч]] [[Ангилал:18-р зууны ургамал зүйч]] [[Ангилал:19-р зууны ургамал зүйч]] [[Ангилал:Галт уул судлаач]] [[Ангилал:Геоботаникч]] [[Ангилал:Германы эрдэмтэн]] [[Ангилал:Германы уулчин]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Меценат]] [[Ангилал:Өмнөд Америк судлаач]] [[Ангилал:Өргөн мэдлэгтэн]] [[Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Баварийн Титэм Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Баварийн Максимилианы Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гвадалупе одон шагналтан]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (энхтайвны зэрэг)]] [[Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Данеброг одонгийн их загалмай]] [[Ангилал:Копли медаль шагналтан]] [[Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Сарнай одон шагналтан]] [[Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (зэрэг тодорхой бус)]] [[Ангилал:Хар Бүргэд одонгийн хүлэг баатар]] [[Ангилал:Цагаан Шонхор одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:18-р зууны Леопольдинагийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Баварийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Ханы Нийгэмлэгийн гадаадын гишүүн]] [[Ангилал:Гөттингений Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Данцигийн Байгаль Судлаачдын Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Кювьегийн Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Нидерландын Ханы Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Турины Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Унгарын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Францын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Эдинбургийн Ханы Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:Эрфуртийн ашгийн бус Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Бонн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Карлын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Сент-Эндрюс их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Эберхард ба Карлын нэрэмжит Тюбингений Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Аяллын уран зохиол]] [[Ангилал:Гехаймрат]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Хумбольдт (язгууртны овог)]] [[Ангилал:Пруссийнхэн]] [[Ангилал:Берлиний хүн]] [[Ангилал:Парисын хүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1769 онд төрсөн]] [[Ангилал:1859 онд өнгөрсөн]] 29bwkcvhle2ya77tp4h405e6d3y9npm 0 41238 865240 731955 2026-08-06T14:26:17Z Enkhsaihan2005 64429 865240 wikitext text/x-wiki [[Файл:Michail-Gorbatschow.jpg|thumbnail|right|Михаил Горбачёв, 2011 он]] '''Михаил Сергеевич Горбачёв''' (1931 оны 3-р сарын 2-ны өдөр ЗХУ-ын Ставрополийн хязгаарын Привольное тосгонд төрсөн ба 2022 оны 8-р сарын 30 нд [[Москва]] хотод нас барсан) -Зөвлөлтийн, Оросын улс төрийн зүтгэлтэн. ЗХУ-ын анхны бөгөөд сүүлчийн Ерөнхийлөгч байсан юм. == Намтар == Эцэг Сергей Андреевич Горбачёв (08.10.1909—22.02.1976) орос, эх Мария Пантелеевна Гопкало (02.04.1911—14.04.1995) украин гаралтай тариачид байжээ. Өвөг эцэг Андрей Моисеевич Горбачёв (1890—1962) 1934 онд хэлмэгдэж [[Эрхүү муж]]<nowiki/>ид 2 жил цөлөгдөж байсан. Мөн эхийн талын өвөг эцэг Пантелей Ефимович Гопкало (1894—1953) мөн хэлмэгдэж явжээ. Тэрээр 1950 онд дунд сургуулиа мөнгөн медальтай төгсөж М.Ломоносовын нэрэмжит [[Москвагийн Улсын Их Сургууль|Москвагийн Их Сургуулийн]] хуулийн ангид элсээд 1955 онд төгссөн. 1952 онд [[Большевик|Зөвлөлт Холбоот Улсын Коммунист Намын]] гишүүн болсон. 1955 оноос Коммунист Залуучуудын Эвлэлийн (Комсомол) ажилд идэвхтэй оролцох болжээ. Оюутан ахуйдаа 1953 оны 9 дүгээр сарын 25-нд Москвагийн Их сургуулийн философийн ангийн оюутан [[Раиса Максимовна Горбачёва|Раиса Максимовна]] (Титоренко, 1932-1999)-тай гэрлэсэн. М.Горбачёв сүүлд 1967 онд Ставрополийн Хөдөө Аж ахуйн дээд сургуулийг “хөдөө аж ахуйн эдийн засагч” мэргэжлээр эчнээгээр сурч дүүргэсэн байна. == Улс төрд == Москвагийн Их Сургуулийг төгсөөд төрөлх [[Ставрополь]] хотынхоо Коммунист залуучуудын Эвлэлийн хороонд 1955-1962 онд хэлтийн даргаас нарийн бичгийн дарга хүртэл дэвшиж ажиллажээ. 1962 онд Ставрополийн хязгаарын хамтралын ЗХУКН-ын үүрийн дарга, 1966 оны 9-р сард Ставрополь хотын ЗХУ-ын Коммунист Намын нэгдүгээр нарийн бичгийн даргын албан тушаал хаших болжээ. 1970 онд ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогджээ. 1971-1991 онуудад ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны гишүүн байв. 1978 оны 11 сараас ЗХУ-ын Коммунист Намын Хөдөө аж ахуйн асуудал эрхэлсэн нарийн бичгийн даргын сонгуульт ажил эрхлэх болж нийслэл хот Москвад гэр бүлээрээ амьдрах болов. 1980 оны 10-р сараас 1991 оны 8-р сар хүртэл ЗХУ-ын Коммунист Намын Төв Хорооны гишүүн байв. 1981 онд МАХН-ын 18 дугаар их хуралд ЗХУКН-ын Төв Хорооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга М.Горбачёв Зөвлөлтийн төлөөлөгчдийг тэргүүлж Монгол Улсад /БНМАУ/ айлчилж байсан байдаг. Гурван жилийн дараа [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбалыг]] албан тушаалаас зайлуулах ажиллагааны гол хүний нэг гэж үздэг. ЗХУ-ын удирдагч [[Константин Черненко|К.У.Черненко]] нас барсаны дараа 1985 оны 3-р сарын 11-ний өдөр Коммунист намын ээлжит бус чуулганаар ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсон. == Зөвлөлт Холбоот Улсын ерөнхийлөгч == 1985-1988 онуудад М.Горбачёв дотооддоо "[[Ил тод байдал]]" (гласность), "[[Өөрчлөн байгуулалт]]" (перестройка) эхлүүлж, гадаад бодлогод эрс өөрчлөлтийг хийж эхэлсэн бөгөөд Афганистанаас цэргээ гаргасан юм. ЗХУ-ын Коммунист Намын 27-р хурлын үеэр 2000 он гэхэд Цөмийн зэвсэггүй нийгэм бүтээн байгуулах Зөвлөлт Оросын хөтөлбөрийг албан ёсоор зарласан байна. Тэрбээр 1988 оны 10-р сарын 1-ний өдөр ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн Даргаар сонгогдов. 1989 оны 5-р сарын 25-аас 1990 оны 3-р сар хүртэл ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн даргаар ажиллав. Тэрээр 1990 оны 3-р сарын 15-ны өдөр ЗХУ-ын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. М.Горбачёв ЗХУ-ын хамгийн анхны, бас хамгийн сүүлчийн ерөнхийлөгч байлаа. М.Горбачёв "олон ургалт үзлийг" хөгжүүлэх бодлого явуулсны үр дүнд 1990 онд Орост Түүний үед хэвлэл мэдээллийн салбарт төрийн зүгээс хяналт-цензур тогтоохыг хориглосон хууль батлагдсан юм. Түүнчлэн Горбачев Социалист нийгмийн үед улс төрийн шалтганаар хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах нүсэр ажлыг эхлүүлсэн юм. == Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцорсон нь == 1991 оны 4-р сард Михаил Горбачёв Оросын бүрэлдэхүүнд байсан 10 Бүгд найрамдах орны удирдагчидтай цаашид ЗХУ-ын газар нутгийг хэвээр хадгалан үлдээх Тунхаглалд гарын үсэг зурах тухай зөвшилцөлд гарын үсэг зурсан байна. Уг зөвшилцлийн дагуу 1991 оны 8-р сарын 20-ний өдөр Тунхаглалд гарын үсэг зурах байв. Гэтэл болзсон өдрөөс нэг хоногийн өмнө (1991 оны 8-р сарын 19) М.Горбачёвын хүрээллийн хэд хэдэн сайд улс орон даяар онц байдал (ГКЧП) тогтоож, Горбачёвыг ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээсээ татгалзаж, өөрийн бүх эрх мэдлээ дэд ерөнхийлөгч Г. Янаевт шилжүүлэхийг шаардав. Улс оронд онц байдал тогтоох шаардлага тавьсан сайд нарын дотор хүчний байгууллагын сайд багтаж байв. М.Горбачев энэ үед Крым дахь "Форос" зусландаа амарч байсан бөгөөд “эсэргүү” сайд нар түүнийг "өвчтэй" байгаа тул "ажил үүргээ биелүүлэх чадамжгүй болсон" гэж зарласан ч Горбачёв албан тушаалаа өгөх шаардлагыг хүлээн авалгүй байсаар 8-р сарын 21-ний өдөр Москвад эргэн ирлээ. 1991 оны 8-р сарын 24-нд М.Горбачёв ЗХУ-ын Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаасаа огцорлоо. 1991 оны 12-р сарын 8-ны өдөр Беларусь дахь Беловежийн Тунхаглалд гарын үсэг зурсны дараа мөн сарын 25-нд М.Горбачёв ЗХУ-ын анхны Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаас огцрох шийдвэр гаргаснаа ард түмэндээ телевизээр зарлаж, Оросын Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]]д бүх эрх мэдлээ шилжүүлж ЗХУ-ын Төрийн далбааг Кремлийн оройгоос буулгаж ОХУ-ын далбааг мандуулсан юм. Төрийн албан тушаалыг орхиод Михаил Горбачёв 1992 оны 1 сард “Горбачёв сан” гэдэг олон нийтийн байгуулага үүсгэв. Горбачёв 1996 оны 4-р сарын 27-ний өдөр “Иргэний хэлэлцүүлэг” хэмээх улс төр олон нийтийн хөдөлгөөний тэргүүнээр сонгогджээ. 1993 онд Горбачёв “Ногоон загалмай” хэмээх олон улсын экологийн байгуулагын даргаар ажиллажээ. 2000 оны 3-р сараас Оросын Социал Демократ намын тэргүүний албан тушаалыг хашив. Үүний зэрэгцээ 2000 оны 5-р сараас "НТВ телевиз" компанийн олон нийтийн зөвлөлийн тэргүүлэгчээр ажиллав. М.Гобачёв 2017 оны 12-р дугаар сарын 6-нд "РИА Новости"-д өгсөн ярицлагдаа «Владимир Путин өнөөдөр ард түмний дэмжлэг хүлээж буй жинхэнэ удирдагч юм, үүнийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй, тэгээд ч ард түмний санаа бодлыг дагах ёстой" гэжээ. Зөвлөлтийн, оросын болон гадаадын олон улс төрчид, сэтгүүлчид М.Горбачёвын шинэчлэл, ардчилал, ил тод байдал, хүйтэн дайны төгсгөл, Герман улсыг нэгтгэсэн зэрэгт талархалтай байдаг. == Шагнал == М.Горбачёв 1990 оны 10 дугаар сарын 15-нд [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагнал]] хүртжээ. Хоёр Герман нэгдсэний 30 жилийн ойгоор 2020 оны 10 дугаар сарын 3-нд Горбачёвт зориулж Дессау-Рослау хотод (Германы [[Саксон-Анхальт]] муж) хөшөө босгосон байна. Уран барималч нь Бернд Гебель. == Бүтээл == Михаил Сергеевич Горбачёв “Өөрчлөн байгуулалт, шинэ сэтгэлгээ манай орон болон дэлхий дахинд” гэдэг ном бичсэн байна. 2014 оны 11 дүгээр сард М.Горбачёвын "Кремлийн дараах амьдрал" нэртэй ном гарчээ. == Хувийн амьдрал == Михаил Горбачёвын гэргий Раиса Макимовна 1999 оны 9-р сарын 20 өдөр Германы Мюнстер хотын эмнэлэгт эмчилгээ хийлгэж байгаад нас баржээ. Горбачёв нэг охин, хоёр зээ охинтой. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mikhail Gorbachev|Михаил Горбачёв}} * [http://www.commondreams.org/views07/0118-24.htm M. Gorbatschow: ''History is not preordained: a new cold war can be averted'', The Guardian, 18. Januar 2007] {{DEFAULTSORT:Горбачёв, Михаил}} [[Ангилал:Михаил Сергеевич Горбачёв| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Андрей одон шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт Тэмдэг одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Вилхелмийн нэрэмжит Вестфалены Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Мадридын автономит их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1931 онд төрсөн]] [[Ангилал:2022 онд өнгөрсөн]] ffv1yv26uw7kzvvozf8coaavvphpevh 0 41821 865224 830495 2026-08-06T14:21:31Z Enkhsaihan2005 64429 865224 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Василий Иванович Чуйков | зураг = [[Файл:Vasily Ivanovich Chuikov, 1942.jpg|thumb|300px|В.И.Чуйков]] | тайлбар = Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал В.И.Чуйков | төрсөн = [[1900]] оны [[1 сарын 31]] | нас барсан = [[1982]] оны [[3 сарын 18]] | оршуулсан_газар_нэр = [[ЗХУ]] Москва | оршуулсан газар = | төрсөн_газар = [[Оросын эзэнт гүрэн]],[[Тула муж]], | нас барсан_газар = [[Зөвлөлт Холбоот Улс]], [[Москва]] | хоч = | бүтэн_нэр = | эх орон = {{flag|Оросын эзэнт гүрэн}} (1914-1917)<br />{{USSR}} (1917-1982) | салбар = явган цэрэг | албан он жилүүд = 1918-1982 | цол = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршал]] | ажиллагааны_тоо = | нэгж = Зөвлөлтийн арми | албан тушаал = | тулалдаанууд = [[Оросын Иргэний дайн]]<br />[[Хятад-Японы дайн]]<br />[[Зөвлөлт-Финнийн дайн]]<br />[[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайн]] | тулалдааны_нэр = | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Василий Иванович Чуйков''' нь [[ЗХУ-ын маршал]], [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын хошой баатар]] хүн юм. ==Намтар== Василий Чуйков нь 1900 онд [[Оросын Хаант Улс]]ын [[Москва муж]]ийн [[Серебрянная пруды тосгон]]д төрсөн байна. [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайн]]д [[Улаан Арми]]д элсэн оролцож олон удаагийн тулалдаанд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн удаа шархдаж байжээ.1921 оны 7-р сараас 1922 оны 1-р сар хүртэл - 4-р байлдааны секторын дарга, Смоленск мужийн Велиж хотын гарнизоны дарга, 1922 оны 1-р сараас дахин полк командлагч. 1925 онд тэрээр Улаан армийн М.В.Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийг, 1927 онд тус академийн дорно дахины факультетийг төгссөн [6]. 1926 онд тэрээр дипломат шуудангийн албан тушаалд халхавчлан Хятадад анх удаа айлчилж, Харбин, Мукден, Дайрен, Тяньжин, Бээжинд айлчилжээ [7]. 1925 онд тэрээр амралтаараа ирсэн төрөлх Серебряные Прудыдаа 1926 онд түүний эхнэр болсон Валентина Павловатай танилцаж, бүх насаараа хамт амьдрах болно. 1927 оны 11-р сараас - Москвагийн цэргийн тойргийн штабын хэлтсийн даргын туслах. 1928 оны 1-р сараас - Хятадад цэргийн зөвлөх. 1929 оны 9-р сараас - Улаан тугийн Алс Дорнодын тусгай армийн штабын хэлтсийн дарга В.К. Блюхер 1929 оны 11-р сарын 20-нд Манжуур хотод Хятадын цэргийн бүлэглэлийг бууж өгөх тухай хэлэлцээнд оролцон ЗБНХУ-ын мөргөлдөөнд оролцов. 1932 оны 8-р сараас Тагнуулын команд штабын ахисан түвшний курсын дарга. Англи хэлний тодорхой түвшний мэдлэгтэй байсан[8]. Тэрээр И.В.-ийн нэрэмжит Улаан армийн Цэргийн механикжуулалт, моторжуулалтын академийн академийн курс төгссөн. 1936 онд Сталин. 1936 оны 12-р сараас - 4-р механикжсан бригадын командлагч (Бобруйск хотын Киселеевичи хот), 1938 оны 4-р сараас - 5-р бууны корпусын командлагч, 1938 оны 6-р сараас - Беларусийн цэргийн тойрог дахь Бобруйскийн армийн бүлгийн командлагч. 1939 оны 9-р сард армийн бүлгийг 4-р арми болгон өөрчилсөн бөгөөд Чуйков түүнийг удирдаж, Улаан армийн Польшийн кампанит ажилд оролцов. 1938 оны 10-р сарын 7-нд ЗХУ-ын Батлан ​​хамгаалахын ардын комиссарын дэргэдэх Цэргийн зөвлөлийн гишүүнээр батлав [9]. 1939 оны 12-р сард тэрээр Хойд Карелийн нутагт 1939-1940 оны Зөвлөлт-Финландын дайнд тулалдаж байсан 9-р армийн командлагчийн албан тушаалд томилогдов. Суомуссалмигийн тулалдаанд удахгүй ялагдсаны улмаас хасагдсан М.П.Духановыг сольсон бөгөөд үүний үр дүнд Финландын гурван дэглэм Улаан армийн винтовын хоёр дивизийг бүсэлж, ялав. 1940 оны 3-р сараас 12-р сар хүртэл Баруун цэргийн тусгай тойргийн 4-р армийг дахин командлав. 1940 оны 12-р сараас 1942 оны хооронд В.И.Чуйков Хятад дахь цэргийн атташе, Хятадын армийн ерөнхий командлагч Чан Кайшигийн цэргийн ахлах зөвлөх[10] албыг хашиж байв. Тухайн үед Хятад улс Японы түрэмгийлэгчдийн эсрэг дайн хийж байсан бөгөөд тус улсын төв бүс нутаг, Манжуур, Хятадын хэд хэдэн хотыг эзлэн авч чадсан юм. Энэ хугацаанд Японы армийн эсрэг хэд хэдэн цэргийн ажиллагаа явуулсан. Үүний зэрэгцээ Чуйков маш хэцүү даалгавартай тулгарсан - Хятадад өөрөө Хятадын Коммунист Нам (Мао Зэдун) ба Гоминданы (Чан Кайши) цэргүүдийн хооронд цэргийн ажиллагаа явагдаж байх үед Япончуудын эсрэг тэмцэлд нэгдсэн фронтыг хадгалах шаардлагатай байсан бөгөөд энэ нь үндсэндээ иргэний дайн байв. В.И.Чуйковын ачаар ЗХУ-ын Алс Дорнодын хилийг Японы түрэмгийллээс хамгаалсан хүчирхэг фронт байгуулагдаж эхэлсэн цэрэг-улс төрийн ийм хүнд нөхцөлд Хятад дахь урсгалыг эргүүлж чадсан юм. Аугаа эх орны дайн эхэлснээр тэрээр командлалд удаа дараа илтгэл тавьж, түүнийг Хятадаас эргүүлэн татаж, фронт руу, идэвхтэй армид илгээхийг хүссэн. [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F088847-0001, Berlin-Karlshorst, Sowjetisches Museum.jpg|left|thumb|300px|]] [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Чуйков нь [[Сталинградын тулалдаан]]ы үед онц гарамгай гавъяа байгуулсан [[62-р арми]]йг командлан [[Фридрих фон Паулюс|Паулюс]]ийн [[германы 6-р арми]]ас [[Волгоград|Сталинград хот]]ыг хамгаалж чадсан байна. Тэрээр дайн дуустал [[8-р гвардийн арми]] болсон 62-р армиа командлан оролцсон бөгөөд [[Висла хүртэл давших ажиллагаа|Польшийг чөлөөлөх]], [[Висла-Одерын давшилт]], [[Берлиний тулалдаан|Берлинийг эзлэх тулалдаан]]уудад армиа чадамгай удирдан ялалтанд хүргэжээ. Хятадаас дэслэгч генерал Василий Иванович Чуйковыг Сталинград руу илгээх арми байгуулж байсан Тула руу илгээв. 1942 оны 5-р сараас Аугаа эх орны дайнд (1941-1945) оролцсон. Тэрээр 1-р нөөцийн армийн командлагчаар томилогдсон (1942 оны 7-р сарын 10-нд 64-р арми болж өөрчлөгдсөн). 7-р сарын 22-ноос тэрээр идэвхтэй армид, 64-р армийн командлагч байв. 1942 оны 8-р сарын 4-нд Сталинградын фронтын командлагч В.Н.Гордовын тушаалаар армийн командлалаас чөлөөлөгдөж, 64-р армийн шуурхай бүлгийн командлагчаар томилогдов. Тэрээр Сталинград руу алсын зайд хамгаалалтын тулалдаанд оролцсон. 62-р армийн командлагч, дэслэгч генерал Василий Иванович Чуйковын байлдааны шинж чанар (1942 оны 11-р сарын 8). 1942 оны 9-р сарын 12-ноос Улаан армийн 62-р армийн командлагч. В.И.Чуйковт Сталинградыг ямар ч үнээр хамаагүй хамгаалах үүрэг өгсөн. Чуйковыг шийдэмгий, тууштай, эр зориг, өргөн цар хүрээтэй үйл ажиллагааны хэтийн төлөв, өндөр хариуцлага, үүргээ ухамсарлах зэрэг эерэг чанаруудтай гэж фронтын командлал үзэж байв[11]. Чуйковын удирдсан арми Ижил мөрний эрэг дээрх тусгаарлагдсан гүүрэн дээр тулалдаж, бүрэн сүйрсэн хотын гудамжны тулалдаанд Сталинградыг зургаан сарын турш баатарлаг хамгаалснаараа алдартай болсон. Хамгаалалтын ажиллагааны төгсгөлд армийн цэргүүд Сталинградын тракторын заводын хойд хэсэг, Баррикадын үйлдвэр, Красный Октябрийн үйлдвэрийн бие даасан цехүүд, хотын төвийн хэд хэдэн блокуудыг эзэлжээ. Сталинградад В.И.Чуйков ойрын тулааны тактикийг нэвтрүүлэв. Зөвлөлт ба Германы траншейнууд гранат шидэх зайд байрладаг. Энэ нь Германы нисэх хүчин, их бууны хувьд хүнд хэцүү болгодог, учир нь тэд зүгээр л өөрсдийнхөө цохилтоос айдаг. Танкийн цэргийн генерал Фридрих Паулусын удирдлаган дор Вермахтын 6-р хээрийн арми хүн хүчний хувьд давуу талтай байсан ч Зөвлөлтийн цэргүүд ихэвчлэн шөнийн цагаар байнга довтолж байна. Энэ нь өдрийн турш орхисон байрлалыг эргүүлэн авах боломжтой болгодог. Улаан армийн хувьд Сталинград дахь тулалдаан нь хотын анхны ноцтой тулаан байв. В.И.Чуйковын нэр мөн тусгай дайралтын бүлгүүд бий болсонтой холбоотой. Тэд хамгийн түрүүнд байшин руу гэнэт нэвтэрч, газар доорх харилцаа холбоог ашиглан хөдөлгөөнд оролцов. Орон сууцны барилгууд (жишээлбэл, Павловын байшин), цехийн балгас, хонгил нь үл тэвчих баазууд болж, хамгаалагчид өөрсдийгөө хамгаалаад зогсохгүй сөрөг довтолгоонд оров[12]. Германчууд хэзээ, хамгийн гол нь эсрэг довтолгоог хаана хүлээж байгааг ойлгоогүй. Хожим нь энэ туршлага нь Берлинийг эзлэн авах үеэр (1945 оны 4-р сарын 16 - 5-р сарын 2) В.И.Чуйковт хэрэг болсон. Түүнийг "Дайрагч генерал"[13][14] гэж нэрлэсэн нь учир дутагдалтай. Сталинградыг хамгаалах хамгийн эгзэгтэй үед В.И.Чуйковын цэргүүд тасралтгүй тулалдааныг тэсвэрлээд зогсохгүй Сталинградын тулалдааны эцсийн шатанд (1942 оны 7-р сарын 17 - 1943 оны 2-р сарын 2) Германы цэргийг ялахад идэвхтэй оролцов. Сталинградын хамгаалалт 200 аймшигтай, цуст өдөр, шөнө үргэлжилсэн. Бие бүрэлдэхүүнийнхээ хосгүй баатарлаг байдал, эр зоригийн төлөө 1943 оны 4-р сард 62-р арми "Харуул" хэмээх хүндэт цолыг хүртэж, 8-р харуулын арми гэж алдаршжээ. В.И.Чуйков өөрөө Сталинградыг хамгаалсны төлөө ЗХУ-ын баатар цолонд нэр дэвшсэн боловч эцсийн мөчид нэрийг нь өөрчилж Суворовын 1-р зэргийн одонгоор шагнасан[15]. В.И.Чуйков дайны сүүлчийн өдрийг хүртэл 8-р гвардийн армийн толгойд тулалдаж байв. Баруун өмнөд, өмнөд, 1-р Беларусийн фронтуудын нэг хэсэг болох 8-р гвардийн арми Изюм-Барвенково, Донбассын ажиллагаанд, Днепр, Никополь-Кривой Рог, Березнеговато-Снигиревская, Одесса, Беларусь, Берлин-О-ын эцсийн шатанд Берлин-О-ын төлөөх тулалдаанд амжилттай оролцов. довтолгооны ажиллагаа. Беларусийн 1-р фронтын үндсэн чиглэлд ажиллаж байсан Берлиний довтолгооны ажиллагааны үеэр (1945 оны 4-р сарын 16-аас 5-р сарын 2) В.И.Чуйковын харуулууд Зееловын өндөрлөгт дайсны хүчтэй хамгаалалтыг сэтлэн Берлин хотын төлөө амжилттай тулалдаж байв. Сталинградын тулалдаанд арвин туршлагатай ЗХУ-ын хоёр удаагийн баатар, хурандаа генерал В.И.Чуйковын удирдлага дор 8-р гвардийн армийн цэргүүд Берлинд гудамжны тулалдаанд бусад ангиудын цэргүүдтэй хамтран чадварлаг тулалдаж, Берлиний гарнизоныг хурдан ялж, бууж өгөхөд хүргэв[15]. 1945 оны 5-р сарын 2-нд В.И.Чуйковын командын байранд Берлиний гарнизоны дарга генерал Вайдлинг Германы цэргүүдийг бууж өгөх тухай гарын үсэг зурж, гарнизоны үлдэгдэлтэй хамт бууж өгчээ. Армийн командлагч В.И. Чуйков Аугаа эх орны дайны үеэр Украины баруун эргийн нутаг дэвсгэрийг чөлөөлөхөд гарамгай амжилт гаргасан, Висла-Одерийн довтолгоонд оролцсон амжилтаараа (1945 оны 1-р сарын 12 - 2-р сарын 3) - Познань хотыг довтолж, ээлсэний төлөө хоёр удаа Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар цолоор шагнагджээ. Аугаа их эх орны дайны үеэр цэргийн алба хааж байхдаа В.И.Чуйков үргэлж фронтод байсан бөгөөд тэнд дайсны алдааг аль болох хурдан хариу үйлдэл үзүүлж, дайсны довтолгоо, жигүүрийг ил гаргахад өчүүхэн төдий ч бүтэлгүйтсэн тохиолдолд тэр даруй сөрөг довтолгоонд орж чадна гэдэгт итгэдэг байв. Армийн командлагчийн гол давуу тал бол хурд, шуурхай байдал байв. Түүний хувьд нэн тэргүүний зүйл бол дайсантай ойр байх, түүнтэй үргэлж холбогдох, түүнтэй уулзах хүсэл байв. Нэгэн өдөр Чуйков Сталинградын дээгүүр байрлалууд дээгүүр нисч байх үед түүний онгоцыг Германы Юнкерс буудаж, шууд утгаараа хоёр хувааж, командлагч өөрөө гайхамшигтайгаар амьд үлджээ. Беларусийн ажиллагааны эцсийн шатанд 8-р харуулын армийн цэргүүд Висла (Магнушевскийн гүүрэн гарц) дээрх стратегийн чухал гүүрэн гарцыг барьж, өргөжүүлэв. Дайны дараа [[Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлэглэл]]ийн командлагч, [[Батлан хамгаалах яамны орлогч сайд]], [[Зөвлөлтийн Зэвсэгт хүчний Хуурай замын цэргийн ерөнхий командлагч]] зэрэг цэргийн удирдах албан тушаалуудад ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан байна. 1982 онд [[Москва]]д нас барсан бөгөөд өөрийн хүсэлтээр [[Волгоград]] хотод 62-р армийн дайчдын булшинд оршуулсан байна. == Цэргийн цол == * [[Комбриг]] (17.02.1938) * [[Комдив]] (23.07.1938) * [[Комкор]] (9.02.1939) * [[Дэслэгч генерал]] (4.06.1940) * [[Хурандаа генерал]] (27.10.1943) * [[Армийн генерал]] (12.11.1948) * [[ЗХУ-ын Маршал]] (11.03.1955) == Шагнал, хүндэтгэл == {{col-begin}} {{col-2}} === ЗХУ-ын шагнал === * [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын баатрын Алтан таван хошуу]] (19.03.1944, 6.04.1945) * [[Лениний одон]] (26.10.1943, 19.03.1944, 21.02.1945, 11.02.1950, 11.02.1960, 12.02.1970, 11.02.1975, 21.02.1978, 11.02.1980) * [[Октябрийн хувьсгалын одон]] (22.02.1968) * [[Улаан тугийн одон]] (1920, 1925, 1944, 1948) * [[Суворовын одон]] 1-р зэрэг (28.01.1943, 23.08.1944, 29.05.1945) * [[Улаан од одон]] (1940) * ЗХУ-ын сүлд бүхий хүндэтгэлийн сэлэм (22.02.1968) * Нэр бүхий алтан цаг * [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]ын 16 медаль {{col-2}} === Гадаадын шагнал === * [[Эх орны гавьяаны одон]] [[Зүүн Герман|БНАГУ]] * [[Найрамдалт ард түмний одон]] [[Зүүн Герман|БНАГУ]] * [[Грюнвальдын загалмай одон]] 2-р зэрэг [[Польш]] * [[Цэргийн гавьяаны одон)]] 4-р зэрэг ([[Польш]]) * [[Польшийн сэргэн мандлын одон]] 1 ба 2- зэрэг ([[Польш]]) * [[Сүхбаатарын одон]] ([[Монгол Улс|БНМАУ]]) * [[Хятад|БНХАУ]]-ын 2 одон * [[Шалгарсан гавьяаны загалмай]] ([[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]) * Гадаад улсуудын медалиуд {{col-end}} === Хүндэт цол === * [[Берлин]]ий Хүндэт иргэн * [[Волгоград]]ын Хүндэт иргэн. * [[Запорожье|Запорожь]]ын Хүндэт иргэн * [[Улаан-Үд]]ийн Хүндэт иргэн [[Файл:Stalingrad graf Tsjoeikov.jpg|250px|rigth]] [[Файл:Wasilij Czujkow Cytadela Poznan.jpg|250px|rigth]] [[Файл:Gedenktafel Schulenburgring 2 (Templ) Berliner Kapitulation.JPG|200px|rigth]] ==Гадаад холбоос== * [http://100.histrf.ru/commanders/chuykov-vasiliy-ivanovich/ Маршал Чуйков на сайте «100 великих полководцев России»]|Оросын Аугаа 100 жанжид * [http://rian.ru/video/20110222/337405256.html Видео «Маршал Чуйков завещал похоронить себя в братской могиле»]|Маршал Чуйковын оршуулга * [https://web.archive.org/web/20110621004617/http://memorial.ppolk.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=43&Itemid=66 Воспоминания и письма]|Дурсамж ба захидал * [http://www.echo.msk.ru/programs/time/674457-echo/ Победа. Одна на всех: Маршал Чуйков.]|Ялалт. Нэг нь бусдаас. Маршал Чуйков {{Commons category|Василий чуйков}} {{S-start}} {{S-off}} {{s-mil}} {{s-bef|before =[[А. А. Гречко]]}} {{s-ttl|title = [[Зөвлөлт Холбоот Улсын Зэвсэгт хүчний хуурай замын командлагч]]|years = 1960–1964}} {{s-aft|after = [[И. Г. Павловский]]}} {{S-end}} {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Чуйков, Василий}} [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Улаан армийн командлагч]] [[Ангилал:Цэргийн атташе]] [[Ангилал:ЗХУ-ын батлан хамгаалахын орлогч сайд]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч‎]] [[Ангилал:Өвлийн дайны хүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн захиргааны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны Алтан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1900 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] t4osbetl490vps4t5zvox5zfyohfr64 0 43635 865177 837392 2026-08-06T13:46:03Z Enkhsaihan2005 64429 865177 wikitext text/x-wiki {{see also|Трояны, Лодзь муж}} {{Инфобокс суурин | name = Трояны | native_name = Trojany | settlement_type = Тосгон | total_type = &nbsp; | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | image_shield = | image_map = | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Мазови муж|Мазови]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Воломин тойрог|Воломин]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Домбровка гмина|Домбровка]] | coordinates = {{coord|52|28|21|N|21|20|05|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = | population_total = 490 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 05-252 | area_code = +48 29 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = WWL | website = }} [[File:Trojany województwo mazowieckie.JPG|right|250px|thumb|Трояны]] '''Трояны''' нь [[Польш]] улсын [[Воломински повят|Воломин]], [[Варшав]]ын дунд орших тосгон юм. Тосгоны 490 оршин суугчид амьдарч байна ([[2014]]). {{stub}} [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Воломин тойрог]] oj30ydathe1k98r0v37c9e96lhf7uba 0 43811 865218 846681 2026-08-06T14:18:55Z Enkhsaihan2005 64429 865218 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Андрей Шевченко | nickname = ''Шева<ref>[http://www.sport-express.ua/football/ukraina/news/230507-sheva-s-dnem-rozhdenija-pjat-luchshih-matchej-andreja-shevchenko.html Шева, с Днем рождения! Пять лучших матчей Андрея Шевченко]</ref><ref>{{Cite web |url=http://24.ua/news/show/id/34299.htm |title=Фанаты «Милана» ненавидят Шеву |access-date=2014-07-19 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407073833/http://24.ua/news/show/id/34299.htm |url-status=dead }}</ref>, Царь'' | image = [[file:Andriy Shevchenko Nike Clash Collection.JPG|200px]] | image_size = 200 | caption = | fullname = Андрей Николаевич Шевченко | birth_date = {{birth date and age|1976|9|29|df=y}} | birth_place = [[ЗСБН Украин улс]],<br>[[Киевийн тойрог]],<br>[[Яготин дүүрэг|Яготин]], [[Дворковшина]] | height = 1.83 [[Метр|м]] | currentclub = Зодог тайлсан | clubnumber = | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|туслах довтлогч]] |youthyears1 = 1986–1993 |youthclubs1 = [[Динамо Киев]] |years1 = 1994–1999 |clubs1 = [[Динамо Киев]] |caps1 = 117 |goals1 = 60 |years2 = 1999–2006 |clubs2 = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] |caps2 = 208 |goals2 = 127 |years3 = 2006–2009 |clubs3 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |caps3 = 48 |goals3 = 9 |years4 = 2008–2009 |clubs4 = → [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] (зээл) |caps4 = 18 |goals4 = 0 |years5 = 2009–2012 |clubs5 = [[Динамо Киев]] |caps5 = 55 |goals5 = 23 |goals6 = 0 |totalcaps = 446 |totalgoals = 219 |nationalyears1 = 1994–1995 |nationalteam1 = Украин (18-) |nationalcaps1 = 8 |nationalgoals1 = 5 |nationalyears2 = 1994–1995 |nationalteam2 = Украин (21-) |nationalcaps2 = 7 |nationalgoals2 = 6 |nationalyears3 = 1995–2012 |nationalteam3 = [[Украины хөлбөмбөгийн шигшээ|Украин]] |nationalcaps3 = 111|nationalgoals3 = 48 |pcupdate = 2012 оны 10 сарын 23 |ntupdate = 2012 оны 6 сарын 12 }} '''Андрей Николаевич Шевченко''' ({{lang-uk|Андрі́й Микола́йович Шевче́нко}}, ''[[1976]] оны [[9 сарын 29|есдүгээр сарын 29-нд]] төрсөн'') — [[Украин]]ы зодог тайлсан алдартай<ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2012/07/28/shevchenko/|title=Андрей Шевченко ушел из футбола в политику|work=[[Lenta.ru]]|date=28.07.2012|lang=ru}}</ref> [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Украины хөлбөмбөгийн шигшээ|Украины шигшээг]] шилдэг мэргэн бууч (48 гоол), домогт ахлагч. ==Замналын товчоон== [[File:Andrey Shevchenko.jpg|left|thumb|200px|[[Динамо Киев]]т]] Шевченко [[1986]] онд [[Динамо Киев]]ийн академид элсэж, [[1994]] оны [[10 сарын 28|аравдугаар сарын 28-нд]] [[Шахтёр Донецк]]ийн эсрэг мэргэжлийн анхны тоглолтоо хийж байв. Мэргэжлийн замналын хоёр дахь жилдээ 38 тоглолтонд 19 гоолдсоноор анхлан гялалзсан нь тэр байв. [[1999]] оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28-нд]] [[итали]]йн [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] түүний төлөө тухайн үеийн наймааны дээд ханш 25 [[сая]] [[Америк доллар|долларыг]] Динамод төлж байлаа. Шевченко, [[Эрнан Креспо]] нарыг [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсигийн]] эзэн [[Роман Абрамович]] 75.2 сая евро төлөн [[2005]] оны зун элсүүлэв.<ref>{{cite news|work=AFP|url=http://www.abc.net.au/news/2005-06-23/milan-reject-chelseas-world-record-bid-for/1599874|title=Milan reject Chelsea's world record bid for Shevchenko|publisher=[[Australian Broadcasting Corporation|ABC]]|date=23 June 2005|accessdate=15 December 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603025147/http://www.abc.net.au/news/2005-06-23/milan-reject-chelseas-world-record-bid-for/1599874|archivedate=3 Зургадугаар сар 2010|url-status=live}}</ref> [[2009]] оны [[8 сарын 28|наймдугаар сарын 28-нд]] Динамо Киевтээ эгэлээ.<ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/football/2009/aug/29/andriy-shevchenko-chelsea-dynamo-kyiv|title=Andriy Shevchenko leaves Chelsea to return to Dynamo Kyiv|publisher=The Guardian|date=29 August 2009|accessdate=29 August 2009|location=London|first=Dominic|last=Fifield|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090901103652/http://www.guardian.co.uk/football/2009/aug/29/andriy-shevchenko-chelsea-dynamo-kyiv|archivedate=1 Есдүгээр сар 2009|url-status=live}}</ref> [[2012]] оны [[7 сарын 28|долоодугаар сарын 28-нд]] хөлбөмбөгөөс зодог тайлж, [[улс төр]]ч /Украины Социал Демократ Намын гишүүн/ болохоо зарлав. ==Шигшээ== [[File:Andriy Shevchenko goal celebration Euro 2012 vs Sweden.jpg|left|thumb|250px|[[Шведийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Шведийн]] хаалгыг мялаасан Шевченко ([[Евро-2012]])]] Шевченко [[Украины хөлбөмбөгийн шигшээ|Украины шигшээд]] 111 гараалахдаа 48 гоолдсон ба [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] оны [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ]] болон [[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2012]] оны [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ-д]] амжилттай оролцсон. Анх [[1995]] онд гараалж, [[1996]] оны тавдугаар сард [[Туркийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Турктэй]] тоглоход гоолдсон байдаг. ДАШТ-ий сонгонуудад тэр [[европ]]ын бүсээс шилдэг мэргэн бууч. Тодруулбал, [[1998 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|1998]] оны сонгонд 4, [[2002 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2002]] оны сонгонд 10, 2006 оны сонгонд 6, [[2010 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2010]] оны сонгонд 6 гоолдсон байдаг. ==Үзүүлэлт== {| class="wikitable collapsible collapsed" style="text-align: center;" style="font-size:80%" |- !rowspan="2"|Улирал !rowspan="2" width="100"|Баг !rowspan="2" width="100"|Лиг !colspan="2"|Лиг !colspan="2"|Цом !colspan="2"|Европ !colspan="2"|Бусад !colspan="2"|Бүгд |- !width="40"|Гараа !width="40"|Гоол !width="40"|Гараа !width="40"|Гоол !width="40"|Гараа !width="40"|Гоол !width="40"|Гараа !width="40"|Гоол !width="40"|Гараа !width="40"|Гоол |- |1994–95 |rowspan=5|[[Динамо Киев]] |rowspan=5|[[Украины хөлбөмбөгийн лиг|Премьер лиг]] |17||1||4||1||2||1||-||-||23||3 |- |1995–96 |31||16||5||1||2||2||-||-||38||19 |- |1996–97 |20||6||-||-||-||-||-||-||20||6 |- |1997–98 |23||19||8||8||10||6||-||-||41||33 |- |1998–99 |26||18||4||5||14||10||-||-||44||33 |- |1999–00 |rowspan=7|[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] |rowspan=7|[[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Сери А]] |32||24||4||4||6||1||1||0||43||29 |- |2000–01 |34||24||3||1||14||9||-||-||51||34 |- |2001–02 |29||14||3||0||6||3||-||-||38||17 |- |2002–03 |24||5||4||1||11||4||-||-||39||10 |- |2003–04 |32||24||1||0||10||5||2||0||45||29 |- |2004–05 |29||17||-||-||10||6||1||3||40||26 |- |2005–06 |28||19||-||-||12||9||-||-||40||28 |- |2006–07 |rowspan=2|[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |rowspan=2|[[Английн Премьер лиг|Премьер лиг]] |30||4||6||3||10||3||5||4||51||14 |- |2007–08 |17||5||1||0||5||1||2||2||25||8 |- |2008–09 |Милан |Сери А |18||0||1||1||7||1||-||-||26||2 |- |2009–10 |Челси |Премьер лиг |1||0||-||-||-||-||-||-||1||0 |- |2009–10 |rowspan=3|Динамо Киев |rowspan=3|Премьер лиг |21||7||2||0||6||1||-||-||29||8 |- |2010–11 |18||10||2||1||12||5||-||-||32||16 |- |2011–12 |16||6||1||0||5||0||-||-||22||6 |- !colspan="3"|Динамо !172||83||26||16||51||25||-||-||249||124 |- !colspan="3"|Милан !226!!127!!16!!7!!76!!38!!4!!3!!322!!175 |- !colspan="3"|Челси !48!!9!!7!!3!!15!!4!!7!!6!!77!!22 |- !colspan="3"|Замнал !446!!219!!49!!26!!142!!67!!11!!9!!648!!321 |- |} ==Амжилт== ;Динамо * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Украины хөлбөмбөгийн лиг|Украины аварга]] ('''5'''): 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Украины хөлбөмбөгийн цом|Украины цомын]] эзэн ('''3'''): 1995/96, 1997/98, 1998/99 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Украины хөлбөмбөгийн супер цом|Украины супер цомын]] эзэн: 2011 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл|ТУХН-ийн]] цомын эзэн ('''3'''): 1996, 1997, 1998 * '''Нийт: 12 цом''' ;Милан * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Италийн хөлбөмбөгийн лиг|Италийн аварга]]: 2003/04 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Италийн хөлбөмбөгийн цом|Италийн цомын]] эзэн: 2002/03 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Италийн хөлбөмбөгийн супер цом|Италийн супер цомын]] эзэн: 2004 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] түрүү: 2002/03 * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Аваргуудын лигийн дэд байр: 2004/05 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[УЕФА Супер цом]]ын эзэн: 2003 * '''Нийт: 5 цом''' ;Челси * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Английн хөлбөмбөгийн цом|Английн цомын]] эзэн: 2006/07 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Английн хөлбөмбөгийн лигийн цом|Английн лигийн цомын]] эзэн: 2006/07 * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Английн хөлбөмбөгийн супер цом|Английн супер цомын]] эзэн: 2009<ref>[http://gazeta.ua/ru/articles/sports-newspaper/_chelsi-vyigral-u-manchestera-superkubok-anglii/303343 «Челси» выиграл Суперкубок Англии, победив «Манчестер Юнайтед» в серии пенальти. Шевченко не попал в заявку на матч]</ref> * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Аваргуудын лигийн дэд байр: 2007/08 * '''Нийт: 3 цом''' ;Украин * [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ|ДАШТ-ий]] шөвгийн 16-д шалгарсан: [[2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ|2006]] * [[Хөлбөмбөгийн ЕАШТ|ЕАШТ-ий]] оролцогч: [[2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ|2012]] ;Хувийн * Европын шилдэг тоглогчийн Алтан бөмбөг шагнал (France Football): 2004 * Украины лигийн мэргэн бууч: 1999 * Италийн лигийн мэргэн бууч: 2000, 2004 * Аваргуудын лигийн мэргэн бууч: 1999, 2001<ref>сонгоны гоолыг оролцуулаад</ref>, 2006 * [[Миланы дерби]]йн шилдэг мэргэн бууч * Италийн лигийн 2001 оны шилдэг гоол (Guida al Campianato)<ref>[http://www.dynamomania.com/news/38377-shevchenko-udostoilsya-nagradyi-za-luchshiy-gol-goda-v-serii-a Шевченко удостоился награды за лучший гол года в Серии А]</ref> * Италийн лигийн 2004 оны шилдэг гоол (Оскар дель Кальчо) * Украины цомын мэргэн бууч: 1995, 1998 * Украины цомын шувтаргуудын шилдэг мэргэн бууч * Италийн супер цомын шилдэг мэргэн бууч * Аваргуудын лигийн шилдэг довтлогч ([[УЕФА]]): 1999 * Бэлгэдийн баг (УЕФА): 2004, 2005 * Дэлхийн бэлгэдлийн баг (FIFPro): 2005 * Итали дахь шилдэг гадаад тоглогч: 2000 * Украины шилдэг хөлбөмбөгчин: 1997, 1999, 2000, 2001, 2004, 2005 * [[:en:Golden Foot|Алтан шаахай]] шагналын эзэн: 2005 * Хүрэл бөмбөгийн эзэн (France football): 1999, 2000 * Европын IV шилдэг тоглогч (France football): 2003 * Европын V шилдэг тоглогч (France football): 2005 * Дэлхийн III шилдэг тоглогч (World Soccer): 1999, 2000, 2004 * Дэлхийн III шилдэг тоглогч ([[ФИФА]]): 2004 * Балтийн болон ТУХН-ийн орнуудын шилдэг тоглогч (Спорт Экспресс): 2004, 2005 * [[ФИФА 100]] гишүүн * XX зууны домогт хөлбөмбөгчдийн жагсаалтанд багтсан (World Soccer) * Миланы II түүхэн мэргэн бууч * Украины шигшээн шилдэг мэргэн бууч * 2002 оны ДАШТ-ий сонгонд Европын бүсийг гоолоор тэргүүлсэн * ДАШТ-ий сонгон дахь Европын бүсийн шилдэг мэргэн бууч * Украины оны шилдэг тамирчин: 1999 * Украины гавъяат тамирчин (2003) ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== {{2006 оны ДАШТ-д Украйны хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2012 оны ЕАШТ-д Украйны хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Шевченко, Андрей}} [[Ангилал:Украины шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Украины гольфчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Динамо Киев багийн тоглогч]] [[Ангилал:Милан багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:2012 оны хөлбөмбөгийн ЕАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:ФИФА 100]] [[Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:УЕФА Аваргуудын Лигийн аварга]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:Украин улсын баатар]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] mvta81mddfifssuqix385k6dodsnmsa 0 44591 865212 732473 2026-08-06T14:16:14Z Enkhsaihan2005 64429 865212 wikitext text/x-wiki [[Файл:RIAN archive 612748 Valentina Tereshkova.jpg|250px|thumb|1969 он]] '''Валентина Терешкова''' (1937.03.06-нд мэндэлсэн) — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] [[сансрын нисгэгч]], сансарт ниссэн анхны эмэгтэй, [[Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар|ЗХУ-ын баатар]], [[БНМАУ-ын хөдөлмөрийн баатар]]. ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн VII—XI дахь чуулганы гишүүн (1966—1989), ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн гишүүн (1974—1989). Зөвлөлтийн эмэгтэйчүүдийн хорооны дарга (1968—1987), Зөвлөлтийн гадаад орнуудтай найрамдал, соёлын харилцааны нийгэмлэгүүдийн Холбооны дарга (1987—1992). Оросын улс төрч, ОХУ-ын Төрийн Думын депутат, "Нэгдсэн Орос" намын Дээд зөвлөлийн гишүүн. 2020 оны 3-р сард тэрээр ОХУ-ын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг санал дэвшүүлсэнээр ОХУ-ын одоогийн ерөнхийлөгч [[Владимир Путин]] ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин хоёр удаа өрсөлдөх боломжтой болсон хүн юм. == Намтар == Валентина Терешкова нь Зөвлөлт Холбоот улсын Ярослав мужийн Тутаев хотын ойролцоох Их Масленниково тосгонд 1937 оны 3-р сарын 6-нд белорус гаралтай тариачин Терешков Владимир Аксёнович (1912—1940), Круглова Елена Фёдоровна (1913—1987) нарын гэрт төржээ. Валентина эгч Людмила, дүү Владимир нарын хамт өссөн байна. 1945 онд Ярославль хотын 32-р дунд сургуульд орж 1953 онд 7-р ангиа төгсөөд Ярославль хотын Дугуйны үйлдвэрт ажиллаж оройгоор дунд сургуульдаа сурч 1955 онд төгссөн байна. 1955 онд Хөнгөн үйлдвэрийн Техникумд сурч нэхмэлчин болжээ. 1957 онд ЗХУ-ын Коммунист Залуучуудын Эвлэлд элсэж 1960-1962 онд үйлдвэрийнхээ Элэлийн хорооны нарийн бичгийн даргаар ажилсан байна. 1959 оноос Ярославль хотынхоо нисэхийн клубт шүхрээр буух спортоор хичээллэлдэг байжээ. == Сансар == Зөвлөлтийн сансрын нисгэгчдийн анхны амжилттай нислэгийн дараа Сергей Королев сансарт эмэгтэй хүн хөөргөх санаа төржээ. 1962 оны эхээр нэр дэвшигчдийг хайх ажил дараахь шалгуурын дагуу эхэлсэн: эрүүл, шүхэрчин, 30-аас доош насны, 170 см өндөр, 70 кг жинтэй. Олон зуун нэр дэвшигчдээс Жанна Йоркина, Татьяна Кузнецова, Валентина Пономарёва, Ирина Соловьева, Валентина Терешкова нарын 5 эмэгтэй сонгогджээ. 1962 оны 3-р сард ЗХУ-ын коммунист намд элссэн. В.Терешкова 1963 оны 6-р сарын 16-нд (анх эмэгтэй хүн сансарт ниссэн) "Байконур"-аас Восток-6 хөлөг онгоцоор "Чайка" буюу /монгол. Цахлай/ холбоогоор дуудах нэртэй сансарт ниссэн байна. Нислэг 3 хоног үргэлжилж ЗХУ-ын Алтайн хягаарын Баев дүүрэгт газардсан юм. == Нийгмийн үйл ажиллагаа == 2011 онд тэрээр Ярославлийн бүс нутгийн жагсаалтаар Нэгдсэн Орос намаас ОХУ-ын Төрийн Думд сонгогдсон. Терешкова Елена Мизулина, Ирина Яровая, Андрей Скоч нарын хамт <ref>[https://www.dp.ru/a/2023/06/07/skoch-andrej-vladimirovich Андрей Владимирович Скоч — депутат Госдумы, меценат и общественный деятель. (dp.ru)]</ref><ref>[https://stories-of-success.ru/armiya-gosudarstvo/andrey-skoch-karera-socialnye-proekty Скоч Андрей Владимирович — депутат Государственной думы Российской Федерации шести созывов. (stories-of-success.ru)]</ref><ref>[https://theperson.pro/biografiya-deputata-i-rukovoditelya-fonda-pokolenie-andreya-skocha/ Биография депутата и руководителя фонда «Поколение» Андрея Скоча (theperson.pro)]</ref> Христийн шашны үнэт зүйлсийг хамгаалах фракц хоорондын депутатын бүлгийн гишүүн; Энэ чадвараараа тэрээр Оросын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг дэмжсэн бөгөөд үүнд "Ортодокси бол Оросын үндэсний болон соёлын өвөрмөц байдлын үндэс юм" гэжээ. 2011 оны 12-р сарын 21-ээс Төрийн Думын Холбооны бүтэц, нутгийн өөрөө удирдах ёсны хорооны орлогч даргаар ажиллаж байна. == Гэр бүл == 1963 оны 11-р сарын 3-нд сансрын нисгэгч [[Андриан Николаев]]<nowiki/>тай гэрлэж 1964 онд Елена Терешкова охинтой болсон. Хоёр дахь нөхөр нь цэргийн эмч хошууч генерал Юлий Шапошников юм. {{DEFAULTSORT:Терешкова, Валентина}} [[Ангилал:ЗХУ-ын сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:Восток хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Александр Невскийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Бернардо О’Хиггинсийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Бранимир гүнгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Политехникийн Валенсиа их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн улс төрч]] [[Ангилал:Оросын улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] [[Ангилал:ОХУ-ын хошууч генерал]] [[Ангилал:Ярославлийн хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1937 онд төрсөн]] 6au3orhc745hcx1lsznw0dwhd4yfo32 0 45294 865174 837393 2026-08-06T13:41:24Z Enkhsaihan2005 64429 865174 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Бохотница | native_name = Bochotnica | settlement_type = Тосгон | total_type = &nbsp; | image_flag = | image_shield = | image_skyline = Bochotnica (js).jpg | image_caption = Бохотница дахь цайзын балгас | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Люблин муж|Люблин]] | subdivision_type2 = [[Повят|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Пулавы тойрог|Пулавы]] | subdivision_type3 = [[Гмина]] | subdivision_name3 = [[Казимеж Дольны гмина|Казимеж Дольны]] | coordinates = {{coord|51|20|N|21|59|E|region:PL|display=title,inline}} | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = bottom | elevation_m = 75 | population_total = 1000 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 24-120 | area_code = +48 81 | blank_name = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info = LPU | website = }} '''Бохотница''' ({{lang-pl|Bochotnica}}) нь [[Польш]]ийн зүүн өмнөд хэсэгт, Куровк голын эрэг дээр байрлах, [[XIV зуун]]д байгуулагдсан жижиг [[суурин]] юм. 2010 оны байдлаар 1500 оршин суугчидтай. {{stub}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Bochotnica}} * [http://www.kazimierzdolny.pl/bochotnica/28081 Хотын цахим хуудас] [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Пулавы тойргийн тосгон]] 24ss81jjgbyayiz6m74d7m25z0gcd92 10 45488 865335 835291 2026-08-07T00:57:22Z Zorigt 49 865335 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Азербайжаны хот | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | title = Азербайжаны хот | imagestyle = padding: 0 0.5em; | image = | listclass = hlist | group1 = 1-10 | list1 = 1. [[Баку]] {{!}} 2. [[Гянжа]] {{!}} 3. [[Сумгаит]] {{!}} 4. [[Мингечевир]] {{!}} 5. [[Ширван]] {{!}} 6. [[Нахичевань]] {{!}} 7. [[Шеки]] {{!}} 8. [[Евлах]] {{!}} 9. [[Ленкеран]] {{!}} 10. [[Хырдалан]] }} e117wtpdkzpk8ecnzygjlepvza2u815 0 47842 865320 863884 2026-08-06T18:30:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865320 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Soyombo yellow.svg|thumb|Алтан соёмбо тэмдэг]] Нар, сар, МөнхГал / монгол/ нь өнгөрсөн, одоо, ирээдүй буюу 3 цагийн бэлэгдэл юм. '''Соёмбо тэмдэг''' нь 17-р зууны сүүлд [[Занабазар]] монголчуудын нар, сар, галтай сүлдэд үндэслэн зохиосон сүлд юм. Анх [[хүннү]]чүүд нар, сартай сүлд хэрэглэж байсан ба хожим нь гал нэмэгдсэнээр монголчуудын гол сүлд болсон нар, сар, галтай сүлд бий болжээ. Буддын шашин Монголд нэвтэрсэн үеэс төвөд номын эхэнд бирга тэмдэг тавьдаг заншлыг авч, номын эхэнд бирга гэдэг тусгай дүрс тавих болж<ref>{{Cite web |url=http://www.unipad.org/unimap/index.php?page=detail&param_char=0F04 |title=Төвөд бирга тэмдэг |access-date=2015-12-02 |archive-date=2020-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200808001032/http://www.unipad.org/unimap/index.php?page=detail&param_char=0F04 |url-status=dead }}</ref> улмаар нар, сар, гал гэх мэт өөрсдийн бэлгэ тэмдгийг нэмж баяжуулан хэрэглэх болжээ.<ref>[https://lh3.googleusercontent.com/-SQk_X7K8J-E/U0N0EFmhaNI/AAAAAAAACME/-PPQrhqK4NY/w426-h639/duutiin%2Bhad.JPG Цогт хунтайжийн дуутын хадны бичээс]</ref> [[Хүннү]] монголчууд нар, сар, галын дүрстэй сүлдтэй байсан нь Их Монгол Улсын далбаан дээр ч дүрслэгдсэн байдаг. Хожим энэ сүлд соёмбод хэрэглэгдэх болжээ. Нар, сар, гал бүхий бэлгэдэл тэмдэг нь Монгол угсааны туг сүлд далбаанд хэрэглэгддэг. а. Муу зуршлаас ангижрахын тулд эхлээд өөрийн дутагдлыг таньж, түүнийгээ засах алхмуудыг тодорхойлох хэрэгтэй. Тогтмол хичээл зүтгэл гаргаж, эерэг үйлдлүүдийг хэвшүүлэх нь чухал.<ref>{{Cite journal |last=Shimomura |first=M. |date=1966 |title=OKK ON-200 Combing Machine |url=http://dx.doi.org/10.4188/transjtmsj1965a.19.p263 |journal=Journal of the Textile Machinery of Japan - Proceedings - |volume=19 |issue=4 |pages=P263–P269 |doi=10.4188/transjtmsj1965a.19.p263 |issn=1883-8731}}</ref> 6. Зорилгодоо хүрэхийн тулд тодорхой төлөвлөгөө гаргаж, түүнийгээ тууштай хэрэгжүүл. Саад бэрхшээлийг даван туулах ухаан, шийдэлд төвлөрөх шаардлагатай. в. Аргаа мэдэхгүй бол судалгаа хийх, туршлагаасаа суралцах, эсвэл бусдын зөвлөгөөг сонсож, хэрэгжүүлэхийг хичээгээрэй. ==Бэлгэдэл== "Соёмбо" хэмээх санскрит үг нь "Өөрөө гарсан гэгээн" гэдэг утгыг агуулдаг бөгөөд улс төр, гүн ухаан, шашны олон бэлгэдлийг агуулсан. Соёмбо нь [[ертөнц|ертөнцийн]] үүсэх эх сурвалж хэмээн дорно дахины гүн ухаанд үздэг [[хий]], [[гал]], [[шороо]], [[ус]] гэсэн язгуур махбодуудыг дор нь байрлуулж, сав ертөнцийн оршлыг бэлгэдсэн шороо, ус, гал, хий огторгуйг дээр нь дүрслэн, дунд нь шим ертөнц буюу хүний арга билгийг дүрсэлжээ. ===Улс төрийн бэлгэдэл=== Улс төрийн бэлгэдэл нь: *Соёмбын дээд талын гал нь айл өрх, улс хотлоороо өнгөрсөн-одоо-ирээдүйд үүрд мандан бадрахыг *Нар Сар нь монголын ард түмэн цэцэглэн хөгжих *Гурвалжин нь сум мэт хурц эрэмгий, шулуун шударга байхыг *Дундах загас нь өнөр өтгөн, эв эе, уяалдаа, сонор соргогийг *Хажуугийн босоо шугам нь хэрэм мэт бат бөх байхыг төсөөлдөг *Соёмбын бам үсэг нь арга билиг хослохыг, доорх бадам нь язгуурын төр шашнаа мандуулан хөгжүүлэхийг бэлгэджээ. Ийнхүү Соёмбо сүлд нь дорно дахины төр, улс үндэстний болон гүн ухааны бүх бэлгэдлийг өөртөө багтаасан тэмдэг юм. Соёмбо дахь загасны бэлгэдэл нь Энэтхэгийн санскрит соёлоос Монголын буддын шашинд арга билэг гэсэн нэрээр орсон бололтой. <ref>{{Cite web |url=http://forum.asuult.net/viewtopic.php?f=102&t=194015 |title=Archive copy |access-date=2015-12-02 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305151923/http://forum.asuult.net/viewtopic.php?f=102&t=194015 |url-status=dead }}</ref> ==Хэрэглээ== [[File:Soyombonii hushuu.JPG|thumb|[[Замын-Үүд]]эд буй соёмбын хөшөө]] Өнөө үед соёмбо тэмдгийг бэлгэдлийн чанартайгаар Монгол улсын төдийгүй бусад монгол өөртөө засах орнуудын туг далбаан дээр тусгаар тогтнол болон бүгд нийтээрээ монгол гэсэн бэлгэ тэмдэг болгон байршуулдаг. Засгийн газрын олон байгууллагын тамга тэмдэг, сүлд нь мөн соёмбыг агуулсан байдаг. Мөн Соёмбо хэмээх хүний нэр болон соёмбоор нэрлэгдсэн бараа бүтээгдэхүүн олон бий. Монгол улсын урд зүгийн үүд хаалга болсон [[Замын-Үүд]] боомтод соёмбын хөшөө бий. ===Туг далбаан дээрх хэрэглээ=== <gallery> File:Flag of Mongolia.svg|[[Монгол улсын төрийн далбаа]] File:Flag of Buryatia.svg|[[Буриад орон|Буриад орны]] далбаа File:Flag of Agin-Buryatia.svg|[[Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойрог|Агийн Буриадын Өөртөө Засах Тойргийн]] далбаа File:Flag_of_the_Inner_Mongolian_People's_Party.svg|[[Өвөр Монголын ардын нам]]ын туг File:Flag of the Mongol Empire.svg|[[Их Монгол Улс]]ын далбаа File:Flag of the Mongol Empire 3.png|Далбааны өөр хувилбар (Зориулалтын далбаа) </gallery> == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Монголын соёл]] [[Ангилал:Монголын үндэсний бэлгэ тэмдэг]] 56r3bgoqnjvim8m53epp8cohfgpl16r 0 52270 865230 784502 2026-08-06T14:22:37Z Enkhsaihan2005 64429 865230 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|thumb|right|200px|Никита Сергеевич Хрущёв]] '''Никита Сергеевич Хрущёв''' ([[ 1894]] [[Калиновка (Хомутов район)|Калиновка]], [[Дмитриевский уезд]], [[Курск губерни]], [[Оросын Хаант Улс]] — [[1971]], [[Москва]], [[ЗХУ]]) — [[ЗХУКН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга]]ар [[1953]]-[[1964 он]]д, [[ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]]ар [[1958]]-[[1964 он]]уудад ажилласан .[[ЗХУ]]-ын төрийн болон намын зүтгэлтэн, [[Сталин, Иосиф Виссарионович|И. В. Сталин]]ы хамтран зүтгэгч, [[ЗХУ-ын Баатар]], [[ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар]] 3 удаа болжээ. Сталин болон сталинизмыг анх удаа шүүмжлэн, өөрчлөлт хийхийг зорьсон. Энэ үеийг [[Хрущёвын дулаарал]] гэж нэрлэдэг. == Мөн үзэх == * [[Хүйтэн дайн]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Nikita Khrushchev|Никита Хрущёв}} * [https://web.archive.org/web/20180512215211/http://www.praviteli.org/records/ussr/ussr2/hruschev.php Намтар] * [http://www.marxists.org/archive/khrushchev/ Хрущёв-Архив] == Эшлэл == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Никола́й Булга́нин]] |албан_тушаал =7 дахь [[ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга]] |он =1958—1964 |дараа =[[Алексей Косыгин]] }} {{Залгамжлал |өмнө =[[Иосиф Сталин]] |албан_тушаал =[[ЗХУКН-ын ТХ-ны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга]] |он =1953—1964 |дараа =[[Леонид Брежнев]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Хрущёв, Никита}} [[Ангилал:Никита Хрущёв| ]] [[Ангилал:ЗХУ-ын засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын намын дарга]] [[Ангилал:ЗСБН Украины засгийн газрын тэргүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын улс төрийн товчооны гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:Украины Коммунист Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их хядлагын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн социалист хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний нэрэмжит олон улсын энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Нил одон шагналтан]] [[Ангилал:Тарас Шевченкогийн нэрэмжит шагналтан]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1894 онд төрсөн]] [[Ангилал:1971 онд өнгөрсөн]] scfrd7y3q81e10e9aeg7gin8qie12zh 0 53133 865219 743779 2026-08-06T14:19:37Z Enkhsaihan2005 64429 865219 wikitext text/x-wiki [[File:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|thumb|right|Роналд Рейган (1981)]] '''Роналд Вилсон Рейган''' ([[1911]] оны [[2 сарын 6]] - [[2004]] оны [[6 сарын 5]]) нь улс төрч, уран илтгэгч, жүжигчин бөгөөд 1981-1989 оны хооронд [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын 40 дэх Ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан. Ерөнхийлөгчөөр ажиллахаасаа өмнө 1967-1975 оны хооронд Калифорни мужийн 33 дахь амбан захирагч, Холливууд дахь жүжигчдийн холбооны тэргүүнээр ажиллаж байсан. Хойд [[Иллиной]] муж дахь жижиг хотод ядуу айлд өсөн торниж, 1932 онд Эврика Коллежийг төгсөж, бүсийн хэд хэдэн радиод спортын тайлбарлагчаар ажилласан. 1937 онд Холливүүдрүү нүүж, жүжигчин болж, кинонуудад тоглож эхэлсэн. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Ronald Reagan|Роналд Рейган}} * [https://web.archive.org/web/20090117204714/http://www.whitehouse.gov/history/presidents/rr40.html Ronald Reagan’s White House biography] (англиар) {{DEFAULTSORT:Рейган, Роналд}} [[Ангилал:Роналд Рейган| ]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Калифорнийн амбан захирагч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1911 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] mji1vzkdcipmthppgd7u8cmei3w53q1 0 53923 865162 865062 2026-08-06T13:30:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865162 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы уралдаанч (1969 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Михаэль Шумахер | native_name = Michael Schumacher | image = Michael Schumacher, September 2005.jpg | caption = Шумахер 2005 онд | birth_date = {{birth date and age|1969|1|3}} | birth_place = [[Хюрт]], Умард Райн-Вестфали, [[Баруун Герман]] | spouse = {{marriage|[[Коринна Беч]]|1995}} | children = {{hlist |[[Жина-Мариа Бетке|Жина-Мариа]] | [[Мик Шумахер|Мик]]}} | relatives = {{plainlist| * [[Ральф Шумахер]] (дүү) * [[Кора Шумахер]] (хадам дүү) * [[Давид Шумахер (уралдаанч)|Давид Шумахер]] (үеэл) }} | awards = | signature = Michael Schumacher Signature.svg | signature_alt = Михаэль Шумахерын гарын үсэг | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч | embed = yes | nationality = {{flag|Герман}} | years = {{F1|1991}}–{{F1|2006}}, {{F1|2010}}–{{F1|2012}} | teams = [[Жордан Гран При|Жордан]], [[Бенеттон Формула|Бенеттон]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Мерседес-Бенц|Мерседес]] | races = 308 (306 гараа) | championships = 7 ({{F1|1994}}, {{F1|1995}}, {{F1|2000}}, {{F1 |2001}}, {{F1|2002}}, {{F1|2003}}, {{F1|2004}}) | wins = 91 | podiums = 155 | points = 1566 | poles = 68 | fastest_laps = 77 | first_race = [[1991 оны Бельгийн гран-при]] | first_win = [[1992 оны Бельгийн гран-при]] | last_win = [[2006 оны Хятадын гран-при]] | last_race = [[2012 оны Бразилийн гран-при]] }} }} [[Зураг:Michael Schumacher Signature.svg|right|Михаэл Шумахерын гарын үсэг]] [[Зураг:Michael Schumacher helmet Museo Ferrari.jpg|right|300px|Михаэл Шумахерын дуулга]] [[Зураг:Schumacher top Canadian GP 2010.jpg|right|300px|Михаэль Шумахер]] '''Михаэль Шумахер''' (''[[Герман хэл|герм.]] Michael Schumacher'', * [[1969 он]]ы [[1 сарын 3|1-р сарын 3-нд]] [[Хюрт]] хотын [[Хермюльхайм]], [[Умард Райн-Вестфален]] муж) нь [[Герман|германы]] автомашины уралдааны тамирчин байсан юм. Михаэль 1991 оноос 2006 он хүртэл мөн 2010 оноос 2012 онуудын хооронд нийт 307 удаа [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аваргын гран прид оролцжээ. Дэлхийн долоон удаагийн аварга, 91 түрүү, 68 [[Поле байрлал|поле байрлал]] буюу нэгдүгээр байрны гараа, болон 77 [[Хамгийн хурдан уралдааны тойролт|хамгийн хурдан тойргоороо]] формула 1-ийн түүхэнд хамгийн өндөр амжилт гаргасан нисгэгч юм. Мөн түүнчлэн 155 удаа шагналт байранд орсон амжилтаараа хамгийн олон удаа шагналт байрт шалгарсан шилдэг гуравт тооцогдож явдаг. 1990 болон 1991 онд [[Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аварга|спорт загварын автомашины дэлхийн аваргын]] тэмцээнд идэвхтэй оролцож байгаад 1991 анх удаа формула 1-ийн [[1991 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран Прид]] [[Жордан Гран При|Жордан]] багийг төлөөлөн оролцов. Дараагийн уралдаанд [[Бенеттон Формула|Бенеттон]] руу солиж орсон бөгөөд тэндээ 1995 он хүртэл үлджээ. Бенеттонд байх хугацаандаа анхны гран пригийн ялалтаа 1992 онд [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгиэс]] авсан ба дараа нь 1994 болон 1995 оны формула 1-ийн дэлхийн аваргаар шалгарчээ. 1996 онд тэрээр [[Скудериа Феррари|Феррари]] руу шилжин орсон ба эндээ 2006 он хүртэл идэвхтэй формула 1-ийн уралдаанд оролцов. Михаэль Шумахер нь 2000 оноос 2004 он хүртэл таван удаа дараалан дэлхийн аварга болсон. Дараа нь хэдэн жил завсарлага авсаны эцэст 2010 онд буцан формула 1-д ирсэн ба энэ удаа [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес]]ийн багт гурван жил болов. Энэ хугацаанд түүний нийт гаргасан амжилтаараа 2011 онд наймдугаарт жагссан явдал байлаа. 2013 оны 12 сарын 29-нд Михаэль цанаар гулгаж явахдаа осолдон хүнд гэмтэл авсан бөгөөд 2014 оны 6 сарын 16 хүртэл 6 сарын турш ухаан оролгүй, сэхээн амьдруулах тасагт эмчлүүлсэн. 2014 оны 9 сарын 4-нд эмнэлгээс гарсан тэрээр өдгөө гэрээрээ нөхөн сэргээх эмчилгээ хийлгэж байгаа. Түүний төрсөн дүү [[Ральф Шумахер|Ральф]] нь 1997 оноос 2006 он хүртэл түүнтэй хамт Формула 1-д уралдаж байлаа. ==Амжилтын гараа== ===Моторт спортын эхлэл=== Михаэль Шумахер нь 1969 оны нэгдүгээр сарын 3-нд Ролф Шумахер болон түүний эхнэр Элизабет (1948-2003) нарын анхны хүү болон Хюрт-Хермюльхаймд төрсөн бөгөөд түүний эцэг Ролф Михаэлийг төрөх үед пийшин өрөгч байгаад сүүлд [[Керпен]]д карт уралдааны замын түрээслэгч хийж байжээ. ====Карт спорт==== [[Зураг:Karting 082.jpg|thumb|right|Картын уралдаан]] Түүний моторт спорттой амьдралаа холбосон гараа нь бүр эрт дөрвөн настайгаасаа эхэлсэн бөгөөд түүний эцэг нь Михаэльд 5 [[морины хүч]]тэй мотор бүхий кетт кар бэлэглэсэнээр эхэлжээ. Керпен хотын Хоррем дүүрэгт ''Карт-Клуб моторт спортын уралдааны найз нөхөд Вольфганг Граф Берге фон Трипс, Go-Kart-Club Horrеm e.V.'' (өнөөдөр ''Клуб-Карт Керпен Манхайм'') гэх нэртэй картын клуб нээгдсэн ба Михаэль энэ клубт орж ихээхэн цаг өнгөрөөдөг болов. Тус клуб нь 1964 онд нээгдсэн бөгөөд 1961 онд Формула 1-ийн уралдаанд осолдон нас барсан Формула 1-ийн нисгэгч Вольфганг Граф Берге фон Трипст зориулан ингэж нэрлэжээ. Түүний дасгал сургуулилтын дараагийн алхам нь бороотой үеийн нойтон зам дээр явж өөрт байгаа дутагдлаа арилгахад чиглэж байсан ба энэ талаар: " Бороо орсон үед би ихэнхдээ ганцаараа картын зам дээр үлддэг байсан учир миний унааны муу нь ч тийм сайн мэдэгддэггүй байлаа. Түүнээс гадна норсон зам дээр шарвуулах, хий эргүүлэх нь ихэд зугаатай байсан болохоор би ч тэгж үлдэхдээ дуртай байлаа."<ref>Schulte/Lehbring/Bücken: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit''; Motorbuch Verlag: Stuttgart 1997; S. 40 f. Helmut Uhl: ''König Schumi''; WeltDatei: Augsburg 2006; S. 13 ff.</ref>хэмээн өгүүлсэн байдаг. Нэгэн сонины гарчигт түүнийг магадгүй xолбооны германы хамгийн бага насны картын жолооч хэмээн бичиж байжээ. Таван настайдаа тэрээр хамгийн анхныхаа ялалтыг тэмдэглэж байсан бол жилийн дараа клубийн гишүүдийг амжилтаар нь жагсаасан жагсаалтанд түүний нэр орсон ба тус жагсаалтанд байх гишүүдийн бараг тал түүнээс хэдэн насаар илүү гишүүд байв. Тун удалгүй тус клуб нь Керпен-Хорремээс Керпен-[[Манхайм (хотын хэсэг)|Манхайм]] руу нүүсэн нь түүний гэр бүлд маш сайнаар туссан ба учир нь тус клубийг ажиллуулах хүн ажилд авахад нь түүний эцэг эх нь энд ажиллахаар болсон нь түүний гэр бүлд нэмэлт орлогын эх үүсвэр болов. Михаэлийн эх Элизабет нь сүүлд нь тус клуб дээр хоолны газар ажиллуулсан байна. Удалгүй Михаэлийг эцэг, эх нь төлбөрийг нь төлж дийлэхээ болиж байтал түүний авъяасыг олж харсан дэмжигчид түүнд туслах болов. Эхлээд карт тэрэгний худалдаач Герхард Ноак түүнд дүрэм стандартын дагуу хийсэн карт бэлэглэсэн бөгөөд Михаэлийн ялалт бүр нь түүний картын сурталчилгаа болж байв. Сүүлд нь Адольф Нойберт түүнд евро карт нийлүүлсэн ба түүгээр Михаэль 1985 онд өсвөрийн дэлхийн аваргын хоёрдугаар байрт шалгарав. 1987 онд тэрээр евро картын германы аварга шалгаруулах тэмцээний А/100 ангилалд болон европын аваргын А/100-д оролцов. Карт уралдаанд Михаэль оролцож байхдаа тэрээр сүүлд түүний өрсөлдөгчид болох [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Ник Хайдфельд]] ([[Мёнхенгладбах]]ын), эсвэл финландын [[Мика Хаккинен]] болон [[Мика Сало]] нартай таарч байж. Түүний санхүү хүрэлцэхгүй байсан учир тэрээр картын уралдаанд удаан хугацаанд [[Люксембург|люксембургийн]] лицензтэй оролцов. Ингэснээр түүнийг чадваргүйгээс болон хасагдвал төлбөрт төлөх баталгааны төлбөрөөс чөлөөлөгдсөн бөгөөд 12 настайдаа лиценз авах эрхтэй боллоо. Үүнээс гадна лицензээ хадгалан авч үлдэхийн тулд хамаагүй цөөн уралдаан тэмцээнд орох гэх мэт давуу талтай байсан. 1982 онд Михаэль казиногийн автомат ажиллуулдаг байсан Йюрген Дилкийг өөрийн бас нэг спонсорлогчоор авч чадсан. Түүний дэмжлэгтэйгээр Михаэль 1984 болон 1985 германы өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлсэн юм. Хэдийгээр тэрээр дээд ангиллын автомашины уралдаанд оролцох болсон ч Картаа ерөөсөө орхиогүй бөгөөд үе үе картын уралдаанд оролцдог юм. ====Формула Кёниг, Формула Форд болон Формула 3==== [[Зураг:Reynard F 903-001 1990 Michael Schumacher Formula 3 EMS.jpg|thumb|right|Михаэл Шумахерын Формула 3-т унаж түрүүлсэн тэрэг]] Түүний [[Монопосто|монопосто]] мэргэжлийн зам нь 1987 онд [[Формула Кёниг]]ээр эхлэв. Энэ алхамыг хийхэд Йюрген Дилк дахин тусалсан ба улирал бүрд Михаэль Шумахерт 16.000 [[Дойче Марк|ДМ]]-ийн хөрөнгө оруулалт хийдэг байв. 1988 онд Михаэль [[Формула Форд]]ийн хоёрдугаар байрт орсон ба үүний дараа [[Формула 3]] луу шилжин орсон ба тэнд менежер [[Вилли Вебер]]тэй хамтран ажиллахаар болсон. Вилли түүнтэй хамтран ажиллах болсон шалтгаан нь түүний тэр хүртэл хамтран ажилласан [[Йоахим Винкелхок]] нь Формула 1-рүү орсон учир шинээр хамтран ажиллах сайн жолооч хайж байсан аж. Формула 3-ийн хамгийн эхний тестийн явалтанд Михаэль [[Нюрбургринг]]ийн зам дээр нэлээд сандарч байсны улмаас тав дахь тойрог дээрээ [[Хамгаалалтын хашлага|хашилт]] мөргөжээ. Вилли Михаэлийн Формула Форд дээр гаргасан амжилтыг мэдэх учир түүнд дахин нэг боломж олгосон учир тэрээр анхаарлаа төвлөрүүлэн явсанаар маш богино хугацаанд барианд оров. Вилли Веберийн хувьд Михаэльд дээд ангиллын автомашины уралдаанд ороход өөрийн санхүүгийн боломж болон хангалттай санхүүжүүлэх спонсор дутаж байгааг мэдэж байсан учраас Вилли хувиасаа түүнийг санхүүжүүлэхээр шийдсэн байна. Харин үүний хариуд тэрээр Михаэлиас нэмж дахин менежер авахгүй байхаас гадна түүнтэй арван жилийн гэрээтэйгээр, уралдаан тэмцээнээс олсон орлогын 20 хувийг түүнд өгөхийг санал болгосоныг Михаэль ч хүлээн зөвшөөрсөн байна.<ref>[http://www.zeit.de/1997/25/weber.txt.19970613.xml ''Формула I: „Вилли“ Вебер яаж Михаэль Шумахерын чухал хүмүүсийн тоонд багтав.''] Долоо хоногийн тойм сонин: ''Die Zeit'', Nr. 25/1997</ref> Сүүлд Вилли нь "Шумахер лотто" гэх лоттоны ганцхан ширхэг сугалааг тухайн үед худалдаж авсан хүн нь Вилли ганцаараа байсан хэмээх хошигнол ярианд орсон байдаг.<ref>Mary Thürmer, Markus Götting: ''Анхны германы Формула-1-Дэлхийн аваргын амжилтын түүх''. Wilhelm Heyne, München 1994, S. 30.</ref> Формула 3-т Михаэль Шумахер нь 1989 онд Хайнц-Харалд Френтцентэй адилхан оноогоор хоёрдугаарт Карл Вендлингерийн (Австри) ард бичигдсэн байна. ====Спорт автомашины уралдаан==== 1990 онд Михаэль Мерседес-Йуниор-Теам багаас гэрээ хүлээн авчээ. Түүнтэй хамт тус уралдаанд оролцож байсан үеийнхэнээс [[Хайнц-Харалд Френтцен]] болон [[Карл Вендлингер]] нар байв. Энэ хэдэн шижигнэсэн залуус нь "спорт прототип" гэж нэрлэгдэх автомашиныг унаж байлаа. Тус автомашин нь 920 морины хүчтэй, тухайн үеийн Формула 1-ийн тэрэгтэй адил чадалтай тэрэгнүүд байв. Михаель, Хайнц, Карл нар Формула 1-рүү шилжин орохдоо авто уралдааны талаар олон жилийн туршлага, мэдлэгтэй болсон байсан. Адилхан уралдааны тэрэг унаад хамтдаа бэлтгэл хийж байсан тухайн үед энэ гурваас тэр үүгээр илүү байсан гээд хэлчих зүйл огт байдаггүй байсан. Михаэль спорт автомашины 1990 оны уралдааныг Карл Вендлингертэй адилхан оноотойгоор тавдугаарт байрт бичигдсэн бол дараа жилийнх нь дэлхийн аваргаар дахиад л Вендлингертэй адилхан оноогоор есдүгээр байранд оржээ. Спорт автомашины уралдааны зэрэгцээгээр Михаэль Формула 3-ийн германы улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон түрүүлэв. ====Японы Формула 3000-д зочин тамирчинаар оролцсон болон Формула 1-д орсон нь==== 1991 оны зун Михаэль японы Формула 3000 тэмцээнд зочин тамирчинаар оролцсон ба түүнд энэ тэмцээнд оролцох боломжийг Иохен Неерпаш олгожээ. Энэ тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө хэр чадвартай болохыг илтгэн америкийн тамирчин Росс Чееверийн дараа хоёрдугаарт байрт шалгарсан байна. Формула 3000-д Михаэль болон Виллигийн аль аль нь мэргэжлийн тамирчинаар орж өрсөлдөх сонирхол байсангүй, учир нь Формула 3000-ийн хамгийн шилдэг нэг тамирчин л Формула 1-д орох эрхтэй байдгаас үүдэлтэй. Михаэль өөрөө Формула 1-д шилжин орохыг шийдэж чадахгүй байгаа Мерседес концернийг шийдтэл хүлээсэн нь найдвартай гэж үзээд хүлээсэн бол Вилли 1992 оны Формула 3000-д ямар нэг аргаар Михаэлийг оруулах арга зам хайж байлаа. Гэвч өөр арга замаар Формула 1-д орох боломж тэдэнд гарсан юм. Аз болоход Мерседесийн ивээн тэтгэлэгийн туслалцаатайгаар Михаэль [[Сильверстоун (уралдааны зам)|Сильверстоуний]] тестэн дээр оролцох эрх авсан ба тэр ч энэ боломжийг ашиглан өөрийн авъяасаа нотлон харуулсанаар Формула 1-д орлоо. 1991 онд Жорданы үндсэн нисгэгч [[Бертранд Гачот]] шоронд орох ялаар шийтгүүлэн хоригдсон ба учир нь тэрээр таксины жолоочтой муудалцахдаа хориотой хийгээр шүршсэнээс улбаатай. Ингээд Михаэль, Бертрандыг орлон Спа-Франкорчампст оролцохоор болов. Хэдийгээр Михаэль энэ зам дээр огт явж үзээгүй байсан ч түүний менежер Вилли Вебер болон багийн ахлагч Эдди Жордан нар "Михаэлийн гэр Керпенд ойр учир тэр энэ уралдааны замыг сайн мэднэ" хэмээн зүтгүүлсээр оруулсан аж.<ref>Anmerkung: Weber hatte dabei [[Circuit Zolder|Zolder]] mit Spa „verwechselt“. vgl. Thürmer/Götting: a.a.O., S. 49.</ref> Сүүлд 2005 онд энэ явдлын талаар Жорданы өгсөн тайлбартаа: "Энэ уралдаанд Михаэль өөрөө оролцох сонирхол байгаагүй, харин [[Стефан Йоханссон]]ы сонирхол байсан буюу германчуудын мөнгөний төлөөx найруулсан хор байсан" хэмээн гэмээ хүлээсэн байна. Михаэль тус уралдааны замыг бэлтгэл хийхээс өмнө дугуйгаар тойрч замаа тогтоосон байна. Ингээд тэмцээний өмнөх хугацаат уралдаанд ороод 7-р байрт орсон нь формулагийн мэргэжилтнүүдийг алмайруулсан боловч яг тэмцээн эхлэнгүүт 500 метр яваад [[Дамжуулагч|хурдны хайрцагийн]] эвдрэлээс шалтгаалан гарчээ. Энэ 500 метрийн зайд тэрээр хоёр ч өрсөлдөгчөө гүйцэж түрүүлсэн бөгөөд тэрхэн зуурын амжилтын баяр хөөрөө эргээд дурсахдаа: "Сенна болон Пике зэргийн шилдэг тамирчдыг гүйцэж түрүүлэх нь санасанаас хамаагүй хялбар байсан"<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende, Süddeutsche Zeitung/Bibliothek 2006, S. 21.</ref> гэж өгүүлсэн нь түүнд тухайн үед ихээхэн зориг өгсөнийг илтгэнэ. Ялангуяа Жордан багийн инженерүүдийг түүний энэ дайчин зан болон автомашинаа жолоодох авъяас нь гайхашруулалд оруулав. [[Телеметр|Телеметрийн бичилт]] нь ч үүнийг нотлох ба [[О Рож]]ийн өгсүүр хэсэгт тэрээр дээд хурдаар өгссөн нь түүнийг хаазаа тултал гишгэж явсан бичлэгээс нь харсан байна. Тэмцээний бэлтгэл дээр л гэхэд тэрээр тухайн үеийн шилдэг нисгэгчдийн нэрээс огт айж эмээхгүй байгаа нь "[[Алайн Прост|Алайн]] намайг гүйцэж түрүүлэх гэхээр л шахаад зам хаагаад явуулахгүй байна"<ref>Willy Knupp (Hrsg.): ''Grand Prix ’92. live miterlebt. Formel 1 Weltmeisterschaft,'' Zeitgeist: Düsseldorf 1992, S. 6ff.</ref> хэмээн түүнийг тэмцээний зохион байгуулагчдад мэдэгдэж байснаас нь харагддаг. ===Бенеттоны эрин (1991-1995)=== ====Жорданаас Бенеттон руу шилжсэн нь==== Жордан багийг Михаэль ердөө л ганцхан уралдааны дараа орхин гарав. Тэндээс гараад [[Бенеттон Формула|Бенеттон]]д шилжин орсон нь олон сонирхлын бүлгийн үр дүн байв. Нэг талаас Жорданы Михаэльд тавьсан цаашдын санал нь тийм ч сонирхолтой байгаагүй: Эдди Жордан нь Михаэльд гурван жилийн гэрээний санал тавьсан бөгөөд үүнийхээ оронд Мерседесээс жилдээ 3,5 сая доллар төлөхийг шаардсан ба Михаэлийн оролцоогүй уралдааны бооцоог тогтмол төлж байх баталгааг өгөв. Нөгөө талаас [[Берни Экклестоун]] Спагийн уралдааны дараагаас Михаэлийг сонирхох болов. Экклестоун нь Формула 1-ийг германы тамирчидаар өргөтгөн сонирхолтой болгох зорилго өвөрлөж байсан ба түүний хувьд энэ санаагаа хэрэгжүүлэхэд Михаэль Шумахер хамгийн тохирсон тамирчин байлаа. Бенеттон баг тухайн үед буюу 1991 онд дэлхийн дөрвөн шилдэг багийн нэг байсан ба Экклестоуны зүгээс харахад Михаэль нь Жорданд байснаас Бенеттонд шилжин орвол түүнд илүү өгөөжтэй гэж үзэж байсан байна. Экклестоун, Бенеттоны хамтран эзэмшигч Том Велкиншавтай сайн найзуудын холбоотой байсан учир Томд Спа уралдааны дараа Михаэлийг Жорданаас гарган авах боломжтой эсэхийг мэдээд болж өгвөл гаргаад өөртөө авахыг зөвлөсөн байна. Бенеттон эхлээд Михаэлийг авахаа хүлээзнэж байснаа сүүлдээ Экклестоуны зөвлөсөний дагуу Михаэлийг авчээ. Михаэль өөрөө энэ талаар сүүлд дурсахдаа: «надад их сонин сэтгэгдэл төрж байсан, уг нь надад Жордан баг Формула 1-д орох боломжийг олгосон байтал би ганцхан уралдааны дараа орхиж явсан, гэвч миний зүгээс Бенеттонд спортоор илүү амжилтанд хүрнэ» гэж үзсэн.<ref>Michael Schumacher, Sabine Kehm, Michel Comte: ''Michael Schumacher. Die offizielle und autorisierte Inside Story zum Karriere-Ende'', Süddeutsche Zeitung / Bibliothek 2006, S. 78 u. Jörg-Thomas Födisch/Erich Kahnt: ''50 Jahre Formel 1. Die Sieger'', Heel: Schindellegi 1999, S. 182</ref><ref>Malte Jürgens: Würden Sie diesem Herrn Ihren Benetton anvertrauen? Hintergründe zum Wechsel Schumachers von Jordan zu Benetton in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 264.</ref> ====1991 оноос 1993 он==== Михаэлийн Бенеттон руу шилжсэн шилжилтийг хэд хэдэн шүүхийн хавтаст хэрэг дагалдав. [[1991 оны Италийн гран-при]] эхлэхийн өмнөхөн Жордан болон Бенеттон хоёулаа нэг нэг автомашиныг Михаэльд бэлдсэн байжээ. Жордан Лондоны шүүхэд Михаэлийг Жорданд үлдэж уралдах ёстой хэмээн шүүхэд өгсөн байна. Яг үүнтэй зэрэгцээд Бенеттоны хоёрдугаар нисгэгч [[Роберто Морено]] миланы шүүхэд Бенеттоныг Михаэльд хоёр дахь автомашиныг өгөхийг эсэргүүцэж байна хэмээн өргөдөл гаргасан аж. Эдгээр шүүхийн асуудлууд нь уралдааны өмнөх бэлтгэлээс 8 цагийн өмнө шийдэгдэв: Жорданы лондонд гаргасан өргөдлийг шүүх хүлээж аваагүй, Роберто Бенеттоноос тодорхой хэмжээний цалингийн нэмэгдэл авсан учир шүүхээс өргөдлөө буцаан татсан байна.<ref>Malte Jürgens: Coup der guten Hoffnung. Rennbericht zum Großen Preis von Italien 1991 in: Auto Motor und Sport, Heft 20/1991, S. 271.</ref> Роберто Жорданы хоёрдугаар нисгэгчээр орсон бол Михаэль Бенеттонд дэлхийн гурван удаагийн аварга Нельсон Пикетэй хамт хоёр дахь автомашиныг унан уралдлаа. [[Үндэсний Автодром Монца|Монцагийн]] уралдаанд Михаэль тавдугаар байрт орсоноор дэлхийн аваргын анхны хоёр оноогоо авлаа. Тус Гранд Приг Михаэль багийнхаа хамтран зүтгэгчийн өмнө нь орж дуусгасан. Мөн оны улирлын дүнгээр тэрээр 14-р байрт орсон. Түүний унасан Бенеттоны тэрэг нь Жорданы тэрэгтэй харьцуулбал явалтын хувьд болон техникийн хувьд хамаагүй муу тэрэг байсан тухай Михаэль: "Миний тэрэг гүдгэр товгор л үзвэл үсэрдэг, зүтгэлт маш муутай байсан, эргээд бодоход [[Пирелли|пиреллигийн]] дугуйнд байсан байна лээ" <ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 147 u. Willy Knupp: ''Grand Prix ’91. Live miterlebt'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1991, ISBN 3-926224-21-5, S. 66.</ref> гэж өгүүлжээ. [[1992 оны Өмнөд Африкийн гран-при]]д дөрөвдүгээр байрт орсоны дараа Михаэль дараагийн гурван гран прид шагналт байрт шалгарав: [[1992 оны Мексикийн гран-при|Мексик]] болон [[1992 оны Бразилын гран-при|Бразилын]] уралдаанд гуравдугаар байрт орсон бол [[1992 оны Испанийн гран-при|Испанид]] хоёрдугаар байр. Үүний дараагийн хоёр уралдаан [[1992 оны Канадын гран-при|Канад]] болон [[1992 оны Германы гран-при|Германд]] түрүүлсэнээр Формула 1-д орсоны жилийн ой дээрээ [[1992 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн Гран При]] дээр солигдмол цаг агаартай байхад түүний ухаалаг дугуй солилтын хүчинд анхныхаа ялалтыг авлаа. Энэ ялалт нь Михаэлийг Вольфганг Граф фон Берге Трипс ([[1961 оны Формула-1|1961]]) болон германы лицензээр уралдаж байсан Йохан Массын амжилтыг давтахад хүргэжээ.<ref>[[Jochen Rindt]] war zwar deutscher Staatsbürger, startete allerdings mit österreichischer Rennlizenz und galt nach FIA-Reglement als Österreicher.</ref> Тус улирлын уралдааныг нийт оноогоороо Михаэль [[Уильямс Ф1|Уильямсын]] нисгэгч [[Найжел Манселл]] болон [[Рикардо Патресе]]-ийн дараа гуравдугаар байрт орон дуусгасан байдаг. 1993 оны улирлын тэмцээнд Михаэль өөрийнхөө тэр хүртэлх амжилтыг батлан дөрөвдүгээр байрт орсон аж. Энэ онд [[Алайн Прост]] түрүүлсэн бөгөөд тэмцээн дуусгаад Алайн зодог тайлсан юм. ====1994 он (анхны дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Benetton B194-Ford 1994 von Michael Schumacher.jpg|thumb|right|Бенеттон-Форд B194, Михаэль Шумахерын 1994 онд дэлхийн аварга болохдоо унасан тэрэг]] [[1994 оны Формула-1|1994 оны улирлын]] тэмцээнд нэлээд хэд хэдэн дүрмийн өөрчлөлт оров. Үүнд цахилгаан туслах систем [[Антиблок систем|АБС]], дөрвөн дугуйн жолоодлого болон идэвхтэй явах ангийг ашиглахыг хориглосон, харин бензин нэмэх зогсолтыг зөвшөөрөв. Бенеттоны хувьд энэхүү шинэ дүрэмд маш хурдан зохицож чадсан. В 194 загварын тэрэг нь "өндөр" хамартай байсан ба түүний өмнөх загварууд ч адилхан өндөрт байрласан хамартай байсан нь бусадтай тэрэгтэй харьцуулахад тэс эсрэгээр нь хийж байв. Энэ хийц нь чиглүүлэгчийн үүрэгтэй болох нь нотлогдсон, учир нь агаарын урсгал нь илүү сайжирсанаар арын [[Диффузор (моторт спорт)|диффузорт]] нөлөөлөх нөлөө сайжирч байжээ. Хуучны багуудаас энэ шийдлийг 1994 онд Феррари ч бас хэрэглэсэн байна. Гэхдээ өндөр хамрыг хэрэглэх үндсэн санааг 1990 онд [[Тиррелл]] баг өөрийн [[Тиррелл 019|019]] загвартаа анх санаачлан хэрэглэсэн аж. Энэ оныг Михаэль илэрхий давамгай байдалтай эхэлсэн ба хоёр ч уралдааныг амжилттай тэргүүлэв. [[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагост]] Михаэль Аиртоноос бусад бүх нисгэгчдийг нэг бүтэн тойргоор түрүүлсэн. Эндээс тэрээр өөрийнхөө юугаараа бусдаас илүү вэ гэдгээ мэдэж авсан ба үүнийг нь английн хэвлэлд: "шпринтс" (богино зайг аль болох богино хугацаанд туулах чадвар) хэмээн тайлбарлаж байв. Үүний дараа бас [[Номхон далайн гран-при]]г Окаяма Айдад [[Окаяма (уралдааны зам)|Танака авто уралдааны зам]] дээр түрүүлэв. Гурав дахь гран пригийн өмнөх бэлтгэл дээр [[Рубенс Барричелло]] нэлээд хүнд осолд орсон бол дараа өдрийн хугацаат уралдаан дээр [[Роланд Ратцэнбергер]] осолдон нас барсан юм. Мөн уралдаан дээр ч осол гарсан ба энэ удаа [[Айртон Сенна]] азгүйтлээ. Тамбурелло эргэлтэн дээр тэрээр замаас гарахдаа толгойдоо хүнд гэмтэл авсан нь түүний үхлийн шалтгаан болов. Айртон нас барсанаар Михаэльд өөр хүчтэй өрсөлдөгч байхгүй боллоо. Английн Силверстоуны гран при хүртэл тэрээр тус улирлын тэмцээнүүдэд тэргүүлсээр байлаа. Силверстоуны тэмцээн дээр Михаэлийг буруутгасан хэд хэдэн үйл явдал болсон: эхлээд түүнийг тэмцээн дээр хасан гаргасан боловч тэмцээний төгсгөлд буцаан уралдуулав. Хоёрдугаар байрт орсоныг нь дараа нь үгүйсгэв. Нэмээд түүнийг үүнээс хойших хоёр уралдаанд орох эрхийг нь хасав. Үүнийг эсэргүүцэн тэрээр шалгуулаад явах хойгуур нь хоёр уралдаан ч болоод өнгөрлөө. Үүн дээр нэмэгдээд түүний тэрэгний доор байх модон хавтан дүрмийн дагуу байгаагүй гээд Спа-гаас түүнийг хасчээ. Түүний оролцоогүй уралдаануудад Дэмон Хилл түрүүлсэн ба түүний оноо нь Михаэлийн оноог гүйцэв. Үүний дараа Хересийн европын гран прид Михаэль түрүүлсэн ч, Дэмон түүний дараагийн уралдаанд мөчөөгөө өгөлгүй Сүзүкагийн уралдаанд тэргүүлэв. Хамгийн сүүлчийн Австралийн гран при уралдаанд Михаэль түрүүлж явсан боловч жолоодлогын алдаа гаргасанаар замаасаа гарсан ба буцаж замдаа орохоор бага хурдтай явж байхад нь Дамон гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад мөргөсөнөөр хоёулаа барианд орж чадаагүй юм. Ингээд эцсийн дүн гарахад Михаэлийн оноо нь Дамоны онооноос илүү байснаар дэлхийн аварга боллоо. Михаэлийн энэ дэлхийн аварга цол нь түүний анхны дэлхийн аварга цол байснаас гадна герман улсын хувьд ч Формула 1-ийн анхны дэлхийн аварга цол болсон юм. Энэ хооронд түүний менежер Вилли Михаэлийн сүүлд Феррарид орох үндэс суурийг тависан юм. 1993 онд Вилли нь Рикардо Патресе, Михаэлиэс хамаагүй өндөр цалин авдаг болохыг мэдсэн бөгөөд Бенеттонтой хийсэн гэрээндээ ингэж өөр хооронд нь ялгаатай цалин өгөхгүй байхыг тусгасан байжээ. Тиймээс үүнийг далимдуулан Вилли өөрийн хүнийхээ гурван жилийн гэрээг нь богиносгохдоо түүний цалинг ч нэг дахин нэмэгдүүлж чадав.<ref>Hubert Bücken, Christoph Schulte, Hartmut Lehbrink: ''Red Magic. Michael Schumacher und Ferrari. Hart am Limit'', Zeitgeist Verlag: Düsseldorf 1997, S. 31</ref> ====1995 он (2 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher 1995 Britain.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер Английн гран при дээр 1995 он]] [[1995 оны Формула-1|1995 оны улирлын]] тэмцээнд Бенеттон [[Рено]]гоос 10 цилиндр бүхий салаалсан мотор авчээ. Ингэснээр моторын хувьд Уильямс болон Бенеттон ижил хэмжээнд очлоо. Михаэлийн хувьд энэ улирал нь өнгөрсөн жил шиг тийм ч сайн эхэлсэнгүй. B195 загвар нь өмнөх загвараасаа нэлээд хүндрэл учруулж байсны дотор газраас хөндийрүүлэх хэсгийн тохиргоо нь хамгийн их асууудал тарьж байлаа. Үүнийг хоёр нисгэгч нь хэд хэдэн осолд орж өөрсдийн биеэр мэдэрсэн юм. Түүний энэ хүртэлх мэргэжлийн тамирчны уралдааны оргил нь [[Германы гран-при|Хоккенхаймринг]] дээр ялсан болон Спа дээр 16-р байрлалаас хөдлөн түрүүлсэн явдал юм. Үүний дараа [[Нюрбургринг]] дээр тэмцээн дуусахад [[Жан Алези]]г хоёр тойргоор түрүүлсэн байна. Энэ улирлын тэмцээн дуусахад Михаэль хоёр дахь дэлхийн аварга цолоо авсан бол Бенеттон зохион бүтээгчийн ДА-цолыг хүртжээ. === Ферраригийн эрин (1996-2006)=== [[Ники Лауда]]гийн шахалтаар [[Скудериа Феррари|Феррари]] баг [[Жан Тодт]]ын удирдлага дор нэгэн шинэ жолооч хайж байв. Тухайн үед Михаэль ганцаараа дэлхийн аварга цолтой уралдаж байсан ба Бенеттонд очсоноосоо хойш Бенеттонийг асар хурдацтай алдрын тавцанд авчирсан учир түүнийг Феррарид ч бас зайлшгүй ажиллах ёстой тамирчины нэг гэсэн яриа тархсан байна. Италийн уламжлалт уралдааны баг нь сүүлийн жилүүдэд техникийн хувьд ч тэр зохион байгуулалтын хувьд ч тэр ихээхэн хоцрогдсон байв. Үүнд жишээ нь 12 цилиндр бүхий салаалсан хүнд мотор угсарсан нь түлшний хэрэглээг ихэсгэх гэх мэтийн шалтгаан их байлаа. Феррари 1979 онд [[Жоди Шектер]]ийн авсан дэлхийн аварга цолоос хойш дахин дэлхийн аварга цол аваагүй учир Михаэль Шумахерт хүлээлгэсэн итгэл дан ялангуяа италийн хэвлэл болон [[Тифозо|Тифози]]д өндөр байв. [[Фиат]] болоод Феррарийн захирал Жианни Агнелли хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: "Хэрвээ Михаэль Шумахер л Феррариг дэлхийн аварга болгохгүй бол бид хэзээ ч дэлхийн аварга болж чадахгүй" гэсэн байдаг. ====1996 он==== [[Зураг:Michael Schumacher - Imola 1996 (1).jpg|thumb|right|1996 он]] [[1996 оны Формула-1|1996 оны улиралд]] зориулан Феррарри арван цилиндр бүхий мотор шинээр тэргэндээ угсарсан бөгөөд [[1989 оны Формула-1|1989 оны улирлаас]] хойш хэрэглэж байсан арван хоёр цилиндрт хөдөлгүүрээсээ татгалзав. Жижигхэн цогц хийц нь их биеийг агаарын урсгалд тохируулан өөрчлөх боломжийг олгож байв. Хөдөлгүүрийг нь, арван цилиндрт хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэн нэлээд туршлага суусан японы [[Хонда]]гийн үйлдвэрийн инженерүүд нь ихэд сайн хийсэн нь тус хөдөлгүүрийг угсран уралдсан уралдаануудаас илэрхий мэдэгдэж байв.<ref>Pino Casamassima: ''Die Geschichte der Scuderia Ferrari'', Heel, Königswinter, 1999, S. 45</ref> Ганцхан шасси дахь салхины сувгийн тохиргоог түүний ерөнхий дизайнер [[Жон Барнард]] буруу тохируулсан нь сул тал нь байлаа. Улирал эхлэнгүүт буюу австралийн гран при дээр Михаэлийн [[тоормос]] нь ажиллагаагүй болсон, аргентиний гран прид арын далавч нь хугарсан болон [[1996 оны Сан Мариногийн гран-при|Сан Марино]] дээр тоормосны диск хагарсан юм. Хэдийгээр түүнийг янз бүрийн эвдрэл тогтмол дагаж байсан ч Барселоны Гран При дээр гуравдугаар байрнаас хөдлөн түрүүлсэн нь түүний аргагүй л сайн тамирчин болохыг илтгэж байлаа. Энэ ялалт нь түүний бороотой үеийн нойтон зам дээр тохируулан явсантай холбоотой бөгөөд энэ нь түүний багтаа болон хөгжөөн дэмжигчдэдээ өгсөн том бэлэг болжээ. Гэвч энэ ялалтын баяр хөөр нь удаан үргэлжилсэнгүй, түүний тэрэг нь хуурай зам дээр тийм ч сайн биш болох нь мэдэгдэж эхэлсэн байна. Үргэлж ямар нэг эд анги нь эвдрэлд орох заримдаа бүр энгийн жижиг эд ангийн эвдрэлээс шалтгаалан уралдаанаас гарч байлаа. Тиймээс нэг хэсэгтээ Феррари автомашиндаа «задгай мөнгөний эд анги» авч угсардаг гэх яриа газар авсан юм. Энэ онд Дамон Хилл шинээр Формула-1-д орж ирсэн Жак Вильнёвийн өмнө орон дэлхийн аварга боллоо. Михаэль гурван тэмцээнд түрүүлсэн амжилтаар гуравдугаар байрт орсон нь Ферраригийн хувьд 1990 оноос хойш тасарсан байсан амжилтыг буцаан авчирсан байна. ====1997 он==== [[Зураг:Michael Schumacher 1997 Italy.jpg|thumb|left|1997 оны Италийн Гран При]] [[1997 оны Формула-1|1997 онд]] Михаэлийн хүсэлтээр уралдааны инженер Росс Браун болон зохион бүтээгч Рори Бирне нар Феррарид орсон байна. Феррари F310B нь өмнөх оны загвартай харьцуулбал өрсөлдөх чадвар нь хамаагүй илүү байлаа. Жак Вильнёв нь энэ улиралд түрүүлэх магадлалтай тамирчины тоонд орж байв. Михаэлийн хувьд тус улиралд 5 тэмцээнд түрүүлсэн ба дэлхийн аваргыг шийдэх хамгийн чухал японы тэмцээнд Жак Вильнёвийн багийн хамтран зүтгэгч Эдди Ирвины хаалтаас гарч чадаагүй юм. Сүүлээсээ хоёр дахь тэмцээн дээр Михаэль тэмцээний цаг дундаа ортол түрүүлж яваад ямар нэгэн хүндэтгэх шалтгаангүйгээр хурдаа сааруулсаар байсан ба Жак түүнийг гүйцэж түрүүлэхэд нь мөргөлдсөн байна. Энэ мөргөлдөөн нь 1994 онд Михаэль болон Дамон нарын мөргөлдөөнтэй адилхан юм болсон. Гэвч энэ удаа буруутан нь яалт ч үгүй Михаэль байсан учир түүнийг уралдааны комисс дэлхийн аваргын тэмцээний дүнгээс хассан ч авсан оноог нь үлдээсэн аж. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аваргын жагсаалтанд Феррари хоёрдугаарт байрт орсон. ====1998 он==== [[1998 оны Формула-1|1998]] оноос эхлэн шинэ дүрэмтэй боллоо. Формула 1-ийн автомашинууд нь 200 см-ийн өргөнтэй дугуйнаас 180 см өргөнтэй дугуй хэрэглэx болон дугуйн мөр хэсэгт оромтой байхаар тогтсон. Энэ нь МкЛарен-Мерседес болон түүнд дугуй нийлүүлэгч [[Бриджстоун]]д тохирсон шийдвэр болов. Үүн дээр нэмэгдэн 1997 оны наймдугаар сард Уильямсаас МкЛарен руу шилжин орсон дизайнер Адриан Невеигийн нөлөө МкЛарены автомашины хийцэд үр дүнгээ өгч эхэлсэн. Мика Хаккинен эхний хоёр тэмцээнд түрүүлсэн ба харин гурав дахь уралдааныг Михаэль өөртөө шийдэж чадлаа. Энэ улирал нь ерөөсөө л Мика болон Михаэлийн өрсөлдөөн байв. Үүний дараа бельгийн уралдаанд Мика барианд орж чадаагүй учир Михаэльд түрүүлэх боломж гарч ирэв. Тэрээр энэ боломжийг ашигласан бөгөөд МкЛарений нисгэгч Давид Култхардыг бүтэн тойрч иртэл нь Давид түүнийг шахсанаар тэр 2 мөргөлдсөн байна. Михаэль гурван дугуйтай тэрэгтэйгээ зогсоол руу яаравчлан очоод, буцаж гүйн МкЛарений зогсоол руу очиж Давидтай зодоо хийх гэснийг түүний багийн механикч нар арайхийн зогсоосон байна. Давид дараа нь "би тэр ослыг санаатай хийгээгүй ш дээ" хэмээн хэд хэдэн удаа үгүйсгэсэн боловч сүүлдээ буруугаа хүлээн Михаэлээс уучлалт гуйсан байна. Европын Гран Приг Михаэль түрүүлбэл дэлхийн аварга болох боломжтой уг улирлын сүүлчийн тэмцээн дээр Михаэль поле байрлалд мотор нь цохин гараан дээрээ үлджээ. Ингээд шинээр дахин эхэлсэн ба тэрээр 22-р байрлалаас хөдөлсөн ч гуравт орсоноор дэлхийн дэд аварга цолыг хүртэн, харин Мика Хаккинен дэлхийн аварга болжээ. ====1999 он==== [[1999 оны Формула-1|1999]] онд МкЛарений технологийн дэвшилт нь бусад багуудад үндсэндээ гүйцэгдэв. Энэ улирлын эхний долоон уралдааны хоёрт нь Михаэль түрүүлсэн бол Мика Хаккинен гуравт нь түрүүлсэн юм. Их Британий Гран При эхлэхийн өмнө Михаэль Микагаас 8 оноогоор дутуу байлаа. Уралдаан эхлэнгүүт Михаэлийн тоормос нь ажиллагаагүй болсоноор овоолсон дугуйнуудыг 107 км/ц хурдтайгаар очиж мөргөсөн байна. Үр дүн нь баруун хянганы хугаралт. Михаэль үүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй учир үндсэндээ энэ оны дэлхийн аваргад ялагдал хүлээв. улирлын төгсгөлийн хоёр уралдаанд тэрээр буцан ирсэн бөгөөд ихэд хянуур болсон байлаа. Тэрээр Малайзын уралдаанд Ирвинийг түрүүлүүлсэн ба өөрөө хоёрт оров. улирлын төгсгөлийн уралдаанд [[Мика Хаккинен]] өөрийн хүчээр түрүүлэн дэлхийн аварга боллоо. Феррари 16 жил тасарсан байсан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг авчээ. ====2000 он (3 дахь дэлхийн аварга цол)==== 1999 онд Феррари Бриджстоуны дугуйг хэрэглэсэн юм. Японы дугуй үйлдвэрлэгч нь МкЛаренийг хоёр дэлхийн аварга болсоны дараа буюу 2000 оны улирлын тэмцээнд зориулан шинэ хийц гаргасан ба МкЛарен болон Феррарид хоёуланд нь уг дугуйгаа нийлүүлсэн нь хүчний харьцаанд нөлөөлж эхлэв. 1999 онд энэ хоёр баг ер нь л ойролцоо байгаа нь харагдаж байсан юм. Энэ удаа Михаэль илт давуу байдалтайгаар эхэлсэн. Хэдийгээр Мика поле байрлалаас эхний гурван тэмцээнд уралдсан боловч Михаэль тус тэмцээнүүдэд гурвууланд нь дараалан түрүүлэв. улирлын дунд үед МкЛарен тэмцээнийг өөртөө шийдэн авч чадсан. Ингээд үлдсэн улирлын тэмцээнүүд нь оргил үедээ ирлээ: Эхлээд Бельгийн Гран При дээр Мика болон Михаэлийн хооронд өрсөлдөөн болов. Мика ямар нэг тодорхой зүтгэлт гаргалгүй Михаэлийн ард нэлээд олон тойрог явлаа. Харин Михаэль Рикардо Цонтаг бүтэн тойрч гүйцэж түрүүлэх гэсэн тэрхэн агшинд Мика ихдээд байсан хурдаа гарган 300 гаран км/ц хурдтайгаар Михаэлийг гүйцэн түрүүллээ. Энэ уралдааны дараа Мика 6 оноогоор Михаэлаас илүү болсон. Дараагийн италийн гран прид ихэд ойрхон зайтайгаар Михаэль түрүүлсэн ба энэ ялалт нь түүний 41 дэх гран при ялалт байв. Тэмцээний дараах сэтгүүлчдийн тависан "Та [[Аиртон Сенна]]гийн хувийн рекордыг эвдлээ. Энэ талаарх сэтгэгдэлээ бидэнтэй хуваалцаач?" гэсэн асуултанд тэрээр ямар нэг хариулт өгөлгүй уйлсан аж. Үүнийг нь италийн хэвлэлүүд болон фенүүд нь "Уг нь Михаэль сэтгэлийн хөөрөл багатай биеэ барьж чаддаг нэгэн, гэтэл энэ удаа уйлсан нь түүний хэр зэрэг хүн чанартай хүн болохын илэрхийлэл боллоо" хэмээн мэдээлж байлаа. [[Зураг:Schumacher brothers 2001 Canada.jpg|thumb|right|Ах дүүс, Михаэль болон Ральф Шумахер (2001 он)]] Үлдсэн гурван уралдааныг Михаэль түрүүлэв. Ингээд энэ улирлын дэлхийн аварга цолыг Михаэль хүртсэн ба Феррарид 1979 онд Жоди Шектерийн авсан жолоочийн дэлхийн аварга цолноос хойш тасраад байсан цолыг буцаан авчирч өглөө. Зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг Михаэлийн хүчээр Феррари хамгаалж чадсан юм. Түүний багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло германы гран прид түрүүлсэн бөгөөд түүний энэ ялалт Аиртоны үхлээс хойш бразилчуудаас түрүүлсэн анхны ялалт байлаа. ====2001 он (4 дэхь дэлхийн аварга цол)==== [[2001 оны Формула-1|2001 оны улирл]]ын эхний тэмцээний бэлтгэл дээр Михаэль хүнд осолд орж эхэллээ. Тэрээр эргэлтэн дээр 280 км/ц хурдтай явтал түүний тэрэг нь ар талаа эхэлж шидэн замаас гарч, замын гадна талын хайрган дэвсгэр дээр бүтэн хоёр эргээд дугуйн дээрээ буцаж буулаа. Михаэль тэрэгнээсээ ямар нэгэн бэртэл гэмтэл аваагүй хэмээн гарч ирсэн аж. Оны дунд үеэс Феррари үндсэндээ бусад багуудаас илүү байгаа нь мэдэгдэн ерөнхийдөө түрүүлэх шинжтэй байсан ч уралдаан болгон ихэд сонирхолтой өрнөж байлаа. Михаэль сүүлийн таван уралдааны өмнө гэхэд түүний оноог гүйцэх бололцоогүй болсон байв. Ингээд тэрээр дэлхийн аваргын дөрөв дэх цомоо авсан бол Давид Култхард хоёрт, харин Михаэлийн багийн хамтран зүтгэгч Рубенс Барричелло гуравдугаар байрт оржээ. Бельгийн Гран При дээр Михаэль [[Алайн Прост|Алайн Простын]] 51 удаа ялсан амжилтыг шинээр тогтоов. ====2002 он (5 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Mschumacher 2002.jpg|thumb|left|Михаэль Шумахер (2002 он)]] [[2002 оны Формула-1|2002 оны улирлын]] тэмцээнүүдэд Феррари нилээд давамгай байдалтай байсан ба хэд хэдэн давхар ялалт байгуулсан юм. [[2002 оны Австрийн гран-при|Австрийн гран-при]] дээр Феррари багийн шийдвэрээр Рубенс Барричелло хэдийгээр тус уралдааны турш түрүүлж явсан ч яг барианд орохын өмнө Михаэльд зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Уралдаан дуусаад шагналын тавцан дээр гарахад үзэгчид шүгэлдэн тус шийдвэрийг эсэргүүцэж буйгаа илэрхийллээ. Үүнд Михаэль ихэд ичсэн бөгөөд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргаад түүний өмнө нь бөхийн ёсолжээ. Харин багийн дарга Жан өөрийн зааврыг зөвтгөн: "Манай баг сүүлийн жилүүдэд гурав дараалан жолоочийн дэлхийн аваргад ялагдал хүлээсэн, бидэнд хүчтэй өрсөлдөгчид байгааг бүгд мэднэ. Тиймээс бид тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалан багтаа хэрэгтэй шийдвэрийг л гаргах болно"<ref>[http://www.spiegel.de/sport/formel1/mike-glindmeier-erinnert-sich-siege-ohne-leiden-a-443998.html „Зовлонгүй ялалт“ Мике Глиндмайер], ''Spiegel Online''- сонин, 23. Oktober 2006</ref> гэж хэлсэн байна. Сэтгүүлчидтэй уулзах уулзалтын өмнө Жан Тодт нисгэгч нартайгаа тусгайлан уулзаад энэ болсон явдал нь багийн шийдвэр байсан, тиймээс ганцаараа шийдэн уралдаж болоогүй гэж тайлбар өгөхөөр тохирсон байна. Тус сэтгүүлчидтэй уулзсан уулзалт нь буруу тийш эргэн, Феррари нэг сая долларын торгуулиар торгуулсан ба энэ нь тухайн баг ийм нөхцөлд энэ шийдвэр гаргасан тохиолдолд торгоно гэсэн дүрэм байхгүй учир Михаэль Шумахер шагналын тавцанд Барричеллог 1-р байрын тавцан луу түлхэн гаргасан нь байж болшгүй үйлдэл гэх шалтгааныг нэрлэжээ. Үүний дараа [[2002 оны Америкийн гран-при|Америкийн гран-при]] дээр Михаэль барианд орохын өмнөхөн түүний ард уралдааны турш явсан багийн хамтран зүтгэгч Барричеллод зам тавьж өгөн түрүүлүүлсэн байна. Үүнийгээ Михаэль тайлбарлахдаа "би 2-р байрт орсондоо сэтгэл хангалуун байна, үүнээс гадна Барричелло бид хоёр одоо нэг нэгэндээ өргүй болсон" гэжээ. ====2003 он (6 дахь дэлхийн аварга цол)==== Энэ улиралд дүрмийн өөрчлөлт оруулсанаар Формула 1 уралдааныг улам сонирхолтой болгох зорилготой байв. Үүнд хоёрдугаар байрт орсон нисгэгчийн оноо нь түрүүлсэн нисгэгчийн онооноос ердөө л хоёр онооны бага байхаар тогтсон нь хоёрт орсон нисгэгчийн оноог хамаагүй өндөрөөр үнэлсэн явдал боллоо. Михаэлийн хувьд энэ улиралыг жолоодлогын алдаа гарган эхэлсэн ба эхний гурван уралдаан дуусахад Кимигээс 18 оноогоор хоцорсон байдалтай байв. Үүнээс үүдэн Феррари F-2003 загвараа дөрөв дэх уралдаанаас оролцуулахаар болжээ. Дөрөв дэх уралдаан нь Михаэль болон түүний дүү Ральфийн хувьд ихэд хүнд уралдаан байсан ба учир нь түүний эх нь хорт хавдраар уралдааны өмнөхөн өнгөрсөн байж. Михаэль энэ уралдаанд түрүүлэн шагналын тавцанд гашуудлын нулимс унаган зогсож байв. Улирлын хамгийн сүүлийн уралдаанаас Михаэль ганц оноо авахад л дэлхийн аварга болохоор байв. Тэрээр хугацаат уралдаанд тийм ч сайн байсангүй 14-р байрнаас гарахаар болжээ. Михаэль багийн хамтрагч Барричеллог түрүүлээсэй гэсэн итгэл найдвар тавиж байсан биеллээ олон тэр ч түрүүлсэн бол харин өөрөө жолооны алдаа гарган Такуматай мөргөлдөн хугацаа алдан явсаар наймдугаар байрт оржээ. Михаэль энэ улирлын дэлхийн аварга болсоноор Формула 1 уралдааны бүх цаг үеийн хамгийн өндөр амжилт гаргасан тамирчин боллоо. Тэмцээний дараа тэрээр: ''"Би ихэнх дэлхийн аварга цолоо түрүүлж байж авсан бол өнөөдөр 8-р байранд орсон мөртлөө дэлхий аварга боллоо. Тиймээс миний хувьд жаахан сэтгэл дундуурхан байна..."'' хэмээн ярилцлага өгсөн байна. ====2004 он (7 дахь дэлхийн аварга цол)==== [[Зураг:Michael Schumacher Ferrari 2004.jpg|thumb|right|Михаэль Шумахер (2004 он)]] [[2004 оны Формула-1|2004]] оны улирлыг тэрээр Барричеллогийн өмнө байрлалтайгаар эхэлсэн бөгөөд тэр эрчээрээ явсаар түрүүлэв. Дараа нь францын гран-при дээр Формула-1-ийн түүхэнд анх удаа 4 удаа засварын зогсоол хийхээр төлөвлөн хийсэн ба энэ удаа ч тэрээр түрүүлсэн ажээ. Энэ улиралд нийт 18 гран при уралдаан болсоноос Михаэль 13-т нь түрүүлэн дэлхийн аварга цолыг долоо дахь удаагаа авсан бол Феррари 6-удаа дараалан зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг хүртжээ. ====2005 он==== [[Зураг:MichaelSchumacherHO2005.jpg|thumb|right|Германы гран-при (Хоккенхайм 2005 он)]] [[2005 оны Формула-1|2005]] оны улирал нь Михаэлийн болон Ферраригийн хувьд ихээхэн хүнд жил болсон. Феррари бусад багуудаас хөгжлийн хувьд хоцорч буйгааа ч мэдсэн байна. Олон жил өөрсдийн хүсэлтийн дагуу дугуйгаа захиалан хийлгэж ирсэн ашигтай талууд ч энэ удаа эсрэгээр эргэж байлаа. 9 дэх уралдаан дээр тэрээр энэ улирлын анхныхаа ялалтыг авсан. Гэвч энэ уралдаанд нь тэрээр зөвхөн таван өрсөлдөгчтэй уралдсаны учир нь бусад тамирчдын тэрэг нь бүгд Михелиний дугуй угсарсан явдал байв. Михелин тус уралдааны өмнө мэдэгдэл хийн манай дугуйтай уралдахгүй байх, дугуйнууд нь хагарч задрах магадлал маш өндөр байгаа тухай тайлбар хийсэн ба дээрээс нь америкийн иргэний хуулиар осол аваар гаргагч нь өндөр торгууль төлөх болдогоос ч айн бусад тамирчидыг оролцохыг нь хориглосон байна. Оны эцэст Фернандо Алонсо дэлхийн аварга болохдоо хамгийн залуу формула-1-ийн дэлхийн аваргын рекордыг давхар тогтоожээ. Ингээд 2000-2004 оны хооронд нийт таван удаа түрүүлсэн амжилт буюу "Михаэлийн эрин үе" нь үүгээр дууслаа. ====2006 он==== Энэ улирлын анхны уралдаанд буюу [[2006 оны Бахрейны гран-при|Бахрейнд]] Михаэль бас нэгэн шинэ рекорд тогтоосон нь 65 дахь поле байрлалаар Аиртон Сеннаг гүйцсэн явдал байв. [[2006 оны Хятадын гран-при|Хятадын гран-при]] дууссаны дараа Михаэль тухайн үеийн дэлхийн аваргатай онооны хувьд тэнцүү болсон бөгөөд ахиад хоёр уралдаан үлдсэн байсан нь түүний хувьд мэргэжлийн тамирчны амжилтаа дахин дэлхийн аварга болон дуусгах сайхан боломж байлаа. Дараагийн уралдаан Японд болсон бөгөөд тус уралдааны 37-р тойролтон дээр түүний тэрэгний мотор нь цохин барианд орж чадсангүй. Тус уралдаанд Алонсо түрүүлэн 10 оноогоор илүүтэйгээр сүүлчийн гран-прид орохоор боллоо. Михаэлийн хувьд дэлхийн аварга болохын тулд сүүлийн уралдааныг зайлшгүй түрүүлэх шаардлагатайгаас гадна Алонсо ямар ч оноо авахгүй байх хэрэгтэй байлаа. Гэвч тэрээр энэ тухайгаа: ''"Би хэн нэгнийг уралдаанд бүтэлгүйтээсээ гэж хүсэн итгэл найдвар тавихгүй байна. [...] Надад сайхан уралдаанд уралдааныг түрүүлэн дуусгах бодол л байна. Бидний зүгээс бүх л хүчээ дайчлан уралдаад тэмцээнийг нэг болон хоёрдугаар байрт орж дуусгах, тэгээд зохион бүтээгчийн дэлхийн аварга цолыг баг маань авч чадах үгүйг л харах үлдлээ"'' гэжээ.<ref>www.adrivo.com, 19. Oktober 2006:[http://www.adrivo.com/nachrichten/formel1/38459/2006/10/19/michael_schumacher__ich_bin_total_entspannt.html Michael Schumacher: Ich bin total entspannt]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Гэвч Бразилийн гран при дээр түлшний даралт нь хангалттай бус байснаас шалтгаалан 10-р байрнаас эхлэхээр боллоо. Яг уралдаан дээр [[Жанкарло Физикелла]]г гүйцэж түрүүлэх гэж байгаад түүний урд гуприйг дугуйгаараа шүргэн хагархай дугуйгаа солиод буцаж орох хоорондд хамгийн сүүлчийн байранд орсон байна. Ингээд уралдаан дуустал дахин зүтгүүлсээр хоёрдугаар байрт орон тэмцээнийг дуусгав. Хэдийгээр тэрээр энэ улиралд түрүүлж чадаагүй ч түүнийг дэмжигчид нь маш сайн өрсөлдөн сайхан амжилт гаргалаа гэцгээж байлаа.<ref>[http://www.ftd.de/sport/motorsport/f1/124227.html?zid=45035 ''Financial Times''] Deutschland, 22. Oktober 2006</ref> ====Формула 1-ийг орхин гарсан нь==== [[Файл:SchumacherDecember2006.jpg|thumbnail|left|Михаэль Шумахер, 2006 оны 12 сар]] Түүнийг буцан ирж уралдах тухай хэвлэлээр 2004 онд жолоочийн дэлхийн аварга болсоны дараагаас л таамаглал дэвшүүлж эхэлсэн. Гэвч тэрээр өөрөө үүнийг үгүйсгэсээр байлаа. 2006 онд тэрээр энэ таамагийг үгүйсгээгүйгээс шалтгаалан бүр ихээр хэвлэл мэдээллээр таамаг дэвшүүлэх боллоо. Ферраригийн зүгээс "тамирчин маань өөрөө л ирээдүйгээ шийднэ ш дээ" хэмээн түүний цаашдын сонголтын эрх чөлөөг хүндэтгэж буйгаа илэрхийлж байлаа. Михаэлийн зүгээс явагдаж буй улирлын тэмцээндээ төвлөрөх нь чухал байснаас цаашдын ирээдүйн талаар бодох сонирхолгүй байв. Гэвч Ферраригийн ерөнхийлөгч [[Лука Кордеро ди Монтецемоло]]гийн шаардлагаар Михаэль италийн Монцад болох гарн пригээс өмнө ирээдүйд юу хийх тухайгаа шийдвэрээ гаргах ёстой болов.<ref>Helmut Uhl: a.a.O., S. 137. Uhl interpretiert die Ankündigung Ferraris, zu diesem Zeitpunkt seine Fahrer-Paarung für 2007 bekannt zu geben, als „[[Ultimatum]]“.</ref> Гэтэл үүний дараагийн хэдэн сар олон улсын хэвлэл, мэдээллээр италийн Монцад болох уралдаан нь бараг бүтэн улирлын болох бүх уралдаануудаас чухал мэтээр шуугицгааж эхлэв. 2006 оны есдүгээр сарын 10-нд Михаэль Шумахер өөрийн 90 дэх гран при ялалтын дараа буюу Монцагийн хэвлэлийн хурал дээр мэргэжлийн тамирчны замналаа энэ улиралаар дуусгаж байгаага зарлалаа. Феррари энэ шийдвэрийг нь тус тэмцээн дөнгөж дуусангуут нийтэд зарласан байна. Түүний энэ сонголтыг хийх болсон шалтгаанаа тэрээр тайлбарлахдаа, уралдаан тэмцээнд оролцох урамгүй болсон болон энэ нь өөрийг нь илэрхийлэх тэр төвшинд ойрын нэг, хоёр жилдээ л лав байхгүй байгаагаар тайлбарлажээ. Нөгөө талаас түүнтэй феррари багт хамтран зүтгэгч тамирчин Фелипе Массагийн мэргэжлийн тамирчны амжилтыг нь хаахыг хүсэхгүй байгаа тухайгаа бас илэрхийлсэн байна.<ref>www.f1total.com, 10. September 2006: [http://www.f1total.com/news/06091021.shtml Schumachers volles Statement zum Rücktritt]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Түүний фен Уильямс багийн дарга Франк Уильямс хэлэхдээ "Михаэлийн шийдвэрийг маш зөв шийдвэр гэж үзэж байна. Хэрвээ би түүний оронд байгаад өнгөрсөн болоод өнөөдрийг хүртэл олон уралдаанд өндөр хурдтайгаар явж байгаад осолд орж амьд үлдэж байснаа бодвол одоо мэргэжлийн тамирчны замаа орхих яг зөв цаг юм" гэжээ.<ref>[[Auto, Motor und Sport|auto motor und sport]], 20/2006, S. 174</ref> Михаэлийн Феррари багийн төлөө уралдсан сүүлчийн уралдаан нь 2006 оны 10 сарын 22-нд Сао Паолод болсон уралдаан байсан ба тус тэмцээнд тэрээр дөрөвдүгээр байрт шалгарсан байна. ===Феррарид зөвлөх болон туршилтын жолоочоор ажилласан нь, 2007-2009=== [[Файл:Michael Schumacher Kanada 2010.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, 2010 оны Канадын гран-при]] 2006 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээс Михаэль Феррарид өсвөр үеийн карт спортын тамирчдыг авьяасыг аль болох эрт олж илрүүлэx, бэлтгэх, сургах үүрэгтэй ажлыг хүлээн авчээ. Жан Тодтод Михаэль бүр эрт [[Кими Райкконен]]ийг [[Заубер Моторспорт|Зауберт]] орон Формула-1-д орохоос өмнө өөрийг нь залгамжлагч болох авъяастай тамирчин болохыг хэлж зөвлөж байжээ.<ref>www.auto-motor-und-sport.de: {{Webarchiv|url=http://www.auto-motor-und-sport.de/formel-1/schumi-wird-talent-scout-734562.html |wayback=20160112134619 |text=Schumi wird Talent-Scout |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Үүнээс гадна тэрээр уралдааны стратеги болон ирээдүйд яаж багаа зохион байгуулан ажиллах талаар ч зөвлөгөө өгдөг байв. Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемологийн хэлсэнээр Михаэль Маранеллод өөрийн гэсэн албан өрөөтэй бөгөөд түүнийг бүх эрх чөлөөгөөр нь хангасан "хэзээ ажилдаа ирж, хэзээ явах нь түүний дурын хэрэг" гэсэн байна. Ферраригийн спортын захирал Стефани Доминикали нь Михаэлийг ирээдүйд бидний уралдаануудад идэвхтэй хамтран ажиллах, нисгэгчдийн зөвлөхөөр байнга ажиллана байх гэж найдаж байгаагаа хэлсэн нь: "Михаэлийг бүх шийдвэрт хамтран оролцох эрхтэй, нисгэгч болон техникийн хөгжлийг ажиглан зөвлөгөө өгч байх болно. Гэхдээ ингэж зөвлөгөө өгөхдөө өөрөө тухайн уралдаан тэмцээн дээр биечлэн ирж зөвлөх эсвэл видео хурлаар оролцон зөвлөгөө өгөхийг зөвхөн өөрөө шийдэх, мөн дэлхийн долоон удаагийн аваргын туршлагаас бидэнд авах зүйл их бий" гэсэн байна.<ref>www.f1total.com 11. Januar 2007: {{Webarchiv|url=http://www.f1total.com/splitter/2007/01/07011111.shtml |wayback=20070126044531 |text=Schumachers Ferrari-Rolle nimmt Konturen an |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> 2007 оны арваннэгдүгээр сарын дундуур тэрээр Каталунягийн тойруулга замд туршилтын жолоочоор ажиллав. Масса болон Райкконений зөвлөхөөр тэр ажилласан ба дараа жил нь уралдааны тэрэгнүүдийн хөтлөгчийн хий эргэлтийн тохируулгыг хэрэглэхгүй болсон нь Михаэлийн цуглуулсан их туршлагаас суралцах сайхан боломж байлаа. Түүний туршилтын явалтын цаг нь хамгийн хурдан нь байсан бөгөөд эхний өдөр нь ферраригийн туршилтын нисгэгч Лука Бадоерийг болон удаах өдөр нь Фелипе Массаг хол хаян түрүүлсэн байна. Үүгээр түүнийг шүүмжлэгчдийн тараасан цуурхал яриаг ялангуяа Ники Лаудагийн ярьсан "Михаэлийн туршилтын нисгэгч хийнэ гэж юу байх бэ? зүгээр л сурталчилгаа"<ref>www.f1total.com 12. November 2007: {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2007/11/Lauda_Schumacher-Test_ist_ein_Werbegag_07111203.html |wayback=20160307051408 |text=Lauda: Schumacher-Test ist ein Werbegag |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }}</ref> гэж байсан улсуудын амыг тагласан явдал боллоо. 2008 оны дөрөвдүгээр сард тэрээр Барселонд дахин туршилтын нисгэгчээр ажилласан бөгөөд энэ удаа дугуйны хөгжүүлэлт болон аеродинамикийг шалгасан байна. 2009 онд багийн хамтран зүтгэгч [[Фелипе Масса]] унгарын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаанд хүнд осолд орсноос шалтгаалан тэрбээр буцаж Формула-1 ирэхээ зарласан байна. Энэ тухайгаа "Хэдийгээр миний хувьд мэргэжлийн тамирчны амьдралаа аль хэдийн орхисон байсан боловч багаа хүнд үед байхад нь буруу хараад явж чадахгүй нь. Би тамирчин хүний хувьд намайг дахин сориж буй энэхүү сорилтонд ихээхэн баяртай байна" хэмээн өөрийн цахим хуудастаа бичиж байжээ.<ref>michaelschumacher.de am 29. Juli 2009: {{Webarchiv|url=http://www.michaelschumacher.de/?page=news&story_id=82077&lang=de |wayback=20190322125945 |text=''Michael bereit zu helfen'' |archiv-bot=2023-10-06 11:50:46 InternetArchiveBot }}</ref> Гэвч 2009 оны хоёрдугаар сард мотоциклтэй осолд орсон нь түүний төлөвлөгөөг үгүй болгосон учир тус оны наймдугаар сард хэвлэлийн хурал дээр Массагийн солионы хүнээр орж чадахгүй болсоноо тайлагнасан байна.<ref>michaelschumacher.de am [[11. August]] [[2009]]: [http://www.michael-schumacher.de/?page=news&story_id=82523&lang=de ''Michael sagt F1-Comeback ab'']</ref> 2009 оны 12 сарын 18-нд Ферраригийн ерөнхийлөгч Лука Кордеро ди Монтецемоло нэгэн тайлбар хийсэн нь Михаэль надаас түүний зөвлөхийн ажлаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн хүсэлтдээ: "Магадгүй 2010 онд Формула-1-д дахин [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП]] багтай эргэн ирэх маш өндөр магадлалтай байна. Гэхдээ энэ нь яг 100 хувь шийдэгдээгүй байгаа гэж надад үдээс өмнө хэллээ".<ref>Motorsport-Magazin: am 18. Dezember 2009: [http://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-90115-montezemolo-schumacher-comeback-wahrscheinlich-ein-anderer-schumacher.html ''Ein anderer Schumacher'']</ref> ===Мерседесд буцаж ирсэн нь (2010-2012)=== Удаан хугацаанд түүний буцаж Формула 1-д ирэх талаар таамаг дэвшүүлсэний эцэст 2009 оны 12 сарын 23-нд тэрээр буцаж ирэхээ мэдэгдэв.<ref name="F1-Comeback">[http://www.motorsport-total.com/f1/news/2009/12/Ruecktritt_vom_Ruecktritt_Schumi_ist_zurueck_09122305.html „Rücktritt vom Rücktritt: ‚Schumi‘ ist zurück!“] (Motorsport-Total.com am 23. Dezember 2009)</ref> 2010 онд тэрээр Мерседес Гранд Прикс багт [[Нико Росберг]]ийн хамтран зүтгэгч болон гурван жилийн гэрээтэйгээр иржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.sport1.de/de/formel1/formel1_fahrer/artikel_187504.html |wayback=20130614232141 |text=„Schumacher-Comeback perfekt!“ |archiv-bot=2023-09-26 14:04:12 InternetArchiveBot }} (Sport1.de am 23. Dezember 2009)</ref> ====2010 он ==== [[Файл:Michael Schumacher 2010 Malaysia 1st Qualify.jpg|thumbnail|right|Михаэль Шумахер, Малайзын гран пригийн байрлал тогтоох уралдаан дээр (2010)]] Гурван жилийн завсарлага авсаны эцэст буцаж ирсэн тэрээр улирлын эхний тэмцээнийг зургаадугаар байранд орсоноор дуусгав. Улирлын эхний дөрвөн тэмцээнд тэрээр дандаа Никогийн ард барианд орсон бол тав дахь уралдаанд дөрөвдүгээр байрт орохдоо Нико Росбергийн өмнө орсон юм. [[2010 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]] дээр тэрээр [[Хамгаалалтын тэрэг|хамгаалалтын тэрэгтэй]] байхад өмнөө явсан Алонзог гүйцэж түрүүлсэн нь асуудал үүсгэв. Ингээд Михаэль энэхүү хийсэн үйлдэлдээ бүтэн тойрох шийтгэл хүлээсэн боловч тэмцээн дууссан байсан учраас түүний шийтгэлийг явсан цагаас нь 20 секундийг хасах шийтгэл болгон хувиргажээ. Үүнээс болоод зургаадугаарт байранд байсан нь хойшлон 12-р байранд орсноор дэлхийн аваргын онооны дүгнэлтэнд орох боломжгүй болжээ. Гай газар дороос гэгчээр ядаж байхад түүний урьдны өрсөлдөгч Дамон Хилл тус уралдааны комиссын багт ажиллаж байсан аж.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/05/20_Sekunden_Zeitstrafe_gegen_Schumacher_10051636.html |wayback=20151126012406 |text=„20 Sekunden Zeitstrafe gegen Schumacher!“ |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }} (Motorsport-Total.com am 16. Mai 2010)</ref> Үүнээс хойш хоёр уралдаанд Михаэль дөрөвдүгээрт байрт орсон бөгөөд үүнээс илүү байранд орж чадсангүй. Багийн дотоод өрсөлдөөнд тэрээр Нико Росбергээс 72 онооны дутуугаар ялагдсан бөгөөд тус улирлын дэлхийн аваргын нэгдсэн жагсаалтанд есдүгээрт байрт орон дуусгалаа. ====2011 он ==== [[File:Michael Schumacher 2011 Malaysia FP1 2.jpg|left|thumb|Шумахер Малайзын гран-при дээр]] [[2011 oны Формула-1|2011]] оны эхний зургаан уралдаанд гурван удаан оноот байранд орсон ба үүнээс [[2011 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн гран-при]]д тавдугаар байрт шалгарсан нь тэр хүртэлх уралдаануудаас хамгийн сайн үр дүнтэй уралдсан уралдаан байв. Дараагийн [[2011 оны Канадын гран-при|Канадын гран-при]] дээр уралдаан дуусахаас 19 тойргийн өмнө Камуй Кобаяаши болон Массаг гүйцэж түрүүлэн хоёрдугаар байранд орсон ч, энэ байраа уралдаан дуустал хадгалж чадалгүй Баттон, [[Марк Уэббер]] нарт идэгдэн тэмцээнийг дөрөвдүгээр байранд орон дуусгав. Энэ дүн нь түүний тус улиралд гаргасан хамгийн өндөр амжилт байлаа. Түүний дараах [[2011 оны Бельгийн гран-при|Бельгийн гран-при]] нь Шумахерийн 20 жилийн ойн уралдаан байсан бөгөөд 24 дэх байрнаас гаран тавдугаар байранд оржээ. Улирлын төгсгөлд нийт дүнгээрээ Михаэль Шумахер дэлхийн аваргын жагсаалтанд наймдугаарт байранд орсон байна. Харин багийн дотоод дүнд Шумахер нийт 79 оноо, Росберг 89 оноотойгоор энэ улирлыг дуусгалаа. ==== 2012 ==== [[File:Michael Schumacher pole lap monaco 2012.JPG|right|thumb|2012 оны Монакогийн гран при дээр тэрбээр сүүлчийн удаа поле байрлалд хүрэв]] [[2012 oны Формула-1|2012]] онд Шумахер Мерседес багт гурав дахь жилдээ дараалан Росбергийн хамтаар уралдлаа. Улирлын эхний уралдаан [[2012 оны Австралийн гран-при|Австрали]]д болсон ба техникийн асуудлаас шалтгаалан тэмцээнээс хасагджээ. Түүний дараах [[2012 оны Малайзын гран-при|Малайзын гран при]]д тэрбээр гурав дахь байрлалын гараанаас хөдлөх эрхтэй болов. Гэвч уралдааны эхний тойрогт мөргөлдсөний улмаас нэлээд хэдэн байр алдан аравдугаар байранд орж тэмцээнийг дуусгав. Гурав дахь уралдаан болох [[2012 оны Хятадын гран-при|Хятадын их шан]] дээр хоёрдугаар байрнаас гараанд гарлаа. Уралдаан дундуур эхний удаа дугуйгаа солиулаад уралдааны зам руу явж байтал нэг дугуйг нь бүрэн боогоогүй байснаас шалтгаалан мултран тэмцээнээс хасагдав. [[2012 оны Испанийн гран-при|Испанид]] Шумахер өмнөө явсан [[Бруно Сенна]]г мөргөн хоёулаа барианд орж чадсангүй. Шумахерийн гаргасан алдаанаас болон тэд хасагдсан учир уралдааны комисс дараах уралдааныг таван байр хойшлуулан гараанаас гарах шийтгэл өгчээ. [[2012 оны Монакогийн гран-при|Монакогийн]] гарааны байрын төлөөх уралдаанд тэрбээр хамгийн хурдан хугацаанд тойрон нэгдүгээр байранд орсон ч, өмнөх торгуулиасаа болон уралдааныг зургаадугаар байрын гараанаас хөдлөхөөр болжээ. Энэ уралдаанд нэлээд удаан хугацаанд долдугаар байранд байсан ч техникийн асуудлаас шалтгаалан байранд орсонгүй. Mихаэль Шумахерийн Мерседестэй хийсэн гэрээ нь энэ онд дуусаж байсан ба Сингапурын гран пригийн дараа Мерседес Шумахерийн гэрээг сунгахгүй, түүний оронд [[2013 оны Формула-1]]-д [[Льюис Хамилтон]]ыг авах болсноо зарлав.<ref>[https://www.welt.de/sport/formel1/article109513967/Schumacher-bestaetigt-Abschied-von-Mercedes.html ''„Schumacher bestätigt Abschied von Mercedes“''], welt.de, sid/dpa/jr: 2012-09-28</ref> Үүнээс хойш долоо хоногийн дараа Шумахер тус улирлыг дуусгаад зодог тайлах мэдэгдэл хийлээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2012/10/Schumacher_hoert_auf_Ruecktritt_nach_Saisonende_12100412.html |wayback=20170111222235 |text=''Schumacher hört auf: Rücktritt nach Saisonende'' |archiv-bot=2026-08-06 13:30:16 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, Dieter Rencken, 2012-10-04</ref> Тэрбээр сүүлчийн уралдаан болох [[2012 оны Бразилын гран-при|Бразилын гран-при]]д долдугаар байранд орон дуусгав. 2012 оны улирлын эцсийн дүнгээр Шумахер 49 оноогоор дэлхийн аваргын жагсаалтанд 13-р байранд орон өндөрлөсөн бол түүний хамтран зүтгэгч [[Нико Росберг]] 93 оноогоор есдүгээр байранд орсон байна. ==Шагнал, урамшуулал== * 1992: Оны авто спортын шилдэг тамирчин АДАК 1992, Германы авто спортын дээд комиссоос гардуулдаг цом, (мөн 1994 болон 1995 онд) * 1993: ''"Алтан жолооны хүрд"'' (Билд ам Зоннтаг) сонингоос гардуулсан, "Бамби" * 1994: Германы автомобиль клубын спортын шагнал, Голдене 1 (АРД-Спорт-Гала) * 1995: Германы оны шилдэг тамирчин 1995, Алтан камер (Хёрцу), Голдене 1 * 1997: Мөнгөн лаврын навч шагнал, Алтан арслан (РТЛ) * 2000: АДАК оны авто спортын оны шилдэг тамирчин * 2001: World Sport Award, [[Модена]]гийн хүндэт иргэн, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), [[:fr:Champion des champions de L'Équipe|Champion des champions de L'Équipe]] * 2001: ''Михаэль Шухамер-Гудамж'' Керпен (түүний нэрээр төрсөн хотод нь нэгэн гудамжийг нэрлэсэн байна), Керпен хотын ''Алтанд Ном''д бүртгэв.<ref>[http://www.mopo.de/news/montag-12-02-2001--12-32-michael-schumacher-weihte-in-kerpen-seine-eigene-strasse-ein,5066732,6136184.html ''Michael Schumacher weihte in Kerpen seine eigene Straße ein''], Hamburger Morgenpost, 2001-02-12</ref> * 2002: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, ''Champions of Sports'' ([[ЮНЕСКО]]), Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe, Италийн БНУ-ын Комтурын одон, германы моторт спортын холбооны цом * 2003: [[Сан-Марино|Бүгд Найрамдах Сан-Марино Улсын]] хүндэт элч, Европын оны шилдэг тамирчин (ПАП), Европын оны шилдэг тамирчин (УЕПС), Champion des champions de L'Équipe * 2004: Дэлхийн оны шилдэг тамирчин, Германы оны шилдэг тамирчин 2004, Зууны шилдэг тамирчин (ЦДФ) * 2006: Маранеллогийн хүндэт иргэн * 2007: Принц-фон-Астуриен-Шагнал<ref>Südtirol online: {{Webarchiv|url=http://www.dolomiten.it/nachrichten/artikel.asp?KatId=ag&ArtId=99402&SID=164759253807708749%29%29 |wayback=20090122133702 |text=''„Schumacher mit Prinz-von-Asturien-Preis ausgezeichnet“'' |archiv-bot=2023-09-30 09:03:57 InternetArchiveBot }}, 5. September 2007</ref> * 2007: Германы телевизийн тусгай шагнал<ref>[http://www.stern.de/unterhaltung/tv/:Deutscher-Fernsehpreis-2007-Wir-Gr%F6%DFten/599124.html www.stern.de: „Deutscher Fernsehpreis 2007,“ 29. September 2007]</ref> * 2007: Германы [[Нюрбургринг]]ийн "Shell"-S эргэлтийг "Михаэль Шумахер-S" болгон өөрчлөв. * 2010: Хүндэт легионы офицероор нэрлэв<ref>[http://www2.lequipe.fr/redirect-v6/Formule1/breves2010/20100429_202015_la-legion-d-honneur-pour-schumacher.htm''l La légion d'honneur pour Schumacher'']{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, L'Equipe, 2010-04-29</ref> * 2014: Бахрейн авто уралдааны тойруулгын 1-р эргэлтийг ''Михаэль Шумахер-Эргэлт'' гэж нэрлэв<ref> [http://www.welt.de/sport/formel1/article125339124/In-Bahrain-gibt-es-jetzt-eine-Schumacher-Kurve.html In Bahrain gibt es jetzt eine Schumacher-Kurve] auf welt.de vom 2. März 2014</ref> * 2014: Бамби Миллениум шагнал ==Статистик== === Мэргэжлийн замнал === {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1973–1987: [[Карт спорт]] * 1988: [[Формула Көниг]] (Аварга) * 1988: Европын [[Формула Форд]] (2-р байр) * 1988: Германы Формула Форд (6-р байр) * 1989: [[Германы Формула-3-Кап|Германы Формула 3]] (3-р байр) * 1990: Германы Формула 3 (Аварга) * 1990: Спорт автомашин-ДА (5-р байр) * 1991: Спорт автомашин-ДА (9-р байр) * [[1991 оны ДТМ уралдаан|1991]]: [[Дойче Тоуренваген-Майстершафт|ДТМ]] (байранд ороогүй) * 1991: японы [[Формула 3000]] (12-р байр) | style="width:33%" | * [[1991 оны Формула-1|1991]]: [[Формула-1]] (14-р байр) * [[1992 оны Формула-1|1992]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1993 оны Формула-1|1993]]: Формула 1 (4-р байр) * [[1994 оны Формула-1|1994]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1995 оны Формула-1|1995]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[1996 оны Формула-1|1996]]: Формула 1 (3-р байр) * [[1997 оны Формула-1|1997]]: Формула 1 (хасагдсан) * [[1998 оны Формула-1|1998]]: Формула 1 (2-р байр) * [[1999 оны Формула-1|1999]]: Формула 1 (5-р байр) * [[2000 оны Формула-1|2000]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) | style="width:33%" | * [[2001 оны Формула-1|2001]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2002 оны Формула-1|2002]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2003 оны Формула-1|2003]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2004 оны Формула-1|2004]]: Формула 1 (Дэлхийн аварга) * [[2005 оны Формула-1|2005]]: Формула 1 (3-р байр) * [[2006 оны Формула-1|2006]]: Формула 1 (2-р байр) * [[2010 оны Формула-1|2010]]: Формула 1 (9-р байр) * [[2011 оны Формула-1|2011]]: Формула 1 (8-р байр) * [[2012 оны Формула-1|2012]]: Формула 1 (13-р байр) |} ==== Нийт гаргасан амжилтын тойм ==== {| class="wikitable" style="width:100%" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" style="font-size:95%;" ! style="width:4.5em;"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Мотор ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;"| х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- align="center" | rowspan="2" | '''[[1991 оны Формула-1|1991]]''' | [[Жордан Гран При|Баг 7УП Жордан]] | [[Жордан 191]] | [[Форд]] 3.5 V8 | 1 | – | – | – | – | – | – | rowspan="2" | '''14.''' |- align="center" | [[Бенеттон Формула|Камел Бенеттон Форд]] | [[Бенеттон B191]] | Форд 3.5 V8 | 5 | – | – | – | – | – | 4 |- align="center" | '''[[1992 оны Формула-1|1992]]''' | Камел Бенеттон Форд | Бенеттон B191B/[[Бенеттон B192|B192]] | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 3 | 4 | – | 2 | 53 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1993 оны Формула-1|1993]]''' | Камел Бенеттон Форд | [[Бенеттон B193]]/B193B | Форд 3.5 V8 | 16 | 1 | 5 | 3 | – | 5 | 52 | '''4.''' |- align="center" | '''[[1994 оны Формула-1|1994]]''' | Майлд Севен Бенеттон Форд | [[Бенеттон B194]] | [[Форд Цетек#Моторт спортын хөдөлгүүр|Форд Цетек-R 3.5 V8]] | 14<ref group="A">Михаель Шумахер хоёр уралдаанд орох эрхээ хасуулав.</ref> | 8 | 2 | – | 6 | 8 | 92 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1995 оны Формула-1|1995]]''' | Майлд Севен Бенеттон Рено | [[Бенеттон B195]] | [[Рено]] 3.0 V10 | 17 | 9 | 1 | 1 | 4 | 8 | 102 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[1996 оны Формула-1|1996]]''' | [[Скудериа Феррари]] | [[Феррари F310]] | [[Феррари]] 3.0 V10 | 15<ref group="A">Францын Гран Прид оролцоогүйд тооцсон, учир нь Михаэль урьдчилсан бэлтгэл тойролтонд оролцоогүй.</ref> | 3 | 3 | 2 | 4 | 2 | 59 | '''3.''' |- align="center" | '''[[1997 оны Формула-1|1997]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F310B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 5 | 3 | – | 3 | 3 | 78 | '''—'''<ref group="A">Михаэль [[Жак Вильнёв]]-тэй мөргөлдсөний улмаас дүгнэлтээс хасагджээ.</ref> |- align="center" | '''[[1998 оны Формула-1|1998]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F300]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | 2 | 3 | 3 | 6 | 86 | '''2.''' |- align="center" | '''[[1999 оны Формула-1|1999]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F399]] | Феррари 3.0 V10 | 10<ref group="A">Михаэль Их Британий Гран Прид осолдсоны улмаас түүнээс хойш зургаан уралдаанд оролцоогүй.</ref> | 2 | 3 | 1 | 3 | 5 | 44 | '''5.''' |- align="center" | '''[[2000 оны Формула-1|2000]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F1-2000]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 2 | 1 | 9 | 2 | 108 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2001 оны Формула-1|2001]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2001]]/F2001B | Феррари 3.0 V10 | 17 | 9 | 5 | – | 11 | 3 | 123 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2002 оны Формула-1|2002]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2001B/[[Феррари F2002|F2002]] | Феррари 3.0 V10 | 17 | 11 | 5 | 1 | 7 | 7 | 144 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2003 оны Формула-1|2003]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2002]]/[[Феррари F2003-GA|F2003-GA]] | Феррари 3.0 V10 | 16 | 6 | – | 2 | 5 | 5 | 93 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2004 оны Формула-1|2004]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари F2004]] | Феррари 3.0 V10 | 18 | 13 | 2 | – | 8 | 10 | 148 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | '''[[2005 оны Формула-1|2005]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | Феррари F2004M/[[Феррари F2005|F2005]] | Феррари 3.0 V10 | 19 | 1 | 3 | 1 | 1 | 3 | 62 | '''3.''' |- align="center" | '''[[2006 оны Формула-1|2006]]''' | Скудериа Феррари Марлборо | [[Феррари 248F1]] | Феррари 2.4 V8 | 18 | 7 | 4 | 1 | 4 | 7 | 121 | '''2.''' |- align="center" | '''[[2010 оны Формула-1|2010]]''' | [[Мерседес АМГ Ф1 баг|Мерседес ГП Петронас]] | [[Мерседес MGP W01]] | [[Мерседес АМГ High Performance Powertrains|Мерседес-Бенц 2.4 V8]] | 19 | – | – | – | – | – | 72 | '''9.''' |- align="center" | '''[[2011 оны Формула-1|2011]]''' | Мерседес ГП Петронас Ф1 баг | [[Мерседес MGP W02]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 19 | – | – | – | – | – | 76 | '''8.''' |- align="center" | '''[[2012 оны Формула-1|2012]]''' | Мерседес АМГ Петронас Ф1 баг | [[Мерседес F1 W03]] | Мерседес-Бенц 2.4 V8 | 20 | – | – | 1 | – | 1 | 49 | '''13.''' |- class="hintergrundfarbe5" align="center" | colspan="4"| '''Нийт''' | '''307''' | '''91''' | '''43''' | '''21''' | '''68''' | '''77''' | '''1566''' | |} Тайлбар: <references group="A" /> ==== Гран при ялалтууд ==== {| |- valign="top" | style="width:33%" | * 1992: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1992 оны Бельгийн гран-при]] ([[Спа-Франкоршам авто тойруулга|Спа-Франкоршам]]) * 1993: [[Зураг:Flag of Portugal.svg|20px|link=1993 оны Португалын гран-при]] ([[Эшторил авто тойруулга|Эшторил]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1994 оны Бразилын гран-при]] ([[Автодром Жосе Карлос Пасе|Интерлагос]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1994 оны Номхон далайн гран-при]] ([[Окаяма авто тойруулга|Айда]]) * 1994: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=1994 оны Сан-Мариногийн гран-при]] ([[Автодром Энцо и Дино Феррари|Имола]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1994 оны Монакогийн гран-при]] ([[Монакогийн авто тойруулга|Монте-Карло]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1994 оны Канадын гран-при]] ([[Жиль-Вильнёвын авто тойруулга|Монтреал]]) * 1994: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1994 оны Францын гран-при]] ([[Маньи-Кур авто тойруулга|Маньи-Кур]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1994 оны Унгарын гран-при]] ([[Хунгароринг|Модьород]]) * 1994: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1994 оны Европын гран-при]] ([[Херес авто тойруулга|Херес]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=1995 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 1995: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1995 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1995 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1995: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1995 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1995: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=1995 оны Германы гран-при]] ([[Хоккенхаймринг Баден-Вюртемберг|Хоккенхайм]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1995 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1995: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=1995 оны Европын гран-при]] ([[Нюрбургринг|Нюрбург]]) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Номхон далайн гран-при]] (Айда) * 1995: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1995 оны Японы гран-при]] ([[Сузука олон улсын авто тойруулга|Сузука]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=1996 оны Испанийн гран-при]] ([[Каталуня авто тойруулга|Каталуня]]) * 1996: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1996 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1996: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1996 оны Италийн гран-при]] ([[Монцагийн автодром тойруулга|Монца]]) * 1997: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1997 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 1997: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1997 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1997: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1997 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1997: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=1997 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 1997: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1997 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 1998: [[Зураг:Flag of Argentina.svg|20px|link=1998 оны Аргентины гран-при]] ([[Буэнос-Айрес авто тойруулга|Буэнос-Айрес]]) * 1998: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=1998 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 1998: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=1998 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 1998: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=1998 оны Их Британийн гран-при]] ([[Сильверстоун авто тойруулга|Сильверстоун]]) | style="width:33%" | * 1998: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=1998 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 1998: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=1998 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 1999: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=1999 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 1999: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=1999 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2000: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2000 оны Австралийн гран-при]] ([[Альберт паркийн авто тойруулга|Альберт парк]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2000 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2000: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2000 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2000: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2000 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2000: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2000 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2000: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2000 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2000: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2000 оны Америкийн гран-при]] ([[Индианаполис Мотор Спидвей|Индианаполис]]) * 2000: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2000 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2000: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2000 оны Малайзын гран-при]] ([[Сепанг олон улсын авто тойруулга|Сепанг]]) * 2001: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2001 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2001: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2001 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2001: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2001 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2001: [[Зураг:Flag of Monaco.svg|20px|link=2001 оны Монакогийн гран-при]] (Монте-Карло) * 2001: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2001 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2001: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2001 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2001: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2001 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2001: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2001 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2001: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2001 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2002: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2002 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2002: [[Зураг:Flag of Brazil (1968-1992).svg|20px|link=2002 оны Бразилын гран-при]] (Интерлагос) * 2002: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2002 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2002: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2002 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2002: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2002 оны Австрийн гран-при]] ([[Ред Булл Ринг|Шпийлберг]]) * 2002: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2002 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2002: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2002 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2002: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2002 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2002: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2002 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) | style="width:33%" | * 2002: [[Зураг:Flag of Belgium (civil).svg|20px|link=2002 оны Бельгийн гран-при]] (Спа-Франкоршам) * 2002: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2002 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2003: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2003 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2003: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2003 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2003: [[Зураг:Flag of Austria.svg|20px|link=2003 оны Австрийн гран-при]] (Шпийлберг) * 2003: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2003 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2003: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2003 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2003: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2003 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of Australia.svg|20px|link=2004 оны Австралийн гран-при]] (Альберт парк) * 2004: [[Зураг:Flag of Malaysia.svg|20px|link=2004 оны Малайзын гран-при]] (Сепанг) * 2014: [[Зураг:Flag of Bahrain.svg|20px|link=2014 оны Бахрейны гран-при]] ([[Бахрейны олон улсын авто тойруулга|Бахрейн]]) * 2004: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2004 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2004: [[Зураг:Flag of Spain.svg|20px|link=2004 оны Испанийн гран-при]] (Каталуня) * 2004: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2004 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2004: [[Зураг:Flag of Canada.svg|20px|link=2004 оны Канадын гран-при]] (Монтреал) * 2004: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2004 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2004: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2004 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2004: [[Зураг:Flag of the United Kingdom.svg|20px|link=2004 оны Их Британийн гран-при]] (Сильверстоун) * 2004: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2004 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2004: [[Зураг:Flag of Hungary.svg|20px|link=2004 оны Унгарын гран-при]] (Модьород) * 2004: [[Зураг:Flag of Japan.svg|20px|link=2004 оны Японы гран-при]] (Сузука) * 2005: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2005 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of San Marino.svg|20px|link=2006 оны Сан-Мариногийн гран-при]] (Имола) * 2006: [[Зураг:Flag of Europe.svg|20px|link=2006 оны Европын гран-при]] (Нюрбург) * 2006: [[Зураг:Flag of the United States.svg|20px|link=2006 оны Америкийн гран-при]] (Индианаполис) * 2006: [[Зураг:Flag of France.svg|20px|link=2006 оны Францын гран-при]] (Маньи-Кур) * 2006: [[Зураг:Flag of Germany.svg|20px|link=2006 оны Германы гран-при]] (Хоккенхайм) * 2006: [[Зураг:Flag of Italy.svg|20px|link=2006 оны Италийн гран-при]] (Монца) * 2006: [[Зураг:Flag of the People's Republic of China.svg|20px|link=2006 оны Хятадын гран-при]] ([[Шанхайн олон улсын авто тойруулга|Шанхай]]) |} ===Ле-Мансд оролцсон үр дүн=== {| class="wikitable" style="font-size:85%;" |- bgcolor="#ABBBDD" ! Он!! Баг!! Тэрэг!! Багийн хамтрагч!! Багийн хамтрагч!! Жагсаалт |- | [[1991 оны 24-цагийн Ле- Мансийн уралдаан|1991]]|| {{flagicon|CHE|}} [[Заубер Моторспорт|Заубер Мерседес баг]]|| [[Мерседес-Бенц C11]]|| {{flagicon|AUT}} [[Карл Вендлингер]]|| {{flagicon|DEU}}[[ Фритц Кройтцпойнтнер]] || 5-р байрт |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! style="width:2.5em"| 1 ! style="width:2.5em"| 2 ! style="width:2.5em"| 3 ! style="width:2.5em"| 4 ! style="width:2.5em"| 5 ! style="width:2.5em"| 6 ! style="width:2.5em"| 7 ! style="width:2.5em"| 8 ! style="width:2.5em"| 9 ! style="width:2.5em"| 10 ! style="width:2.5em"| 11 ! style="width:2.5em"| 12 ! style="width:2.5em"| 13 ! style="width:2.5em"| 14 ! style="width:2.5em"| 15 ! style="width:2.5em"| 16 ! style="width:2.5em"| 17 ! style="width:2.5em"| 18 ! style="width:2.5em"| 19 ! style="width:2.5em"| 20 |- ! rowspan="2"| [[1991 оны Формула-1|1991]] | {{1991 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1992 оны Формула-1|1992]] | {{1992 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1993 оны Формула-1|1993]] | {{1993 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1994 оны Формула-1|1994]] | {{1994 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#000000" style="color:white;" | <small>DSQ</small> | <small>EX</small> | <small>EX</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | ''<small>DNF</small>'' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1995 оны Формула-1|1995]] | {{1995 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | '''''5''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#CFCFFF" | 11* | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1996 оны Формула-1|1996]] | {{1996 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFFF" | <small>'''DNS'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | '''9*''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1997 оны Формула-1|1997]] | {{1997 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1998 оны Формула-1|1998]] | {{1998 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''''DNF'''''</small> | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[1999 оны Формула-1|1999]] | {{1999 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#CFCFFF" | ''8'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | <small>INJ</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''''2''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2000 оны Формула-1|2000]] | {{2000 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | '''5''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>'''DNF'''</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2001 оны Формула-1|2001]] | {{2001 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2002 оны Формула-1|2002]] | {{2002 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFDF9F" | '''3''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2003 оны Формула-1|2003]] | {{2003 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | '''4''' | bgcolor="#DFFFDF" | ''6'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2004 оны Формула-1|2004]] | {{2004 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>''DNF''</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#CFCFFF" | ''12'' | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2005 оны Формула-1|2005]] | {{2005 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFDFDF" | ''2'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2006 оны Формула-1|2006]] | {{2006 оны Формула-1}} | &nbsp; | &nbsp; |- | bgcolor="#DFDFDF" | '''2''' | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFFFBF" | '''1''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFFFDF" | ''5'' | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#DFDFDF" | 2 | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | '''''1''''' | bgcolor="#FFFFBF" | ''1'' | bgcolor="#DFFFDF" | 8* | bgcolor="#FFDF9F" | ''3'' | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#FFFFBF" | 1 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | ''4'' | &nbsp; | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2010 оны Формула-1|2010]] | {{2010 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2011 оны Формула-1|2011]] | {{2011 оны Формула-1}} | &nbsp; |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#CFCFFF" | 12 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 4 | bgcolor="#CFCFFF" | 17 | bgcolor="#DFFFDF" | 9 | bgcolor="#DFFFDF" | 8 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 5 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#CFCFFF" | 15 | &nbsp; |- ! rowspan="2"| [[2012 оны Формула-1|2012]] | {{2012 оны Формула-1}} |- | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 10 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#FFDF9F" | 3 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | ''7'' | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#DFFFDF" | 7 | bgcolor="#DFFFDF" | 6 | bgcolor="#EFCFFF" | <small>DNF</small> | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 13 | bgcolor="#CFCFFF" | 22* | bgcolor="#CFCFFF" | 11 | bgcolor="#CFCFFF" | 16 | bgcolor="#DFFFDF" | 7 |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} ==== Формула 1-д гаргасан дээд амжилтууд ==== * Хамгийн олон дэлхий аварга цол: 7 (1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004) * Хамгийн олон дараалсан дэлхий аварга: 5 (2000–2004) * Хамгийн олон гран при ялалт: 91 * Хамгийн олон нэг багт авчирсан ялалт: 72 (Феррари) * Хамгийн олон уралдааны тойролт: 77 * Хамгийн өндөр оноо авсан (2010-аад оны онооны системд сүүлд шилжүүлэн оруулсан): 3865<ref>[https://www.bbc.com/sport/formula1/26464195 ''Schumacher, Fangio, Senna & Vettel: Can stats find the greatest? - BBC Sport''] In: ''bbc.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>{{FN|5}} * Хамгийн олон удаа шагналын тавцанд: 155 * Хамгийн их манлайлсан километр: 24.110 * Хамгийн олон манлайлсан тойролт: 5.111 * Нэг улиралд түрүүлсэн хамгийн олон их шан ялалт: 13 (2004){{FN|6}} * Хамгийн хурдан ДА-ыг шийдсэн: 2002 онд 17 гран пригээс 11 гран прийн дараа (64,7 %) * Хамгийн олон [[Хэт-трик#Моторт спорт|хэт-трик]]: 22 * Нэг улиралд хамгийн олон хэт-трик: 5 (2004){{FN|7}} * Хамгийн олон нэг гран-при уралдаанд түрүүлсэн: 8 удаа [[Францын гран-при|Францын их шанд]] * Анхны ба сүүлчийн ялалтын хоорондох хамгийн урт хугацаа: 14 жил, 32 хоног (1992–2006) * Хамгийн олон удаа дараалан улирал бүрд нэг түрүүлсэн: 15 (1992–2006) * Хамгийн олон нэг гран-прид эзэлсэн түрүү байрлал: 8 удаа [[Японы гран-при|Японы их шанд]]{{FN|8}} * Хамгийн олон нэг гран-прид цуглуулсан ДА-ын оноо: 106 [[Канадын гран-при|Канадын их шанд]] * Хамгийн олон нэг улирал дахь уралдааны хамгийн хурдан тойролт: 18 гарааны 10-т (55,6 %), 2004 онд{{FN|9}} * Хамгийн олон шагналын тавцанд дараалан гарсан: 19 (2001–2002) * Нэг улиралд хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 17 удаа 17 уралдаанд (2002){{FN|10}} * Нэг гран-прид дараалан хамгийн олон удаа шагналын тавцанд гарсан: 7 (Канадын их шан 2000–2006){{FN|11}} * Хамгийн олон удаа хоёрдугаар байр: 43 * Хамгийн олон удаа оноот байранд орсон: 221 * Нэг улирлын уралдаан бүрт хамгийн олон барианд орсон: 100 % (17 удаа 17 уралдаанд) 2002 онд{{FN|12}} * Нэг их шанд хамгийн өндөр дундаж хурдтай явсан: 247,586&nbsp;км/цаг, 2003 онд Монцад * Хамгийн их туулсан километр: 81.188 '''Урьдны дээд амжилтууд''' * Багийн хамтрагчтайгаа хамгийн олон давхар ялалт: 24 (Рубенс Барричеллогийн хамт, үүнээс 19 удаад нь Шумахер түрүүлсэн) – 2016 оны тавдугаар сарын 1-нд болсон [[2016 оны Оросын гран-при|Оросын гран-при]] дээр [[Льюис Хамилтон]], [[Нико Росберг]] нар эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |autor=Philipp Schajer |url=https://www.motorsport-magazin.com/formel1/news-227007-die-erfolgreichsten-teamkollegen-der-f1-geschichte/ |titel=Die erfolgreichsten Teamkollegen der F1-Geschichte |hrsg=motorsport-magazin.com |datum=2016-05-08 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон поле буюу түрүү байрлал: 68 – Льюис Хамилтон 2017 оны есдүгээр сарын 2-нд эвджээ<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2279292/2279293/ |titel=69. Poleposition für den Briten in Monza |hrsg=orf.at |datum=2017-09-02 |zugriff=2017-09-02}}</ref> * Хамгийн олон эхний эгнээний гараа: 116 – Льюис Хамилтон 2017 оны аравдугаар сарын 22-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=http://sport.orf.at/stories/2281934/2281935/ |titel=Brite holt 72. Karriere-Poleposition |hrsg=orf.at |datum=2017-10-22 |zugriff=2018-06-11}}</ref> * Поле байрлалаас түрүүлсэн хамгийн олон ялалт: 40 – Льюис Хамилтон 2018 оны тавдугаар сарын 13-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport.de/news/ne3191860/lewis-hamilton-bricht-legendaeren-schumacher-rekord/ |titel=Lewis Hamilton bricht legendären Schumacher-Rekord |hrsg=sport.de |datum=2018-05-16 |zugriff=2018-06-10}}</ref> * Ялгаатай гран-прид (улс бүрийн уралдааны замд) хамгийн олон ялалт: 22 – Льюис Хамилтон 2018 оны зургаадугаар сарын 24-нд эвдсэн<ref>{{Интернэт эх сурвалж |url=https://www.sport1.de/motorsport/formel1/2018/06/formel-1-lewis-hamilton-nimmt-michael-schumacher-einen-rekord-ab |titel=Hamilton knackt Schumacher-Rekord |hrsg=sport1.de |datum=2018-06-24 |zugriff=2018-06-25}}</ref> {{FNBox| '''Зүүлтийн тайлбар:''' {{FNZ|5|Энэ үнэлгээг гаргахын тулд ОУАХ-ноос түүний оноог 2010 оноос хойших үнэлгээнд шилжүүлэн оруулж байж гаргажээ. Ингэж шилжүүлээгүй тохиолдолд Шумахерын авсан оноо нь 1566 оноо бөгөөд энэ нь дөнгөж 6-р байранд жагсах юм. (Мэдээ: 10/2018).<ref>[http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/nombre.aspx ''Statistics Drivers – Points By number.''] In: ''statsf1.com'', abgerufen am 19. Dezember 2018.</ref>}} {{FNZ|6|[[Себастиан Феттел]]ийн хамт (2013)}} {{FNZ|7|[[Альберто Аскари]]гийн хамт (1952)}} {{FNZ|8|[[Айртон Сенна]] (Сан-Мариногийн их шан) ба Льюис Хамилтоны хамт (Австралийн их шан)}} {{FNZ|9|[[Кими Райкконен]]ы хамт, Кими энэ амжилтаа 2005, 2008 онуудад давтсан}} {{FNZ|10|Себастиан Феттел (2011) ба Льюис Хамилтоны хамт (2015, 2016, 2018)}} {{FNZ|11|Айртон Сеннагийн хамт, тэр үүнийг Унгарын их шанд 1986–1992 онуудад тогтоожээ}} {{FNZ|12|[[Ник Хайдфелд]]ийн хамт: тэрбээр 2008 онд 18 уралдааны гараанаас 18 удаа барианд орсон}} }} == Ном зохиол == * [[Формула-1]] * [[Хуан Мануэль Фанжио]] * {{Cite book | last = Allen | first = James | authorlink = James Allen (journalist) | title = Michael Schumacher: Driven to Extremes | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000alle | publisher=Bantam Books |year=1999 | isbn = 0-553-81214-9}} * {{Cite book | last = Allen | first = James | title = Edge of Greatness | publisher=Headline |year=2007 | isbn = 978-0-7553-1678-6 }} * {{Cite book | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher=Virgin Books|year=2004 | isbn = 0-7535-0965-2}} * {{Cite book | last = Collings| first = Timothy | title = Team Schumacher | url = https://archive.org/details/teamschumacherma0000coll| publisher=Highdown |year=2005 | isbn = 1-905156-03-0}} * {{Cite book | last = Domenjoz | first = Luc | title = Michael Schumacher: Rise of a genius | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000dome |year=2002 | edition = | publisher=Parragon | isbn = 0-7525-9228-9 }} * {{Cite book | last =Henry | first =Alan (ed.) | authorlink = Alan Henry | title =Autocourse 1992 – 93 | publisher=Hazleton Publishing |year=1992 | isbn = 0-905138-96-1 }} * {{Cite book | last = Henry | first = Alan | title = Wheel to Wheel: Great Duels of Formula One Racing |year=1996 | edition = | publisher=Weidenfeld Nicolson Illustrated | isbn = 0-7538-0522-7 }} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The greatest of all | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt_b9d7 | publisher=Haynes |year=2003 | isbn = 1-84425-044-X}} * {{Cite book | last = Hilton | first = Christopher | title = Michael Schumacher: The Whole Story | url = https://archive.org/details/michaelschumache0000hilt | publisher=Haynes |year=2006 | isbn = 1-84425-008-3}} * {{Cite book | last =Kehm | first =Sabine | title =Michael Schumacher. Driving Force | url =https://archive.org/details/michaelschumache0000schu | publisher=Random House |year=2003 | isbn = 0-09-189435-2 }} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | authorlink = Steve Matchett | year=1995 | title=Life in the Fast Lane: The Story of the Benetton Grand Prix Year | url = https://archive.org/details/lifeinfastlanest0000matc | isbn=0-297-81610-1 | publisher=Weidenfeld and Nicolson | location = London}} * {{Cite book | last = Matchett | first = Steve | year=1999 | title=The Mechanic's Tale: Life in the Pit Lanes of Formula One | url = https://archive.org/details/mechanicstalelif0000matc | isbn=0-7603-0754-7 | publisher=MBI Pub. | location = Osceola, Wisconsin}} * {{Cite book | last = Williams | first = Richard| title = The Death of Ayrton Senna | url = https://archive.org/details/deathofayrtonsen0000will_v1v2 | publisher=Bloomsbury|year=1999 | isbn = 0-7475-4495-6}} == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Michael Schumacher|Михаэль Шумахер}} * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=119092069/ Михаэль Шумахерын бичсэн болон түүний тухай бичсэн номууд] - [https://web.archive.org/web/20151104075921/https://de.wikipedia.org/wiki/Deutsche_Nationalbibliothek германы номын сангийн] каталогт * [http://www.michael-schumacher.de/ Михаэль Шумахерын албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20190623154055/https://www.ms-kartcenter.de/ Картын зам болон музей] * [https://web.archive.org/web/20101225113915/http://www.ksm-motorsport.de/ Картын баг Кайзер-Шумахер-Мухов] ==Эшлэл== <references responsive /> {{Оны дэлхийн шилдэг тамирчин}} {{DEFAULTSORT:Шумахер, Михаэль}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Формула 1-ийн дэлхийн аварга]] [[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Бенеттон)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Жордан)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Феррари)]] [[Ангилал:Формула 1 уралдааны нисгэгч (Мерседес)]] [[Ангилал:ДТМ уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Мотоциклийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Ле Маны 24-цагийн уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Спорт автомашины уралдааны дэлхийн аваргын нисгэгч]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Бельгийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Италийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Сараевогийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Мөнгөн лаврын навч шагналтан]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1969 онд төрсөн]] izrh8pim2sr6dr5ynrnr2c0vdlwr33z 0 54027 865315 778428 2026-08-06T16:43:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865315 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | company_name = Пирелли <br> Pirelli & C. SpA | company_logo = [[Файл:Pirelli - logo full (Italy, 1997).svg|250px|Пирелли компаний бэлгэ тэмдэг]] | company_type = [[Хувьцаат компани]] | foundation = [[1872 он|1872]] | founder = [[Жованни Баттиста Пирелли]] | location = [[Итали]], [[Милан]] | area_served = Дэлхий даяар | key_people = Рен Жианксин (Ерөнхийлөгч болон ТУЗ-ийн дарга) | industry = Автомашин болон ачааны автомашины эд анги | num_employees = 37,979 <small>(2013)</small><ref name="AR2013" /> | products = [[Автомашины дугуй]] болон [[Дугуй|дугуйны үйлдвэрлэл]] | divisions = | subsid = | net_income = 306.5 сая [[Евро|€]]<small>(2013)</small><ref name="AR2013" /> | operating_income = 791.0 сая €<small>(2013)</small><ref name="AR2013" /> | equity = 2.436 тэрбум €<small>(2013)</small><ref name="AR2013" /> | revenue = 6.14 тэрбум €<small>(2013)</small><ref name="AR2013">{{cite web|url=http://www.pirelli.com/mediaObject/corporate/documents/en/investors/annual_report-2013/Pirelli_Annual_financial_report_at_December_31_2013/original/Pirelli_Annual_financial_report_at_December_31_2013.pdf|title=Annual Report 2013|publisher=Pirelli & C.|access-date=2015-11-04|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074005/http://www.pirelli.com/mediaObject/corporate/documents/en/investors/annual_report-2013/Pirelli_Annual_financial_report_at_December_31_2013/original/Pirelli_Annual_financial_report_at_December_31_2013.pdf|url-status=dead}}</ref> | market cap = | assets = 7.360 тэрбум €<small>(2013)</small><ref name="AR2013" /> | homepage = [http://www.pirelli.com/corporate www.pirelli.com] }} '''Пирелли''' нь [[Итали|италийн]] дугуй үйлдвэрлэгч болоод урьдны кабель үйлдвэрлэгч компани бөгөөд төв байр нь [[Милан]] хотод байдаг. Тус компани нь 2013 оны байдлаар нийт 37.979 ажилчидтайгаар 6,1 тэрбум евроны орлоготой ажилласан байна. 2015 оны 3-р сарын 25-нд хятадын ''China National Chemical'' корпорацид харьяалагдах болсноо мэдэгдсэн байна. == Пирелли концерн == Тус концерн нь 1872 онд Италийн математикч бөгөөд инженер [[Жованни Баттиста Пирелли]] анх резинэн бүтээгдэхүүний үйлдвэрийг байгуулснаар үүссэн түүхтэй. Цөөн хэдэн ажилчинтайгаар [[телеграф]]ын шугам, усан доор [[тэнгисийн кабель]], [[унадаг дугуйны дугуй]] зэргийг үйлдвэрлэж байлаа. 1901 оноос эхлэн [[автомашины дугуй]]г үйлдвэрлэжээ. === Дугуй (резин) === [[Файл:Pirelli Formula One tires1 2017 Catalonia test (27 Feb-2 Mar).jpg|thumb|left|Пиреллигийн [[Формула-1]] нийлүүлдэг дугуй]] 1981 онд Пирелли дэлхий даяар 1,95 тэрбум америк долларын эргэлтийн хөрөнгөтэй байсан нь дэлхийн зах зээлийн 6,5 хувийг эзэлж байжээ. 1985 онд үйлдвэрлэлтийнхээ үйл ажиллагааг шинээр эмхтгэн цэгцэлсэн. Анх 1872 онд үүсгэсэн компанийн төв байр нь Милан хотын захад байршилтай байсан бол одоо нүүн хотын төвд байрших болжээ. Хотын төвд үйлдвэрлэл явуулах талбайн дутагдлаас болон төвийн байраа шинэ технологи ба судалгааны төв болгон, харин үйлдвэрлэлтээ эндээс гаргажээ. Үүний хүрээнд германы [[Бройберг]] хотод байx үйлдвэрийн газраа бүх төрлийн автомашины дугуйны үндсэн үйлдвэрлэлт болон хөгжүүлэлтийн төв болгосон байна. 1986 онд Пирелли германы [[Метцелер]] компанийг өөртөө нэгтгэн авч эндээ зөвхөн [[мотоциклын дугуй]] үйлдвэрлэх болов. 1988 онд Нэгдсэн Улсын дугуйн үйлдвэрлэгч ''Армстронг'' компанийг авч үйл ажиллагаагаа хойд америкийн зах зээл рүү өргөтгөсөн байна. 1991 онд Шведийн концерн [[Треллеборг АБ]]-тай хамтран ажиллах болсноор хөдөө аж ахуйн тээврийн хэрэгслийн дугуйны үйлдвэрлэлтээр өргөжүүлсэн бөгөөд сүүлд 2001 онд тус салбарыг бүхэлд нь өөрийн болгон авч Пирелли хөдөө аж ахуйн тээврийн хэрэгслийн дугуй маркийн нэрээр лицензийг эзэмшиж байна. 1990 оноос 1993 оны хооронд Пирелли германы [[Континентал АГ|Континентал хувьцаат компанийг]] авах оролдлого хийлээ. Континентал ХК нэгдэхгүйн төлөө зүтгэсээр, германы Дойче Банкны ачаар цөөнхийн хаалт хийлгэсэн болон Пиреллигийн удаан хугацааны туршид хийсэн оролдлогын эцэст төлбөрийн чадваргүй болсноор нэгтгэн авч чадсангүй. == Спорт == Пирелли нь 1995 оноос эхлэн Италийн хөлбөмбөгийн клуб [[Интер ХББ|Интер Миланы]] үндсэн спонсорлогч нь болсон. Түүнээс гадна [[Олон Улсын Мотоциклын Холбоо|ФИМ]]-с зохион явуулдаг [[Супербайкын дэлхийн шалгаруулах тэмцээн]], [[Олон Улсын Автомашины Холбоо|ФИА]]-ы [[Раллигийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]үүдэд нэгэн ижил стандартын дугуйнуудыг нийлүүллдэг. Мөн түүнчлэн Пирелли концерн нь 2011 оноос хойш [[Формула-1]] ба [[GP2 цуврал]] уралдаануудад нэгдсэн сатандарт дугуйнууд нийлүүлж байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2010/06/FIA-Weltrat_Pirelli_erhaelt_den_Zuschlag_10062313.html |wayback=20170801194156 |text=FIA-Weltrat: Pirelli erhält den Zuschlag |archiv-bot=2026-08-06 16:43:11 InternetArchiveBot }} (Motorsport-Total.com am 23. Juni 2010)</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Pirelli}} * [http://www.pirelli.com/ Үйлдвэрлэгчийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Автомашины эд анги нийлүүлэгч]] [[Ангилал:Дугуй үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:Маркийн нэр]] [[Ангилал:Миланы үйлдвэрлэгч аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Урьдын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй аж ахуйн нэгж]] [[Ангилал:Италийн цаг үйлдвэрлэгч]] [[Ангилал:1872 онд байгуулагдсан]] isvd7jyqcaeztzx22sph2ejxefvj5a9 0 54554 865316 859577 2026-08-06T17:13:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865316 wikitext text/x-wiki {{Short description|Формула-1 уралдааны баг}} {{Инфобокс Ф1 баг | Constructor_name = {{flagicon|AUT}} Ред Булл Расинг-Ред Булл Форд | Long_name = [[Oracle Corporation|Оракл]] Ред Булл Расинг<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/33253423/red-bull-name-tech-firm-oracle-title-sponsor-500m-deal|title=Red Bull name tech firm Oracle as title sponsor in $500m deal|language=en|website=ESPN|date=2022-02-10|access-date=2026-06-21|archive-date=2022-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213030004/https://www.espn.com/f1/story/_/id/33253423/red-bull-name-tech-firm-oracle-title-sponsor-500m-deal|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-09/red-bull-f1-clinches-new-500m-title-sponsorship-with-oracle|title=Red Bull F1 Clinches New $500M Title Sponsorship With Oracle|language=en|website=Bloomberg|date=2022-02-10|access-date=2026-06-21|archive-date=2022-02-13|archive- url=https://web.archive.org/web/20220213082752/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-02-09/red-bull-f1-clinches-new-500m-title-sponsorship-with-oracle|url-status=live}}</ref> | Previous name = [[Ягуар Расинг#Формула-1|Ягуар Расинг Ф1 баг]] | Logo = File:Red Bull Racing Logo 2026.svg | Base = [[Милтон Кинс]], Бакингемшир, Англи | Founders = [[Дитрих Матешиц]] | Owner = [[Дитрих Матешиц]] | Principal = [[Лоран Мекис]]<br />(Багийн захирал болон CEO)<ref name="MekiesCEO">{{cite web |title=Horner to exit Red Bull with immediate effect as Mekies takes over as CEO |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/horner-to-exit-red-bull-with-immediate-effect-as-mekies-takes-over-as-ceo.4Rd4H69v5sIkhPF0XCbf7N |website=Formula1.com |publisher=Формула Нэг Групп |date=2025-07-09 |access-date=2026-06-21}}</ref> | Engineering Head = [[Пьер Ваше]]<ref>{{Cite news|url=https://www.motorsport.com/f1/news/red-bull-appoints-technical-director-1013441/|title=Red Bull names new F1 tech chief|work=Motorsport.com|access-date=2026-06-21|language=en|archive-date=2018-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625021836/https://www.motorsport.com/f1/news/red-bull-appoints-technical-director-1013441/|url-status=live}}</ref> | Engineering Head position = Техникийн захирал | Website = {{URL|https://redbullracing.com}} <!-- Please leave the 2026 information in the infobox until at least 1 January 2027, per WP:F1 convention --> | 2026 Drivers = 3. {{flagicon|NED}} [[Макс Ферстаппен]]<ref>{{cite news |last=Эдмондсон |first=Лоренс |date=2022-03-03 |title=Max Verstappen signs new contract to stay at Red Bull until 2028 |url=https://www.espn.com.au/f1/story/_/id/33410775/max-verstappen-signs-new-contract-stay-red-bull-2028 |work=ESPN |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303125724/https://www.espn.com.au/f1/story/_/id/33410775/max-verstappen-signs-new-contract-stay-red-bull-2028 |archive-date=2022-03-03 |access-date=2026-06-21}}</ref><br />6. {{flagicon|FRA}} [[Изак Хаджар]]<ref name="Hadjar">{{Cite press release|date=2025-12-02 |title=Oracle Red Bull Racing Announces 2026 Driver Line-Up|url=https://www.redbullracing.com/int-en/oracle-red-bull-racing-announce-2026-driver-line-up|access-date=2026-06-21 |website=Ред Булл Расинг}}</ref> | 2026 Test_drivers = 22. {{flag icon|JAP}} [[Юки Цүнода]]<ref>{{Cite web |last=Тасним |first=Чоудхури |date=2025-12-03 |title=Formula 1: What is next for Red Bull's Yuki Tsunoda? |url=https://www.bbc.com/sport/formula1/articles/clydz0pz0k3o |access-date=2026-06-21 |website=[[BBC Sport]]}}</ref> | 2026 Chassis = [[Red Bull Racing RB22|RB22]]<ref name="Hadjar"/> | 2026 Engine = [[Red Bull Ford Powertrains|Ред Булл Форд]] DM01<ref name="Ford">{{Cite press release |date=2024-02-03 |title=Ford Returns To Formula 1; Strategic Partner To Oracle Red Bull Racing For 2026 Season And Beyond {{!}} Ford Media Center |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204013314/https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |archive-date=2023-02-04 |access-date=2026-06-21 |work=Ford |quote=Red Bull Ford will provide the power units for both the Oracle Red Bull Racing and Scuderia AlphaTauri teams from 2026 to at least 2030.}}</ref> | 2026 Tyres = [[Пирелли]] | Debut = {{nowrap|[[2005 оны Австралийн гран-при]]}} | Final = {{Latest F1GP}} | Races = {{F1cstat|RBR|entries}} ({{F1cstat|RBR|starts}} гараа) | Engines = [[Косворт]], [[Скудериа Феррари|Феррари]], [[Рено]], [[TAG Heuer#Мотоспорт|TAG Heuer]], [[Хонда]], [[Red Bull Powertrains|RBPT]], [[Red Bull Powertrains|Ред Булл Форд]] | Cons_champ = 6 ({{F1|2010}}, {{F1|2011}}, {{F1|2012}}, {{F1|2013}}, {{F1|2022}}, {{F1|2023}}) | Drivers_champ = 8 ({{F1|2010}}, {{F1|2011}}, {{F1|2012}}, {{F1|2013}}, {{F1|2021}}, {{F1|2022}}, {{F1|2023}}, {{F1|2024}}) | Wins = {{F1cstat|RBR|wins}} | Podiums = {{F1cstat|RBR|podiums}} | Points = {{F1cstat|RBR|totalpoints}} | Poles = {{F1cstat|RBR|poles}} | Fastest_laps = {{F1cstat|RBR|fastestlaps}} | Last_season = 2025 | Last_position = 3-т (451 оноо) }} '''Ред Булл Расинг''' нь [[Формула-1]] тэмцээний оролцогч баг бөгөөд компанийн төв нь [[Их Британи]]йн [[Милтон Кинс]]д байдаг. Тус баг нь [[Австри|австрийн]] лицензээр Формула 1-д оролцдог ба [[Энержи-Дринк]]-үйлдвэрлэгч [[Ред Булл ХХК|Ред Булл]] компанийн эзэмшилд байдаг. Тус багийг эзэмшигч нь компанийг үндэслэгч Дитрих Матешиц юм. Ред Булл Расинг нь 2004 оны сүүлээр Формула 1 тэмцээнээс гарсан их британийн баг [[Ягуар Расинг]]ийг автомашин үйлдвэрлэгч [[Форд]] компаниас худалдаж авснаар эхэлсэн түүхтэй. Формула 1-д оролцож эхэлснээс хойш зургаан жилийн дараа [[2010 оны Формула-1|2010]] онд анхныхаа дэлхийн аварга цолд хүрэхдээ зохион бүтээгчийн- болон жолоочийн дэлхийн аварга цолын аль алиныг [[Себастиан Феттел|Себастиан Феттелээр]] авчээ. Энэ амжилтаа тус баг нь [[2011 оны Формула-1|2011]], [[2012 оны Формула-1|2012]] болон [[2013 оны Формула-1|2013]] онуудад давтсан байна. Үүнээс гадна тус баг нь 2011 оны улирлын тэмцээнээс хойш 19-уралдаанд 18 удаа поле байрлалаас (94,7 хувь) уралдсан рекордыг тогтоосон баг юм. 2013 оноос хойш тус багийг [[Инфинити]] ивээн тэтгэх болсон учир багийн нэрээ '''Инфинити Ред Булл Расинг''' болгон өөрчилжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2012/11/Infiniti_wird_Titelsponsor_des_Red-Bull-Teams_12112509.html |wayback=20151222080726 |text=''Infiniti wird Titelsponsor des Red-Bull-Teams'' |archiv-bot=2026-08-06 17:13:56 InternetArchiveBot }} Motorsport-Total.com: Christian Nimmervoll, 2012-11-25</ref> == Түүх == === Ред Булл ивээн тэтгэгчээр === [[Файл:Coulthard RedBull Canada2005.jpg|thumb|left|Дэвид Култхард, 2005 оны Канадын гран-при]] Ред Булл [[1995 оны Формула-1|1995 онд]] [[Швейцар]]ын [[Заубер Моторспорт|Заубер]] багийн ивээн тэтгэгчээр Формула-1-д оржээ. Сүүлд нь Ред Булл Заубер багийн хувьцаанаас эзэмших болсон ба нэг хэсэг бүр хувьцааных нь ихэнх хувийг эзэмшиж байжээ. Тус уралдааны жүчээ энэ хугацаанд ''Ред Булл Заубер Петронас'' гэсэн нэрийн дор бүртгүүлсэн байна. 2002 онд Ред Булл өөрийн эзэмшиж байсан хувьцаагаа Швейцарийн [[Кредит Суисс]] банканд худалдсан учир Заубер баг нэрээ өөрчлөн ''Заубер Петронас'' болгов. Дараагийн гурван жилийн хугацаанд Заубер багийн «туслах» ивээн тэтгэгч байсан. {{зай авах}} == Тоон үзүүлэлт == === Формула-1-ийн статистик === <small>Мэдээ: 2021 оны Монакогийн их шан</small> {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! width="295" | Багийн нэр ! width="125" | Шасси ! width="270" | Хөдөлгүүр ! Дугуй ! width="75" | Гран при ! width="50" | Ялалт ! width="50" | Хоёрт ! width="50" | Гуравт ! width="50" | Поле ! width="50" | х.х. тойролт ! width="75" | Оноо ! width="75" | ДА-жагсаалт |- align="center" ! [[2005 оны Формула-1|2005]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB1]] | [[Косворт|Косворт 3.0 V10]] | {{Мишелин}} | 18 | – | – | – | – | – | 34 | '''7.''' |- align="center" | [[2006 оны Формула-1|2006]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB2]] | [[Скудериа Феррари|Феррари 2.4 V8]] | {{Мишелин}} | 18 | – | – | 1 | – | – | 16 | '''7.''' |- align="center" | [[2007 оны Формула-1|2007]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB3]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено 2.4 V8]] | {{Бриджстоун}} | 17 | – | – | 1 | – | – | 24 | '''5.''' |- align="center" | [[2008 оны Формула-1|2008]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB4]] | Рено 2.4 V8 | {{Бриджстоун}} | 18 | – | – | 1 | – | – | 29 | '''7.''' |- align="center" | [[2009 оны Формула-1|2009]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB5]]/RB5B | Рено 2.4 V8 | {{Бриджстоун}} | 17 | 6 | 6 | 4 | 5 | 6 | 153,5 | '''2.''' |- align="center" | [[2010 оны Формула-1|2010]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB6]] | Рено 2.4 V8 | {{Бриджстоун}} | 19 | 9 | 6 | 5 | 15 | 6 | 498 | bgcolor="#F7F6A8" | '''[[Формула 1-ийн дэлхийн аваргын жагсаалт|1.]]''' |- align="center" | [[2011 оны Формула-1|2011]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB7]] | Рено 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 19 | 12 | 7 | 8 | 18 | 10 | 650 | bgcolor="#F7F6A8" | '''1.''' |- align="center" | [[2012 оны Формула-1|2012]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB8]] | Рено 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 20 | 7 | 4 | 3 | 8 | 7 | 460 | bgcolor="#F7F6A8" | '''1.''' |- align="center" | [[2013 оны Формула-1|2013]] | Инфинити Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB9]] | Рено 2.4 V8 | {{Пирелли}} | 19 | 13 | 6 | 5 | 11 | 12 | 596 | bgcolor="#F7F6A8" | '''1.''' |- align="center" | [[2014 оны Формула-1|2014]] | Инфинити Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB10]] | [[Рено Энержи F1 2014]] | {{Пирелли}} | 19 | 3 | 1 | 8 | – | 3 | 405 | '''2.''' |- align="center" | [[2015 оны Формула-1|2015]] | Инфинити Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB11]] | [[Рено Энержи F1 2015]] | {{Пирелли}} | 19 | - | 2 | 1 | - | 3 | 187 | '''4.''' |- align="center" | [[2016 оны Формула-1|2016]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB12]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено ТАГ Хойер]] | {{Пирелли}} | 21 | 2 | 8 | 6 | 1 | 5 | 468 | ''2.'' |- align="center" | [[2017 оны Формула-1|2017]] | Ред Булл Расинг | [[Ред Булл RB13]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено ТАГ Хойер]] | {{Пирелли}} | 20 | 2 | 2 | 8 | - | 1 | 303 | ''3.'' |- align="center" | [[2018 оны Формула-1|2018]] | Астон Мартин Ред Булл Расинг | [[Ред Булл Расинг RB14]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено ТАГ Хойер]] | {{Пирелли}} | 21 | 4 | 4 | 5 | 2 | 6 | 419 | '''3.''' |- align="center" | [[2019 оны Формула-1|2019]] | Астон Мартин Ред Булл Расинг | [[Ред Булл Расинг RB15]] | Хонда 1.6 V6 гибрид | {{Пирелли}} | 21 | 3 | 2 | 4 | 2 | 5 | 417 | '''3.''' |- align="center" | [[2020 оны Формула-1|2020]] | Астон Мартин Ред Булл Расинг | [[Ред Булл Расинг RB16]] | Хонда 1.6 V6 гибрид | {{Пирелли}} | 17 | 2 | 6 | 5 | 1 | 3 | 319 | '''2.''' |- align="center" | [[2021 оны Формула-1|2021]] | Ред Булл Расинг Хонда | [[Ред Булл Расинг RB16B]] | Хонда 1.6 V6 гибрид | {{Пирелли}} | 5 | 2 | 3 | – | 1 | 1 | 149 | ''1.'' |- style="background:#EAECF0; text-align:center;" | colspan="5"| '''Нийт''' | '''308''' | '''66''' | '''55''' | '''67''' | '''64''' | '''69''' | '''5192,5''' | |} === Ред Буллын бүх нисгэгчдийн Формула-1-д гаргасан амжилт === <small>Мэдээ: 2021 оны Монакогийн их шан уралдааны дараа</small> {| class="wikitable" |- align="center" class="hintergrundfarbe5" ! width="200px" | Нэр ! width="100px" | Он ! width="75px" | Грандс Прикс ! width="75px" | Оноо ! width="50px" | Ялалт ! width="50px" | Хоёрт ! width="50px" | Гуравт ! width="50px" | Поле ! width="50px" | хху. тойролт ! ДА-жагсаалт |- align="center" | align=left | {{AUS|Ziel=Марк Уэббер}} | 2007–2013 | 129 | 978,5 | 9 | 16 | 16 | 13 | 19 | {{0}}3 ([[2010 оны Формула-1|2010]], [[2011 оны Формула-1|2011]], [[2013 оны Формула-1|2013]]) |- align="center" | align=left | {{DEU|Ziel=Себастиан Феттел}} | 2009–2014 | 113 | 1577 | 38 | 14 | 13 | 44 | 24 | {{0}}1 ([[2010 оны Формула-1|2010]]-[[2014 оны Формула-1|2013]]) |- align="center" bgcolor="#F7F6A8" | align=left | {{NLD|Ziel=Макс Ферстаппен}} | 2016- | 17 | 191 | 1 | 4 | 2 | – | 1 | {{0}}3 ([[2019 оны Формула-1|2019]], [[2020 оны Формула-1|2020]]) |- align="center" | align=left | {{AUS|Ziel=Даниель Риккардо}} | 2014–2016 | 59 | 586 | 4 | 5 | 9 | 1 | 8 | {{0}}3 ([[2014 оны Формула-1|2014]], [[2016 оны Формула-1|2016]]) |- align="center" | align=left | {{GBR|Ziel=Дэвид Култхард}} | 2005–2008 | 71 | 60 | – | – | 2 | – | – | 10 ([[2007 оны Формула-1|2007]]) |- align="center" | align=left | {{AUT|Ziel=Кристиан Клийн}} | 2005–2006 | 28 | 11 | – | – | – | – | – | 15 ([[2005 оны Формула-1|2005]]) |- align="center" | align="left" |{{THA|Ziel=Александер Албон}} | 2019–2020 | 26 | 181 | – | – | 2 | – | – | 7 ([[2020 оны Формула-1|2020]]) |- align="center" | align=left | {{RUS|Данийл Вячеславович Квят|Данийл Квят}} | 2015-2016 | 21 | 116 | – | 1 | 1 | – | – | {{0}}7 ([[2015 оны Формула-1|2015]]) |- align="center" | align="left" |{{FRA|Ziel=Пьер Гасли}} | 2019 | 12 | 63 | – | – | – | – | 2 | 7. ([[2019 оны Формула-1|2019]]) |- style="background:#F7F6A8" align="center" | align=left | {{MEX|Ziel=Серхио Перес}} | 2021 | 5 | 44 | 1 | – | – | – | – | – |- |- align="center" | align=left | {{ITA|Ziel=Витантонио Льюцци}} | 2005 | 4 | 1 | – | – | – | – | – | 24 ([[2005 оны Формула-1|2005]]) |-align="center" | align=left | {{NED|Ziel=Роберт Доорнбос}} | 2006 | 3 | – | – | – | – | – | – | 24 ([[2006 оны Формула-1|2006]]) |} <small>Одоо идэвхтэй уралдаж буй жолооч нарыг шар дэвсгэр өнгөөр тэмдэглэв</small> ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Red Bull Racing|Ред Булл Расинг}} * [http://www.redbullracing.com// Ред Булл Расинг багийн албан ёсны цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:Формула-1-баг]] [[Ангилал:Ред Булл Расинг| ]] i6nb44sdzhwzxu1t3s474mas58wav3g 0 58064 865260 801096 2026-08-06T14:30:44Z Enkhsaihan2005 64429 865260 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн |овогнэр = Лувсандашийн Амгалан |зураг = |тайлбар = Баянгол дүүргийн засаг дарга Л.Амгалан. 2008 он |алба1 = Улаанбаатар хотын Баянгол дүүргийн засаг даргын орлогч |ээлж1 = 2004-2008 он |өмнөх1 = П.Цогтбаатар |дараах1 = Д.Оросоо |алба2 = Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч |ээлж2 = 2008-2012 он |алба3 = Баянгол дүүргийн засаг дарга |ээлж3 = 2008-2012 он |өмнөх3 = П.Төвсанаа |дараах3 = Д.Очирсүм |алба4 = Баянгол дүүргийн Иргэдийн хурлын төлөөлөгч |ээлж4 = 2012 оноос |алба5 = МАН-ын Бага хурлын гишүүн |ээлж5 = 2006 оноос |төрсөногноо = 1958 оны 4 сарын 6 |төрсөнгазар = [[Өвөрхангай]] [[аймаг]], [[Хужирт сум]] |улсорон = {{MGL3}} |намэвсэл = [[Монгол Ардын Нам]] |сургууль = [[Дундговь]] [[аймаг]], [[Мандалговь]] хотын II арван жилийн сургууль <br /> [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль|Хөдөө аж ахуйн дээд сургууль]] <br /> Төрийн захиргаа, удирдлагын институт }} '''Лувсандашийн Амгалан ''' ([[1958 он]]ы 4 сарын 6-нд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол]] улсын улс төрч. [[2004 он|2004]]-[[2008 он]]д [[Улаанбаатар хот|Улаанбаатар]] хотын [[Баянгол дүүрэг|Баянгол]] дүүргийн орлогч дарга, [[2008 он|2008]]-[[2012 он]]д Нийслэлийн иргэдийн хурлын төлөөлөгч, тус дүүргийн засаг даргаар ажиллаж байсан. Баянгол дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч <ref>{{Cite web |url=http://hural.bgd.mn/page/955.shtml?sel=1787 |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325170303/http://hural.bgd.mn/page/955.shtml?sel=1787 |url-status=dead }}</ref>. [[Монгол Ардын Нам|МАН-ын]] Бага хурлын гишүүн<ref>{{Cite web |url=http://www.polit.mn/content/10801.htm |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2013-11-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110133553/http://www.polit.mn/content/10801.htm |url-status=dead }}</ref>. ==Эцэг эх== [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн [[Хужирт сум|Хужирт]] суманд [[1958 он]]д төрсөн. Түүний аав Адъяадоржийн Лувсандаш нь хуучнаар [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Говь түшээ гүний хошуу, тухайн үеийн Богд хан уулын аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошуунд (одоогийн [[Дундговь аймаг|Дундговь]] аймгийн [[Дэлгэрхангай сум|Дэлгэрхангай]] сум) 1932 онд төржээ. А.Лувсандашийн ээж Адъяадорж нь Монголын шинэ үеийн утга зохиолын тулгын чулууг тавигчдын нэг, төр нийгмийн зүтгэлтэн, [[зохиолч]] [[Сономбалжирын Буяннэмэх]]ийн төрсөн дүү юм. А.Лувсандаш нь бага наснаасаа эрдэм номын мөр хөөж, хөдөө бага сургууль, улмаар Улаанбаатар хотод долоон жилийн дунд сургууль дүүргээд тухайн үеийн [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Багшийн сургууль]] төгсгөж түүх-газарзүйн багшийн мэргэжил эзэмшжээ. А.Лувсандашийн аав Цэдэв нь хувьсгалын эсэргүү С.Буяннэмэхийн хүргэн гэгдэн хилс хэрэгт хэлмэгдэж 10 жилийн ял шийтгэгдэж байв. Тэрбээр [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Москва]] хот дахь Монголын Элчин сайдын яам, [[Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академи|Шинжлэх ухааны академи]], [[Монгол Улсын Их Сургууль|Монгол улсын их сургуульд]] нягтлан бодогчоор ажиллаж байсан. Л.Амгалангийн ээж С.Цэрэнпагма нь Өвөрхангай аймгийн [[Зүүнбаян-Улаан сум|Зүүнбаян-Улаан]] суманд төрсөн. Тэд Багшийн сургуульд сурч байхдаа танилцаж 1952 онд гэрлээд арван хүүхэд төрүүлж өсгөсний дээрээсээ хоёр дахь нь Л.Амгалан юм. ==Бага нас== А.Лувсандаш, С.Цэрэнпагма нар Багшийн сургуулиа төгсөөд удаагүй байхад гэрийн эзэн Өвөрхангай аймгийн Хужирт суманд 10 жилийн сургуулийн захирлаар томилогдон гэр бүлээрээ тус суманд очсоноос нэг жилийн дараа хоёр дахь охин Амгалан мэндэлжээ. Улмаар тэднийх Дундговь аймагт шилжсэнээр, Л.Амгалан Мандалговь хотын 10 жилийн сургуульд (одоогийн II арван жилийн сургууль) элсэн оров. Л.Амгалангийн аав [[спорт]]ын олон төрлөөр тогтмол хичээллэдэг байсан бөгөөд [[түүх]]-[[газарзүй]]н багшийн ажлаа эрхлэхээс гадна сургуульдаа [[сагсан бөмбөг]]ийн секц хичээллүүлдэг байсан тул охин нь дөрөвдүгээр ангид байхдаа энэ спортоор, улмаар удаах жилээс нь [[волейбол|гар бөмбөг]]өөр хичээллэж эхэлсэн байна. Л.Амгалан Дундговь аймгийн охидын шигшээ багт таван жил тоглох (холбон тоглогч) хугацаанд тэдний баг дасгалжуулагч багш Анжийн Доржсүрэнгийн (1998 онд Монгол улсын гавъяат дасгалжуулагч болсон) удирдлага дор волейболын УАШТ-д хэд хэдэн удаа түрүүлж, тогтмол дээгүүр амжилт үзүүлж байв. Отгон дүү нь хоёр ойтой байхад ээж нь өвчнөөр өөд болсноор Л.Амгалан олон өнчин дүүгээ өсгөж бойжуулах үүргийг багаасаа хүлээжээ. ==Оюутан үе== Л.Амгалан [[1975 он]]д дунд сургуулиа дүүргээд, тухайн үеийн Багшийн дээд сургуульд хуваарь авч Улаанбаатарт иржээ. Тухайн үеийн волейболын улсын шигшээ багийн дасгалжуулагч, алдарт тамирчин Цээ-Оригийн Шоовдор Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд багшилж байсан тул Л.Амгалан уг спортод үнэнхүү дуртайдаа хөтлөгдөж, эцэг эхтэйгээ зөвлөлдөөд хуваариа солин Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд (одоогийн Хөдөө аж ахуйн их сургууль) элсэв<ref>{{Cite web |url=http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324051220/http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |url-status=dead }}</ref>. Тус сургуулийн шигшээ багт байхдаа ч тэрбээр насанд хүрэгчдийн УАШТ, идэрчүүдийн УАШТ, Монголын бүх ард түмний спартакиад, МХЗЭ-ийн цомын төлөө тэмцээний алт, мөнгөн медалиудыг олон удаа авч, улсын шилдэг холбон тоглогчоор шалгарч байсан бөгөөд 1981 онд волейболын спортын мастер цол хүртжээ. ==1990-ээд он хүртэл== ХААДС-д таван жил суралцаад (дундуур нь [[гэр бүл]] зохиож, [[хүүхэд]] төрүүлсэн тул нэг жил сунасан) [[1981 он]]д сургуулиа дүүргэж, нөхрийнхөө нутаг Хэнтий аймагт шилжин суув. Энд тэрбээр аймгийн Мал аж ахуйн үржил селекцийн станцад мэргэжилтнээр ажиллах болж улмаар, [[1983 он]]оос Аймгийн ардын депутатуудын гүйцэтгэх захиргааны Хөдөө аж ахуйг удирдах газрын мэргэжилтэн <ref>{{Cite web |url=http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324051220/http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |url-status=dead }}</ref>, [[1985 он]]оос ХААУГазрын Боловсон хүчний тасгийн дарга, [[1986 он]]оос Хэнтий аймгийн намын хорооны эмэгтэйчүүдийн тасгийн зааварлагч, [[1988 он]]оос [[1990 он]] хүртэл аймгийн Эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн даргаар ажиллажээ. 1990 оны нийгмийн шилжилтийн үеэр тэрбээр төрийн хэвшлээс гарсан олон мянган хүний нэгэн адилаар ажлаа өгөөд Улаанбаатарт ирэв<ref>{{Cite web |url=http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324051220/http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |url-status=dead }}</ref>. Улмаар 1991 онд дүү нар, хамаатан садангуудын хамтаар ганзагын наймаа эрхлэх болжээ. [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Улаан-Үд]] цаашлаад Москва, [[Бээжин]] хүртэл наймаанд явах болж, орлого ашиг нь нэмэгдэн 1995 онд “Ололт трейд” хэмээх компани байгуулав. Харин энэ салбараас тэрбээр [[1996 он]]д гарсан. Тухайн үед ганзагын наймаагаар олсон мөнгөөрөө худалдаж авсан байрандаа одоо ч суудаг. ==Төрийн албанд== 1996 онд ардчилсан хүчин төрийн эрхэнд гарснаар [[Нийслэл|Нийслэлийн]] засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар [[Жанлавын Наранцацралт]] томилогдов. Тэрбээр Мандалговь хотын 10 жилийн сургуульд нэг ангид суралцаж байсан Л.Амгаланг шинэ тутам байгуулагдсан “Улаанбаатар” санд ажиллана уу хэмээн урьсанаар Л.Амгалан тус сангийн зааварлагчаар ажиллах болжээ. ===Улаанбаатар сан=== Гадаад дотоодын аж ахуйн нэгж, иргэдийн хандив тусламж, бусад орлогоос бүрдсэн санг байгуулж нийслэлийн хөгжил, бүтээн байгуулалтад зарцуулж болох талаар “Нийслэлийн эрх зүйн байдлын тухай хууль”-д <ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/396 |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418200530/http://www.legalinfo.mn/law/details/396 |url-status=dead }}</ref> заасныг үндэслэн “Улаанбаатар” санг [[1997 он]]ы хоёрдугаар сарын зургааны өдрийн Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын 02 тоот тогтоолоор байгуулжээ <ref>https://tusuv.wordpress.com/category/21-%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%85%D0%BE%D1%82/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD/</ref>. 1997 оноос хойш [[2006 он]] хүртэл тус санд 53 тэрбум [[төгрөг]]ийн хөрөнгө төвлөрсөн бөгөөд үүнээс 1998-2005 онд нийслэлийн хөрөнгө оруулалтын ажилд 4643,6 сая төгрөг зарцуулсан байна. Л.Амгалан [[1998 он]]д тус сангийн гүйцэтгэх захирлаар томилогдсоноос хойш энэ албан тушаалд 2002 он хүртэл ажилласан. Энэ хугацаанд Улаанбаатар хотын тохижилт, бүтээн байгуулалтад томоохон хувь нэмэр оруулсан хэдэн арван төсөл энэ сангийн санхүүжилтээр амжилттай хэрэгжсэн байна. Тухайлбал: * Байгалийн түүхийн музейн өмнөх талбайн тохижилт. 10 сая төгрөг. 1998 он <ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн дурсгалын хөшөө. 10 сая төгрөг. [[1999 он]]<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * Энх тайвны өргөн чөлөөний гэрэлтүүлэг. 49 сая төгрөг. 1998-1999 он<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * [[Баянзүрх дүүрэг|Баянзүрх]], Нисэх, Яармаг, 22-ын шалган нэвтрүүлэх товчоог шинээр байгуулав. 117 сая төгрөг. 1998-[[2000 он]]. * [[Сүхбаатарын талбай]], зургаан дүүрэгт өвлийн улиралд мөсөн хотхон байгуулж, уралдаан тэмцээн зохиодог болов. 67 сая төгрөг. 1998-[[2003 он]]. * Улсын драмын эрдмийн театрын гадна тохижилт. 5 сая төгрөг. 1999 он<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * Сангийн хөрөнгийг арвижуулах зорилгоор “Улаанбаатар” сугалааг зохион байгуулж, хонжворт нь дөрөв хүртэлх өрөө байр, [[машин]], электрон бараа олноор олгосон нь иргэдийн талархлыг хүлээв. Сугалаанаас нийт 704 сая төгрөгийн орлого олж санд төвлөрүүлсэн. 1998-[[2001 он]]. * Хотын зам дахь эвдрэлийг засах зориулалт бүхий асфальтын жижиг үйлдвэрийг импортоор оруулж ирэв. 65 сая төгрөг. 1999 он<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * Нийслэлийн гудамжны [[Зар сурталчилгаа|реклам]]ны өнгө үзэмжийг сайжруулах зорилгоор хулдаасан хэвлэлийн анхны жижиг үйлдвэрийг [[Хятад улс|БНХАУ]]-аас худалдан авч суурилуулсан. 1999 он. * Нийслэлийн цагдаагийн газарт “Hyundai Accent” маркийн 12 ширхэг суудлын тэрэг хандивлав. 84 сая төгрөг. 2000 он<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. * [[Герман|Германы]] мэргэжилтнүүдийг урьж ажиллуулснаар нийслэл анх удаа [[дэлхий]]н жишигт нийцсэн хотын цагтай болсон. 70 сая төгрөг. 2000 он<ref>https://tusuv.wordpress.com/2010/08/31/%D1%83%D0%BB%D0%B0%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80-%D1%81%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B3%D2%AF%D0%B9-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D1%8D%D1%8D/#more-648</ref>. Л.Амгалан 2002 онд “Улаанбаатар” сангийн даамлын ажлыг хүлээлгэн өгөөд Нийслэлийн өмчийн харилцааны газарт ахлах мэргэжилтнээр ажиллав. 2004 онд Баянгол дүүргийн орлогч даргаар томилогдож 2008 он хүртэл ажиллаад мөн онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд нэр дэвшин [[сонгууль|өрсөлдөж]] сонгогчдын 50.98 хувийн саналаар ялалт байгуулжээ. Улмаар НИТХ-аас санал болгосны дагуу Нийслэлийн Засаг дарга Гомбосүрэнгийн Мөнхбаяр түүнийг Баянгол дүүргийн засаг даргаар томилсон байна. ===Баянгол дүүрэг=== Түүнийг Баянгол дүүргийн засаг даргаар ажиллах дөрвөн жилийн хугацаанд тус дүүрэг ажлын үзүүлэлтээр хоёр жил дараалан (2009-2010 он) Нийслэлийн шилдэг дүүргээр шалгарч, үлдсэн хоёр жилд нь энэ шалгаруулалтад дэд байр эзэлжээ. ====Эдийн засаг==== Дүүргийн аж ахуйн нэгжүүдийн орлого нэмэгдэж, дүүргийн [[татвар]]ын нийт [[Улсын төсөв|орлого]] 2009 оноос тууштай өссөөр [[2012 он]]д 6,5 тэрбум төгрөг болж, 2008 оныхоос 4,6 тэрбум төгрөгөөр буюу 3,4 дахин нэмэгдсэн нь дүүргүүд дундаа хамгийн өндөр үзүүлэлт болжээ. Жилийн эцсийн санхүүгийн тайлан ирүүлсэн аж ахуйн нэгж 2008 онд 6292 байсан бол 2011 он гэхэд 10710 болж нэмэгдсэн байна. Дүүргийн төсвийн орлого 2012 онд 70 тэрбум болж, 2008 оныхоос 2,7 дахин нэмэгдэв. Хөрөнгө оруулалт 2008 онд 5.3 тэрбум байсан бол 2011 онд 39 тэрбум төгрөг болж өсчээ. ====Эрүүл мэнд==== Хүүхдийн төрөлжсөн эмнэлэггүй байсан тус дүүрэгт 40 ортой хүүхдийн эмнэлэг байгуулагдав. Дүүргийн эрүүл мэндийн нэгдлийн шинэ барилга барих газрыг олгох (хувийн эзэмшилд эмх замбараагүй ашиглан машины 47 гарааш байрлуулж байсан газрыг чөлөөлсөн), хөрөнгийг төсөвт суулгах, зураг төсөл гаргах ажлыг зохион байгуулж, барилгын шав тавьсан. 21 өрхийн эмнэлгийн тоног төхөөрөмжийг шинэчлэхэд 612 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийжээ. Дүүргийн хүн амын эрүүл мэндийн индексийн үзүүлэлт 2008 онд 47,4%, 2009 онд 45,1%, 2010 онд 45,9% болж өсөв. ====Экологи, байгаль орчин==== [[Туул гол]]ын урсацыг нэмэгдүүлэх, нийслэлийн [[агаар мандал|агаарын]] бохирдлыг багасгах зорилгоор Дулааны IV цахилгаан станцын урд талд “Мөрөөдлийн цэцэрлэгт хүрээлэн”-г байгуулж 18 нэр төрлийн 117 мянган [[мод]], бут тарьж, усалгаа арчилгаанд нь зориулан гүний худаг гаргав. Энэ ажилд нийслэл, дүүргийн төсвөөс нийтдээ 135 сая төгрөг зарцуулжээ. Дүүргийн хэмжээнд 58 газарт ногоон байгууламж бүхий бичил цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулав. Төмөр замын соёлын ордны баруун талын талбайд усан оргилууртай томоохон цэцэрлэгт хүрээлэн бий болжээ. ====Боловсрол==== Түүний үед Баянгол дүүрэг анх удаа [[Боловсрол]]ын жишиг дүүрэг болжээ (2011 он). Сургууль, цэцэрлэгүүдийн гадна талбай болон биеийн тамирын талбайн тохижилтонд 679.2 сая төгрөгийг зарцуулснаар нийт сургууль, цэцэрлэгийн 90 хувийн гадна тохижилтийг шинэчлэв. Дүүргийн бүх сургууль цэцэрлэг [[интернэт]]эд холбогдож, иж бүрэн [[компьютер]], техник хэрэгслээр хангагдсан. ====Аюулгүй байдал==== 2009-2012 онд дүүргийн цагдаагийн газарт [[автомашин]], суурин гар станц, хяналтын камер, LCD [[зурагт|телевизор]] худалдан авах, цагдаагийн кобаныг засахад 207 сая төгрөгийн туслалцаа үзүүлэв. Гэмт хэрэг гарч болзошгүй 80 эмзэг цэгт улсын төсвийн 1.1 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтаар 240 телехяналтын камер суурилуулжээ. ====Нийгмийн халамж==== Давхардсан тоогоор 101 мянган иргэнд нийгмийн халамжийн төрөл бүрийн үйлчилгээг үзүүлж, нийт 16.6 тэрбум төгрөг олгосон байна. Амьдралын баталгаажих түвшнээс доогуур орлоготой өрхийн 1073 оюутныг [[төр]]ийн сангийн зээл, буцалтгүй тусламжинд хамруулсан байна. Дүүргийн 15 хороог шинэ цогцолбор байртай болгож, төр захиргааны ажилчдад зориулан 96 айлын орон сууц барьж ашиглалтад оруулав. ===Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал=== Л.Амгалан 2008 оноос Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүн, Нийгмийн бодлогын байнгын хорооны дэд даргаар ажиллажээ. Энэ хугацаанд “Үдийн цай” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой эрх зүйн актуудыг гаргахад оройлон оролцсон. Байгаль экологийн чиглэлээрх төслүүдийн ажлын хэсэгт ажиллаж, тухайлбал Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг байгуулах ажлын бүхий л шатанд идэвхтэй оролцсон юм. Мөн Баянгол дүүргийн цэцэрлэгт хүрээлэнг байгуулах ажлыг гардан зохион байгуулжээ. Өргөө, Саппорогийн уулзварт давхар гүүрэн зам тавих, зам өргөтгөх ажлыг анхлан санаачилж, зураг төслийг эхлүүлжээ. Тухайн үеийн нийслэлийн томоохон бүтээн байгуулалтын нэг “Нарны гүүр”-ийг [[Япон]] улсын Засгийн газрын тусламжаар барьж байгуулах төслийг батлуулах, хэрэгжүүлэхэд тэрбээр идэвхтэй оролцсон бөгөөд уг гүүрийг барих газрыг чөлөөлөх ажлыг гардан зохион байгуулсан байна. ==2012 оноос== Л.Амгалан 2012 онд болсон [[Улсын Их Хурал|УИХ-ын]] сонгуулиар, сонгуулийн 25 дугаар тойрог буюу Баянгол дүүрэгт нэр дэвшин өрсөлдсөн боловч ялагдав. Улмаар нийтийн сайн сайхны төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын чиглэлээр дагнан ажилласан бөгөөд 2015 оны 2-11 сард Хөдөлмөрийн яамны Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээ, судалгаа мэдээллийн үндэсний төвийн тэргүүн дэд даргын алба хашив. Одоо Баянгол дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгч. ==Сонгуульт ажил== * МАН-ын Бага хурлын гишүүн (2006 оноос хойш гурван удаа сонгодсон) * Баянгол дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын гишүүн 2012 оноос * Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны Удирдах зөвлөлийн гишүүн * «Нийгмийн Ардчилал» Монголын эмэгтэйчүүдийн холбооны Удирдах зөвлөлийн гишүүн * «Нийслэл Ротари» клубын гишүүн * Баянгол дүүргийн «Хангарьд» клубын тэргүүн * Гар бөмбөгийн «Эрчимт бөмбөг» клубын тэргүүн ==Гавьяа шагнал== * Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон (2015 он) * “Алтан гадас” одон (2006 он) * Хөдөлмөрийн хүндэт медаль (2002 он) * Засгийн газрын хүндэт өргөмжлөл (2004 он) * "Монгол улсын шилдэг менежер", Монголын менежментийн холбоо (2010 он) * "Lady Entrepreneur" шалгаруулалтаас "Төрийн байгууллагын шилдэг удирдагч". Монголын худалдаа аж үйлдвэрийн танхим (2011 он) * “Төрийн албаны тэргүүний ажилтан” тэмдэг. * Нийгмийн хамгаалал, хөдөө аж ахуй, байгаль орчин, биеийн тамир, спортын салбаруудын тэргүүний ажилтан цол тэмдгүүд. * ХБНГУ-ын [[Берлин]] хотын Шөнэфэльд дүүргийн хүндэт иргэн. * [[Өмнөд Солонгос|БНСУ-ын]] [[Сөүл]] хотын Чунгу дүүргийн хүндэт иргэн. ==Шашин шүтлэг, буяны үйлс== [[Буддын шашин]]тай. [[2011 он]]д [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ-ын]] иргэн, [[Монгол үндэстэн|монгол]] үндэстэн Ажаа ринбүүчий Улаанбаатар хотын Баянгол дүүрэг дэх Эх хүүхдийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн харъяанд, [[цус]]ны эмгэгтэй хүүхдэд зориулсан эмнэлэг барьж өгөх санаачлага гаргахад, Л.Амгалан дүүргийн засаг даргын хувиар талархан дэмжиж, эмнэлгийн газрын зөвшөөрлийг, гаргасан хүсэлтийнх нь дагуу шуурхай шийдвэрлэж өгчээ. Мөн дүүргийн аж ахуйн нэгжүүдийг уг ажилд хөрөнгө хандив өргөхийг уриалсан нь ихээхэн үр дүнд хүрсэн юм. 2011 онд Өмнөд [[Энэтхэг]]ийн Гоман, Сэра дацанд суралцаж буй монгол хүүхдүүдэд дотуур байр барьж өгөхөд хандив өргөж, энэ ажилд бусдыг уриалан оролцуулж байв. ==Хообий== Монгол улсын үе үеийн хууль тогтоох байгууллагуудын депутатын энгэрийн тэмдгийг цуглуулдаг. Харьцангуй хожуу цуглуулж эхэлсэн боловч одоогоор түүнд БНМАУ-ын Ардын Их хурал, Бага хурал болон хот, районы Ардын депутатуудын хурлын депутат, Монгол улсын Их хурал, нийслэл, дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын төлөөлөгчийн тэмдэг нийт 60 гаруй бий. Тэдгээрээс хамгийн хуучных нь 1940 оны БНМАУ-ын Бага хурлын гишүүний тэмдэг ажээ. Мөн МАХН-ын (одоогийн МАН) их хурлуудын депутатын тэмдгүүдийн цуглуулга түүнд бий. Сэтгүүлч Ш.Гүрбазар 2016 оны нэгдүгээр сард эхлүүлсэн “Бодлын цуглуулга” нэвтрүүлгийнхээ анхны дугаарт Л.Амгаланг урьж, уг цуглуулгын талаар болон төрт ёсны тогтолцооны сэдвээр дэлгэрэнгүй ярилцжээ. <ref>http://chingis.mn/chingis/index.php?view=video&type=item&val=189{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Сонирхолтой баримтууд== * Л.Амгалангийн эмээ Адъяадорж 30-аад онд Улаанбаатарт амьдарч байв. 1937 онд түүний төрсөн ах С.Буяннэмэхийг хилс хэргээр хэлмэгдүүлэн хороосон тул бага нялх хүүхдээ (Л.Амгалангийн аав А.Лувсандаш) авч өөрийн нутаг Дундговь аймаг руу явсан байна. Ингэхдээ С.Буяннэмэхийн хувийн ном зохиол нэлээдийг авч явсан бөгөөд нутагтаа очсон хойно ах дүү нар нь Дэлгэрхангай уулын энд тэнд хувааж булсан, тэдгээрийг одоо мэдэх хүнгүй болсон гэнэ. * А.Лувсандаш нь Өвөрхангай аймгийн Хужирт сумын сургуульд ажиллаж байхдаа Холбооны яамны сайд С.Төмөр, Гадаад харилцааны сайд, нэрт орчуулагч Ц.Гомбосүрэн, Хүнс хөдөө аж ахуйн сайд Ц.Өөлд нарын хожмын олон алдартнуудад хичээл зааж байв. * Л.Амгалангийн ээж С.Цэрэнпагма 60-80-аад оны Монголын шилдэг эмэгтэй шатарчдын нэг байв. Ээж охин хоёр, нэг нь гар бөмбөгийн, нөгөө нь [[шатар|шатрын]] тэмцээнд улсад өрсөлдөхөөр нийслэл рүү олон удаа хамт явжээ. А.Лувсандашийн 10 хүүхэд бүгд шатар сайн тоглож сурчээ. * Л.Амгалан нь төр, нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] агсан Ж.Наранцацралттай Дундговийн төвийн 10 жилийн сургуульд нэг ангид сурч байжээ<ref>{{Cite web |url=http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324051220/http://ganchimeg.niitlelch.mn/content/412.shtml |url-status=dead }}</ref>. * Дүүргийн засаг дарга нь тухайн дүүргийн Батлан хамгаалах товчооны дарга байдаг. Ажил үүргийн энэ хуваарийн дагуу тэрбээр дүүргийн батлан хамгаалах команд-штабын сургуулилт, цэрэг-тактикийн үзүүлэх сургуулийг удирдан зохион байгуулахын зэрэгцээ, буудлага тэргүүтэй цэргийн бэлтгэлийн зохих шалгалтыг өгч тэнцсэн тул 2009 онд Зэвсэгт хүчний ахмад цол хүртэж байв. * Л.Амгалан Дэлхийн эмэгтэйчүүдийн их хуралд хоёр удаа (Бразил, Франц улсад болсон) оролцсон. * Түүний аав хүүхдүүдээ айл орон болж тусдаа гарсан хойно “Гэртээ [[номын сан|номын сангүй]] бол та нарынхаар орохгүй шүү” гэж хэлдэг байжээ. <ref>http://zms.mn/ingezh-zutgeh-n-huvd-halgaatai-ch-turd-heregtei-yum-da/{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Л.Амгалан аавынхаа нагац ах С.Буяннэмэхийн дурсгалд зориулж 3000 гаруй номтой, 25 хүүхдийн суудалтай номын санг байгуулсан нь <ref>{{Cite web |url=http://www.sonin.mn/news/culture/1671 |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809022635/http://www.sonin.mn/news/culture/1671 |url-status=dead }}</ref> Төмөр замын соёлын ордны баруун талд ажиллаж байна. Мөн эрдэмтэн судлаачидтай хамтран С.Буяннэмэхийн мэндэлсний 100 жилийн ойг тэмдэглэх ажлыг зохион байгуулахын зэрэгцээ зохиолчийн намтар, бүрэн зохиолын дөрвөн боть номыг хэвлүүлжээ. * Тэрбээр 1998-2012 онд Монголын волейболын холбооны Удирдах зөвлөлийн гишүүн байсан бөгөөд есөн хүнтэй уг зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд тухайн үед түүнээс өөр эмэгтэй хүн байгаагүй, одоо ч байхгүй юм. * Баянгол дүүргийн засаг дарга байхдаа АНУ-ын [[Виржини|Виржиниа]] мужийн Арлингтон хот дахь “Leadership Institute”-тэй холбоо тогтоож, Монголоос нийт 150 гаруй хүнийг манлайлал, удирдлага, өөрийгөө хөгжүүлэх сургалтад хамруулжээ. * 2016 оны гуравдугаар сарын нэгний Эх орончдын баяраар тэрбээр Улсын баатар Түвдэнгийн Борын дүр төрхийг нэхэн сануулж, эх оронч үзэлд уриалан дуудсан агуулга бүхий видео мэндчилгээ бэлтгэн олон нийтэд хүргэсэн нь цахим ертөнцөд шуугиан тарив. Уг мэндчилгээнд түүний өмсөж зураг авахуулсан малгайг олон нийтийн сүлжээнд "Хятадын армийн хувцас", "Мао Зэдуны малгай" гэхчлэн цолложээ. Дараахан нь болсон Эмэгтэйчүүдийн баярыг тохиолдуулан судлаач Г.Занданшатар "Өдрийн сонин"-д "Малгай толгой яахав ээ, Мартын наймны мэнд хүргэе" гэсэн гарчигтай ярилцлага<ref>http://tsag.mn/6433-bnb.html</ref> өгсөн бол нийтлэлч Б.Цэнддоо "Хакердуулсан малгай" гэсэн нэртэй фельетон бичив<ref>{{Cite web |url=http://tsenddoo.niitlelch.mn/content/7640.shtml |title=Archive copy |access-date=2016-03-10 |archive-date=2016-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313020923/http://tsenddoo.niitlelch.mn/content/7640.shtml |url-status=dead }}</ref>. ==Эх сурвалж== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Амгалан, Лувсандашийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн хүндэт медаль шагналтан]] [[Ангилал:Хужиртын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] kyasbdh91il2ppm2owqhudkv6k1fhzo 0 63086 865160 859579 2026-08-06T12:51:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865160 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсад төвтэй Формула 1 уралдааны баг}} {{Инфобокс Ф1 баг |name = MRT |long_name = Манор Расинг MRT |logo = [[File:ManorF1Logo.png|250px]] |base = [[Банбери]], [[Оксфордшир]],<br>Нэгдсэн Хаант Улс |Staff = [[Стивен Фицпатрик]] <br> [[Абдулла Бульсиен]] <br> [[Томас Майер (авто спорт)|Томас Майер]] <br> [[Дэйв Райан (авто спорт)|Дэйв Райан]] <br> [[Джон Маккуиллиам]] <br>[[Николас Томбазис]] <br> [[Лука Фурбатто]] <br> [[Пэт Фрай]] |previous_name = [[Маруссиа Ф1|Манор Маруссиа Ф1 Баг]] |next_name = |drivers = {{flagicon|IDN}} [[Рио Харьянто]]<br>{{flagicon|FRA}} [[Эстебан Окон]]<br>{{flagicon|DEU}} [[Паскаль Вээрлайн]] |engines = [[Mercedes AMG High Performance Powertrains|Мерседес]] |debut = [[2016 оны Австралийн гран-при]] |final = [[2016 оны Абу-Дабийн гран-при]] |races = 21 |cons_champ = 0 |drivers_champ = 0 |wins = 0 |podiums = 0 |points = 1 |poles = 0 |fastest_laps = 0 }} '''Манор Расинг''' ([[Англи хэл|англ.]] '''''Manor Racing''''') нь [[Их Британи]]д төвтэй [[Авто спорт|авто уралдааны баг]] бөгөөд [[2010 оны Формула-1|2010 оноос]] хойш [[Формула-1]]-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож байна. Тус уралдааны жүчээ нь эхлээд ''Манор Гранд Прикс'' нэрээр үүсгэн байгуулагдсан байсан ба өнгөрсөн хугацаанд хэд хэдэн удаа нэрээ өөрчилсөн юм. Эхлээд үндсэн ивээн тэтгэгч [[Виржин Групп|Виржин]]ий нэрийг оруулан '''Виржин Расинг''' гэх нэртэй байв. 2011 онд Оросын автомашин үйлдвэрлэгч [[Маруссиа Моторс|Маруссиа]] уг багт хөрөнгө нийлүүлсэн учраас тун удалгүй [[Оросын Холбооны Улс|Оросын]] лизенцээр уралдаx болсон ба [[2012 оны Формула-1|2012 онд]] '''Маруссиа Ф1''' гэх нэртэй болжээ.<ref>Namensänderungen von der Formel-1-Kommission genehmigt: Nachricht auf der Internetseite {{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2011/11/Lotus_Namensaenderungen_von_Kommission_genehmigt_11110309.html |wayback=20161224180252 |text=www.motorsport-total.com |archiv-bot=2026-08-06 12:51:24 InternetArchiveBot }} vom 4. November 2011.</ref> 2014 оны сүүлээр тус уралдааны жүчээ нь төлбөрийн чадваргүй болон дампуурлын байдалтай байснаа 2015 оны эхээр компанийн бүтцийн өөрчлөлт хийн шинээр эхлэх боломж гарчээ. [[2015 оны Формула-1|2015 оноос]] эхлэн анх бүртгүүлж байсан Манор нэрээ нэмэн Манор Маруссиа Ф1 нэртэй байснаа [[2016 оны Формула-1|2016 оны улирлаас]] эхлэн багийн нэрээ дан ''Манор'' болгон өөрчилжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.motorsport-total.com/f1/news/2016/01/neuer-name-neues-logo-aus-marussia-wird-manor-racing-16011912.html |wayback=20160426012544 |text=''Neuer Name, neues Logo: Aus Marussia wird Manor Racing'' |archiv-bot=2026-08-06 12:51:24 InternetArchiveBot }}, www.motorsport-total.com, Maria Reyer нийтэлсэн 2016-01-16</ref> ==Тоон үзүүлэлт болон бусад мэдээлэл== ===Формула-1-н статистик=== <small>Мэдээ: 2016 оны улирлын эцсээр</small> {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Улирал ! Багийн нэр ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! Дугуй ! width="75"| Гранд Прикс ! width="50"| Ялалт ! width="50"| Хоёрт ! width="50"| Гуравт ! width="50"| Поле ! width="50"| ххут ! width="75"| Оноо ! width="75"| ДА-жагсаалт |- align="center" | '''[[2010 оны Формула-1|2010]]''' | Виржин Расинг | [[Виржин VR-01]] | [[Косворт|Косворт 2.4 V8]] | {{Бриджстоун}} | 19 | – | – | – | – | – | – | '''12.''' |- align="center" | '''[[2011 оны Формула-1|2011]]''' | Маруссиа Виржин Расинг | [[Виржин MVR-02]] | [[Косворт|Косворт 2.4 V8]] | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | – | – | '''12.''' |- align="center" | '''[[2012 оны Формула-1|2012]]''' | Маруссиа Ф1 баг | [[Маруссиа MR01]] | [[Косворт|Косворт 2.4 V8]] | {{Пирелли}} | 20 | – | – | – | – | – | – | '''11.''' |- align="center" | '''[[2013 оны Формула-1|2013]]''' | Маруссиа Ф1 баг | [[Маруссиа MR02]] | [[Косворт|Косворт 2.4 V8]] | {{Пирелли}} | 19 | – | – | – | – | – | – | '''10.''' |- align="center" | '''[[2014 оны Формула-1|2014]]''' | Маруссиа Ф1 баг | [[Маруссиа MR03]] | [[Скудериа Феррари|Феррари 1.6 V6 Турбо]] | {{Пирелли}} | 16 | – | – | – | – | – | 2 | bgcolor="#F7F6A8" |'''9.''' |- align="center" | '''[[2015 оны Формула-1|2015]]''' | Манор Маруссиа Ф1 баг | [[Маруссиа MR03]] | Феррари 1.6 V6 Турбо | {{Пирелли}} | 18 | – | – | – | – | – | – | '''10.''' |- align="center" | '''[[2016 оны Формула-1|2016]]''' | Манор Расинг | [[Манор MRT05]] | [[Мерседес-Бенц|Мерседес 1.6 V6 Турбо]] | {{Пирелли}} | 21 | – | – | – | – | – | 1 | '''11.''' |- align="center" ! colspan="5"| '''Нийт''' ! 132 ! – ! – ! – ! – ! – ! 3 ! |} == Цахим хуудас == {{Commons|Category:Virgin Racing|Виржин Расинг}} {{Commons|Category:Marussia F1 Team|Маруссиа Ф1}} {{Commons|Category:Manor Motorsport|Манор Расинг}} * [http://manorf1team.com/ Манор Расинг багийн цахим хуудас] ==Эшлэл== <references /> {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} [[Ангилал:Формула-1-баг]] dqwraqrpeotzcj2v376gyihpiph8r2b 14 66558 865278 637655 2026-08-06T14:39:10Z Enkhsaihan2005 64429 865278 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Белосток}} {{Commons category|Białystok|Белосток}} [[Ангилал:Подласки мужийн суурин|Белосток]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] ja9h7ej6lm37pa59ler9ex60kn926ek 0 66614 865322 864862 2026-08-06T20:28:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865322 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] gwkclux1f075yuqraehjpy4yb8zdsco 0 70652 865292 859493 2026-08-06T14:52:05Z Enkhsaihan2005 64429 865292 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн Баруун Помераны нийслэл}} {{Инфобокс суурин | name = Шчецин | native_name = Szczecin | other_name = {{lang|de|Stettin}} | settlement_type = [[Тойргийн эрхтэй хот|Хотын тойрог]] | motto = "{{lang|pl|Szczecin jest otwarty}}" <br />("Шчецин нээлттэй байна") | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/2 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = Most Kolejowy w Szczecinie (dron1) (cropped)2.jpg | caption1 = [[Одер мөрөн]], цаана харагдах [[Шчециний цогчин дуган|Цогчин дуган]] | image2 = Національний музей у Щецині.jpg | caption2 = [[Үндэсний музей, Шчецин|Үндэсний музей]] | image3 = Town hall in Szczecin, September 2022 01.jpg | caption3 = [[Хуучин хотын захиргаа, Шчецин|Хуучин хотын захиргаа]] | image4 = Tall Ships' Races 2017 Szczecin 15.jpg | caption4 = [[Баруун Померан мужийн оффисын барилга|Мужийн оффис]] | image2 = West Pomeranian Voivodship Office in Szczecin, winter 2021.jpg | caption2 = [[Баруун Померан мужийн оффисын барилга|Мужийн оффис]] | image5 = Red Town Hall in Szczecin, 2021.jpg | caption5 = [[Улаан хотын захиргаа (Шчецин)|Улаан хотын захиргаа]] | image6 = Palace of the Pomeranian Land Owners, July 2023.jpg | caption6 = [[Помераны газар эзэмшигчдийн ордон]] | image7 = Filharmonia im Mieczysława Karłowicza w Szczecinie.jpg | caption7 = [[Шчециний филармони|Филармони]] }} | image_flag = POL Szczecin flag.svg | flag_link = Шчециний далбаа | image_shield = POL Szczecin COA.svg | shield_link = Шчециний сүлд | image_blank_emblem = Logo szczecin.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = right | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Баруун Померан муж|Баруун Померан]] | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = Хотын тойхрог | leader_party = [[OK Польшийн нутгийн засаг захиргааны эвсэл|OKS]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Пётр Кшистек]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 8-р зуун | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1243 | area_total_km2 = 301 | area_metro_km2 = 2795 | population_as_of = 2021 оны 12 сарын 31 | population_total = 395,513 {{decrease}} ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|7-д]])<ref name="population">{{cite web|url=https://bdl.stat.gov.pl/bdl/dane/podgrup/tablica|title=Local Data Bank|access-date=2025-11-01|publisher=Польшийн статистикийн газар}} Data for territorial unit 3262000.</ref> | population_density_km2 = 1340 | population_metro = 777000 | population_density_metro_km2 = 278 | population_demonym = Шчецинчууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|53|25|57|N|14|32|53|E|region:PL|display=title,inline}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = PL-70-017-аас<br /> 71–871 хүртэл | area_code = +48 91 | blank_name = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info = ZS | blank1_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank1_info = [[Далайн уур амьсгал|Cfb]] | blank_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank_info_sec2 = [[Шчецин-Голенюв олон улсын нисэх буудал]] | website = {{URL|https://www.szczecin.pl}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-height = 300 | mapframe-stroke-width = 1 | mapframe-shape-fill-opacity = 0.2 }} '''Шчецин''' ({{lang-pl|Szczecin}} [{{IPA|ˈʂt͡ʂɛt͡ɕin}}] - {{Audio|Pl-Szczecin.ogg|сонсох}}; {{lang-de|Stettin}} [{{IPA|ʃtɛˈtiːn}}] - {{Audio|De-Stettin.ogg|сонсох}}) нь [[Польш]]ийн [[Баруун Померан муж|Баруун Померан]] воевод улсын төв хот юм. Энэхүү хотын тойроггүй том хот нь бараг 410.000 оршин суугчаараа [[Гданьск]]ийн дараа улсдаа [[Польшийн хотын жагсаалт|долоодугаарт]] бичигддэг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Шчецин хот нь [[Балтын тэнгис|Зүүн тэнгисийн]] өмнөд эргийн ойр, [[Одер мөрөн]] [[Шчециний тохой]]д цутгах бэлчир дээр, [[Грайфсвалд]] хотоос зүүн урагш 105&nbsp;км, [[Берлин]]ээс зүүн хойд чигт ойролцоогоор 125&nbsp;км, [[Кошалин]]аас баруун урд зүгт 151&nbsp;километрийн зайтай оршдог. === Цаг уур === {{Уур амьсгалын хүснэгт | location = Шчецин ([[Шчецин Домбле төмөр замын өртөө|Шчецин Домбле]]), өндөр: 1 м, 1991-2020 оны хэвийн, туйлын үе 1951–одоо | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 15.5 | Feb record high C = 17.9 | Mar record high C = 23.9 | Apr record high C = 30.6 | May record high C = 32.0 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 37.3 | Aug record high C = 37.8 | Sep record high C = 30.8 | Oct record high C = 26.7 | Nov record high C = 19.4 | Dec record high C = 14.9 | year record high C = 37.8 | Jan avg record high C = 9.8 | Feb avg record high C = 11.6 | Mar avg record high C = 17.2 | Apr avg record high C = 23.8 | May avg record high C = 27.5 | Jun avg record high C = 30.3 | Jul avg record high C = 31.6 | Aug avg record high C = 31.8 | Sep avg record high C = 25.7 | Oct avg record high C = 20.5 | Nov avg record high C = 14.2 | Dec avg record high C = 10.8 | year avg record high C = 33.7 | Jan high C = 3.0 | Feb high C = 4.5 | Mar high C = 8.5 | Apr high C = 14.7 | May high C = 19.1 | Jun high C = 22.1 | Jul high C = 24.3 | Aug high C = 24.0 | Sep high C = 19.2 | Oct high C = 13.5 | Nov high C = 7.5 | Dec high C = 4.0 | year high C = 13.7 | Jan mean C = 0.6 | Feb mean C = 1.5 | Mar mean C = 4.2 | Apr mean C = 9.2 | May mean C = 13.6 | Jun mean C = 16.8 | Jul mean C = 18.9 | Aug mean C = 18.5 | Sep mean C = 14.3 | Oct mean C = 9.5 | Nov mean C = 4.9 | Dec mean C = 1.9 | year mean C = 9.5 | Jan low C = -1.8 | Feb low C = -1.3 | Mar low C = 0.4 | Apr low C = 4.0 | May low C = 8.2 | Jun low C = 11.5 | Jul low C = 13.8 | Aug low C = 13.5 | Sep low C = 9.9 | Oct low C = 6.0 | Nov low C = 2.4 | Dec low C = -0.5 | year low C = 5.5 | Jan avg record low C = -11.8 | Feb avg record low C = -9.9 | Mar avg record low C = -7.3 | Apr avg record low C = -3.2 | May avg record low C = 1.1 | Jun avg record low C = 5.7 | Jul avg record low C = 8.2 | Aug avg record low C = 7.2 | Sep avg record low C = 3.0 | Oct avg record low C = -2.1 | Nov avg record low C = -4.8 | Dec avg record low C = -8.6 | year avg record low C = -15.0 | Jan record low C = -30.0 | Feb record low C = -28.7 | Mar record low C = -23.1 | Apr record low C = -7.7 | May record low C = -4.4 | Jun record low C = 0.3 | Jul record low C = 4.4 | Aug record low C = 1.2 | Sep record low C = -2.6 | Oct record low C = -6.9 | Nov record low C = -11.4 | Dec record low C = -22.3 | year record low C = -30.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 40.0 | Feb precipitation mm = 32.8 | Mar precipitation mm = 38.4 | Apr precipitation mm = 31.2 | May precipitation mm = 55.8 | Jun precipitation mm = 59.1 | Jul precipitation mm = 76.2 | Aug precipitation mm = 60.3 | Sep precipitation mm = 47.7 | Oct precipitation mm = 43.5 | Nov precipitation mm = 39.0 | Dec precipitation mm = 43.0 | year precipitation mm = 567.1 | Jan snow depth cm = 3.6 | Feb snow depth cm = 4.0 | Mar snow depth cm = 1.9 | Apr snow depth cm = 0.4 | May snow depth cm = 0.0 | Jun snow depth cm = 0.0 | Jul snow depth cm = 0.0 | Aug snow depth cm = 0.0 | Sep snow depth cm = 0.0 | Oct snow depth cm = 0.0 | Nov snow depth cm = 0.7 | Dec snow depth cm = 2.3 | year snow depth cm = | unit precipitation days = 0.1 мм | Jan precipitation days = 16.13 | Feb precipitation days = 14.54 | Mar precipitation days = 13.53 | Apr precipitation days = 11.07 | May precipitation days = 13.57 | Jun precipitation days = 13.07 | Jul precipitation days = 14.17 | Aug precipitation days = 13.10 | Sep precipitation days = 11.93 | Oct precipitation days = 14.07 | Nov precipitation days = 14.60 | Dec precipitation days = 16.87 | year precipitation days = 166.64 | unit snow days = 0 см | Jan snow days = 7.6 | Feb snow days = 6.9 | Mar snow days = 2.8 | Apr snow days = 0.4 | May snow days = 0.0 | Jun snow days = 0.0 | Jul snow days = 0.0 | Aug snow days = 0.0 | Sep snow days = 0.0 | Oct snow days = 0.0 | Nov snow days = 1.3 | Dec snow days = 4.7 | year snow days = 23.7 | Jan humidity = 87.1 | Feb humidity = 83.3 | Mar humidity = 78.2 | Apr humidity = 70.8 | May humidity = 71.5 | Jun humidity = 72.9 | Jul humidity = 74.4 | Aug humidity = 75.9 | Sep humidity = 81.2 | Oct humidity = 85.5 | Nov humidity = 89.1 | Dec humidity = 89.0 | year humidity = 79.9 | Jan sun = 42.7 | Feb sun = 66.7 | Mar sun = 121.2 | Apr sun = 199.3 | May sun = 244.5 | Jun sun = 242.3 | Jul sun = 246.3 | Aug sun = 230.3 | Sep sun = 160.0 | Oct sun = 105.7 | Nov sun = 47.4 | Dec sun = 32.2 | year sun = 1738.6 | Jan uv = 0 | Feb uv = 1 | Mar uv = 2 | Apr uv = 4 | May uv = 5 | Jun uv = 6 | Jul uv = 6 | Aug uv = 5 | Sep uv = 4 | Oct uv = 2 | Nov uv = 1 | Dec uv = 0 | Jan dew point C = -1 | Feb dew point C = -1 | Mar dew point C = 0 | Apr dew point C = 3 | May dew point C = 8 | Jun dew point C = 11 | Jul dew point C = 13 | Aug dew point C = 13 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 7 | Nov dew point C = 3 | Dec dew point C = 0 | source 1 = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн<ref name=IMGWtavg>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20211203115527/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | archive-date = 2021-12-03 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TSR_AVE | title = Średnia dobowa temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmin>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115043924/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMIN_AVE | title = Średnia minimalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWtmax>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115044916/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/TMAX_AVE | title = Średnia maksymalna temperatura powietrza | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecip>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220109045820/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | archive-date = 2022-01-09 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_SUMA | title = Miesięczna suma opadu | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWprecipdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115051112/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/OPAD_01 | title = Liczba dni z opadem >= 0,1 mm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdepth>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115054936/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_SR_GRUB | title = Średnia grubość pokrywy śnieżnej | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsnowdays>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220121044246/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | archive-date = 2022-01-21 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/SNIEG_0 | title = Liczba dni z pokrywą śnieżna > 0 cm | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref><ref name=IMGWsun>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20220115055331/https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | archive-date = 2022-01-15 | url = https://klimat.imgw.pl/pl/climate-normals/USL | title = Średnia suma usłonecznienia (h) | work = Normy klimatyczne 1991-2020 | publisher = Цаг уур, усны менежментийн хүрээлэн | language = pl | access-date = 2026-06-20 | url-status = live }}</ref> | source 2 = Meteomodel.pl (мэдээлэл, харьцангуй чийгшил 1991–2020),<ref name=recordhigh> {{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=353140205&par=tmax&max_empty=3 | title = Szczecin Absolutna temperatura maksymalna | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-06-20}}</ref><ref name=recordlow> {{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=353140205&par=tmin&max_empty=3 | title = Szczecin Absolutna temperatura minimalna | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-06-20}}</ref><ref name=relativehumidity> {{cite web | url = https://meteomodel.pl/dane/srednie-miesieczne/?imgwid=353140205&par=rh&max_empty=3 | title = Szczecin Średnia wilgotność | date = 2018-04-06 | publisher = Meteomodel.pl | language = pl | access-date = 2026-06-20}}</ref> Weather Atlas (UV),<ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/poland/szczecin-climate|title=Szczecin, Poland - Detailed climate information and monthly weather forecast|publisher=Yu Media Group|website=Weather Atlas|language=en|access-date=2026-06-20|archive-date=2021-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201152127/https://www.weather-atlas.com/en/poland/szczecin-climate|url-status=dead}}</ref> Time and Date (шүүдрийн цэг, 1985-2015)<ref>{{cite web | url = https://www.timeanddate.com/weather/poland/szczecin/climate | title = Climate & Weather Averages in Szczecin | publisher = Time and Date | access-date = 2026-06-20}}</ref> | source = }} == Эдийн засаг == Щчецин бол далайн эдийн засгийн төв бөгөөд 13279 хүн ажилладаг. Щчецин далайн боомт нь дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирсэн хөлөг онгоц эзэмшигчдэд үйлчилдэг бөгөөд Polsteam болон Euroafrica гэсэн хоёр тээврийн компанийн эх боомт юм. Нэмж дурдахад далайн тээвэртэй холбоотой бусад компаниудын төв байр энд байрладаг.<ref>{{Cite web |last=GUS |title=Rocznik Statystyczny Szczecina 2014 |url=https://szczecin.stat.gov.pl/publikacje-i-foldery/roczniki-statystyczne/rocznik-statystyczny-szczecina-2014,5,4.html |access-date=2024-06-24 |website=szczecin.stat.gov.pl |language=pl}}</ref> 2016 оны 9-р сарын байдлаар Щчецин хотод бүртгэлтэй ажилгүй хүмүүсийн тоо ойролцоогоор 8,400 байгаа нь эдийн засгийн идэвхтэй хүн амтай харьцуулахад ажилгүйдлийн түвшин 5.0% байна.<ref>{{Cite web |last=GUS |title=Liczba bezrobotnych zarejestrowanych oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów. Stan w końcu września 2016 r. |url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rynek-pracy/bezrobocie-rejestrowane/liczba-bezrobotnych-zarejestrowanych-oraz-stopa-bezrobocia-wedlug-wojewodztw-podregionow-i-powiatow-stan-w-koncu-wrzesnia-2016-r-,2,50.html |access-date=2024-06-24 |website=stat.gov.pl |language=pl}}</ref> 2012 оны 10-р сард ажилчдын дундаж цалин 3,807.73 PLN, Щчецинд ажиллаж буй ажилчдын тоо 90,754 хүн байв. Щчецин дахь бүс нутгийн хөдөлмөрийн албаны мэдээлснээр, 2023 оны 1-р сарын 1-ээс эхлэн хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээ 3,490 PLN, Өмнөх Померны нийслэл хотын оршин суугчдын дундаж цалин 6,733.49 PLN байна.<ref>{{Cite web |title=Praca Szczecin - oferty pracy w Szczecinie |url=https://www.praca.pl/szczecin.html |access-date=2024-06-24 |website=Portal Praca.pl |language=pl}}</ref> Щчецины [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]] нь 20.255 тэрбум злот бөгөөд энэ нь бүх воевод улсын ДНБ-ий 1/3-тай тэнцэнэ. Нэг хүнд ногдох 49,497 злот ноогдож байгаа нь воевод улсын үр дүнгээс 40 орчим хувиар их байна. == Зураг == <gallery> Зураг:2009-05-30-polska-by-RalfR-30.jpg Зураг:Szczecin town hall.jpg Зураг:Międzyodrze-Wyspa Pucka, Szczecin, Poland - panoramio (8).jpg Зураг:Szczecin Palac Ziemstwa 2.jpg Зураг:0908 PAZIM Szczecin SZN 1.jpg Зураг:Szczecin 05-2017 img01 Railway station.jpg Зураг:Faculty of Electrical Engineering in Szczecin, 2016.jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Wiktionary}} {{Commons|Szczecin|Шчецин}} * [http://www.szczecin.pl/ Албан ёсны цахим хуудас] * [http://www.muzeum.szczecin.pl/ Шчециний үндэсний музей] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Шчецин| ]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн гмина]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Ханзе хот]] [[Ангилал:Помераны суурин]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Польшийн хот]] [[Ангилал:Одер голын суурин]] pa4jcfgg6cttem3cs09jlvv2933a2en 14 72683 865282 639343 2026-08-06T14:45:34Z Enkhsaihan2005 64429 865282 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Gdańsk|Гданьск}} {{cat main|Гданьск}} [[Ангилал:Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Гданьск]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] 86tta7ngmfs4jfq1lpv616k1s122ms8 14 74123 865380 538495 2026-08-07T07:20:35Z Enkhsaihan2005 64429 865380 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Burgas|Бургас}} {{cat main|Бургас}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Бургас мужийн суурин]] 659cj3ua51etmlqvh9n6ak4ri2cql90 14 74125 865383 538497 2026-08-07T07:22:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Бургас аймаг]] to [[Ангилал:Бургас муж]] without leaving a redirect 538497 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Burgas Province|Бургас аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] gfar0gn1qqqcd5zcquh8co4pkch9xqg 865384 865383 2026-08-07T07:23:40Z Enkhsaihan2005 64429 865384 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Burgas Province|Бургас муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 0zz0ki5ophak42ax0haaqpn1ufjef7h 14 74250 865298 703390 2026-08-06T14:53:19Z Enkhsaihan2005 64429 865298 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Szczecin|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Шчецин|хүн]] [[Ангилал:Польшийн хүн гминагаар]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] [[Ангилал:Помераны хүн]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн хүн]] kf8xkbrxiw101iagw6x4o3ei0lytn0l 14 74251 865289 637949 2026-08-06T14:50:00Z Enkhsaihan2005 64429 865289 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Szczecin|Шчецин}} {{Cat main|Шчецин}} [[Ангилал:Баруун Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Шчецин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] kq57l8qb52nxtb876zehn433wgoeq0j 14 74350 865183 608411 2026-08-06T13:50:54Z Enkhsaihan2005 64429 865183 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Warsaw|Варшав}} {{Cat main|Варшав}} [[Ангилал:Мазови мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Варшав]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] nfle0hcfclpg48ym725txrcxvsecq5u 14 74574 865386 539667 2026-08-07T07:27:40Z Enkhsaihan2005 64429 865386 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Варна}} {{Commons cat|Varna|Варна}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Болгар суурингаар]] [[Ангилал:Варна хотын захиргаа]] [[Ангилал:Варна мужийн суурин]] 1nwipclzs62uao04exks1oplwot60le 14 74575 865389 539669 2026-08-07T07:30:24Z Enkhsaihan2005 64429 865389 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Varna Province|Варна муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] de6lgdmf5e8wr26nfyyrnqf2k2uc4bc 865390 865389 2026-08-07T07:30:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Варна аймаг]] to [[Ангилал:Варна муж]] without leaving a redirect 865389 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Varna Province|Варна муж}} {{catmain}} [[Ангилал:Болгарын муж]] de6lgdmf5e8wr26nfyyrnqf2k2uc4bc 0 77926 865168 864596 2026-08-06T13:37:08Z ~2026-42816-00 106533 /* */ 865168 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл <br/>{{MongolUnicode| ᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠥᠷᠦ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᡀᠠᠭᠪᠠᠭᠡᠷᠡᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = <!-- name.jpg --> | caption = | headercolor = Gold | nickname = | nationality = {{MGL}} | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | monuments = | education = | alma_mater = | occupation = | height = 187 cm | weight = | spouse = | module = <!-- Sport --> | country = {{MGL}} | sport = [[Сонирхогчдын бөх]] | position = | weight_class = 125 кг | event = [[Чөлөөт бөх]] | coach = | retired = | coaching = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | title1 = [[Улсын гарьд]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Цэргийн арслан]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2019 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2017 | шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026) }} | worlds = {{World2}} <small> ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])</small> {{World3}} <small> ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])</small> | regionals = {{Asia1}} <small> ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])</small> | nationals = | olympics = 5-р <small>([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])</small> | show-medals = Yes | medaltemplates = {{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&nbsp;кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}} {{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Гран при}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }} {{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }} {{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }} {{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }} | module3 = }} '''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын Гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх. 2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. 2022 онд Сербийн Белград хотноо зохион байгуулагдсан ДАШТ-ий мөнгөн медальтай. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ. Монгол улсын гавьяат тамирчин. == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2023 |АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж "Монгол улсын гарьд" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймаг, цэргйн наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] iil4zlb8dky2o7ytk2w2rx4ky9mptbr 865406 865168 2026-08-07T10:15:40Z ~2026-42816-00 106533 /* */ 865406 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын бөх (1998 онд төрсөн)}} {{Инфобокс тамирчин | name = Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл <br/>{{MongolUnicode| ᠮᠥᠩᠬᠡᠲᠥᠷᠦ᠎ᠶᠢᠨ<br/>ᡀᠠᠭᠪᠠᠭᠡᠷᠡᠯ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | image = <!-- name.jpg --> | caption = | headercolor = Gold | nickname = | nationality = {{MGL}} | birth_date = {{birth date and age|1998|1|4}} | birth_place = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | death_date = <!-- {{death date and age|death year|death month|death day|birth year|birth month|birth day}} --> | death_place = | monuments = | education = | alma_mater = | occupation = | height = 187 cm | weight = | spouse = | module = <!-- Sport --> | country = {{MGL}} | sport = [[Сонирхогчдын бөх]] | position = | weight_class = 125 кг | event = [[Чөлөөт бөх]] | coach = | retired = | coaching = | module2 = {{Инфобокс бөх | child = yes | wrestling_title = [[Улсын гарьд]] | дуурьсгасан = [[Яруу сум|Яруу]], [[Завхан аймаг]] | title1 = [[Улсын гарьд]] | title_year1 = 2026 | title2 = [[Улсын заан]] | title_year2 = 2022 | title3 = [[Цэргийн арслан]] | title_year3 = 2021 | title4 = [[Аймгийн заан]] | title_year4 = 2019 | title5 = Аймгийн харцага | title_year5 = 2017 | шөвгөрсөн= '''5''' (2022), (2023), (2024), (2025), (2026) }} | worlds = {{World2}} <small> ([[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2022]])</small> {{World3}} <small> ([[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2021]])</small> | regionals = {{Asia1}} <small> ([[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#кг|2023]])</small> | nationals = | olympics = 5-р <small>([[Бөх 2020 оны Зуны Олимпод – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|2020]])</small> | show-medals = Yes | medaltemplates = {{Медаль|Спорт | Эрэгтэй [[чөлөөт бөх]] }} {{Медаль|Улс| {{MGL}} }} {{Медаль|Тэмцээн|[[Бөхийн төрлүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Дэлхийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны бөхийн ДАШТ|2022 Белград]] |[[2022 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Хүрэл|[[2021 оны бөхийн ДАШТ|2021 Осло]]|[[2021 оны бөхийн ДАШТ – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Азийн бөх барилдааны аварга шалгаруулах тэмцээн|Азийн Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] }} {{Медаль|Алт| [[2023 оны бөхийн ААШТ|2023 Астана]] |[[2023 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2025 оны бөхийн ААШТ|2025 Амман]]|[[2025 оны бөхийн ААШТ – Үр дүн#125_кг|125 кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|[[Азийн наадам]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд|2022 Ханжоу]]|[[Бөх 2022 оны Азийн наадамд – Эрэгтэйчүүдийн чөлөөт 125 кг|125&nbsp;кг]]}} {{Медаль|Тэмцээн|Олимпын эрхийн тэмцээн}} {{Медаль|Мөнгө | [[2021 оны Азийн бөхийн олимпын эрхийн тэмцээн|2021 Алматы]]| 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|Yasar Dogu Tournament]]}} {{Медаль|Мөнгө|[[2022 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2022 Стамбул]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|[[2024 оны Ясар Догугийн нэрэмжит тэмцээн|2024 Анталья]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн|Гран при}} {{Медаль|Алт|[[2025 оны Ulaanbaatar Open|2025 Улаанбаатар]]|125 кг}} {{Медаль|Мөнгө|2021 Москва|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2017 Якутск|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Табриз |125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2018 Улаанбаатар|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|2019 Улаан-Үд|125 кг}} {{Медаль|Хүрэл|[[2022 оны Болат Турлыхановын нэрэмжит цомын тэмцээн|2022 Алматы]]|125 кг}} {{Медаль|Тэмцээн| [[Бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|Дэлхийн U23 АШТ]] }} {{Медаль|Хүрэл| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ДАШТ|2019 Будапешт]] | 125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн| Азийн U23 АШТ }} {{Медаль|Мөнгө| [[2019 оны бөхийн 23 хүртэлх насны ААШТ|2019 Улаанбаатар]] |125 кг }} {{Медаль|Тэмцээн|Залуучуудын азийн аварга шалгаруулах тэмцээн }} {{Медаль|Мөнгө| 2017 Тайчун |120 кг }} | module3 = }} '''Мөнхтөрийн Лхагвагэрэл''' (1998 оны 1 сарын 4-нд төрсөн) нь [[Завхан аймаг|Завхан]] аймгийн [[Яруу сум|Яруу]] сумын уугуул, [[Үндэсний бөх]]<nowiki/>ийн [[Улсын Гарди|Улсын гарьд]] цолтой бөх. 2021 онд Норвегийн Осло хотод зохиогдсон чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд хүрэл медаль хүртсэн. 2022 онд Сербийн Белград хотноо зохион байгуулагдсан чөлөөт бөхийн ДАШТ-ий 125кг-ийн жинд мөнгөн медаль хүртсэн. Мөн Токио 2020 олимпод шагналт 5-р байр эзэлжээ. Монгол улсын гавьяат тамирчин. == Амжилт == ===Үндэсний бөх=== ==== Улсын наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2022 |АХ-ын 100, 101 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн хурц арслан У.Берекегээр дөрөв, улсын харцага Ш.Пүрэвгарьдаар тав, улсын гарьд Б.Гончигдамбаар зургаа, улсын харцага Б.Зоригтбаатараар долоо давж "Монгол улсын заан" цолыг хүртсэн. !1024 |- !2023 |АХ-ын 102 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар дөрөв, улсын харцага Б.Цэдэнсодномоор тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2024 |АХ-ын 103 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Н.Амгаланбаатараар дөрөв, аймгийн арслан Ц.Адъяагаар тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2025 |АХ-ын 104 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Ш.Мөнх-Одоор дөрөв, улсын харцага О.Мөнх-Эрдэнээр тав давж чимэг нэмсэн. !512 |- !2026 |АХ-ын 105 жилийн ойн баяр наадамд аймгийн арслан Х.Балжиннямаар дөрөв, аймгийн арслан Т.Дүүрэнсарангаар тав, аймгийн арслан А.Нармандахаар зургаа, улсын заан С.Сүхбатаар долоо, аймгийн хурц арслан Д.Алтанцоожоор найм давж "Монгол улсын гарьд" цол хүртсэн. !1024 |} ==== Аймаг, цэргйн наадам ==== {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2017 |Завхан аймгийн баяр наадамд зургаа давж шөвгөрөн "Аймгийн харцага" цол хүртсэн. !256 |- !2018 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн заан [[Пүрэвээгийн Өсөхбаатар|П.Өсөхбаатар]]т өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !256 |- !2019 |Завхан аймгийн баяр наадамд аймгийн өлзийт начин М.Амарсанаад өвдөг шороодон үзүүрлэж заан цолоо баталж, чимэг нэмсэн. !256 |- !2021 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн арслан цол хүртсэн. !256 |- !2022 |Бүх цэргийн наадамд түрүүлж цэргийн хурц арслан цол хүртсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Лхагвагэрэл, Мөнхтөрийн}} [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Улсын гарьд]] [[Ангилал:Яруугийн хүн]] [[Ангилал:1998 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын бөх]] [[Ангилал:Монголын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат тамирчин]] t1d956aozujigbs9efgn3wx7obhnlot 0 84807 865210 850033 2026-08-06T14:15:32Z Enkhsaihan2005 64429 865210 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Ерөнхийлөгч | нэр = Вацлав Хавел | нэр нутгийн хэлээр = Václav Havel | зураг = Vaclav Havel.jpg | зургийн хэмжээ =200px | тайлбар = | улс = {{CZE}} | дугаар = 1 | албан тушаал = [[Чехийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо = 1993 оны 2 сарын 2 | дууссан огноо = 2003 оны 2 сарын 2 | дэд ерөнхийлөгч = | төрийн тэргүүн = | улс2 = {{TCH}} | дугаар2 = 9 | албан тушаал2 = [[Чехословакийн ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | эхэлсэн огноо2 = 1989 оны 12 сарын 29 | дууссан огноо2 = 1992 оны 7 сарын 20 | дэд ерөнхийлөгч2 = | төрийн тэргүүн2 = | төрсөн огноо = 1936 оны 10 сарын 5 | төрсөн газар = [[Прага]], [[Чехословак]] | нас барсан огноо = 2011 оны 12 сарын 18 | нас барсан газар = [[Храдечeк]], [[Чех]] | хань = [[Oлга Хавлова]] (1964-1996), [[Дагмар Хавлова]] (1997–2011) | нам = [[Иргэний форум]] (1989-1991), бие даагч (1991-2011) | гарын үсэг = Vaclav Havel Signature.svg }} '''Вацлав Хавел''' ({{lang-cs|Václav Havel}} [{{IPA|ˈvaːt͡slaf ˈɦavɛl}}], [[1936]] оны [[10 сарын 5]] - [[2011]] оны [[12 сарын 18]]) нь [[Чех]] улсын анхны [[Чехийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] (1993—2003) бөгөөд [[Чехословак]] улсын сүүлчийн Ерөнхийлөгч(1989—1992) байв. Тэрээр мөн чехийн зохиолч, коммунизмын эсрэг үзэлтэн, хүний эрхийг хамгаалагч байсан. == Намтар == Вацлав Хавел 1936 оны 10-р сарын 5-нд Прага хотод чех айлд төрсөн. Түүний өвөг эцэг Вацлав Гавел (1861-1921) - барилгын бизнес эрхэлдэг байсан бөгөөд «Люцернафильм» (1912 год) кинокомпани үндэслэн ажлуулдаг байжээ. Эцэг Вацлав (1897—1979) өвөг эцгийн ажлыг үргэлжлүүсэн байна. Эх Божена Хавлова (1913—1970), «Lidove noviny» («Ардын сонин») редактор Гуго Вавречки-гийн охин байжээ. Эцэг эх хоёр нь 1935 онд гэрлэсэн бөгөөд дүү Иван 1938 онд төржээ. 1947 онд Вацлав Здарец хотод бага сургуулиа төгссөн. Үүний дараа түүнийг бие даасан амьдралаа эхлүүлэх ёстой гэж үзээд Подебрад дахь хөвгүүдийн дотууртай сургуульд өгчээ. Подебрадийн шилтгээнд байрлах Жири хааны нэрэмжит уг сургуулийг дайны жилүүдэд өнчин хоцорсон хүүхдүүдэд зориулсан байжээ. 1948 онд коммунистууд засгийн эрхэнд гарсны дараа тэдний гэр бүлийн өмчийг хураан авсан байна. Вацлав шинэ дэглэмийг эсэргүүцэгчийн хүү тул ахлах сургуулиасаа хасагдав. 1950 онд тэрээр химийн лабораторид элсэн орж, нэгэн зэрэг Прага хотын оройн гимназид сурч 1954 онд дунд боловсролын гэрчилгээгээ авсан ажээ. 1955 онд тэрээр Прага дахь Чехийн техникийн дээд сургуульд (чех. České vysoké učení technické v Praze) тээврийн эдийн засагчийн ангид элсэн оржээ. 1955 онд тэрээр анх утга зохиолын шүүмжлэгч болж удалгүй утга зохиолын хүрээнийхний дунд нэлээд нэр хүндтэй болсон байна. Энэ үед түүний анхны зохиолууд гарч иржээ. 1957-1959 онд цэргийн алба хаасан. 1960 онд тэрээр "Na zábradlí" театрт эхлээд техникч, дараа нь жүжгийн зохиолчоор ажиллаж эхэлсэн (1968 он хүртэл). 1963 оны арванхоёрдугаар сард тус театрт Хавелийн “Цэцэрлэгт хүрээлэнгийн баяр” жүжгийн анхны тоглолт тавигджээ. Жилийн дараа энэ тоглолтыг Баруун Берлиний Шиллерийн театрт тавьсан байна. 1966 онд тэрээр Прага хотын Урлагийн академийн театрын ангийг эчнээ ангийг дүүргэж чадсан. 1965 онд утга зохиол, урлагийн "Тварж" (Нүүр царай) сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүн болжээ. Энэ үед Чехословакийн цензураас түүний бүтээлүүдийг хориглож эхэлжээ. Мөн тэр үеэс гадаадад хүлээн зөвшөөрөгдөх болжээ. Чехословак руу Зөвлөлтийн цэрэг оруулсны дараа тэрээр тэрс үзэлтэн болж, коммунизмын эсрэг үйл ажиллагаа явуулж, барууны ардчилал, хүний ​​эрхийн төлөөх тэмцэлд идэвхтэй оролцож эхэлсэн. Гадаадаас ирсэн зохиолын шагналын төлбөрөөр Хавел удаан хугацаагаар ажиллахгүй байх боломжтой болжээ. 1975 онд тухайн үеийн коммунист Чехрславакийн удирдагч «Густав Гусак-д хандсан нээлттэй захиа» гарсан бөгөөд «Хартии 77»-ийн /Чехийн тэрс үзэлтнүүдийн хөтөлбөр/ боловсруулагчдын нэг байсан. 1977 оны 10-р сард "Гадаадад өөрийн улсын эрх ашигт халдсан" хэргээр түүнийг 14 сарын хорих ялаар тэнсэн харгалзсан боловч хэдхэн сарын дараа түүнийг "албан үүргээ гүйцэтгэж явсан төрийн албан хаагч руу халдсан" гэж баривчлагдсан. 1978 оны 3-р сар хүртэл тэрээр шоронд байсан бөгөөд дараа нь хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон ажээ. Суллагдсаныхаа дараа тэрээр "Шударга бус хэлмэгдэгсдийг хамгаалах хороо"-г зохион байгуулагчдын нэг болжээ. 1979 оны тавдугаар сарын 29-нд түүнийг төрийн тогтолцоог нураахыг оролдсон хэргээр дахин баривчилжээ. 1979 оны 10-р сард тэрс үзэлтнүүдийн шүүх хурлын үеэр түүнд 4.5 жилийн хорих ял оноожээ. 1983 оны 2-р сард эрүүл мэндийн байдлаас болж хорих ялыг гэрийн хориогоор сольжээ. 1989 оны намар “Хилэн хувьсгал” Прагийн оюутнуудын хөдөлгөөнөөр эхэлсэн. Хавел бол Чехийн сөрөг хүчний гол хүчин болсон "Иргэний форум"-ыг санаачлагчдын нэг байсан юм. Энэ үеэс Хавелийн улс төрийн нэр хүнд маш хурдан өссөн. 1989 онд Чехословакийн Коммунист нам эрх мэдлээ алдсаны дараа 1989 оны 12-р сарын 10-нд Иргэний форумаас түүнийг Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэхээр олон нийтэд танилцуулав. Үүний дараа Иргэний форум сонгуулийн сурталчилгааг өргөн хүрээнд эхлүүлсэн. 1989 оны 12-р сарын 29-нд Прага шилтгээний Владислав танхимд болсон Чехословакийн Холбооны Хурлын хоёр танхимын хамтарсан хурлаар Вацлав Хавел санал нэгтэйгээр ерөнхийлөгчөөр сонгогдов - 40 жилийн дараа анхны коммунист бус ерөнхийлөгчтэй болов. Энэ ялалтаар хуучин сөрөг хүчин нь жагсаалын үеийг дуусгаж, ажил хаялт, ажил хаялтын хороодын үйл ажиллагааг зогсоож, нийгэм хэвийн амьдралдаа эргэн орж эхэлсэн байна. Түүний анхны ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа зургаан сар буюу анхны чөлөөт сонгууль хүртэл үргэлжилсэн юм. Энэ бол түүний хүч чадлын оргил үе байсан: Чехословакийн Коммунист нам уналтад орж, улс төрийн шинэ намууд хараахан гарч ирээгүй байв. Түүний зарим шийдвэрүүд өнөө хүртэл маргаан дагуулсаар байгаа, тухайлбал, ер бусын өргөн хүрээтэй өршөөл үзүүлэх тухай. 1990 оны эхээр олон гэмт хэрэгтэн шоронгоос суллагдаж, тэр даруй гэмт хэргийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлсэн. Хавел энэ хугацаанд гол зорилгоо коммунист дэглэмийн эсрэг тэмцэл биш, харин чөлөөт сонгууль бэлтгэх, ардчилсан нийгмийн үндсэн зарчмуудыг тодорхойлох гэж үзэж байжээ. 1990 оны 7-р сарын 5-нд Иргэний форум болон Хүчирхийллийн эсрэг олон нийтийн төлөөлөл давамгайлсан аль хэдийн чөлөөтэй сонгогдсон Холбооны Ассемблейг сонгосноор түүний хоёр дахь ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа эхэлсэн. Хавелтай өрсөлдөх шинэ хүчирхэг улс төрчид гарч ирэв, ялангуяа Чехийн Вацлав Клаус, Словакийн Владимир Мечиар нар. Тэд намын шинэ тогтолцоог бүрдүүлэхэд хувь нэмрээ оруулж, асар их дэмжлэг авч чадсан. Үүний зэрэгцээ Чех, Словакийн хооронд хурцадмал байдал хурцадсан бөгөөд энэ нь хоёр бүгд найрамдах улсын төлөөлөгчдийн улс төрийн өөр өөр хандлага, парламент дахь коммунист дэглэм дууссаны дараа ажиллахаа больсон холбооны уян хатан бус Үндсэн хууль нөлөөлсөн юм. Хавел хоёр Бүгд найрамдах улсын холбоог хадгалахыг бүрэн дэмжиж байв. Дотоодын улс төрд бүтэлгүйтсэн ч тэрээр ерөнхийлөгч байхдаа Чехословакийг олон улсын улс төрд эргүүлж, барууны чиг баримжаагаа харуулж чадсан юм. Гадаад бодлогын амжилтыг тухайн үеийн төрийн айлчлалууд харуулж байна: 1989 онд Пап лам II Иоанн Павел, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж В.Буш нар Чехословакт айлчилсан. Зөвлөлтийн цэргийг гаргаж, Зөвлөлтийн блокийн улс төрийн бүтэц, ялангуяа Варшавын гэрээ, СЭВ-ийн үйл ажиллагааг зогсоосны бэлгэдэл болсон ЗХУ-ын нөлөөллийн хүрээнээс гарах нь чухал үе байсан. == Чехийн Ерөнхийлөгч == 1993 оны 2-р сарын 2-нд тусгаар тогтносон Чех улсын анхны ерөнхийлөгч болов. Түүний найз Иван Медек ерөнхийлөгчийн тамгын газрын даргаар томилогдов. 1998 онд тэрээр хоёр дахь удаагаа ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдов. 75 наслахдаа олон нарийн хагалгаанд орсон тэрээр амьсгалын замын үрэвсэлд нэрвэгдэж, эмч нарын хяналтан дор эхнэр, театр, киноны жүжигчин Дагмар Вешкрнова-Гавловагийн хамт амьдарч байжээ. Нас барахынхаа өмнөхөн тэрээр уран сайхны кино хийж мөрөөдлөө биелүүлж чадсан. Тэрээр амьдралынхаа сүүлийн саруудыг Трутновын ойролцоох Градечка дахь тосгоны байшиндаа өнгөрөөж, 2011 оны 12-р сарын 18-нд нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа тус улсад албан ёсоор гурван өдрийн гашуудал зарлажээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Václav Havel}} * [http://www.vaclavhavel.cz/ Хувийн цахим хуудас] (англи, чехээр) {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Чехословакийн ерөнхийлөгч]]|өмнө=Густaв Хусaк|дараа=-|он=1989 оны 12 сарын 29 – 1992 оны 7 сарын 20 }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Чехийн ерөнхийлөгч]]|өмнө=-|дараа=[[Вацлав Клаус]]|он=1993 оны 2 сарын 2 – 2003 оны 2 сарын 2}} {{end}} {{DEFAULTSORT:Хавел, Вацлав}} [[Ангилал:Вацлав Хавел| ]] [[Ангилал:Чехийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Чехословакийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Чехословакийн тэрс үзэлтэн]] [[Ангилал:Чехийн түүхэн хүн]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Прагийн зохиолч]] [[Ангилал:Чехословакийн дарангуйллын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Чехословакийн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Австрийн шинжлэх ухаан ба урлагийн хүндэт тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Германы номын худалдааны энхтайвны шагналтан]] [[Ангилал:Германы Хэл ба Яруу найргийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Давхар Цагаан Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Европын утга зохиолын төлөөх Австрийн Улсын шагналын шагналтан]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Канадын одон шагналтан (компаньон)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Карл Реннерийн шагналтан]] [[Ангилал:Марийн орны гинжит загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжний хамт)]] [[Ангилал:Ромын Клубийн хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Теодор Хойсын шагналтан]] [[Ангилал:Томаш Гариг Масарикийн одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (3-р зэрэг)]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Харта 77-д үзэглэгч]] [[Ангилал:Бар-Иланы Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Дресдений Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Иерусалимын еврейн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Хайфа Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Урлаг ба Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Чехүүд]] [[Ангилал:Чехословакчууд]] [[Ангилал:1936 онд төрсөн]] [[Ангилал:2011 онд өнгөрсөн]] aw0i79fmmanakbmem187adt54re6giw 14 93338 865364 599170 2026-08-07T05:23:41Z Enkhsaihan2005 64429 865364 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] f9wavb7mgrda10q2t553utm13hnvm1s 865365 865364 2026-08-07T05:23:48Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Благоевград аймаг]] to [[Ангилал:Благоевград муж]] without leaving a redirect 865364 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж (хуучин тойрог)}} [[Ангилал:Болгарын муж]] f9wavb7mgrda10q2t553utm13hnvm1s 0 95487 865395 859496 2026-08-07T07:35:34Z Enkhsaihan2005 64429 865395 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд төв Болгарын хот}} {{Инфобокс суурин | official_name = Велико-Тырново | native_name = Велико Търново | image_skyline = Collage of views of VT G.png | image_flag = Flag of Veliko Tarnovo.svg | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Болгар}} | subdivision_type1 = [[Болгарын мужууд|Муж]] | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +02:00 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +03:00 | map_caption = Велико-Тырновогийн байршил | pushpin_map = Болгар# <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_caption = Велико-Тырновогийн байршил | leader_title = Хотын дарга | population_demonym = Тырновочууд | postal_code_type = [[Болгар дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | image_shield = Veliko-Tarnovo-coat-of-arms.svg | subdivision_name1 = [[Велико-Тырново муж|Велико-Тырново]] | population_total = 59,166 | population_urban = 76,834 | population_footnotes = <ref>[https://nsi.bg/bg/content/2975/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D0%BE-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D0%BD%D0%B5-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%BB НАСЕЛЕНИЕ КЪМ 31.12.2022 Г. ПО ОБЛАСТИ, ОБЩИНИ, МЕСТОЖИВЕЕНЕ И ПОЛ]</ref> | population_as_of = <small>2022</small> | postal_code = 5000 | area_total_km2 = 30.379 | elevation_m = 220 | area_code = 062 | area_code_type = [[Болгар дахь утасны дугаар|Бүс нутгийн код]] | coordinates = {{coord|43|04|40|N|25|37|00|E|region:BG|display=inline,title}} | leader_name = [[Даниел Панов]] | website = {{URL|veliko-tarnovo.bg/bg/}} | settlement_type = [[Суурин]] | area_urban_km2 = 885.3 | leader_party = [[ГЕРБ]] | name = }} '''Велико-Тырново''' ([[Болгар хэл]]: ''Велико Търново'') нь [[Болгар]] улсын 72.560 хүн амтай хот бөгөөд [[Болгарын түүх#Хоёрдугаар Болгарын эзэнт гүрэн|Хоёрдугаар Болгарын эзэнт гүрний]] нийслэл хот байсан юм.<ref>[http://www.velikoturnovo.info/ Велико-Тырново газарзүй velikoturnovo.info/]</ref> Велико-Тырново нь тус улсын адилхан нэртэй [[Велико-Тырново муж|мужийн төв]] бөгөөд [[Балканы нуруу|Балканы нурууны]] хойд хэсэгт [[Янтра гол|Янтра голын]] хөвөөнд оршдог. Энэ хот Болгарын өмнөд ба умард тээврийн гол зангилаа цэг болох ба аж үйлдвэрийн хот гэх нэрийг бас зүүнэ. === Уур амьсгал === Жилийн [[хур тунадас]]ны дундаж хэмжээ нь 680мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Велико-Тырново, Болгар (1961–1990, бичлэгүүд 1926–1970) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 23.3 |Mar record high C = 29.7 |Apr record high C = 32.2 |May record high C = 36.1 |Jun record high C = 38.4 |Jul record high C = 40.0 |Aug record high C = 41.1 |Sep record high C = 40.6 |Oct record high C = 33.8 |Nov record high C = 29.8 |Dec record high C = 21.8 |year record high C = 41.1 |Jan high C = 2.1 |Feb high C = 5.7 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 18.6 |May high C = 23.4 |Jun high C = 27.0 |Jul high C = 29.6 |Aug high C = 29.8 |Sep high C = 26.0 |Oct high C = 19.4 |Nov high C = 12.4 |Dec high C = 5.1 |year high C = 17.8 |Jan mean C = −2.3 |Feb mean C = 0.7 |Mar mean C = 5.5 |Apr mean C = 12.1 |May mean C = 17.2 |Jun mean C = 20.7 |Jul mean C = 22.9 |Aug mean C = 22.4 |Sep mean C = 18.1 |Oct mean C = 12.4 |Nov mean C = 6.9 |Dec mean C = 0.9 |year mean C = 11.6 |Jan low C = -6.8 |Feb low C = -4.3 |Mar low C = -0.2 |Apr low C = 5.3 |May low C = 10.0 |Jun low C = 13.5 |Jul low C = 15.2 |Aug low C = 14.5 |Sep low C = 10.7 |Oct low C = 6.1 |Nov low C = 2.4 |Dec low C = -3.1 |year low C = 5.0 |Jan record low C = -20.8 |Feb record low C = -28.1 |Mar record low C = -16.7 |Apr record low C = -2.5 |May record low C = 2.0 |Jun record low C = 5.3 |Jul record low C = 9.8 |Aug record low C = 9.2 |Sep record low C = -0.8 |Oct record low C = -2.6 |Nov record low C = -9.8 |Dec record low C = -18.4 |year record low C = -28.1 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 48 |Feb precipitation mm = 44 |Mar precipitation mm = 43 |Apr precipitation mm = 63 |May precipitation mm = 88 |Jun precipitation mm = 86 |Jul precipitation mm = 65 |Aug precipitation mm = 56 |Sep precipitation mm = 41 |Oct precipitation mm = 45 |Nov precipitation mm = 51 |Dec precipitation mm = 50 |year precipitation mm = 680 |source 1 = Stringmeteo.com<ref>{{cite web|url=http://www.stringmeteo.com/synop/bg_climate.php#15530|title=Климатични данни " България|first=Иван|last=Николов|website=stringmeteo.com}}</ref> }} Велико-Тырново бол таван мянга гаруй жилийн түүхтэй [[Болгар]] улс хамгийн эртний суурин газруудын нэг юм.<ref>Тодоров, Иван, „Старо Търново – духът и ликът на времето“, С., 2009</ref> == Зургийн цомог == <gallery> Carevec - panoramio (8).jpg|Царевецын цайз Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|Болгар Улсын тусгаар тогтнолын төлөөх чуулган болсон байр, 1879 он Изглед към Конниците и Света гора.jpg|Янтра гол Asenov,Veliko Tarnovo.jpg|Гарга толгойгоос харсан байдал Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|Хотын үнэн алдартны цогчин дуган Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|Велико-Тырново TirnovoAntiguaCapitalHacia1914--bulgariaherpeopl00monr.png|Велико-Тырново 1914 онд Memorial Veliko-Tarnovo.jpg|Хотын төв дэх дайны дурсгалын хөшөө </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Veliko Tarnovo}} == Эшлэл == <references /> {{Болгарын нийслэл}} [[Ангилал:Велико-Тырново| ]] [[Ангилал:Велико-Тырново мужийн суурин]] [[Ангилал:Фракийн суурин]] [[Ангилал:Болгарын түүхэн нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Болгарын их сургуулийн хот]] j0virimtre2dnkhftiipjd3nnnqdo0q 14 95494 865399 605510 2026-08-07T07:38:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Велико-Тырново аймаг]] to [[Ангилал:Велико-Тырново муж]] without leaving a redirect 605510 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Veliko Tarnovo Province|Велико-Тырново аймаг}} [[Ангилал:Болгар аймгаар]] d7c1p0sg54bkkpbpmcjuemgktycc6zp 865400 865399 2026-08-07T07:38:46Z Enkhsaihan2005 64429 865400 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Veliko Tarnovo Province|Велико-Тырново муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] 2orbcv7ygr1owgvit35q0m5z21zv0ee 14 95496 865396 605513 2026-08-07T07:36:31Z Enkhsaihan2005 64429 865396 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Veliko Tarnovo|Велико-Тырново}} {{Catmain|Велико-Тырново}} [[Ангилал:Болгарын хот]] [[Ангилал:Велико-Тырново мужийн суурин]] dhov9gi1ybypfvp0lxum2fdj11n6fxf 14 96288 865404 607894 2026-08-07T07:44:50Z Enkhsaihan2005 64429 865404 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Vidin Province|Видин муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] gc6olgqe9khmp8h5edq663lib3vv31r 865405 865404 2026-08-07T07:44:56Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Видин аймаг]] to [[Ангилал:Видин муж]] without leaving a redirect 865404 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons cat|Vidin Province|Видин муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] gc6olgqe9khmp8h5edq663lib3vv31r 14 96412 865175 608414 2026-08-06T13:42:39Z Enkhsaihan2005 64429 865175 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Masovian Voivodeship|Мазови муж}} {{Cat main|Мазови муж}} [[Ангилал:Мазови|Муж]] [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] jnsmbzyhzaw00dyzsmedvm21c0pxv60 14 98635 865163 615758 2026-08-06T13:34:45Z Enkhsaihan2005 64429 865163 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Lublin Voivodeship|Люблин муж}} {{Cat main|Люблин муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Люблин муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Люблин муж]] [[Ангилал:Бага Польш]] 8c7cc8fm7qtir997xcps8rc0f48h6fb 14 98715 865164 615966 2026-08-06T13:35:43Z Enkhsaihan2005 64429 865164 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Powiat puławski|Пулавски тойрог}} [[Ангилал:Люблин мужийн тойрог|Пулавы]] pygobo6ib35uw5mps42s6w1jzreqiqu 865170 865164 2026-08-06T13:38:24Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Пулавски тойрог]] to [[Ангилал:Пулавы тойрог]] without leaving a redirect 865164 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Powiat puławski|Пулавски тойрог}} [[Ангилал:Люблин мужийн тойрог|Пулавы]] pygobo6ib35uw5mps42s6w1jzreqiqu 0 98891 865215 852235 2026-08-06T14:18:17Z Enkhsaihan2005 64429 865215 wikitext text/x-wiki {{Short description|1965-1989 оны Румыны удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Николае Чаушеску | native_name = {{nobold|Nicolae Ceaușescu}} | image = Nicolae Ceaușescu (3x4 cropped).jpg | caption = Албан ёсны хөрөг, 1965 | office = [[Румыны Коммунист Нам#Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1921–1989)|Румыны Коммунист Намын ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | term_start = 1965 оны 3 сарын 22 | term_end = 1989 оны 12 сарын 22 | predecessor = [[Георге Георгиу-Деж]] | successor = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | office1 = [[Румыны ерөнхийлөгч|Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улсын ерөнхийлөгч]] | term_start1 = 1974 оны 3 сарын 28 | term_end1 = 1989 оны 12 сарын 22 | predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor1 = {{ubl|[[Үндэсний Авралын Фронтын Зөвлөлийн гишүүдийн жагсаалт|Үндэсний Авралын Фронтын Зөвлөл]] (түр)|[[Ион Илиеску]] (Румыны Ерөнхийлөгч)}} | primeminister1 = {{ubl|[[Маня Мэнеску]]|[[Илие Вердец]]|[[Константин Дэскэлеску]]}} | office2 = [[Румыны Төрийн Зөвлөл#Румыны Төрийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч|Румыны Төрийн Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | primeminister2 = {{ubl|[[Ион Георге Маурер]]|Маня Мэнеску}} | term_start2 = 1967 оны 12 сарын 9 | term_end2 = 1974 оны 3 сарын 28 | predecessor2 = [[Чиву Стойка]] | successor2 = ''Албан тушаал өөрчлөгдсөн'' <!-- replaced by the presidency in 1974 --> | party = Румыны Коммунист Нам (1932 оноос) | birth_date = {{Birth date|1918|01|26}} | birth_place = [[Скорничешти]], Румын | death_date = {{Death date and age|1989|12|25|1918|01|26}} | death_place = [[Тырговиште]], Румын | spouse = {{marriage|[[Елена Чаушеску|Елена Петреску]]|1947|1989|end=нас барсан}} | children = {{hlist|[[Валентин Чаушеску|Валентин]]|[[Зоя Чаушеску|Зоя]]|[[Нику Чаушеску|Нику]]}} | signature = Nicolae Ceaușescu Signature.svg }} '''Николае Чаушеску''' ({{lang-ro|Nicolae Ceaușescu}}, [{{IPA|nikoˈla.e tʃe̯a.uˈʃesku}}] {{Audio|Ro-Nicolae Ceaușescu.ogg|дуудлага}}; 1918 оны 1-р сарын 26-нд Румынд төрсөн<ref>{{cite web |url=http://ceausescunicolae.files.wordpress.com/2010/09/ascrisceausescudosaruldcadresemnat.jpg |title=Ceaușescu |date=September 2010 |accessdate=28 December 2012 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jurnalul.ro/special-jurnalul/ceausescu-intre-legenda-si-adevar-data-nasterii-si-alegerea-numelui-de-botez-576781.html |title=Ceauşescu, între legendă şi adevăr: data naşterii şi alegerea numelui de botez |work=[[Jurnalul Național]] }}</ref> – 1989 оны 12-р сарын 25-нд цаазлуулж нас барсан) - [[Румын]]ы коммунист улс төрч, удирдагч байв. Тэрбээр 1965 оноос 1989 он хүртэл [[Румыны Коммунист Нам]]ын ерөнхий нарийн бичгийн даргаар ажилласан, Румыны 2 дахь бөгөөд сүүлчийн коммунист удирдагч билээ. Түүнчлэн 1967 оноос Румыны [[Румыны төрийн зөвлөл|төрийн зөвлөлийн]] ерөнхийлөгч, 1974 оноос [[Румыны ерөнхийлөгч|БНУ-ын ерөнхийлөгч]]өөр ажиллаж байгаад 1989 онд [[Зүүн Европ]]т өрнөсөн, коммунизм болон ЗХУ-ын эсрэг бослого хөдөлгөөний хүрээнд 1989 оны 12 сард гарсан [[Румыны хувьсгал]]аар албан тушаалаа алдаж, будуулж цаазлуулсан юм. == Намтар == [[Файл:001.Nicolae Ceausescu la varsta de 15 ani in 1933.jpg|thumb|1933 онд 15 настай Чаушеску анх шоронд орох үед]] Николае Чаушеску 1918 оны 1-р сарын 26-нд Скорничести тосгонд тариачны гэр бүлд төрж, гэр бүлийн арван хүүхдийн гурав дахь нь болжээ. Румыний ирээдүйн удирдагчийн гэр бүл нэлээд ядуу байв. Даруухан орлоготой байсан ч Андрутагийн аав хүүдээ бага боловсрол эзэмшүүлж, Николаг 11 настайдаа төгссөн хөдөөгийн сургуульд явуулжээ. 11 настайдаа Чаушеску эгч Никулина Русескугийн хамт Бухарестэд очиж амьдрах болжээ. Нийслэлд тэрээр нэгэн үйлдвэрт ажиллаж гутлын чиглэлээр суралцаж, гуталчинд дагалдангаар ажилд орсон байна. Тэрээр 15 настайдаа хууль бус байсан Румыны Коммунист намын (РКП) идэвхтэй гишүүн Александру Сандулескугийн гутлын жижиг цехэд дагалдангаар ажилд оржээ. Чаушескуг коммунист ажилчдын хөдөлгөөний үйл ажиллагаанд татан оруулсан хүн бол Сандулеску байсан юм. 1933 онд Николае Румыны Коммунист намын дэргэдэх Залуучуудын Холбоонд элсэн оржээ. Тэр үед тэрээр анх шоронд орсон байна. Үүний дараа тэрээр Румын улсын янз бүрийн шоронд хэд хэдэн удаа орж байсан юм. Энэ үед тэрээр идэвхтэй суртал ухуулгын ажилтан, коммунист, фашизмынэсрэг тэмцэгч гэсэн нэр хүндтэй болсон. Чаушеску хоёр жил шоронд хоригдож, хүнд нөхцөлд гэдгээрээ алдартай улс төрийн хоригдлуудын Дофтаны шоронд ял эдэлж байжээ. Дофтанд Чаушеску марксизмын онолыг судалсан гэдэг. 1939 онд шоронгоос гарсны дараа цэргийн ёслолын жагсаалын үеэр тэрээр нэхмэлийн үйлдвэрт ажиллаж байсан тариачны охин Елена Петреску хэмээх залуу нууц коммунист ажилтан бүсгүйтэй танилцжээ. Хожим нь 1946 онд Елена, Николае хоёр албан ёсны гэрлэлтээ батлуулсан; Елена Чаушеску дараа нь Румыны улс төрийн амьдралд томоохон нөлөө үзүүлэх болсон юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] турш тэрээр нэг шоронгоос нөгөө шорон дамжин өнгөрөөсөн байна. 1944-1945 онд Коммунист залуучуудын эвлэлийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байгаад 1945 онд Зэвсэгт хүчний Улс төрийн дээд газрын дарга, Батлан ​​хамгаалахын дэд сайдаар бригадын генерал цолтой томилогдов. /Армид алба хаагаагүй байж/. Мөн онд тэрээр Оросын Коммунист Намын Төв Хорооны гишүүнээр сонгогдсон байна. == Төрийн эрх мэдэлд == 1965 оны 3-р сарын 19-нд Георге Георгиу-Деж удаан хугацаанд өвдсөн хорт хавдраар нас барсан юм. Түүний үхэл эрх мэдлийн төлөөх хүчтэй тэмцлийг эхлүүлэв. Намын шинэ даргын албан тушаалд Ерөнхий сайд Ион Георге Маурер, Тэргүүн шадар сайд Георге Апостол, Ерөнхий сайд асан (1955-1961) Чиву Стойка гэсэн гурван хүн дунд өрсөлдөөн болжээ. Эхэндээ намын хамгийн дээд албан тушаалын гол өрсөлдөгч нар намын дотоод тэмцлийг хурцатгахгүйн тулд нэг нэгэндээ буулт хийж Чаушескуг нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгохыг санал болгосон байна. 1965 оны 3-р сарын 22-нд 47 настай Н.Чаушескуг Румыны ажилчны намын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар санал нэгтэй сонгов. 1965 оны 7-р сард Румыны ажилчны намын IX их хурал болж, Чаушескугийн санал болгосноор намыг өмнөх Румыны Коммунист нам (РКП) нэрийг буцааж авах шийдвэр гаргажээ. Мөн Их хурлаар намын удирдлагын боловсон хүчний өөрчлөлтийг баталж, үүний үр дүнд Чаушескугийн нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийг гол албан тушаалд томилсон байна. Нэмж дурдахад, их хурал нь Георгиу-Дежийн үед хэрэглэж байсан удирдлагын арга барилыг шүүмжилж, өмнөх дэглэмийн үед зовж шаналж байсан хүмүүсийг нөхөн сэргээх кампанит ажлын эхлэл тавигдав. Энэхүү кампанит ажлыг хүн амын дунд Румыний шинэ удирдагчийн эерэг дүр төрхийг бий болгохын тулд суртал ухуулга ашигласан юм. Эдгээр үйл явцын толгойд Төв Хорооны Батлан ​​хамгаалах, аюулгүй байдлын хэлтсийн дарга, Чаушескугийн ойр дотны хүн Василе Патиленец байсан бөгөөд тэрээр түүний засаглалыг бий болгоход их зүйл хийсэн юм. 1965 оны 8-р сард Чаушескугийн санал болгосноор тус улсын албан ёсны нэрийг өөрчилсөн: Бүгд Найрамдах Румын Ард Улс (БНРАУ) байсаныг Бүгд Найрамдах Социалист Румын Улс (БНСРУ) болж өөрчилсөн юм. 1967 оны 12-р сард Чаушеску Стойкагийн оронд Төрийн зөвлөлийн даргаар томилогдож нэгэн зэрэг төрийн болон намын дээд албан тушаалыг хашиж бүх эрх мэдлийг нэг гарт төвлөрүүлэхэд хүргэсэн байна. 1969 оны Румыны Коммунист намын Х Их хурлаар Намын даргыг РКН-ын Төв хорооны гишүүд бус намын Их хурлаас бүх гишүүдээс сонгодог өөрчлөлт оруулжээ. Ингэж тэрээр ойр орчмын хамтран зүтгэгчид гэнэт албан тушаалаас нь зайлуулах боломжгүй болгосон байна. /Зөвлөлтөд Н.Хрущёвыг эрх мэдлээс зайлуулсан үйл явдлаас сургамж авсан/. 1974 оны 3-р сарын 28-нд Румыны Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж, гүйцэтгэх дээд эрх мэдлийг хамтын байгууллага болох Төрийн зөвлөлөөс төрийн цорын ганц тэргүүн, ерөнхийлөгчид шилжүүлэв. Үндсэн хуульд зааснаар ерөнхийлөгчийг Үндэсний Их Хурал буюу тус улсын парламент 5 жилийн хугацаатай сонгодог болсон. 1974 оны 3-р сарын 29-нд Н.Чаушеску ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Дараа нь тэрээр цорын ганц нэр дэвшигчээр хэд хэдэн удаа улиран сонгогдож, насан туршийн ерөнхийлөгч болсон юм. == Монголд == Николае Чаушеску эхнэр Елена Чаушескугийн хамт Монгол улсад (тухайн үед БНМАУ-д) эхлээд 1971 онд дараа нь 1988 оны 5-р сарын 19-21-нд 2 удаа айлчилж байжээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Чаушеску, Николае}} [[Ангилал:Николае Чаушеску| ]] [[Ангилал:Румыны ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Румыны Коммунист Намын гишүүн]] [[Ангилал:Румыны түүхэн хүн]] [[Ангилал:Гуталчин]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Сталинизм]] [[Ангилал:Румыны цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:20-р зуунд цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны Их-Од хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Иаковын Сэлэм одон шагналтан (хүзүүний гинжтэй)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн өргөмжит хүлэг баатрын командлагч шагналтан]] [[Ангилал:Карл Марксын одон шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Нассаугийн Ордны Алтан Арслан одонгийн хүлэг баатар шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хосе Марти одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (офицер)]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Румынчууд]] [[Ангилал:1918 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] 3crstqagbv06rgprqnudmfwic1azpxr 14 100539 865285 621781 2026-08-06T14:47:29Z Enkhsaihan2005 64429 865285 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Silesian Voivodeship|Силези муж}} {{Cat main|Силези муж}} [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Бага Польш]] [[Ангилал:Дээд Силези|Муж]] jfewnabstxchbsqgcmpc4nrqyv96vv0 14 101958 865180 626004 2026-08-06T13:47:51Z Enkhsaihan2005 64429 865180 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Знич Прушков]] [[Ангилал:Польшийн хөлбөмбөгчин клубээр|Прушков, Знич]] kc17ns6wi8q7g407nzwgzk24sm7ddmz 14 101962 865179 626009 2026-08-06T13:47:05Z Enkhsaihan2005 64429 865179 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat pruszkowski|Прушков тойрог}} [[Ангилал:Мазови мужийн тойрог|Прушков]] 4hilspe7saeegiw3sn4nr9fvkh72a28 865181 865179 2026-08-06T13:48:25Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Прушковски тойрог]] to [[Ангилал:Прушков тойрог]] without leaving a redirect 865179 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat pruszkowski|Прушков тойрог}} [[Ангилал:Мазови мужийн тойрог|Прушков]] 4hilspe7saeegiw3sn4nr9fvkh72a28 14 101966 865182 626013 2026-08-06T13:49:18Z Enkhsaihan2005 64429 865182 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Płock|Плоцк}} {{Cat main|Плоцк}} [[Ангилал:Мазови мужийн суурин|Плоцк]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Плоцк]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] cimry62m80iw6wznilenjvh24dhtnkw 14 101977 865158 626027 2026-08-06T12:48:13Z Enkhsaihan2005 64429 865158 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Łódź Voivodeship|Лодзь муж}} {{Cat main|Лодзь муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Лодзь муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Лодзь муж]] d7d2xcdbibm471h78rh8vooa2s1mhc4 14 101978 865159 626028 2026-08-06T12:48:49Z Enkhsaihan2005 64429 865159 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Łódź|Лодзь}} {{Cat main|Лодзь}} {{DEFAULTSORT:Лодзь}} [[Ангилал:Лодзь мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] 1cauky0rzco2q5q1s0o1yeiilwfs9m1 14 102980 865287 628627 2026-08-06T14:48:22Z Enkhsaihan2005 64429 865287 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Katowice|Катовице}} {{Cat main|Катовице}} [[Ангилал:Силези мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Катовице]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] kwljkqmnz0nmofnrvm0oya2fjd7h3z8 14 105677 865277 637657 2026-08-06T14:37:16Z Enkhsaihan2005 64429 865277 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Podlaskie Voivodeship|Подласки муж}} {{Cat main|Подласки муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Подласки муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Подласки муж]] j544367p16dzue8r62pr0e9xl1ihlu1 0 105739 865308 864127 2026-08-06T14:54:31Z Enkhsaihan2005 64429 865308 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Баруун Померан муж | native_name = Województwo zachodniopomorskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | image_blank_emblem = Pomorze Zachodnie.png | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | image_flag = POL_województwo_zachodniopomorskie_flag.svg | image_shield = POL województwo zachodniopomorskie COA.svg | image_map = West Pomeranian in Poland (+rivers).svg | map_caption = [[Польш]] дахь байршил. | image_map1 = Woj zachodniopomorskie adm.svg | map_caption1 = [[Повят|Тойргийн]] газрын зураг. | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Шчецин]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 3 хотын тойрог, 18 орон нутгийн тойрог | p1 = [[Кошалин]] | p2 = [[Свиноуйсьце]] | p3 = [[Шчецин]] | p4 = [[Бялогард тойрог]] | p5 = [[Вальц тойрог]] | p6 = [[Дравско тойрог]] | p7 = [[Голенюв тойрог]] | p8 = [[Грыфино тойрог]] | p9 = [[Грыфице тойрог]] | p10 = [[Камень тойрог]] | p11 = [[Колобжег тойрог]] | p12 = [[Кошалин тойрог]] | p13 = [[Лобез тойрог]] | p14 = [[Мыслибурз тойрог]] | p15 = [[Полице тойрог]] | p16 = [[Пыжице тойрог]] | p17 = [[Свидвин тойрог]] | p18 = [[Славно тойрог]] | p19 = [[Старгард тойрог]] | p20 = [[Хощно тойрог]] | p21 = [[Щецинек тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Адам Рудавски]] | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Ольгерд Геблевич]] | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Любуш ба Баруун Померан (Европын Парламентын тойрог)|Любуш ба Баруун Померан]] | coor_pinpoint = Шчецин | coordinates = {{coord|53|25|N|14|35|E|region:PL|display=inline,title}} | area_total_km2 = 22892.48 | total_type = | population_total = 1682003 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_blank1_title = | population_blank1 = | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-29}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €30.031 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €19,116 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec2 = 0.869<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-07-29|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|Green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|11-т]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Шчецин–Голенюв нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A6-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A6 (Польш)]] [[File:S3-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S3 (Польш)]] [[File:S6-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S6 (Польш)]] [[File:S10-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S10 (Польш)]] [[File:S11-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S11 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-32]]<Br>[[ISO 3166-1:PL|PL-ZP]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Z]] | website = [http://www.szczecin.uw.gov.pl szczecin.uw.gov.pl] | footnotes = }} '''Баруун Померан муж''' ({{lang-pl|Województwo zachodniopomorskie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Тус муж нь улсынхаа баруун хойд хэсэгт орших ба түүхэн [[Ар Померан]]ы бүх баруун хэсэг болон түүхэн [[Өмнөд Померан]]ы багахан хэсэг мөн түүнчлэн урьдны [[Ноймарк]]ийн бага шиг газар нутгийг багтаасан байна. Мужийн төв нь [[Шчецин]]. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|West Pomeranian Voivodeship|Баруун Померан муж}} * [https://web.archive.org/web/20200708204947/http://bip.rbip.wzp.pl/artykul/urzad-marszalkowski-0 Баруун Померан мужийн маршалын албаны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20220122210851/http://bip.rbip.wzp.pl/ Баруун Померан мужийн алба] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Баруун Померан муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] l6xke8po2sykevvx4vlpe351l0ubjd0 14 105741 865299 637938 2026-08-06T14:53:26Z Enkhsaihan2005 64429 865299 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Померан муж|хүн]] [[Ангилал:Польшийн хүн мужаар]] 1htcbt56yfkf4r8k6vdeuefbpb69ua9 865300 865299 2026-08-06T14:53:31Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн хүн]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн хүн]] without leaving a redirect 865299 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Померан муж|хүн]] [[Ангилал:Польшийн хүн мужаар]] 1htcbt56yfkf4r8k6vdeuefbpb69ua9 14 105742 865294 637940 2026-08-06T14:52:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн гмина]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн гмина]] without leaving a redirect 637940 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн газар зүй|гмина]] [[Ангилал:Польшийн гмина]] 9pjdbonpjfx7z4bericnokg1jes75bt 865295 865294 2026-08-06T14:52:41Z Enkhsaihan2005 64429 865295 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Померан мужийн газар зүй|гмина]] [[Ангилал:Польшийн гмина]] disi817l43gthhewuowdt53uoaaka7j 14 105743 865291 637941 2026-08-06T14:51:44Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн суурин]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн суурин]] without leaving a redirect 637941 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cities in West Pomeranian Voivodeship}} [[Ангилал:Польшийн суурин]] [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн газар зүй|суурин]] b5657j9sygujo0a31h4u7zxklml5b73 865293 865291 2026-08-06T14:52:20Z Enkhsaihan2005 64429 865293 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cities in West Pomeranian Voivodeship}} [[Ангилал:Польшийн суурин]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн газар зүй|суурин]] 606j4xdwdspgwyl9kq00m3e1cmgt8w0 14 105747 865296 637948 2026-08-06T14:52:49Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн газар зүй]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн газар зүй]] without leaving a redirect 637948 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of West Pomeranian Voivodeship|Өрнөд Померан мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Өрнөд Померан муж|газар зүй]] [[Ангилал:Польшийн газар зүй мужаар]] 316ioojo3n0e7ec3g8lil7vsizuu0xc 865297 865296 2026-08-06T14:52:56Z Enkhsaihan2005 64429 865297 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of West Pomeranian Voivodeship|Баруун Померан мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Баруун Померан муж|газар зүй]] [[Ангилал:Польшийн газар зүй мужаар]] ej0h3x7k840uy5e6qb1181t6tlqnffn 14 105750 865288 637952 2026-08-06T14:49:11Z Enkhsaihan2005 64429 865288 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|West Pomeranian Voivodeship|Баруун Померан муж}} {{Cat main|Баруун Померан муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Баруун Померан муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Баруун Померан муж]] [[Ангилал:Померан]] f68vbweahdvjkzagpjsungshbrqf4fp 865307 865288 2026-08-06T14:54:23Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан муж]] to [[Ангилал:Баруун Померан муж]] without leaving a redirect 865288 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|West Pomeranian Voivodeship|Баруун Померан муж}} {{Cat main|Баруун Померан муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Баруун Померан муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Баруун Померан муж]] [[Ангилал:Померан]] f68vbweahdvjkzagpjsungshbrqf4fp 0 105755 865188 864129 2026-08-06T13:55:34Z Enkhsaihan2005 64429 865188 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Бага Польш муж | native_name = Województwo małopolskie | native_name_lang = pl | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_blank_emblem = Malopolska.svg | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | blank_emblem_size = 120px | image_flag = POL województwo małopolskie 1 flag.svg | image_shield = POL województwo małopolskie COA.svg | image_map = File:Lesser Poland in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = POL województwo małopolskie map marked.svg | map_caption1 = Тойргийн газрын зураг | coordinates = {{coord|50|3|41|N|19|56|18|E|region:PL-MA_type:adm1st|display=title,inline}} | coor_pinpoint = Краков | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Краков]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 3 хот, 19 орон нутгийн тойрог * | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Кшиштоф Кленчар]] ([[Польшийн Ардын Нам|ПАН]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Лукаш Смолка]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Бага Польш ба Светокришки (Европын Парламентын тойрог)|Бага Польш ба Светокришки]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 15108 | population_total = 3404863 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1641189 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1763674 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-07-29}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €69.015 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €20,794 (2024) | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.924<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019 |title=Sub-national HDI - Subnational HDI |website=Global Data Lab |language=en |access-date=2026-07-29 |publisher=[[Радбудын Их Сургууль]] }}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|3-т]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[II Иохан Паул Краков олон улсын нисэх буудал|II Иохан Паул Краков]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S7-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S7 (Польш)]] | website = {{Official URL}} | footnotes = * 182 [[гмина]]д хуваагддаг | p1 = [[Краков]] | p2 = [[Новы Сонч]] | p3 = [[Тарнув]] | p4 = [[Бжеско тойрог]] | p5 = [[Бохня тойрог]] | p6 = [[Вадовице тойрог]] | p7 = [[Величка тойрог]] | p8 = [[Домброва тойрог]] | p9 = [[Горлице тойрог]] | p10 = [[Краков тойрог]] | p11 = [[Лиманова тойрог]] | p12 = [[Мехув тойрог]] | p13 = [[Мысленице тойрог]] | p14 = [[Новы Сонч тойрог]] | p15 = [[Новы Тарг тойрог]] | p16 = [[Олькуш тойрог]] | p17 = [[Освенцим тойрог]] | p18 = [[Прошовице тойрог]] | p19 = [[Суха тойрог]] | p20 = [[Тарнув тойрог]] | p21 = [[Татра тойрог]] | p22 = [[Хшанув тойрог]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-12]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|K]] }} '''Бага Польш муж''' ({{lang-pl|Województwo małopolskie}} [{{IPA|vɔjɛˈvut͡stfɔ mawɔˈpɔlskʲɛ}}]) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Мужийн нийслэл нь [[Краков]]. Тус муж нь баруун талаараа [[Силези муж|Силезитэй]], умард талаараа [[Светокришки муж|Светокришкитэй]], зүүн талаараа [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] мужуудтай болон өмнө талаараа [[Словак|Словак Улстай]] хиллэдэг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lesser Poland Voivodeship|Бага Польш муж}} * [https://web.archive.org/web/20160711002400/http://www.malopolskie.pl/ Бага Польш мужийн цахим хуудас] == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commons category|Lesser Poland Voivodeship|Бага Польш муж}} {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Бага Польш муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] jrf98s7vkfa105btuc5o8pm2u2uqa0a 0 105758 865275 864128 2026-08-06T14:34:04Z Enkhsaihan2005 64429 865275 wikitext text/x-wiki {{Short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Доод Карпат муж | native_name = Województwo podkarpackie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = | imagesize = 255px | image_flag = POL województwo podkarpackie flag.svg | image_shield = POL województwo podkarpackie COA.svg | shield_link = Доод Карпат мужийн сүлд | image_blank_emblem = Subcarpathian_Voivodeship_Logo.png | blank_emblem_type = Брэнд тэмдэг | image_map = Podkarpackie in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Podkarpackie Voivodeship administrative map.svg | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Жешув]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 21 орон нутгийн тойрог* | p1 = [[Кросно]] | p2 = [[Пшемысль]] | p3 = [[Жешув]] | p4 = [[Тарнобжег]] | p5 = [[Бещады тойрог]] | p6 = [[Бжозув тойрог]] | p7 = [[Дембица тойрог]] | p8 = [[Жешув тойрог]] | p9 = [[Кольбушова тойрог]] | p10 = [[Кросно тойрог]] | p11 = [[Ланьцут тойрог]] | p12 = [[Лежайск тойрог]] | p13 = [[Леско тойрог]] | p14 = [[Любачув тойрог]] | p15 = [[Мелец тойрог]] | p16 = [[Ниско тойрог]] | p17 = [[Пшеворск тойрог]] | p18 = [[Пшемысль тойрог]] | p19 = [[Ропчице-Сендзишув тойрог]] | p20 = [[Санок тойрог]] | p21 = [[Сталёва Вола тойрог]] | p22 = [[Стшижув тойрог]] | p23 = [[Тарнобжег тойрог]] | p24 = [[Ярослав тойрог]] | p25 = [[Ясло тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Тереза ​​Кубас-Хул]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Władysław Ortyl]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Доод Карпат (Европын Парламентын тойрог)|Доод Карпат тойрог]] | coor_pinpoint = Жешув | coordinates = {{Coord|50|2|1|N|22|0|17|E|region:PL-18_type:city(198,000)|display=inline}}<br/> Voivodeship: {{Coord|49|57|24|N|22|10|22|E|region:PL-PK_type:adm1st|display=title,inline}} | area_total_km2 = 17844 | total_type = Нийт | population_total = 2127462 | population_as_of = 2019 | population_density_km2 = auto | population_urban = 880947 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1246515 | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat | access-date=2026-07-30 | archive-date=2023-02-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230227213552/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | url-status=live }}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = €32.683 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = €16,786 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2023) | blank_info_sec2 = 0.883<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/POL/?levels=1+4&years=2023&interpolation=0&extrapolation=0 |archive-date= |archive-url= |url-status= |website=globaldatalab.org |publisher=[[Радбудын Их Сургууль]] |access-date=2026-07-30 |language=en}}</ref><br/>{{color|#090|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|9-д]] | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Жешув-Ясёнка нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-18]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|R]] | website = [https://rzeszow.uw.gov.pl/ rzeszow.uw.gov.pl] | footnotes = <nowiki>*</nowiki>160 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Доод Карпат муж''' ({{lang-pl|Województwo podkarpackie}}) нь [[Польш|Бүгд Найрамдах Польш Улсын]] 16 [[Воеводство (Польш)|мужийн]] нэг юм. Уг муж нь улсынхаа зүүн өмнөд хэсэгт [[Сан гол]]ын ойролцоо бэлчирт орших ба дорно талаараа [[Украин]]тай, өмнө талаараа [[Словак]]тай, өрнө талаараа [[Бага Польш муж]]тай, баруун хойд талаараа [[Светокришки муж]]тай, зүүн хойд талаараа [[Люблин муж]]тай хиллэнэ. Энэ мужийн цорын ганц том хот нь мужийн төв болох [[Жешув]] юм. Өмнө талд нь мужийн нэрийг өгөгч [[Карпатын бэл]]д хамаарах [[Дорнод Карпатын нуруу]] байдаг. == Засаг захиргааны гишүүнчлэл == Муж нийт 21 [[повят]]ад (орон нутгийн тойрог) хуваагдах боловч үүнээс дөрөв нь [[тойроггүй хот]]од ордог. Энэ дөрвөн хот нь ижил нэртэй орон нутгийн тойрогт харьяалагддаггүй. === Tойроггүй хотууд === * [[Жешув]] (189.662) * [[Пшемысль]] (61.808) * [[Тарнобжег]] (47.387) * [[Кросно]] (46.600) === Орон нутгийн тойргууд === {| class="wikitable sortable" align=center ! class="sortbottom"| № !!class="unsortable"| Сүлд !! Орон нутгийн тойрог !! Хүн ам<br><small>(2017 он)</small><ref name="GUS2008">Główny Urząd Statystyczny: [http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2014-r-,6,17.html?pdf=1 ''„LUDNOŚĆ – STAN I STRUKTURA W PRZEKROJU TERYTORIALNYM“'']</ref><ref>[https://www.citypopulation.de/php/poland-podkarpackie_d.php ''Доод Карпат муж: Орон нутгийн тойргууд ба суурингуудын газрын зураг болон хүн амын тоо''], хандсан 2018 оны арванхоёрдугаар сарын 20</ref> |- |1 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Бешчадски повят|Бешчадски]] || 21.891 |- |2 || [[Файл:POL powiat brzozowski COA.svg|24px]] || [[Бжозов повят|Бжозов]] || 65.938 |- |3 || [[Файл:POL powiat dębicki COA.svg|24px]] || [[Дембица повят|Дембица]] || 135.479 |- |4 || [[Файл:POL powiat rzeszowski COA.svg|24px]] || [[Жешув повят|Жешув]] || 169.165 |- |5 || [[Файл:POL powiat kolbuszowski COA.svg|24px]] || [[Колбушовски повят|Колбушовски]] || 62.401 |- |6 || [[Файл:POL powiat namysłowski COA.svg|24px]] || [[Кросненски повят (Доод Карпат муж)|Кросненски]] || 112.481 |- |7 || [[Файл:POL powiat bieszczadzki COA.svg|24px]] || [[Ланцут повят|Ланцут]] || 80.741 |- |8 || [[Файл:POL powiat leżajski COA.svg|24px]] || [[Лежайски повят|Лежайски]] || 69.641 |- |9 || [[Файл:POL powiat leski COA.png|24px]] || [[Лески повят|Лески]] || 26.606 |- |10 || [[Файл:POL powiat lubaczowski COA.svg|24px]] || [[Любачувски повят|Любачувски]] || 56.086 |- |11 || [[Файл:POL powiat mielecki COA.svg|24px]] || [[Мелецки повят|Мелецки]] || 136.666 |- |12 || [[Файл:POL powiat niżański COA.svg|24px]] || [[Ниско повят|Ниско]] || 66.917 |- |13 || [[Файл:POL powiat przemyski COA.svg|24px]] || [[Пшемысль повят|Пшемысль]] || 74.440 |- |14 || [[Файл:POL powiat przeworski COA.svg|24px]] || [[Пшеворски повят|Пшеворски]] || 78.644 |- |15 || [[Файл:POL powiat ropczycko-sędziszowski COA.svg|24px]] || [[Ропчицко-Сендзишувски повят|Ропчицко-Сендзишувски]] || 74.198 |- |16 || [[Файл:POL powiat sanocki COA.svg|24px]] || [[Санок повят|Санок]] || 95.035 |- |17 || [[Файл:POL powiat stalowowolski COA.svg|24px]] || [[Сталёвоволски повят|Сталёвоволски]] || 107.138 |- |18 || [[Файл:POL powiat strzyżowski COA.svg|24px]] || [[Стшижовски повят|Стшижовски]] || 61.690 |- |19 || [[Файл:POL powiat tarnobrzeski COA.svg|24px]] || [[Тарнобжегски повят|Тарнобжегски]] || 53.388 |- |20 || [[Файл:POL powiat jarosławski COA.svg|24px]] || [[Ярославски повят|Ярославски]] || 120.980 |- |21 || [[Файл:POL powiat jasielski COA.svg|24px]] || [[Яселски повят|Яселски]] || 114.156 |} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Subcarpathian Voivodeship|Доод Карпат муж}} * [https://rzeszow.uw.gov.pl/ Доод Карпат мужийн албан ёсны цахим хуудас] * [http://zamki.res.pl/woj-pod.htm ''Доод Карпат муж дахь орд, харшууд''] == Эшлэл == <references> <ref name="Volkszählung2011"> Ergebnis der Volkszählung 2011, Główny Urząd Statystyczny: ''Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011.'' Warschau, März 2012. {{Webarchiv |url=http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf |text=Online |wayback=20130116214520}} (PDF) </ref> </references> {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Доод Карпат муж| ]] [[Ангилал:Польшийн муж]] c8yzjkkfcvnn1ikfkso9fq1d7vojisi 14 105759 865186 637993 2026-08-06T13:54:33Z Enkhsaihan2005 64429 865186 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Subcarpathian Voivodeship|Доод Карпат муж}} {{Cat main}} [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Галици]] [[Ангилал:Бага Польш]] e15xbo9lpvfmkd4cwxp8kgou16scwya 865276 865186 2026-08-06T14:34:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Подкарпат муж]] to [[Ангилал:Доод Карпат муж]] without leaving a redirect 865186 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Subcarpathian Voivodeship|Доод Карпат муж}} {{Cat main}} [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Галици]] [[Ангилал:Бага Польш]] e15xbo9lpvfmkd4cwxp8kgou16scwya 0 105778 865187 837553 2026-08-06T13:55:24Z Enkhsaihan2005 64429 865187 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн Доод Карпат муж дахь хот}} {{Инфобокс суурин | name = Жешув | native_name = Rzeszów | settlement_type = [[Тойргийн эрхтэй хот|Хотын тойрог]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 268 | image_style = border:1 | perrow = 1/2/2/2 | caption_align = center | image1 = Rzeszów, zespół urbanistyczny średniowiecznego miasta i nowego miasta, 1354, XVIII, XX 007 (cropped).jpg | image2 = PL Rzeszów, ratusz 2021-05-04--11-00-20 (cropped).jpg | image3 = Muzeum Rzeszow.jpg | image4 = Rzeszów, zamek, 1600, 1903-1906 danz 007 (cropped).jpg | image5 = Rzeszów - Letni Pałac Lubomirskich (cropped)2.jpg | image6 = Olszynki Park - Rzeszow.jpg | image7 = 2025 Rzeszów, Kościół farny w Rzeszowie.jpg | caption1 = Гол захын талбай | caption2 = Хотын захиргаа | caption3 = Нутгийн музей | caption4 = [[Жешув цайз]] | caption5 = Лубомирскийн зуны ордон | caption6 = Ольшинки | caption7 = Гэгээн Адальбертийн сүм }} | image_flag = POL Rzeszów flag.svg | image_shield = POL Rzeszów COA.svg | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[Брэнд тэмдэг]] | pushpin_map = Польш | pushpin_label_position = top | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[Польшийн мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Доод Карпат муж|name=Доод Карпат}} | subdivision_type2 = [[Польшийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = ''хотын тойрог'' | governing_body = [[Жешув хотын зөвлөл]] | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Конрад Фийолек]] ([[Зүүн (Польш)|З]]) | established_title3 = Хотын эрх | established_date3 = 1354 | area_total_km2 = 130.65 | population_as_of = 2024 оны 12 сарын 31 | population_total = 198,317 {{increase}} ([[Польшийн хот, суурингийн жагсаалт|14-т]])<ref name="auto3"/> | population_density_km2 = 1531 | population_demonym = Жешувчууд | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|50|2|N|22|0|E|region:PL|display=title,inline}} | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 35-001-аас 35–959 хүртэл | area_code = +48 17 | blank_name = [[Польшийн мужийн зам|Мужийн зам]] | blank_info = RZ | website = {{URL|erzeszow.pl/}} | blank_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank_info_sec2 = [[Жешув-Ясёнка нисэх буудал]] | blank1_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank1_info_sec2 = [[File:A4-PL.svg|32px|link=Хурдны зам A4 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] }} '''Жешув''' ({{lang-pl|Rzeszów}} [{{IPA|ˈʒɛʃuf}}] - {{Audio|pl-Rzeszów.ogg|сонсох}}) нь [[Польш]]ийн зүүн урд зүгт оршдог 194.886 оршин суугчтай (мэдээ: 2019 оны зургаадугаар сарын 30), [[Доод Карпат муж|Доод Карпат]] [[Воеводство|мужийн]] төв хот юм. == Газар зүй == Жешув нь [[Карпатын нуруу]]наас холгүй [[Сандомир]]ын хөндийн захад [[Вислок гол]]ын дэргэд оршдог. [[Украин]] болон [[Словак]]тай ойр (90 ба 110 км) учир энэ хорт нь чухал зам тээврийн зангилаа цэг болдог. == Түүх == 1354 онд анх ''Ресови'' гэх нэр анх дурдагдсан ба Магдебургийн эрх зүйгээр хотын эрхтэй болжээ. {{өргөтгөх хэсэг}} == Цахим холбоос == {{Commons|Rzeszów}} * [http://www.rzeszow.pl/ Хотын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Жешув| ]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн гмина]] [[Ангилал:Польшийн их сургуулийн хот]] [[Ангилал:Польшийн мужийн нийслэл]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн суурин]] bw0rkyilx9juu4si37k375e3ke196x4 14 105779 865271 638060 2026-08-06T14:33:06Z Enkhsaihan2005 64429 865271 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cities in Subcarpathian Voivodeship}} [[Ангилал:Польшийн суурин]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй|суурин]] r70zz87mnsgdcoi5rauh7t0wcii3fff 865272 865271 2026-08-06T14:33:15Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Подкарпат мужийн суурин]] to [[Ангилал:Доод Карпат мужийн суурин]] without leaving a redirect 865271 wikitext text/x-wiki {{All Coordinates}} {{Commonscat|Cities in Subcarpathian Voivodeship}} [[Ангилал:Польшийн суурин]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй|суурин]] r70zz87mnsgdcoi5rauh7t0wcii3fff 14 105780 865273 638061 2026-08-06T14:33:29Z Enkhsaihan2005 64429 865273 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Подкарпат мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Доод Карпат муж|газар зүй]] [[Ангилал:Польшийн газар зүй мужаар]] hu0p9kii2ilhza799nge3qhx10scz4i 865274 865273 2026-08-06T14:33:34Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Подкарпат мужийн газар зүй]] to [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй]] without leaving a redirect 865273 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of Subcarpathian Voivodeship|Подкарпат мужийн газар зүй}} [[Ангилал:Доод Карпат муж|газар зүй]] [[Ангилал:Польшийн газар зүй мужаар]] hu0p9kii2ilhza799nge3qhx10scz4i 14 105781 865269 638062 2026-08-06T14:32:54Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Подкарпат мужийн гмина]] to [[Ангилал:Доод Карпат мужийн гмина]] without leaving a redirect 638062 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Подкарпат мужийн газар зүй|гмина]] [[Ангилал:Польшийн гмина]] an0qik49fghnj882qkyui9a99p0j73d 865270 865269 2026-08-06T14:33:02Z Enkhsaihan2005 64429 865270 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй|гмина]] [[Ангилал:Польшийн гмина]] 0th1gh7zqdnojnvo5u6nicg02nq3wfd 14 105782 865194 638063 2026-08-06T14:03:37Z Enkhsaihan2005 64429 865194 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Rzeszów|Жешув}} [[Ангилал:Доод Карпат мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Жешув тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] mn50kl0ljy2s7oq5iylgb2xt0k7snqd 0 105789 865201 857230 2026-08-06T14:07:32Z Enkhsaihan2005 64429 865201 wikitext text/x-wiki [[File:Lech Walesa - 2009.jpg|thumb|Лех Валенса (2009)]] '''Лех Валенса''' ({{lang-pl|Lech Wałęsa, [ˈlɛɣ vaˈwɛ̃sa]}}; ''Лэх Вавенса'' гэж монголоор дуудна, [[1943 он]]ы 9-р сарын 29-нд Польшийн Померани мужийн [[Тлухово гмина]]гийн [[Попово (Тлухово)|Поповод]] төрсөн) —[[Польш]]ийн улс төрийн зүтгэлтэн, хүний эрхийг хамгаалахын төлөө тэмцэгч, Польшийн [[Эв санааны нэгдэл (Solidarność)|"Эв санааны нэгдэл"]] буюу "Солидарношч" хэмээх Үйлдвэрчний Эвлэлийн анхны дарга, 1990-1995 онуудад Польшийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан. Дэлхий дахинд коммунизмыг нураахад хамгийн их үүрэг гүйцэтгэж, ардчиллын бэлгэ тэмдэг болсон хүн. 1983 онд [[Нобелийн энхтайвны шагнал]] хүртсэн. == Бага залуу нас == Лех Валенса 1943 оны 9-р сарын 29-нд [[Нацист Герман|Нацист Германд]] эзлэгдсэн Померан мужийн Попово тосгонд мужаан эцэг Болеслав Валенса (1908–1945), эх Феликса Валенса (өмнөх овог Камиеньска; 1916–1975) нарын гэрт төржээ. Лехийг төрөхөөс өмнө эцэг Болеслав Валеса Германы эзлэн түрэмгийлэгчдэд олзлогдож, албадан хөдөлмөр эрхлэх лагерь руу явсан байна. Дайн дуусахын өмнөхөн 1945 оны 4-р сард хүнд өвчтэй эцэг Болеслав гэртээ эргэн ирээд 1945 оны 6-р сарын 16-нд нас барсан байна. Лех хүүг 9 настайд буюу 1952 онд түүний эх Феликса нь нас барсан нөхрийнхөө ах Станислав Валенсатай гэрлэсэн байна. Тэрээр 1961 онд Техник-мэргэжлийн сургууль дүүргээд 1961-1963 онуудад автомеханикаар ажилласан. 1963-1965 онуудад хоёр жилийн хугацаат цэргийн алба хааж ахлагч болж ирээд 1967 оны 7-р сарын 12-ноос Польшийн [[Гданьск]] хотын В.Лениний нэрэмжит усан онгоцны боомтод цахилгаанчнаар ажилласан байна. Ажилд орсон цагаасаа эхлээд Лех ажилчдад тулгамдаж буй асуудлыг сонирхож эхэлсэн. 1968 оны оюутны бослогыг шүүмжлэн буруушаах зорилготой удирдлагаас зохион байгуулсан албан ёсны цуглаанд оролцохгүй байхыг нөхөддөө уриалж байжээ. 1970 онд Польшид хүнсний барааны үнэ нэмэгдсэнтэй холбогдуулж усан боомтын ажилчдыг бослогод уриалж байсан бөгөөд Ажилчдын хамгаалах Хороотой (''польш нэр нь: KOR'') хамтран ажиллаж байжээ. 1976 онд Польшийн тухайн үеийн нам, төрийн шийдвэрүүдийг эсэргүүцэж удирдлагатайгаа зөрчилдөж байсан тул ажлаасаа халагдсан байна. == Улс төрд орсон үе == Лех Валенса 1980 онд нөхдийнхөө хамт Зүүн Европод анх удаа Засгийн газраас хамааралгүй бие даасан "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" (Солидарношч) хэмээх Үйлдвэрчний Эвлэл байгуулсан байна. 1981 оны 12-р сарын 12-ноос 13-нд шилжих шөнө орой [[Бүгд Найрамдах Польш Ард Улс|БНПАУ]]-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, [[Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Нам|Польшийн Ажилчны Нэгдсэн Намын]] Төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга генерал [[Войцех Ярузельский|Войцэх Ярузельски]] улс оронд цэргийн онц байдал зарлаж "Эв санааны нэгдэл"-Үйлдвэрчний Эвлэлийг хууль бус байгууллага гэж зарласан байна. Цэргийн онц байдал зарлаад удалгүй Л.Валенсаг оролцуулаад 3 мянга орчим Үйлдвэрчний Эвлэлийн идэвхитэн гишүүдийг "дахин хүмүүжүүлэх" төвд шилжүүлэн хорьсон байна. Лех Валенса сүүлд Ерөнхийлөгч болсон [[Лех Качински]] зэрэг ихэнх баривчлагдагсдын хамт 1982 оны 11-р сарын 14-нд суллагдсан байна. 1983 онд тэрбээр [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагнал]] хүртсэн. 1988 оны хавар, зуны турш болсон олон нийтийг хамарсан бослогын үр дүнд Польшийн удирдлага «Эв санааны нэгдэл»-тэй яриа хэлэлцээнд орж эхэлсэн. 1988 оны 8-р сарын 25-нд Дотоод хэргийн сайд Чеслав Кищак, Лех Валенса нар польшийн сүмийн төлөөлөгч гэгээнтэн Алоиз Оршуликийг зуучлагчаар байлцуулан уулзсан. Засгийн газартай 1988 оны Магдаленк дахь, 1989 оны [[Дугуй ширээний уулзалт]] хэлэлцээнд Лех Валенса голлох үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Эдгээр яриа хэлэлцээний үр дүнд «Эв санааны нэгдэл» байгууллага хууль ёсны болж, улмаар 1989 оны 6 дугаар сард парламентын чөлөөт сонгууль явуулсан юм. Энэхүү сонгуульд «Эв санааны нэгдэл» польшийн [[Сенат (Польш)|Сенат]] дахь 100 суудлаас 99-ийг авч чадсан байна. Үүүний дотор [[Лех Качински]] [[Гданьск]] хотоос сонгогдсон. Сонгуулийн дүнгээр 9-р сарын 7-нд "Эв санааны нэгдэл"-ийн төлөөлөл болсон, Л.Валенсагийн зөвлөх байсан [[Тадеуш Мазовецки|Тадэуш Мазовецки]] тэргүүтэй Польшийн анхны коммунист бус Засгийн газар байгуулагдсан түүхтэй. == Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон үе == 1990 оны Польшийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Лех Валенса өрсөлдөж хоёр дахь шатандаа 74,25% санал авч ялалт байгуулж 1990 оны 12-р сарын 22-нд Тангараг өргөсөн байна. Түүний өмнө Польш Улсыг улс төрийн шилжилтийн тогтворгүй байдлын үед зах зээлийн эдийн засгийг тогтоох хүнд хэцүү асуудлууд байсан юм. Тэрбээр Польш Улсыг [[НАТО]] (1999), [[Европын Холбоо]]нд (2004) элсүүлэхийг тал бүрээр дэмжиж ажилласан. Лех Валенса 1995 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар [[Александр Квасньевски]]д ялагдсан байна. Сүүлийн үед түүнийг 1970-аад онд коммунист Польшийн тусгай албаны нууц мэдээлэгч байсан гэж буруутгаж шалгаж байгаа юм. == Ерөнхийлөгчөөс буугаад == 1995 онд Ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өгөөд судалгааны "Лех Валенсагийн хүрээлэн" байгуулсан. Тэрээр 2000 оны Польшийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөөд ердөө 1,4% авсан байна. == Гэр бүл == 1973 онд түүний эх, хойд эцэг нар эдийн засгийн шалтгаанаар АНУ руу цагаачилж [[Нью-Жерси|Нью-Жэрсид]] амьдарч байгаад эх нь 1975 онд авто ослоор, хойд эцэг нь 1981 онд зүрхний шигдээсээр тус тус нас барсан байна. 1969 оны 11-р сарын 8-нд Лех Валенса цэцгийн худалдагч Мирослава Данута Голоштай /Mirosława Danuta Gołoś/ гэрлэсэн ажээ. Лех, Мирослава нар 8 хүүхэдтэй болсон: ууган хүү Богдан (1970-), хүү Славомир (1972-), хүү Пшемислав (1974–2017), хүү Ярослав (1976-), охин Магдалена (1979-), охин Анна (1980-), охин Мария-Виктория (1982-) болон охин Брижида (1985-). == Монголд ирсэн == Лех Валенса 2013 оны зун Наадмаар Монгол Улсад ирж Ерөнхийлөгчийн Тангараг өргөх ёслолд оролцсон юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж  хүн төрлөхтний түүхэнд эрх чөлөөний хувьсгал хийхэд хамгийн том үүрэг гүйцэтгэсэн Нобелийн шагналт, Польшийн Ерөнхийлөгч асан Лех Валенса Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолд хүрэлцэн ирсэнд чин сэтгэлийн баяр хүргэж Монгол оронд тавтай морилохыг хүсэн ерөөж байжээ. == Шагнал == * [[Унгар Улсын Гавьяаны одон]] *2004 онд Гданьск хотын Олон улсын нисэх буудлыг түүний нэрээр нэрлэх болсон байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Lech Wałęsa}} *[https://www.ilw.org.pl Лех Валенса сан] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Валенса, Лех}} [[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Польшийн үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан]] [[Ангилал:Хүчирхийллийн эрх чөлөө]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Заан одон шагналтан]] [[Ангилал:Зүүн Тимор одон шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике гинжит одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Их Витаутасын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Угаалгын одон шагналтан (өргөмжит хүлэг баатрын их загалмай)]] [[Ангилал:Пий одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (2-р зэрэг)]] [[Ангилал:Финландын Цагаан Сарнай одон шагналтан (их загалмай одонгийн гинжтэй)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Гагалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай зэрэглэл)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Эрх чөлөөний одон шагналтан (колланэ)]] [[Ангилал:Гданьск Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Николай Коперник Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] 4mkqyez8wo3ecw9oids15s5eng5teeo 14 105822 865184 638250 2026-08-06T13:51:41Z Enkhsaihan2005 64429 865184 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Opole Voivodeship|Ополе муж}} [[Ангилал:Дээд Силези|Ополе муж]] [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] gws19n1ijuinttwssh5dh0knh87gyr6 14 105830 865185 638301 2026-08-06T13:52:18Z Enkhsaihan2005 64429 865185 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Ополе}} {{Commons category|Opole|Ополе}} [[Ангилал:Ополе мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] sok6z8lhqjlbntahl4w6cjjugg87qty 0 105908 865327 864460 2026-08-06T21:17:01Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865327 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] fj7sbdw9h2yiknd8wv1qvjw1b9eqffh 14 106175 865281 639353 2026-08-06T14:44:38Z Enkhsaihan2005 64429 865281 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Pomeranian Voivodeship|Померан муж}} {{Cat main}} [[Ангилал:Польшийн муж]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв]] [[Ангилал:Померан]] cfbegk8gytx0kr7smlt078exf8loicm 14 106178 865284 639356 2026-08-06T14:46:43Z Enkhsaihan2005 64429 865284 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sopot, Poland|Сопот}} {{Cat main|Сопот}} [[Ангилал:Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Гданьск]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] ok7znoxsjnszqyjpeo7vj7rkgwcjxsr 14 106182 865155 639360 2026-08-06T12:43:49Z Enkhsaihan2005 64429 865155 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Kuyavian-Pomeranian Voivodeship|Куяви-Померан муж}} {{Cat main|Куяви-Померан муж}} [[Ангилал:Польшийн муж|Куяви]] [[Ангилал:Улс орны засаг захиргааны нэгжийн сэдэв|Куяви]] 0euqa379axfflc1tsy1osiwtio3miqq 14 106185 865157 639363 2026-08-06T12:45:29Z Enkhsaihan2005 64429 865157 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Toruń|Торунь}} {{Cat main|Торунь}} [[Ангилал:Куяви-Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Торунь]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] jzw6g4usdz6rutwj52ja3hdvuf1oh26 14 106192 865283 639370 2026-08-06T14:46:11Z Enkhsaihan2005 64429 865283 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Gdynia|Гдыня}} {{cat main|Гдыня}} [[Ангилал:Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] 0z2sk11cwcq39pmla412917dm6j814f 0 107383 865259 850265 2026-08-06T14:30:39Z Enkhsaihan2005 64429 865259 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Конрад Аденауэр | image = Bundesarchiv B 145 Bild-F078072-0004, Konrad Adenauer.jpg | caption = Аденауэр 1952 онд | signature = Konrad Adenauer signature transparent.png | office = [[Германы холбооны канцлер]]<br>{{small|([[Баруун Герман]])}} | term_start = 1949 оны 9 сарын 15 | term_end = 1963 оны 10 сарын 11{{r|KAS_111063}} | president = {{ubl| [[Теодор Хойсс]] | [[Хайнрих Любке]] }} | 1blankname = [[Германы дэд канцлер|Дэд канцлер]] | 1namedata = {{ubl| [[Франц Блюхер]] | [[Людвиг Эрхард]] }} | predecessor = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor = [[Людвиг Эрхард]] | office1 = [[Гадаад хэргийн сайд (Герман)|Холбооны гадаад хэргийн сайд]] | term_start1 = 1951 оны 3 сарын 15 | term_end1 = 1955 оны 6 сарын 6 | chancellor1 = өөрөө | predecessor1 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor1 = [[Хайнрих фон Брентано]] | office2 = [[Германы Христийн Ардчилсан Холбооны удирдагч|Христийн Ардчилсан Холбооны удирдагч]] | term_start2 = 1946 оны 3 сарын 1 | term_end2 = 1966 оны 3 сарын 23 | 1blankname2 = {{nowrap|Бундестагийн удирдагч}} | 1namedata2 = {{ubl| [[Хайнрих фон Брентано]] | [[Хайнрих Кроне]] | [[Райнер Барцел]] }} | predecessor2 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor2 = [[Людвиг Эрхард]] | office3 = [[Парламентын зөвлөл|Парламентын Зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | term_start3 = 1948 оны 9 сарын 1 | term_end3 = 1949 оны 5 сарын 23 | predecessor3 = ''Албан тушаал бий болсон'' | successor3 = ''Албан тушаал үгүй болсон'' | office4 = [[Кёльн]] хотын захирагч | term_start4 = 1945 оны 5 сарын 4 | term_end4 = 1945 оны 10 сарын 6 | predecessor4 = Вилли Сут | successor4 = Вилли Сут | term_start5 = 1917 оны 10 сарын 13 | term_end5 = 1933 оны 3 сарын 13 | predecessor5 = Макс Валлраф | successor5 = [[Гюнтер Рисен]] | office6 = Пруссийн төрийн зөвлөлийн дарга | term_start6 = 1921 оны 5 сарын 7 | term_end6 = 1933 оны 4 сарын 26 | 1blankname6 = Амбан ерөнхийлөгч | 1namedata6 = {{ubl| [[Адам Стегервалд]] | [[Отто Браун]] | [[Вилхелм Маркс]] | [[Франц фон Папен]] | [[Курт фон Шлайхер]] }} | predecessor6 = ''Албан тушаал дахин бий болсон'' | successor6 = [[Роберт Лей]] | office7 = [[Бундестаг]]ийн гишүүн <br /> ([[Бонн]]оос сонгогдсон) | term_start7 = 1949 оны 9 сарын 7 | term_end7 = 1967 оны 4 сарын 19 | predecessor7 = ''Сонгуулийн тойрог бий болсон'' | successor7 = Ало Хаузер | birth_name = Конрад Херманн Иозеф Аденауэр | birth_date = {{birth date|1876|1|5 || df=y}} | birth_place = [[Германы Эзэнт Гүрэн]], [[Пруссийн Хаант Улс]], [[Райн муж]], [[Кёльн]] | death_date = {{death date and age|1967|4|19|1876|1|5|df=y}} | death_place = [[Баруун Герман]], [[Умард Райн-Вестфален]], [[Райн-Шиг-Крайс]], [[Бад Хоннеф]] | resting_place = [[Рёндорф]], Валдфридхоф ("Ойн оршуулгын газар") | party = {{ubl| [[Төвийн Нам (Герман)|Төвийн Нам]] (1906–1933) |[[Германы Христийн Ардчилсан Холбоо|Христийн Ардчилсан Холбоо]] (1945–{{abbr|1967|нас барах хүртлээ}}) }} | spouse = {{ubl| Эмма Вейер (1904–1916) |Августа Цинссер (1919–1948) }} | children = 8 | alma_mater = {{ubl| [[Фрайбургийн их сургууль]] | [[Мюнхений Людвиг Максимилиан их сургууль|Мюнхений их сургууль]] | [[Боннын их сургууль]] }} }} '''Конрад Херманн Иозеф Аденауэр''' ({{lang-de|Konrad Hermann Joseph Adenauer}}; 1876 оны 1-р сарын 5-нд Германы Эзэнт гүрний [[Кёльн]] хотод төрж, 1967 оны 4-р сарын 19-нд ХБНГУ-ын Бад-Хоннеф хотод нас барсан) [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс]]ын анхны Холбооны Канцлер (1949—1963). Аденауэр Кайзерын болон Веймарын Бүгд Найрамдах улсын үед улс төрд орж анхнаасаа национал-социализмын эсрэг үзэл баримталж байсан бөгөөд [[Адольф Хитлер]]ийг засгийн эрхэнд гарахад бүх албан тушаалаа өгч огцорч байсан юм. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дуусч [[нацист Герман]] ялагдал хүлээсний дараа тэрбээр [[Христийн Ардчилсан Холбоо]]г ([[Англи хэл|англи]].Christian Democratic Union (CDU)) үүсгэн байгуулж 1950-1966 онуудад удирдаж байсан. К.Аденауэр нийгмийн баримжаатай зах зээлийн эдийн засаг, улс төрийн эрх чөлөө, хүний эрхийг сахиулахын төлөө үзэл бодлыг баримтлагч байсан бөгөөд коммунизмын эсрэг хатуу үзэл бодолтон байжээ. Тэрбээр Германыг Франц, Их Британи, АНУ-тай харилцаагаа хөгжүүлж Европын интеграцчилал, ХБНГУ-ыг [[НАТО]]-д идэвхтэй оролцуулахын төлөө байсан улс төрч . Шинэ үеийн түүхэнд хамгийн ахмад Засгийн газрын тэргүүн байсан бөгөөд 87 насандаа огцорсон ажээ. == Хүүхэд нас == Конрад хүү шүүхийн туслах ажилтан Иохан Конрад Аденауэр (1833–1906) болон банкны ажилтны охин Хелена Шарфенберг (1849–1919) нарын 5 хүүхдийн 3 дахь хүү болж 1876 оны 1-р сарын 5-нд төржээ. 1885 онд Кёльн хотын Гэгээн Апостолуудын гимназид элсэж төгсөөд 1894 онд Бонн хотын Их сургуульд ороод 5 жилийн сургалтыг хөтөлбөрийг 2.5 жилийн хугацаанд сурч дуусгаад "хууль зүйн дэд зөвлөх" цол хүртсэн ажээ. Эцэг эх нь мөнгөгүй байсан тул сурах цагаа богиносогож өдөр шөнөгүй сурсан байна. == Улс төрд == Католик шашинтны хувьд тэрбээр 1906-1933 онуудад Германы "Төвийн нам"-ын гишүүн болсон. 1916 онд [[Кёльн]] хотын дэд захирагч, 1917-1933 онуудад Кёльн хотын захирагч, 1920-1932 онуудад Пруссийн Төрийн Зөвлөлийн дарга бөгөөд Эрчим хүч, нүүрсний аж үйлдвэр, Германы банкны хувьцаа эзэмшигчдийн Зөвлөлийн гишүүн байжээ. 1926 онд Төвийн нам Аденауэрийг Канцлер болохыг зөвлөсөн нь Германы Ардын Нам Аденауэрийн удирдлага дор эвсэлд орох нөхцөлүүдийн нэг нь Густав Стресеманныг Гадаад хэргийн сайдаар үлдээх явдал гэж шаардахад тэр татгалзсан байна. Г.Стресеманнд "хэт Прусс" гэж дургүйцсэн Аденауэр энэ нөхцөлийг хүлээн авахаас татгалзсан байна. Улмаар 1926 онд түүний Канцлер болох магадлал үгүй болсон юм. Нацистуудыг [[1933 он|1933 онд]] Засгийн эрхийг авахад тэрээр бүх албан тушаалаасаа өгсөн байна. 1933 оны 2-р сарын 17-нд райхсканцлер Хитлер Кёльн хотод айлчлахад Аденауэр өөрийн орлогчоо нисэх буудалд түүнийг тосуулахаар илгээсэн байна. 1934 болон 1944 онд түүнийг [[Гестапо]] төр, засгийн эсэргүү хэмээн 2 удаа баривчилж байжээ. 1948-1949 онд Парламентын Зөвлөлийн Ерөнхийлөгч. АНУ-ын [[Маршаллын төлөвлөгөө|Маршаллын төлөвлөгөөний]] дагуу Америкийн мөнгөөр ​​дайны дараах Германы аж үйлдвэрийн сэргээн босголтын ажилд Аденауэрийн олсон амжилтыг "Германы эдийн засгийн гайхамшиг" гэж нэрлэдэг байв. Германы эдийн засаг сүйрсэн тэр үед тэрбээр эрс шинэчлэл хийж Мюнхений Их сургуулийн профессор Людвиг Эрхардыг татан оролцуулж, дараа нь Холбооны Канцлер болсон юм. 1949 оны 5-р сарын 23-нд ХБНГУ-ын Үндсэн хууль батлагдаж 1949 оны 9-р сарын 15-нд тэрээр ХБНГУ-ын Холбооны Канцлераар сонгогдоод 1963 он хүртэл албаа хашсан түүхтэй. Тэрбээр ард түмний дунд маш өндөр нэр хүндтэй байжээ. Түүнийг «Der Alte» («Өвгөн» буюу «Эзэн») гэж дууддаг байсан байна. 1951-1955 онд тэрбээр ХБНГУ-ын Гадаад хэргийн сайдын албыг давхар хашиж байжээ. 1961 онд Зөвлөлт ба Зүүн Германчууд Берлиний ханыг босгосноор Аденауэр Берлин болон АНУ-ын удирдлагын статусын талаар санаа зовниж байв. Учир нь Аденауэр АНУ-ын шинэ Ерөнхийлөгч [[Жон Фицжеральд Кеннеди|Жон Кеннедид]] үл итгэж байсан ажээ. Тэрээр Кеннедийн чөлөөт [[Берлин]], нэгдсэн Герман болох амлалтад эргэлзэж байсны учир бол Кеннеди Аденауэрийг өнгөрсөн үеийн "дурсгал" гэж үздэгт байжээ. Тэдний хурцадмал харилцаа нь 1961 онд Берлиний эсрэг өрнийн үр дүнтэй арга хэмжээ авахад саад болж байсан гэдэг. Тэрээр 1963 онд улс төрийн болон эдийн засгийн сэргээн босгогчийн оргил үедээ байсан боловч өндөр наснаасаа болж Канцлерын албаа сайн дураараа орхисон. Адэнауэр 73 насандаа албан тушаал очиж, 14 жил ажиллажээ. Түүнийг авторитар хэв маягийн эрч хүчтэй, зоригтой, хатуу, прагматик улс төрч гэж үздэг байв. == Гэр бүл == 1904 онд тэрээр Эмма Вейертэй (1880-1916) гэрлэжээ. Тэд нар 3 хүүхэдтэй байжээ: Конрад (1906-1993), Макс (1910-2004), Мария (1912-1998). 1919 онд тэрбээр хоёр дахь удаагаа Августа Цинссертэй (1895-1948) гэрлэжээ. Тэдний хүүхдүүд: Фердинанд (1920, төрсний дараахан нас барсан), Паул (1923-2007), Лотте (1925), Либет (1928), Георг (1931) нар юм. Конрад Аденауэр 1967 оны 4 дүгээр сарын 19-нд Рёндорф дахь Вилла хотноо 91 насандаа таалал төгссөн. "Time" сэтгүүл түүнийг 1953 оны "Жилийн хүн"-ээр өргөмжилж байсан. == Цахим холбоос == {{Commons|Konrad Adenauer}} * {{DNB-Portal|11850066X}} * {{DDB|Person|11850066X}} * {{IMDb|nm0011902}} * [https://www.konrad-adenauer.de/ Аденауэр-Портал] ==Эшлэл== {{reflist|20em|refs= <ref name=KAS_111063>{{cite web |title=11.10.63 10:45 – Herr Bundeskanzler zu Herrn Bundespräsident – Übergabe des Rücktrittsschreibens |trans-title=Аденауэр төрийн тэргүүнд огцрох хүсэлтээ өргөн барив |website=Конрад Аденауэр сан |language=de |url=https://www.konrad-adenauer.de/kalendarium/tageskalender/?date=1963-10-11 |access-date=2021-01-04 |archive-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713012127/https://www.konrad-adenauer.de/kalendarium/tageskalender?date=1963-10-11 |url-status=dead }}</ref> }} {{Германы канцлер}} {{DEFAULTSORT:Адэнауэр, Конрад}} [[Ангилал:Германы холбооны канцлер]] [[Ангилал:Германы гадаад хэргийн сайд]] [[Ангилал:Паневропын холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Конрад Аденауэр| ]] [[Ангилал:Кёльны дээд засаг дарга]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Парламентын Зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Пруссийн Улсын Зөвлөлийн гишүүн (1921-1933)]] [[Ангилал:Пруссийн Ноёдын Танхимын гишүүн]] [[Ангилал:Зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Бундестагийн гишүүн (Умард Райн-Вестфален)]] [[Ангилал:Ландтагийн гишүүн (Умард Райн-Вестфален)]] [[Ангилал:Германы христийн ардчилсан холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Орон нутгийн захиргааны шүүгч]] [[Ангилал:Вальхалла]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Кёльн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Берлиний техникийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Фрайбургийн Альберт-Людвиг Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Иелийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Коламбиа их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Жоржтаун их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Мэрилэнд Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Израилын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Тегеран Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Оттавагийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай хийц)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Алтан Шпорн одон шагналтан]] [[Ангилал:Папын Христийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Царсан Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Ацтекийн Бүргэд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Перугийн Нарны одон шагналтан]] [[Ангилал:Чөлөөлөгч Сан Мартины одон шагналтан]] [[Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Улаан Бүргэд одон шагналтан (4-р зэрэг)]] [[Ангилал:Цагаан туузат Төмөр Загалмайн одон шагналтан]] [[Ангилал:Мальтын одонгийн рыцарь шагналтан (3-р зэрэг)]] [[Ангилал:Иерусалим дахь Ариуны бунхны рыцарийн одон шагналтан (их загалмай-рыцарь)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Бонн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:1967 онд өнгөрсөн]] g57jnn2ivos8wv6fryewuxsf4072ihp 14 107668 865286 644890 2026-08-06T14:48:06Z Enkhsaihan2005 64429 865286 wikitext text/x-wiki {{cat main|Бытом}} {{Commons category|Bytom|Бытом}} [[Ангилал:Силези мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Бытом]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] d9iqfgnui1qanagg11edk9xabtl25bw 0 109835 865211 697090 2026-08-06T14:15:47Z Enkhsaihan2005 64429 865211 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Рубик Эрнё | хүндэтгэсэн_угтвар = | хүндэтгэсэн_дагавар = | зураг = Erno_Rubik_Genius_Gala_2014.jpg | зураг_хэмжээ = | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = | жинхэнэ_нэр = | төрсөн_огноо = {{birth date and age|df=yes|1944|07|13}} | төрсөн_газар = Унгар, Будапешт | нас_барсан_огноо = | нас_барсан_газар = | үхлийн_шалтгаан = | олдсон_газар = | оршуулагдсан_газар = | хөшөө_дурсгал = | амьдарч_байсан_газар = | яс_үндэс = | үндэстэн = | аль_хотын_суугуул = | бусад_нэр = | юугаараа_алдаршсан = | телевиз = | боловсрол = | төгссөн_сургууль =1962–67 Будапештийн Технологийн Их Сургууль (Архитектор)<br>1967–71 Унгарын Хэрэглээний Шинжлэх Ухааны Академи | ажил_мэргэжил = | ажилд_авагч = | байгууллага = | алдартай_бүтээлүүд = [[Рубикийн шоо]] | хэв_маяг = | түүнд_нөлөөлсөн = | түүний_нөлөөлсөн = | төлөөлөгч = | идэвхитэй_жилүүд = | төрөлх_хот = | цалин = | хөрөнгө = | өндөр = | жин = | хэргэм = | телевиз = | хугацаа = | өмнөх_хүн = | залгамжлагч = | нам = | хөдөлгөөн = | өрсөлдөгч = | зөвлөл = | шүтлэг = | шашны_бүлэг = | ял_зэм = | ялын_гүйцэтгэл = | ялын_нөхцөл = | эхнэр_(нөхөр) = | хамтрагч = | хүүхэд = | эцэг_эх = | хамаатан = | callsign = | шагнал = | гарын_үсэг = | гарын_үсэг_өөр = | вэбсайт = <!-- {{Url|www.жишээ.com}} --> | тэмдэглэл = }} [[Файл:Rubiks cube.jpg|thumb|Рубикийн шоо]] '''Рубик Эрнё''' ('''Рубик Эрно'''; унгар. Rubik Ernő, 1944 оны 7 дугаар сарын 13-нд, Унгарын [[Будапешт]] хотод төрсөн) - [[Унгар]]ын зохион бүтээгч, уран барилгын профессор. 1974 онд [[Рубикийн шоо]]г зохион бүтээсэн бөгөөд бусад оюун ухаан хөгжүүлэх тоглоомоороо дэлхий даяар алдаршсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Будапешт хотод төрсөн. Түүний эцэг том Рубик Эрнё Эстергом хотын үйлдвэрт онгоцны инженер байсан, эх Санто Магдольна яруу найрагч. Тэрбээр 1967 онд Будапешт хотын Технологийн Их сургуулийн инженерийн тэнхимийг дүүргээд дотоод засал чимэглэлээр аспирантурт сурсан байна. 1971—1975 онуудад уран барилгачнаар ажиллаж байгаад Академид эргэж ирээд Будапештын гоёл чимэглэлийн дээд сургуулийн доцент цол хүртсэн байна. 1980-аад оны эхээр оюун ухаан хөгжүүлэх тоглоомын «…Тоглоом» (унгар. ...És játék) сэтгүүлд редактор болжээ. 1983 онд өөрийн "Рубик студи" (унгар. Rubik Stúdió)-ийг байгуулжээ. 1983 оны 10 дугаар сард Унгарын иргэдийн шинэ зохион бүтээлийг хэрэгжүүлэх зорилготой сан байгуулахад улсад 7 сая форинт шилжүүлэн өгчээ. Уг санг Төрийн банкны дэргэд байгуулжээ. 1987 онд профессор цол хүртэж, 1990 онд Гинстлер Яноштой хамтран Унгарын Техникийн Академи (венг. Magyar Mérnöki Akadémia) байгуулж 1996 он хүртэл түүний Ерөнхийлөгчөөр ажилласан байна. Өнөөгийн байдлаар Рубикийн студи удирдаж, төрөл бүрийн сэтгүүлд уран барилгын тухай өгүүлэл бичиж, видео тоглоом зохиоход оролцож байгаа ажээ. Рубикийн шоо нь дэлхий даяар хамгийн олон буюу 500 орчим сая ширхэг зарагдсан тоглоом юм. Өнөөдөр Рубикийн шоо болон бусад оюун ухааны тоглоомны эрхийг Английн "Seven Towns Ltd.," компани эзэшдэг. Эзэн нь Рубик Эрнёгийн найз Том Кремер юм. {{DEFAULTSORT:Эрнё, Рубик}} [[Ангилал:Унгарын зохион бүтээгч]] [[Ангилал:Унгарын архитектор]] [[Ангилал:Унгарын дизайнер]] [[Ангилал:Унгарын уран барималч]] [[Ангилал:Будапештын их сургуулийн багш]] [[Ангилал:Европын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (одтой командлагч)]] [[Ангилал:Кошутын шагналтан]] [[Ангилал:Будапештын хүн]] [[Ангилал:Унгарчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] 2wqi4p215e3tjdyrus3uewfpdyvbmnh 0 110501 865262 697507 2026-08-06T14:30:55Z Enkhsaihan2005 64429 865262 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Херберт фон Караян|image=Bundesarchiv Bild 183-S47421, Herbert von Karajan.jpg|caption=Херберт фон Караян 1938 онд|birth_date={{Birth date|1908|04|05|df=y}}|birth_place=[[Зальцбург]], Австри-Унгарын эзэнт гүрэн|death_date={{Death date and age|1989|07|16|1908|04|05|df=y}}|death_place=[[Аниф]], [[Австри]]|years_active=1929–1989|occupation=Удирдаач|signature=Signature of Herbert von Karajan.svg}} '''Херберт фон Караян''' ({{lang-de|Herbert von Karajan}} 1908 оны 4-р сарын 5 - 1989 оны 7-р сарын 16) нь Австрийн удирдаач юм. 1989 онд нас барах хүртлээ Берлиний Филармонийн ерөнхий удирдаачаар 34 жилийн турш ажилласан бөгөөд Нацист дэглэмийн үед Зальцбургийн наадамд оролцсоноор уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлж, Венийн Филармони, Берлиний Филармони, Дэлхийн Хоёрдугаар дайны үед Берлиний Улсын Дуурийн театрт ажиллаж байсан. 200 сая хувь хөгжмийн бүтээл борлуулснаар бүх цаг үеийн хамгийн их борлуулалттай сонгодог хөгжмийн уран бүтээлчээр зүй ёсоор тооцогддог. == Намтар == [[Файл:Karajans_parent.jpg|left|thumb|Херберт фон Караяны эцэг Эрнст, эх Марта нарын зураг]] Караяны өвөг дээдэс [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэн гүрний]] нутагт амьдарч ирсэн грек-македон гаралтай хүмүүс бөгөөд 1767 онд [[Вена]] хотод ирж улмаар [[Хемниц]] хотод суурьшжээ.<ref>{{cite book|author=Крамер, Альфред У.|title=XX зууны хөгжимчид ба хөгжмийн зохиолчид|volume=3|publisher=Салем хэвлэлийн газар|year=2009|page=758|isbn=9781587655159|quote=Херберт Риттер фон Караян нь дунджаас дээш амьдралтай грек-македон удмын Эрнст, Марта фон Караян нарын гэр бүлд төрсөн.}}</ref><ref>{{cite book|author1=Робинсон, Паул|author2=Суртис, Брюс|title=Караян|publisher=Макдоналд энд Жейнс|year=1976|page=6|quote=Херберт фон Караян нь 1908 оны 4 сарын 5-нд Зальцбург хотод төрсөн. Австрид төрсөн боловч гэр бүл нь грек гаралтай, овгийн Караянис гэдэг нь "Хар Иохан" гэсэн утгатай. Хербертийг төрөхөөс 4 үеийн өмнө Грекээс Германы Хемниц хотод цагаачилж ирсэн.}}</ref> Херберт фон Караян 1908 онд Австри-Унгарын эзэнт гүрний Зальцбург хотод Эрнст фон Караян, Марта фон Караян нарын хоёр дахь хүү болон мэндэлсэн. Багаасаа төгөлдөр хуур хөгжимд авьяастай байсан бөгөөд 1916-1926 оны хооронд Моцартеум хөгжмийн консерваторид суралцаж төгссөн. Түүний хөгжмийн зохиомжийн багшаар ажиллаж байсан Бернхард Паумгартнер түүнийг анх удирдаач болох замд нь хөтөлж өгсөн байна. Улмаар 1926 онд Венийн Академийн төгөлдөр хуурийн ангид суралцжээ. == Уран бүтээлийн замнал == 1929 онд Зальцбург хотын театрт Ричард Штраусын "Саломеи" дууриар ажлын гараагаа эхлүүлж, 1929-1934 онд Германы Ульм хотын театрт капельмейстерээр ажиллажээ.Удирдаачаар бие даан ажилласан анхны бүтээл нь 1933 онд тоглосон "Фауст" дуурь юм. 1935 онд уран бүтээлчийн хувьд ид оргилдоо хүрч [[Бухарест]], [[Брюссель]], [[Стокхольм]], [[Амстердам]], [[Парис]] хотуудын театрт зочин удирдаачаар ажиллажээ. 1938 оноос Берлиний Филармонид удирдаачаар ажиллаж эхэлсэн нь түүнийг нэр алдарт хүргэж өнөө үеийн хамгийн шилдэг удирдаач хэмээн зарим судлаачид бичиж байв. Тухайн жилдээ сонгодог хөгжмийн алдартай студи болох "Дойче Граммофон"-той гэрээ хийж Моцартын "Увдист лимбэ" дуурийн хөгжмийг бичүүлжээ. [[Файл:Bundesarchiv_Bild_183-R92264,_Herbert_von_Karajan.jpg|thumb|Херберт фон Караян 1941 онд]] Нацист буюу Германы Үндэсний Социалист намын гишүүнээр элсэж байсан нь хожим түүний талаар олон янзын маргаан дэгдэхэд хүргэж байсан. 1946 онд Нацист Герман ялагдсаны дараа Зөвлөлт Холбоот улсын нөлөөгөө тогтоосон газруудад түүнийг тоглолтод оролцохыг хориглож байжээ. 1947 оноос эргэн уран бүтээлдээ идэвхтэй орсон ч Нацист намын гишүүн байсан шалтгаанаар 1955 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] дахь аялан тоглолтын үеэр [[Детройт]] хотод хийх концертыг хориглож, [[Филадельфи|Филадельфийн Филармонийн]] удирдаач Южин Орманди түүнтэй гар барихаас татгалзаж, Нью Йорк хотын Карнеги танхимд тоглох концертын өмнө эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулагдав. Гэвч үүнээс үл хамааран түүний удирдсан хөгжмийн концертууд өндөр үнэлэлт авч байлаа. 1956 онд Берлиний Филармонийн ерөнхий удирдаачаар сонгогдож, нас барах хүртлээ 1957-1964 онд Венийн Улсын Дуурийн театрын уран сайхны удирдагчаар тус тус ажиллажээ. == Хувийн амьдрал == [[Файл:860_chtitefamillekarajan.jpg|thumb|Караяны гэр бүл Австрид, 1968]] 1935 оны Шинэ жилийн баярт зориулан Иохан Штраусын "Сарьсан багваахай" операттаг тайзнаа тавих үеэр дуурийн дуучин Элмитэй анх танилцаж улмаар 1938 онд гэрлэсэн. Тэд гэрлэлтээ 1942 онд буюу 5 жилийн цуцлуулжээ. 1942 онд Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр 2 дахь эхнэр болох еврей гаралтай Анна Мариатай хуримаа хийсэн ч 1958 онд гэрлэлтээ цуцлуулав. 1958 оны 10 сард Францын загвар өмсөгч Элиетте Муретэй танилцаж хуримаа хийжээ. Херберт, Элиетте нар хоёр охинтой. Херберт фон Караян амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд зүрхний өвчин болон нурууны асуудлаас болж эрүүл мэнд нь доройтож 1989 оны 4 сарын 24-нд ерөнхий удирдаачийн ажлаа хүлээлгэн өгч үүнээс 3 сарын дараа Аниф хот дахь гэртээ 81 настайдаа нас баржээ. Түүнийг нас барсны дараа эхнэр Элиетте нь уран бүтээлийн өвийг нь үргэлжлүүлэх зорилгоор Вена, Зальцбург хотуудад "Херберт фон Караян Институт"-ийг байгуулжээ. Херберт фон Караян католик шашны уламжлалаар өсөж хүмүүжсэн боловч дунд насандаа Зэн Буддизмын Германд дэлгэрсэн гуйвсан урсгалыг нэгэн үе ихэд сонирхон судалж байжээ. Гэвч 1985 онд [[Ватикан]] улсад [[II Иохан Паул|Ромын Пап II Иохан Паулын]] удирдсан Гэгээн Петр, Паулын баярын их мөргөлийн үйл ажиллагаанд зориулж [[Вольфганг Амадей Моцарт|Моцартын]] хөгжмийг удирдан тоглуулсан бөгөөд гэр бүлийн хамт мөргөлд оролцож, шашны итгэлээ бататгаж, улмаар католик сүсэгтний ёсоор оршуулах зөвшөөрөл хүссэн байна. == Уран бүтээлийн залгамж == Караяны удирдсан тоглолтууд ихэвчлэн соёлын гол арга хэмжээнд тооцогддог байв. 1982 онд АНУ-д хийсэн аялан тоглолтод Зубин Мета, Сэйжи Озава, Франк Синатра зэрэг хөгжмийн алдартнууд хамтран тоглож байсан. Караяны пянз, CD хэлбэрээр бичүүлсэн хөгжмийн бүтээлийн тоо 800 гаруй байдаг бөгөөд үүгээрээ орчин цагийн удирдаачдаас хол давсан байна. "Дойче Граммофон" дуу бичлэгийн студитэй хамтран гаргасан цомгууд нь олон зуун сая хувь борлогдсон байдаг. Удирдаачаар ажиллахаас гадна багшилж байсан бөгөөд хамгийн алдартай шавь нарын нэг бол Озава Сэйжи юм. == Шагнал == Херберт фон Караян 1960 онд Бүгд Найрамдах Итали Улсын Гавьяаны одонг хүртсэн. 1961 онд Австрийн Шинжлэх ухаан, урлагийн медалиар шагнагдсан. Холбооны Бүгд Найрамдах Герман улсын Гавьяаны их загалмай одонг мөн түүнд олгожээ. 1977 онд Эрнст фон Сименсийн нэрэмжит хөгжмийн шагналыг хүртсэн. 1978 оны 6 сард Их Британийн Оксфордын их сургуулиас түүнд "Хүндэт доктор" цол хүртээсэн. [[ЮНЕСКО]]-гийн Олон улсын хөгжмийн шагнал, "Пикассо медаль"-иар шагнагдсан. Түүний удирдан тоглуулсан бүтэээлүүд [[Грэммийн шагнал|Грэммийн шагналд]] 40 гаруй удаа нэр дэвшиж, 3 удаа энэхүү нэр хүндтэй шагналыг хүртэж байсан. Херберт фон Караян нь Зальцбург, Берлин, Вена хотуудын хүндэт иргэнээр өргөмжлөгджээ. == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Караян, Херберт фон}} [[Ангилал:Херберт фон Караян| ]] [[Ангилал:Австрийн удирдаач]] [[Ангилал:Берлиний Филармонийн Найрал Хөгжмийн гишүүн]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Холбооны Германы Их Гавьяаны Загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Австрийн шинжлэх ухаан ба урлагийн хүндэт тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Зальцбург Муж Улсын Хүндэт Тэмдэг шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их офицер)]] [[Ангилал:Зальцбург Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Васэда их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Зальцбургийн хүн]] [[Ангилал:Австричууд]] [[Ангилал:1908 онд төрсөн]] [[Ангилал:1989 онд өнгөрсөн]] sjgr6liw4y3cmkws1qqc2qx0m3aak6a 14 113422 865305 661905 2026-08-06T14:54:03Z Enkhsaihan2005 64429 865305 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Education in Szczecin}} [[Ангилал:Шчецин|боловсрол]] [[Ангилал:Боловсрол суурингаар]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн боловсрол|!]] [[Ангилал:Судалгаа суурингаар]] rl9lz2gy3c3mbl5myox9u9ln6rxxwvp 14 113423 865304 661906 2026-08-06T14:53:57Z Enkhsaihan2005 64429 865304 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Померан муж|боловсрол]] [[Ангилал:Польшийн боловсрол мужаар]] q439dpq312a6d0lujy6s49oov80nn54 865306 865304 2026-08-06T14:54:10Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн боловсрол]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн боловсрол]] without leaving a redirect 865304 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Баруун Померан муж|боловсрол]] [[Ангилал:Польшийн боловсрол мужаар]] q439dpq312a6d0lujy6s49oov80nn54 0 114658 865207 797993 2026-08-06T14:14:56Z Enkhsaihan2005 64429 865207 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yuryi Lubimov.jpeg|thumb|Юрий Любимов. 2013 он ]] '''Юрий Петрович Любимов''' (1917 оны 9 дүгээр сарын 30-нд [[Ярославль]] хотод төрж, 2014 оны 10 дугаар сарын 5-нд [[Москва]] хотноо нас барсан) - Зөвлөлт, Оросын театрын найруулагч, жүжигчин, багш, ОХУ-ын Ардын жүжигчин (1992). Сталины нэрэмжит II зэргийн шагналтан (1952), ОХУ-ын Төрийн шагнал (1997). Москвагийн Таганка дахь Театрын уран сайхны удирдагч(1964—1984; 1989—2011) болон захирал (1990—2011). Оросын театрын шинэчлэгчдийн нэг. Эцэг- Пётр Захарович Любимов, худалдааны сургууль төгсөөд худалдаачин байсан, Москва хотын Охотный рядад дэлгүүртэй байж 72 насалсан. Эх нь бага ангийн багш байжээ. Ах нь Давид. 1922 онд Любимовынхон гэр бүлээрээ Москвад ирж амьдарсан. Юра Любимов хүүг бага байхад эцэг эх нь хоригдож байжээ. 1934 онд тэрбээр Москвагийн урлагийн хоёрдугаар театрын (МХАТ-2) дэргэдэх жүжигчдийн студид орж, 1935 онд тус театрын тайзан дээр «Мольба о жизни» (Амьдрах мөргөл) жүжигт анх тоглосон байна. 1936 онд тус театр хаагдаж, Любимов [[Вахтанговын нэрэмжит театр]]<nowiki/>ын дэргэдэх Щукины нэрэмжит театрын сургуульд элсэж 1939 онд төгссөн байна. [[Зөвлөлт-Финляндын дайн|Зөвлөлт-Финландын дайн]]<nowiki/>д оролцсон Любимов 1941-1945 онуудад Дотоод хэргийн Комиссариатын дэргэдэх Дуу бүжгийн ансамблийн гишүүн бөгөөд хөтлөгч, жүжигчин байж, фронтын дайчдын өмнө тоглолт хийдэг байжээ. Дайны дараа 1946 онд тэрээр Вахтанговын нэрэмжит театрын бүрэлдэхүүнд орж 1959 онд А.Галичийн "Хүнд их юм хэрэггүй" («Много ли человеку надо») жүжгийг анх найруулжээ. 1953 оноос Щукины нэрэмжит театрын сургуульд багшилж байжээ. 1954 онд түүнд ЗХУ-ын гавьяат жүжигчин цол олгосон ажээ. Таганка дахь театрт [[Владимир Высоцкий]]<nowiki/>той ойр дотно ажиллаж хуурай эцэг шиг байжээ. 1984 оны 3 дугаар сард ямар ч шалтгаан хэлэлгүй Таганка дахь театраас Юрий Петровичийг албан тушаалаас нь халж, мөн оны 7 дугаар сарын 11-ний өдрийн ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлийн шийдвэрээр Зөвлөлтийн иргэншлээс хасжээ. Иргэншлээ алдсаны дараа түүнд Израил Улс иргэншил олгож, тэрбээр АНУ, Англи, Скандинавын орнууд, Франц, Итали, Германд ажиллаж драмын болон дуулалт жүжиг тавьж байжээ. 1988 оны 5 дугаар сард Любимов Москвад эргэн ирж Зөвлөлтийн иргэншлээ сэргээлгэсэн байна. Таганка дахь театрын анонс зарлал дээр уран сайхны удирдагч Любимовын нэр дахин гарч эхэлжээ. Түүнд 1992 онд ОХУ-ын Ардын жүжигчин цол олгосон байна. Юрий Петрович Любимов 2014 оны 10 дугаар сарын 5-нд 11:40 цагт нойрон дундаа 97 насандаа нас баржээ. 2014 оны 10 дугаар сарын 8-нд Е.Вахтанговын нэрэмжит театрт алдарт найруулагчтай салах ёслол гүйцэтгсэн байна. Юрий Любимовыг Москва хотын Донскойн сүмийн оршуулгын газар нутаглуулжээ. == Шагнал == * [[ЗХУ-ын Төрийн шагнал|Зөвлөлт Холбоот Улсын Төрийн шагнал]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Yuri Lyubimov|Юрий Любимов}} * [https://web.archive.org/web/20210825113437/http://www.lubimov85.ru/ Юрий Петрович Любимов] {{DEFAULTSORT:Любимов, Юрий Петрович}} [[Ангилал:Оросын найруулагч]] [[Ангилал:Оросын кино жүжигчин]] [[Ангилал:Оросын театрын найруулагч]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны их мөнгөн хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (офицер)]] [[Ангилал:Төрийн шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (ЗХУ)]] [[Ангилал:Италийн Эв Санааны Нэгдлийн Од одон шагналтан]] [[Ангилал:Ленинградын Хамгаалалтын Төлөө медаль шагналтан]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (ОХУ)]] [[Ангилал:Оросын аугаа эх орны гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Финландын Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1917 онд төрсөн]] [[Ангилал:2014 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Ярославлийн хүн]] r02bplnnv6zg7dkvno393j89cuimn78 0 115013 865161 853739 2026-08-06T13:15:13Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865161 wikitext text/x-wiki {{Short description|Германы уралдаанч (1999 онд төрсөн)}} {{Инфобокс хүн | name = Мик Шумахер | native_name = Mick Schumacher | image = Mick Schumacher 2024 WEC Fuji.jpg | caption = Шумахер 2024 онд | birth_date = {{Birth date and age|1999|3|22}} | birth_place = [[Женольер]], Во, Швейцар | father = [[Михаэль Шумахер]] | mother = [[Коринна Шумахер]] | relatives = {{plainlist| * [[Жина-Мариа Бетке]] (эгч) * [[Ральф Шумахер]] (нагац ах) * [[Кора Шумахер]] (нагац эгч) * [[Давид Шумахер (уралдаанч)|Давид Шумахер]] (үеэл) }} | signature = Tanda Tangan Mick Schumacher.png | signature_alt = Мик Шумахерын гарын үсэг | module = {{Инфобокс Ф1 уралдаанч|embed=yes | nationality = {{flag|Герман}} | teams = [[Хаас Ф1|Хаас]] | car_number = 47 | years = {{F1|2021}}–{{F1|2022}} | races = 44 (43 гараа) | championships = 0 | wins = 0 | podiums = 0 | points = 12 | poles = 0 | fastest_laps = 0 | first_race = [[2021 оны Бахрейны гран-при]] | last_race = [[2022 оны Абу-Дабийн гран-при]] }} }} '''Мик Шумахер''' ({{lang-de|Mick Schumacher}}, [[1999 он]]ы [[3 сарын 22|гуравдугаар сарын 22-нд]] [[Швейцар]]ын [[Вюфлан-ле-Шато]]д төрсөн<ref name="born1">[http://www.verstappen.nl/?locatie=bericht&id=1014 ''Mick Schumacher is born''] Verstappen Info Page, 25. März 1999, abgerufen am 26. März 2015.</ref><ref name="born2">[http://www.adac-motorsport.de/adac-formel-4/uk/fahrerportrait-2015/mick-schumacher-3427 ''Schumacher, Mick Germany - ADAC Formel 4 Driver 2015'']. ADAC Formel 4, abgerufen am 24. April 2015.</ref>) нь [[Герман|Германы]] [[Авто спорт|авто уралдааны жолооч]] юм. Тэрбээр [[2018 оны Европын Формула-3 АШТ|2018 оны]] [[Европын Формула-3 АШТ|Европын Формула-3 Аварга Шалгаруулах Тэмцээн]] ба [[2020 оны Формула-2|2020 оны]] [[ФИА Формула-2 АШТ|ФИА Формула-2 Аварга Шалгаруулах Тэмцээнүүдэд]] түрүүлжээ. == Хувийн амьдрал == [[Зураг:Mick Schumacher - Benetton B194.jpg|thumb|right|Мик Шумахер өөрийн эцэг [[Михаэль Шумахер]]ын [[Бенеттон B194]]-т (2017 он)<ref>{{Webarchiv|url=https://www.motorsport-total.com/formel-1/news/onboard-video-mick-schumacher-im-benetton-seines-vaters-17090907 |wayback=20210608104925 |text=''Onboard-Video: Mick Schumacher im Benetton seines Vaters'' |archiv-bot=2026-08-06 13:15:13 InternetArchiveBot }}, Motorsport-Total.com, 2017-09-09</ref>]] Мик Шумахер нь германы формула нэгийн нисгэгч асан [[Михаэль Шумахер]] ба [[Рэйнинг]]-Вестерн морь унаач [[Коринна Шумахер]] нарын хүү юм. Түүний авга ах [[Ральф Шумахер]] нь мөн л авто уралдааны жолооч бол авга ахынх нь хүү [[Давид Шумахер|Давид]] [[Формула-3|Формула 3-т]] уралдаж байна. Мөн түүнчлэн Мик Шумахер нь аавынхаа адил сэтгүүлч Сабине Кээмийг менежерээрээ ажиллуулдаг.<ref name="focus">[http://www.focus.de/sport/mehrsport/mick-schumacher-in-der-formel-4-mick-ticker_id_4638258.html ''Mick Schumacher in der Formel 4.''] "Einfach unglaublich!" - Mick Schumacher rast im dritten Lauf zum Sieg. Focus.de, 26. April 2015, abgerufen am 27. April 2015.</ref> == Тамирчны гараа == === Карт спорт === Мик Шумахер [[моторт спорт]]ын гараагаа 2008 онд [[карт спорт]]оор эхлэв. Олны анхаарлыг өөр дээрээ татахгүйн тулд анхандаа '''Мик Беч''' гэх [[нууц нэр]]тэй байв. Беч гэх нэр түүний ээжийнх төрсөн нэр нь аж.<ref name="Spiegel">[http://www.spiegel.de/sport/formel1/schumacher-sohn-mick-wird-zweiter-bei-kart-wm-a-993352.html ''Schumacher-Sohn Mick: Großer Name, große Erwartungen'']. Spiegel Online, 23. September 2014, abgerufen am 2. März 2015.</ref> Германы автомашины клубийн зохион байгуулдаг ''«АДАК Карт Мастерс»'' тэмцээнд тэр 2011 онд 9-р байр, 2012 онд 7-р байрт шалгарав. 2013 оны ''«Германы Картын Аварга Шалгаруулах Тэмцээн»-''д оролцон 3-р байрыг эзлэв. 2014 онд '''Мик Йуниор'''<ref name="Spiegel" /> гэх нэрээр тэр улсын болон олон улсын өсвөрийн аварга шалгаруулах тэмцээнүүдэд оролцсон байна. 2014 оны Германы Картын АШТ болон Европын Картын АШТ-д тус тус 2-р байранд оржээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.kart-dm.de/fileadmin/content/files/ergebnisse/2014_Meisterschaft_DJKM.pdf |wayback=20160304074018 |text=Deutsche Junior-Kart-Meisterschaft 2014 |archiv-bot=2023-09-26 13:57:08 InternetArchiveBot }}, abgerufen am 2. April 2019</ref><ref>[http://www.cikfia.com/fileadmin/content/Export/2014/Championships/kf_junior_championship.pdf ''Result FIA CIK Karting European Championship 2014''.] (PDF) FIA-CIK-Homepage, abgerufen am 2. März 2015.</ref><ref>[http://www.cikfia.com/fileadmin/content/Export/2014/Essay/kf-junior_results107.pdf ''Result FIA CIK Karting World Championship 2014''.] (PDF) FIA-CIK-Homepage, abgerufen am 2. März 2015.</ref> Мик карт спортод хүчээ сорьж байхдаа Шумахер овгоо хэрэглээгүй хэдий ч түүний гаргасан амжилтыг олон улсын хэвлэлүүд нийтэлж эхэлсэн байдаг.<ref>[http://www.gazzetta.it/Auto/22-09-2014/f1-schumacher-mick-schumi-jr-vice-iridato-kart-90525179774.shtml ''Schumi jr vice iridato nei kart: "Ma io voglio il Mondiale"''.]gazetta.it, 22. September 2014, abgerufen am 2. März 2015.</ref><ref>[http://www.lequipe.fr/Sport-auto/Actualites/Mick-schumacher-vice-champion-du-monde/501134 ''Mick Schumacher vice-champion du monde''.] lequipe.fr, 22. September 2014, abgerufen am 2. März 2015.</ref> == Статистик == === Мэргэжлийн тамирчны замнал === {| |- style="vertical-align:top" | style="width:33%" | * 2008–2014 он: [[Карт спорт]] * 2015 он: Германы Формула 4 АШТ (10-р байр) * 2016 он: MRF Challenge Formel 2000 (10-р байр) * 2016 он: Германы Формула 4 АШТ (2-р байр) | style="width:33%" | * 2016 он: Италийн Формула 4 АШТ (2-р байр) * 2017: MRF Challenge Formel 2000 (3-р байр) * [[2017 оны Европын Формула-3 АШТ|2017 он]]: [[Европын Формула-3 АШТ|Европын Формула 3]] (12-р байр) * [[2018 оны Европын Формула-3 АШТ|2018 он]]: Европын Формула 3 (аварга) | style="width:33%" | * [[2019 оны ФИА Формула-2 АШТ|2019 он]]: [[ФИА Формула-2 АШТ|Формула 2]] (12-р байр) * [[2020 оны ФИА Формула-2 АШТ|2020 он]]: Формула 2 (аварга) |} === Формула1-ийн ДАШТ-ний статистик=== Дараах статистикийн хүснэгтэд нисгэгчийн [[Формула-1|Формула-1-ийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд]] оролцсон бүх үр дүнг жагсаав. ====Нийт амжилтын тойм==== <small>Мэдээ: 2021 оны зургаадугаар сарын 6, Азербайжаны их шан уралдааны дараа</small> {| class="wikitable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" style="font-size:85%" ! style="width:4.5em"| Улирал ! Баг ! Шасси ! Хөдөлгүүр ! style="width:4.5em;"| Уралдаан ! style="width:4.5em;"| Түрүүлсэн ! style="width:4.5em;"| Хоёрт ! style="width:4.5em;"| Гуравт ! style="width:4.5em;"| Поле байрлал ! style="width:4.5em;" | х.хурдан<br />тойролт ! style="width:4.5em;"| Оноо ! style="width:4.5em;"| ДА-жагсаалтад |- style="text-align:center;" | '''[[2021 оны Формула-1|2021]]''' | [[Хаас Ф1|Уралкали Хаас Ф1 баг]] | [[Хаас VF-21]] | [[Скудериа Феррари|Феррари 1.6 V6 Турбо]] | 8 | − | − | − | − | − | 0 | ''18'' |- ! colspan="4" | Нийт ! 8 ! − ! − ! − ! − ! − ! 0 ! |} ==== Ганцаарчилсан дүн ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:85%;" ! Улирал ! style="width:2.5em"| 1 ! style="width:2.5em"| 2 ! style="width:2.5em"| 3 ! style="width:2.5em"| 4 ! style="width:2.5em"| 5 ! style="width:2.5em"| 6 ! style="width:2.5em"| 7 ! style="width:2.5em"| 8 ! style="width:2.5em"| 9 ! style="width:2.5em"| 10 ! style="width:2.5em"| 11 ! style="width:2.5em"| 12 ! style="width:2.5em"| 13 ! style="width:2.5em"| 14 ! style="width:2.5em"| 15 ! style="width:2.5em"| 16 ! style="width:2.5em"| 17 ! style="width:2.5em"| 18 ! style="width:2.5em"| 19 ! style="width:2.5em"| 20 ! style="width:2.5em"| 21 ! style="width:2.5em"| 22 ! style="width:2.5em"| 23 ! style="width:2.5em"| 24 |- |- ! rowspan="2" | [[2021 оны Формула-1|2021]] {{2021 оны Формула-1}} |- | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | style="background:#CFCFFF;" | 17 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 18 | style="background:#CFCFFF;" | 13 | style="background:#CFCFFF;" | 19 | style="background:#CFCFFF;" | 16 | | | | | | | | | | | | | | | | |} {{Уралдааны дүнгийн тайлал}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mick Schumacher|Мик Шумахер}} * [http://www.mickschumacher.ms/ Мик Шумахерын албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == <references/> {{Идэвхтэй Формула-1-багуудын хөтлөх хуудас}} {{DEFAULTSORT:Шумахер, Мик}} [[Ангилал:Германы авто уралдаанч]] [[Ангилал:Германы Формула 1 уралдааны нисгэгч]] [[Ангилал:Алдартай хүний гэр бүлийн гишүүн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:1999 онд төрсөн]] grr1nmixhe3djdog8g57xgvjlx1dmi5 14 115358 865176 668088 2026-08-06T13:45:17Z Enkhsaihan2005 64429 865176 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat wołomiński|Воломин тойрог}} [[Ангилал:Мазови мужийн тойрог|Воломин]] [[fr:Catégorie:Powiat de Chrzanów]] oylmplwdsdhs7u7epjhu4s9800c8ev5 865178 865176 2026-08-06T13:46:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Воломински тойрог]] to [[Ангилал:Воломин тойрог]] without leaving a redirect 865176 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat wołomiński|Воломин тойрог}} [[Ангилал:Мазови мужийн тойрог|Воломин]] [[fr:Catégorie:Powiat de Chrzanów]] oylmplwdsdhs7u7epjhu4s9800c8ev5 14 115490 865171 668431 2026-08-06T13:39:38Z Enkhsaihan2005 64429 865171 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Lublin|Люблин}} {{Cat main|Люблин}} [[Ангилал:Люблин мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Люблин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] qzkiudni357oqug045bn1sai09q4phr 14 115506 865156 668460 2026-08-06T12:44:49Z Enkhsaihan2005 64429 865156 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Bydgoszcz|Быдгощ}} {{catmore}} [[Ангилал:Куяви-Померан мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Быдгощ]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] 4d4zpiz1dh5p1fgfztpsnzmnmklk88q 14 115510 865267 668464 2026-08-06T14:32:19Z Enkhsaihan2005 64429 865267 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Доод Карпат муж|хүн]] [[Ангилал:Польшийн хүн мужаар]] k9a6hkbgf7v02u37rjti5tbkzafubj4 865268 865267 2026-08-06T14:32:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Подкарпат мужийн хүн]] to [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] without leaving a redirect 865267 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Доод Карпат муж|хүн]] [[Ангилал:Польшийн хүн мужаар]] k9a6hkbgf7v02u37rjti5tbkzafubj4 14 115511 865265 668465 2026-08-06T14:32:01Z Enkhsaihan2005 64429 865265 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Польшийн хүн гминагаар]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] [[Ангилал:Санок|хүн]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] 0w9h2ae1qv1lz1fkagskth37o4k73k5 14 115512 865191 668466 2026-08-06T14:00:54Z Enkhsaihan2005 64429 865191 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Sanok|Санок}} {{Cat main|Санок, Польш}} [[Ангилал:Санок тойрог]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн суурин]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] pbzkx5gs2gnpq7ffti2wwqh7h6mg90x 14 115513 865190 668467 2026-08-06T14:00:07Z Enkhsaihan2005 64429 865190 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat sanocki|Санок тойрог}} [[Ангилал:Доод Карпат мужийн тойрог|Санок]] jdf5h80gh4t8e5yy4rl8i9sgji7qoo4 865192 865190 2026-08-06T14:01:03Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Санокки тойрог]] to [[Ангилал:Санок тойрог]] without leaving a redirect 865190 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiat sanocki|Санок тойрог}} [[Ангилал:Доод Карпат мужийн тойрог|Санок]] jdf5h80gh4t8e5yy4rl8i9sgji7qoo4 14 115516 865264 668470 2026-08-06T14:31:56Z Enkhsaihan2005 64429 865264 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Польшийн хүн гминагаар]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] [[Ангилал:Жешув|хүн]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] g03bv3mjm80pu1vnaxl6r39yrz96u6d 14 115518 865266 668472 2026-08-06T14:32:09Z Enkhsaihan2005 64429 865266 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Przemyśl|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Польшийн хүн гминагаар]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] [[Ангилал:Пшемысль|хүн]] [[Ангилал:Хүн суурингаар]] pwuy43mtio6cdgn5roegwj6p5geuwus 14 115519 865195 668473 2026-08-06T14:04:16Z Enkhsaihan2005 64429 865195 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Przemyśl|Пшемысль}} {{Cat main|Пшемысль}} [[Ангилал:Доод Карпат мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог|Пшемысль]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] c5d6lh361331ker33n4i9nzc7nzy50u 14 115521 865280 668475 2026-08-06T14:39:54Z Enkhsaihan2005 64429 865280 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Łomża|{{PAGENAME}}}} [[Ангилал:Ломжа|хүн]] [[Ангилал:Подласки мужийн хүн]] qofqqbp4f39qbrjs3ophopush3uf6zn 14 115522 865279 668476 2026-08-06T14:39:30Z Enkhsaihan2005 64429 865279 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Łomża|Ломжа}} {{Cat main|Ломжа}} {{DEFAULTSORT:Ломжа}} [[Ангилал:Подласки мужийн суурин]] [[Ангилал:Польшийн хотын тойрог]] [[Ангилал:Польш суурингаар]] j7q39swamtesxo13ifa6849dxio3phj 0 116483 865198 849503 2026-08-06T14:05:48Z Enkhsaihan2005 64429 865198 wikitext text/x-wiki '''Ю́зеф /Иузеф/ Кле́менс Пилсу́дски''' (польш. Józef Klemens Piłsudski, 1867 оны 12 дугаар сарын 5-нд өнөөгийн [[Литва|Литв]] Улсад төрсөн- 1935 оны 5 дугаар сарын 12-нд [[Варшав]]<nowiki/>т нас барсан) -польшийн цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Сэргэн боссон польшийн анхны тэргүүн, польшийн Армийг үндэслэгч, Польш Улсын Маршал. Ю.Пилсудски улс төрийн үйл ажиллагаагаа социалист үзэл бодлоос эхлүүлж Польшийн Социалист намын удирдагчдын нэг болсон. Тэрээр [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр Польшийн легионуудыг байгуулсан байна. Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлснээс хойш Ю.Пилсудски Польшийн улс төрд чухал нөлөө үзүүлж, Европын улс төрийн тавцанд хамгийн чухал хүмүүсийн нэг болжээ. [[Файл:Jozef Pilsudski1.jpg|thumb|Юзеф Пилсудски]] 1918 онд тэрээр 123 жилийн турш Орос, Герман, Австро-Унгарын эзэнт гүрнүүдэд хуваагдсан хоёр дахь Польш-литвын /хоёрдахь Жечь Посолита/ хамтын нөхөрлөлийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэж, Польш улсын тэргүүн болжээ. 1922 он хүртэл Пилсудски төрийн тэргүүн хэвээр байв. Энэ үед 6 дайн болж түүний нэг Варшавын ойролцоох Зөвлөлт-Польшийн хоорондох дайнд Улаан Арми ялагдаж улмаар энхийн гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. 1923 онд Польшийн засгийн газарт Пилсудски-г эсэргүүцэгчид давамгайлж байх үед тэрээр хэдэн жилийн турш идэвхтэй улс төрөөс татгалзсан боловч 1926 оны 5 дугаар сарын төрийн эргэлтийн дараа нас барах хүртлээ тэрээр төрийн тэргүүн байсан. Залуу байхад нь түүнийг Виктор (Польш: -Wiktor), Миечзлав (Польш:- Mieczysław), Зюк (Польш:- Ziuk -гэх мэт нууц нэрээр нэрлэдэг байсан. Легионуудад алба хааж байсан хүмүүс дунд Комендант (Польш:-Komendant ), Өвөө (Польш: Dziadek) зэрэг хочтой байжээ. ), Маршал (Польш: Marszałek). 1917 онд Пилсудски-г улс төрчийн хувьд польшийн иргэд шүтэж эхэлсэн бөгөөд түүнийг нас барсны дараа улам их шүтэн дээдлэх болсон. 1945-1989 онуудад буюу коммунизмын үед Пилсудски-н тухай сэдвийг бүрэн хориглосон байв. Гэсэн хэдий ч 1988 онд Пилсудскийн “Тусгаар тогтнолын 70 жил. Юзеф Клеменс Пилсудски" бичвэртэй түүний хөрөгтэй мөнгөн зоос гарч байжээ. Өнөөдөр түүний хаанчлалын үеийн зарим талыг маргаантай гэж үзэж байгаа ч Пилсудски-н дурсгалыг Польшид гүнээ хүндэтгэдэг байна. == Намтраас == Эцэг нь Юзеф Винченты Пилсудски ( Józef Wincenty 1833–1902), 1863 оны бослогын үеэр Ардын засагт комиссар байсан, эх нь Биллевичүвын Мария (Maria Billewiczów 1842–1884) нэрт шляхтын гаралтай байсан. 1887 оны 3 дугаар сарын 22 -нд түүнийг Оросын эзэн хаан [[III Александр]]<nowiki/>ыг хөнөөх хуйвалдаанд оролцсон хэргээр баривчилжээ. 5 дугаар сарын сүүлээр 60 ялтантай намын нэг хэсэг болох Юзеф Пилсудски-г дагалдан явуулав. Шилжилт хэдэн сар үргэлжилсэн бөгөөд 1887 оны 10 дугаар сарын эхээр Пилсудски Эрхүү хотод ирэв. Пилсудски-н цөллөгийн газар бол Эрхүүгээс умард зүгт 650 км -т орших Киренск байв. Гол мөрөн хөлдөх хүртэл Пилсудски Эрхүүгийн дамжин өнгөрүүлэх шоронд байсан. Пилсудски Эрхүүгийн шоронд байхдаа суурин газар руу шилжихийг хүлээж байх үед тэнд бослого гарсан байна. Пилсудски-н нэг камерын Цейтлин гэгч цагдаагийн даргатай мэндчилээгүйгээс бүх зүйл эхэлсэн юм. 1887 оны 12 дугаар сарын 8 -нд болсон бослогод оролцсоныхоо төлөө Ю.Пилсудски нэмэлт зургаан сар шоронд хоригдож, эхэндээ түүнд гурван сарын хорих ял оноосон боловч дараа нь прокурорын эсэргүүцлээр уг хугацааг шинэчлэн тогтоожээ. 1887 оны 12 дугаар сарын сүүлээр Пилсудски тэнд "1863 оны" бослогод оролцож, цөллөгт байсан польшуудтай уулзаж байжээ. 1890 оны 8 дугаар сарын эхээр түүнийг '''Эрхүү мужийн Тунка''' хэмээх жижиг тосгонд цаашид цөллөгөө үргэлжлүүлэхээр нутаг заажээ. 1892 оны 5 дугаар сарын 24-нд түүний цөллөгийн хугацаа дуусч тэрээр [[Эрхүү]]<nowiki/>гээс явж сарын дараа буюу 6 дугаар сарын 30-нд [[Вильнюс|Вильно]] хотод ирж улмаар дахин бий болсон Польшийн Социалист намд элссэн байна. 1894 оны 12 дугаар сард Пилсудски анх удаа [[Швейцар]]<nowiki/>т очиж, Олон улсын Социалитстуудын анхны их хуралд Польшийн социалист намыг төлөөлж оролцов. Англид Пилсудски дараа нь (1926-1939) Польшийн ерөнхийлөгч болсон Игнаси Москицкитай уулзаж байжээ. 1896 оны 5 дугаар сараас хойш тэрээр [[Лондон]]<nowiki/>д үлдэж, Ажилчдын Төв Хорооны төлөөлөгчөөр 2 -р Интернационалийн 4 -р их хуралд (7 -р сарын 27 - 8 -р сарын 1) Виктор Костсес нэрээр оролцов. Орос руу буцаж ирэхдээ тэрээр намын хэвлэлийн ажилд анхаарлаа төвлөрүүлсэн тул өнөөгийн Вилно хотын захад байрладаг хэвлэх үйлдвэр 1895 оны 6 -р сард "Роботник" сонин дахин хэвлэгдэж эхлэв. 1918 оны 11 дүгээр сарын 11 -нд Пилсудски Варшавт ялалт байгуулсны дараа Реженси Зөвлөл түүнийг түр төрийн тэргүүнээр томилов. Варшавт буцаж ирснээс нэг хоногийн дараа Пилсудски дайчин нөхөдтэйгээ уулзаж, социалист маягаар "нөхөр" гэж ханддаг байсан бөгөөд хувьсгалт үзлийг нь дэмжихийг хүссэн боловч тэрээр татгалзаж, "Нөхдүүд ээ, би Социализмын улаан трамвайг "Тусгаар тогтнол" зогсоол хүртэл жолоодож байсан ч би энэ зогсоол дээр буусан. Хэрэв та амжилтанд хүрвэл эцсийн зогсоол руу явж болно, гэхдээ одоо "Та" гэж нэг нэгэндээ хандаж байя гэжээ. Хил хязгаар тодорхойгүй байсан Польш улс байгуулагдсан тул Пилсудски Польшийг татсан олон тооны цэргийн зөрчилдөөнтэй тулгарсан юм. Эхний ийм зөрчилдөөн нь өөрийгөө Баруун Украйн Бүгд Найрамдах Улс хэмээн зарласантай зөрчилдөөн байв. 1. Польш -украины дайн. /1918-1919/ 2. Зөвлөлт-польшийн дайн /1919-1920/ 3. Варшавын тулаан 1922 оны 12 дугаар сарын 14 -нд Пилсудски 1922 оны 12 дугаар сарын 9 -нд сонгогдсон Польшийн анхны Ерөнхийлөгч [[Габриэль Нарутович]]<nowiki/>т эрх мэдлээ шилжүүлэв. Долоо хоногийн дараа, 1922 оны 12 дугаар сарын 16-нд Г.Нарутовичийг зураач Элигиуш Невядомски алжээ, Пилсудскийг алах зорилготой байсан боловч үндэсний ардчилсан суртал ухуулгын нөлөөгөөр зорилгоо өөрчилсөн гэдэг. 1926 оны 5 дугаар сарын 31 -нд Пилсудски Польшийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон боловч өөрөө огцорчээ. Хоёр дахь санал хураалтаар Пилсудскийн зөвлөмжийн дагуу Игнаси Москицки ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Шинэ засгийн газар байгуулагдсанаар Пилсудскийн хийсэн төрийн эргэлтийг хуульчилсан юм. 1934 оноос эхлэн Пилсудскийн биеийн байдал муудаж, байнга ханиад хүрч, халуурч, эрүүл мэнд нь муудаж эхлэв. Пилсудски өөрөө өвчтэй гэдгээ харуулахгүй байхыг хичээдэг байв. 1934 оны сүүл - 1935 оны эхээр өвчний хурцадмал байдал үүссэн тул 1934 оны 11 дүгээр сарын 11 -нд Тусгаар тогтнолын өдрийг тохиолдуулан цэргийн жагсаалд оролцож байхдаа тэрээр ухаан алдах дөхсөн байна. 1935 оны 5 дугаар сарын 12-нд Ю.Пилсудски элэгний хавдраар 20.45 минутанд Варшав хотод нас барсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Пилсудски, Юзеф}} [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1935 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Польшийн ноёрхогч]] [[Ангилал:Польшийн маршал]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:20-р зууны зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гавьяаны алтан загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Зоригт Михай Цэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Белостокийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Гдынягийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Краковын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Львовын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Пшемыслийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Санокийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Торунийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Варшавын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Лодзийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн‎]] [[Ангилал:Польшийн язгууртан‎]] [[Ангилал:Польшийн батлан хамгаалахын сайд]] 41hre98m7shmiy0tn5sgdyxykrp0665 865200 865198 2026-08-06T14:06:50Z Enkhsaihan2005 64429 865200 wikitext text/x-wiki '''Ю́зеф /Иузеф/ Кле́менс Пилсу́дски''' (польш. Józef Klemens Piłsudski, 1867 оны 12 дугаар сарын 5-нд өнөөгийн [[Литва|Литв]] Улсад төрсөн- 1935 оны 5 дугаар сарын 12-нд [[Варшав]]<nowiki/>т нас барсан) -польшийн цэргийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. Сэргэн боссон польшийн анхны тэргүүн, польшийн Армийг үндэслэгч, Польш Улсын Маршал. Ю.Пилсудски улс төрийн үйл ажиллагаагаа социалист үзэл бодлоос эхлүүлж Польшийн Социалист намын удирдагчдын нэг болсон. Тэрээр [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үеэр Польшийн легионуудыг байгуулсан байна. Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлснээс хойш Ю.Пилсудски Польшийн улс төрд чухал нөлөө үзүүлж, Европын улс төрийн тавцанд хамгийн чухал хүмүүсийн нэг болжээ. [[Файл:Jozef Pilsudski1.jpg|thumb|Юзеф Пилсудски]] 1918 онд тэрээр 123 жилийн турш Орос, Герман, Австро-Унгарын эзэнт гүрнүүдэд хуваагдсан хоёр дахь Польш-литвын /хоёрдахь Жечь Посолита/ хамтын нөхөрлөлийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэж, Польш улсын тэргүүн болжээ. 1922 он хүртэл Пилсудски төрийн тэргүүн хэвээр байв. Энэ үед 6 дайн болж түүний нэг Варшавын ойролцоох Зөвлөлт-Польшийн хоорондох дайнд Улаан Арми ялагдаж улмаар энхийн гэрээнд гарын үсэг зурсан байна. 1923 онд Польшийн засгийн газарт Пилсудски-г эсэргүүцэгчид давамгайлж байх үед тэрээр хэдэн жилийн турш идэвхтэй улс төрөөс татгалзсан боловч 1926 оны 5 дугаар сарын төрийн эргэлтийн дараа нас барах хүртлээ тэрээр төрийн тэргүүн байсан. Залуу байхад нь түүнийг Виктор (Польш: -Wiktor), Миечзлав (Польш:- Mieczysław), Зюк (Польш:- Ziuk -гэх мэт нууц нэрээр нэрлэдэг байсан. Легионуудад алба хааж байсан хүмүүс дунд Комендант (Польш:-Komendant ), Өвөө (Польш: Dziadek) зэрэг хочтой байжээ. ), Маршал (Польш: Marszałek). 1917 онд Пилсудски-г улс төрчийн хувьд польшийн иргэд шүтэж эхэлсэн бөгөөд түүнийг нас барсны дараа улам их шүтэн дээдлэх болсон. 1945-1989 онуудад буюу коммунизмын үед Пилсудски-н тухай сэдвийг бүрэн хориглосон байв. Гэсэн хэдий ч 1988 онд Пилсудскийн “Тусгаар тогтнолын 70 жил. Юзеф Клеменс Пилсудски" бичвэртэй түүний хөрөгтэй мөнгөн зоос гарч байжээ. Өнөөдөр түүний хаанчлалын үеийн зарим талыг маргаантай гэж үзэж байгаа ч Пилсудски-н дурсгалыг Польшид гүнээ хүндэтгэдэг байна. == Намтраас == Эцэг нь Юзеф Винченты Пилсудски ( Józef Wincenty 1833–1902), 1863 оны бослогын үеэр Ардын засагт комиссар байсан, эх нь Биллевичүвын Мария (Maria Billewiczów 1842–1884) нэрт шляхтын гаралтай байсан. 1887 оны 3 дугаар сарын 22 -нд түүнийг Оросын эзэн хаан [[III Александр]]<nowiki/>ыг хөнөөх хуйвалдаанд оролцсон хэргээр баривчилжээ. 5 дугаар сарын сүүлээр 60 ялтантай намын нэг хэсэг болох Юзеф Пилсудски-г дагалдан явуулав. Шилжилт хэдэн сар үргэлжилсэн бөгөөд 1887 оны 10 дугаар сарын эхээр Пилсудски Эрхүү хотод ирэв. Пилсудски-н цөллөгийн газар бол Эрхүүгээс умард зүгт 650 км -т орших Киренск байв. Гол мөрөн хөлдөх хүртэл Пилсудски Эрхүүгийн дамжин өнгөрүүлэх шоронд байсан. Пилсудски Эрхүүгийн шоронд байхдаа суурин газар руу шилжихийг хүлээж байх үед тэнд бослого гарсан байна. Пилсудски-н нэг камерын Цейтлин гэгч цагдаагийн даргатай мэндчилээгүйгээс бүх зүйл эхэлсэн юм. 1887 оны 12 дугаар сарын 8 -нд болсон бослогод оролцсоныхоо төлөө Ю.Пилсудски нэмэлт зургаан сар шоронд хоригдож, эхэндээ түүнд гурван сарын хорих ял оноосон боловч дараа нь прокурорын эсэргүүцлээр уг хугацааг шинэчлэн тогтоожээ. 1887 оны 12 дугаар сарын сүүлээр Пилсудски тэнд "1863 оны" бослогод оролцож, цөллөгт байсан польшуудтай уулзаж байжээ. 1890 оны 8 дугаар сарын эхээр түүнийг '''Эрхүү мужийн Тунка''' хэмээх жижиг тосгонд цаашид цөллөгөө үргэлжлүүлэхээр нутаг заажээ. 1892 оны 5 дугаар сарын 24-нд түүний цөллөгийн хугацаа дуусч тэрээр [[Эрхүү]]<nowiki/>гээс явж сарын дараа буюу 6 дугаар сарын 30-нд [[Вильнюс|Вильно]] хотод ирж улмаар дахин бий болсон Польшийн Социалист намд элссэн байна. 1894 оны 12 дугаар сард Пилсудски анх удаа [[Швейцар]]<nowiki/>т очиж, Олон улсын Социалитстуудын анхны их хуралд Польшийн социалист намыг төлөөлж оролцов. Англид Пилсудски дараа нь (1926-1939) Польшийн ерөнхийлөгч болсон Игнаси Москицкитай уулзаж байжээ. 1896 оны 5 дугаар сараас хойш тэрээр [[Лондон]]<nowiki/>д үлдэж, Ажилчдын Төв Хорооны төлөөлөгчөөр 2 -р Интернационалийн 4 -р их хуралд (7 -р сарын 27 - 8 -р сарын 1) Виктор Костсес нэрээр оролцов. Орос руу буцаж ирэхдээ тэрээр намын хэвлэлийн ажилд анхаарлаа төвлөрүүлсэн тул өнөөгийн Вилно хотын захад байрладаг хэвлэх үйлдвэр 1895 оны 6 -р сард "Роботник" сонин дахин хэвлэгдэж эхлэв. 1918 оны 11 дүгээр сарын 11 -нд Пилсудски Варшавт ялалт байгуулсны дараа Реженси Зөвлөл түүнийг түр төрийн тэргүүнээр томилов. Варшавт буцаж ирснээс нэг хоногийн дараа Пилсудски дайчин нөхөдтэйгээ уулзаж, социалист маягаар "нөхөр" гэж ханддаг байсан бөгөөд хувьсгалт үзлийг нь дэмжихийг хүссэн боловч тэрээр татгалзаж, "Нөхдүүд ээ, би Социализмын улаан трамвайг "Тусгаар тогтнол" зогсоол хүртэл жолоодож байсан ч би энэ зогсоол дээр буусан. Хэрэв та амжилтанд хүрвэл эцсийн зогсоол руу явж болно, гэхдээ одоо "Та" гэж нэг нэгэндээ хандаж байя гэжээ. Хил хязгаар тодорхойгүй байсан Польш улс байгуулагдсан тул Пилсудски Польшийг татсан олон тооны цэргийн зөрчилдөөнтэй тулгарсан юм. Эхний ийм зөрчилдөөн нь өөрийгөө Баруун Украйн Бүгд Найрамдах Улс хэмээн зарласантай зөрчилдөөн байв. 1. Польш -украины дайн. /1918-1919/ 2. Зөвлөлт-польшийн дайн /1919-1920/ 3. Варшавын тулаан 1922 оны 12 дугаар сарын 14 -нд Пилсудски 1922 оны 12 дугаар сарын 9 -нд сонгогдсон Польшийн анхны Ерөнхийлөгч [[Габриэль Нарутович]]<nowiki/>т эрх мэдлээ шилжүүлэв. Долоо хоногийн дараа, 1922 оны 12 дугаар сарын 16-нд Г.Нарутовичийг зураач Элигиуш Невядомски алжээ, Пилсудскийг алах зорилготой байсан боловч үндэсний ардчилсан суртал ухуулгын нөлөөгөөр зорилгоо өөрчилсөн гэдэг. 1926 оны 5 дугаар сарын 31 -нд Пилсудски Польшийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон боловч өөрөө огцорчээ. Хоёр дахь санал хураалтаар Пилсудскийн зөвлөмжийн дагуу Игнаси Москицки ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Шинэ засгийн газар байгуулагдсанаар Пилсудскийн хийсэн төрийн эргэлтийг хуульчилсан юм. 1934 оноос эхлэн Пилсудскийн биеийн байдал муудаж, байнга ханиад хүрч, халуурч, эрүүл мэнд нь муудаж эхлэв. Пилсудски өөрөө өвчтэй гэдгээ харуулахгүй байхыг хичээдэг байв. 1934 оны сүүл - 1935 оны эхээр өвчний хурцадмал байдал үүссэн тул 1934 оны 11 дүгээр сарын 11 -нд Тусгаар тогтнолын өдрийг тохиолдуулан цэргийн жагсаалд оролцож байхдаа тэрээр ухаан алдах дөхсөн байна. 1935 оны 5 дугаар сарын 12-нд Ю.Пилсудски элэгний хавдраар 20.45 минутанд Варшав хотод нас барсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Пилсудски, Юзеф}} [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1935 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Польшийн ноёрхогч]] [[Ангилал:Польшийн маршал]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:20-р зууны зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их загалмай)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гавьяаны алтан загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Зоригт Михай Цэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Загалмай одон шагналтан]] [[Ангилал:Леопольдын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Цамхаг ба Илд одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Зөвлөлт-Польшийн дайны хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны хүн‎]] [[Ангилал:Польшийн язгууртан‎]] [[Ангилал:Польшийн батлан хамгаалахын сайд]] 8fldkxbbd1pqjpxk8whhclfr18ba6od 0 116517 865196 775610 2026-08-06T14:05:08Z Enkhsaihan2005 64429 865196 wikitext text/x-wiki '''Влади́слав Гому́лка''' ({{lang-pl|Władysław Gomułka}}; 1905 оны 2 дугаар сарын 6-нд Австри-Унгарын Галиц нутгийн Кросно хотын ойролцоох Бялобжеги тосгонд төрсөн- 1982 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Польшийн Варшав хотод нас барсан) -польшийн төрийн зүтгэлтэн, 1943-1948 онуудад Польшийн Ажилчны нэгдсэн намын /ПАНН/ Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1956-1970 онуудад ПАНН-ын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга байсан. == Намтар == Польшийн социалист ажилчин Ян Гомулкагийн гэр бүлд төрсөн (1873-1941). Владислав Гомулка бага дунд боловсролтой байсан тул үйлдвэрт механикчаар ажиллаж байжээ. 1926-1929 онд химийн үйлдвэрийн ажилчдын үйлдвэрчний эвлэлийн тэргүүлэгчдийн нэг байсан, 1926 онд Польшийн Коммунист намд элссэн. 1932 онд тэрээр нууц коммунист байгууллагад оролцсон хэргээр 4 жилийн хорих ял сонсчээ. Тэрбээр ялын тэн хагасыг суугаад өвчний улмаас суллагджээ. [[Файл:Władysław Gomułka 1960.jpg|thumb|Владислав Гомулка, 1960 он]] 1934-1935 онд Москва дахь Лениний сургуульд суралцсан. Варшавыг хамгаалах үеэр Гомулка Варшавын байгууллагын бусад коммунистуудтай хамт сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн Варшавын Батлан ​​хамгаалах ажилчдын бригадын эгнээнд нийслэлийг хамгаалж байгаад гарнизон бууж өгснийхөө дараа Львов руу зугтсан бөгөөд дараа нь тэнд Эсэргүүцлийн хөдөлгөөний гишүүн болсон. 1941 онд тэрээр ЗХУ-ын Коммунист(большевик) намын гишүүн болжээ. 1944 оны 12 дугаар сараас хойш -Шадар сайд болон Нутаг буцаж ирсэн иргэдийн хэргийн сайд байжээ. Гомулка-г Польш дахь Зөвлөлтийн дэг журмыг сахин биелүүлэхэд идэвх зүтгэл гаргасных нь төлөө '''"бяцхан Сталин"''' гэж нэрлэдэг байв. Гэвч 1948 оны 9 дүгээр сарын 3-нд "Социализм руу чиглэсэн Польшийн зам" гэсэн санааг хамгаалж байсан Гомулкаг "баруун жигүүрийн үндсэрхэг үзэлтэн" гэж буруутгаж, ПАНН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаас нь буулгав. 1948 оны 12 дугаар сард тэрээр "алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн" боловч Польшийн нэгдсэн ажилчдын нам (ПАНН) байгуулагдсаны дараа түүнийг Улс төрийн товчооны гишүүнээр сонгоогүй юм. 1949 оны 1 дүгээр сард тэрээр Засгийн газрын бүх албан тушаалаас халагдаж, мөн оны 11 дүгээр сард ПАНН -аас хөөгдөв. 1951 оны 7 дугаар сард В.Гомулка баривчлагдаж 1954 он хүртэл шоронд хоригджээ. 1956 оны 8 дугаар сард түүнийг намд эгүүлэн томилж, 1956 оны 10 дугаар сард болсон ПАНН-ын Төв Хорооны 8 -р бүгд хурлаар ПАНН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгогдов. Гомулка нь 1980-аад он хүртэл хөдөө аж ахуйн бодлогыг эргэн харах, католик сүмтэй харилцаагаа хэвийн болгох, ажилчдын өөрөө удирдах ёсыг хөгжүүлэх, намаас баталж, Польш-д хэрэгжүүлэх "Социализм руу чиглэсэн Польшийн зам" -ын үзэл сурталч болжээ. 1970 онд ажилчдын олон нийтийн эсэргүүцлийн үр дүнд В.Гомулка 12 дугаар сарын 18-нд зүрхний шигдээсээр өвчилсөний 2 хоногийн дараа түүнийг эрүүл мэндийн шалтгаанаар ПАНН-ын Төв Хорооны чуулганы нэгдсэн хуралдаанаас огцруулж, тэтгэвэрт гарсан. Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар '''Эдвард Герек''' сонгогдов. == Хувийн амьдрал == Владислав Гомулка 1928 оноос еврей гаралтай коммунист идэвхтэн Лива Шокен /Зофия Гомулкова/-тай хамтран амьдарч байжээ. Гомулкаг баричилахаас өмнөх нь хөсууд 1951 оны 4 дүгээр сарын 21-нд албан ёсоор гэрлэлтээ бүртгүүлжээ. 1930 онд тэд нар Рышард Стшелецкий ( 1970 онд гадаад худалдаа, далайн эдийн засгийн яамны орлогч сайд байсан) гэж хүүтэй болжээ. Хүү сүүлд Стшелецкий-Гомулка гэж рврг авсан. Хоёр дахь хүү нь багадаа нас барсан байна. 1932–1944 онуудад Гомулка шоронд байхад хүү эмээ өвөө нар дээр өссөн байна. 1982 оны 9 дүгээр сарын 1-нд '''Владислав Гомулка''' уушигны хорт хавдраар нас баржээ. Түүнийг Варшав дахь "Повёзки Войскове" оршуулгын газарт оршуулжээ. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Гомулка, Владислав}} [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн улс төрч]] [[Ангилал:Польшийн сайд]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Польшийн ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Польшийн үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Вроцлавын хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Скопьегийн хүндэт иргэн]] [[Ангилал:Шчециний хүндэт иргэн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн Нэгдсэн Ажилчдын Намын гишүүн]] tbz8d07v0cxecqj8uf6zxhyz3xkbc45 865228 865196 2026-08-06T14:22:28Z Enkhsaihan2005 64429 865228 wikitext text/x-wiki '''Влади́слав Гому́лка''' ({{lang-pl|Władysław Gomułka}}; 1905 оны 2 дугаар сарын 6-нд Австри-Унгарын Галиц нутгийн Кросно хотын ойролцоох Бялобжеги тосгонд төрсөн- 1982 оны 9 дүгээр сарын 1-нд Польшийн Варшав хотод нас барсан) -польшийн төрийн зүтгэлтэн, 1943-1948 онуудад Польшийн Ажилчны нэгдсэн намын /ПАНН/ Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 1956-1970 онуудад ПАНН-ын нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга байсан. == Намтар == Польшийн социалист ажилчин Ян Гомулкагийн гэр бүлд төрсөн (1873-1941). Владислав Гомулка бага дунд боловсролтой байсан тул үйлдвэрт механикчаар ажиллаж байжээ. 1926-1929 онд химийн үйлдвэрийн ажилчдын үйлдвэрчний эвлэлийн тэргүүлэгчдийн нэг байсан, 1926 онд Польшийн Коммунист намд элссэн. 1932 онд тэрээр нууц коммунист байгууллагад оролцсон хэргээр 4 жилийн хорих ял сонсчээ. Тэрбээр ялын тэн хагасыг суугаад өвчний улмаас суллагджээ. [[Файл:Władysław Gomułka 1960.jpg|thumb|Владислав Гомулка, 1960 он]] 1934-1935 онд Москва дахь Лениний сургуульд суралцсан. Варшавыг хамгаалах үеэр Гомулка Варшавын байгууллагын бусад коммунистуудтай хамт сайн дурын ажилтнуудаас бүрдсэн Варшавын Батлан ​​хамгаалах ажилчдын бригадын эгнээнд нийслэлийг хамгаалж байгаад гарнизон бууж өгснийхөө дараа Львов руу зугтсан бөгөөд дараа нь тэнд Эсэргүүцлийн хөдөлгөөний гишүүн болсон. 1941 онд тэрээр ЗХУ-ын Коммунист(большевик) намын гишүүн болжээ. 1944 оны 12 дугаар сараас хойш -Шадар сайд болон Нутаг буцаж ирсэн иргэдийн хэргийн сайд байжээ. Гомулка-г Польш дахь Зөвлөлтийн дэг журмыг сахин биелүүлэхэд идэвх зүтгэл гаргасных нь төлөө '''"бяцхан Сталин"''' гэж нэрлэдэг байв. Гэвч 1948 оны 9 дүгээр сарын 3-нд "Социализм руу чиглэсэн Польшийн зам" гэсэн санааг хамгаалж байсан Гомулкаг "баруун жигүүрийн үндсэрхэг үзэлтэн" гэж буруутгаж, ПАНН-ын ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаас нь буулгав. 1948 оны 12 дугаар сард тэрээр "алдаагаа хүлээн зөвшөөрсөн" боловч Польшийн нэгдсэн ажилчдын нам (ПАНН) байгуулагдсаны дараа түүнийг Улс төрийн товчооны гишүүнээр сонгоогүй юм. 1949 оны 1 дүгээр сард тэрээр Засгийн газрын бүх албан тушаалаас халагдаж, мөн оны 11 дүгээр сард ПАНН -аас хөөгдөв. 1951 оны 7 дугаар сард В.Гомулка баривчлагдаж 1954 он хүртэл шоронд хоригджээ. 1956 оны 8 дугаар сард түүнийг намд эгүүлэн томилж, 1956 оны 10 дугаар сард болсон ПАНН-ын Төв Хорооны 8 -р бүгд хурлаар ПАНН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар сонгогдов. Гомулка нь 1980-аад он хүртэл хөдөө аж ахуйн бодлогыг эргэн харах, католик сүмтэй харилцаагаа хэвийн болгох, ажилчдын өөрөө удирдах ёсыг хөгжүүлэх, намаас баталж, Польш-д хэрэгжүүлэх "Социализм руу чиглэсэн Польшийн зам" -ын үзэл сурталч болжээ. 1970 онд ажилчдын олон нийтийн эсэргүүцлийн үр дүнд В.Гомулка 12 дугаар сарын 18-нд зүрхний шигдээсээр өвчилсөний 2 хоногийн дараа түүнийг эрүүл мэндийн шалтгаанаар ПАНН-ын Төв Хорооны чуулганы нэгдсэн хуралдаанаас огцруулж, тэтгэвэрт гарсан. Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар '''Эдвард Герек''' сонгогдов. == Хувийн амьдрал == Владислав Гомулка 1928 оноос еврей гаралтай коммунист идэвхтэн Лива Шокен /Зофия Гомулкова/-тай хамтран амьдарч байжээ. Гомулкаг баричилахаас өмнөх нь хөсууд 1951 оны 4 дүгээр сарын 21-нд албан ёсоор гэрлэлтээ бүртгүүлжээ. 1930 онд тэд нар Рышард Стшелецкий ( 1970 онд гадаад худалдаа, далайн эдийн засгийн яамны орлогч сайд байсан) гэж хүүтэй болжээ. Хүү сүүлд Стшелецкий-Гомулка гэж рврг авсан. Хоёр дахь хүү нь багадаа нас барсан байна. 1932–1944 онуудад Гомулка шоронд байхад хүү эмээ өвөө нар дээр өссөн байна. 1982 оны 9 дүгээр сарын 1-нд '''Владислав Гомулка''' уушигны хорт хавдраар нас баржээ. Түүнийг Варшав дахь "Повёзки Войскове" оршуулгын газарт оршуулжээ. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Гомулка, Владислав}} [[Ангилал:1905 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн улс төрч]] [[Ангилал:Польшийн сайд]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Польшийн ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Польшийн үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Польшийн Нэгдсэн Ажилчдын Намын гишүүн]] a9b8x8006ze5ncsu8pp6gzj0i5k6wo8 0 119105 865223 695805 2026-08-06T14:20:45Z Enkhsaihan2005 64429 865223 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lt.Gen Hiroshi Ōshima IJA.jpg|thumb|316x316px|Хироши Ошима]] Барон '''Оошима Хироши''' ({{lang-ja|大島 浩}}, 1886 оны 4 дүгээр сарын 19-нд төрж, 1975 оны 6 дугаар сарын 6-нд нас барсан) [[Японы эзэн хааны арми|Японы эзэн хааны армийн]] генерал, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы өмнө болон дайны үеэр [[Японы эзэнт гүрэн|Япон]] улсаас [[Нацист Герман|Герман]] улсад суугаа Элчин сайд байсан. АНУ-ын генерал Жорж Маршалын хэлснээр, Гитлерийн эсрэг эвслийн орнуудын хувьд Оошима бол "Европ дахь Гитлерийн санаа зорилгын талаарх мэдээллийн гол эх сурвалж" байсан гэжээ. Гэвч элчин сайд өөрөө үхэн үхтлээ үүнийгээ мэдээгүй явжээ. Тэрээр 1948 оны арван нэгдүгээр сард "Токиогийн шүүх хурал"-ын үеэр дайны гэмт хэрэгтнээр бүх насаар нь хорих ял оноосон боловч сүүлд 1955 онд өршөөгдсөн байна. == Намтар == Х.Оошима нь Гифү аймгаас гаралтай, бага зэрэглэлийн самурай гэр бүлээс гаралтай байна. Түүний аав Оошима Кэничи нь нэр хүндтэй герман судлаач байсан бөгөөд Берлинд суух ирээдүйн элчин сайд хүүдээ өөрийн зан чанараа өвлүүлж чадсан юм. Амьдралын хачирхалтай байдлыг харуулж буй мэт эцэг Оошима 1916-1918 он хүртэл Армийн сайдаар ажиллаж, Германтай байлдаж байжээ. Залуу Оошимагаас их зүйл хүлээж байсан бөгөөд тэрбээр Эзэн хааны армийн шатаар хурдан өсжээ. Тэрбээр 1905 оны 6-р сард Японы Эзэн хааны армийн академийн 18-р ангид элсэж, 1906 оны 6-р сард бага дэслэгч, 1908 оны 6-р сард дэслэгч цол хүртэж, 1915 оны 5-р сард Армийн цэргийн коллежийн 27-р анги төгсөөд дараа жил нь ахмад цол хүртсэн байна. 1918-1919 онд Сибирийн экспедицэд хүчинд зүтгэж, [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс]]ад суугаа Японы элчин сайдын яамны цэргийн атташегийн туслахаар томилогдов. 1922 оны 1-р сард хошууч цол хүртэж, 1923-1924 онд [[Будапешт]], [[Вена]] хотуудад цэргийн атташе байгаад Японд буцаж ирснийхээ дараа 1926 оны 8-р сард дэд хурандаа цол хүртжээ. 1930-1931 онд хээрийн артиллерын 10-р ангийн командлагч болсон байна. 1934 онд хурандаа Оошима Берлин дэх Японы цэргийн атташе болжээ. Тэрбээр бараг төгс герман хэлээр ярьдаг байсан бөгөөд удалгүй тэр үеийн Адольф Гитлерийн гадаад бодлогын зөвлөх байсан Йоахим фон Риббентроптой нөхөрлөжээ. Гитлер гадаад харилцаандаа Гадаад харилцааны яамыг (Auswärtiges Amt) ашигладаг байсан ч үнэн хэрэгтээ тэрбээр хуучин шампанск дарсны худалдаачин, өрсөлдөгч гадаад оффис болох Dienststelle Ribbentrop-оос илүү хамааралтай байжээ. 1935 оны 3-р сард Оошима хошууч генерал цол хүртэв. Риббентропын зохицуулснаар Оошима тэр намар Гитлертэй ганцаарчлан уулзаж байжээ. Нацистуудын удирдлага болон Японы Эзэн хааны армийн Жанжин штабын дэмжлэгтэйгээр Оошима Берлинд байхдаа хурдацтай өсөж байв. Улмаар тэрбээр дэслэгч генерал цол хүртэж, 1938 оны аравдугаар сард Германд Японы Элчин сайдаар томилогдсон. Оошима Гитлер, Риббентроп нартай ойр дотно харилцаатай байсан нь түүнд Германы дайны төлөвлөгөө, үндэсний бодлогыг олж мэдэх, харийн хүний хувьд хосгүй их боломжийг олгосон юм; Уинстон Черчиллийн Америкийн цэргийн удирдлагатай ойр байсантай харьцуулж болно. Хариуд нь Гитлер милитарист япончуудыг биширч, Оошимаг хувийн итгэлт хүн болгожээ. Түүний зарим таамаг буруу байсан ч (Оошима 1941 оны сүүлчээс өмнө Их Британи Германд бууж өгнө гэж таамаглаж байсан) нацистуудын удирдагчдын төлөвлөгөө, бодлогын талаар төвдөө мэдээлсэн нь холбоотнуудад үнэлж баршгүй ач холбогдолтой байв. Жишээлбэл, 1941 оны 6-р сарын 6-нд тэрбээр 6-р сарын 22-нд Герман Зөвлөлт Холбоот Улсад довтлох болно гэж Токиод мэдээлж байжээ. Ошима Элчин сайдын илгээсэн, 1941 оны сүүлийн 11 сарын 75, 1942 оны 100, 1943 оны 400, 1944 оны 600, 1945 оны эхний 4 сарын 300 орчим илгээлтийг бараг бүгдийг замаас нь /Японы Гадаад яамны хэрэглэж байсан нууц мэдээ дамжуулах аппаратыг ашиглан/ холбоотнууд авч чадаж байжээ. Жишээлбэл, 1942 оны 1-р сарын 19-ний өдрийн кодыг тайлсан илгээлтдээ Риббентроп өдөр бүр тагнуулын тайланг Оошимад өгч байхаар тохиролцож, Токио руу дамжуулж байжээ. Тэрбээр "Бидний буруугаас болж эдгээр тайланг задруулах нь ноцтой үр дагаварт хүргэж болзошгүй тул эдгээр тайланг боловсруулах бүх үйл явц нь маш нууц байх ёстой" гэж анхааруулжээ. Энэ нь германчууд Японы кодыг найдваргүй гэж зэмлэдэг байсан ч Оошима тэднийг баталгаатай гэж тайвшруулж байжээ. 1945 онд Герман бууж өгч, Оошима болон түүний ажилтнуудыг баривчилжээ. Дараа нь тэднийг Австриас АНУ руу хөлөг онгоцоор албадан гаргаж, 1945 оны 7 дугаар сарын 11-нд ирсэн. Оошимаг АНУ-ын [[Пеннсилвани]] муж улсын Аллегхений уулсын зүрхэнд байрлах "Бедфорд Спрингс" зочид буудалд саатуулан байцаалт авсны дараа 1945 оны 11 дүгээр сард Япон руу буцаажээ. Тэрбээр дайны улмаас сүйрсэн эх орондоо богино хугацаанд эрх чөлөөгөө эдэлсэн ч 1945 оны арван хоёрдугаар сарын 16-нд баривчлагдаж, дайны гэмт хэрэгт буруутгагджээ. Тэрбээр Гитлер, Риббентроп нартай ойр байсан гэдгээ эхэндээ үгүйсгэж байсан. 1948 оны 11 дүгээр сарын 12-нд түүнийг түрэмгий дайн хийхээр завдсан хэрэгт буруутай хэмээн Алс Дорнодын Олон улсын цэргийн шүүхийн өмнө авчирч, бүх насаар нь хорих ял оноожээ. Оошимад 1955 оны сүүлээр өршөөл үзүүлж, гурван жилийн дараа суллажээ. ХБНГУ-д суугаа элчин сайд асан ярилцлага, лекц авах хүсэлтээс хүртэл татгалзаж байсан ч түүний хэлсэн өчүүхэн төдий зүйл нь Оошима санаагаар унасан хүн гэдгийг тодорхой харуулж байв. Гэмшсэн өвгөн өөрийгөө бүтэлгүйтсэн хүн хэмээн нэрлэж, улс төрийн удирдагчийн хувьд Гитлерийг шүтэн бишрэх сэтгэл нь хэзээ ч буураагүй мэт боловч түүний сурталчилсан Япон Германтай эвссэн нь сүйрлийн том алдаа байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрч, өөрийн үндэстнийг төөрөгдүүлсэн гэж хүлээн зөвшөөрчээ. Японы элчин сайд, Фюрер хоёр гар барьж буй гэрэл зургийг Оошимагийн зочны өрөөнд байгааг хөрш нь олж мэджээ. Оошима дайны үеэр холбоотнуудад үнэлж баршгүй тагнуулын мэдээллээр хангаж байснаа өөрөө ч мэдээгүй 1975 онд нас баржээ. [[Ангилал:Японы Хааны Армийн дэслэгч генерал]] [[Ангилал:Японы дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Японы зэвсэгт хүчний атташе]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрэн дэх Японы элчин сайд]] [[Ангилал:Японы Хаант Улсын улс төрч]] [[Ангилал:Дэлхийн хоёрдугаар дайнд гэмт хэрэг үйлдсэн Японы ялтан]] [[Ангилал:Кёльн Их Сургуулийн хүндэт сенатч]] [[Ангилал:Германы Бүргэд Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Япончууд]] {[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1975 онд өнгөрсөн]] 7ibokgsi735taowuy6bn49n3dptvhmv 0 119766 865202 775641 2026-08-06T14:09:16Z Enkhsaihan2005 64429 865202 wikitext text/x-wiki '''Роман Полански''' ({{lang-en|Roman Polanski}}, {{lang-pl|Roman Polański}}; төрөхөд '''Раймунд Роман Тьерри Либлинг''', польш. Rajmund Roman Thierry Liebling нэртэй байсан; 1933 оны 8-р сарын 18-нд [[Парис]] хотод төрсөн) -польш, францын алдарт кино найруулагч, кино зохиолч, кино продюсер болон кино жүжигчин. [[Файл:Roman Polanski 2011 2. (cropped).jpg|thumb|Роман Полански. 2011 он]] Поланскийн эцэг эх нь еврей гаралтай польш хүмүүс байсан. Тэд 1937 онд Парисаас [[Краков]] руу нүүж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2 дугаар дайн]] эхэлсний дараа Краковын геттод хоригдож байжээ. Дайны үеэр Поланскийн эх, эмэг эх хоёр Освенцимд, авга ах нь Бухенвальд дахь хорих ангид нас баржээ. Роман хүү зугтаж чадсан бөгөөд нэрээ сольж хэд хэдэн гэр бүл дамжин асрамжинд удаан хугацаагаар амьдарсан байна. Р.Полански эхлээд Их Британид (1963-1967) дараа нь АНУ-д (1968-1976) сүүлд 1976 онд Францын иргэн болж тэндээ 1977 оноос хойш ажиллаж амьдарсан байна. == Намтар == Рэймонд Роман Тьерри Либлинг 1933 оны наймдугаар сарын 18-ны орой Парист төржээ. Түүний эцэг нь Мойзес Либлинг (1903-1983) ба эх нь Була Либлинг (төрөхдөө Катц-Предборска; 1900-1943) байжээ. Романы эцэг Польшийн еврей хүн байсан. Польшийн Краков хотод төрсөн тэрээр 1920-иод оны сүүлээр гэр бүлээсээ салж, зураач болохоор Парис хотыг зорьжээ. Эх Була анхны нөхрөөсөө салаад Моизестэй үерхэж байгаад 1932 оны намар гэрэлсэн байна. Моизес, Була нар ямар нэг шашин шүтлэг баримтладаггүй байжээ. Тэд Парис хотод идээшэхгүй гэр бүлээрээ 1937 онд Краков руу нүүжээ. Дайн эхлээд еврейчүүдийг мөрдөн мөшгиж эхлээд тэдний гэр бүл 1939 онд Краков дахь еврейчүүдийг хорих ангид оржээ. Сүүлд 1943 оны 2 дугаар эх Була-г Освенцим дахь хорих анги руу шилжүүлж эх нь нас барсан байна. '''Ромек''' /бага насанд нь ингэж дууддаг байсан/ хүү айл айл хэсч амьдарсааар байжээ. Эцэг Мойзес нь Майтхаузен шоронд байж байгаад дайны дараа 1946 онд Ванда гэх эмэгтэйтэй гэрлэсэний дараа эцэг хүү хоёр овогоо Полански болгож өөрчилсөн байна. Дайны дараа Роман Полански мэрэгжлийн дугуйн спортоор хичээллэж байгаад 1948 онд орхисон байна. 1948 онд Роман Полански Краков дахь хүүхдийн театрын захирал Мария Билизанка-тай танилцсан байна. 1951 онд тэрээр Краков дахь Улсын дүрслэх урлагийн дунд сургуульд шилжиж, 1952 оны 2-р сард захиралтайгаа таарахгүй сургуулиасаа хөөгдөөд [[Катовице]] хотын урлагийн сургууль орж төгсч дунд боловсролтой болжээ. 1954 онд тэрээр польшийн Үж хот /Lodz/ дахь Улсын кино урлагийн сургуулийн найруулагчийн ангид элссэн тул цэргийн албанаас зайлсхийх боломжтой болжээ. 1955 оны сүүлчээр Полански анхны богино хэмжээний "Унадаг дугуй" киногоо бүтээж өөрөө гол дүрд тоглосон байна. Поланскийн олон нийтэд толилуулсан анхны кино бол [[Гданьск|Гданск]], [[Сопот (Польш)|Сопот]] хотод зураг авалтаа хийсэн "Хувцасны шүүгээтэй хоёр" (1958) богино хэмжээний кино юм. Киноны хөгжмийг Кшиштоф Комеда бичсэн бол гол дүрд Хенрик Клуба, Якуб Голдберг нар тогложээ. Харин Полански хувцасны шүүгээ үүрсэн тайван эрчүүдэд хэрцгийгээр халдсан хулигаануудын нэгний дүрд тоглосон юм. Энэ киноны ачаар Полански анх удаа хэд хэдэн кино наадамд ([[Брюссель]], Оберхаузен, [[Сан-Франциско]] зэрэг) оролцож нэр хүндтэй болсон. Энэ үеэр Полански кино сургуулийн шилдэг оюутан, Европын хамгийн ирээдүйтэй залуу найруулагчдын нэг болжээ. Дараа нь 1958 онд Полански жүжигчин [[Барбара Квятковска|Барбара Квятковскатай]] танилцаж, түүнд дурлаад 1959 оны 9-р сарн 9-нд гэрлээд 1962 онд салжээ. Роман Полански 1962 онд «Усан дахь хутаг» (польш. Nóż w wodzie) алдарт киногоо найруулсаны дараа тэр Польшоос явсан. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-д Роман продюсер Пьер Рустан түүнийг кино зохиолч Жерар Брактай танилцуулж, удалгүй тэд найзууд болсон байна. 1968 оны нэгдүгээр сарын 20-нд Роман Полански, Шэрон Тэйт нар гэрлэжээ. Мөн онд Полански 21-р [[Каннын кино наадам|Каннын кино наадмын]] шүүгчдийн бүрэлдэхүүнд уригдсан боловч 1968 оны 5-р сард болсон үйл явдлын улмаас наадам шагналгүй тасалдсан. Полански "Далайн эрэг дээрх нэг өдөр" (1970) киноны зохиолыг бичсэн бөгөөд дараа нь өөрөө найруулсан. 1976 онд Р.Полански Францын иргэншилтэй болсон. 1977 онд Америкийн 13 настай загвар өмсөгч Саманта Гэйли гэгч түүнийг хүчингийн хэрэгт буруутгаж байжээ. Тэрээр 1978 оны 1-р сарын 31-нд шүүхийн шийдвэрийг хүлээлгүй АНУ-аас Лондон руу, дараа нь Франц руу зугтсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Полански, Роман}} [[Ангилал:Роман Полански| ]] [[Ангилал:Польшийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Польшийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Сезар шагналтан]] [[Ангилал:Европын кино академийн шагналтан]] [[Ангилал:Эхо-Сонгодог шагналтан]] [[Ангилал:Өөрийн намтар]] [[Ангилал:Краковын гетто дахь хоригдол]] [[Ангилал:Холокостын амьд үлдэгч]] [[Ангилал:Францын Дүрслэх Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Францын Урлаг ба Утга Зохиолын одон шагналтан‎ (командлагч)‎]] [[Ангилал:Польшийн уран бүтээлч]] [[Ангилал:Парисын уран бүтээлч]] [[Ангилал:Францын хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] lbazk2ge7ydn73jkwnl9ivsi8mgcdgu 0 120584 865237 760797 2026-08-06T14:25:38Z Enkhsaihan2005 64429 865237 wikitext text/x-wiki [[Файл:Stepan Bandera photo.jpg|thumb|Степан Бандера (1909-1959)]] '''Степан Бандера''' ([[Украин хэл|украин]]. Степан Андрійович Бандера; 1909 оны 1-р сарын 1-нд Австри-Унгарын Старый Угринов тосгонд төрсөн- 1959 оны 10-р сарын 15-нд ХБНГУ-ын [[Мюнхен]] хотод нас барсан) - украины улс төрийн зүтгэлтэн, Баруун Украин дахь Украины үндэсний хөдөлгөөн үүсгэн байгуулагч бөгөөд удирдагч байсан. Нууц үйл ажиллагаа явуулж байхдаа ''Баба'', ''Лис'', ''Степанко'', ''Малый'', ''Серый'', ''Рых'', ''Матвей Гордон'', ''Крук'' зэрэг нууц нэртэй байжээ. 1928 оноос Украины цэргийн байгууллагын гишүүн 1929 оноос Украины үндэстнүүдийн байгууллагын гишүүн, 1933 оноос эдгээр байгууллагуудын Баруун Украин дахь салбарын удирдагч байсан бөгөөд хэд хэдэн террорист ажиллагаа зохион байгуулсан. 1934 онд польшийн эрх баригчидад баривчлагдаж цаазаар авахуулах ял авч сүүлд насаараа хоригдох ялаар солиулсан. 1936-1939 онд Польшийн шоронд ял эдэлж байгаад 1939 оны 9-р сарын 1-нд Германы [[Польш]] руу дайрсны дараа эрх чөлөөтэй болжээ. Хэсэг хугацаанд Зөвлөлтийн нутаг дээр нууц ажиллагаа явуулж байгаад германы эзлэн авсан нутаг руу зугтаасан байна. 1940 оны 2-р сард Зөвлөлтийн баруун Украины нутагт "''Революционный провод"'' /Бандерын хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг байсан/ хэмээх украины үндсэрхэг үзэлтнүүдийг нэгтгэсэн нууц байгууллага зохион байгуулсан. Фашистын Герман ЗСБНХУ руу 1941 оны 6-р сард дайрсны дараа Украины үндсэрхэг хөдөлгөөний бусад зүтгэлтнүүдийн хамт түүнийг Украины тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөлгүй тунхаглахыг оролдсон гэх хэргээр Германы эрх баригчид баривчилж, гэрийн хорионд оруулж, дараа нь 1942 оны эхээр Нацист Германы удирдлага түүнийг '''"Заксенхаузен"''' ([[Герман хэл|герман]]. KZ Sachsenhausen) хорих лагерь хорьж 1944 оны 9-р сард сулласан байна. 1947 онд үүсгэн байгуулсан "''Провод ОУН" -доо тэргүүлжээ.'' 1952 оны 8-р сард байгууллагын удирлагаа өгчээ. 1956—1959 онуудад гадаад дахь '''ОУН-ны''' /Украины үндсэрхэг үзэлтнүүдийн байгууллага/ бүлгүүдийг удирдаж байжээ. 1959 оны 10-р сарын 15-нд Зөвлөлтийн Улсыг Аюулаас хамгаалах хорооны /КГБ/ -ийн агент '''Богдан Сташинский''' түүнийг Мюнхенд хороон алсан байна. 2021 онд Польшийн "Эрх зүй, шудрага ёс" намын тэргүүн [[Ярослав Качински]] "Украин улс Степан Бандераагийн хамт Европын Холбоонд орохгүй шүү" гэж Ерөнхийлөгч [[Петро Порошенко|Петро Порошенкод]] хэлж байжээ. Учир нь энэ хүн дэлхийн хоёрдугаар дайны үед "Волыны аллага" буюу польшийн ард түмний эсрэг үйл ажиллагаа явуулж байсантай холбоотой ажээ. {{DEFAULTSORT:Бандера, Степан}} [[Ангилал:1909 онд төрсөн]] [[Ангилал:1959 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:Ивано-Франковск мужийн хүн]] [[Ангилал:Украины улс төрч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Украин улсын баатар]] [[Ангилал:Украины цагаач]] [[Ангилал:Хэт барууны үзэлт байгууллагын гишүүн]] [[Ангилал:Хүн амины хэргийн хохирогч]] [[Ангилал:Аллагын хохирогч]] [[Ангилал:Фашизмын хүн]] [[Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Цаазлуулах ялтай хүн]] [[Ангилал:Украины зэвсэгт хүчний түүх]] cdcqzyoyeq5nsg7wc19gtqe8dwem951 14 122642 865301 703396 2026-08-06T14:53:40Z Enkhsaihan2005 64429 865301 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Sports in Szczecin}} [[Ангилал:Шчецин|спорт]] [[Ангилал:Баруун Померан мужийн спорт]] [[Ангилал:Спорт суурингаар]] [[Ангилал:Польшийн спорт суурингаар]] mfskjn76pkusm8nuvlymfc9gujyu1pi 14 122643 865302 703397 2026-08-06T14:53:45Z Enkhsaihan2005 64429 865302 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Польшийн спорт мужаар]] [[Ангилал:Баруун Померан муж|спорт]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] 884z25pyuoea570blo5npb91h2c78as 865303 865302 2026-08-06T14:53:51Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Өрнөд Померан мужийн спорт]] to [[Ангилал:Баруун Померан мужийн спорт]] without leaving a redirect 865302 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Польшийн спорт мужаар]] [[Ангилал:Баруун Померан муж|спорт]] [[Ангилал:Спорт үндэстний засаг захиргааны дэд нэгжээр]] 884z25pyuoea570blo5npb91h2c78as 0 123259 865235 862240 2026-08-06T14:25:31Z Enkhsaihan2005 64429 865235 wikitext text/x-wiki [[Файл:Henryk Sienkiewicz.PNG|thumb|Хенрик Сиенкевич.]] [[Файл:Henryk Sienkiewicz 1905.jpg|thumb|1905 он.]] '''Хенрик Сиенкевич''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Henryk Sienkiewicz'', бүтэн овог нэр ''Хенрик Адам Александер Пиус Сиенкевич'', [[Польш хэл|польш.]] ''Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz'', 1846 оны 5-р сарын 5-нд Оросын эзэт улсын бүрэлдэхүүн дахь [[Польш]]<nowiki/>ийн хант улсын Воля-Окжейска эдлэн газар төрсөн- 1916 оны 11-р сарын 6-нд [[Швейцар]]<nowiki/>ын Веве хотод нас барсан) польшийн зохиолч. Түүхэн романы зохиолч гэдгээрээ алдартай, 1905 оны утга зохиолын [[Нобелийн шагналтнуудын нэрс|Нобелийн шагналтан]]. Элиза Оржешко, Болеслав Прус нарын хамт тэрээр 19-р зууны Польшийн шилдэг реалист зохиолчдын нэг байв. == Намтар == Хенрик хүүгийн гэр бүл хэд хэдэн удаа нүүсэн боловч түүний бага нас Грабовце Гүрнэ, Венжичин, Бургец дахь гэр бүлийн эдлэнд өнгөрчээ. 1858 оны 9-р сард тэрээр [[Варшав]] хотод боловсрол эзэмшиж эхэлсэн бөгөөд 1861 онд гэр бүл нь Варшав хотын зүүн хэсэгт орших Прага дүүрэгт орон сууцны байшин худалдаж авч суурьшжээ. Тэрээр хүмүүнлэгийн ухаан, ялангуяа [[польш хэл]], түүхийн хичээлээс бусад хичээлд харьцангуй муу дүн авдаг байжээ. [[Файл:IVLOCzest-Pomnik.JPG|thumb|Ченстохов дахь хөшөө]] 1866-1870 онд тэрээр Үндсэн сургуулийн (1869 оноос - Варшавын их сургууль) анагаах ухаан, түүх-филологийн факультетэд суралцсан. Тэрээр оюутан байхдаа "Долоо хоногийн тойм" ("Przegląd Tygodniowy", 1869) сэтгүүлд анхныхаа хэвлэмэл хуудаснаа гарч байжээ. 1873 оноос хойш тэрээр Польшийн сонины («Gazeta Polska») байнгын шог шүүмжлэгч /фельетонч/ байжээ. 1874 оноос долоо хоног тутмын "Нива" («Niwa») сэтгүүлийн утга зохиолын хэлтсийн эрхлэгч, 1882 оноос консерватив "Үг" («Słowo») сонины редактороор ажиллаж байв. Тэрээр 1881 онд Мария Шеткевич, 1893 онд Мария Володкович, 1904 онд өөрийн үеэл Мария Бабска-тай гурван удаа гэрлэж байжээ. АНУ-д 1876—1879 онд аялаж «Аялалаас бичсэн захидлууд» (1876—1878) хэвлүүлсэн. Европод иргэж ирээд Парист, 1879 онд [[Львов]], дараа нь Венеции, Ромд амьдарсан байна. Түүнээс хойш Австри, Англи, Итали, Литв, Франц, Швейцар зэрэг орнуудаар аялан амьдарч байжээ. 1886 онд Румын, Болгар, Турк, Грек, 1891 онд Египет болон Занзибар болон бусад орноор аялжээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайн]] эхлэхэд Швейцар руу гарч Польш дахь дайнд өртсөн хүмүүст туслах Хороог тэргүүлсэн байна. Түүнийг Швейцар дахь Веве хотод нас бархад нутгийн католик сүмд оршуулад сүүлд 1924 онд Варшавын Гэгээн Иоанн Загалмайлагчийн сүмын доод давхарт шилжүүлэн оршуулжээ. == Уран бүтээл == Х.Сиенкевич амьд байхдаа Польшид болон гадаад ертөнцөд хамгийн алдартай зохиолч байсан. «Галаар болон сэлмээр», «Үер», «Пан Володыевски» гэх гурвалсан зохиол бичсэний дараа польшийн хамгийн өндөр цалинтай зохиолч байжээ. # '''Польшийн түүхийн тухай Гурвалсан роман''' ## «Галаар болон сэлмээр» / [[Польш хэл|польш.]] ''Ogniem i mieczem'' (1883—1884) ## «Үер» / [[Польш хэл|польш]]. ''Potop'' (1884—1886) ## «Пан Володыеёвски» / [[Польш хэл|польш.]] ''Pan Wołodyjowski'' (1887—1888) # «Домоггүйгээр» / ''Bez dogmatu'' (1889—1890) # «Поланиецийнхний гэр бүл» / [[Польш хэл|польш.]] ''Rodzina Połanieckich'' (1893—1894) # «Чи хаашаа явж байна?» / [[Латин хэл|латин.]] ''Quo vadis'' (1894—1896) # «Загалмайтнууд/ Сэлэмтнүүд» / [[Польш хэл|польш.]] ''Krzyżacy'' (1897—1900) # «Алдарын тавцан дээр» (1906). # «Усны эргүүлэг» / [[Польш хэл|польш.]] ''Wiry'' (1909—1910) # «Легионууд» /[[Польш хэл|польш.]] ''Legiony'' (1913—1914) Түүний уран бүтээлүүд польшийн урлагийн түүхэнд томоохон байр эзэлдэгээс гадна олон улсын нэр хүнд олсон (Нобелийн уран зохиолын 1905 оны шагнал) юм. Түүнийг [[Лев Толстой]], Н.С.Лесков, [[Антон Павлович Чехов|Антон Чехов]], А.И.Эртель, А.И.Куприн, [[Максим Горький]] зэрэг оросын зохиолчид өндрөөр үнэлдэг байжээ. «Quo vadis» роман нь 40 гаруй хэл дээр орчуулагдсан байна. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Сиенкевич, Хенрик}} [[Ангилал:1846 онд төрсөн]] [[Ангилал:1916 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Люблин мужийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн зохиолч]] [[Ангилал:19-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:Утга зохиолын Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Сербийн Шинжлэх Ухаан ба Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн хүндэт гишүүн]] [[Ангилал:Ягеллоны Их Сургуулийн хүндэт доктор]] c7a7zuu5f7dlf2130pfbj7tvhoatwyb 0 123762 865244 775681 2026-08-06T14:26:54Z Enkhsaihan2005 64429 865244 wikitext text/x-wiki [[Файл:Miroslaw H.jpg|thumb|Мирослав Гермашевски]] '''Мирослав Гермашевски''' (польш. Mirosław Hermaszewski; 1941 оны 9-р сарын 15-нд төрсөн) Польшийн анхны бөгөөд цорын ганц сансрын нисэгч. Генерал. == Намтар == Нацист Германы эзлээд байсан Ровен мужийн (Волынь), польшийн Липники тосгонд (өнөөгийн Украин) төрсөн байна. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед түүний эцэг Роман Гермашевски польшийн Липников тосгоны өөрийгөө хамгаалах хөдөлгөөний удирдагчийн нэг байжээ. Тэрээр Владислав Гермашевски гэж нэг ахтай. Демблины цэргийн нисэхийн сургууль 1964 онд төгссөн бөгөөд Варшав хотод Жанжин штабын Цэргийн академи 1971 онд дүүрэгсэн байна. Бүгд Найрамдах Польш Ард улсын Агаарын цэргийн сөнөөгч онгоцны ангид алба хаасан. 1976 оноос ЗХУ-ын Ю.Гагарины нэрэмжит Сансрын нисэгч бэлтгэх төвд "Интеркосмос" хөтөлбөрийн хүрээнд суралцсан байна. Тэрээр "Союз-30" сансрын хөлөг болон тойрог замын "Салют-6" станцад судалгааны сансрын нисгэгчээр ниссэн (1978 оны 6-р сарын 27 - 7-р сарын 5); нислэгийн үргэлжилсэн хугацаа 7 хоног 22 цаг 2 минут 59 секунд. 2000 оноос тэтгэвэртээ суусан бригадын генерал. Сайн дурын үндсэн дээр Сансар судлалыг сурталчилдаг. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Гермашевски, Мирослав}} [[Ангилал:1941 онд төрсөн]] [[Ангилал:2022 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Польшийн сансрын нисгэгч]] [[Ангилал:Польшийн нисгэгч]] [[Ангилал:Сансрыг эзэмших гавьяаны төлөө медаль шагналтан]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польш Улсын Гавьяаны алтан загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Инээмсэглэлийн одонгийн кавалер]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Салют хөлгийн бүрэлдэхүүн]] [[Ангилал:Союз хөлгийн бүрэлдэхүүн]] ozxt4n4evroedekre8a25o6jze07kgr 0 123948 865233 826586 2026-08-06T14:23:22Z Enkhsaihan2005 64429 865233 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tadeusz Mazowiecki 80th birthday cropped.jpg|thumb|Тадеуш Мазовецки]] '''Тадеуш Мазовецки''' ([[Польш хэл|польш]].''Tadeusz Mazowiecki'': 1927 оны 4-р сарын 18-нд [[Плоцск]] хотод төрсөн- 2013 оны 10-р сарын 28-нд [[Варшав|Варшавт]] нас барсан) - Польшийн улс төрч, сэтгүүлч-нийтлэгч. Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн сүүлчийн дарга, Польшийн Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улсын анхны Ерөнхий сайд (1989–1991 онд), Ардчилсан холбоо, Эрх чөлөөний холбоог үүсгэн байгуулагч болон дарга. Польшийн "Цагаан бүргэд" одонгийн шагналтан. == Намтар == Эмчийн гэр бүлд төрсөн. Дайны дараа 1946 онд Плоцск хотод Сеймийн дарга Станислав Малаховскийн нэрэмжит Ерөнхий боловсролын лицей төгсөөд [[Варшавын Их сургууль|Варшавын Их сургуул]]<nowiki/>ийн хуулийн ангид элсэн орсон байна. Их сургуульд «Caritas Academica» гишүүн болсон. 1946 онд Ажилчин намд элсэж удалгүй гарчээ. Тэрээр Варшавын их сургуулиа төгсөөд ч хуульч мэргэжлээр бус сэтгүүлзүйн чиглэлээр ажиллах болсон. 1950 онд тэрээр Вроцлав дахь католик шашны долоо хоног тутмын сэтгүүлд ажиллаж, залуучуудын асуудлыг эрхэлдэг байжээ Хэсэг хугацааны дараа тэрээр [[Вроцлав]]<nowiki/>ын католик шашны долоо хоног тутмын сэтгүүлийн ерөнхий редакторын албан тушаалд очжээ. 1952 онд тэрээр Вроцлавын католик шашинтнуудын байгууллагад элсуж 1954 онд улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцох болсон байна. '''1961-1972''' онд тэрээр Вроцлав дүүргийн № 8 (1961-1969) Католик шашны Знак бүлгийг төлөөлж Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын Сеймийн 3, 4, 5 дахь удаагийн гишүүн байсан. Челм дүүрэг - № 41 (1969–1972). 1961, 1965, 1969 онд Үндэсний эв нэгдлийн фронтоос сонгогдсон. 1961 онд зарласан дүнгээр тэрээр 262,537 санал (97,42%), 1965 онд 289,676 санал (96,60%), 1969 онд 196,010 санал (98,92%) авч байжээ. 1961 онд тэрээр албан ёсоор өгсөн саналын тоогоор тойрогтоо хоёрдугаар байр эзэлж (бусдын дунд Адам Рапакигийн өмнө) 97,42 хувийн саналаар, Сеймд Боловсрол, шинжлэх ухааны Байнгын хорооны гишүүн, Хөдөлмөр, нийгмийн асуудал эрхэлсэн хороо. Польшийн католикуудын "Тэмдэг" /Znak/ хөдөлгөөний нэрийн өмнөөс тэрээр Сеймийг шүүмжилсэн, тухайлбал, материализмын зарчимд суурилсан боловсролын үзэл баримтлалыг нэвтрүүлж, шашны хичээлээс гадуур сургалт явуулахад хуулиар тогтоосон баталгааг шаардсан шинжлэх ухаан, боловсролын тогтолцоог хөгжүүлэх тухай хуулийн заалтууд оруулсан. Мөн чуулганы тухай хуулийн эсрэг санал өгсөн. 1965 оны сонгуулиар тэрээр 96.60 хувийн саналаар тойрогтоо дөрөвдүгээрт орж, Сеймд Боловсрол, шинжлэх ухааны Байнгын хороо, Хөдөлмөр, нийгмийн асуудал эрхэлсэн Байнгын хороонд сууж байжээ. 1966 онд тэрээр Польшийн Баптисм хүртсэн мянганы баярыг тэмдэглэх үеэр гарч ирсэн төр ба сүмийн хоорондын харилцааны хямралтай холбогдуулан интерпелляцийн зохиогч байв. Үүнд тэрээр маргааныг шийдвэрлэхийн тулд харилцан яриа эхлүүлэхийг санал болгож байсан. "Тэмдэг" хөдөлгөөний тойргийнхоо хамтаар Израилийн засгийн газрын зургаан өдрийн дайны эсрэг хариу үйлдэл үзүүлж байгаатай холбогдуулан тайлагнаагүй тайлбар бэлтгэж, 1968 оны 3-р сард болсон үйл явдлын талаар тайлбар хийж, Сеймийн маршал Адам Мицкевичийг зайлуулах өргөх бичиг хүргүүлсэн байна. 1969 онд тэрээр тойрогтоо 3-р байр (98.92% санал) эзэлж, Сеймд Боловсрол, шинжлэх ухааны хороо, Соёл, урлагийн хороонд сууж байв. 1970 оны 12-р сарын үйл явдлын дараа тэрээр парламентын комиссыг томилохыг шаардаж, тэдний үйл явцыг судлах шаардлагатай гэж байв. 1972 оны 1-р сард Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын эрх баригчид түүнийг Сеймийн сонгуульд дахин нэр дэвшүүлэхээс татгалзав. 1976 оны эхээр тэрээр БНПАУ-ын Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулахыг эсэргүүцсэн "Тэмдэг" нийгэмлэгийн захидалд гарын үсэг зурж, мөн онд тэрээр ''"Frankfurter Allgemeine Zeitung"'' сонинд ярилцлага өгч, Польшийн эрх баригчдад хандан ардчилалд уриалсан байна. 1977 оны 5-р сард тэрээр польшийн Гэгээн Марчины сүмд өлсгөлөнд нэрвэгдэгсдийн удирдагч байв. Ажилчдыг Хамгаалах Хорооны гишүүдийг баривчлахыг эсэргүүцэж, [[Радом]], Урсусын шүүх хурлаар ял авсан хоригдлуудыг цаашид баривчлахыг эсэргүүцсэн байна. 1977 оны 11-р сард тэрээр Варшавт төвтэй Христэд итгэгчдийн хүний ​​эрхийн эсрэг чуулганыг зохион байгуулагчдын нэг байжээ. Тэрээр Польшийн тусгаар тогтнолын гэрээтэй хамтран ажиллаж, "Ардын Польш дахь сүм ба католик шашинтнууд" гэсэн бичвэрийг найруулсан. Тэрээр 1978 оны 1-р сарын 22-нд гарын үсэг зурсан Шинжлэх ухааны нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулах тунхагт гарын үсэг зурсан хүмүүсийн нэг бөгөөд 1978-1980 онд тус нийгэмлэгийн хөтөлбөрийн хорооны гишүүн байв. 1978 оны 11-р сарын 14-нд "Туршлага ба ирээдүй" яриа хэлэлцээний анхны нээлттэй хуралд оролцов. 1979 оны 1-р сард тэрээр баривчлагдсан Казимиерз Швитоныг өмгөөлөх захидалд гарын үсэг зурсан байна. 1980 онд тэрээр бие даасан үйлдвэрчний эвлэлийн [[Эв санааны нэгдэл (Польш)|"Эв санааны нэгдлийн"]] тэргүүн [[Лех Валенса|Лех Валенсагийн]] ажилтан болжээ. Мөн оны 8-р сард тэрээр хэсэг сэхээтнүүдийн захидал, боомтын ажил хаясан ажилчдыг дэмжих санаачилга гаргажээ. Тэрээр Гданьскийн усан онгоцны үйлдвэр дэх үйлдвэр хоорондын цохилтын хорооны зохион байгуулагч, шинжээчдийн комиссын дарга байсан. Тэрээр "Эв санааны нэгдэл"-ийн үйлдвэрчний эвлэлийн зөвлөхөөр ажиллаж байгаад 1981 онд долоо хоног тутмын "Тигодник Солидарношч" («Tygodnik Solidarnosc») сонины ерөнхий редактороор ажиллаж байжээ. 1989 оны 6-р сард болсон чөлөөт сонгуульд тэрээр "Эв санааны нэгдэл"-ээс польшийн парламент болох Сеймд сонгогдсон. Мөн оны 8-р сард түүнийг Польшийн Засгийн газрын тэргүүний албан тушаалд нэр дэвшүүлэв. 1989 оны 8-р сарын 18-нд Польшийн Ерөнхийлөгч генерал Войцех Ярузельский Кардинал Йозеф Глемп, ПЗПР-ын удирдагч Миечислав Раковский нарын хамт Тадеуш Мазовецкиг хүлээн авч уулзав. Маргааш нь буюу наймдугаар сарын 19-нд [[Войцех Ярузельский]] [[Сейм|Сеймээс]] дэмжлэг аваагүй генерал Чеслав Кищакийн огцрох өргөдлийг хүлээн авч, Бүгд Найрамдах Польш Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн даргаар Тадеуш Мазовецкиг томилов. 8-р сарын 24-нд Сейм Эв санааны нэгдлийн дэмжигчид болон Ардчилсан нам, тариачдын нэгдсэн намаас сонгогдсон депутатуудын саналаар засгийн газрыг байгуулах ажлыг эхлүүлсэн Мазовецкиг нэр дэвшүүлэхийг зөвшөөрөв. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Мазовецки, Тадеуш}} [[Ангилал:1927 онд төрсөн]] [[Ангилал:2013 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Плоцкийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Польшийн намын дарга]] [[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Иргэний эрхийн төлөө тэмцэгч]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (од ба мөрөвч туузтай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Литвын их ван Гедиминасын одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (одтой командлагч)]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн]] [[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн хүндэт доктор]] a95s8upd82s86qdb5lvfu18r08jk9fq 0 125390 865216 785482 2026-08-06T14:18:45Z Enkhsaihan2005 64429 865216 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oleg Blokhin2013.jpg|thumb|Олег Блохин, 2013 он.]] '''Олег Владимирович Блохин''' ([[Украин хэл|украин]]. ''Олег Володимирович Блохін''; 1952 оны 11-р сарын 5-нд Зөвлөлт Украины [[Киев]] хотод төрсөн) -зөвлөлтийн болон украины довтлогч хөлбөмбөгчин, дасгалжуулагч, зөвлөлтийн хөлбөмбөгийн олон төрлийн амжилт тогтоогч юм. Зөвлөлтийн хөлбөмбөгийн түүхэн дахь хамгийн шилдэг тоглогчдын нэг. "Франс футбол" сэтгүүлийн 1975 оны «Алтан бөмбөг» шагналын эзэмшигч. ЗХУ-ын олон улсын хэмжээний спортын Мастер (1972), ЗХУ-ын спортын гавьяат мастер (1975), Украины гавьяат дасгалжуулагч (2005), Украины үндэсний бахархалт хүн (2021). == Намтар == Тэрээр хөлбөмбөгийн гараагаа 1962 оноос Киевын "Динамо" клубын залуучуудын багаас эхлүүлсэн. Түүний анхны дасгалжуулагч - Александр Леонидов байсан. 1969 оны 11-р сарын 25-нд Тбилиси хотноо Киевын Динамо-гийн дасгалжуулагч Виктор Маслов 17 настай довтлогч Блохиныг Тбилисийн Локомотив багийн эсрэг тоглолтонд Динамогийн үндсэн багт анхны тоглолтонд гаргасан байна. . Тэрээр ЗХУ-ын олимпын залуучуудын багуудад тоглож байсан. 1972 онд Мюнхений олимпод ЗХУ-ын баг БНАГУ-ын багтай 3-4-р байруудыг хуваан эзэлжээ. Блохин тэмцээнд зургаан гоол оруулж байжээ. Клубын үндсэн бүрэлдэхүүнд ороод удаагүй байсан Блохин 1973 онд ЗХУ-ын шилдэг хөлбөмбөгчин болж чаджээ. 1974, 1975 онд мөн энэ алдараа баталгаажуулжээ. 1990-2002 онд Грекийн хөлбөмбөгийн клубт дасгалжуулагчаар ажилласан. 2003-2007 он, 2011 оны хавраас 2012 оны намар хүртэл Украины шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагчаар ажилласан. {{DEFAULTSORT:Блохин, Олег}} [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Украинчууд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Киевийн тамирчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгийн шигшээ багийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Украины хөлбөмбөгийн дасгалжуулагч]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (2-р зэрэг)]] [[Ангилал:Цэцэн Ярослав вангийн одон шагналтан (4-р зэрэг)]] [[Ангилал:Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын гавьяат тамирчин]] [[Ангилал:ЗХУ-ын олимпын хүрэл медальтан]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн Европын Цомын Аварга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын хөлбөмбөгийн улсын аварга]] [[Ангилал:ЗХУ-ын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:1972 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1976 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:1982 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч‎]] [[Ангилал:1986 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч‎]] [[Ангилал:2006 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч‎]] [[Ангилал:Динамо Киев багийн тоглогч]] qhl6r804eld4jlkh7mp81tji37wqr3t 0 125496 865250 849983 2026-08-06T14:27:58Z Enkhsaihan2005 64429 865250 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Helmut Kohl (1996).jpg|thumb|Хельмут Коль, 1996 он]] '''Хельмут Йозеф Михаэль Коль''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Helmut Josef Michael Kohl''; 1930 оны 4-р сарын 3-нд Бүгд Найрамдах Веймар улсын Рэйн дахь Людвигсхафен төрсөн- 2017 оны 6-р сарын 16-нд [[Герман|ХБНГУ]]-ын Рейн дахь Людвигсхафен нас барсан) -германы төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. 1982-1998 онд ХБНГУ-ын Холбооны Канцлер. Хельмут Коль ХБНГУ-ын удирдах хугацаандаа "[[Хүйтэн дайн]]" дуусгавар болгоход болон Герман улсын Европт нэгдэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрээр 1973-1998 онд Ардчилсан Христианы Холбооны дарга. Канцлерын албан тушаалд 16 жил 26 хоног болж Германы түүхэнд хамгийн урт хугацаанд Засгийн газрыг тэргүүлсэн амжилт тогтоожээ. {{commonscat}} {{Германы канцлер}} {{DEFAULTSORT:Коль, Хельмут}} [[Ангилал:1930 онд төрсөн]] [[Ангилал:2017 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Баварийн хүн]] [[Ангилал:Германы холбооны канцлер]] [[Ангилал:Германы Бундестагийн гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Уран зохиолын бус ном зохиогч]] [[Ангилал:Улс төр судлаач]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Гэгээн Михаил ба Георгийн одон шагналтан (их загалмайн хүндэт хүлэг баатар)]] [[Ангилал:Холбооны Германы Гавьяаны Загалмай одон шагналтан (их загалмайн тусгай хийц)]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн эрх чөлөөний медаль шагналтан]] [[Ангилал:Баден-Вюртемберг Муж Улсын Гавьяаны одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Шонхрын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Австрийн Бүгд Найрамдах Улсын төлөөх гавьяаны туузат их алтан хүндэт тэмдгийн шагналтан]] [[Ангилал:Инфант Дом Энрике одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан]] [[Ангилал:Нидерландын Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Италийн Бүгд Найрамдах Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Португалын Христийн одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Карлын шагналтан]] [[Ангилал:Германы эргэн нэгдэлтийн хүн]] [[Ангилал:Кэйо их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Кембрижийн их сургуулийн хүндэт доктор]] {{bio-stub}} 3jdcj7v4xxrbho3u45b2i2u83w5697g 0 127667 865221 763921 2026-08-06T14:20:13Z Enkhsaihan2005 64429 865221 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Goebbels.png | thumb | 220x124px | right]] '''Пауль Йозеф Геббельс''' (герман хэлний дуудлагаар '''Гёббельс'''; [[Герман хэл|герман]]. ''Paul Joseph Goebbels'' ; 1897 оны 10-р сарын 29-нд [[Прусс]] улсын Райн мужийн Райдт хотод төрсөн-1945 оны 5-р сарын 1-нд [[Берлин]] хотод нас барсан) -германы улс төрч, [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерын]] ойр дотны үзэл суртал эрхэлсэн хамтран зүтгэгч байсан. 1926 оноос Берлин хотын Гауляйтер (хотын намын хорооны дарга), 1930 оноос эхлэн Германы Үндэсний Социал-ардчилсан ажилчны намын ([[Герман хэл|герман]]. '''''N'''ational'''s'''ozialistische '''D'''eutsche '''A'''rbeiter'''p'''artei ('''NSDAP''')'' үзэл суртал хариуцсан дарга. 1933-1945 онуудад Суртал ухуулгын сайд, Эзэнт улсын Соёлын танхимын ерөнхийлөгч Йозеф Геббельс сонин хэвлэл, радио, кино урлаг болон Германы соёлын салбарын бүх хөшүүргийг гартаа төвлөрүүлсэн юм. == Намтар == Пауль Йозеф Геббельс 1897 оны 10-р сарын 29-нд Райдт хотод буюу өнөөгийн Мёнхенгладбах ([[Герман хэл|гер]]. ''Mönchengladbach''), [[Католик шашин|католик шашинтай]] гэр бүлд төрсөн байна. Эцэг нь Фриц Геббельс (1867—1929); эх нь: Мария Катарина Оденхаузен (1869—1953) гэдэг хүмүүс байжээ. Тэрээр Конрад (1893—1949), Ханс (1895—1947) хоёр ахтай, Элизабет (1901—1915), Мария Катарина (1910—1949) гэж хоёр эмэгтэй дүүтэй байсан. {{DEFAULTSORT:Геббельс, Йозеф}} [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1945 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Мёнхенгладбахын хүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлер]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний канцлер (1933-1945)]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний сайд (1933-1945)]] [[Ангилал:20-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Данцигийн Загалмай шагналтан]] [[Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн]] [[Ангилал:Райхстагийн гишүүн (Германы эзэнт гүрэн, 1933-1945)]] [[Ангилал:Нацизмын суртал ухуулгын хүн]] [[Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Яллагдсан хүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Бонн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Адольф Хитлер]] 0ye9hatpw56yeo67cw51swqx80whpjc 0 127960 865249 775626 2026-08-06T14:27:53Z Enkhsaihan2005 64429 865249 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bogdan Borusewicz 02 Senate of Poland.jpg|thumb|Богдан Борусевич (2007)]] '''Богдан Борусевич''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Bogdan Michał Borusewicz''; 1949 оны 1-р сарын 11-нд Лидзбарк-Варминьски хотод төрсөн) -польшийн улс төрийн зүтгэлтэн. [[Сейм|Польшийн Сеймын]] I, II, III дугаар чуулганы (1991-1997) гишүүн, Сенатын VI, VII, VIII чуулганы (2005 оноос хойш) гишүүн бөгөөд 2005-2015 онд Сенатын Маршал, 2015 оноос дэд Маршал. 2010 оны 7-р сарын 8-нд нэг өдөр Польшийн Ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Намтар == Польшийн [[Гдыня]] хотын Дүрслэх урлагийн сургуульд сурч байхдаа 1968 оны тавдугаар сард сөрөг хүчний ухуулах хуудас хэвлэж тараасан хэргээр баривчлагдаж байсан. 1975 онд [[Люблин]] хотын Католик Их сургуулийн хүмүүнлэгийн ангийг дүүрэгсэн. 1990-1991 онуудад Үйлдвэрчний эвлэлийн "[[Эв санааны нэгдэл (Польш)|Эв санааны нэгдэл]]" /Солидарношчь/ хөдөлгөөний орлогч дарга байсан. 1991-2001 онуудад Польшийн Сеймын гишүүн. == Гэр бүл == Гэргий Алина Пенковская 2002 онд нас барсан, хүү Себастьян, охин Кинг гэдэг. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Борусевич, Богдан}} [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Варми-Мазури мужийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Польшийн үйлдвэрчний эвлэлийн ажилтан]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:21-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Польшийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Марийн орны загалмай одон шагналтан (1-р зэрэг)]] [[Ангилал:Норвегийн Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн эр зориг одон шагналтан]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Иргэдийн Индэр Намын гишүүн]] [[Ангилал:Сеймийн гишүүн (Гуравдугаар Бүгд Найрамдах Улс)]] [[Ангилал:Эрх Чөлөөний Холбооны гишүүн]] jre5orf4323zw4ln7a7ttxll28qvus1 0 128355 865222 739471 2026-08-06T14:20:29Z Enkhsaihan2005 64429 865222 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-15607, Potsdam, Göring (cropped)(2).jpg|thumb|Херман Геринг]] '''Херман Вильхельм Геринг''' (герман дуудлагаар '''Гёринг'''; герман. ''Hermann Wilhelm Göring'', ; 1893 оны 1-р сарын 12-нд Германы эзэнт гүрний Розенхайм хотод төрсөн — 1946 оны 10-р сарын 15-нд Германы АНУ-ын бүсэд Нюрнберг нас барсан) — Нацист Германы улс төрийн зүтгэлтэн. Агаарын цэргийн сайд, [[Адольф Хитлер|Адольф Хитлерын]] ойрын хамтран зүтгэгч, олон улсын цэргийн гэмт хэрэгтэн. {{DEFAULTSORT:Геринг, Херман}} [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Розенхаймын хүн]] [[Ангилал:Германы эзэнт гүрний сайд (1933-1945)]] [[Ангилал:Гестапогийн ажилтан]] [[Ангилал:Райхстагийн гишүүн (Германы эзэнт гүрэн, 1933-1945)]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын гишүүн]] [[Ангилал:ВБНУ-ын Райхстагийн гишүүн]] [[Ангилал:Германы генерал-фельдмаршал]] [[Ангилал:Пруссийн ерөнхий сайд]] [[Ангилал:Урлагийн тонуул]] [[Ангилал:Холокостын гэмт хэрэгтэн]] [[Ангилал:Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:ГҮСАН-ын Намын Алтан тэмдэг шагналтан]] [[Ангилал:Данеброг одонгийн их загалмай]] [[Ангилал:Данцигийн Загалмай шагналтан]] [[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Италийн Титэм одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Мандах Нар одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн 2-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Төмөр Загалмайн хүлэг баатрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Германы Гавьяаны одон шагналтан (цэргийн одон)]] s0zsuiua3kgt11aipgn4qj1b9q9lwvi 0 128356 865203 775627 2026-08-06T14:10:00Z Enkhsaihan2005 64429 865203 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ignacy Mościcki (-1934).jpg|thumb|Игнаций Мошцицки]] '''Игнаций Мошцицки''' (польш. ''Ignacy Mościcki'', 1867 12-р сарын 1-нд Польшийн Межаново-д төрсөн — 1946 оны 10-р сарын 2-нд Швейцарын Версуад нас барсан) — польшийн төрийн зүтгэлтэн, 1926-1939 онд Польшийн Ерөнхийлөгч байсан. Эрдэмтэн-химич, зохин бүтээгч, Польшийн химийн аж үйлдвэрийг бий болгосон хүний нэг. {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Мошцицки,Игнаций}} [[Ангилал:1867 онд төрсөн]] [[Ангилал:1946 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Польшууд]] [[Ангилал:Конгресс Польшийн хүн]] [[Ангилал:Польшийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Адам Мицкевичийн нэрэмжит Познанийн их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Варшав Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Варшавын Байгалийн Шинжлэх Ухааны Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Варшавын Техникийн Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Аврагч одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гурван Одод одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Кирилл ба Мефодийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Маврикий ба Лазарын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гэгээн Олафын одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Зарын одон шагналтан (рыцарь)]] [[Ангилал:Польшийн Дахин төрөлт одон шагналтан (их загалмай)] [[Ангилал:Серафимов одон шагналтан]] [[Ангилал:Тарту Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Унгар Улсын Гавьяаны одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Хризантем одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Бүргэд одон шагналтан]] [[Ангилал:Өмнөдийн Загалмай Үндэсний одон шагналтан (их загалмай)]] 95bm7ptvfgqyqr8acnnrvpy2pabdlkh 0 130991 865241 752506 2026-08-06T14:26:22Z Enkhsaihan2005 64429 865241 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ulysses S. Grant 1870-1880.jpg|thumb|Улис Грант]] '''Улисс Грант''' ([[Англи хэл|англи]]. Ulysses S. Grant, төрөхдөө Hiram Ulysses Grant /ˈhaɪrəm juːˈlɪsiːz/; 1822 оны 4-р сарын 27-нд төрсөн – 1885 оны 7-р сарын 23-нд нас барсан)- 1869-1877 онуудад АНУ-ын 18 дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажилласан улс төрийн болон цэргийн зүтгэлтэн. Тэрээр [[Америкийн иргэний дайн|Америкийн иргэний дайны]] үед Холбооны армийг удирдаж байсан, армийн генерал (1866 оны 7-р сарын 25 - 1869 оны 3-р сарын 4). Америкийн Философийн Нийгэмлэгийн гишүүн (1868), 1863 онд [[Конгрессын алтан медаль (АНУ)|Конгрессын алтан медалиар]] шагнуулж байсан. АНУ-ын Хууль зүйн яамыг байгуулж, "Ку Клукс Клан"-ны эсрэг байсан ажээ. == Намтар == Хирам Улисс Грант 1822 онд тариаланчийн хүү болж 1822 оны 4-р сарын 27-нд төржээ. Түүний эцэг эх харьцангуй чинээлэг амьдарч байсан бөгөөд эцэг Жесси Рут Грант арьс ширний үйлдвэр эзэмшдэг байв. Грантуудын өвөг дээдэс Матью, Присцилла Грант нар Английн Дорсет хотоос 1630 онд Америкт цагаачилж ирсэн гэдэг. Эцэг Жесси Рут Грант боолуудад эрх чөлөө олгож суллахын төлөө үзэлтэн байсан. Эцэг нь 1821 онд Ханна Симпсонтой гэрлэсэн. {{DEFAULTSORT:Грант, Улисс}} [[Ангилал:1822 онд төрсөн]] [[Ангилал:1885 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:АНУ-ын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:19-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:АНУ-ын Гүн Ухааны Нийгэмлэгийн гишүүн]] [[Ангилал:АНУ-ын Цэргийн Академийн төгсөгч]] [[Ангилал:АНУ-ын армийн генерал]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Намын гишүүн (АНУ)]] [[Ангилал:Конгрессын хүндэтгэлийн алтан медаль шагналтан]] [[Ангилал:Умардын Улсуудын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Харвардын их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Шинэ эриний боолчлогч]] [[Ангилал:Охайогийн хүн]] 6d6q486r8u7yw0nclaoubd77eqd3lnx 0 135268 865318 865094 2026-08-06T17:46:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865318 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sandomierz-Rathaus-6.jpg|thumb|Сандомеж хотын Захиргаа]] '''Сандомеж''' ([[Польш хэл|польш]]. ''Sandomierz'' ) — [[Польш|Польшийн]] Швиентокшиш мужийн ([[Польш хэл|польш]]. ''województwo świętokrzyskie'') хот. Хотын гмина статустай. Хүн ам нь 2018 оны байдлаар 23 780 байсан. [[Висла мөрөн|Висла мөрний]] баруун, зүүн эрэг дээр [[Варшав|Варшаваас]] зүүн өмнө зүгт 180 км-ийн зайд оршдог хот юм. Нийт хотын газар нутгийн талбай 28.69 км² байна. [[Файл:Polska Sandomierz 017.jpg|thumb|Сандомеж хотын төв талбай]] Сандомеж хот бол Ромын Католик шашны нэгэн төв бөгөөд Польшийн хамгийн эртний бөгөөд түүхэн ач холбогдолтой хотуудын нэг юм. Шинэ эриний үйлдвэржилтээс хол байж чадсан тус хот эртний болон дундад зууны дурсгалт газрууд ихтэй юм. 13-р зууны үед Монголчуудын 3 удаагийн Польш руу хийсэн довтолгооны үеэр (1241, 1259, 1287) хот ихээхэн сүйрч, хотын модон барилгууд бүрэн сүйрсэн байна. ==Гадаад холбоос== {{Commons category|Sandomierz|Сандомеж}} * [https://web.archive.org/web/20170422040140/http://old.um.sandomierz.pl/index.php/en/ Сандомеж хотын зөвлөл] [[Ангилал:Сандомеж| ]] [[Ангилал:Сандомеж тойрог]] 5aplnn0lsggjaaq6xbsno9od8am2efg 0 145375 865226 863105 2026-08-06T14:21:40Z Enkhsaihan2005 64429 865226 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vasily Sokolovsky 2.jpg|thumb|Василий Соколовский]] '''Василий Соколовский''' (орос. ''Василий Данилович Соколовский,'' 1897 оны 7-р сарын 21-нд [[Оросын эзэнт гүрэн]], Гродно мужийн Белосток тойргийн Козлики тосгонд төрсөн – 1968 оны 5-р сарын 10-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) – Зөвлөлтийн цэргийн удирдагч, ЗХУ-ын Маршал (1946 оны 7-р сарын 3), Зөвлөлт Холбоот Улсын баатар (1945 оны 5-р сарын 29). ЗХУ-ын Коммунист намын Төв Хорооны гишүүн (1952–1961). == Намтар == В.Соколовский 1897 оны 7-р сарын 9-нд Польшийн Подлаские воеводшипийн Белосток тойргийн Гродно мужийн Белосток гүнлигийн Козлики тосгонд ядуу тариачны гэр бүлд төрсөн, одоогийн Польшийн Подляские воеводствогийн Белосток гүнлигийн Козлики тосгонд төрсөн. Тэрээр Беларусь хүн. 1905 онд тэрээр сүмийн сургуулийг төгсөж, тэр жилээсээ Заблудово дахь арьс ширний үйлдвэрт өдрийн ажилчнаар ажиллажээ. Тэрээр тэнд хэдэн жил ажиллаж, өөрийгөө хөгжүүлэх чиглэлээр эрчимтэй суралцжээ. 1912 онд тэрээр хоёр жилийн багшийн сургуулийг онц дүнтэй төгсөж, 1918 онд Невелийн багшийн семинарыг төгссөн. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр семинарын ажилтан байхдаа тэрээр цэрэгт татагдаагүй боловч дайчилсны дараа 1915 онд хэдэн сарын турш хамгаалалтын шугам барих ажилд ажилласан. [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайны]] үеэр тэрээр 1918 оны 2-р сараас [[Улаан Арми|Улаан армид]] алба хааж, сайн дурын ажилтнаар элссэн. 1918 оны 5-р сард тэрээр Москвагийн цэргийн зааварлагчийн 1-р курсийг төгсөж, дараа нь Уралын 2-р хороонд ротын командлагчаар Дорнод фронт руу илгээгдэв. 1918 оны 5-р сараас ротын захирагч, 1918 оны 6-р сараас батальоны штабын дарга, нөхөр Лапатышкины Улаан гвардийн отрядын зааварлагч, 1918 оны 7-р сараас Зөвлөлтийн 2-р уулын хороонд дахин ротын командлагч, 8-р сараас хорооны командлагчийн туслах, 1918 оны 9-р сараас хорооны командлагчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллаж байв. 1931 оноос хойш Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевик) гишүүн. 1935 оны 5-р сараас 1938 оны 4-р сар хүртэл Уралын цэргийн тойргийн штабын дарга, 1938 оны 4-р сараас 1941 оны 2-р сар хүртэл Москвагийн цэргийн тойргийн штабын дарга байв. 1941 оны 2-р сараас 6-р сар хүртэл В.Соколовский Улаан армийн Жанжин штабын зохион байгуулалт, дайчилгааны асуудал эрхэлсэн хоёрдугаар орлогч даргаар ажиллаж байв. Зөвлөлтийн Аугаа их Эх орны дайны эхнээс эцсийн өдөр хүртэл оролцсон. 1941 оны 6-р сараас 7-р сар хүртэл Улаан армийн жанжин штабын нэгдүгээр орлогч дарга, 1941 оны 7-р сараас 9-р сар хүртэл Баруун фронтын Штабын дарга, 1941 оны 7-р сараас 1942 оны 1-р сар хүртэл Баруун фронтын Штабын дарга байв. 1943 оны 2-р сараас 1944 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Баруун фронтыг командлаж байв. Орша, Витебскийн довтолгооны ажиллагаанд бүтэлгүйтсэний улмаас 1944 оны 4-р сард фронтын командлагчийн албан тушаалаас чөлөөлөгдсөн. [[Файл:Vasily Sokolovsky 2022 stamp of Russia.jpg|thumb]] 1944 оны 4-р сараас 1945 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Украины 1-р фронтын штабын даргаар ажиллаж байсан. 1945 оны 4-р сараас 6-р сар хүртэл тэрээр Беларусийн 1-р фронтын орлогч командлагчаар ажиллаж байжээ. Эдгээр албан тушаалд тэрээр стратегийн довтолгооны ажиллагааг төлөвлөх, бэлтгэх, хэрэгжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан. 1945 оны 5-р сарын 29-нд байлдааны ажиллагааг чадварлаг удирдсан, хувийн зориг, эр зоригийнхоо төлөө В.Соколовскийг ЗХУ-ын баатар цолоор шагнасан. Тэрээр 1945 оны 5-р сард Зөвлөлтийн талын өмнөөс Нацист Германыг болзолгүй бууж өгөх гэрээнд гарын үсэг зурахад оролцсон. Дайны дараа 1945 оны 7-р сараас тэрээр Ерөнхий командлагчийн нэгдүгээр орлогч, 1946 оны 3-р сараас Герман дахь Зөвлөлтийн эзлэн түрэмгийллийн хүчний бүлгийн Ерөнхий командлагчаар ажиллаж байжээ. Түүний удирдлаган дор Баруун Берлинийг бүслэх ажиллагааг эхлүүлж, хэрэгжүүлжээ. 1949 оны 3-р сараас тэрээр ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний нэгдүгээр орлогч сайд (1950 оны 2-р сараас Дайны сайд)-аар ажиллаж байжээ. 1952 оны 6-р сараас 1960 оны 4-р сар хүртэл тэрээр ЗХУ-ын Жанжин штабын дарга, Дайны нэгдүгээр орлогч сайд (1953 оны 3-р сараас Батлан ​​​​хамгаалахын сайд)-аар ажиллаж байжээ. Энэ албан тушаалд тэрээр цэргийн гүн гүнзгий мэдлэг, командлалын болон штабын ажлын өргөн хүрээтэй байлдааны болон практик туршлагаа цэргүүдийг сургах, сургахад өргөн ашиглаж, Зөвлөлтийн Зэвсэгт хүчний хөгжлийг сайжруулах, цэргийн шинжлэх ухааныг цаашид хөгжүүлэх чиглэлээр өргөн хүрээтэй ажил хийжээ. == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20090331075551/http://www.marshals.su/ Маршалуудын намтар] {{Зөвлөлт Холбоот Улсын Маршалууд}} {{DEFAULTSORT:Соколовский, Василий}} [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1968 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Фрунзегийн нэрэмжит цэргийн академийн төгсөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын баатар]] [[Ангилал:Лениний одон шагналтан]] [[Ангилал:Октябрийн хувьсгалын одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Суворовын 1-р зэргийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Кутузовын одон шагналтан (I зэрэг)]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны одон шагналтан (хүндэт хавчаар)]] [[Ангилал:Эх Орны Гавьяаны Алтан одон шагналтан]] [[Ангилал:Цагаан Арслан одон шагналтан (их загалмай)]] [[Ангилал:Гавьяаны Легион одон шагналтан (командлагч)]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (их офицер)]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн хүлэг баатрын командлагч шагналтан]] [[Ангилал:БНМАУ-ын байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын маршал]] [[Ангилал:Герман дахь Зөвлөлтийн цэргийн бүлгийн дээд командлагч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] ehh8c96eyewvq91vw0hyda3s5tsjt2b 0 145421 865154 852328 2026-08-06T12:41:00Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865154 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс компани | name = Мандал Даатгал ХК | type = Хувьцаат компани | industry = Даатгал | founded = 2011 он | founder = [[Өлзийбаярын Ганзориг]] | key_people = Гүйцэтгэх захирал Б.Энхтүвшин | services = Иргэд болон байгууллагуудад зориулсан ердийн даатгалын үйлчилгээ | website = https://www.mandal.mn/ }} '''Мандал Даатгал''' ХК нь 2011 онд үүсгэн байгуулагдсан, Монгол Улсын хамгийн том даатгалын компани ба даатгал, хөрөнгийн зах зээлийн хамгийн том групп компани болох "Мандал Санхүүгийн Нэгдэл" ХХК-ийн охин компани юм. <ref>{{Cite web |title=Mandal Financial Group |url=https://www.mandalfinancialgroup.mn/ |access-date=2026-03-14 |website=Mandal Financial Group}}</ref> == Түүх == 2011 онд Канадын хөрөнгө оруулалттай Mongolia Growth Group компанитай хамтран, АНУ болон Канадын хөрөнгийн бирж дээр хөрөнгө босгон Мандал даатгал ХХК үүсгэн байгуулагдсан. Тус компани нь Монгол Улсын даатгалын салбарт банкны зуучлал, [https://gogo.mn/r/171137?= хувийн эрүүл мэндийн даатгал] зэрэг бүтээгдэхүүнийг анхлан нэвтрүүлсэн байна. 2016 онд санхүүгийн голлох үзүүлэлтүүдээрээ даатгалын салбарын ТОП 3 компанийн эгнээнд элссэн.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Мандал даатгал ХК хувьцаа эзэмшигчдийн хурал амжилттай болж өндөрлөлөө |url=https://apex.mn/articles/blogs/mandal |access-date=2026-03-14 |website=Apex Capital |language=mn-MN}}</ref> Мандал Даатгал нь 2018 онд [https://mse.mn/companies-info IPO] хийж, Монгол Улсын даатгалын салбарын анхны нээлттэй компани болсон ба [https://lemonpress.mn/post/YwgLcYp0jRh IPO-с хойш компанийн зах зээлийн үнэлгээ 57.8%-иар, нийт хөрөнгө 203.8%-иар тус тус өсөж, ТОП-20 индексийн багцад багтсан цорын ганц даатгалын компани] болсон байна.<ref>{{Cite web |title=Мандал Даатгал ХК-ийн зах зээлийн үнэлгээ IPO хийснээс хойш 203.8% өслөө |url=https://lemonpress.mn/post/YwgLcYp0jRh |access-date=2026-03-14 |website=lemonpress.mn |language=en}}</ref> 2020 онд Мандал Даатгал нь олон улсын үнэлгээний [https://news.ambest.com/NewsContent.aspx?refnum=248225&altsrc=23 AM Best] агентлагаас санхүүгийн чадавх болон зээлжих зэрэглэлийн үнэлгээ авсан анхны монгол компани болсон. [https://ikon.mn/n/22l8 AM Best агентлаг нь Мандал Даатгал ХК]-ийн ерөнхий санхүүгийн чадавхыг “B”, урт хугацааны зээлжих зэрэглэлийг “BB+” гэж тус тус үнэлсэн бөгөөд цаашдын төлвийг “Тогтвортой” хэмээн үзжээ. Энэхүү зэрэглэлийг гаргахдаа компанийг олон талаас нь судалж, санхүүгийн үзүүлэлтүүд болон өмнөх хугацааны гүйцэтгэлийг “Strong” буюу “Хүчтэй” хэмээн тодорхойлсон байна.<ref>{{Cite web |title=AM Best Withdraws Credit Ratings of Mandal Daatgal JSC |url=https://news.ambest.com/NewsContent.aspx?refnum=248225&altsrc=23 |access-date=2026-03-14 |website=news.ambest.com}}</ref> 2025 оны байдлаар Мандал Даатгал нь нийт хөрөнгийн хэмжээгээр [https://lemonpress.mn/post/bSiBCamfpH5 нэгдүгээрт бичигдэж] Монгол Улсын [https://www.frc.mn/resources/Image/Document/202602/Mr2FB/Urult-toim-2025.pdf даатгалын салбарын 17.8%-ийг дангаараа бүрдүүлж] байна. Мөн нийт өөрийн хөрөнгө, нийт мөнгөн хөрөнгө зэрэг нөхөн төлбөрийн чадвар, санхүүгийн тогтвортой байдлыг тодорхойлох үзүүлэлтүүдээрээ [https://ikon.mn/n/3lsr салбартаа нэгдүгээрт бичигдэж] байна<ref>{{Cite web |title=Mongolia’s Insurance Sector Highlights |url=https://www.montsame.mn/en/read/392287 |access-date=2026-03-14 |website=MONTSAME News Agency |language=en}}</ref> == '''Үйл ажиллагаа''' == Мандал Даатгал ХК нь [https://www.frc.mn/#/home Санхүүгийн Зохицуулах Хорооны] тусгай зөвшөөрлөөр иргэд болон байгууллагад зориулсан даатгалын үйлчилгээ үзүүлдэг. Тодруулбал:<ref>{{Cite web |title=Даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/retail |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en |archive-date=2025-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208182124/https://www.mandal.mn/retail |url-status=dead }}</ref> *Иргэдэд зориулсан автомашин, гадаад болон дотоод аялал, гэнэтийн осол, хүүхдийн гэнэтийн ослын даатгал;<ref>{{Cite web |title=Даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/retail |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en |archive-date=2025-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208182124/https://www.mandal.mn/retail |url-status=dead }}</ref> *Байгууллагад зориулсан Жаргалан хувийн эрүүл мэндийн даатгал, олон улсын хувийн эрүүл мэндийн даатгал, эд хөрөнгө, хариуцлага, хүнд машин механизмын даатгал зэрэг цогц эрсдэлийн удирдлага бүхий даатгалын үйлчилгээ.<ref>{{Cite web |title=Байгууллагын даатгалын мэдээлэл |url=https://www.mandal.mn/corporate |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en |archive-date=2025-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208184330/https://www.mandal.mn/corporate |url-status=dead }}</ref> == Нийгмийн хариуцлага == ===Мандал Эрсдэлийн Форум=== Мандал Даатгал нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд 2010 жил бүр [https://ikon.mn/n/2opf “Мандал Эрсдэлийн Форум”] арга хэмжээг зохион байгуулж байна. Тус арга хэмжээ нь улсад тулгарч болзошгүй нийгэм, эдийн засаг, гамшгийн эрсдлүүд, тэдгээрээс урьдчилан сэргийлэх арга замын талаар хэлэлцэж бодит шийдлийг эрэлхийлж төр, хувийн хэвшил, иргэний зүгээс эрсдэлийг удирдахад хувь нэмэр оруулсаар ирсэн.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-03 |title=Монголын хамгийн том эрсдэлийн форум 13 дахь жилдээ |url=https://ikon.mn/n/2opf |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Түүнчлэн 2022 оноос эхлэн эрсдэлтэй нөхцөл байдалд өөрийн амь насаа үл хайрлан хүний амь нас, эд хөрөнгө, эрүүл мэндийг аварсан хүмүүс, мэргэжилтэн, байгууллагыг онцлон [https://ikon.mn/n/2p0h “Эрсдэлийн Баатар”]-аар шалгаруулдаг болсон байна.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> 2023 онд уг форумыг [https://spa.gov.mn/n/1426 Монгол Улсын Шадар сайдын ажлын албатай хамтран Төрийн ордны "Их танхим"-д "Эрсдэл ба Стандарт" сэдвийн хүрээнд]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} зохион байгуулжээ. <ref>{{Cite web |title=“ЭРСДЭЛИЙН ҮНДЭСНИЙ ФОРУМ” АМЖИЛТТАЙ ЗОХИОН БАЙГУУЛАГДЛАА {{!}} Төрийн худалдан авах ажиллагааны газар |url=http://spa.gov.mn/n/1426 |access-date=2026-03-14 |website=spa.gov.mn |archive-date=2026-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124182410/http://spa.gov.mn/n/1426 |url-status=dead }}</ref> ===Мандал Эрсдэлийн Сургууль=== [https://www.peak.mn/news/e 2021 оноос] эхлэн Мандал Даатгал нь бага насны хүүхдүүдэд эрсдэлийн боловсролыг хүртээмжтэй болгох зорилгоор “Мандал Эрсдэлийн Сургууль” төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Төслийн хүрээнд 2-12 насны хүүхдүүдийн хөгжлийн онцлогт тохирсон эрсдэлийн боловсрол олгох 20 цуврал [https://ikon.mn/n/2lhf видео хичээл үнэгүй хүргэж] байна. Өдгөө 35,000 гаруй хүүхдэд эрсдэлийн боловсрол олгоод байна.<ref>{{Cite web |title=Мэдээ |url=https://www.mandal.mn/post/174 |access-date=2026-03-14 |website=www.mandal.mn |language=en }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===eDoctor - Эрүүл мэндийн цогц платформ=== [https://edoctor.mn/ eDoctor] нь Монголын хамгийн анхны эрүүл мэндийн цогц платформ юм. Улс орны хувьд ард иргэдэд эрүүл мэндийн боловсрол олгож хэрхэн өвчин, эмгэгээс урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах зэрэг мэдлэгийг олгох нь нэн чухал асуудал байдаг. Үүний хэрэгцээ шаардлагад үндэслэн Мандал Даатгал нь бүх насныханд зориулсан эрүүл мэндийн боловсрол олгох цогц платформыг нэвтрүүлсэн билээ. Тус платформ нь 15 гаруй төрлийн үйлчилгээ бүхий мэргэжлийн эмч нарын бэлтгэсэн 250 гаруй өвчний дэлгэрэнгүй мэдээлэл, 100 гаруй зөвлөмж нийтлэл, эмчтэй онлайн асуумж ба зөвлөмж, эрүүл мэндийн тооцоолуур, эмнэлэг хайх зэрэг олон зүйлийг нэг дор багтаасан өргөн мэдээллийн сантай.<ref>{{Cite web |title=Бидний тухай |url=https://edoctor.mn/about-us |access-date=2026-03-14 |website=Цахим эмч |language=en-US}}</ref> ===50 хүний амь нас аврах төсөл=== 2023 оноос эхлэн Мандал Даатгал нь нийгмийн хариуцлагын хүрээнд [https://ikon.mn/n/2p0h “50 хүний амь аврах төсөл”]-ийг хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд төслийн хүрээнд дараах 2 ажлыг амжилттай хийж гүйцэтгэж байна.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ;Алтеплаза төсөл [https://www.shastinhospital.mn/ Улсын Гуравдугаар Төв эмнэлэгтэй] хамтран, тус эмнэлэгт 50 тун алтеплазагийн хөрөнгө оруулалт хийсэн. Алтеплаза нь хурц шигдээс, харвалтын үед анхны шинж тэмдэг илэрснээс хойш алтан цаг буюу 2–4 цагийн дотор хийгдэх өндөр түвшний эмчилгээ юм. Шигдээс болсноос хойш хугацаа алдалгүй эмнэлгийн тусламж авч, протокол, удирдамжийн дагуу эмчилгээг хийвэл амь нас 100% аврагдаж, харвалтаас үүдэх хөдөлмөрийн чадвар алдалт, саа саажилт багасна. Хэдий хүний амь насыг богино хугацаанд аврах шийдэлтэй тун ч гэлээ, нэг алтеплаза тунгийн үнэ өртөг нь өндөр учраас улсын хэмжээнд хүрэлцэхгүй, нөөц хангалтгүй байдаг. Иймд [https://www.mse.mn/issuers/esgreport/547_20250430071052report.pdf “Мандал Даатгал” ХХК хэрэгцээг нь нэмэх, нэн яаралтай тулгамдсан үед хүний амь аврах] боломжтой энэхүү эмээс 50 тунг захиалан Улсын Гуравдугаар Төв эмнэлэгт хүлээлгэн өгсөн.<ref>{{Cite web |last=СУРТАЛЧИЛГАА |date=2022-10-12 |title=Эрсдэлийн БААТРУУД ба 50 хүний амь аврах төсөл |url=https://ikon.mn/n/2p0h |access-date=2026-03-14 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> ;Голын эргийн камер [https://nema.gov.mn/ “Нийслэлийн Онцгой Байдлын Ерөнхий Газар”-]тай хамтран үер усны ослыг бууруулах зорилгоор 2022 онд Туул голын эрэг дагуу хамгийн их хүн цуглардаг хоёр байршлыг сонгон [https://ubn.mn/p/47343 үер усны аюулыг мэдээлэх 5 цахамыг байгуулсан]. Тус цахамуудад 200 метрийн радиуст татаж харагдах хяналтын камер байршуулж, тухайн цахмаас гол дагуух иргэдэд анхааруулах, сэрэмжлүүлэх мэдээллийг дуут дохио ашиглан хүргэх ажлыг хэрэгжүүлсэн. Улаанбаатар хотын хувьд Туул голыг дагасан үер усны эрсдэлтэй бүсэд оршдог тул Нийслэлийн ОБЕГ-аас “Зөвт эргүүл” ажиллуулах, “Анхаарахад илүүдэхгүй” нөлөөллийн аяныг тус цахамтай уялдуулан хэрэгжүүлснээр өнгөрсөн жилүүдэд үер усны ослоос үүдэн амь эрсдэх тохиолдол 3.5 дахин буурч, цахам байрласан цэгт ослын тохиолдол бүртгэгдээгүй зэрэг үр дүн гарсан байна.<ref>{{Cite web |last=https://www.facebook.com/ubn.mgl |date=2023-07-22 |title=Туул голын эрэг дагуу 360 градус эргэдэг хяналтын камер байршуулжээ |url=https://ubn.mn/p/47343 |access-date=2026-03-14 |website=Улаанбаатар ньюс |language=mn-MN}}</ref> fim6a9vbnlw6lebdfs1ss6ib9losw2i 0 145438 865410 850451 2026-08-07T10:50:37Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865410 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] nbhi9bkfsbywkt1z07rqr8ypryz2897 0 145904 865414 853135 2026-08-07T10:51:07Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865414 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 38stjkcmhqqhgarkhwzmxi29ittu5c2 0 145905 865417 853138 2026-08-07T10:51:37Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865417 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 2lb5f55ut71a5c5i4wlfmrd6rx1s4ck 0 145930 865153 864775 2026-08-06T12:20:30Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865153 wikitext text/x-wiki {{short description|Польшийн муж}} {{Инфобокс суурин | name = Люблин муж | native_name = Województwo lubelskie | settlement_type = [[Польшийн мужууд|Муж]] | image_skyline = |image_blank_emblem=Lubelskie-Taste-Life.png |blank_emblem_type=[[Брэнд тэмдэг]] |blank_emblem_size=120px | image_flag = POL województwo lubelskie flag.svg | image_shield = POL województwo lubelskie COA.svg | image_map = Lublin in Poland (+rivers).svg | map_caption = Польш дахь байршил | image_map1 = Lublin Voivodeship administrative.png | map_caption1 = Захиргааны газрын зураг | motto= ''Smakuj życie!'' (''Амьдралыг амтал!'') | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{POL}} | seat_type = Нийслэл | seat = [[Люблин]] | parts_type = [[Повят|Тойрог]] | parts = 4 хот, 20 орон нутгийн тойрог * | p1 = [[Бяла Подляска]]|p2=[[Замосчь]]|p3=[[Люблин]]|p4=[[Хелм]]|p5=[[Билгорай тойрог]]|p6=[[Бяла тойрог, Люблин муж|Бяла тойрог]]|p7=[[Влодава тойрог]]|p8=[[Замосчь тойрог]]|p9=[[Красник тойрог]]|p10=[[Красныстав тойрог]]|p11=[[Ленчна тойрог]]|p12=[[Лукув тойрог]]|p13=[[Любартув тойрог]]|p14=[[Люблин тойрог]]|p15=[[Ополе тойрог, Люблин муж|Ополе тойрог]]|p16=[[Парчев тойрог]]|p17=[[Пулавы тойрог]]|p18=[[Радзынь тойрог]]|p19=[[Рыки тойрог]]|p20=[[Свидник тойрог]]|p21=[[Томашув тойрог, Люблин муж|Томашув тойрог]]|p22=[[Хелм тойрог]]|p23=[[Хрубешув тойрог]]|p24=[[Янув тойрог]] | governing_body = Гүйцэтгэх зөвлөл | leader_title1 = [[Польшийн воевода (1999 оноос)|Воевода]] | leader_name1 = [[Кшиштоф Коморски]] ([[Иргэний Индэр нам (Польш)|PO]]) | leader_title2 = [[Мужийн маршал|Маршал]] | leader_name2 = [[Ярослав Ставярски]] ([[Эрх зүй ба Шударга ёс Нам|PiS]]) | leader_title3 = [[Европын Парламент|ЕП]] | leader_name3 = [[Люблин (Европын Парламентын тойрог)|Люблин тойрог]] | coor_pinpoint = Люблин | coordinates = {{coord|51|14|53|N|22|34|13|E|region:PL|display=inline}} | area_total_km2 = 25155|total_type=Нийт | population_total = 1996440 |population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_urban = 922698 | population_blank1_title = Хөдөөгийн | population_blank1 = 1 073 742 | demographics_type1 = ДНБ | demographics1_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=2026-08-05}}</ref> |demographics1_title1 = Нийт |demographics1_info1 = €31.361 тэрбум (2024) | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох |demographics1_info2 = €16,334 (2024) | blank_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэлцүүр|ХХИ]] (2019) | blank_info_sec2 = 0.866<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/POL/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&years=2019|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=globaldatalab.org|language=en|access-date=2026-08-05|publisher=[[Радбудын Их Сургууль]]}}</ref><br/>{{color|green|маш өндөр}} · [[Польшийн мужийн жагсаалт (ХХИ-ээр)|12-т]] | iso_code = [[ISO 3166-2:PL|PL-06]] | registration_plate = [[Польшийн тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|L]] | timezone = [[Төв Европын Цаг|ТЕЦ]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Төв Европын Зуны Цаг|ТЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +2 | blank1_name_sec2 = Үндсэн нисэх буудал | blank1_info_sec2 = [[Люблин нисэх буудал]] | blank2_name_sec2 = [[Польшийн хурдны замууд|Хурдны зам]] | blank2_info_sec2 = [[File:S12-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S12 (Польш)]] [[File:S17-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S17 (Польш)]] [[File:S19-PL.svg|32px|link=Хурдны зам S19 (Польш)]] | website={{URL|http://www.lubelskie.pl/}} | footnotes = * 213 [[гмина]]д хуваагддаг }} '''Лю́блин''' '''муж''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Województwo lubelskie'') — Польшийн зүүн хэсэгт орших муж. Мужийн төв болон хамгийн том хот нь 348 мянган хүнтэй [[Люблин]] хот юм. Мужийн хүн ам нь 2013 оны байдлаар 2.156.150 байсан. Зүүн талаараа [[Украин]] улстай, зүүн хойд талаараа [[Беларусь]] улстай болон өмнө зүгээрээ Польшийн [[Доод Карпат муж]], баруун өмнөд хэсгээрээ Швентокшиск муж, баруун талаараа Мазовецк мужтай хилэлдэг байна. == Хот, суурингууд == [[File:Lublin PanoramaStaregoMiasta.JPG|thumb|[[Люблин]]ы түүхэн төв]] [[File:Chełmska górka1.jpg|thumb|[[Хелм]] дэх [[Онгон Мэригийн төрсөн өдрийн сүм, Хелм|Онгон Мэригийн төрсөн өдрийн сүм]]]] [[File:Zamość. Ratusz..jpg|thumb|[[Замосчийн хуучин хот]]]] Мужид 5 хот, 43 суурин оршдог. Эдгээрийг хүн амын буурах дарааллаар дор жагсаав (2019 оны албан ёсны тоо баримтаар:<ref name="population">{{Cite web|last=GUS|title=Population. Size and structure and vital statistics in Poland by territorial division in 2019. As of 30th June|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|access-date=2020-09-11|website=stat.gov.pl|language=en|archive-date=2021-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419132648/https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/population-size-and-structure-and-vital-statistics-in-poland-by-territorial-divison-in-2019-as-of-30th-june,3,26.html|url-status=dead}}</ref> {{columns-list|colwidth=20em| '''Хот: ''' # [[Люблин]] (339,770) # [[Замосчь]] (63,511) # [[Хелм]] (62,331) # [[Бяла Подляска]] (57,264) # [[Пулавы]] (47,634) '''Суурин:''' # [[Свидник]] (39,217) # [[Красник]] (34,355) # [[Лукув]] (29,885) # [[Билгорай]] (26,309) # [[Любартув]] (21,948) # [[Томашув Любельски]] (19,050) # [[Ленчна]] (18,884) # [[Красныстав]] (18,675) # [[Хрубешув]] (17,634) # [[Мендзыжец Подляски]] (16,736) # [[Демблин]] (16,026) # [[Радзынь Подляски]] (15,709) # [[Влодава]] (13,167) # [[Янув Любельски]] (11,901) # [[Парчев]] (10,602) # [[Рыки]] (9,625) # [[Понятова]] (9,144) # [[Ополе Любельске]] (8,421) # [[Белжице]] (6,504) # [[Тересполь]] (5,537) # [[Щебжешин]] (4,991) # [[Быхава]] (4,893) # [[Реёвец Фабрычны]] (4,406) # [[Наленчув]] (3,749) # [[Тарногруд]] (3,333) # [[Коцк]] (3,293) # [[Звежинец]] (3,175) # [[Краснобруд]] (3,091) # [[Казимеж Дольны]] (2,563) # [[Пяски, Свидник тойрог|Пяски]] (2,553) # [[Сточек Луковски]] (2,520) # [[Аннополь]] (2,515) # [[Юзефув, Билгорай тойрог|Юзефув]] (2,486) # [[Любича Крулевска]] (2,447) # [[Лащув]] (2,139) # [[Тышовце]] (2,112) # [[Острув Любельски]] (2,078) # [[Реёвец, Люблин муж|Реёвец]] (2,066) # [[Ужендув]] (1,699) # [[Модлибожыце, Люблин муж|Модлибожыце]] (1,462) # [[Фрамполь]] (1,428) # [[Седлище, Седлище гмина|Седлище]] (1,413) # [[Юзефув над Вислон]] (915) # [[Пищац]] # [[Избица]] # [[Камьонка, Любартув тойрог|Камьонка]] # [[Чемерники]] # [[Горай, Люблин муж|Горай]] # [[Туробин]] # [[Консковол]] # [[Куров]] # [[Вонвольница, Люблин муж|Вонвольница]] # [[Янув Подляски]] }} ==Эшлэл== {{reflist}} ==Гадаад холбоос== {{Commons|Lubelskie|Люблин муж}} *[http://www.lubelskie.pl/ Люблин мужийн албан ёсны вэбсайт] *[http://www.diapozytyw.pl/en/site/slady_i_judaica/ziemia_lubelska Люблин муж дахь еврейчүүдийн түүхийн тухай Адам Мицкевичийн хүрээлэнгийн хуудас] {{Польшийн муж}} [[Ангилал:Люблин муж| ]] [[Ангилал:1999 онд байгуулагдсан]] adyggjb3h0fxyndgvuleos49wuubazi 0 145952 865408 861180 2026-08-07T10:50:17Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865408 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] jv2fugsptqkn2454z8v2e5n78jq1uzl 0 147011 865413 861162 2026-08-07T10:50:57Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865413 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] nbhi9bkfsbywkt1z07rqr8ypryz2897 0 147014 865418 861181 2026-08-07T10:51:47Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865418 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн]] tig622jdxswq3a9ow4y7pysxiwwg52d 0 147029 865407 861328 2026-08-07T10:50:07Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865407 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Амарсанаагийн бослого]] sthr55hraigo4x9vtz3oqva9e045whj 0 147030 865416 861329 2026-08-07T10:51:27Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865416 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого]] jb5er2jwj2x2nca6h44hdiwktea3jzt 0 147031 865415 861330 2026-08-07T10:51:17Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865415 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого]] jb5er2jwj2x2nca6h44hdiwktea3jzt 0 147043 865411 861402 2026-08-07T10:50:47Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865411 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь]] ge8nhfd99vsusd1xvr7z4xhl0dp0ndj 0 147055 865409 861474 2026-08-07T10:50:28Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865409 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2#Зүрчидийн нэгдэл]] 9lvqjiec0tn0goe802jg0dkeypl86lz 0 147431 865332 863389 2026-08-07T00:33:16Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865332 wikitext text/x-wiki {{coord|43|39|18|N|111|58|49|E|display=title}} [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 01.jpg|thumb|Эрээн хот өртөө]] [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 04.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Эрээн хот өртөө''' нь [[Хятад]]ын нийслэл [[Эрээн хот]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. [[Монгол]]-[[Хятад|Хятадын]] хил дээрх гарцын цэг (хилийн нөгөө талд [[Замын-Үүд өртөө]] байдаг). == Түүх == Эрээнхотын өртөө 1955 оны 1-р сарын 3-нд Жининг-Эренхотын төмөр зам нээгдсэнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Нээгдсэн даруйдаа уг өртөө нь Монгол, Зөвлөлт Холбоот Улстай олон улсын төмөр замын тээврийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн<ref name="histo1">{{cite web|title=中国正北方的边境火车站 二连浩特火车站的历史|url=https://www.toutiao.com/i6408766715680784898/|publisher=头条日报|date=2017-04-14}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1965 онд Хятад-Зөвлөлтийн харилцаа задарсны дараа Жининг-Эренхотын төмөр замыг өргөн царигаас стандарт цариг болгон өөрчилсөн. Ийнхүү Эрээнхотын өртөө нь олон улсын төмөр замын тээврийн шилжүүлэн ачих өртөө болж хувирсан бөгөөд дотоодын зорчигч болон ачаа тээвэрлэлтийг зохицуулах стандарт царигтай ирэх/буцах талбай, цуваажуулалтын талбайг нэмж, импорт, экспортын барааг хүлээлгэн өгөх, шилжүүлэн ачих, олон улсын зорчигч тээврийн галт тэрэгний цуваагаар шилжүүлэн ачих ажлыг хийжээ. 1984 онд тус өртөөг өргөн хүрээнд өргөтгөж, нэвтрүүлэх хүчин чадал, цуваажуулалт, шилжүүлэн ачих хүчин чадлыг 1960-аад онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдүүлсэн.<ref name="histo1"/> 1991 оны 6-р сарын 12-нд Эрээнхот өртөө болон Замын-Үүд өртөөний хоорондох хоёр царигтай төмөр зам болох хилийн хоёр боомт Замын-Үүд өртөөнд холбогдсон. 2004 онд тус өртөө ачааны талбайгаа өргөтгөж, Азийн хамгийн том задгай ачааны талбай, дугуй солих депо байгуулсан<ref name="bogie">{{cite news|title=从戈壁小口岸到绿色大通道——二连浩特的建设发展|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|publisher=CRI|date=2009-09-25|accessdate=2017-12-10|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210124057/http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|dead-url=no}} {{Wayback|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm |date=20171210124057 }}</ref>. 2022 оны 6-р сард Эрээнхот боомтын өргөтгөл, шинэчлэлийн төсөл албан ёсоор эхэлсэн бөгөөд үүнд өргөн царигтай болон стандарт царигийн ирэх, явах талбай, маневрлах талбайг өргөтгөх, шинэчлэх, холбогдох төслүүд багтсан бөгөөд үүнд голчлон инженерчлэл, дохиолол, харилцаа холбоо, эрчим хүч, мэдээлэл, барилга байгууламж барих ажил багтсан болно<ref>{{cite web |title=中蒙边境最大陆路口岸扩能改造完成 |url=https://www.peoplerail.com/rail/show-1811-497530-1.html |website=人民铁道网 |publisher=人民铁道报 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-20}}</ref>. Энэ бол өртөөний дөрөв дэх том хэмжээний өргөтгөл, шинэчлэл юм. 8-р сарын 11-нд Эрээнхот боомтод өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах 12 шугамыг шинээр болон шинэчлэн ашиглалтад оруулсан. Засварын дараа өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах шугамын тоо 30 болж нэмэгдсэн; Шинээр баригдсан Эрээнхот өртөөний диспетчерийн болон командлалын төв нь өргөн царигтай талбай, стандарт царигтай талбай, дугуй солих агуулах, хилийн шалган нэвтрүүлэх талбай зэрэгт "нэг дор дөрвөн ярд" төвлөрсөн удирдлага, тээврийн зохион байгуулалтын горимыг хэрэгжүүлэх болно. Эрээнхот боомтын чингэлэг ачилтын хүчин чадал 20%-иар нэмэгдэх төлөвтэй байна<ref>{{cite web |title=中蒙最大陆路口岸扩能改造完成 国际联运干线运能大幅提升 |url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |website=中国网 |publisher=中国新闻网 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-12 |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820072718/http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |dead-url=no }} {{Wayback|url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |date=20220820072718 }}</ref>. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Erlian Railway Station|Эрээн хот өртөө}} * [[Хятадын төмөр зам компани]] * {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} * [[Транс-Монголын төмөр зам]] {{Жинин-Эрээн хот төмөр зам}} {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} 4576bwzd3pyxx6iwucfxw9u89e8na5i 0 147631 865317 864118 2026-08-06T17:27:47Z HorseBro the hemionus 100126 [[Special:Contributions/HorseBro the hemionus|HorseBro the hemionus]] ([[User talk:HorseBro the hemionus|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/864118|864118]] засварыг цуцлах 865317 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] nbhi9bkfsbywkt1z07rqr8ypryz2897 0 147646 865353 864700 2026-08-07T04:26:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 865353 wikitext text/x-wiki [[Файл:IlfIA.jpg|thumb|Илья Ильф, 1930 он]] '''Илья Ильф''' ({{langx|ru|Илья́ Арно́льдович Ильф}}, төрөхдөө — ''Иехи́ел-Лейб А́рьевич Фа́йнзильберг''; 1897 оны 10-р сарын 15-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн - 1937 оны 4-р сарын 13-нд ЗХУ-ын [[Москва]] хотод нас барсан) — Оросын зохиолч, гэрэл зурагчин, сэтгүүлч. Илья Ильф [[Евгений Петров|Евгений Петровтой]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "Алтан тугал" романууд, "Нэг давхар Америк" ном, хэд хэдэн кино зохиол, тууж, эссэ зэрэг уран зохиолынхоо нэлээд хэсгийг бичсэн. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, кино, тайзны бүтээл болсон юм. 1919 оны зунаас тэрээр [[Оросын иргэний дайн|Оросын Иргэний дайнд]] оролцож, цэргийн албанд тэнцэхгүй цэргүүдээс бүрдсэн [[Улаан Арми|Улаан армийн]] харуулын хороонд алба хааж байжээ. Тэрээр генерал Деникиний эсрэг тулалдаанд оролцож байгаад 1920–1921 онд Улаан армийг хүнсээр хангаж, хүнсний отрядуудыг байгуулдаг байгууллагад агуулахын менежер, нягтлан бодогчоор ажиллаж байжээ. 1920-иод оны эхээр Ильф "Моряк" (Далайчин) сонинд сэтгүүлчээр ажиллаж, [[Валентин Катаев]], [[Юрий Олеша]] нарын хамт "Яруу найрагчдын хамтрал" (Коллектив поэтов) утга зохиолын дугуйланд оржээ. Тэрээр Одесса хотын Яруу найрагчдын холбооны гишүүн байв. 1923 онд тэрээр Москва руу нүүж, "Гудок" (Дохио) сонины ажилтан болжээ. Үүний дараа тэрээр Евгений Петровтой хамтран дараах зохиолуудыг бичсэн: * "[[Арван хоёр сандал]]" роман (1928); * "Алтан тугал" роман (1931); * "Колоколамск хотын амьдралын онцгой түүхүүд" богино өгүүллэгүүд (1928); * "Гэрэлт дүр" шинжлэх ухааны уран зөгнөлт роман (кино зохиолд зориулж найруулсан); * "1001 өдөр буюу Шинэ Шехеразад" богино өгүүллэгүүд (1929); * "Нэгэн удаа зун" киноны зохиол (1936); * "Нэг давхар Америк" баримтат роман (1937). {{DEFAULTSORT:Ильф, Илья}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Оросын гэрэл зурагчин]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1897 онд төрсөн]] [[Ангилал:1937 онд өнгөрсөн]] k15u0467kd3bjblre3pk7wwx2po3wb9 0 147647 865352 864702 2026-08-07T04:24:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 865352 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петров''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Евге́ний Петро́вич Петро́в'', жинхэнэ овог нь ''Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — Оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Лениний одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "[[Алтан тугал]]" роман, "[[Нэг давхар Америк]]" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зөвлөлтийн нэрт зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажууд нь байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. {{DEFAULTSORT:Петров, Евгений}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]] 1vk9m0aivt9oozukk5ckh110lwric16 865371 865352 2026-08-07T06:27:34Z Zorigt 49 865371 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петров''' ({{langx|ru|Евге́ний Петро́вич Петро́в}}, жинхэнэ овог нь ''Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын Ростов мужид нас барсан) — Оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Лениний одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "[[Алтан тугал]]" роман, "[[Нэг давхар Америк]]" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зөвлөлтийн нэрт зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажууд нь байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. {{DEFAULTSORT:Петров, Евгений}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]] 1rrslllc0f1ds0r1abc5non78724g3r 0 147648 865351 864703 2026-08-07T04:23:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 865351 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ilf Petrov.jpg|thumb|[[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нар.]] '''Арван хоёр сандал''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Двенадцать стульев'') - [[Илья Ильф]], [[Евгений Петров]] нарын 1927 онд бичсэн роман буюу тэдний анхны хамтын бүтээл юм. Энэ роман нь 1928 онд "Гучин өдөр" (1-7 дугаар) утга зохиолын сэтгүүлд, тэр жилийн сүүлээр ном болон хэвлэгдсэн байна. Үйл явдал нь хатагтай Петуховагийн 12 сандлын нэгэнд нуугдсан очир эрдэнэсийг хайх үйл явдлын эргэн тойронд өрнөдөг боловч уг бүтээлд өгүүлсэн түүх нь зөвхөн адал явдалт төрөлд хязгаарлагдахгүй: эрдэмтдийн үзэж байгаагаар энэ нь "тухайн эрин үеийн дэлхийн дүр төрхийг" бүхэлд нь харуулдаг байна. == Агуулга == Энэхүү роман гурван хэсгээс бүрдэнэ. '''Эхний хэсэгт''' буюу "Старгородын арслан" нэртэй Н мужийн хотын иргэний бүртгэлийн ажилтан Ипполит Матвеевич Воробянинов үхэж буй хадам эхээсээ Гамбсын гэр бүлийн өрөөний сандлуудын нэгэнд очир эрдэнэс нуусан талаар мэдэж авдаг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул түүнийг Старгородод аваачдаг бөгөөд Воробянинов "агуу зальтай" Остап Бендертэй уулзаж, тэр "сандлын хайгуулд" оролцохыг зөвшөөрчээ. Тэдний өрсөлдөгч, Гэгээн Флорус, Гэгээн Лаврын сүмийн санваартан, эцэг Федор Востриков мөн хатагтай Петуховагийн наманчлалын үеэр үнэт эрдэнэсийн талаар мэдээлэл авсан тул мөн тэр зүгт явдаг. "Москвад" гэх нэртэй '''хоёр дахь хэсэгт''' адал явдал хайгчид Зөвлөлтийн нийслэл рүү аялдаг. Тавилгын музейд болсон дуудлага худалдааны үеэр өмнөх өдөр нь Ипполит Матвеевич 10 ширхэг сандал авах мөнгийг үрсэн нь илэрдэг байна. Одоо хамтрагчдын анхаарал сандлын шинэ эзэд болох инженер Щукин, ухаантай Изнуренков, "Станок" сонины ажилчид, Колумбус театрын ажилчид дээр төвлөрөв. '''Гуравдугаар хэсэгт''' ("Хадагтай Петуховагийн эрдэнэс") Бендер, Воробянин нар Колумбын театртай хамт Волга мөрнөөр хөлөг онгоцоор аялахаар хөдөлдөг. Эрдэнэсийн эрэл хайгуул нь бэрхшээлтэй тулгардаг: баатруудыг Скрябин хөлөг онгоцноос хөөж гаргадаг; тэд Васюки хотын шатарчдын уур хилэнд өртдөг; Ипполит Матвеевич Пятигорск хотод гуйлга гуйдаг. Энэ хооронд Федор эцэг өөр замаар явдаг; Дариал хавцал нь өрсөлдөгчдийн уулзах цэг болдог. Намар Бендер, Воробянин нар Октябрьскийн буудлын ачааны талбайд алга болсон сүүлчийн сандлыг хайхаар Москва руу буцаж ирдэг. Остап Бендер нарийн төвөгтэй заль мэхийн тусламжтайгаар хүсэмжит тавилга нь шинэ төмөр замын ажилчдын клубт байгааг олж мэддэг. Өглөө нь энэ байгууллагад зочлохоор төлөвлөгдсөн боловч Бендер очир алмаазыг харах тавилангүй байжээ: тэр шөнө Ипполит Матвеевич унтаж буй хамтрагчийнхаа хоолойг сахлын хутгаар хутгалдаг. Воробянинов клубт ирээд хэдэн сарын өмнө хадам эхийнхээ үнэт эдлэлийг харуулын ажилтан олсон болохыг олж мэдэв; хатагтай Петуховагийн эрдэнэсийг энэ клуб босгох хөрөнгө болгон хувиргасан ажээ. gmxm03ddkc1usz47kavnbbgkh0k1c2o 0 147670 865330 864651 2026-08-06T22:39:06Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865330 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cyclic olefin copolymer.svg|thumb|Циклик олефины сополимерын бүтэц]] '''Циклик олефины сополимер''' ({{lang-en|cyclic olefin copolymer}}, '''COC''') нь циклик олефины мономерыг [[этилен]]тэй сополимержүүлэн гаргаж авдаг [[аморф]] төрлийн инженерийн [[термопластик]] материал юм. COC нь [[полипропилен]] болон [[полиэтилен]] зэрэг өргөн хэрэглээний полимеруудтай харьцуулахад харьцангуй шинэ ангиллын материалд тооцогдоно. Маш сайн оптик тунгалаг чанар, бага чийг шингээлт, халуунд тэсвэртэй байдал болон бага давхар хугаралтай учраас COC-ийг савлагааны хальс, линз, дэлгэцийн эд анги, эмийн жижиг сав, тариур болон оношилгооны хэрэгсэл үйлдвэрлэхэд ашигладаг. == Төрөл ба үйлдвэрлэл == COC-ийг [[норборнен]] эсвэл тетрациклододецен зэрэг цагираг бүтэцтэй мономерыг этилентэй гинжин сополимержүүлэх замаар үйлдвэрлэнэ. Энэ урвалд ихэвчлэн [[металлоцен]]ы катализатор ашигладаг. TOPAS болон APEL нь ийм аргаар үйлдвэрлэдэг худалдааны бүтээгдэхүүний жишээ юм.<ref name="iupac">{{cite journal |last1=Shin |first1=Ju Young |last2=Park |first2=Ji Yong |last3=Liu |first3=Chenyang |last4=He |first4=Jiasong |last5=Kim |first5=Sung Chul |title=Chemical structure and physical properties of cyclic olefin copolymers (IUPAC Technical Report) |journal=Pure and Applied Chemistry |volume=77 |issue=5 |pages=801–814 |year=2005 |doi=10.1351/pac200577050801 |url=https://publications.iupac.org/pac/77/5/0801/ }}</ref> Циклик мономерыг цагираг нээх метатезийн полимержилтод оруулж, дараа нь устөрөгчжүүлэх өөр арга мөн байдаг. Гэхдээ нэг төрлийн мономероос ийм аргаар гаргасан материалыг илүү нарийвчлалтайгаар '''циклик олефины полимер''' ('''COP''') гэж нэрлэдэг. COC ба COP нь ижил төстэй олон шинж чанартай боловч химийн бүтэц болон үйлдвэрлэх аргын хувьд ялгаатай. == Шинж чанар == === Механик ба дулааны шинж чанар === Ердийн COC-ийн уян харимхайн модуль нь өндөр нягттай полиэтилен болон полипропиленыхоос өндөр бөгөөд [[полиэтилентерефталат]] (PET), [[поликарбонат]] (PC)-ын үзүүлэлттэй ойролцоо байдаг. Материалын шилжилтийн температур, зуурамтгай чанар болон хатуулаг нь найрлага дахь мономерын харьцаанаас хамаарна. Зарим төрлийн COC-ийн [[шилжилтийн температур]] 200 °C-ээс давж болно.<ref name="iupac"/> COC нь боловсруулалтын дараа хэмжээ, хэлбэрээ сайн хадгалдаг. Үүнийг шахмал цутгалт, үлээлгэн хэвлэх, шахаж хэвлэх, экструзи, термоформинг болон хоёр тэнхлэгийн чигжээс зэрэг термопластикийн түгээмэл аргаар боловсруулж болно. === Оптик шинж чанар === COC нь өндөр тунгалаг чанар, бага [[давхар хугарал]], өндөр [[Аббегийн тоо]] болон халуунд тэсвэртэй шинжээрээ онцлог. Оптик шинж чанарын хувьд шилтэй ойролцоо боловч термопластик материал тул хэвлэх, боловсруулахад илүү хялбар. Материалын чийг шингээлт маш бага учраас түүний оптик шинж чанар чийгийн нөлөөгөөр харьцангуй бага өөрчлөгдөнө. Зарим тусгай найрлагатай COC нь хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг бөгөөд шинжилгээ, оношилгооны төхөөрөмжид кварцан шилийг орлуулах боломжтой. === Химийн ба цахилгааны шинж чанар === COC нь ус шингээх чадвар багатай, хүчил, шүлт болон спирт зэрэг олон төрлийн бодист сайн тэсвэртэй. Гэхдээ [[толуол]] зэрэг туйлгүй органик уусгагчид COC болон COP-д үйлчилж, материалыг гэмтээж болно. Өндөр цэвэршилттэй COC-оос бусад бодис ялгарч гарах хэмжээ бага байдаг тул эмнэлгийн болон аналитик хэрэглээнд тохиромжтой. Мөн COC нь галоген болон [[бисфенол А]] агуулаагүй материалаар үйлдвэрлэгдэх боломжтой. COC-ийн диэлектрик алдагдал болон цахилгаан нэвтрүүлэх чанар бага тул сайн тусгаарлагч болдог. Зарим цахилгаан шинж чанар нь [[фторполимер]]ынхтэй төстэй.<ref>{{cite patent |country=US |number=6630234 |title=Electrical insulating material comprising cyclic olefin polymer |year=2003 }}</ref> == Хэрэглээ == === Савлагаа === COC-ийг цутгамал болон үлээлгэн хальсны төхөөрөмжөөр савлагааны хальс үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Үнэ өртгийн шалтгаанаар дангаар нь хэрэглэхээс илүүтэй полиэтилен зэрэг үндсэн давирхайн шинж чанарыг сайжруулах нэмэлт болгон нэг болон олон давхаргат хальсанд ашиглах нь түгээмэл. COC нэмснээр хальсны хатуулаг, халуун болон чийгийн хамгаалалт, термоформингийн чадвар сайжирч, хялбар урагддаг эсвэл агшдаг хальс үйлдвэрлэх боломжтой. Үүнийг хүнсний болон эмнэлгийн савлагаа, агшдаг шошго, хамгаалалтын хальс, хөөсөн савлагаа болон эмийн блистер савлагаанд хэрэглэнэ.<ref>{{cite web |last1=Beer |first1=Ekkehard |last2=Drost |first2=Stephen |last3=Frayer |first3=Becky |last4=Trombley |first4=Kurt |title=The Benefits of Cyclic Olefin Copolymer |date=June 2004 |work=Pharmaceutical and Medical Packaging News |url=http://www.devicelink.com/pmpn/archive/04/06/005.html |access-date=2026-08-04 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928060324/http://www.devicelink.com/pmpn/archive/04/06/005.html |url-status=dead }}</ref> === Эрүүл мэнд ба оношилгоо === Өндөр цэвэршилт, тунгалаг чанар, чийгийн хамгаалалт болон ариутгалд тэсвэртэй байдал нь COC-ийг олон төрлийн эмнэлгийн бүтээгдэхүүнд шилийг орлуулах материал болгодог. Шилтэй харьцуулахад хөнгөн бөгөөд амархан хагардаггүй. COC-ийн гадаргуугийн энерги бага, химийн идэвх сул тул инсулин болон бусад уургийн гаралтай эмийг хадгалах жижиг сав, урьдчилан дүүргэсэн тариур, картриж үйлдвэрлэхэд ашигладаг. Материалын бага чийг шингээлт нь эмийн бодисын хадгалалтын тогтвортой байдлыг сайжруулахад тусална. Хэт ягаан туяаг сайн нэвтрүүлдэг тул COC-ийг оношилгооны [[кювет]], микропланшет болон бусад лабораторийн хэрэгсэлд хэрэглэнэ. Нарийн бичил бүтцийг хэвээр нь буулгах чадвартай учраас [[микрофлюидик]] чип, лаборатори-нэг-чип төхөөрөмж үйлдвэрлэхэд мөн тохиромжтой.<ref>{{cite journal |last1=Hupert |first1=Mateusz L. |last2=Jackson |first2=Joshua M. |last3=Wang |first3=Hong |last4=Witek |first4=Małgorzata A. |title=Arrays of high-aspect ratio microchannels for high-throughput isolation of circulating tumor cells |journal=Microsystem Technologies |volume=20 |pages=1815–1825 |year=2014 |doi=10.1007/s00542-013-1941-6 }}</ref> Ихэнх COC материалыг гамма цацраг, уур эсвэл [[этилений исэл]] ашиглан ариутгаж болно. === Оптик төхөөрөмж === COC-ийг оптик хальс, линз, мэдрэгчтэй дэлгэц, гэрэл дамжуулах хавтан, ойлгогч хальс болон камер, хувилагч төхөөрөмж, хөдөлгөөнт төхөөрөмжийн бусад оптик эд ангид ашигладаг. === Шүүлтүүр ба электроник === COC нь диэлектрикийн эвдрэлд тэсвэртэй, цахилгаан цэнэгээ удаан хадгалдаг тул цахилгаанжуулсан шүүлтүүрийн материал үйлдвэрлэхэд хэрэглэгдэнэ.<ref>{{cite journal |last1=Lamonte |first1=Ronald R. |last2=McNally |first2=Donal |title=Uses and Processing of Cyclic Olefin Copolymers |journal=Plastics Engineering |volume=56 |issue=6 |pages=51–55 |date=June 2000 |issn=0091-9578 }}</ref> Өндөр давтамжид ч диэлектрик тогтмол нь бага байдаг тул зарим төрлийн антенн болон полипропиленоос илүү өндөр температур даах шаардлагатай конденсаторт ашигладаг. == Мөн үзэх == * [[Этилен]] * [[Полимер]] * [[Сополимер]] * [[Полинорборнен]] * [[EPDM резин]] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Полимерийн хими]] [[Ангилал:Сополимер]] [[Ангилал:Нийлэг материал]] 5s5r4dj9jezqdf6gj58usfsz1a0bz6z 0 147739 865355 864583 2026-08-07T04:33:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 865355 wikitext text/x-wiki :''Энэ өгүүлэл биологийн удамшлын тухай. Удамшлыг судалдаг шинжлэх ухааныг [[Генетик]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:DNA Overview2.png|thumb|300px|[[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] нь ихэнх амьд организмын удамшлын мэдээллийг агуулна.]] '''Удамшил''' ({{lang-en|heredity}} буюу {{lang|en|biological inheritance}}) гэдэг нь амьд организмын шинж тэмдэг болон [[генетикийн мэдээлэл]] эцэг эхээс үр төлд дамжих биологийн үйл явц юм. [[Бэлгийн бус үржил|Бэлгийн бус үржлийн]] үед үр төл нэг эх организмаас, [[бэлгийн үржил|бэлгийн үржлийн]] үед эцэг эх хоёроос генетикийн мэдээлэл өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-inherited">{{cite web |title=Inherited |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Inherited |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшлын үндсэн нэгжийг [[ген]] гэнэ. Генүүд нь организмын бие махбодын бүтэц, үйл ажиллагаа болон зарим шинж тэмдгийг тодорхойлоход шаардлагатай мэдээллийг агуулдаг.<ref name="NHGRI-gene">{{cite web |title=Gene |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Gene |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Удамшил болон организм хоорондын генетикийн ялгааг судалдаг биологийн салбарыг [[генетик]] гэдэг. Удамшлын үр дүнд нэг зүйлийн бодгалиуд эцэг эхтэйгээ төстэй шинжтэй байдаг боловч генийн шинэ хослол, [[мутаци]] болон хүрээлэн буй орчны нөлөөгөөр хоорондоо ялгаатай байна. Удамшдаг ялгаа нь [[байгалийн шалгарал]] явагдах үндэс болж, амьд организмын [[эволюци]]д чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. == Генетикийн үндэс == Ихэнх организмын удамшлын мэдээлэл [[дезоксирибонуклейн хүчил]] буюу ДНХ-д хадгалагдана. ДНХ-ийн урт молекулууд эсийн дотор уурагтай нэгдэн [[хромосом]] үүсгэдэг. Ген нь ДНХ-ийн тодорхой дараалал бөгөөд уураг эсвэл үйл ажиллагаатай [[рибонуклейн хүчил|РНХ]] үүсгэх мэдээллийг агуулж болно.<ref name="NHGRI-gene"/> Нэг генийн өөр өөр хувилбарыг '''[[Аллел|аллель]]''' гэнэ. Бэлгийн үржилтэй диплоид организм ихэнх генийнхээ нэг аллелийг эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөн авдаг.<ref name="NHGRI-allele">{{cite web |title=Allele |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Allele |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Организмын ген болон аллелийн бүрдлийг '''[[генотип]]''', ажиглагдаж болох бүтэц, физиологи, зан үйлийн шинжүүдийг '''[[фенотип]]''' гэж нэрлэдэг. Фенотип нь зөвхөн генотипээс бус, ген болон хүрээлэн буй орчны харилцан үйлчлэлээс хамаарна. Иймээс организмын бүх олдмол шинж үр төлд удамшдаггүй.<ref name="NHGRI-phenotype">{{cite web |title=Phenotype |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Phenotype |publisher=National Human Genome Research Institute |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Жишээлбэл, хүний нарны гэрэлд борлосон арьс шууд удамшихгүй. Харин арьсны өнгө, нарны гэрэлд мэдрэг байх зэрэгт нөлөөлөх генетикийн хувилбарууд удамшиж болно. == Удамшлын механизм == Эс хуваагдахын өмнө ДНХ хуулбарлагдаж, үүсэх эсүүдэд дамжина. Биеийн эсийн [[митоз]] хуваагдлын үед эх эстэйгээ үндсэндээ ижил генетикийн мэдээлэлтэй хоёр охин эс үүсдэг. Бэлгийн үржлийн үед [[мейоз]] хуваагдлаар хромосомын тоо хагас болсон [[бэлгийн эс]]үүд үүснэ. Үр тогтох үед эх, эцгийн бэлгийн эс нийлж, хоёр талаас ирсэн хромосомын бүрдэлтэй шинэ организмын анхны эсийг бий болгодог. Мейозын үед гомолог хромосомууд салан хуваарилагдах, хромосомын хэсгүүд солилцох буюу [[кроссинговер]] явагдах, эх эцгийн хромосомууд санамсаргүй хослох зэрэг үйл явц нь үр төлүүдийн генетикийн ялгааг нэмэгдүүлнэ. == Менделийн удамшил == [[Файл:Gregor Mendel.png|thumb|left|180px|[[Грегор Мендель]]]] Удамшлын үндсэн зүй тогтлыг 19-р зуунд [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа тайлбарласан. Тэрээр шинж тэмдгүүд холилдон алга болдоггүй, харин тусдаа удамшлын нэгжээр үеэс үед дамждаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.<ref name="Nature-Mendel">{{cite web |title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ |publisher=Nature Education |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Менделийн удамшил|'''Менделийн удамшлын''']] үндсэн зарчмуудад: * '''Салан хуваарилагдах зарчим''' — бэлгийн эс үүсэх үед нэг генийн хоёр аллель салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель авна; * '''Үл хамааран хуваарилагдах зарчим''' — өөр өөр генийн аллелиуд тодорхой нөхцөлд бие биеэсээ үл хамааран үр төлд дамжина; * '''Давамгай ба рецессив харилцаа''' — зарим гетерозигот генотипийн үед нэг аллелийн шинж фенотипт илэрч, нөгөө аллелийн шинж далд үлдэнэ. гэж багтана.<ref name="OpenStax-laws">{{cite web |title=Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/biology/pages/12-3-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> [[Файл:Mendelian inheritance.svg|thumb|300px|Аллелиудын салан хуваарилагдах болон дахин хослохыг харуулсан бүдүүвч]] Менделийн хуулиуд нь нэг генээр тодорхойлогдох энгийн шинжүүдийн удамшлыг тайлбарлахад тохиромжтой. Гэвч бүх шинж Менделийн энгийн давамгай–рецессив загварыг дагадаггүй. == Менделийн бус удамшил == Олон шинж тэмдгийн удамшил нь нэг ген, хоёр аллелийн энгийн загвараас илүү нийлмэл байдаг. Менделийн бус удамшлын хэлбэрүүдэд: * '''бүрэн бус давамгайлал''' — гетерозигот организмд хоёр аллелийн завсрын шинж илрэх; * '''кодоминант байдал''' — хоёр аллель фенотипт зэрэг, тус тусдаа илрэх; * '''олон аллельт удамшил''' — популяцад нэг генийн хоёроос олон хувилбар байх; * '''полиген удамшил''' — нэг шинжид олон ген хамтран нөлөөлөх; * '''хүйстэй холбогдсон удамшил''' — ген бэлгийн хромосом дээр байрлах; * '''цитоплазмын удамшил''' — митохондри болон хлоропластын ДНХ-ээр дамжих; * '''[[Үе дамжин удамших эпигенетик|эпигенетик удамшил]]''' — ДНХ-ийн дараалал өөрчлөгдөөгүй боловч генийн ажиллагаанд нөлөөлөх зарим төлөв үе дамжин хадгалагдах зэрэг орно.<ref>{{cite web |title=Extensions of the Laws of Inheritance |url=https://openstax.org/books/concepts-biology/pages/8-3-extensions-of-the-laws-of-inheritance |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Ойр байрлалтай генүүд нэг хромосом дээр хамт удамших хандлагатай байдаг бөгөөд үүнийг [[генийн холбоос]] гэнэ. Кроссинговерын үр дүнд холбогдсон генүүдийн шинэ хослол үүсэж болно. == Удамшил ба орчин == Олон шинж тэмдэг генетикийн болон хүрээлэн буй орчны хүчин зүйлийн хамтын нөлөөгөөр бий болдог. Жишээлбэл, хүний өндөрт олон ген нөлөөлөхийн зэрэгцээ хоол тэжээл, өвчин, амьдралын нөхцөл мөн нөлөөлнө. Иймээс тодорхой шинж гэр бүлд нийтлэг байдаг нь тухайн шинж зөвхөн генээр дамжсан гэсэн үг биш. Гэр бүлийн гишүүд ижил орчин, хооллолт, дадал болон нийгмийн нөхцөлийг хуваалцаж болно. '''Удамшил''' болон '''удамших чадвар''' гэсэн ойлголтуудыг ялгана. Удамшил нь шинж тэмдэг үеэс үед дамжих үйл явц бол удамших чадвар нь тодорхой популяцын шинж тэмдгийн ялгааны хэдэн хувь генетикийн ялгаатай холбоотойг илэрхийлдэг статистик хэмжигдэхүүн юм. == Судалгааны түүх == Хүмүүс ургамал, амьтны шинж үе дамжин хадгалагддагийг эртнээс ажиглаж, хүссэн шинжтэй бодгалиудыг сонгон үржүүлж ирсэн. Гэвч удамшлын шинжлэх ухааны үндэс Менделийн 1850–1860-аад онд хийсэн туршилтаар тавигдсан. Менделийн үр дүнг 1900 оны орчим дахин нээсний дараа удамшлын нэгжүүд хромосом дээр байрладаг гэсэн хромосомын онол бий болсон. 20-р зуунд ДНХ удамшлын мэдээллийг хадгалдаг молекул болохыг тогтоож, генийн бүтэц, үйл ажиллагааг молекулын түвшинд судлах боломжтой болжээ.<ref>{{cite web |title=Chromosomal Theory and Genetic Linkage |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/13-1-chromosomal-theory-and-genetic-linkage |publisher=OpenStax |access-date=2026-08-03 |language=en }}</ref> Орчин үеийн генетик нь генийн дараалал, генийн илэрхийлэл, геном, эпигенетик, популяцын удамшил болон ген–орчны харилцан үйлчлэлийг судалдаг. == Мөн үзэх == * [[Генетик]] * [[Ген]] * [[Дезоксирибонуклейн хүчил]] * [[Хромосом]] * [[Аллел|Аллель]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] * [[Мутаци]] * [[Менделийн удамшил]] * [[Үе дамжин удамших эпигенетик]] == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Heredity}} * [https://www.genome.gov/genetics-glossary Генетик, геномын нэр томьёоны тайлбар — АНУ-ын Хүний геном судлалын үндэсний хүрээлэн] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Биологи]] snlj0r30eoti3dum63ris7njwxc5ot8 14 147786 865169 2026-08-06T13:37:42Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Польшийн тойрог|Люблин муж]] [[Ангилал:Люблин мужийн газар зүй]]" 865169 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Польшийн тойрог|Люблин муж]] [[Ангилал:Люблин мужийн газар зүй]] johl9pmdhjxy4g6ae0udmjqg9etpbkl 14 147787 865193 2026-08-06T14:02:08Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Commons category|Powiats of Subcarpathian Voivodeship|Доод Карпат мужийн тойрог}} [[Ангилал:Польшийн тойрог|Доод Карпат муж]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй]]" 865193 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Powiats of Subcarpathian Voivodeship|Доод Карпат мужийн тойрог}} [[Ангилал:Польшийн тойрог|Доод Карпат муж]] [[Ангилал:Доод Карпат мужийн газар зүй]] 1h04lrcqbhpp2hvdebd7tep04ivt73p 0 147789 865311 2026-08-06T16:01:11Z Koldobin 106481 Генотипийн тухай өгүүллийг дэлгэрэнгүй эх сурвалж, зураг, хүснэгт болон удамшлын жишээнүүдийн хамт үүсгэв. 865311 wikitext text/x-wiki {{short description|Эсийн генетикийн бүрдлийн тухайн шинжийг тодорхойлох хэсэг}} :''Сэдвийн мэргэжлийн бус удиртгалыг [[Генетикийн удиртгал]] өгүүллээс үзнэ үү.'' '''Генотип''' ({{lang-en|genotype}}) гэдэг нь организмын генетикийн материалын бүрэн бүрдэл юм.<ref>[https://pged.org/what-is-genotype-what-is-phenotype/ What is genotype? What is phenotype?] — pgEd. Хандсан 2020-06-22. [https://web.archive.org/web/20200616194120/https://pged.org/what-is-genotype-what-is-phenotype/ Архивласан хувилбар], 2020-06-16.</ref> Мөн ''генотип'' гэдэг нэр томьёог тодорхой нэг ген эсвэл генетикийн байрлалд тухайн бодгалийн агуулж буй [[аллель|аллелиуд]] буюу хувилбаруудыг нэрлэхэд хэрэглэж болно.<ref>[https://www.genome.gov/genetics-glossary/genotype Genotype] — Genome.gov. Хандсан 2021-11-09.</ref> Тодорхой нэг генд бодгаль хэдэн аллельтэй байх нь тухайн зүйлд хромосом бүр хэдэн хуулбартай байдгаас, өөрөөр хэлбэл [[плоид]]ын түвшнээс хамаарна. Хүн зэрэг диплоид зүйлд хромосомын хоёр бүрэн иж бүрдэл байдаг тул бодгаль тодорхой ген бүрийн хоёр аллельтэй байна. Хоёр аллель ижил бол генотипийг [[зигот байдал|гомозигот]], өөр бол гетерозигот гэнэ. Генотип нь бодгаль буюу организмын ажиглаж болох шинж, онцлогийн нийлбэр болох [[фенотип]]ийг бүрдүүлэхэд хувь нэмэр оруулна.<ref>Benjamin Pierce. ''Genetics: A Conceptual Approach''. Macmillan, 2020. ISBN 978-1-319-29714-5.</ref> Генотип фенотипт хэр их нөлөөлөх нь тухайн шинжээс шалтгаална. Жишээлбэл, [[вандуй]]н цэцгийн дэлбээний өнгө генотипээрээ бүрэн тодорхойлогддог. Вандуйн ургамлын агуулж буй аллелиас шалтгаалан дэлбээ нь ягаан эсвэл цагаан байж болно.<ref>Bruce Alberts нар. ''Essential Cell Biology'', 4-р хэвлэл. Garland Science, 2014, х. 659. ISBN 978-0-8153-4454-4.</ref> Харин бусад шинжид генотип зөвхөн хэсэгчлэн нөлөөлнө. Ийм шинжийг ихэвчлэн [[нийлмэл шинж]] гэж нэрлэх бөгөөд тэдгээрт хүрээлэн буй орчин, [[эпигенетик]] зэрэг нэмэлт хүчин зүйлс нөлөөлдөг. Ижил генотиптэй бүх бодгаль адилхан харагдаж, адилхан авирлахгүй. Учир нь гадаад төрх болон зан үйлд орчин, өсөлт хөгжлийн нөхцөл нөлөөлнө. Үүнтэй адил гаднаасаа төстэй харагдах бүх организм ижил генотиптэй байх албагүй. ''Генотип'' гэсэн нэр томьёог Данийн [[ургамал судлал|ургамал судлаач]] [[Вильгельм Иогансен]] 1903 онд бий болгожээ.<ref>Wilhelm Johannsen. “Om arvelighed i samfund og i rene linier”. ''Oversigt over Det Kongelige Danske Videnskabernes Selskabs Forhandlinger'', 3 (1903): 247–270. Мөн Германы хэвлэл: [http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/johannsen/erblichkeit/index.html ''Erblichkeit in Populationen und in reinen Linien''], Gustav Fischer, Jena, 1903; [https://web.archive.org/web/20090530140510/http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/johannsen/erblichkeit/index.html архивласан хувилбар]. Түүнчлэн ''Arvelighedslærens elementer'' (Копенхаген, 1905) болон [http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/johannsen/elemente/index.html ''Elemente der exakten Erblichkeitslehre''] (Gustav Fischer, Jena, 1905; [https://web.archive.org/web/20090530140505/http://caliban.mpiz-koeln.mpg.de/~stueber/johannsen/elemente/index.html архивласан хувилбар]).</ref> == Фенотип == {{main|Фенотип}} Тодорхой нэг ген организмд ажиглагдах өөрчлөлт үүсгэх нь түгээмэл бөгөөд үүнийг фенотип гэнэ. [[Генотип–фенотипийн ялгаа|Генотип ба фенотип]] гэсэн нэр томьёог дор хаяж хоёр шалтгаанаар ялгаж үздэг: * Ажиглагчийн мэдлэгийн эх үүсвэрийг ялгахын тулд: генотипийг ДНХ-г ажиглан мэдэж болох бол фенотипийг организмын гадаад төрхийг ажиглан мэдэж болно. * Генотип ба фенотип үргэлж шууд харилцан хамааралтай байдаггүй. Зарим ген зөвхөн тодорхой орчны нөхцөлд тухайн фенотипээр илэрнэ. Нөгөө талаас нэг фенотип хэд хэдэн өөр генотипийн үр дүн байж болно. Генотипийг фенотиптэй андуурах нь түгээмэл. Фенотип гэдэг нь генетикийн болон орчны хүчин зүйлсийн хамтын нөлөөгөөр ажиглагдах илрэл, тухайлбал цэнхэр нүд, үсний өнгө, төрөл бүрийн удамшлын өвчнийг хэлнэ. Генотип ба фенотипийн ялгааг вандуйн цэцгийн өнгөөр энгийнээр тайлбарлаж болно ([[Грегор Мендель]] өгүүллийг үзнэ үү). Үүнд '''PP''' ([[гомозигот давамгай]]), '''Pp''' (гетерозигот), '''pp''' (гомозигот рецессив) гэсэн гурван генотип байна. Гурвуулаа өөр генотиптэй боловч эхний хоёр нь ижил ягаан фенотиптэй, гурав дахь нь цагаан фенотиптэй байна. Генотипийг тайлбарлах илүү техникийн жишээ нь [[нэг нуклеотидын полиморфизм]] буюу SNP юм. Өөр өөр бодгалийн ДНХ-ийн харгалзах дараалал нэг суурин дээр ялгаатай байвал SNP үүснэ. Жишээлбэл, '''AAGCCTA''' дараалал '''AAGCTTA''' болж өөрчлөгдөж болно.<ref>R. U. Vallente. “Single Nucleotide Polymorphism”. ''Salem Press Encyclopedia of Science'', 2020.</ref> Энэ жишээнд '''C''' болон '''T''' гэсэн хоёр аллель байна. SNP нь ихэвчлэн '''AA''', '''Aa''', '''aa''' гэж ерөнхийлөн тэмдэглэдэг гурван генотиптэй. Дээрх жишээнд эдгээр нь '''CC''', '''CT''', '''TT''' болно. [[Микросателлит]] зэрэг бусад [[генетикийн маркер]] хоёроос олон аллельтэй байж болох тул олон янзын генотиптэй байна. '''Пенетрант байдал''' гэдэг нь тодорхой орчны нөхцөлд тухайн генотиптэй бодгалиудын хэдэн хувь нь холбогдох фенотипийг үзүүлж байгааг илэрхийлнэ.<ref>Michael Allaby (ред.). ''A Dictionary of Zoology'', 3-р хэвлэл. Oxford University Press, 2009. ISBN 9780199233410.</ref> == Менделийн удамшил == {{main|Менделийн удамшил}} [[Файл:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|right|[[Паннеттын тор]] ашиглан вандуйн дэлбээний өнгөний генотип ба фенотипийн хамаарлыг үзүүлсэн нь. '''B''' болон '''b''' үсгүүд өнгийн аллелиудыг илэрхийлж, зургууд нь үүсэх цэцгүүдийг харуулна. Энд хоёр гетерозигот эх ургамлыг эвцэлдүүлсэн бөгөөд '''B''' нь давамгай ягаан аллель, '''b''' нь рецессив цагаан аллель юм.]] Зөвхөн генотипээр тодорхойлогддог шинжүүд ихэвчлэн [[Менделийн удамшил|Менделийн хэв маягаар]] удамшдаг. [[Грегор Мендель]] вандуйн ургамалд хийсэн туршилтаараа шинж тэмдэг үеэс үед хэрхэн дамждагийг судалж, удамшлын эдгээр хуулийг дэлгэрэнгүй тайлбарласан.<ref name="Mendel">[http://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593 Gregor Mendel and the Principles of Inheritance] — Nature Scitable. Хандсан 2021-11-15.</ref> Тэрээр ургамлын өндөр, дэлбээний өнгө, үрийн хэлбэр зэрэг ажиглахад хялбар фенотипүүдийг судалсан.<ref name="Mendel" /> Мендель ялгаатай фенотиптэй, цэвэр үрждэг хоёр ургамлыг эвцэлдүүлэхэд бүх үр төл нь ижил фенотиптэй болдгийг ажигласан. Жишээлбэл, өндөр ургамлыг намхан ургамалтай эвцэлдүүлэхэд бүх үр төл нь өндөр ургасан. Харин үүссэн ургамлуудыг өөрөө тоос хүртүүлэхэд хоёр дахь үеийн ургамлын ойролцоогоор дөрөвний нэг нь намхан байв. Үүнээс тэрээр өндөр зэрэг зарим шинж давамгай, намхан зэрэг бусад шинж рецессив байдаг гэж дүгнэжээ. Мендель тухайн үед мэдээгүй боловч түүний судалсан фенотип бүр хоёр аллельтэй нэг генээр хянагдаж байв. Ургамлын өндрийн хувьд нэг аллель өндөр ургах, нөгөө нь намхан ургах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Өндөр аллель байвал ургамал гетерозигот байсан ч өндөр ургана. Ургамал намхан байхын тулд рецессив аллелийн хувьд гомозигот байх шаардлагатай.<ref name="Mendel" /><ref>[https://openstax.org/books/biology/pages/12-1-mendels-experiments-and-the-laws-of-probability 12.1 Mendel's Experiments and the Laws of Probability] — OpenStax Biology. Хандсан 2021-11-15.</ref> Үүнийг [[Паннеттын тор]] ашиглан дүрслэн үзүүлж болно. Паннеттын торны гадна талд эцэг эхийн генотипүүдийг байрлуулна. Давамгай аллелийг их үсгээр, рецессив аллелийг жижиг үсгээр тэмдэглэх нь түгээмэл. Эцэг эхийн генотипүүдийг хослуулан үр төлийн боломжит генотипүүдийг тодорхойлно.<ref>[https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_and_General_Biology/Book%3A_Introductory_Biology_(CK-12)/03%3A_Genetics/3.06%3A_Punnett_Squares 3.6: Punnett Squares] — Biology LibreTexts, 2016-09-21. Хандсан 2021-11-15.</ref> Баруун талын жишээнд эх ургамал хоёулаа '''Bb''' генотиптэй гетерозигот байна. Үр төл хоёр эцэг эхээсээ тус бүр нэг давамгай аллель өвлөж, '''BB''' генотиптэй гомозигот болж болно. Мөн нэгээс нь давамгай, нөгөөгөөс нь рецессив аллель өвлөж, '''Bb''' генотиптэй гетерозигот болно. Эцэст нь хоёр талаас рецессив аллель өвлөж, '''bb''' генотиптэй гомозигот болж болно. '''B''' аллель давамгай тул '''BB''' ба '''Bb''' генотиптэй ургамлууд адилхан харагдана. '''bb''' генотиптэй ургамал рецессив шинжийг үзүүлнэ. Эдгээр удамшлын хэв маягийг хүн, амьтны [[генетикийн эмгэг|удамшлын өвчин]], эмгэгт мөн хэрэглэж болно.<ref name="Classic">Genetic Alliance; District of Columbia Department of Health. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK132145/ ''Classic Mendelian Genetics (Patterns of Inheritance)'']. Genetic Alliance, 2010-02-17.</ref><ref name="NHGRI-Mendel">[https://www.genome.gov/genetics-glossary/Mendelian-Inheritance Mendelian Inheritance] — Genome.gov. Хандсан 2021-11-15.</ref><ref name="Strachan">T. Strachan, Andrew P. Read. ''Human Molecular Genetics'', 5-р хэвлэл. Garland Science, 2018. ISBN 978-0-429-82747-1.</ref> Зарим эмгэг аутосомын давамгай хэлбэрээр удамшдаг. Ийм тохиолдолд эмгэгтэй бодгаль ихэвчлэн эмгэгтэй эцэг эсвэл эхтэй байна. Аутосомын давамгай эмгэгийн сонгодог удмын зурагт үе бүрд эмгэгтэй хүн илэрдэг.<ref name="Classic" /><ref name="NHGRI-Mendel" /><ref name="Strachan" /> [[Файл:Example autosomal dominant pedigree 01.png|thumb|Аутосомын давамгай эмгэгийн удмын зургийн жишээ]] Бусад эмгэг аутосомын рецессив хэлбэрээр удамшдаг бөгөөд эмгэгтэй бодгаль ихэвчлэн эмгэггүй эцэг эхээс төрдөг. Эмгэгтэй үр төлтэй болохын тулд эцэг эх тус бүр рецессив аллелийн нэг хуулбарыг агуулсан байх шаардлагатай тул тэдгээрийг тухайн эмгэгийн тээгч гэж нэрлэнэ.<ref name="Classic" /><ref name="NHGRI-Mendel" /><ref name="Strachan" /> Аутосомын эмгэгийн үед үр төлийн хүйс эмгэг илрэх эрсдэлд нөлөөлөхгүй. Харин хүйстэй холбогдсон эмгэгийн үед үр төлийн хүйс өвчлөх магадлалд нөлөөлнө. Хүний эмэгтэй хоёр [[X хромосом]]той бөгөөд нэгийг нь эхээс, нөгөөг нь эцгээс өвлөнө. Эрэгтэй хүн X хромосомоо эхээс, Y хромосомоо эцгээс өвлөнө. X хромосомтой холбогдсон давамгай эмгэгийг аутосомын давамгай эмгэгээс удмын зургаар ялгаж болно. Учир нь эмгэгтэй эцэг X хромосомоо зөвхөн охиддоо дамжуулдаг тул эцгээс хүүд шууд дамжихгүй.<ref name="Strachan" /><ref name="Classic" /><ref name="SexLinked">[https://bio.libretexts.org/Courses/University_of_Arkansas_Little_Rock/Genetics_BIOL3300_(Fall_2021)/Genetics_Textbook/04%3A_Inheritance/4.04%3A_Exceptions_to_autosomal_inheritance/4.4.01%3A_Inheritance_patterns_for_X-linked_and_Y-linked_genes Inheritance Patterns for X-linked and Y-linked Genes] — Biology LibreTexts, 2020-06-24. Хандсан 2021-11-15.</ref> X хромосомтой холбогдсон рецессив эмгэг эрэгтэйчүүдэд илүү түгээмэл. Учир нь эрэгтэй хүн зөвхөн нэг X хромосомтой буюу гемизигот байдаг. Эмэгтэйд хоёр дахь X хромосом байгаа нь эмгэг илрэхээс хамгаалж болно. Иймээс эмэгтэйчүүд тухайн эмгэгийн тээгч байж, аллелийг хөвгүүддээ дамжуулж болно.<ref name="Strachan" /><ref name="Classic" /><ref name="SexLinked" /> [[Файл:Example autosomal recessive pedigree.png|thumb|Аутосомын рецессив эмгэгийн удмын зургийн жишээ]] Менделийн удамшлын хэв маяг нэмэлт хүчин зүйлсээс шалтгаалан төвөгтэй болж болно. Зарим өвчин бүрэн бус [[пенетрант байдал]]тай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, өвчин үүсгэгч аллельтэй хүн бүрд өвчний шинж тэмдэг илрэхгүй.<ref name="Strachan" /><ref name="Expressivity">[http://www.nature.com/scitable/topicpage/phenotype-variability-penetrance-and-expressivity-573 Phenotype Variability: Penetrance and Expressivity] — Nature Scitable. Хандсан 2021-11-19.</ref> Пенетрант байдал наснаас хамаарч болох бөгөөд өвчний шинж тэмдэг амьдралын хожуу үед илэрч болно. Жишээлбэл, [[Хантингтоны өвчин]] нь аутосомын давамгай эмгэг боловч эмгэгийн генотиптэй хүмүүсийн 25 хүртэл хувьд шинж тэмдэг 50 наснаас хойш илэрдэг.<ref>Nicholas S. Caron, Galen E. B. Wright, Michael R. Hayden. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1305/ “Huntington Disease”]. ''GeneReviews'', University of Washington, Seattle, 1993. PMID 20301482. Хандсан 2021-11-19.</ref> Менделийн удамшлыг төвөгтэй болгодог өөр нэг хүчин зүйл нь хувьсамтгай [[экспрессив байдал (генетик)|экспрессив байдал]] юм. Энэ үед ижил генотиптэй хүмүүст өвчний шинж тэмдэг өөр өөр хүчээр, өөр хэлбэрээр илэрнэ.<ref name="Strachan" /><ref name="Expressivity" /> Жишээлбэл, [[полидактили]]тэй хүмүүсийн нэмэлт хурууны тоо харилцан адилгүй байж болно.<ref name="Expressivity" /> == Менделийн бус удамшил == {{main|Менделийн бус удамшил}} Олон шинж Менделийн хэв маягаар удамшдаггүй бөгөөд илүү нийлмэл удамшлын хэлбэртэй байдаг. === Бүрэн бус давамгайлал === Зарим шинжийн хувьд аль ч аллель бүрэн давамгай биш байна. Гетерозигот бодгаль ихэвчлэн хоёр гомозиготын завсрын фенотиптэй байдаг.<ref name="Dominance">[http://www.nature.com/scitable/topicpage/genetic-dominance-genotype-phenotype-relationships-489 Genetic Dominance: Genotype-Phenotype Relationships] — Nature Scitable. Хандсан 2021-11-15.</ref><ref name="Incomplete">M. A. Frizzell. [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123749840007841 “Incomplete Dominance”]. ''Brenner's Encyclopedia of Genetics'', 2013, х. 58–60. Elsevier. DOI 10.1016/B978-0-12-374984-0.00784-1.</ref> Жишээлбэл, цэвэр үрждэг улаан болон цагаан ''[[Mirabilis jalapa]]'' ургамлыг эвцэлдүүлэхэд ягаан цэцэгтэй үр төл гарна.<ref name="Incomplete" /> === Кодоминант байдал === Кодоминант байдал гэдэг нь үр төлд хоёр аллель ойролцоогоор ижил хэмжээгээр зэрэг илрэхийг хэлнэ.<ref name="Codominance">X. Xia. [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/B9780123749840002783 “Codominance”]. ''Brenner's Encyclopedia of Genetics'', 2013, х. 63–64. Elsevier. DOI 10.1016/B978-0-12-374984-0.00278-3.</ref> Сонгодог жишээ нь хүний [[ABO цусны бүлгийн систем]] юм. A болон B аллель хоёулаа байвал хоёулаа илэрч, AB генотиптэй хүний улаан эсийн гадаргууд A ба B уураг зэрэг илэрнэ.<ref name="Codominance" /><ref name="Dominance" /> === Эпистаз === {{main|Эпистаз}} '''Эпистаз''' гэдэг нь нэг генийн фенотипийн илрэлд өөр нэг буюу хэд хэдэн ген нөлөөлөхийг хэлнэ.<ref>Pierre-Alexis Gros, Hervé Le Nagard, Olivier Tenaillon. “The Evolution of Epistasis and Its Links With Genetic Robustness, Complexity and Drift in a Phenotypic Model of Adaptation”. ''Genetics'', 182(1), 2009, х. 277–293. DOI 10.1534/genetics.108.099127. PMID 19279327; PMC 2674823.</ref> Энэ нь ихэвчлэн нэг ген нөгөөгийнхөө илрэлийг далдлах байдлаар явагдана.<ref>Rigomar Rieger, Arnd Michaelis, Melvin M. Green. ''Glossary of Genetics and Cytogenetics: Classical and Molecular'', 4-р хэвлэл. Springer-Verlag, 1976. ISBN 0-387-07668-9.</ref> Жишээлбэл, '''A''' ген үсний өнгийг тодорхойлж, давамгай '''A''' аллель бор үс, рецессив '''a''' аллель шаргал үс үүсгэдэг гэж үзье. Харин тусдаа '''B''' ген үс ургалтыг хянаж, рецессив '''b''' аллель халзрал үүсгэдэг байж болно. Бодгаль '''BB''' эсвэл '''Bb''' генотиптэй бол үс ургаж, үсний өнгөний фенотип ажиглагдана. Харин '''bb''' генотиптэй бол халзан байх тул '''A''' генийн нөлөө бүрэн далдлагдана. === Полиген шинж === {{main|Полиген}} '''Полиген шинж''' гэдэг нь олон генийн нэмэгдэх нөлөөнөөс фенотип нь хамаардаг шинж юм. Ген бүрийн нөлөө ихэвчлэн бага боловч нийлээд өргөн хэлбэлзэлтэй эцсийн фенотипийг бий болгоно. Үүний сайн судлагдсан жишээ нь ялааны мэдрэхүйн үсний тоо юм.<ref>T. F. Mackay. “The Genetic Basis of Quantitative Variation: Numbers of Sensory Bristles of ''Drosophila melanogaster'' as a Model System”. ''Trends in Genetics'', 11(12), 1995, х. 464–470. DOI 10.1016/S0168-9525(00)89154-4. PMID 8533161.</ref> Хүний нүдний өнгө олон янз байдаг нь мөн ийм нэмэгдэх нөлөөгөөр тайлбарлагдана. == Генотип тогтоох == {{main|Генотип тогтоох}} '''Генотип тогтоох''' буюу '''генотипжүүлэх''' гэдэг нь бодгалийн генотипийг тодорхойлох аргыг хэлнэ. Генотипийг үнэлэх олон техник байдаг бөгөөд сонгох арга нь ямар мэдээлэл шаардлагатайгаас хамаарна. Олон арга эхлээд ДНХ-ийн сорьцыг олшруулах шаардлагатай байдаг бөгөөд үүнд [[полимеразын гинжин урвал]] буюу PCR-ийг түгээмэл хэрэглэнэ. Зарим арга тодорхой ген эсвэл генийн бүлгийн SNP, аллелийг шинжлэхэд зориулагдана. Жишээлбэл, хүн тодорхой эмгэгийн тээгч мөн эсэхийг тогтоож болно. Үүнд [[аллель-өвөрмөц олигонуклеотид]]ын сорьц болон [[ДНХ-ийн дараалал тогтоох]] зэрэг арга хэрэглэнэ.<ref name="Diagnostics">Kewal K. Jain. [https://doi.org/10.1007/978-1-4939-2553-7_2 “Molecular Diagnostics in Personalized Medicine”]. ''Textbook of Personalized Medicine'', 2015, х. 35–89. Springer. DOI 10.1007/978-1-4939-2553-7_2.</ref><ref name="Testing">Stephanie E. Wallace, Lora J. H. Bean. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279899/ ''Educational Materials – Genetic Testing: Current Approaches'']. University of Washington, Seattle, 2020-06-18.</ref> [[Олонлог лигазаас хамааралт сорьцын олшруулалт]] зэрэг аргыг ген эсвэл генийн хэсгийн давхардал, устгалыг илрүүлэхэд ашиглаж болно.<ref name="Testing" /> Харин [[SNP массив]] зэрэг арга нь геномын хэмжээнд олон тооны SNP-ийг зэрэг үнэлэхэд зориулагдана.<ref name="Diagnostics" /><ref name="Testing" /> Ийм технологийг [[геномын өргөн хүрээний холбоосын судалгаа]]нд өргөн хэрэглэдэг. Бүх геномыг үнэлэх том хэмжээний аргууд мөн бий. Үүнд бодгалийн хромосомын тоог тодорхойлох [[кариотип тогтоох]], хромосомын том давхардал ба устгалыг илрүүлэх [[харьцуулсан геномын гибридизаци|хромосомын микромассив]] орно.<ref name="Diagnostics" /><ref name="Testing" /> Илүү дэлгэрэнгүй мэдээллийг геномын уураг кодлогч бүх хэсгийн дарааллыг тогтоодог [[экзомын дараалал тогтоох]], мөн кодлогч бус хэсгийг оролцуулан бүх геномын дарааллыг тогтоодог [[бүх геномын дараалал тогтоох]] аргаар гарган авч болно.<ref name="Diagnostics" /><ref name="Testing" /> == Генотипийн кодлол == Шугаман загварт генотипийг хэд хэдэн аргаар кодолж болно. '''A''' ба '''a''' гэсэн хоёр боломжит аллельтэй биаллель локус авч үзье. Энд '''A''' нь '''a''' лавлагаа аллельтэй харьцуулахад давамгай аллель гэж үзнэ. Дараах хүснэгтэд өөр өөр кодлолуудыг харуулав.<ref>Christian Schönbach, Shoba Ranganathan, Kenta Nakai (ред.). ''Encyclopedia of Bioinformatics and Computational Biology''. Elsevier Science, 2018, х. 174. ISBN 9780128114322.</ref> {| class="wikitable" |+ ! Генотип ! <math>AA</math> ! <math>Aa</math> ! <math>aa</math> |- | Нэмэгдэх кодлол | 0 | 1 | 2 |- | Давамгай кодлол | 1 | 1 | 0 |- | Рецессив кодлол | 0 | 0 | 1 |- | Кодоминант кодлол | 0,0 | 0,1 | 1,0 |} == Мөн үзэх == * [[Эндофенотип]] * [[Нуклейн хүчлийн дараалал]] * [[Дараалал (биологи)]] == Лавлах холбоос == <references /> == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Genotypes}} * [http://www.sci.sdsu.edu/~smaloy/MicrobialGenetics/topics/mutations/nomenclature-v3.pdf Генетикийн нэршлийн гарын авлага] [[Ангилал:Генетик]] [[Ангилал:Полиморфизм (биологи)]] [[Ангилал:ДНХ-ийн дараалал тогтоох]] a1x2t12vw968q56kghai9qt5ur318wn 0 147790 865313 2026-08-06T16:18:05Z Koldobin 106481 Менделийн удамшлын түүх, үндсэн хуулиуд, Паннеттын тор, удмын зураг болон Менделийн бус удамшлын тухай дэлгэрэнгүй өгүүлэл үүсгэв. 865313 wikitext text/x-wiki {{short description|Грегор Менделийн тодорхойлсон удамшлын зарчмууд}} :''Сэдвийн мэргэжлийн бус удиртгалыг [[Генетикийн удиртгал]] өгүүллээс үзнэ үү.'' :''«Салан хуваарилагдах хууль» нэр томьёоны бусад утгыг [[Арьс өнгөөр тусгаарлах хууль]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Gregor Mendel.jpg|thumb|250px|Орчин үеийн [[генетик]]ийн шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан Моравийн Августиний лам [[Грегор Мендель]]]] '''Менделийн удамшил''' буюу '''менделизм''' ({{lang-en|Mendelian inheritance, Mendelism}}) гэдэг нь [[Грегор Мендель]] 1865–1866 онд анх дэвшүүлж, [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]] нар 1900 онд дахин нээн илрүүлж, улмаар [[Уильям Бейтсон]] түгээн дэлгэрүүлсэн зарчмуудыг дагадаг [[биологийн удамшил]]ын хэлбэр юм.<ref>William Bateson. ''Mendel's Principles of Heredity – A Defence, with a Translation of Mendel's Original Papers on Hybridisation''. Cambridge University Press, 2009. ISBN 978-1-108-00613-2.</ref> Менделийн удамшлын онцлог нь тухайн шинжийг нэг ген эсвэл нэг үндсэн генетикийн байрлалтай нягт холбон тайлбарладагт оршино. Эдгээр зарчим анхандаа маргаантай байв. [[Томас Хант Морган]] 1915 онд Менделийн онолыг [[Бовери–Саттоны хромосомын онол|Бовери–Саттоны удамшлын хромосомын онол]]той нэгтгэснээр энэ нь [[сонгодог генетик]]ийн үндэс болжээ. [[Рональд Фишер]] 1930 онд хэвлүүлсэн ''[[Байгалийн шалгарлын генетикийн онол]]'' бүтээлдээ эдгээр санааг [[байгалийн шалгарал]]ын онолтой нэгтгэж, [[эволюци]]йг математик үндэслэлтэй тайлбарлан, [[орчин үеийн эволюцийн синтез]] дэх [[популяцын генетик]]ийн суурийг тавьсан.<ref>Alan Grafen, Mark Ridley. ''Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way We Think''. Oxford University Press, 2006, х. 69. ISBN 978-0-19-929116-8.</ref> == Түүх == {{main|Генетикийн түүх}} Менделийн удамшлын зарчмуудыг 19-р зууны Моравийн лам [[Грегор Иоганн Мендель]] анх томьёолжээ.<ref name="Fairbanks">Daniel J. Fairbanks, Bryce Rytting. “Mendelian controversies: a botanical and historical review”. ''American Journal of Botany'', 88(5), 2001, х. 737–752. DOI 10.2307/2657027. PMID 11353700.</ref> Тэрээр хийдийнхээ цэцэрлэгт тарьсан вандуйн ургамалд (''[[Pisum sativum]]'') энгийн эрлийзжүүлгийн туршилт хийсний үндсэн дээр санаагаа боловсруулсан.<ref name="Henig">Robin Marantz Henig. ''The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics''. Houghton Mifflin, 2000. ISBN 978-0-395-97765-1.</ref> Мендель 1856–1863 онд ойролцоогоор 28,000 вандуйн ургамал тарьж, туршжээ. Тэрээр эдгээр туршилтаас хожим '''Менделийн удамшлын зарчим''' хэмээн нэрлэгдэх хоёр ерөнхий зүй тогтлыг гаргасан. Туршилтуудаа ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'' («Ургамлын эрлийзжүүлгийн туршилт») нэртэй хоёр хэсэг өгүүлэлд тайлбарлаж, 1865 оны 2-р сарын 8, 3-р сарын 8-нд Брно хотын Байгалийн түүхийн нийгэмлэгт танилцуулсан бөгөөд 1866 онд хэвлүүлжээ.<ref>Gregor Mendel. [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124139#page/5/mode/1up ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'']. Brünn, 1866.</ref><ref>[https://www.mendelweb.org/Mendel.html Mendel's Paper: Experiments in Plant Hybridization — English annotated version]. MendelWeb. Хандсан 2026-08-06.</ref> Менделийн үр дүнг эхэндээ бараг анзаарсангүй. Тухайн үеийн биологичид түүний ажлыг огт мэдээгүй байсан бус ч нийтлэг хэрэглэгдэх зарчим гэж үзээгүй. Мендель өөрөө ч эдгээр зарчим зөвхөн тодорхой зүйл, шинжийн бүлэгт хамаарна гэж бодож байв. Түүний ажлын ач холбогдлыг ойлгоход 19-р зууны биологичид үр төлийн ерөнхий төрхөд олон удамшлын шинж «холилдон» илэрдэгт ихээхэн ач холбогдол өгдөг байсан нь саад болжээ. Одоо үүнийг олон генийн харилцан үйлчлэлээр тайлбарладаг. Энэ нь Менделийн судалсан эрхтэн тус бүрийн хоёр утгат, тодорхой ялгаатай шинжүүдээс өөр байв.<ref name="Henig" /> Харин 1900 онд [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]], [[Эрих фон Чермак]] гэсэн Европын гурван эрдэмтэн Менделийн ажлыг «дахин нээжээ». «Дахин нээлт» яг хэрхэн болсон талаар маргаан бий. Де Фриз энэ сэдвээр хамгийн түрүүнд хэвлүүлж, Менделийг зүүлтэд дурдсан. Харин Корренс Де Фризийн өгүүллийг уншиж, өөрөө анхдагч биш гэдгээ ойлгосныхоо дараа Менделийн тэргүүлэх ач холбогдлыг онцолсон. Де Фриз хуулиудын талаарх мэдлэгийнхээ хэдийг өөрийн туршилтаас, хэдийг Менделийн өгүүллийг уншсаны дараа олж авснаа үнэн зөв мэдээлээгүй байж болох юм. Хожмын судлаачид фон Чермак үр дүнг бүрэн ойлгоогүй байсан гэж үзсэн.<ref>Floyd V. Monaghan, Alain F. Corcos. “Tschermak: A non-discoverer of Mendelism II. A critique”. ''Journal of Heredity'', 78(3), 1987, х. 208–210. DOI 10.1093/oxfordjournals.jhered.a110361. PMID 3302014.</ref> Гэсэн хэдий ч «дахин нээлт» менделизмыг чухал боловч маргаантай онол болгосон. Европ дахь хамгийн идэвхтэй сурталчлагч нь [[Уильям Бейтсон]] байсан бөгөөд тэрээр онолын зарчмуудыг тайлбарлахын тулд «[[генетик]]», «[[аллель]]» гэсэн нэр томьёог хэрэглээнд оруулжээ.<ref>Richard B. Goldschmidt. “Chromosomes and Genes”. ''Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology'', 16, 1951, х. 1–11. DOI 10.1101/SQB.1951.016.01.003. PMID 14942726.</ref> Удамшил тасалданги, салангид нэгжээр дамжина гэж үзсэн нь олон шинжийн тасралтгүй хэлбэлзэлтэй зөрчилдөж харагдсан тул зарим биологич эсэргүүцэж байв.<ref>Francis B. Sumner. “Is Evolution a Continuous or Discontinuous Process?” ''The Scientific Monthly'', 29(1), 1929, х. 72–78. JSTOR 14824.</ref> Мөн бүх зүйлд хамаарах эсэх нь тодорхойгүй учраас олон хүн онолыг үгүйсгэсэн. Хожим [[Рональд Фишер]] зэрэг биологич, статистикчид нэг шинжийн илрэлд олон Менделийн хүчин зүйл оролцвол ажиглагддаг олон янз үр дүнг үүсгэж болохыг харуулсан. Ингэснээр Менделийн генетик [[байгалийн шалгарал]]тай нийцдэгийг нотолжээ.<ref>R. A. Fisher. “The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance”. ''Transactions of the Royal Society of Edinburgh'', 52(2), 1919, х. 399–433. DOI 10.1017/S0080456800012163.</ref> Томас Хант Морган болон түүний туслахууд Менделийн загварыг эсийн [[хромосом]]ууд удамшлын бодит материалыг агуулдаг гэж үзсэн хромосомын онолтой нэгтгэн, өнөөгийн сонгодог генетикийн үндсийг бүрдүүлсэн.<ref name="Fairbanks" /> Менделийн үр дүн Фишер, [[Ж. Б. С. Холдейн]] зэрэг эрдэмтэнд математик магадлалаар шинжийн илрэлийг таамаглах боломж олгосон. Менделийн амжилтын нэг чухал шалтгаан нь зөвхөн цэвэр удмын болохыг нь урьдчилан тогтоосон ургамлуудаар эвцэлдүүлгээ эхэлсэн явдал байв.<ref name="Henig" /> Тэрээр тоон хэлбэлзэлтэй шинж бус, үрийн өнгө, хэлбэр, байрлал зэрэг салангид хоёр утгат шинжийг хэмжсэн. Үр дүнгээ тоон хэлбэрээр илэрхийлж, статистикийн шинжилгээ хийсэн. Их хэмжээний сорьц ашиглаж, вандуйн хэд хэдэн дараалсан үеийг (P, F₁, F₂, F₃) ажиглан өөрчлөлтийг тэмдэглэсэн. Эцэст нь анхны эрлийзийн үр төлийг цэвэр удмын эх хэлбэртэй буцаан эвцэлдүүлэх '''шинжлэх эвцэлдүүлэг''' хийж, рецессив шинжийн оршихуй болон харьцааг тогтоожээ.<ref>[https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ Gregor Mendel and the Principles of Inheritance]. Nature Scitable. Хандсан 2026-08-06.</ref> == Удамшлыг шинжлэх хэрэгслүүд == === Паннеттын тор === [[Паннеттын тор]]ыг Английн генетикч [[Режинальд Паннетт]] зохиосон бөгөөд эцэг эхийн генотип өгөгдсөн үед үр төлд үүсэх боломжтой бүх генотипийг дүрслэн харуулдаг түгээмэл генетикийн хэрэгсэл юм.<ref>[https://www.palomar.edu/anthro/mendel/mendel_2.htm Basic Principles of Genetics: Probability of Inheritance]. Palomar College. Хандсан 2026-08-06.</ref><ref>A. W. F. Edwards. “Punnett's square”. ''Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences'', 43(1), 2012, х. 219–224. DOI 10.1016/j.shpsc.2011.11.011. PMID 22326091.</ref> Эцэг эх тус бүр хоёр аллель агуулна. Тэдгээрийг торны дээд болон хажуу талд байрлуулж, үржлийн үед тус бүрээс нэг аллель оролцоно. Торны доторх нүд бүр эцэг эхийн аллелиуд үр төлд ямар хослолоор нийлэх боломжтойг харуулдаг. Магадлалыг ашиглан эцэг эхээс ямар генотипүүд ямар давтамжтай үүсэхийг тодорхойлно. Жишээлбэл, эцэг эх хоёулаа гетерозигот генотиптэй бол үр төл нь ижил гетерозигот генотиптэй байх магадлал 50%, гомозигот генотиптэй байх магадлал 50% байна. Хоёр ижил аллель хослох хоёр боломж байгаа тул гомозиготын 50% нь давамгай гомозигот 25%, рецессив гомозигот 25% гэж хуваагдана. === Удмын зураг === '''Удмын зураг''' нь аллель өмнөх үеэс дараагийн үед хэрхэн дамжиж байгааг мод хэлбэрээр харуулсан дүрслэл юм.<ref>Christine Miller. [https://humanbiology.pressbooks.tru.ca/chapter/5-13-mendelian-inheritance/ “5.13 Mendelian Inheritance”]. ''Human Biology''. Thompson Rivers University, 2020.</ref> Энэ нь хүссэн аллелийг ямар бодгаль агуулж байгааг болон эхийн эсвэл эцгийн аль талаас дамжсаныг харуулна. Удмын зурагт бодгаль бүрийн хүйс, фенотип, таамагласан генотип, аллелийн боломжит эх үүсвэр болон цаашдын үед хэрхэн дамжих боломжтой тухай мэдээлэл агуулагддаг тул тухайн аллелийн удамшлын хэв маягийг тогтооход ашиглана. Удмын зургийн тусламжтайгаар судлаачид асуудал үүсгэдэг аллелийн үе дамжих байдлыг шинжлэн, илрүүлсний дараа эрсдэлийг удирдах арга боловсруулах боломжтой.<ref>Robert L. Nussbaum, Roderick R. McInnes, Huntington F. Willard. ''Thompson & Thompson Genetics in Medicine'', 8-р хэвлэл. Elsevier, 2016.</ref> == Менделийн генетикийн нээлтүүд == Менделийн нээлтийн дараах таван хэсэг тухайн үеийн түгээмэл онолоос эрс ялгаатай байсан бөгөөд түүний дүрмүүдийг тогтоох үндэс болжээ. # Шинжүүд нь нэгжлэг, салангид байдаг. Жишээлбэл, ягаан эсвэл цагаан, өндөр эсвэл намхан байна. Дунд зэргийн өндөртэй ургамал, бүдэг ягаан цэцэг заавал үүсэхгүй. # Генетикийн шинж тус бүр өөр хувилбартай бөгөөд хоёр эцэг эхийн нэг бүрээс нэг хувилбар өвлөгдөнө. Өнөөдөр эдгээрийг [[аллель]] гэж нэрлэдэг. # Нэг аллель нөгөөгөөсөө давамгай байж болно. Фенотипт давамгай аллель илэрнэ. # [[Бэлгийн эс]]үүд аллелиуд санамсаргүй салан хуваарилагдсанаар үүснэ. Гетерозигот бодгаль хоёр аллелийг ижил давтамжтай бэлгийн эсүүдэд өгнө. # Өөр өөр шинжүүд үл хамааран хуваарилагдана. Орчин үеийн нэр томьёогоор бол тухайн генүүд хоорондоо холбоогүй байна. Уламжлалт нэр томьёогоор Грегор Менделийн илрүүлсэн удамшлын зарчмуудыг '''Менделийн хуулиуд''' гэж нэрлэдэг. Гэхдээ орчин үеийн генетикчид Менделийн дүрэм, Менделийн зарчим гэж мөн хэлдэг. Учир нь эдгээрээс гажих олон үзэгдлийг [[Менделийн бус удамшил]] гэсэн ерөнхий ойлголтод нэгтгэдэг. Хуулиудыг генетикч Томас Хант Морган 1916 онд анх системтэйгээр томьёолсон гэж үздэг.<ref>Thomas Hunt Morgan. ''A Critique of the Theory of Evolution''. Princeton University Press, 1916.</ref> [[Файл:Gregor Mendel - characteristics of pea plants - english.png|thumb|center|750px|Менделийн туршилтад сонгосон вандуйн ургамлын шинжүүд]] Мендель вандуйн ургамлын дараах шинжүүдийг сонгон судалсан: * боловсорсон үрийн хэлбэр — бөөрөнхий буюу үрчгэр; * үрийн бүрхүүлийн өнгө — цагаан, саарал эсвэл бор, ягаан толботой эсвэл толбогүй; * үр болон үрийн талын өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн өнгө — цагаан эсвэл ягаан-улаан; * боловсорсон буурцгийн хэлбэр — хөөсөн эсвэл үрийн хооронд нарийссан; * боловсроогүй буурцгийн өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн байрлал — ишний хажуу эсвэл үзүүр; * ишний урт.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315. ISBN 3-8274-1352-4.</ref> Мендель цэвэр удмын цагаан цэцэгтэй болон ягаан цэцэгтэй вандуйг зохиомлоор тоос хүртүүлэн эвцэлдүүлэхэд үр төлийн цэцгийн өнгө хоёр өнгийн холимог болоогүй. Харин эхний үеийн бүх үр төл (F₁) ягаан цэцэгтэй байсан тул энэ шинжийг '''давамгай''' гэж нэрлэсэн. Гадаад төрхөөрөө жигд F₁ үеийг өөрөөр нь тоос хүртүүлэхэд F₂ үед хоёр өнгө дахин гарч, ягаан ба цагаан цэцгийн харьцаа ойролцоогоор 3:1 байв. Бусад хэд хэдэн шинжид ч нэг хувилбар нь давамгай байжээ. Тэрээр дараа нь удамшлын нэгжийн тухай санаа боловсруулж, тэдгээрийг удамшлын «хүчин зүйл» гэж нэрлэсэн. Мендель удамшлын шинжийн ялгааг үүсгэдэг эдгээр хүчин зүйл — өнөөгийн [[ген]] — өөр хувилбартай байдгийг тогтоосон. Жишээлбэл, вандуйн цэцгийн өнгийн ген ягаан болон цагаан гэсэн хоёр хувилбартай. Эдгээр хувилбарыг одоо аллель гэдэг. Организм шинж тус бүрийн хоёр аллелийг, нэгийг эхээс, нөгөөг эцгээс өвлөнө. Аллелиуд ижил эсвэл өөр байж болно. Нэг генийн хоёр ижил аллельтэй организмыг тухайн генийн хувьд [[гомозигот]], хоёр өөр аллельтэй организмыг [[гетерозигот]] гэнэ. Мендель үр үүсгэгч ургамлын өндгөн эс болон тоос үүсгэгч ургамлын эр бэлгийн эс үүсэх үед аллелийн хосууд санамсаргүйгээр салан хуваарилагдана гэж таамагласан. Бэлгийн эс үүсэх үед хос аллель салдаг учраас эр эсвэл өндгөн эс удамшлын шинж тус бүрийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. [[Үр тогтолт]]ын үед эр, өндгөн эс нийлэхэд тус бүр нэг аллель оруулж, үр төлд аллелийн хос дахин бүрдэнэ. Мендель мөн бэлгийн эс үүсэхэд аллелийн хос бүр бусад хосоос үл хамааран хуваарилагддагийг тогтоосон. Бодгалийн [[генотип]] нь түүний агуулж буй олон аллелиас бүрдэнэ. [[Фенотип]] нь аллелиудаар генетикийн хувьд тодорхойлогдсон шинжүүд болон хүрээлэн буй орчны нөлөөний илрэлийн нийлбэр юм. Аллель байгаа нь тухайн шинж заавал илэрнэ гэсэн үг биш. Удамшсан хосын хоёр аллель өөр буюу гетерозигот бол нэг аллель организмын гадаад илрэлийг тодорхойлж, '''давамгай аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. Нөгөө нь организмын гадаад төрхөд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй бөгөөд '''рецессив аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. == Менделийн удамшлын хуулиуд == {| class="wikitable" |+ Менделийн удамшлын хуулиуд ! Хууль ! Тодорхойлолт |- | '''Давамгайлал ба жигд байдлын хууль''' | Зарим аллель давамгай, бусад нь рецессив байна. Дор хаяж нэг давамгай аллельтэй организм давамгай аллелийн нөлөөг фенотипээрээ илэрхийлнэ. |- | '''Салан хуваарилагдах хууль''' | Бэлгийн эс үүсэх үед ген бүрийн аллелиуд бие биеэсээ салж, бэлгийн эс тус бүр тухайн генийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. |- | '''Үл хамааран хуваарилагдах хууль''' | Өөр өөр шинжийг тодорхойлох генүүд бэлгийн эс үүсэх үед бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдаж болно. |} === Давамгайлал ба жигд байдлын хууль === [[Файл:Dominant-recessive inheritance - flowers of pea plants.png|thumb|300px|F₁ үеийн бүх бодгаль ижил генотип, ижил фенотиптэй бөгөөд давамгай шинжийг үзүүлнэ. F₂ үеийн фенотип 3:1 харьцаатай.]] Нэг генетикийн шинжээр ялгаатай, тухайн шинжийн хувьд хоёулаа гомозигот буюу цэвэр удмын хоёр эх организмыг эвцэлдүүлэхэд эхний үеийн (F₁) бүх үр төл судалж буй шинжийн хувьд ижил генотип, фенотиптэй болж, давамгай шинжийг илэрхийлнэ. Энэхүү жигд байдлын дүрэм бүх F₁ бодгальд хамаарна. Менделийн нээсэн давамгай удамшлын зарчмаар гетерозиготод давамгай аллель рецессив аллелийг «далдалж», фенотипт илрүүлэхгүй. Рецессив шинж зөвхөн тухайн рецессив аллелийн хувьд гомозигот бодгальд илэрнэ. Иймээс гомозигот давамгай болон гомозигот рецессив организмыг эвцэлдүүлэхэд гетерозигот үр төл үүсэж, фенотипт зөвхөн давамгай шинж илэрнэ. Менделийн вандуйн эвцэлдүүлгийн F₁ үр төл үргэлж эцэг эхийн хоёр хэлбэрийн нэгтэй адил харагдсан. Ийм '''бүрэн давамгайлал'''ын үед давамгай аллель нэг эсвэл хоёр хуулбартай байхаас үл хамааран ижил фенотипийн нөлөө үзүүлнэ. Гэвч зарим шинжийн F₁ эрлийз нь эцэг эхийн хоёр фенотипийн завсрын төрхтэй байдаг. ''[[Mirabilis jalapa]]'' ургамлын хоёр хэлбэрийг эвцэлдүүлэхэд Менделийн зарчмаас гажсан, '''бүрэн бус давамгайлал''' хэмээх үзэгдэл ажиглагдана. Гетерозигот ургамлын цэцэг хоёр гомозигот генотипийн фенотипийн завсрын өнгөтэй байна. [[Файл:Intermediate inheritance P - F1 - F2.png|thumb|300px|Бүрэн бус давамгайлал: F₂ үед улаан, ягаан, цагаан фенотип 1:2:1 харьцаатай.]] Завсрын удамшлын үед F₁ үеийн генотип, фенотипийн жигд байдлын зарчим мөн үйлчилнэ. Завсрын удамшлыг Менделээс хойш бусад эрдэмтэд судалсан бөгөөд [[Карл Корренс]] ''Mirabilis jalapa'' ургамал дээр хийсэн судалгаагаараа анх тайлбарлажээ.<ref>Carl Correns. “G. Mendels Regel über das Verhalten der Nachkommenschaft der Rassenbastarde”. ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft'', 18, 1900, х. 158–168.</ref> === Генийн салан хуваарилагдах хууль === [[Файл:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|300px|Менделийн вандуйн туршилтын Паннеттын тор — F₁ үеийн өөрөө тоос хүртэлт]] Тодорхой шинжийн хувьд хоёулаа гетерозигот хоёр бодгалийг, тухайлбал F₁ үеийн эрлийзүүдийг эвцэлдүүлэхэд генийн салан хуваарилагдах хууль үйлчилнэ. F₂ үеийн үр төл генотип, фенотипээрээ ялгаатай болж, өвөө эмээгийн P үеийн шинжүүд тогтмол дахин илэрнэ. Давамгай-рецессив удамшлын үед дунджаар 25% нь давамгай шинжийн хувьд гомозигот, 50% нь гетерозигот бөгөөд фенотипээрээ давамгай шинжийг үзүүлдэг рецессив шинжийн тээгч, 25% нь рецессив шинжийн хувьд гомозигот бөгөөд фенотипээрээ рецессив шинжийг илэрхийлнэ. Генотипийн харьцаа 1:2:1, фенотипийн харьцаа 3:1 байна. Вандуйн жишээнд том '''B''' үсэг ягаан цэцгийн давамгай аллель, жижиг '''b''' үсэг цагаан цэцгийн рецессив аллелийг илэрхийлнэ. Эх ургамал болон тоос өгөгч ургамал хоёулаа '''Bb''' генотиптэй F₁ эрлийз байна. Тус бүр ягаан өнгийн нэг, цагаан өнгийн нэг аллельтэй. Паннеттын тор дахь F₂ үр төлд '''BB''', '''Bb''', '''bb''' гэсэн гурван хослол үүснэ. Генотипийн харьцаа 1 BB : 2 Bb : 1 bb байна. Ягаан цэцгийн аллель давамгай учраас ягаан ба цагаан цэцэгтэй ургамлын фенотипийн харьцаа 3:1 болно. Гомозигот '''bb''' ургамал P үеийн нэг өвөгтэй адил цагаан цэцэгтэй. [[Бүрэн бус давамгайлал]]ын үед F₂ үеийн аллелиуд мөн адил салан хуваарилагдана. Гэхдээ гетерозиготын фенотип гомозиготуудаас ялгаатай тул фенотипийн харьцаа ч 1:2:1 байна. Нэг аллелийн генийн илрэл нөгөө аллелийн илрэлийн дутагдлыг зөвхөн хэсэгчлэн нөхдөг учраас завсрын фенотип үүснэ. Зарим эх сурвалжид салан хуваарилагдах зарчмыг «нэгдүгээр хууль» гэж нэрлэдэг. Гэвч Мендель эхлээд хоёр цэвэр удмын ургамлыг эвцэлдүүлэн эрлийз гаргаж, давамгайлал ба жигд байдлын зарчмыг тогтоосны дараа гетерозигот ургамлуудаар эвцэлдүүлэг хийсэн.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315.</ref> Ген салан хуваарилагддаг молекулын нотолгоог хожим [[мейоз]]ыг ажиглах замаар Германы ургамал судлаач [[Оскар Гертвиг]] 1876 онд, Бельгийн амьтан судлаач [[Эдуард ван Бенеден]] 1883 онд бие даан олсон. Ихэнх аллель эсийн цөм дэх [[хромосом]]д байрлана. Мейозын үед эцгийн болон эхийн хромосомууд сална. [[Сперматогенез]]ын үед нэг эх эр бэлгийн эсээс үүсэх дөрвөн эр бэлгийн эст хромосомууд хуваарилагдана. [[Оогенез]]ын үед хромосомууд туйлын биетүүд болон өндгөн эст хуваарилагдана. Диплоид организм шинж бүрийн хоёр аллельтэй бөгөөд мейозын үед тэдгээр нь салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель агуулна.<ref>Regina Bailey. [https://web.archive.org/web/20161119015107/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Law-Of-Segregation.htm “Mendel's Law of Segregation”]. About.com, 2015-11-05; архивласан 2016-11-19.</ref> Бэлгийн эсүүд [[зигот]] үүсгэн нэгдэхэд эхээс нэг, эцгээс нэг аллель үр төлд дамжина. Ингэснээр үр төл эцэг эхийн организмаас гомолог хромосом өвлөж, шинж бүрийн хос аллельтэй болно. Давамгай шинжийг фенотипээрээ үзүүлж буй гетерозигот бодгаль рецессив шинжийн генетикийн тээгч байна. === Үл хамааран хуваарилагдах хууль === [[Файл:Independent assortment.svg|thumb|350px|Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим. Хоёр шинжийн хувьд гетерозигот F₁ бодгалиудыг эвцэлдүүлэхэд F₂ үеийн фенотип дунджаар 9:3:3:1 харьцаатай үүснэ.]] Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим нь удамшлын хромосомын онолтой нийцнэ. Жишээлбэл, P үеийн хоёр нохой хоёр өөр генетикийн шинжийн хувьд гомозигот байг. Шинж бүрд нэг эх организм давамгай, нөгөө нь рецессив аллельтэй байна. Тэдний F₁ үр төл хоёр локусын хувьд гетерозигот болж, давамгайлал ба жигд байдлын хуулийн дагуу фенотипээрээ давамгай шинжүүдийг үзүүлнэ. Ийм F₁ үеийн хоёр гетерозигот нас бие гүйцсэн бодгалийг эвцэлдүүлнэ. Өргөтгөлийн локус дахь давамгай '''E''' аллель үсэнд хар эумеланин үүсгэнэ. Рецессив '''e''' аллель эумеланиныг үсэнд хуримтлуулахыг саатуулж, зөвхөн бор-шар пигмент үлдээнэ. S локус дахь давамгай '''S''' аллель бүх биеийн үсийг пигментжүүлнэ. Рецессив '''s^p''' аллель цагаан толбот хээ үүсгэнэ.<ref>[https://www.genomia.cz/en/test/yorkshire-terrier/ Yorkshire Terrier coat colour genetics]. Genomia. Хандсан 2026-08-06.</ref> F₂ үеийн гөлөгнүүдэд бүх хослол үүсэх боломжтой. Цагаан толбот хээ болон өөр өөр өнгийн пигментийн генүүд бие биеэсээ үл хамааран удамшина. Фенотипийн дундаж харьцаа 9:3:3:1 байна. Жишээлбэл, гурван хос гомолог хромосом мейозын үед бэлгийн эст орох ижил магадлалтай найман боломжит хослол үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах боломжит хослолын тоог: :<math>2^x</math> томьёогоор тодорхойлно. Энд ''x'' нь гомолог хромосомын хосын тоо. Үл хамааран хуваарилагдах хууль нь өөр өөр шинжийн аллелиуд бие биеэсээ үл хамааран дамжина гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг шинжийн аллель сонгогдох биологийн үйл явц өөр шинжийн аллель сонгогдохтой шууд холбоогүй.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303054533/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Independent-Assortment.htm Independent Assortment]. ThoughtCo/About.com; архивласан 2016-03-03.</ref> Мендель дигибрид эвцэлдүүлгийн туршилтаараа энэ хуулийг дэмжих үр дүн олсон. Моногибрид эвцэлдүүлэгт давамгай ба рецессив фенотипийн идеал харьцаа 3:1 байсан бол дигибрид эвцэлдүүлэгт 9:3:3:1 байв. Энэ нь хоёр генийн аллелиуд тус тусдаа 3:1 фенотипийн харьцаатай, үл хамааран удамшиж байгааг харуулна. Үл хамааран хуваарилагдах үйл явц эукариот организмын мейозын I метафазад явагдаж, эхийн болон эцгийн хромосомын холимог агуулсан бэлгийн эс үүсгэнэ. Үүний физик үндэс нь хоёр валент хромосом бүр бусад хоёр валент хромосомоос үл хамааран метафазын хавтгайд санамсаргүй чиглэлээр байрладаг явдал юм. [[Кроссинговер]]ын хамт үл хамааран хуваарилагдах нь шинэ генетикийн хослол үүсгэн, генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ [[генийн холбоос]]ын улмаас үл хамааран хуваарилагдах зарчмаас олон гажилт гардаг. Хүний хэвийн диплоид эсийн 46 хромосомын тал нь эхийн өндгөн эсээс, тал нь эцгийн эр бэлгийн эсээс гаралтай. [[Бэлгийн үржил]]ын үед хоёр [[гаплоид]] бэлгийн эс нэгдэж, хоёр иж бүрдэл хромосомтой диплоид зигот болон шинэ организм үүснэ. [[Гаметогенез]]ын үед 46 хромосомын хэвийн бүрдэл 23 болж хагасрах ёстой. Ингэснээр үүссэн гаплоид бэлгийн эс өөр нэг гаплоид бэлгийн эстэй нэгдэж, диплоид организм үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах үед хромосомууд эх, эцгийн бүх боломжит хромосомоос санамсаргүйгээр сонгогдоно. Зигот зөвхөн нэг эцэг эхийн урьдчилан тогтсон «бүрдэл» бус, эх эцгийн холимгийг авдаг тул хромосомуудыг үл хамааран хуваарилагддаг гэж үзнэ. Иймээс зигот эхийн болон эцгийн хромосомын ямар ч хослолтой байж болно. 23 хромосомтой хүний бэлгийн эсийн хувьд боломжит хослолын тоо <math>2^{23}</math>, өөрөөр хэлбэл 8,388,608 байна.<ref>[https://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch8B2.htm Meiosis and independent assortment]. Web-Books.com. Хандсан 2026-08-06.</ref> Энэ нь үр төлийн генетикийн хувьсамтгай байдалд хувь нэмэр оруулна. Ерөнхийдөө генийн рекомбинаци олон эволюцийн үйл явцад чухал нөлөөтэй.<ref>J. Stapley нар. “Recombination: The good, the bad and the variable”. ''Philosophical Transactions of the Royal Society B'', 372(1736), 2017. DOI 10.1098/rstb.2017.0279. PMID 29109232; PMC 5698631.</ref><ref>James Reeve, Daniel Ortiz-Barrientos, Jan Engelstädter. “The evolution of recombination rates in finite populations during ecological speciation”. ''Proceedings of the Royal Society B'', 283(1841), 2016. DOI 10.1098/rspb.2016.1243. PMID 27798297; PMC 5095376.</ref> == Менделийн шинж == '''Менделийн шинж''' гэдэг нь удамшил нь Менделийн зарчмуудыг дагадаг шинж юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн шинж нэг [[локус]]оос хамаарч, түүний аллелиуд давамгай эсвэл рецессив байна. Олон шинж [[Менделийн бус удамшил|Менделийн бус хэлбэрээр]] удамшдаг.<ref>[https://www.genome.gov/For-Patients-and-Families/Genetic-Disorders Genetic Disorders]. National Human Genome Research Institute, 2018-05-18.</ref> == Менделийн бус удамшил == {{main|Менделийн бус удамшил}} Мендель өөрийн илрүүлсэн хэв маягийг бусад организм, шинжид шууд өргөтгөн хэрэглэхдээ болгоомжтой байх шаардлагатайг анхааруулж байсан. Үнэхээр олон организмын шинж Менделийн тайлбарласан зарчмаас өөр хэлбэрээр удамшдаг бөгөөд ийм шинжийг Менделийн бус гэж нэрлэнэ.<ref>Joseph Schacherer. “Beyond the simplicity of Mendelian inheritance”. ''Comptes Rendus Biologies'', 339(7–8), 2016, х. 284–288. DOI 10.1016/j.crvi.2016.04.006. PMID 27344551.</ref><ref>[https://www.khanacademy.org/science/ap-biology/heredity/non-mendelian-genetics/a/variations-on-mendels-laws-overview Variations on Mendel's laws — overview]. Khan Academy. Хандсан 2026-08-06.</ref> Жишээлбэл, Мендель '''A''' ба '''a''' зэрэг зөвхөн хоёр аллельтэй генийн шинжүүдэд төвлөрсөн. Гэвч олон ген хоёроос олон аллельтэй. Тэр мөн нэг генээр тодорхойлогддог шинжүүдийг судалсан. Харин хүний өндөр зэрэг зарим шинж нэг бус олон генээс хамаарна. Олон генээс хамаардаг шинжийг [[полиген шинж]] гэнэ. == Мөн үзэх == * [[Хүний Менделийн шинжүүдийн жагсаалт]] * [[Хүний энгийн Менделийн генетик]] * [[Менделийн өвчин]] буюу моноген өвчин * [[Менделийн алдаа]] * [[Бөөмлөг удамшил]] * [[Паннеттын тор]] * [[Менделийн бус удамшил]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] == Лавлах холбоос == <references /> == Нэмэлт унших материал == * Peter J. Bowler. ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society''. Johns Hopkins University Press, 1989. * Jean Atics. ''Genetics: The Life of DNA''. ANDRNA Press. * Jane B. Reece, Neil A. Campbell. ''Mendel and the Gene Idea'', 9-р хэвлэл. Benjamin Cummings / Pearson Education, 2011, х. 265. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Mendelian inheritance}} * [https://www.khanacademy.org/science/biology/classical-genetics Khan Academy — сонгодог генетикийн видео хичээл] * [https://www.palomar.edu/anthro/mendel/ Удамшлын магадлал] * [https://www.sciencelearn.org.nz/resources/2000-mendel-s-principles-of-inheritance Менделийн удамшлын зарчмууд] * [https://www.ndsu.edu/pubweb/~mcclean/plsc431/mendel/mendel1.htm Менделийн генетик] [[Ангилал:Сонгодог генетик]] [[Ангилал:Грегор Мендель]] 2xl702g92gnbvet0a83ycn3jygasgpi 865354 865313 2026-08-07T04:31:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 865354 wikitext text/x-wiki {{short description|Грегор Менделийн тодорхойлсон удамшлын зарчмууд}} :''Сэдвийн мэргэжлийн бус удиртгалыг [[Генетикийн удиртгал]] өгүүллээс үзнэ үү.'' :''«Салан хуваарилагдах хууль» нэр томьёоны бусад утгыг [[Арьс өнгөөр тусгаарлах хууль]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Gregor Mendel.jpg|thumb|250px|Орчин үеийн [[генетик]]ийн шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан Моравийн Августиний лам [[Грегор Мендель]]]] '''Менделийн удамшил''' буюу '''менделизм''' ({{lang-en|Mendelian inheritance, Mendelism}}) гэдэг нь [[Грегор Мендель]] 1865–1866 онд анх дэвшүүлж, [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]] нар 1900 онд дахин нээн илрүүлж, улмаар [[Уильям Бейтсон]] түгээн дэлгэрүүлсэн зарчмуудыг дагадаг [[биологийн удамшил]]ын хэлбэр юм.<ref>William Bateson. ''Mendel's Principles of Heredity – A Defence, with a Translation of Mendel's Original Papers on Hybridisation''. Cambridge University Press, 2009. ISBN 978-1-108-00613-2.</ref> Менделийн удамшлын онцлог нь тухайн шинжийг нэг ген эсвэл нэг үндсэн генетикийн байрлалтай нягт холбон тайлбарладагт оршино. Эдгээр зарчим анхандаа маргаантай байв. [[Томас Хант Морган]] 1915 онд Менделийн онолыг [[Бовери–Саттоны хромосомын онол|Бовери–Саттоны удамшлын хромосомын онол]]той нэгтгэснээр энэ нь [[сонгодог генетик]]ийн үндэс болжээ. [[Рональд Фишер]] 1930 онд хэвлүүлсэн ''[[Байгалийн шалгарлын генетикийн онол]]'' бүтээлдээ эдгээр санааг [[байгалийн шалгарал]]ын онолтой нэгтгэж, [[эволюци]]йг математик үндэслэлтэй тайлбарлан, [[орчин үеийн эволюцийн синтез]] дэх [[популяцын генетик]]ийн суурийг тавьсан.<ref>Alan Grafen, Mark Ridley. ''Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way We Think''. Oxford University Press, 2006, х. 69. ISBN 978-0-19-929116-8.</ref> == Түүх == {{main|Генетикийн түүх}} Менделийн удамшлын зарчмуудыг 19-р зууны Моравийн лам [[Грегор Мендель|Грегор Иоганн Мендель]] анх томьёолжээ.<ref name="Fairbanks">Daniel J. Fairbanks, Bryce Rytting. “Mendelian controversies: a botanical and historical review”. ''American Journal of Botany'', 88(5), 2001, х. 737–752. DOI 10.2307/2657027. PMID 11353700.</ref> Тэрээр хийдийнхээ цэцэрлэгт тарьсан вандуйн ургамалд (''[[Pisum sativum]]'') энгийн эрлийзжүүлгийн туршилт хийсний үндсэн дээр санаагаа боловсруулсан.<ref name="Henig">Robin Marantz Henig. ''The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics''. Houghton Mifflin, 2000. ISBN 978-0-395-97765-1.</ref> Мендель 1856–1863 онд ойролцоогоор 28,000 вандуйн ургамал тарьж, туршжээ. Тэрээр эдгээр туршилтаас хожим '''Менделийн удамшлын зарчим''' хэмээн нэрлэгдэх хоёр ерөнхий зүй тогтлыг гаргасан. Туршилтуудаа ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'' («Ургамлын эрлийзжүүлгийн туршилт») нэртэй хоёр хэсэг өгүүлэлд тайлбарлаж, 1865 оны 2-р сарын 8, 3-р сарын 8-нд Брно хотын Байгалийн түүхийн нийгэмлэгт танилцуулсан бөгөөд 1866 онд хэвлүүлжээ.<ref>Gregor Mendel. [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124139#page/5/mode/1up ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'']. Brünn, 1866.</ref><ref>[https://www.mendelweb.org/Mendel.html Mendel's Paper: Experiments in Plant Hybridization — English annotated version]. MendelWeb. Хандсан 2026-08-06.</ref> Менделийн үр дүнг эхэндээ бараг анзаарсангүй. Тухайн үеийн биологичид түүний ажлыг огт мэдээгүй байсан бус ч нийтлэг хэрэглэгдэх зарчим гэж үзээгүй. Мендель өөрөө ч эдгээр зарчим зөвхөн тодорхой зүйл, шинжийн бүлэгт хамаарна гэж бодож байв. Түүний ажлын ач холбогдлыг ойлгоход 19-р зууны биологичид үр төлийн ерөнхий төрхөд олон удамшлын шинж «холилдон» илэрдэгт ихээхэн ач холбогдол өгдөг байсан нь саад болжээ. Одоо үүнийг олон генийн харилцан үйлчлэлээр тайлбарладаг. Энэ нь Менделийн судалсан эрхтэн тус бүрийн хоёр утгат, тодорхой ялгаатай шинжүүдээс өөр байв.<ref name="Henig" /> Харин 1900 онд [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]], [[Эрих фон Чермак]] гэсэн Европын гурван эрдэмтэн Менделийн ажлыг «дахин нээжээ». «Дахин нээлт» яг хэрхэн болсон талаар маргаан бий. Де Фриз энэ сэдвээр хамгийн түрүүнд хэвлүүлж, Менделийг зүүлтэд дурдсан. Харин Корренс Де Фризийн өгүүллийг уншиж, өөрөө анхдагч биш гэдгээ ойлгосныхоо дараа Менделийн тэргүүлэх ач холбогдлыг онцолсон. Де Фриз хуулиудын талаарх мэдлэгийнхээ хэдийг өөрийн туршилтаас, хэдийг Менделийн өгүүллийг уншсаны дараа олж авснаа үнэн зөв мэдээлээгүй байж болох юм. Хожмын судлаачид фон Чермак үр дүнг бүрэн ойлгоогүй байсан гэж үзсэн.<ref>Floyd V. Monaghan, Alain F. Corcos. “Tschermak: A non-discoverer of Mendelism II. A critique”. ''Journal of Heredity'', 78(3), 1987, х. 208–210. DOI 10.1093/oxfordjournals.jhered.a110361. PMID 3302014.</ref> Гэсэн хэдий ч «дахин нээлт» менделизмыг чухал боловч маргаантай онол болгосон. Европ дахь хамгийн идэвхтэй сурталчлагч нь [[Уильям Бейтсон]] байсан бөгөөд тэрээр онолын зарчмуудыг тайлбарлахын тулд «[[генетик]]», «[[аллель]]» гэсэн нэр томьёог хэрэглээнд оруулжээ.<ref>Richard B. Goldschmidt. “Chromosomes and Genes”. ''Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology'', 16, 1951, х. 1–11. DOI 10.1101/SQB.1951.016.01.003. PMID 14942726.</ref> Удамшил тасалданги, салангид нэгжээр дамжина гэж үзсэн нь олон шинжийн тасралтгүй хэлбэлзэлтэй зөрчилдөж харагдсан тул зарим биологич эсэргүүцэж байв.<ref>Francis B. Sumner. “Is Evolution a Continuous or Discontinuous Process?” ''The Scientific Monthly'', 29(1), 1929, х. 72–78. JSTOR 14824.</ref> Мөн бүх зүйлд хамаарах эсэх нь тодорхойгүй учраас олон хүн онолыг үгүйсгэсэн. Хожим [[Рональд Фишер]] зэрэг биологич, статистикчид нэг шинжийн илрэлд олон Менделийн хүчин зүйл оролцвол ажиглагддаг олон янз үр дүнг үүсгэж болохыг харуулсан. Ингэснээр Менделийн генетик [[байгалийн шалгарал]]тай нийцдэгийг нотолжээ.<ref>R. A. Fisher. “The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance”. ''Transactions of the Royal Society of Edinburgh'', 52(2), 1919, х. 399–433. DOI 10.1017/S0080456800012163.</ref> Томас Хант Морган болон түүний туслахууд Менделийн загварыг эсийн [[хромосом]]ууд удамшлын бодит материалыг агуулдаг гэж үзсэн хромосомын онолтой нэгтгэн, өнөөгийн сонгодог генетикийн үндсийг бүрдүүлсэн.<ref name="Fairbanks" /> Менделийн үр дүн Фишер, [[Ж. Б. С. Холдейн]] зэрэг эрдэмтэнд математик магадлалаар шинжийн илрэлийг таамаглах боломж олгосон. Менделийн амжилтын нэг чухал шалтгаан нь зөвхөн цэвэр удмын болохыг нь урьдчилан тогтоосон ургамлуудаар эвцэлдүүлгээ эхэлсэн явдал байв.<ref name="Henig" /> Тэрээр тоон хэлбэлзэлтэй шинж бус, үрийн өнгө, хэлбэр, байрлал зэрэг салангид хоёр утгат шинжийг хэмжсэн. Үр дүнгээ тоон хэлбэрээр илэрхийлж, статистикийн шинжилгээ хийсэн. Их хэмжээний сорьц ашиглаж, вандуйн хэд хэдэн дараалсан үеийг (P, F₁, F₂, F₃) ажиглан өөрчлөлтийг тэмдэглэсэн. Эцэст нь анхны эрлийзийн үр төлийг цэвэр удмын эх хэлбэртэй буцаан эвцэлдүүлэх '''шинжлэх эвцэлдүүлэг''' хийж, рецессив шинжийн оршихуй болон харьцааг тогтоожээ.<ref>[https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ Gregor Mendel and the Principles of Inheritance]. Nature Scitable. Хандсан 2026-08-06.</ref> == Удамшлыг шинжлэх хэрэгслүүд == === Паннеттын тор === [[Паннеттын тор]]ыг Английн генетикч [[Режинальд Паннетт]] зохиосон бөгөөд эцэг эхийн генотип өгөгдсөн үед үр төлд үүсэх боломжтой бүх генотипийг дүрслэн харуулдаг түгээмэл генетикийн хэрэгсэл юм.<ref>[https://www.palomar.edu/anthro/mendel/mendel_2.htm Basic Principles of Genetics: Probability of Inheritance]. Palomar College. Хандсан 2026-08-06.</ref><ref>A. W. F. Edwards. “Punnett's square”. ''Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences'', 43(1), 2012, х. 219–224. DOI 10.1016/j.shpsc.2011.11.011. PMID 22326091.</ref> Эцэг эх тус бүр хоёр аллель агуулна. Тэдгээрийг торны дээд болон хажуу талд байрлуулж, үржлийн үед тус бүрээс нэг аллель оролцоно. Торны доторх нүд бүр эцэг эхийн аллелиуд үр төлд ямар хослолоор нийлэх боломжтойг харуулдаг. Магадлалыг ашиглан эцэг эхээс ямар генотипүүд ямар давтамжтай үүсэхийг тодорхойлно. Жишээлбэл, эцэг эх хоёулаа гетерозигот генотиптэй бол үр төл нь ижил гетерозигот генотиптэй байх магадлал 50%, гомозигот генотиптэй байх магадлал 50% байна. Хоёр ижил аллель хослох хоёр боломж байгаа тул гомозиготын 50% нь давамгай гомозигот 25%, рецессив гомозигот 25% гэж хуваагдана. === Удмын зураг === '''Удмын зураг''' нь аллель өмнөх үеэс дараагийн үед хэрхэн дамжиж байгааг мод хэлбэрээр харуулсан дүрслэл юм.<ref>Christine Miller. [https://humanbiology.pressbooks.tru.ca/chapter/5-13-mendelian-inheritance/ “5.13 Mendelian Inheritance”]. ''Human Biology''. Thompson Rivers University, 2020.</ref> Энэ нь хүссэн аллелийг ямар бодгаль агуулж байгааг болон эхийн эсвэл эцгийн аль талаас дамжсаныг харуулна. Удмын зурагт бодгаль бүрийн хүйс, фенотип, таамагласан генотип, аллелийн боломжит эх үүсвэр болон цаашдын үед хэрхэн дамжих боломжтой тухай мэдээлэл агуулагддаг тул тухайн аллелийн удамшлын хэв маягийг тогтооход ашиглана. Удмын зургийн тусламжтайгаар судлаачид асуудал үүсгэдэг аллелийн үе дамжих байдлыг шинжлэн, илрүүлсний дараа эрсдэлийг удирдах арга боловсруулах боломжтой.<ref>Robert L. Nussbaum, Roderick R. McInnes, Huntington F. Willard. ''Thompson & Thompson Genetics in Medicine'', 8-р хэвлэл. Elsevier, 2016.</ref> == Менделийн генетикийн нээлтүүд == Менделийн нээлтийн дараах таван хэсэг тухайн үеийн түгээмэл онолоос эрс ялгаатай байсан бөгөөд түүний дүрмүүдийг тогтоох үндэс болжээ. # Шинжүүд нь нэгжлэг, салангид байдаг. Жишээлбэл, ягаан эсвэл цагаан, өндөр эсвэл намхан байна. Дунд зэргийн өндөртэй ургамал, бүдэг ягаан цэцэг заавал үүсэхгүй. # Генетикийн шинж тус бүр өөр хувилбартай бөгөөд хоёр эцэг эхийн нэг бүрээс нэг хувилбар өвлөгдөнө. Өнөөдөр эдгээрийг [[аллель]] гэж нэрлэдэг. # Нэг аллель нөгөөгөөсөө давамгай байж болно. Фенотипт давамгай аллель илэрнэ. # [[Бэлгийн эс]]үүд аллелиуд санамсаргүй салан хуваарилагдсанаар үүснэ. Гетерозигот бодгаль хоёр аллелийг ижил давтамжтай бэлгийн эсүүдэд өгнө. # Өөр өөр шинжүүд үл хамааран хуваарилагдана. Орчин үеийн нэр томьёогоор бол тухайн генүүд хоорондоо холбоогүй байна. Уламжлалт нэр томьёогоор Грегор Менделийн илрүүлсэн удамшлын зарчмуудыг '''Менделийн хуулиуд''' гэж нэрлэдэг. Гэхдээ орчин үеийн генетикчид Менделийн дүрэм, Менделийн зарчим гэж мөн хэлдэг. Учир нь эдгээрээс гажих олон үзэгдлийг [[Менделийн бус удамшил]] гэсэн ерөнхий ойлголтод нэгтгэдэг. Хуулиудыг генетикч Томас Хант Морган 1916 онд анх системтэйгээр томьёолсон гэж үздэг.<ref>Thomas Hunt Morgan. ''A Critique of the Theory of Evolution''. Princeton University Press, 1916.</ref> [[Файл:Gregor Mendel - characteristics of pea plants - english.png|thumb|center|750px|Менделийн туршилтад сонгосон вандуйн ургамлын шинжүүд]] Мендель вандуйн ургамлын дараах шинжүүдийг сонгон судалсан: * боловсорсон үрийн хэлбэр — бөөрөнхий буюу үрчгэр; * үрийн бүрхүүлийн өнгө — цагаан, саарал эсвэл бор, ягаан толботой эсвэл толбогүй; * үр болон үрийн талын өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн өнгө — цагаан эсвэл ягаан-улаан; * боловсорсон буурцгийн хэлбэр — хөөсөн эсвэл үрийн хооронд нарийссан; * боловсроогүй буурцгийн өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн байрлал — ишний хажуу эсвэл үзүүр; * ишний урт.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315. ISBN 3-8274-1352-4.</ref> Мендель цэвэр удмын цагаан цэцэгтэй болон ягаан цэцэгтэй вандуйг зохиомлоор тоос хүртүүлэн эвцэлдүүлэхэд үр төлийн цэцгийн өнгө хоёр өнгийн холимог болоогүй. Харин эхний үеийн бүх үр төл (F₁) ягаан цэцэгтэй байсан тул энэ шинжийг '''давамгай''' гэж нэрлэсэн. Гадаад төрхөөрөө жигд F₁ үеийг өөрөөр нь тоос хүртүүлэхэд F₂ үед хоёр өнгө дахин гарч, ягаан ба цагаан цэцгийн харьцаа ойролцоогоор 3:1 байв. Бусад хэд хэдэн шинжид ч нэг хувилбар нь давамгай байжээ. Тэрээр дараа нь удамшлын нэгжийн тухай санаа боловсруулж, тэдгээрийг удамшлын «хүчин зүйл» гэж нэрлэсэн. Мендель удамшлын шинжийн ялгааг үүсгэдэг эдгээр хүчин зүйл — өнөөгийн [[ген]] — өөр хувилбартай байдгийг тогтоосон. Жишээлбэл, вандуйн цэцгийн өнгийн ген ягаан болон цагаан гэсэн хоёр хувилбартай. Эдгээр хувилбарыг одоо аллель гэдэг. Организм шинж тус бүрийн хоёр аллелийг, нэгийг эхээс, нөгөөг эцгээс өвлөнө. Аллелиуд ижил эсвэл өөр байж болно. Нэг генийн хоёр ижил аллельтэй организмыг тухайн генийн хувьд [[гомозигот]], хоёр өөр аллельтэй организмыг [[гетерозигот]] гэнэ. Мендель үр үүсгэгч ургамлын өндгөн эс болон тоос үүсгэгч ургамлын эр бэлгийн эс үүсэх үед аллелийн хосууд санамсаргүйгээр салан хуваарилагдана гэж таамагласан. Бэлгийн эс үүсэх үед хос аллель салдаг учраас эр эсвэл өндгөн эс удамшлын шинж тус бүрийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. [[Үр тогтолт]]ын үед эр, өндгөн эс нийлэхэд тус бүр нэг аллель оруулж, үр төлд аллелийн хос дахин бүрдэнэ. Мендель мөн бэлгийн эс үүсэхэд аллелийн хос бүр бусад хосоос үл хамааран хуваарилагддагийг тогтоосон. Бодгалийн [[генотип]] нь түүний агуулж буй олон аллелиас бүрдэнэ. [[Фенотип]] нь аллелиудаар генетикийн хувьд тодорхойлогдсон шинжүүд болон хүрээлэн буй орчны нөлөөний илрэлийн нийлбэр юм. Аллель байгаа нь тухайн шинж заавал илэрнэ гэсэн үг биш. Удамшсан хосын хоёр аллель өөр буюу гетерозигот бол нэг аллель организмын гадаад илрэлийг тодорхойлж, '''давамгай аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. Нөгөө нь организмын гадаад төрхөд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй бөгөөд '''рецессив аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. == Менделийн удамшлын хуулиуд == {| class="wikitable" |+ Менделийн удамшлын хуулиуд ! Хууль ! Тодорхойлолт |- | '''Давамгайлал ба жигд байдлын хууль''' | Зарим аллель давамгай, бусад нь рецессив байна. Дор хаяж нэг давамгай аллельтэй организм давамгай аллелийн нөлөөг фенотипээрээ илэрхийлнэ. |- | '''Салан хуваарилагдах хууль''' | Бэлгийн эс үүсэх үед ген бүрийн аллелиуд бие биеэсээ салж, бэлгийн эс тус бүр тухайн генийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. |- | '''Үл хамааран хуваарилагдах хууль''' | Өөр өөр шинжийг тодорхойлох генүүд бэлгийн эс үүсэх үед бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдаж болно. |} === Давамгайлал ба жигд байдлын хууль === [[Файл:Dominant-recessive inheritance - flowers of pea plants.png|thumb|300px|F₁ үеийн бүх бодгаль ижил генотип, ижил фенотиптэй бөгөөд давамгай шинжийг үзүүлнэ. F₂ үеийн фенотип 3:1 харьцаатай.]] Нэг генетикийн шинжээр ялгаатай, тухайн шинжийн хувьд хоёулаа гомозигот буюу цэвэр удмын хоёр эх организмыг эвцэлдүүлэхэд эхний үеийн (F₁) бүх үр төл судалж буй шинжийн хувьд ижил генотип, фенотиптэй болж, давамгай шинжийг илэрхийлнэ. Энэхүү жигд байдлын дүрэм бүх F₁ бодгальд хамаарна. Менделийн нээсэн давамгай удамшлын зарчмаар гетерозиготод давамгай аллель рецессив аллелийг «далдалж», фенотипт илрүүлэхгүй. Рецессив шинж зөвхөн тухайн рецессив аллелийн хувьд гомозигот бодгальд илэрнэ. Иймээс гомозигот давамгай болон гомозигот рецессив организмыг эвцэлдүүлэхэд гетерозигот үр төл үүсэж, фенотипт зөвхөн давамгай шинж илэрнэ. Менделийн вандуйн эвцэлдүүлгийн F₁ үр төл үргэлж эцэг эхийн хоёр хэлбэрийн нэгтэй адил харагдсан. Ийм '''бүрэн давамгайлал'''ын үед давамгай аллель нэг эсвэл хоёр хуулбартай байхаас үл хамааран ижил фенотипийн нөлөө үзүүлнэ. Гэвч зарим шинжийн F₁ эрлийз нь эцэг эхийн хоёр фенотипийн завсрын төрхтэй байдаг. ''[[Mirabilis jalapa]]'' ургамлын хоёр хэлбэрийг эвцэлдүүлэхэд Менделийн зарчмаас гажсан, '''бүрэн бус давамгайлал''' хэмээх үзэгдэл ажиглагдана. Гетерозигот ургамлын цэцэг хоёр гомозигот генотипийн фенотипийн завсрын өнгөтэй байна. [[Файл:Intermediate inheritance P - F1 - F2.png|thumb|300px|Бүрэн бус давамгайлал: F₂ үед улаан, ягаан, цагаан фенотип 1:2:1 харьцаатай.]] Завсрын удамшлын үед F₁ үеийн генотип, фенотипийн жигд байдлын зарчим мөн үйлчилнэ. Завсрын удамшлыг Менделээс хойш бусад эрдэмтэд судалсан бөгөөд [[Карл Корренс]] ''Mirabilis jalapa'' ургамал дээр хийсэн судалгаагаараа анх тайлбарлажээ.<ref>Carl Correns. “G. Mendels Regel über das Verhalten der Nachkommenschaft der Rassenbastarde”. ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft'', 18, 1900, х. 158–168.</ref> === Генийн салан хуваарилагдах хууль === [[Файл:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|300px|Менделийн вандуйн туршилтын Паннеттын тор — F₁ үеийн өөрөө тоос хүртэлт]] Тодорхой шинжийн хувьд хоёулаа гетерозигот хоёр бодгалийг, тухайлбал F₁ үеийн эрлийзүүдийг эвцэлдүүлэхэд генийн салан хуваарилагдах хууль үйлчилнэ. F₂ үеийн үр төл генотип, фенотипээрээ ялгаатай болж, өвөө эмээгийн P үеийн шинжүүд тогтмол дахин илэрнэ. Давамгай-рецессив удамшлын үед дунджаар 25% нь давамгай шинжийн хувьд гомозигот, 50% нь гетерозигот бөгөөд фенотипээрээ давамгай шинжийг үзүүлдэг рецессив шинжийн тээгч, 25% нь рецессив шинжийн хувьд гомозигот бөгөөд фенотипээрээ рецессив шинжийг илэрхийлнэ. Генотипийн харьцаа 1:2:1, фенотипийн харьцаа 3:1 байна. Вандуйн жишээнд том '''B''' үсэг ягаан цэцгийн давамгай аллель, жижиг '''b''' үсэг цагаан цэцгийн рецессив аллелийг илэрхийлнэ. Эх ургамал болон тоос өгөгч ургамал хоёулаа '''Bb''' генотиптэй F₁ эрлийз байна. Тус бүр ягаан өнгийн нэг, цагаан өнгийн нэг аллельтэй. Паннеттын тор дахь F₂ үр төлд '''BB''', '''Bb''', '''bb''' гэсэн гурван хослол үүснэ. Генотипийн харьцаа 1 BB : 2 Bb : 1 bb байна. Ягаан цэцгийн аллель давамгай учраас ягаан ба цагаан цэцэгтэй ургамлын фенотипийн харьцаа 3:1 болно. Гомозигот '''bb''' ургамал P үеийн нэг өвөгтэй адил цагаан цэцэгтэй. [[Бүрэн бус давамгайлал]]ын үед F₂ үеийн аллелиуд мөн адил салан хуваарилагдана. Гэхдээ гетерозиготын фенотип гомозиготуудаас ялгаатай тул фенотипийн харьцаа ч 1:2:1 байна. Нэг аллелийн генийн илрэл нөгөө аллелийн илрэлийн дутагдлыг зөвхөн хэсэгчлэн нөхдөг учраас завсрын фенотип үүснэ. Зарим эх сурвалжид салан хуваарилагдах зарчмыг «нэгдүгээр хууль» гэж нэрлэдэг. Гэвч Мендель эхлээд хоёр цэвэр удмын ургамлыг эвцэлдүүлэн эрлийз гаргаж, давамгайлал ба жигд байдлын зарчмыг тогтоосны дараа гетерозигот ургамлуудаар эвцэлдүүлэг хийсэн.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315.</ref> Ген салан хуваарилагддаг молекулын нотолгоог хожим [[мейоз]]ыг ажиглах замаар Германы ургамал судлаач [[Оскар Гертвиг]] 1876 онд, Бельгийн амьтан судлаач [[Эдуард ван Бенеден]] 1883 онд бие даан олсон. Ихэнх аллель эсийн цөм дэх [[хромосом]]д байрлана. Мейозын үед эцгийн болон эхийн хромосомууд сална. [[Сперматогенез]]ын үед нэг эх эр бэлгийн эсээс үүсэх дөрвөн эр бэлгийн эст хромосомууд хуваарилагдана. [[Оогенез]]ын үед хромосомууд туйлын биетүүд болон өндгөн эст хуваарилагдана. Диплоид организм шинж бүрийн хоёр аллельтэй бөгөөд мейозын үед тэдгээр нь салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель агуулна.<ref>Regina Bailey. [https://web.archive.org/web/20161119015107/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Law-Of-Segregation.htm “Mendel's Law of Segregation”]. About.com, 2015-11-05; архивласан 2016-11-19.</ref> Бэлгийн эсүүд [[зигот]] үүсгэн нэгдэхэд эхээс нэг, эцгээс нэг аллель үр төлд дамжина. Ингэснээр үр төл эцэг эхийн организмаас гомолог хромосом өвлөж, шинж бүрийн хос аллельтэй болно. Давамгай шинжийг фенотипээрээ үзүүлж буй гетерозигот бодгаль рецессив шинжийн генетикийн тээгч байна. === Үл хамааран хуваарилагдах хууль === [[Файл:Independent assortment.svg|thumb|350px|Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим. Хоёр шинжийн хувьд гетерозигот F₁ бодгалиудыг эвцэлдүүлэхэд F₂ үеийн фенотип дунджаар 9:3:3:1 харьцаатай үүснэ.]] Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим нь удамшлын хромосомын онолтой нийцнэ. Жишээлбэл, P үеийн хоёр нохой хоёр өөр генетикийн шинжийн хувьд гомозигот байг. Шинж бүрд нэг эх организм давамгай, нөгөө нь рецессив аллельтэй байна. Тэдний F₁ үр төл хоёр локусын хувьд гетерозигот болж, давамгайлал ба жигд байдлын хуулийн дагуу фенотипээрээ давамгай шинжүүдийг үзүүлнэ. Ийм F₁ үеийн хоёр гетерозигот нас бие гүйцсэн бодгалийг эвцэлдүүлнэ. Өргөтгөлийн локус дахь давамгай '''E''' аллель үсэнд хар эумеланин үүсгэнэ. Рецессив '''e''' аллель эумеланиныг үсэнд хуримтлуулахыг саатуулж, зөвхөн бор-шар пигмент үлдээнэ. S локус дахь давамгай '''S''' аллель бүх биеийн үсийг пигментжүүлнэ. Рецессив '''s^p''' аллель цагаан толбот хээ үүсгэнэ.<ref>[https://www.genomia.cz/en/test/yorkshire-terrier/ Yorkshire Terrier coat colour genetics]. Genomia. Хандсан 2026-08-06.</ref> F₂ үеийн гөлөгнүүдэд бүх хослол үүсэх боломжтой. Цагаан толбот хээ болон өөр өөр өнгийн пигментийн генүүд бие биеэсээ үл хамааран удамшина. Фенотипийн дундаж харьцаа 9:3:3:1 байна. Жишээлбэл, гурван хос гомолог хромосом мейозын үед бэлгийн эст орох ижил магадлалтай найман боломжит хослол үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах боломжит хослолын тоог: :<math>2^x</math> томьёогоор тодорхойлно. Энд ''x'' нь гомолог хромосомын хосын тоо. Үл хамааран хуваарилагдах хууль нь өөр өөр шинжийн аллелиуд бие биеэсээ үл хамааран дамжина гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг шинжийн аллель сонгогдох биологийн үйл явц өөр шинжийн аллель сонгогдохтой шууд холбоогүй.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303054533/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Independent-Assortment.htm Independent Assortment]. ThoughtCo/About.com; архивласан 2016-03-03.</ref> Мендель дигибрид эвцэлдүүлгийн туршилтаараа энэ хуулийг дэмжих үр дүн олсон. Моногибрид эвцэлдүүлэгт давамгай ба рецессив фенотипийн идеал харьцаа 3:1 байсан бол дигибрид эвцэлдүүлэгт 9:3:3:1 байв. Энэ нь хоёр генийн аллелиуд тус тусдаа 3:1 фенотипийн харьцаатай, үл хамааран удамшиж байгааг харуулна. Үл хамааран хуваарилагдах үйл явц эукариот организмын мейозын I метафазад явагдаж, эхийн болон эцгийн хромосомын холимог агуулсан бэлгийн эс үүсгэнэ. Үүний физик үндэс нь хоёр валент хромосом бүр бусад хоёр валент хромосомоос үл хамааран метафазын хавтгайд санамсаргүй чиглэлээр байрладаг явдал юм. [[Кроссинговер]]ын хамт үл хамааран хуваарилагдах нь шинэ генетикийн хослол үүсгэн, генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ [[генийн холбоос]]ын улмаас үл хамааран хуваарилагдах зарчмаас олон гажилт гардаг. Хүний хэвийн диплоид эсийн 46 хромосомын тал нь эхийн өндгөн эсээс, тал нь эцгийн эр бэлгийн эсээс гаралтай. [[Бэлгийн үржил]]ын үед хоёр [[гаплоид]] бэлгийн эс нэгдэж, хоёр иж бүрдэл хромосомтой диплоид зигот болон шинэ организм үүснэ. [[Гаметогенез]]ын үед 46 хромосомын хэвийн бүрдэл 23 болж хагасрах ёстой. Ингэснээр үүссэн гаплоид бэлгийн эс өөр нэг гаплоид бэлгийн эстэй нэгдэж, диплоид организм үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах үед хромосомууд эх, эцгийн бүх боломжит хромосомоос санамсаргүйгээр сонгогдоно. Зигот зөвхөн нэг эцэг эхийн урьдчилан тогтсон «бүрдэл» бус, эх эцгийн холимгийг авдаг тул хромосомуудыг үл хамааран хуваарилагддаг гэж үзнэ. Иймээс зигот эхийн болон эцгийн хромосомын ямар ч хослолтой байж болно. 23 хромосомтой хүний бэлгийн эсийн хувьд боломжит хослолын тоо <math>2^{23}</math>, өөрөөр хэлбэл 8,388,608 байна.<ref>[https://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch8B2.htm Meiosis and independent assortment]. Web-Books.com. Хандсан 2026-08-06.</ref> Энэ нь үр төлийн генетикийн хувьсамтгай байдалд хувь нэмэр оруулна. Ерөнхийдөө генийн рекомбинаци олон эволюцийн үйл явцад чухал нөлөөтэй.<ref>J. Stapley нар. “Recombination: The good, the bad and the variable”. ''Philosophical Transactions of the Royal Society B'', 372(1736), 2017. DOI 10.1098/rstb.2017.0279. PMID 29109232; PMC 5698631.</ref><ref>James Reeve, Daniel Ortiz-Barrientos, Jan Engelstädter. “The evolution of recombination rates in finite populations during ecological speciation”. ''Proceedings of the Royal Society B'', 283(1841), 2016. DOI 10.1098/rspb.2016.1243. PMID 27798297; PMC 5095376.</ref> == Менделийн шинж == '''Менделийн шинж''' гэдэг нь удамшил нь Менделийн зарчмуудыг дагадаг шинж юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн шинж нэг [[локус]]оос хамаарч, түүний аллелиуд давамгай эсвэл рецессив байна. Олон шинж [[Менделийн бус удамшил|Менделийн бус хэлбэрээр]] удамшдаг.<ref>[https://www.genome.gov/For-Patients-and-Families/Genetic-Disorders Genetic Disorders]. National Human Genome Research Institute, 2018-05-18.</ref> == Менделийн бус удамшил == {{main|Менделийн бус удамшил}} Мендель өөрийн илрүүлсэн хэв маягийг бусад организм, шинжид шууд өргөтгөн хэрэглэхдээ болгоомжтой байх шаардлагатайг анхааруулж байсан. Үнэхээр олон организмын шинж Менделийн тайлбарласан зарчмаас өөр хэлбэрээр удамшдаг бөгөөд ийм шинжийг Менделийн бус гэж нэрлэнэ.<ref>Joseph Schacherer. “Beyond the simplicity of Mendelian inheritance”. ''Comptes Rendus Biologies'', 339(7–8), 2016, х. 284–288. DOI 10.1016/j.crvi.2016.04.006. PMID 27344551.</ref><ref>[https://www.khanacademy.org/science/ap-biology/heredity/non-mendelian-genetics/a/variations-on-mendels-laws-overview Variations on Mendel's laws — overview]. Khan Academy. Хандсан 2026-08-06.</ref> Жишээлбэл, Мендель '''A''' ба '''a''' зэрэг зөвхөн хоёр аллельтэй генийн шинжүүдэд төвлөрсөн. Гэвч олон ген хоёроос олон аллельтэй. Тэр мөн нэг генээр тодорхойлогддог шинжүүдийг судалсан. Харин хүний өндөр зэрэг зарим шинж нэг бус олон генээс хамаарна. Олон генээс хамаардаг шинжийг [[полиген шинж]] гэнэ. == Мөн үзэх == * [[Хүний Менделийн шинжүүдийн жагсаалт]] * [[Хүний энгийн Менделийн генетик]] * [[Менделийн өвчин]] буюу моноген өвчин * [[Менделийн алдаа]] * [[Бөөмлөг удамшил]] * [[Паннеттын тор]] * [[Менделийн бус удамшил]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] == Лавлах холбоос == <references /> == Нэмэлт унших материал == * Peter J. Bowler. ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society''. Johns Hopkins University Press, 1989. * Jean Atics. ''Genetics: The Life of DNA''. ANDRNA Press. * Jane B. Reece, Neil A. Campbell. ''Mendel and the Gene Idea'', 9-р хэвлэл. Benjamin Cummings / Pearson Education, 2011, х. 265. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Mendelian inheritance}} * [https://www.khanacademy.org/science/biology/classical-genetics Khan Academy — сонгодог генетикийн видео хичээл] * [https://www.palomar.edu/anthro/mendel/ Удамшлын магадлал] * [https://www.sciencelearn.org.nz/resources/2000-mendel-s-principles-of-inheritance Менделийн удамшлын зарчмууд] * [https://www.ndsu.edu/pubweb/~mcclean/plsc431/mendel/mendel1.htm Менделийн генетик] [[Ангилал:Сонгодог генетик]] [[Ангилал:Грегор Мендель]] 93w8i5oxrstzsnhrzgtkzyysk29n5kh 0 147791 865338 2026-08-07T02:22:02Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Торсхавн''' (фарер. ''Tórshavn'') нь Данийн Вант Улсын харьяа өөртөө засах эрхт Фарерын арлуудын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот юм. Стреймой арлын зүүн өмнөд эрэгт байрладаг. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 14,000 орчим бөгөөд нийт коммуны хүн ам 23,000-д хүрдэг. Энэхүү..." 865338 wikitext text/x-wiki '''Торсхавн''' (фарер. ''Tórshavn'') нь Данийн Вант Улсын харьяа өөртөө засах эрхт Фарерын арлуудын нийслэл бөгөөд хамгийн том хот юм. Стреймой арлын зүүн өмнөд эрэгт байрладаг. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 14,000 орчим бөгөөд нийт коммуны хүн ам 23,000-д хүрдэг. Энэхүү хот нь Фарерын арлуудын улс төр, эдийн засаг, соёл, тээврийн гол төв юм. Торсхавн нь 9-р зуунд байгуулагдсан бөгөөд Хойд Европын хамгийн эртний нийслэлүүдийн нэгд тооцогддог. Хотын нэр нь Скандинавын үлгэр домгийн аянга цахилгааны тэнгэр "Тор"-ын нэрээс гаралтай бөгөөд "Торын боомт" гэсэн утгатай.<ref>{{Citation |title=Tórshavn |date=2026-04-03 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B3rshavn&oldid=1346832150 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-07 |language=en}}</ref> om7u8v76w2guoj8lhdfbzmk5iytend0 0 147792 865339 2026-08-07T02:24:08Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Коллинг''' (дани. ''Kolding'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт, Коллинг фьордын эрэгт орших далайн боомт хот юм. Өмнөд Дани мужид харьяалагддаг бөгөөд хүн амын тоогоор улсдаа долоодугаар байранд ордог. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 62,338 байна. Ко..." 865339 wikitext text/x-wiki '''Коллинг''' (дани. ''Kolding'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт, Коллинг фьордын эрэгт орших далайн боомт хот юм. Өмнөд Дани мужид харьяалагддаг бөгөөд хүн амын тоогоор улсдаа долоодугаар байранд ордог. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 62,338 байна. Коллинг нь тээвэр, худалдаа, үйлдвэрлэлийн чухал зангилаа цэг бөгөөд дизайн, уран барилгаараа алдартай. Хотын түүхэн дурсгалт газруудаас хамгийн алдартай нь 13-р зуунд баригдсан хааны ордон болох Коллингхус (Koldinghus) бөгөөд өдгөө музей болгон ашиглаж байна.<ref>{{Citation |title=Kolding |date=2026-07-30 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolding&oldid=1366844945 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-07 |language=en}}</ref> kkhn46f1udzyuetrctc1g42wcfd05z1 0 147793 865340 2026-08-07T02:25:55Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Вайлэ''' (дани. ''Vejle'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт, Вайлэ фьордын эхэнд орших хот юм. Өмнөд Дани мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд тус улсын ес дэх том хотод тооцогдоно. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 61,310 байна. Вайлэ нь толгодорхог өвөрм..." 865340 wikitext text/x-wiki '''Вайлэ''' (дани. ''Vejle'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн өмнөд хэсэгт, Вайлэ фьордын эхэнд орших хот юм. Өмнөд Дани мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд тус улсын ес дэх том хотод тооцогдоно. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 61,310 байна. Вайлэ нь толгодорхог өвөрмөц тогтоц, ой мод, байгалийн үзэсгэлэнт төрхөөрөө алдартай. Мөн орчин үеийн уран барилгын шийдэл бүхий "Долгион" (Bølgen) орон сууцны барилга болон фьорд дээрх Фьордхүүс (Fjordhuus) зэрэг барилга байгууламжуудаараа олон улсад танигдсан.<ref>{{Citation |title=Vejle |date=2026-06-24 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vejle&oldid=1360874238 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-07 |language=en}}</ref> 5i20i9plr3crxrci3sxufvivsmejz6b 0 147794 865341 2026-08-07T02:28:00Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Эсбьерг''' (дани. ''Esbjerg'') нь Дани улсын баруун хэсэгт, Ютландын хойгийн баруун эрэгт байрладаг боомт хот юм. Өмнөд Дани мужийн Эсбьерг коммуны засаг захиргааны төв бөгөөд Дани улсын тав дахь том хот болно. 2023 оны байдлаар 71,698 хүн амтай. Тус хот нь Хойд тэнги..." 865341 wikitext text/x-wiki '''Эсбьерг''' (дани. ''Esbjerg'') нь Дани улсын баруун хэсэгт, Ютландын хойгийн баруун эрэгт байрладаг боомт хот юм. Өмнөд Дани мужийн Эсбьерг коммуны засаг захиргааны төв бөгөөд Дани улсын тав дахь том хот болно. 2023 оны байдлаар 71,698 хүн амтай. Тус хот нь Хойд тэнгисийн эрэг дэх Дани улсын хамгийн чухал загас агнуур, тээврийн боомт бөгөөд тус улсын оффшор газрын тос, байгалийн хий, салхины эрчим хүчний салбарын гол түшиц газар юм. Хотын хамгийн алдартай бэлгэдэл бол эрэг дээр байрлах "Тэнгисийн хүмүүс" (Mennesket ved Havet) хэмээх аварга том цагаан хөшөө юм.<ref>{{Cite web |title=Эсбьерг (Город) • Mapy.com |url=https://mapy.com/ru/?source=osm&id=15302 |access-date=2026-08-07 |website=Mapy.com |language=ru}}</ref> 9ot5744drtbrw4jku39eh41oggxn8xl 0 147795 865342 2026-08-07T02:31:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Раннерс''' (дани. ''Randers'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн төв хэсэгт, Гудено голын (Дани улсын хамгийн урт гол) цутгал дээр байрладаг хот юм. Төв Ютланд мужид харьяалагддаг бөгөөд улсдаа зургаадугаар байранд ордог томоохон хот болно. 2023 оны байдлаар хүн ам н..." 865342 wikitext text/x-wiki '''Раннерс''' (дани. ''Randers'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн төв хэсэгт, Гудено голын (Дани улсын хамгийн урт гол) цутгал дээр байрладаг хот юм. Төв Ютланд мужид харьяалагддаг бөгөөд улсдаа зургаадугаар байранд ордог томоохон хот болно. 2023 оны байдлаар хүн ам нь 64,057 байна. Раннерс нь Дани улсын цорын ганц байгалийн голын боомт хот бөгөөд түүхэндээ худалдаа, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийн гол төв байсаар ирсэн. Хотын гол аялал жуулчлалын бүс бол хиймэл ширнгэн ой бүхий "Раннерс ширнгэн ой" (Randers Regnskov) хэмээх халуун орны бөмбөгөр байгууламж юм.<ref>{{Citation |title=Раннерс |date=2026-02-22 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A0%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81&oldid=151880858 |work=Википедия |access-date=2026-08-07 |language=ru}}</ref> e676u3q8d22ws8x4yv4w58vlat2ik59 0 147796 865343 2026-08-07T02:33:24Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "'''Хорсенс''' (дани. ''Horsens'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн эрэгт, Хорсенс фьордын эхэнд байрладаг хот юм. Төв Ютланд мужийн Хорсенс коммуны төв бөгөөд Дани улсын найм дахь том хот юм. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 61,574 байна. Энэхүү хот нь Оросын эзэнт гүрн..." 865343 wikitext text/x-wiki '''Хорсенс''' (дани. ''Horsens'') нь Дани улсын Ютландын хойгийн зүүн эрэгт, Хорсенс фьордын эхэнд байрладаг хот юм. Төв Ютланд мужийн Хорсенс коммуны төв бөгөөд Дани улсын найм дахь том хот юм. 2023 оны байдлаар хотын хүн ам 61,574 байна. Энэхүү хот нь Оросын эзэнт гүрний тэнгисийн цэрэгт алба хааж, Берингийн хоолойг нээсэн алдарт аялагч Витус Берингийн (Vitus Bering) төрсөн нутаг гэдгээрээ алдартай. Өдгөө Хорсенс нь соёл урлаг, олон улсын томоохон хөгжмийн концертууд зохион байгуулдаг соёлын томоохон төв болон өргөжсөн.<ref>{{Cite web |title=Хорсенс (Город) • Mapy.com |url=https://mapy.com/ru/?source=osm&id=15626 |access-date=2026-08-07 |website=Mapy.com |language=ru}}</ref> cyceiw8u1up0ll3ln176pviiroc5r2i 0 147797 865344 2026-08-07T02:59:03Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "'''Сигтуна''' (швед. ''Sigtuna'') нь Швед улсын Стокгольм лений Сигтуна коммунд байрладаг түүхэн хот юм. Меларен нуурын эрэгт оршдог. Энэхүү хотыг МЭ 980 онд Викингчүүдийн хаан ялагч Эрик (Eric the Victorious) үүсгэн байгуулсан бөгөөд Шведийн түүхэн дэх хамгийн эртний хот г..." 865344 wikitext text/x-wiki '''Сигтуна''' (швед. ''Sigtuna'') нь Швед улсын Стокгольм лений Сигтуна коммунд байрладаг түүхэн хот юм. Меларен нуурын эрэгт оршдог. Энэхүү хотыг МЭ 980 онд Викингчүүдийн хаан ялагч Эрик (Eric the Victorious) үүсгэн байгуулсан бөгөөд Шведийн түүхэн дэх хамгийн эртний хот гэж тооцогддог. Дундад зууны үед Сигтуна нь тус улсын улс төр, шашин, худалдааны гол төв байсан бөгөөд Шведийн анхны зоосыг энд цутгаж байжээ. Өдгөө хотод эртний руни бичигт хөшөөнүүд болон дундад зууны үеийн сүмийн тууриуд олноор хадгалагдан үлдсэн байдаг.<ref>{{Citation |title=Сигтуна |date=2026-02-02 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D0%B3%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%B0&oldid=151496713 |work=Википедия |access-date=2026-08-07 |language=ru}}</ref> nkdn1n7ouxdjk7yzsbuifbnzz2qxggl 0 147798 865345 2026-08-07T03:01:44Z Оюу957 106612 Хуудас үүсгэв: "'''Висбю''' (швед. ''Visby'') нь Балтын тэнгист байрлах Шведийн хамгийн том арал болох Готланд лений засаг захиргааны төв бөгөөд боомт хот юм. Тус хот нь Скандинавын хойг дахь дундад зууны үеийн хамгийн сайн хадгалагдсан бэхлэгдсэн хот гэдгээрээ дэлхийд алдарта..." 865345 wikitext text/x-wiki '''Висбю''' (швед. ''Visby'') нь Балтын тэнгист байрлах Шведийн хамгийн том арал болох Готланд лений засаг захиргааны төв бөгөөд боомт хот юм. Тус хот нь Скандинавын хойг дахь дундад зууны үеийн хамгийн сайн хадгалагдсан бэхлэгдсэн хот гэдгээрээ дэлхийд алдартай. Ханзын холбооны үед худалдааны стратегийн чухал зангилаа байсан бөгөөд 3.4 км урт үргэлжлэх хотын түүхэн хэрэм (швед. Visby ringmuren)-ээрээ алдартай. Висбю хотыг 1995 онд ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэсэн байна.<ref>{{Cite web |title=Висбю (Город) • Mapy.com |url=https://mapy.com/ru/?source=osm&id=163585 |access-date=2026-08-07 |website=Mapy.com |language=ru}}</ref> tckwbbh6amgacqgm7w3p8i3jv5bejyq 0 147804 865369 2026-08-07T05:58:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:State Oil Fund of Azerbaijan logo.png|thumb]] '''Азербайжаны газрын тосны улсын сан''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF)''; [[Англи хэл|англи.]] ''The State Oil Fund of the Republic of Azerbaijan (SOFAZ)'') — Азербайжаны газрын тосны гэнэтийн ашгийг удирдах зорилготой улсын бие д..." 865369 wikitext text/x-wiki [[Файл:State Oil Fund of Azerbaijan logo.png|thumb]] '''Азербайжаны газрын тосны улсын сан''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF)''; [[Англи хэл|англи.]] ''The State Oil Fund of the Republic of Azerbaijan (SOFAZ)'') — Азербайжаны газрын тосны гэнэтийн ашгийг удирдах зорилготой улсын бие даасан баялгийн сан. == Ерөнхий мэдээлэл == Тус сан нь 1999 оны 12-р сарын 29-нд байгуулагдсан. 2000 оны 12-р сарын 29-нд Азербайжаны газрын тосны улсын сангийн үйл ажиллагааг зохицуулах журмыг баталсан. 2001 оны 7-р сард тус сангийн Дүрмийг батлаж үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Сангийн газрын тос, байгалийн хийн орлогын дийлэнх хэсэг нь Азербайжан улсын Азербайжан-Чираг-Гюнешли, Шах Дениз төслүүд дэх төрийн эзэмшлийн газрын тос, байгалийн хийн борлуулалтаас бүрддэг. Үүнээс гадна, тус сан нь бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу Азербайжан-Чираг-Гюнешли төслөөс жилд 450 сая ам.долларын урамшууллын төлбөр авдаг. Энэ сан нь Азербайжан улсын төсвийг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Мөн тус сан нь Азербайжан улсын нийгмийн ач холбогдолтой төслүүдийг санхүүжүүлдэг байна. == Бүтэц == Азербайжаны газрын тосны улсын санг Гүйцэтгэх захирал удирддаг бөгөөд түүнийг Азербайжаны Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлдөг байна бөгөөд Гүйцэтгэх захирал нь гадаад валютын хөрөнгийг удирдах, байршуулах журам гаргах эрхтэй. Сангийн үйл ажиллагааны ерөнхий хяналтыг Хяналтын зөвлөл хэрэгжүүлдэг. === Санхүүжүүлдэг төслүүд === * Баку-Тбилиси-Жейхан газрын тос дамжуулах хоолой барих ажил * Баку хотыг ундны усаар хангадаг Огуз-Габала-Баку усны хоолой барих ажил * Азербайжаны хөрөнгө оруулалтын компани (AIC)-ийн дүрмийн санг байгуулах ажил * Баку-Тбилиси-Карс төмөр замын барилгын ажил * 2007-2015 оны хооронд Азербайжаны оюутнуудыг гадаадад сургах хөтөлбөр * Турк улсад Стар газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих ажил * TANAP /Анатоли дамжин/ хийн хоолой тавих ажил * Каспийн тэнгист орчин үеийн хөвөгч өрөмдлөгийн шинэ төхөөрөмж барих ажил * Уулын Карабахаас дүрвэгсэд болон дотооддоо дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэх ажил * Самур-Абшероны усжуулалтын системийг сэргээн засварлах ажил * 2019-2023 онд Азербайжаны дээд боловсролын системийн олон улсын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх улсын хөтөлбөр * 2022-2026 онд гадаадад нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудад залуучуудыг сургах улсын хөтөлбөр зэрэг юм. 2023 онд гадаадын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудад залуучуудыг сургах хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхэд 36.7 сая манат (21,6 сая орчим доллар) хуваарилсан. 2024 онд энэ хөтөлбөрт 47.5 сая манат (28 сая доллар) хуваарилахаар төлөвлөсөн. Хөтөлбөрийн хүрээнд 400 хүний ​​(магистрын хөтөлбөрт 320, бакалаврын хөтөлбөрт 80) боловсролыг санхүүжүүлэх юм. 55qhpc4h40y91174lwnoqodbeb06qu2 14 147806 865381 2026-08-07T07:21:47Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Бургас мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Бургас муж]]" 865381 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бургас мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Бургас муж]] hj0393a0n3ktgsq816g0j26uciu530z 14 147807 865382 2026-08-07T07:22:30Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Бургас муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Бургас]]" 865382 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Бургас муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Бургас]] khbcgzvnb2x6jkja6n30lau5ocqmg8j 14 147808 865387 2026-08-07T07:28:35Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Варна мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Варна]]" 865387 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Варна мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Варна]] jwid12uuve4dgltxm4t0w7hkhusaqas 14 147809 865388 2026-08-07T07:29:16Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Варна муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Варна]]" 865388 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Варна муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Варна]] 2cfb1jgdk6tb599qjeruedm7t9qo9wl 14 147811 865397 2026-08-07T07:37:18Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Велико-Тырново мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Велико-Тырново]]" 865397 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Велико-Тырново мужийн газар зүй]] [[Ангилал:Болгарын суурин мужаар|Велико-Тырново]] 68xiwxlf5nz4pzv713znrzl8ev1430e 14 147812 865398 2026-08-07T07:38:00Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "[[Ангилал:Велико-Тырново муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Велико-Тырново]]" 865398 wikitext text/x-wiki [[Ангилал:Велико-Тырново муж]] [[Ангилал:Болгарын газар зүй мужаар|Велико-Тырново]] 75kpb02wj9jz0vsbjetxxfmdbdmajaz