Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5532 865452 855725 2026-08-08T04:09:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 865452 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) -[[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл хот бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн төв хот бөгөөд [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. == Түүх == Уг хотыг 5-р зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. 12-р зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгосон нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. 13-р зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас [[Алтан Орд]], Оросын ноёд, Перс, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны 6-р сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан [[I Павел]] цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми [[Антон Деникин|А.Деникины]] цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4-р сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. == Хүн ам == Орчин үеийн Баку хот нь 2,3 сая {{НП|статус=Столица [[Азербайджан|Азербайджана]]|русское название=Баку|оригинальное название={{lang-az|Bakı}}|изображение={{Фотомонтаж | photo1a = Baku city at night.jpg{{!}} | photo2a = İsmailiyyə palace main panoram.JPG{{!}} | photo2b = Mayoralty of Baku 10.JPG{{!}} | photo3a = The Palace of the Shirvanshahs IMG 8952.jpg{{!}} | photo3b = Baku Fortress Wall view from Philharmonic Hall Garden.jpg{{!}} | photo4a = Baku, Azerbaiyán, 2016-09-26, DD 211.jpg | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} '''Сверху вниз, слева направо: '''панорама города с [[Пламенные башни|Пламенными башнями]]; [[Здание Исмаилия]]; [[Здание Исполнительной власти города Баку]]; [[Дворец ширваншахов]]; стены [[Ичери-шехер|Старого города (Ичери-шехер)]]; [[Девичья башня (Баку)|Девичья башня]] и старинный комплекс.|страна=Азербайджан|герб=Coat of arms of Baku.svg|флаг=|описание герба=Герб Баку|ширина флага=|ширина герба=|регион=Баку|вид региона=|регион в таблице=|район=|вид района=|район в таблице=|община=|вид общины=|община в таблице=|lat_deg=40|lon_deg=49|lat_min=21|lat_sec=59.96|lon_min=50|lon_sec=06.66|CoordScale=|внутреннее деление=12 районов<ref name="DENSITY"/><ref name="autogenerated3">{{cite web |url=http://www.bakucity.az/main/index_ru.html |title=История города Баку |access-date=2008-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331143721/http://bakucity.az/main/index_ru.html |archive-date=2012-03-31 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html |title=Информация о Баку |access-date=2019-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191025202352/http://www.azerbaijan.az/_GeneralInfo/_Capital/_capital_r.html |archive-date=2019-10-25 |url-status=dead }}</ref>|глава=[[Азизов, Эльдар Азиз оглу|Эльдар Азизов]]|вид главы=мэр|дата основания=|первое упоминание=V век н.э.|прежние имена=Багаван<br/>Бакух<br/>Бакуйа<br/>Бадкубе|статус с=|площадь=2140 <small>(с 59 [[Посёлок городского типа|п.г.т.]])</small><ref name="DENSITY">{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_15en.xls |title=Territories, number and density of population by towns and regions of the Republic of Azerbaijan (01-01-2018) |access-date=2019-01-12 |archive-date=2019-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314043545/https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_15en.xls |url-status=live }}</ref>|высота центра НП=-28|вид высоты=|климат=субтропический, полусухой|официальный язык=-|население=2,303 млн<ref name="DENSITY"/>|год переписи=2022|плотность=1057 <small>(с 59 [[Посёлок городского типа|пгт]])<ref name="DENSITY"/>|население агломерации=2 813 800 человек<ref name="AGGLOMERATION">[https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_15en.xls Агломерация в составе] {{Wayback|url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/en/001_15en.xls |date=20190314043545 }} г. Баку, г. [[Сумгаит]] и [[Апшеронский район (Азербайджан)|Апшеронский район]] (данные на 2018)</ref>|национальный состав=[[азербайджанцы]], [[Русские в Азербайджане|русские]], [[Татары в Азербайджане|татары]], [[Лезгины в Азербайджане|лезгины]] и др.|конфессиональный состав=|этнохороним=бакинец, бакинка, бакинцы|часовой пояс=+4|DST=|телефонный код=+994 12 3<ref name="tel">{{Cite web|lang=az|url=https://mincom.gov.az/az/view/pages/81|title=Şəhərlərarası telefon kodları|website=mincom.gov.az|access-date=2021-01-15|archive-date=2021-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121090333/https://mincom.gov.az/az/view/pages/81/|url-status=live}}</ref><br>+994 12 4<ref name="tel"/><br>+994 12 5<ref name="tel"/>|почтовый индекс=AZ1000 <br>AZ1002 <br>AZ1006 <br>AZ1044 <br>AZ1063 <br>AZ1072<ref>[http://www.azerpost.az/?options=content&id=188 Индексы] {{Архивировано|url=https://archive.today/20160419064256/http://www.azerpost.az/?options=content&id=188 |date=2016-04-19 }} // [[Азерпочта]]</ref>|почтовые индексы=|автомобильный код=10 AZ 77 AZ 90 AZ 99 AZ|цифровой идентификатор=|вид идентификатора=|сайт=http://www.baku-ih.gov.az|язык сайта=az|язык сайта 2=|язык сайта 3=|язык сайта 4=|язык сайта 5=|add1n=Прозвище|add1=Город ветров|add2n=Награды|add2={{Орден Ленина|тип=город}}{{орден Дружбы Народов|тип=город|1984}}{{Орден Трудового Красного Знамени|тип=город}}|карта страны=300|карта региона=0|карта района=|файл=Baku Montage 1.jpg|официальный язык-ref=}} хүн амтай (2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар) нэг засаг захиргааны хяналтад нэгдсэн нутаг дэвсгэр болж хөгжсөн бөгөөд үүнд (2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар) 1,217,300 хүн амтай 1 хот (Бакугийн өөрийн), мөн нийт 964,500 хүн амтай 59 хот суурин газар (Азербайжан хэл: хотын төрөл зүйл) багтдаг. Үүнтэй холбогдуулан Бакугийн нутаг дэвсгэрийг уламжлал ёсоор "Бага Баку" (хотын өөрийн) болон "Их Баку" (хот болон хотын захирагчийн захиргааны хяналтад байгаа үлдсэн нутаг дэвсгэрийг оруулаад) гэж хуваадаг. Хүн ам нь 1860-аад онд 13,000 байсан бол 1897 онд 112,000, 1913 онд 215,000 болж өссөн нь Баку хотыг Кавказын бүс нутгийн хамгийн том хот болгосон. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Эдийн засаг == Баку бол Кавказын хамгийн том аж үйлдвэр, эдийн засгийн төв юм. Тус хотын эдийн засгийн гол хөгжил нь олон улсын худалдаа, газрын тос боловсруулах, химийн бодис, механик инженерчлэл, хүнсний боловсруулалт, нэхмэлийн үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй юм. Сүүлийн жилүүдэд цэргийн, өндөр технологи, мэдээллийн технологийн салбарууд мэдэгдэхүйц өсөлттэй байна. === Тээвэр === Баку бол Азербайжаны хамгийн том тээврийн зангилаа төв юм. Энэ хот нь Абшерон хойгийг Горно-Ширвантай холбосон хэд хэдэн чухал хурдны зам, төмөр замын уулзвар. Мөн далайн боомт, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. [[Бакугийн метро]] (1967 онд байгуулагдсан) өнөөгийн байдлаар 26 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 38,8 км. == Боловсрол == * Азербайжаны Улсын Газрын Тос, Аж Үйлдвэрийн Их Сургууль; * Азербайжаны Техникийн Их Сургууль; * Азербайжаны Архитектур, Барилгын Их Сургууль; * Азербайжаны Анагаахын Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Эдийн Засгийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Соёл, Урлагийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Багшийн Их Сургууль; * Азербайжаны Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Төрийн Захиргааны Академи; * Азербайжаны Хэлний Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Урлагийн Академи; * Азербайжаны Улсын Биеийн Тамир, Спортын Академи * Азербайжаны Үндэсний Консерватори; * Азербайжаны Аялал жуулчлал, Менежментийн Их Сургууль; * Бакугийн Инженерийн Их Сургууль; * Бакугийн Хөгжмийн Академи; * Бакугийн Улсын Их Сургууль; * Бакугийн Славян Их Сургууль; * Бакугийн Азийн Их Сургууль; * Баку Евразийн Их Сургууль; * Баку Бизнесийн Их Сургууль; == Үзмэр == Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 сүм, Христийн 7 сүм байдаг. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 1999 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |url-status=dead }}</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] 0q9jot0pdoj4oknzgcipzgwe9stobhn 865456 865452 2026-08-08T07:53:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 865456 wikitext text/x-wiki {{short description|Азербайжаны нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Баку | official_name = | native_name = {{nativename|az|Bakı}} | settlement_type = Нийслэл | nickname = [[Салхины хот]]<br />({{lang|az|Küləklər şəhəri}}) | image_skyline = Baku Montage.jpg | image_caption = Дээрээс, зүүнээс баруун: [[Ширваншахын ордон]], [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]], [[Бакугийн цайзын хана|Бакугийн цайз]], Баку хотын захиргаа, [[Исмаилия ордон]], [[Бакугийн булан]] | image_shield = Coat of arms of Baku.svg | seal_size = 80px | flag_size = 130px | image_map = Baku City in Azerbaijan.svg | mapsize = 230px | map_caption = Азербайжан дахь Бакугийн байршил | pushpin_map = Азербайжан#Ази | pushpin_map_caption = Азербайжан дахь байшил##Ази дахь байршил | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|40|22|32|N|49|49|57|E|type:city_region:AZ-BA|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flagu|Азербайжан}} | subdivision_type1 = [[Азербайжаны эдийн засгийн бүс нутаг|Бүс нутаг]] | subdivision_name1 = '''[[Бакугийн эдийн засгийн бүс|BIR]]''' | established_title = | established_date = | parts_type = Дүүрэг (район) | parts = 12 дүүрэг | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Эльдар Азизов]] | area_total_km2 = 2,140 | area_footnotes = <ref name="DENSITY">{{Cite web |title=Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007 |url=http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124164655/http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/010.shtml#s11 |archive-date=2007-11-24 |access-date=2026-04-19}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = [[Азербайжан дахь хүн амын тооллого|2024]] | population_footnotes = | population_total = 2,344,900<ref>{{Cite web |url=https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/ap/az/population_2024.zip |title=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi |first=Анар |last=Самадов (www.anarsamadov.net) |website=Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi}}</ref> | population_urban = | population_metro = 3,725,000<ref name="citypopulation.de">{{cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=Major Agglomerations of the World |publisher=Citypopulation.de}}</ref> | population_rank = [[Азербайжаны хотын жагсаалт#Хамгийн их хүн амтай хотууд|1-р байр]] | population_density_km2 = 1096 | population_demonym = Бакучууд ({{lang|az|Bakılı}}) | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(нэрлэсэн, 2023)}}<ref>{{citation |title=Socioeconomic Indicators of Baku |url=https://www.stat.gov.az/source/regions/az/001.xlsx |website=www.stat.gov.az}}</ref> | demographics2_title1 = Нийслэл | demographics2_info1 = [[Азербайжаны манат|AZN]] 91.2 тэрбум<br />($ 53.7 тэрбум) | demographics2_title2 = нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = AZN 38,912<br />($ 22,890) | timezone = [[Азербайжаны цаг|AZT]] | utc_offset = +4 | elevation_m = −28 | area_code = +994 12 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = AZ1000 | iso_code = AZ-BA | registration_plate = 10, 90, 99, 77, 88 | blank_info_sec1 = 0.830<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/AZE/?years=2022}}</ref><br />{{color|green|маш өндөр}} | website = {{URL|www.baku-ih.gov.az}} | footnotes = {{designation list | embed = yes | designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ширваншахын ордон]] ба [[Охины цамхаг (Баку)|Охины цамхаг]]т Бакугийн хэрэмт хот | designation1_date = 2000 <small>(24-р [[Дэлхийн өвийн хороо|чуулган]])</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/958 958] | designation1_criteria = iv | designation1_type = Соёлын | designation1_free1name = [[Устах аюулд буй өвүүд|Устах аюулд орсон]] | designation1_free1value = 2003–2009 | designation1_free2name = Бүс нутаг | designation1_free2value = [[Баруун Азийн Дэлхийн өвийн жагсаалт|Ази]], [[Зүүн Европ дахь Дэлхийн өвийн жагсаалт|Европ]] }} }} '''Баку''' ({{lang-az|Bakı}}) -[[Азербайжан|Бүгд Найрамдах Азербайжан улсын]] нийслэл хот бөгөөд [[Кавказ]]ын аж үйлдвэр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техникийн төв хот бөгөөд [[Каспийн тэнгис]]ийн хамгийн том усан боомт хот юм. Баку гэдэг нь эртний [[перс хэл]]ээр "Бад кубе" буюу "Салхиар үлээсэн хот" гэсэн утгатай үг. Баку хот 2140 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай, 2 сая 262 000 хүн амтай (2018 оны байдлаар), 11 дүүрэг, 59 хот орчмын тосгонтой. == Түүх == Уг хотыг 5-р зууны үед байгуулагдсан гэж үздэг. 12-р зуунд тухайн бүс нутгийн ноёлох хот [[Шамахи]] газар хөдлөлтийн улмаас эвдрэн сүйрэхэд [[Ширваншах]] I Ашитан нийслэл хотоороо Бакуг сонгосон нь тус хотыг хурдан хөгжих гол үндэс болсон байна. Ширваншахын байгуулсан Бакугийн эртний хэрэмт хотыг 2000 онд [[ЮНЕСКО]] [[дэлхийн өв]]д багтаасан бөгөөд мөхөх аюултайд тооцоод байна. 13-р зуунд монголчуудын довтолгооны үеэр хот сүйрч, уналтад оржээ. Гэвч дараагийн зуунд Бакугийн эдийн засгийн амьдрал дахин сэргэв. Каспийн тэнгисийг зарим эх сурвалжид Баку тэнгис гэж хүртэл дурдсан байдаг. Бакугаас [[Алтан Орд]], Оросын ноёд, Перс, Төв Азид төрөл бүрийн бараа бүтээгдэхүүн экспортолж байв. 1501 онд Сафавид шах [[I Измайл]] бүслэн авч, эзлэхийг оролдож байсан ч бат бөх битүү хэрмээр хүрээлэгдсэн Баку хот найдвартай эсэргүүцэж байв. 1540 Сафавид шахын арми дахин халдаж, эзлэн авч байв. 1604 онд Баку хотын цайзыг Ираны шах [[I Аббас]] нураалгажээ. 1723 оны 6-р сарын 26-нд [[Орос]]ын арми Бакуг бүслэн авч их буугаар буудахад арга буюу бууж өгч дараа нь оросын цэрэг гарсан байна. 18-р зууны дунд үед Баку-гийн хаант улс байгуулагдсан байна. 1796 онд Баку дахин оросуудад эзлэгдсэн боловч жилийн дараа Оросын Эзэн хаан [[I Павел]] цэргээ татсан ажээ. 1920 оны 4 дүгээр сарын дундуур Хувьсгалт оросын Улаан 11 дүгээр Арми [[Антон Деникин|А.Деникины]] цэргийг устгаад Азербайжаны умард хилд очжээ. 4-р сарын 27-нд Зөвлөлтийн цэрэг хил давж 28-нд эсэргүйцэл үзүүлээгүй Баку хотыг эзэлсэн байна. Зөвлөлтийн үед Баку хот нь Зөвлөлт Социалист Азербайжан улсын нийслэл бөгөөд ЗХУ-ын захиргаа, аж үйлдвэр, соёлын төвүүдийн нэг болсон байна. 20-р зууны сүүлчээр ЗХУ-ын дараах хүнд хэцүү жилүүдэд эдийн засаг, нийгмийн хямралыг даван туулсан Баку нь өнөөдөр Өвөр Кавказын эдийн засаг, соёлын хамгийн том төв болж шинээр мэндэлж байна. == Хүн ам == Орчин үеийн Баку хот нь 2,344 сая хүн амтай (2024 оны байдлаар) нэг засаг захиргааны хяналтад нэгдсэн нутаг дэвсгэр болж хөгжсөн бөгөөд үүнд (2014 оны 1-р сарын 1-ний байдлаар) 1,217,300 хүн амтай 1 хот (Бакугийн өөрийн), мөн нийт 964,500 хүн амтай 59 хот суурин газар (Азербайжан хэл: хотын төрөл зүйл) багтдаг. Үүнтэй холбогдуулан Бакугийн нутаг дэвсгэрийг уламжлал ёсоор "Бага Баку" (хотын өөрийн) болон "Их Баку" (хот болон хотын захирагчийн захиргааны хяналтад байгаа үлдсэн нутаг дэвсгэрийг оруулаад) гэж хуваадаг. Хүн ам нь 1860-аад онд 13,000 байсан бол 1897 онд 112,000, 1913 онд 215,000 болж өссөн нь Баку хотыг Кавказын бүс нутгийн хамгийн том хот болгосон. Баку хотын хүн амын 90 хувь нь азербайжанчууд, бусад нь орос, украйн, курд, армян, еврей, гүрж, турк үндэстэн эзэлдэг. Баку хотод нефть боловруулах үйлдвэр, химийн үйлдвэр ,машины үйлдвэр, хүнс, нэхмэлийн үйлдвэр хөгжсөн. == Эдийн засаг == Баку бол Кавказын хамгийн том аж үйлдвэр, эдийн засгийн төв юм. Тус хотын эдийн засгийн гол хөгжил нь олон улсын худалдаа, газрын тос боловсруулах, химийн бодис, механик инженерчлэл, хүнсний боловсруулалт, нэхмэлийн үйлдвэрлэлээс үүдэлтэй юм. Сүүлийн жилүүдэд цэргийн, өндөр технологи, мэдээллийн технологийн салбарууд мэдэгдэхүйц өсөлттэй байна. === Тээвэр === Баку бол Азербайжаны хамгийн том тээврийн зангилаа төв юм. Энэ хот нь Абшерон хойгийг Горно-Ширвантай холбосон хэд хэдэн чухал хурдны зам, төмөр замын уулзвар. Мөн далайн боомт, олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. [[Бакугийн метро]] (1967 онд байгуулагдсан) өнөөгийн байдлаар 26 өртөөтэй бөгөөд нийт урт нь 38,8 км. == Боловсрол == * Азербайжаны Улсын Газрын Тос, Аж Үйлдвэрийн Их Сургууль; * Азербайжаны Техникийн Их Сургууль; * Азербайжаны Архитектур, Барилгын Их Сургууль; * Азербайжаны Анагаахын Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Эдийн Засгийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Соёл, Урлагийн Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Багшийн Их Сургууль; * Азербайжаны Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Төрийн Захиргааны Академи; * Азербайжаны Хэлний Их Сургууль; * Азербайжаны Улсын Урлагийн Академи; * Азербайжаны Улсын Биеийн Тамир, Спортын Академи * Азербайжаны Үндэсний Консерватори; * Азербайжаны Аялал жуулчлал, Менежментийн Их Сургууль; * Бакугийн Инженерийн Их Сургууль; * Бакугийн Хөгжмийн Академи; * Бакугийн Улсын Их Сургууль; * Бакугийн Славян Их Сургууль; * Бакугийн Азийн Их Сургууль; * Баку Евразийн Их Сургууль; * Баку Бизнесийн Их Сургууль; == Үзмэр == Баку хотод 6 театр, 1 цирк, 7 музей, 11 түүхэн дурсгалт газар, 50 хөшөө, Исламын 6 сүм, Христийн 7 сүм байдаг. === Түүхэн зургийн цомог === <gallery> Image:Iceri seher.jpg Image:Нефтеперегонный завод Нобелей в Баку, конец 1880 гг..jpg Image:Первый в России нефтепровод Балаханы – Черный город.jpg Image:Oil pump in Baku.jpg Image:BibiEybat.jpg Image:Oil Rocks near Baku.jpg </gallery> == Газар зүй == === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |width=auto |location=Баку ([[Маштага]]) (1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1987–одоо) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C = 20.4 |Feb record high C = 24.0 |Mar record high C = 27.8 |Apr record high C = 27.8 |May record high C = 35.0 |Jun record high C = 40.5 |Jul record high C = 42.7 |Aug record high C = 41.9 |Sep record high C = 39.4 |Oct record high C = 30.1 |Nov record high C = 25.0 |Dec record high C = 26.0 |Jan record low C = -13.7 |Feb record low C = -8.4 |Mar record low C = -7.0 |Apr record low C = -6.1 |May record low C = 0.2 |Jun record low C = 10.0 |Jul record low C = 11.2 |Aug record low C = 11.9 |Sep record low C = 9.1 |Oct record low C = 1.2 |Nov record low C = -2.8 |Dec record low C = -5.5 |Jan high C = 7.3 |Feb high C = 7.6 |Mar high C = 10.9 |Apr high C = 16.8 |May high C = 23.4 |Jun high C = 28.0 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 30.6 |Sep high C = 25.8 |Oct high C = 19.5 |Nov high C = 13.4 |Dec high C = 9.4 | year high C = |Jan mean C = 4.8 |Feb mean C = 4.7 |Mar mean C = 7.3 |Apr mean C = 11.9 |May mean C = 18.0 |Jun mean C = 23.2 |Jul mean C = 26.1 |Aug mean C = 26.5 |Sep mean C = 22.0 |Oct mean C = 16.7 |Nov mean C = 10.9 |Dec mean C = 6.6 | year mean C = |Jan low C = 2.9 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.6 |Apr low C = 8.9 |May low C = 14.6 |Jun low C = 19.7 |Jul low C = 22.9 |Aug low C = 22.5 |Sep low C = 18.7 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.4 |Dec low C = 4.7 | year low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 32.4 |Feb precipitation mm = 30.3 |Mar precipitation mm = 18.4 |Apr precipitation mm = 16.6 |May precipitation mm = 15.1 |Jun precipitation mm = 9.3 |Jul precipitation mm = 3.9 |Aug precipitation mm = 8.2 |Sep precipitation mm = 28.5 |Oct precipitation mm = 32.5 |Nov precipitation mm = 44.3 |Dec precipitation mm = 34.6 |year precipitation mm = | unit precipitation days = 1.0 мм | Jan precipitation days = 6 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 5 | Apr precipitation days = 4 | May precipitation days = 3 | Jun precipitation days = 2 | Jul precipitation days = 1 | Aug precipitation days = 2 | Sep precipitation days = 2 | Oct precipitation days = 6 | Nov precipitation days = 6 | Dec precipitation days = 6 | year precipitation days = | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 81.1 | Mar humidity = 83.8 | Apr humidity = 83.9 | May humidity = 83.4 | Jun humidity = 78.0 | Jul humidity = 75.3 | Aug humidity = 72.9 | Sep humidity = 72.8 | Oct humidity = 76.1 | Nov humidity = 77.5 | Dec humidity = 78.7 | year humidity = | Jan sun =79.3 | Feb sun =74.8 | Mar sun =116.5 | Apr sun =194.6 | May sun =281.1 | Jun sun =300.4 | Jul sun =311.6 | Aug sun =283.6 | Sep sun =214.5 | Oct sun =144.6 | Nov sun =92.3 | Dec sun =93.5 | year sun = |Jan snow days = 4 |Feb snow days = 3 |Mar snow days = 0 |Apr snow days = 0 |May snow days = 0 |Jun snow days = 0 |Jul snow days = 0 |Aug snow days = 0 |Sep snow days = 0 |Oct snow days = 0 |Nov snow days = 0 |Dec snow days = 3 |Jan uv = 1 |Feb uv = 2 |Mar uv = 4 |Apr uv = 6 |May uv = 8 |Jun uv = 9 |Jul uv = 9 |Aug uv = 8 |Sep uv = 6 |Oct uv = 3 |Nov uv = 1 |Dec uv = 1 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (хур тунадастай болон нартай өдрүүд 1971–1990)<ref name = NOAA1>{{Cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |title=Mastagi Climate Normals for 1971–1990(WMO station number: 37860) |access-date=2026-04-19 |website=ncei.noaa.gov |publisher=[[NOAA|National Oceanic and Atmosoheric Administration]] |no-pp=y |type=TXT |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219005400/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-VI/AJ/37860.TXT |url-status=dead}}</ref> Starlings Roost Weather<ref>{{cite web |url=http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |title=MASHTAGA Climate: 1991–2020 |publisher=Starlings Roost Weather |access-date=2026-04-19 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229064312/http://starlingsroost.ddns.net/weather/worldclimate/graphs.php?climate=allyears&code=37860 |url-status=dead }}</ref> |source 2 = Meoweather (Цастай өдрүүд)<ref name="Snow">{{Cite web |title=Baku, Azerbaijan |url=http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816004725/http://www.meoweather.com/history/Azerbaijan/na/40.3952778/49.8822222/Baku.html |archive-date=2012-08-16 |access-date=2026-04-19 |publisher=Meoweather}}</ref> infoclimat.fr (туйлын үе)<ref>{{cite web |url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/normales-records/1991-2020/baku-bine-airport/valeurs/37864.html |title=Normales et records pour la période 1991-2020 à Baku |publisher=infoclimat.fr |access-date=2026-04-19}}</ref>{{better source needed|date=May 2022}}, Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web |url=https://weather.directory/az/baku |title=Baku Weather & Climate Guide |access-date=2026-04-19 |website=Weather.Directory}}</ref>}} == Хүн ам == Бакугийн хүн ам нь 2,092,400 хүн (2010 он). 2009 оны байдлаар Баку хотод азербайжанчууд (90.3%), оросууд (5.3%), украинууд, курдууд, лезгинүүд болон Дагестаны бусад ард түмэн, еврей, гүрж, туркууд амьдарч байжээ. <center> {|class="wikitable" style="float:center;" ! Жил ! Азербайжан ! % ! Орос ! % ! Армян ! % ! Еврей ! % ! Бусад ! % ! Нийт |- |1886<ref>{{ru icon}} Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 1893</ref> |37,530 |43.3 |21,390 |24.7 |24,490 |28.3 |391 |0.5 |2,810 |3.2 |86,611 |- |1897<ref>{{ru icon}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=323 Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. – г. Баку]</ref> |40,341 |36 |37,399 |33.4 |19,099 |17.1 |3,369 |3 |11,696 |10.5 |111,904 |- |1926<ref>{{ru icon}} Всесоюзная перепись населения 1926 года, т. 14, Закавказская СФСР, г. Москва, 1929</ref> |118,737 |26.2 |167,373 |36.9 |76,656 |16.9 |19,589 |4.3 |70,978 |15.7 |453,333 |- |1939<ref>Soviet 1939 census</ref> |215,482 |27.4 |343,064 |43.6 |118,650 |15.1 |31,050 |3.9 |79,377 |10.1 |787,623 |- |1959<ref>Soviet 1959 census</ref> |211,372 |32.9 |223,242 |34.7 |137,111 |21.3 |24,057 |3.7 |56,725 |8.7 |652,507 |- |1970<ref>Soviet 1970 census</ref> |586,052 |46.3 |351,090 |27.7 |207,464 |16.4 |29,716 |2.3 |88,193 |6.9 |1,262,515 |- |1979<ref>Soviet 1979 census</ref> |530,556 |52.4 |229,873 |22.7 |167,226 |16.5 |22,916 |2.3 |62,865 |6.2 |1,013,436 |- |1999<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 1999 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2017-09-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170919205457/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic1999.htm |url-status=dead }}</ref> |1,574,252 |88 |119,371 |6.7 |378 |0.02 |5,164 |0.3 |89,689 |5 |1,788,854 |- |2009<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |title=Ethnic composition of Azerbaijan 2009 |access-date=2012-07-04 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207161726/http://pop-stat.mashke.org/azerbaijan-ethnic2009.htm |url-status=dead }}</ref> |1,848,107 |90.3 |108,525 |5.3 |104 |0 |6,056 |0.6 |83,023 |4.1 |2,045,815 |- |} </center> == Ширваншахын ордон ба Охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот == {{Том зураг|Shirvanshah Palace pano01.JPG|1200|Ширваншахын ордон ба охины цамхагт: ''Ширваншахын ордон ба охины цамхагт Бакугийн хэрэмт хот. XV зуун''}} == Зургийн цомог == <gallery> Баку. Улица в полдень. 1861.jpg Баку. Набережная. 1861.jpg Baku Maiden Tower.jpg Baku fortress.JPG Shirvanshah Palace 001.JPG Small bazar downtown Baku.JPG Bay in Baku.JPG Gosha gapi.jpg Inner city Baku.jpg </gallery> == Эшлэл == <references/> == Цахим холбоос == {{commonscat|Baku|Баку}} * [http://www.azeri.net/azerbaijan/category/cities/baku/ Baku city guide] * [http://www.caledoniabar.com The Caledonia Bar one of Baku's expatriate establishments] * [https://web.archive.org/web/20100131155239/http://www.azerbaijan24.com/ Azerbaijan travel information] * [http://whc.unesco.org/en/list/958 UNESCO World Heritage Site listing Walled City of Baku] * [http://www.bakupages.com Baku Pages] * [https://web.archive.org/web/20171031074729/http://www.traveller.az/ Baku hotels directory] * [http://www.hotels.az Baku Hotels] * [http://www.usembassybaku.org American Embassy in Baku Azerbaijan] * [http://www.britishembassy.gov.uk/servlet/Front?pagename=OpenMarket/Xcelerate/ShowPage&c=Page&cid=1056117176152 British Embassy in Azerbaijan] * [http://www.advantour.com/azerbaijan/baku.htm Baku travel guide and photos] * [http://www.satellite-sightseer.com/id/4211/Azerbaijan//Baku/City_of_Baku Azerbaijan Satellite view (Google Maps)] * [http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=610923 Building projects and real estate development in Baku] * [https://web.archive.org/web/20091102091110/http://royaltaxi.az/ Professional taxi services in Baku] {{Азербайжаны хот}} {{Азийн улс орон бүрийн нийслэл хот}} [[Ангилал:Баку| ]] [[Ангилал:Азербайжаны суурин]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Азербайжаны тойрог]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Саятан хот]] h1tgya46zn59efeuumbcy5q8lvs4vc5 0 16771 865443 826900 2026-08-07T14:32:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 865443 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 220 дахь ([[өндөр жил]] бол 221 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 145 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1619 — Канадад лютеран шашны анхны номлол болсон. * 1628 — Нидерландчууд Куба арлын дэргэд Испанийн 80 тонн мөнгөтэй усан онгоцыг эзлэн авсан. * 1636 — Испанийн цэргүүд Парис хотод тулж очсон. * 1779 — Оросын хатан хаан [[II Екатерина]] Москвагийн ус дамжуулах хоолой барих тогтоол гаргасан. Барилгын ажил 25 жил үргэлжилсэн. * 1786 — Жак Бальма, Мишель Паккард нар анх [[Альпийн нуруу|Альпын нуруу]]ны ноён оргил [[Мон Блан|Мон Бланд]] гарсан. * 1788 — Францын [[XVI Луи]] хан Ерөнхий мужуудын чуулганыг дараа жил хуралдуулах шийдвэр гаргасан. * 1854 — "Smith & Wesson" компани бууны сумны хайрцаг үйлдвэрлэж эхэлсэн. * 1899 — Америкийн зохион бүтээгч Альберт Маршалл [[Миннесота|Миннесотад]] хөргөгч зохион бүтээж патент авчээ. * 1915 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Германы цэргүүд Варшав хотын хамгаалалттай түүхэн Праг дүүргийн эзлэн авсан. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дарданелд Английн шумбагч онгоц Түрэгийн «Барбаросса» линкорыг живүүлсэн. ** [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Оросын [[II Николай]] хаан Германтай хэлэлцээ хийхэд зуучлах Дани улсын саналыг үгүйсгэсэн байна. * 1919 - Англи-Афганы 3 дахь дайн дууссан. * 1919 - Польшийн цэргүүд [[Минск]], [[Ривне]] хотуудыг эзлэн авсан. * 1940 - Японд хүнд ангиллын «Ямато» линкор усан онгоц далайд гарсан. * 1941 - [[Иосиф Сталин]] Зөвлөлтийн Армийн ерөнхий командлагчаар томилогдсон. * 1944 - Берлин хотод А.Хитлерийг хороохоор завдсан хэргээр Германы фельдмаршал [[фон Вицлебен]] болон нийт 8 офицер төгөдөр хуур хөгжмийн бүдүүн утсаар дүүжлүүлжээ. * 1945 — ЗХУ Япон улстай харилцан довтлохгүй гэрээг цуцалж дайн зарлаад Манжуур луу цэргээ оруулав. * 1949 —[[Страсбург]] хотод [[Европын Зөвлөл|Европын Зөвлөлийн]] анхны хурал болсон. * 1960 — Лаосын хант улсад цэргийн эргэлт болсон. * 1962 — Англид АНУ-ын нацистуудын удирдагч Жорж Рокуэллыг баривчилж нутгаасаа хөөн гаргасан. * 1966 — БНХАУ-д "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]" эхэлснийг зарласан байна. * 2002 — [[Сапармурат Ниязов]] албан ёсоор Туркменистаны Ерөнхийлөгчийн албыг бүх насаараа хаших болсныг мэдэгдсэн. * 2008 — Бээжин хотод [[2008 оны Зуны Олимп|Зуны XXIX Олимпын]] наадмын нээлт болсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 467 — Шунь-ди (479 нас барсан), [[Өмнөд Сүн улс|Өмнөд Сүн]] улсын 9-р бөгөөд сүүлчийн эзэн хаан. * 1079 — Эзэн хаан Хорикава (1107 онд нас барсан), Японы 73-р эзэн хаан (1087—1107). * 1646 — Годфри Неллер (1723 онд нас барсан), Германы зураач, Английн 5 хааны дэргэдэх хөрөг зураач. * 1694 — Фрэнсис Хатчесон (1747 онд нас барсан), Английн философич. * 1790 — Кёльчеи Ференц (1838 онд нас барсан), Унгарын яруу найрагч, Унгарын үндэсний сүлд дуу зохиогч. * 1799 — Натаниэль Палмер (1877 нас барсан), Америкийн далайчин, Антарктидыг нээсэн хүмүүсийн нэг. * 1927 — [[Святослав Фёдоров]] (2000 онд нас барсан), Зөвлөлтийн болон Оросын нүдний нарийн мэс засалч, эмч бөгөөд Оросын Эрүүл мэндийн Шинжлэх ухааны Академийн гишүүн. * 1937 — [[Дастин Хоффман]], хоёр «Оскар»-ын шагналтай, Америкийн кино жүжигчин. *[[1995]] - [[Seventeen]] хамтлагийн гишүүн S.Coups == Тэмдэглэлт баярууд == *"Аавуудын өдөр" - 1910 онд АНУ-ын Вашингтон мужийн Додд хэмээх охин аавдаа зориулан бий болгосон. Энэ өдрийг манай улс 2005 оноос албан ёсны баярын өдөр болгон тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон. == Энэ өдөр нас барагсад == * 1780 — [[Тадеуш Рейтан]] (1742 онд төрсөн) - Польшийн улс төрийн зүтгэлтэн. * 1947 — [[Антон Деникин]] (1872 онд төрсөн)— оросын цэргийн жанжин. * 2022 — [[Оливиа Ньютон-Жон]] (1948 онд төрсөн) британи-австралийн дуучин, жүжигчин, 4 удаагийн «[[Грэммийн шагнал]]<nowiki/>»-тай. ---- {{Commonscat|8 August|8 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0808]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#08]] 6v75mjtw6ijz35vy89b3rqgiwlqfkmi 0 29052 865423 630402 2026-08-07T12:51:27Z Jommy3210 105167 865423 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = И Үн-жэ | image = [[File:LeeWJ080413.jpg|290px]] | caption = | fullname = И Үн-жэ | height = 1.82 м | dateofbirth = {{birth date and age|1973|4|26|df=yes}} | cityofbirth = [[Чүнчонгийн Чонжү|Чонжү]] | countryofbirth = [[Өмнөд Солонгос]] | position = [[Хөлбөмбөгийн хаалгач|хаалгач]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2000–2004 |youthclubs1 = | years1 = 1996–2010 |clubs1 = [[Сүвон Блүүуингс]] | years2 = 2000–2001 |clubs2 = → Армийн [[Санжү Санмү|Санмү]] | years3 = 2011–2012 |clubs3 = [[Чүннам Дрэгонс]] |caps1 = 267 |goals1 = 0 |caps2 = |goals2 = |caps3 = 30 |goals3 = 0 | nationalyears1 = 1992-1996 |nationalteam1 = {{flagicon|KOR}}Өмнөд Солонгос >23 |nationalcaps1 = 16 |nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1994–2010 |nationalteam2 = {{flagicon|KOR}}Өмнөд Солонгос |nationalcaps2 = 132 |nationalgoals2 = 0 | pcupdate = 2011 оны 11 сарын 7 | ntupdate = 2010 оны 8 сарын 11 }} '''И Үн-жэ''' (И Үнь-жэ; {{lang-ko|이운재}} ''I Un-jae'', ''и-үн-жэ''; {{lang-en|Lee Woon-Jae}}; {{lang-ru|И Ун Джэ}}; 1973 оны 4 сарын 26-нд [[Умард Чүнчон]] аймгийн [[Чүнчонгийн Чонжү|Чонжү]] хотод төрсөн) — 1994-2010 оны хооронд [[Өмнөд Солонгосын шигшээ баг]]ийн хаалгыг 132 удаа манасан, 2011 оноос Өмнөд Солонгосын [[Чүннам Дрэгонс]] багт тоглож буй [[хөлбөмбөгийн хаалгач]]. И Үн-жэ хөлбөмбөгчний хувиар [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн дээд лиг|Өмнөд Солонгосын дээд лигийн]] мөрөөдлийн багт дөрвөн удаа нэрлэгдэж (1999, 2002, 2004, 2008), 2008 оны үнэ цэнэтэй тоглогчоор тодорсон бол багийн гишүүний хувиар [[Сүвон Блүвуингз]] багтайгаа улсынхаа дөрвөн удаагийн аварга (1998, 1999, 2004, 2008), Азийн аваргуудын лигийн аварга (2002) болов. 2002, 2006 оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д Өмнөд Солонгосын шигшээгийн хаалгыг манасан бол 1994, 2010 оныхт мөн очиж сэлгээнд сууж байв. [[Ангилал:1992 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимпод оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын олимпын оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын азийн наадамд оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] [[Ангилал:1973 онд төрсөн]] 8xk6ro0gozhaxvjbgxbcb6chrjult36 0 29380 865448 864678 2026-08-07T19:35:41Z ~2026-43382-41 106623 /* Дэлгэцийн уран бүтээл : */ 865448 wikitext text/x-wiki == Намтар == {{Жүжигчин | зураг = Hulan2.jpg | төрсөн_өдөр = {{Birth date and age|df=yes|1983|01|21}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = Жүжигчин | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | танил_үе =2006 он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | төгссөн_нь = [[Соёл Урлагийн Их Сургууль]] | эх = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шагнал'''<br />Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан (2011) }} '''Төмөрийн Хулан''' (1983 оны 1-р сарын 21-нд Улаанбаатар хотноо төрсөн) -[[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан, тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Боловсрол == • 1990-2000 онд Нийслэлийн 77-р дунд сургуульд суралцаж төгссөн. • 2000-2004 онд СУИС-ийг доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. == Ажил == • 2004-2005 онд "Х ТҮЦ" продакшнд жүжигчнээр ажилласан. • 2006-2014 онд [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|УДЭТ]]-т жүжигчнээр ажиллаж 40 гаруй жүжгийн гол дүр болон туслах дүрүүдэд тоглосон. • 2015 онд гэр бүлийн студи болох "Гөү-Адвэнчур" ХХК-д продюсер, жүжигчнээр ажиллан 10 гаруй уран сайхны кино, контент бэлтгэсэн. • 2022 оноос хойш УДЭТ-ын Уран бүтээлийн хэлтэст жүжигчнээр ажиллаж байна. ==Уран бүтээл== ==== Тайзны уран бүтээл : ==== * 2005 -“Найзууд миний бооцоо” Ариунаа * 2005 -“Суудал” Дива удган * 2005 -“Хориотой жүжиг” Гэрэл * 2006 -“Хайрын виз” Гэрлэлт бүртгэгч * 2006 -“Лусын дагина” Лусын дагина * 2007 -“Эхнэрээ зээлээч” Эхо * 2008 -“Нууц амраг чинь болъё” Шүр * 2008 -“Харамсалтай нь хайртай” Нандин * 2008 -“Гол дүрийн амрагууд” Одри * 2009 -“Шар тэнгисийн тарчлаан” Анар * 2010 -“Би ч гэсэн жаргамаар байна” Эхнэрийн найз * 2013 -“Тэнгэрийн хүү” Шива бага хатан * 2013 -“[[Гамлет]]” Офелия * 2014 -“Бүүвэй” Нандин * 2022 -“[[Анна Каренина]]” Генералын эхнэр * 2022 -“Миний аав супер баатар” Ээж шоргоолж * 2022 - [[Бертольт Брехт]] “Сычуаны сайн хүн” жүжгийн Шэн Ти болон Шуй Та * 2024 -“Анна Каренина” Генералын эхнэр * 2025 -“Тэнгэрийн хүү” Шагэ их хатны дүрийг тус тус бүтээсэн. ==== Дэлгэцийн уран бүтээл : ==== * 2005 -“Чиний эзгүйд” МУСК Сэргэлэн * 2005 -“Х ТҮЦ” продакшн “Сэргээш-3” * 2006 -“Нэг нарны дор” МУСК Хулан * 2007 -“Сарны нулимс” ОАК Цолмон * 2007-“Хайрыг хайрла” МУСК * 2008 -“Зөрлөг” МУСК Гэрэл * 2009 -“Хайрын рекорд” МУСК Гэрлээ * 2010-“Мамма миа” МУСК Хулан * 2011 -“Намрын синдром” МУСК Цэнгэлмаа * 2014 -“Тусгай ажиллагаа” МУСК Гэрэл * 2015 -“Шуугиан таригч” МУСК /Ерөнхий продюсер, зургийн дарга/ * 2016 -“ТҮЦ-ний охид” МУСК Чимгээ /Ерөнхий продюсер/ * 2017 -“Гэрлэн дохио” ОАК Сондор * 2017 -“Миний нууц” МУСК Танхилуун * 2018 -“Киносутра” ОАК Хулан * 2019 -“Хэнд ч хэлээгүй нууц” МУСК Сувд * 2019 -“Хадмын хайр” МУСК Энэрэл * 2020 -“Хүйтэн шөнө” МУСК /Зургийн дарга/ * 2021 -“Тэнгэр газрын заагт” контент Хатан * 2021 -“Соёг” МУСК Цэлмэг * 2022-“My angel” МУСК Ээж * 2023 -“Эмэгтэйн кейс” МУСК Уянга /Ерөнхий продюсер/ * 2023-“Нутгийн зүг” МУСК Бурмаа * 2023-“Застав” МУСК Оюун * 2024-“Амьдрах сайхан” ОАК Заяа * 2025-“Галбингаа” МУСК Оюунгэрэл *2025-“Хундага дүүрэн хов” МУСК Оюун ==Гавьяа, шагнал== * 2011 он — [[Монгол Улс]]ын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2023 он - Төрийн дээд шагнал "Алтан гадас" одон ==Эх сурвалж== * [https://mdt.moc.gov.mn/team/%d1%82-%d1%85%d1%83%d0%bb%d0%b0%d0%bd/ Улсын Драмын Эрдмийн театрын албан ёсны хуудас]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Хулан, Төмөрийн}} [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан]] [[Ангилал:Монголчууд]] 0n6x394313xbgp4at3ki8shofgqnbx0 0 37197 865421 689793 2026-08-07T12:43:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 865421 wikitext text/x-wiki '''Аграмба''' гэдэг нь [[Будда]]гийн [[Шашин|шашны]] Нууц тарнийн (Жүд) аймаг, номлолд тусгайлан мэргэшсэн лам нарт олгодог эрдмийн дээд зэрэг юм. Төвөдөөр "Аг" гэдэг нь тарни, "Рамба" гэдэг нь эрдэмтэн буюу мэргэн гэсэн утгатай бөгөөд нийлээд '''"Тарни ухааны эрдэмтэн"''' гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Энэхүү цолыг Буддын шашны хамгийн нарийн, гүнзгий хэсэг болох тарнийн бясалгал, зан үйлийг төгс эзэмшсэн цөөн тооны лам нарт олгодог бөгөөд шашны хүрээнд маш өндөр нэр хүндтэйд тооцогддог. (Жүд буюу дотоод сэтгэл, хий, судас, дусал, гүн бясалгал, дацангийн нарийн зан үйл). * '''Урьдчилсан нөхцөл:''' Лам хүн шууд Аграмба цол горилох боломжгүй. Эхлээд Буддын гүн ухааны судрын аймаг буюу Чойрын таван боть номыг үзэж дуусган, [[Гавж]] эсвэл Гэвш зэргийг хамгаалсан байх шаардлагатай. * '''Суралцах хугацаа:''' Судрын ёсыг дүүргэсний дараа Тарнийн дацанд (Жүд дацан) дахин '''10-15 жил''' зөвхөн нууц тарни, бясалгалын ухааныг гүнзгийрүүлэн судалдаг. * '''Шалгалт (Аграмбын дамжаа):''' Үзэж судалсан нууц тарнийн хурал, зан үйл, бясалгалын шат дараалсан онол, логикийг Эрдмийн зөвлөлийн өмнө хамгаалж, "дамжаа барьснаар" тус цолыг хүртдэг байна. [[Ангилал:Буддын шашин]] owdxxolhihss1ahtwgnhre81vi72d4k 865422 865421 2026-08-07T12:46:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 865422 wikitext text/x-wiki '''Аграмба''' гэдэг нь [[Будда]]гийн [[Шашин|шашны]] Нууц тарнийн (Жүд) аймаг, номлолд тусгайлан мэргэшсэн лам нарт олгодог эрдмийн дээд зэрэг юм. Төвөдөөр "Аг" гэдэг нь тарни, "Рамба" гэдэг нь эрдэмтэн буюу мэргэн гэсэн утгатай бөгөөд нийлээд '''"Тарни ухааны эрдэмтэн"''' гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Энэхүү цолыг Буддын шашны хамгийн нарийн, гүнзгий хэсэг болох тарнийн бясалгал, зан үйлийг төгс эзэмшсэн цөөн тооны лам нарт олгодог бөгөөд шашны хүрээнд маш өндөр нэр хүндтэйд тооцогддог. (Жүд буюу дотоод сэтгэл, хий, судас, дусал, гүн бясалгал, дацангийн нарийн зан үйл). * '''Урьдчилсан нөхцөл:''' Лам хүн шууд Аграмба цол горилох боломжгүй. Эхлээд Буддын гүн ухааны судрын аймаг буюу Чойрын таван боть номыг үзэж дуусган, [[Гавж]] эсвэл Гэвш зэргийг хамгаалсан байх шаардлагатай. * '''Суралцах хугацаа:''' Судрын ёсыг дүүргэсний дараа Тарнийн дацанд (Жүд дацан) дахин '''10-15 жил''' зөвхөн нууц тарни, бясалгалын ухааныг гүнзгийрүүлэн судалдаг. * '''Шалгалт (Аграмбын дамжаа):''' Үзэж судалсан нууц тарнийн хурал, зан үйл, бясалгалын шат дараалсан онол, логикийг Эрдмийн зөвлөлийн өмнө хамгаалж, "дамжаа барьснаар" тус цолыг хүртдэг байна. Түүхэнд Монголын томоохон хүрээ хийдүүдэд Жүд дацангууд ажиллаж, олон алдартай аграмбууд төрөн гарч байв (Жишээ нь: Аграмба Р.Санжайжав буюу Өвгөн Гэсэр лам). 1937 оны хэлмэгдүүлэлтээр энэхүү уламжлал бүрэн тасарсан юм. Харин 1990 оноос хойш шашин сэргэснээр Монголын лам хуврагууд Энэтхэгийн Гүймэ, Жүдбүү зэрэг Тарнийн их сургуулиудад суралцах боломж бүрдсэн. Улмаар 2020 онд '''Аграмба''' [[Александрын Баасанням]] ламтан хэлмэгдүүлэлтээс хойш анх удаа Монгол хүн сургуулиа нэгдүгээр эрэмбээр дүүргэж, энэхүү хүндтэй цолыг эх орондоо авчирсан түүхтэй. [[Ангилал:Буддын шашин]] 4j8wdro3l9sy9ike3j8zcvo8rup5w5n 0 39609 865432 865366 2026-08-07T14:15:01Z Enkhsaihan2005 64429 865432 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун өмнөд Болгарын муж}} {{coord|41|45|N|23|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Благоевград муж | native_name = {{lang|bg|Област Благоевград}} | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Мальовица, Рила, 2013-10-19.jpg | image_alt = | image_caption = [[Мальёвица]] | image_flag = | image_seal = | image_map = Blagoevgrad in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Благоевград мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Благоевград]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 14 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Николай Куколев | area_footnotes = | area_total_km2 = 6449.47 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 555 | population_footnotes = <ref name="Census 2011">[http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R1.aspx?OBL=BLG Census 2011]{{dead link|date=July 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_total = 288,161 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = [[Шуудангийн код]] | postal_code = 2700 - 2969<ref>{{cite web|title=Blagoevgrad (Благоевград) Postal codes|url=https://postalcodes.azinfoportal.com/bulgaria/blagoevgrad/|website=postalcodes.azinfoportal.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = E | website = {{Official URL|bl.government.bg}} | footnotes = | iso_code = BG-01<ref>{{cite web|title=Bulgaria Country Codes|url=https://codesofcountry.com/countries/bg|website=codesofcountry.com|accessdate=2026-08-07}}</ref> }} '''Благоевград муж''' ([[болгараар]] Област Благоевград) — [[Болгар улс|Болгарын]] хорин найман мужийн нэг. Урьдын түүхэнд [[Пириний Македон]] гэж бичих нутаг байсан. 6449.5 км² талбай, 323,552 хүнтэй (2011 оны тоо). Засаг захиргааны төв нь [[Благоевград]] хот. ==Газар зүй== [[Файл:Bulgaria Blagoevgrad Province topographic map.svg|thumb|200px|left|Байр зүйн газрын зураг]] [[Зураг:Todorka peak red.jpg|thumb|Нутгийн үзэсгэлэн [[Тодорка]] оргил]] Энэ муж Болгар орны баруун урд захад оршдог. Хойгуураа [[Кюстендил муж|Кюстендел]] [[Софи муж|Софи]] хоёр мужтай, зүүнээрээ [[Пазаржик муж|Пазаржик]], [[Смолян муж|Смолян]]тай, урдуураа Грекийн [[Төв Македон]], [[Дорно Македон – Фрак]] хоёр мужтай, баруунаараа [[Умард Македон]] улсын нутаг дэвсгэртэй хил залгадаг. Мужийн ихэнх хувь уулархаг, нутгийн дундаар [[Струма]] гол урсана. == Нутгийн хуваарь == Благоевград муж дотроо 14 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг: <table><td> * [[Банско хотын захиргаа|Банско]] * [[Белица хотын захиргаа|Белица]] * [[Благоевград хотын захиргаа|Благоевград]] * [[Гоце-Делчев хотын захиргаа|Гоце-Делчев]] {{nbsp|10}} * [[Гырмен хотын захиргаа|Гырмен]] * [[Кресна хотын захиргаа|Кресна]] * [[Петрич хотын захиргаа|Петрич]] </td><td> * [[Разлог хотын захиргаа|Разлог]] * [[Сандански хотын захиргаа|Сандански]] * [[Сатовча хотын захиргаа|Сатовча]] * [[Симитли хотын захиргаа|Симитли]] * [[Струмяни хотын захиргаа|Струмяни]] * [[Хаджидимово хотын захиргаа|Хаджидимово]] * [[Якоруда хотын захиргаа|Якоруда]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 оны тооцоо) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн|Болгар]]|#00966E|88.6}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн|Турк]]|red|6.0}} {{bar percent|[[Цыган ястан|Цыган]]|brown|3.4}} {{bar percent|Бусад|purple|2.0}} }} 2001 онд хүн амын 79.4 %  [[христийн шашин|христ]], 18.3 % [[ислам]] шашны шүтлэгтэй байсан. == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Blagoevgrad Province|Благоевград муж}} * [https://web.archive.org/web/20100429165201/http://www.bl.government.bg/ Аймгийн албан ёсны цахим хуудас] {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Благоевград муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] q2wgtq85dlqnj47583uf62q5xkay4ld 0 39615 865433 865377 2026-08-07T14:15:13Z Enkhsaihan2005 64429 865433 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн өмнөд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Бургас муж | native_name = Област Бургас | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Sonnenstrand Bulgarien PD 2011 21.JPG | image_alt = | image_caption = | image_flag = BG-Burgas flag.png | image_seal = | image_map = Burgas in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Бургас мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|42|30|N|27|15|E|region:BG-02_type:adm1st|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Бургас хот|Бургас]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 13 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Добромир Гюлев | area_footnotes = <ref name="phare"/> | area_total_km2 = 7,748.07 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 84 | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 378,596 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = A | iso_code = BG-02 | website = {{Official URL|bs.government.bg}} | footnotes = }} '''Бургас муж''' ([[болгараар]] Област Бургас) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 7748.1 км² талбай, 415,817 хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 13 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Айтос]] хавийн газар г.м. * [[Бургас]] * [[Камено]] * [[Карбонат]] * [[Малко-Тырново]] * [[Несебыр]] * [[Поморие]] </td><td> * [[Приморско]] * [[Руен]] * [[Созопол]] * [[Средец]] * [[Сунгурларе]] * [[Царево]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|80.5}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|13.3}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|5.0}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.2}} }} {{зай авах}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Burgas Province|Бургас муж}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Бургас муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] imv7kn8nhykay669tqfji1in00k1ic9 0 39616 865434 865385 2026-08-07T14:15:19Z Enkhsaihan2005 64429 865434 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүн Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Варна муж | native_name = Област Варна | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Антична сграда Римски терми.JPG | image_alt = | image_caption = Эртний Ромын халуун усны газрууд | image_flag = Varna flag.png | image_seal = | image_map = Varna in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Варна мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|43|12|N|27|36|E|region:BG|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Варна]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 12 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Андрияна Андреева | area_footnotes = <ref name="phare">{{in lang|en}} [http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf Bulgarian Provinces area and population 1999 — National Center for Regional Development — page 90-91] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110113004950/http://www.zei.de/download/Phare/bulgaria.pdf |date=2011-01-13 }}</ref> | area_total_km2 = 3,819.5 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="divisions"/><ref name="population"/><ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 416,813 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = B | website = {{url|varnaregion.egov.bg}} }} '''Варна муж''' ([[болгараар]] Област Варна) — [[Болгар улс|Болгарын]] муж. 3.8 мянган км² талбай, 475 мянган хүнтэй (2011 оны тоо). == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 12 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Аврен]] хотын захиргаа * [[Аксаково]] хотын захиргаа г.м * [[Белослав]] * [[Бяла]] * [[Варна]] * [[Ветрино]] </td><td> * [[Вылчи-Дол]] * [[Долни-Чифлик]] * [[Девня]] * [[Дылгопол]] * [[Провадия]] * [[Суворово]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|87.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|7.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|3.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|2.3}} }} {{зай авах}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Varna Province|Мужийн зургийн цомог}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Варна муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] lhezt6ec47qe1utl93l9eyioqyxdarr 0 39618 865435 865393 2026-08-07T14:15:23Z Enkhsaihan2005 64429 865435 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Болгарын муж}} {{Инфобокс суурин | name = Велико-Тырново муж | native_name = Област Велико Търново | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Владишкия мост, Велико Търново.jpg | image_alt = | image_caption = Владишки гүүр | image_flag = Veliko tarnovo flag.png | image_seal = | image_map = Veliko Tarnovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Велико-Тырново мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Велико-Тырново]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 10 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Любомира Попова | area_footnotes = | area_total_km2 = 4,662 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 204,033 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BT | website = {{Official URL|vt.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Вели́ко-Ты́рново муж''' ([[болгараар]] Област Велико Търново) 4.6 мянган км² талбай, 258 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 10 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Елена]] хотын захиргаа г.м. * [[Горна-Оряховица]] * [[Лясковец]] * [[Павликени]] * [[Полски-Трымбеш]] </td><td> * [[Сухиндол]] * [[Стражица]] * [[Свиштов]] * [[Велико-Тырново]] * [[Златарица]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|90.3}} {{bar percent|[[Турк үндэстэн]]|red|6.7}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|1.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.3}} }} {{дуудүрс|Category:Veliko Tarnovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] [[Ангилал:Велико-Тырново муж| ]] 4ykxl6nue7vldwydpwt6epu29ofufoa 0 39619 865438 742057 2026-08-07T14:21:00Z Enkhsaihan2005 64429 865438 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Болгарын муж}} {{coord|43|31|N|23|36|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Враца муж | native_name = Област Враца | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Жълто и синьо - panoramio (14).jpg | image_alt = | image_caption = Враца муж | image_flag = Flag of Vratza.gif | image_seal = | image_map = Vratsa in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Враца мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Враца]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3619.7 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 148,874 | population_as_of = 2022 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BP | website = {{Official URL|vratsa.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Враца муж''' ([[болгараар]] Област Враца) 3.6 мянган км² талбай, 187 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 10 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Борован]] хотын захиргаа г.м. * [[Бяла-Слатина]] * [[Хайредин]] * [[Козлодуй]] * [[Криводол]] </td><td> * [[Мездра]] * [[Мизия]] * [[Оряхово]] * [[Роман]] * [[Враца]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|92.7}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|6.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.1}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Vratsa Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20090615102109/http://oblast.vratsa.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Враца муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] cjna0hjlgfag1q6tvmzvt2blxotegt8 865439 865438 2026-08-07T14:21:11Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Враца аймаг]] to [[Враца муж]] 865438 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун хойд Болгарын муж}} {{coord|43|31|N|23|36|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Враца муж | native_name = Област Враца | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Жълто и синьо - panoramio (14).jpg | image_alt = | image_caption = Враца муж | image_flag = Flag of Vratza.gif | image_seal = | image_map = Vratsa in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Враца мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Враца]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3619.7 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 148,874 | population_as_of = 2022 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BP | website = {{Official URL|vratsa.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Враца муж''' ([[болгараар]] Област Враца) 3.6 мянган км² талбай, 187 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 10 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Борован]] хотын захиргаа г.м. * [[Бяла-Слатина]] * [[Хайредин]] * [[Козлодуй]] * [[Криводол]] </td><td> * [[Мездра]] * [[Мизия]] * [[Оряхово]] * [[Роман]] * [[Враца]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|92.7}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|6.2}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.1}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Vratsa Province‎|Мужийн зургийн цомог}} * [https://web.archive.org/web/20090615102109/http://oblast.vratsa.bg/ Мужийн албан ёсны цахим хуудас] {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Враца муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] cjna0hjlgfag1q6tvmzvt2blxotegt8 0 39620 865436 865402 2026-08-07T14:15:33Z Enkhsaihan2005 64429 865436 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Болгарын муж}} {{Distinguish|Видин эялет}} {{Coord|43|48|N|22|41|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Видин муж | native_name = Област Видин | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Болгарын мужууд|Муж]] | image_skyline = Belogradchik fortress 2009.jpg | image_alt = | image_caption = [[Белоградчик цайз]] | image_flag = Flag of Vidin.gif | image_seal = | image_map = Vidin in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дах Видин мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Видин]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 11 | leader_party = | leader_title = | leader_name = | area_footnotes = | area_total_km2 = 3032.9 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 71,773 | population_as_of = 2023 | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +03:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = BH | website = {{Official URL|vidin.government.bg}} | footnotes = }} [[Болгар улс|Болгарын]] '''Видин муж''' ([[болгараар]] Област Видин) 3.0 мянган км² талбай, 86.9 мянган хүнтэй. == Нутаг дэвсгэрийн хуваарь == Дотроо 11 «община» (хотын захиргаа)-д хуваагддаг. <table><td> * [[Белоградчик]] хотын захиргаа г.м. * [[Бойница]] * [[Брегово]] * [[Грамада]] * [[Димово]] * [[Кула]] </td><td> * [[Макреш]] * [[Ново-Село]] * [[Ружинци]] * [[Чупрене]] * [[Видин]] </td></table> == Хүн ам зүй == {{bar box | title=Ард түмэн (2011 он) | titlebar=#ddd | left1=Яс, үндэс | right1=Хувь | float=left | bars= {{bar percent|[[Болгар үндэстэн]]|#00966E|91.2}} {{bar percent|[[Цыган ястан]]|brown|7.7}} {{bar percent|Бусад, мэдүүлээгүй|purple|1.1}} }} {{зай авах}} == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Vidin Province‎|Мужийн зургийн цомог}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Видин муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 7bhqqjkaieddb75gyr3u0qs9xeo4he6 0 41192 865449 850798 2026-08-08T02:23:21Z ~2026-43647-14 106627 /* */ 865449 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Григорьевич Блюмкин''' нь Оросын октябрийн хувьсгал, Иргэний дайны жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн авантюрист юм. 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд дөрвөн том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан Догсомын Бодоо хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан Дамдины Сүхбаатар зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан VIII Богд Жавзандамба хутагт “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин Солийн Данзан хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан Элбэгдорж Ринчино гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж.Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильгельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсанЯков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж Бодоогийн хэрэг гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] eff2yefeoypl4ph5h104npk9jtp56ji 865457 865449 2026-08-08T08:26:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 865457 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Блюмкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин,'' төрөхдөө ''-Яков Гиршович Блюмкин,'' 1900 онд [[Одесса]] хотод төрсөн- 1929 онд [[Москва]] хотод нас барсан)- Оросын хувьсгалч, Иргэний дайны жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн бөгөөд Завлалтийн тагнуулын тусгай албыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1918 оны 1-р сард тэрээр Одессагийн Хувьсгалт Армийн нэг хэсэг болох "Төмөр отряд"-д сайн дураараа элссэн. Одессагийн Бүгд Найрамдах Улс унасны дараа 3-р сард тэрээр армийн хамт Феодосия руу нүүжээ. Тэнд тэрээр 3-р армийн Цэргийн Зөвлөлийн комиссар, дараа нь армийн штабын даргын туслах, тэр ч байтугай штабын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. 1918 оны 11-р сараас 1919 оны 2-р сар хүртэл тэрээр Украинд нууц ажил хийж, Гетман Скоропадскийн эсрэг аллага үйлдэхийг төлөвлөжээ. Тэрээр Григорий Вишневский нэрээр амьдарч, далд хувьсгалт хороодыг байгуулах, янз бүрийн далд намын байгууллагуудын хооронд холбоо тогтоох зорилгоор хотоос хот руу аялж байжээ. Мөн 1919 оны 7-р сард тэрээр Улаан армид элсэж, Улаан армийн улс төрийн газарт ажиллахаар томилогдсон. Тэрээр Ярославль, Волга цэргийн тойргуудад үзлэг хийхээр явж байсан. 9-р сард түүнийг Өмнөд фронт руу Цагаан армийн шугамын ард хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулахаар илгээсэн байна. 1920 оны хавар түүнийг Москва руу эргүүлэн татаж 6-р сард Блумкиныг "Якуб-заде" гэсэн нууц нэрээр (тэр болон түүний эхнэр анагаах ухааны мэргэжилтэн) Персийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан Перс рүү илгээжээ. Тэрээр сүүлд 1929 онд бичсэн намтартаа Мирза Кучек хааны хувьсгалт засгийн газартай холбоо тогтоохоор илгээгдэж, Улаан армийн штабын цэргийн комиссараар нам, цэргийн ажилд оролцсон гэж бичиж байжээ. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд) доторх "зүүний сөрөг хүчин"-ийн удирдагчидтай холбоо тогтоожээ. 1928 оны 3-4-р сард тэрээр Кисловодск, Гагра дахь сувилалд эмчилгээ, амралтаа авчээ. 1928 оны хавар тэрээр Еврей ном зардаг оффис нэрийн дор Ойрхи Дорнодод оршин суух газар байгуулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Тэрээр номын сан, сан, хувийн цуглуулгаас ийм номыг хураах ажиллагааг зохицуулжээ. 9-р сард тэрээр Персийн худалдаачин Якуб Султановын нууц нэрээр Константинополь руу явжээ. Тэрээр Ойрхи Дорнод дахь ОГПУ-ын оршин суух газрыг удирдаж байжээ. 1928 оны 10-р сараас 1929 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Еврей ном худалдан авагч, худалдагч дүрээр Европоор аялжээ. == Монголд == 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд 4 том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан [[Догсомын Бодоо]] хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан Дамдины Сүхбаатар зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан VIII Богд Жавзандамба хутагт “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]] хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан [[Элбэгдорж Ринчино]] гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж. Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильхельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсан Яков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж Бодоогийн хэрэг гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) 1926 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Худалдааны Ардын Комиссариатын албанаас Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хороо руу шилжүүлэв. Түүнийг ОГПУ-ын Гадаад хэлтэст томилов. 11,12-р сард түүнийг Монгол Улсын Дотоод Аюулгүй Байдлын (ГДБА) ахлах зааварлагч, ОГПУ-ын төлөөлөгчөөр Монгол руу илгээв. 1927 оны 1-р сард тэрээр Хятад руу нууцаар томилолтоор явсан. 4-р сард түүнийг Москвад тайлангаа тавихаар дууджээ. 6-р сард тэрээр Улаанбаатарт "Барон Унгерны алт"-ыг хайх ажиллагаанд оролцов. Монголд байхдаа 8-р сарын 11-нд Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) огцрох өргөдлөө өгсөн боловч нэг өдрийн дараа Москвагийн хүсэлтээр татгалзсан байна. Аравдугаар сард Блюмкин болон Монголын удирдлагын хооронд ГДБА-ийн зааварлагч Нестеровыг чекистүүд баривчилснаас болж зөрчилдөөн гарчээ. 1927 оны 11-р сард Блюмкинийг Москва руу эргүүлэн татагдаж ирээд 1928 оны 1-2-р сард тэрээр Монголд хийсэн ажлынхаа талаар ОГПУ-ын удирдлагад тайлагнасан. Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] oq73m6u8ygxvvwb6z6590lwgva1nrtp 0 43620 865424 821407 2026-08-07T12:54:19Z Jommy3210 105167 865424 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 |name = Сон Хёнг-Мин |image = |caption = Сон [[Байер Леверкузен]]д (2013) |fullname = |birth_date = {{birth date and age|1992|7|8|df=y}} |birth_place = [[Өмнөд Солонгос]], [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]], [[Чүньчонь|Чунчон]] |height = 1.83 метр |currentclub = [[Тоттенхэм Хотспур]] |clubnumber = 7 |position = [[Хагас хамгаалагч|Жигүүрийн довтлогч]] |youthyears1 = 2008–2010 |youthclubs1 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] |years1 = 2010–2013 |clubs1 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] |caps1 = 73 |goals1 = 20 |years2 = 2013–2015 |clubs2 = [[Байер Леверкузен|Байер 04]] |caps2 = 62 |goals2 = 21 |clubs3 = [[Тоттенхэм Хотспур]] |years3 = 2015-2025 |caps3 = 99 |goals3 = 30 |nationalyears1 = 2008–2009 |nationalteam1 = Өмнөд Солонгос (17-) |nationalcaps1 = 18 |nationalgoals1 = 7 |nationalyears2 = 2010– |nationalteam2 = [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгос]] |nationalcaps2 = 63 |nationalgoals2 = 20 |pcupdate = 2018 оны 5 сарын 14 |ntupdate = 2014 оны 6 сарын 22 }} '''Сон Хёнг-Мин''' ({{lang-ko|손흥민}}, ''[[1992]] оны [[7 сарын 8|долоодугаар сарын 8-нд]] [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] мужийн [[Чүньчонь|Чунчон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Тоттенхэм Хотспур]] болон [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгосын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбургийн]] академийн [[2008]] оны элсэгч<ref>{{cite news |url=http://www.abendblatt.de/sport/amateure/article566773/Abenteuer-in-einer-anderen-Welt.html |title=Abenteuer in einer anderen Welt |language=German |publisher=Hamburger Abendblatt |accessdate=21 January 2011 | date = 6 October 2008 | first = Andreas | last = Pröpping}}</ref> Сон мэргэжлийн гэрээгээ төрсөн өдрөөрөө байгуулан,<ref>{{cite news |url=http://archiv.mopo.de/archiv/2010/20100711/sport/hsv/son_ist_vehs_sturmjuwel.html |title=Son ist Vehs Sturmjuwel |language=German |publisher=Hamburger Morgenpost |accessdate=21 January 2011 |date=11 July 2010 |archive-date=17 Долдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717142419/http://archiv.mopo.de/archiv/2010/20100711/sport/hsv/son_ist_vehs_sturmjuwel.html |url-status=dead }}</ref> улмаар анхны гоолоо [[10 сарын 30|аравдугаар сарын 30-нд]] [[Кёльн (хөлбөмбөгийн баг)|Кёльнд]] оруулсан. [[6 сарын 13|Зургаадугаар сарын 13]], 34 тоглолтонд 12 гоолдсон, 'домогт [[Ча Бом-гөнь|Ча Бом Гыны]] залгамж'<ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11881_6491780,00.html |title=Son extends Hamburg stay |work=Sky Sports |publisher=British Sky Broadcasting |date=6 November 2010 |accessdate=9 November 2010 | first = Edwin | last = Chong}}</ref> Сон [[Байер Леверкузен]]тэй (Хамбургт 10 [[сая]] [[евро]] төлсөн) таван жилээр гэрээлсэн.<ref>http://sports.news.naver.com/sports/index.nhn?category=worldfootball&ctg=news&mod=read&office_id=436&article_id=0000001055</ref> [[11 сарын 9|Арваннэгдүгээр сарын 9-нд]] 'хоёр хөлийн цохилт сайтай, гол төлөв довтлогчийг дэмждэг' Сон хуучин багийнхаа хаалганд хэт-трикджээ.<ref>{{cite web|title=Son shines as Leverkusen put five past Hamburg|url=http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000277520.php}}</ref> ==Шигшээ== [[2011]] онд [[Азийн хөлбөмбөгийн цом|Азийн цомд]] [[Энэтхэгийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Энэтхэгтэй]] тоглоход [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|шигшээд]] дараалан-гоолдсон<ref>{{cite news |url=http://blogs.bettor.com/South-Korea-coach-Cho-Kwang-Rae-delighted-with-Son-Heung-Mins-goal-against-Hertha-Berlin-a91146 |title=South Korea coach Cho Kwang-Rae delighted with Son Heung Min's Goal Against Hertha Berlin |publisher=Bettor.com |accessdate=27 August 2011 |first=Oliver |last=Melzer |archive-date=22 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322085349/http://blogs.bettor.com/South-Korea-coach-Cho-Kwang-Rae-delighted-with-Son-Heung-Mins-goal-against-Hertha-Berlin-a91146 |url-status=dead }}</ref> Соны {{comment|дэмжлэгээр|сэлгээнээс хожлын гоолыг оруулсан}} [[2013]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26-нд]] ДАШТ-ий сонгонд [[Катарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Катарыг]] нэмэлт цагт ялж (2:1) байлаа.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Son-Heung-min-scorches-Qatar-with-late-South-Korean-winner/articleshow/19222475.cms |title=Son Heung-min scorches Qatar with late South Korean winner |work=The Times of India |accessdate=26 March 2013 |deadurl=yes |archive-date=27 Гуравдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327101525/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Son-Heung-min-scorches-Qatar-with-late-South-Korean-winner/articleshow/19222475.cms |url-status=dead }}</ref> [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]]<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/south-korea/10810512/South-Korea-World-Cup-2014-squad.html|title=South Korea World Cup 2014 squad|date=2 June 2014|accessdate=23 June 2014|work=The Telegraph}}</ref> [[Алжирын хөлбөмбөгийн шигшээ|Алжирт]] ялагдахад (4:2) гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25285249|title=South Korea 2-4 Algeria|date=22 June 2014|accessdate=23 June 2014|work=BBC}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [http://www.hsv.de/en/team/bundesliga/players/players/?s1p1=5921 Профайл - Хамбург]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Soccerway|heung-min-son/103043}} {{Байер 04 багийн бүрэлдэхүүн}} {{2011 оны Азийн цомд Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Сон Хын Мин}} [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хамбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] 62q96ubec8oscrr26e8bldgb4shhic4 865425 865424 2026-08-07T12:57:13Z Jommy3210 105167 865425 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 |name = Сон Хёнг-Мин |image = |caption = Сон [[Байер Леверкузен]]д (2013) |fullname = |birth_date = {{birth date and age|1992|7|8|df=y}} |birth_place = [[Өмнөд Солонгос]], [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]], [[Чүньчонь|Чунчон]] |height = 1.83 метр |currentclub = [[Тоттенхэм Хотспур]] |clubnumber = 7 |position = [[Хагас хамгаалагч|Жигүүрийн довтлогч]] |youthyears1 = 2008–2010 |youthclubs1 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] |years1 = 2010–2013 |clubs1 = [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбург]] |caps1 = 73 |goals1 = 20 |years2 = 2013–2015 |clubs2 = [[Байер Леверкузен|Байер 04]] |caps2 = 62 |goals2 = 21 |clubs3 = [[Тоттенхэм Хотспур]] |years3 = 2015–2025 |caps3 = 99 |goals3 = 30 |nationalyears1 = 2008–2009 |nationalteam1 = Өмнөд Солонгос (17-) |nationalcaps1 = 18 |nationalgoals1 = 7 |nationalyears2 = 2010– |nationalteam2 = [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгос]] |nationalcaps2 = 63 |nationalgoals2 = 20 |pcupdate = 2018 оны 5 сарын 14 |ntupdate = 2014 оны 6 сарын 22 }} '''Сон Хёнг-Мин''' ({{lang-ko|손흥민}}, ''[[1992]] оны [[7 сарын 8|долоодугаар сарын 8-нд]] [[Канвонь муж, Өмнөд Солонгос|Канвонь]] мужийн [[Чүньчонь|Чунчон]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Өмнөд Солонгос]]ын [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Тоттенхэм Хотспур]] болон [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|Өмнөд Солонгосын шигшээд]] тоглодог. ==Замнал== [[Хамбург (хөлбөмбөгийн баг)|Хамбургийн]] академийн [[2008]] оны элсэгч<ref>{{cite news |url=http://www.abendblatt.de/sport/amateure/article566773/Abenteuer-in-einer-anderen-Welt.html |title=Abenteuer in einer anderen Welt |language=German |publisher=Hamburger Abendblatt |accessdate=21 January 2011 | date = 6 October 2008 | first = Andreas | last = Pröpping}}</ref> Сон мэргэжлийн гэрээгээ төрсөн өдрөөрөө байгуулан,<ref>{{cite news |url=http://archiv.mopo.de/archiv/2010/20100711/sport/hsv/son_ist_vehs_sturmjuwel.html |title=Son ist Vehs Sturmjuwel |language=German |publisher=Hamburger Morgenpost |accessdate=21 January 2011 |date=11 July 2010 |archive-date=17 Долдугаар сар 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717142419/http://archiv.mopo.de/archiv/2010/20100711/sport/hsv/son_ist_vehs_sturmjuwel.html |url-status=dead }}</ref> улмаар анхны гоолоо [[10 сарын 30|аравдугаар сарын 30-нд]] [[Кёльн (хөлбөмбөгийн баг)|Кёльнд]] оруулсан. [[6 сарын 13|Зургаадугаар сарын 13]], 34 тоглолтонд 12 гоолдсон, 'домогт [[Ча Бом-гөнь|Ча Бом Гыны]] залгамж'<ref>{{cite news |url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11881_6491780,00.html |title=Son extends Hamburg stay |work=Sky Sports |publisher=British Sky Broadcasting |date=6 November 2010 |accessdate=9 November 2010 | first = Edwin | last = Chong}}</ref> Сон [[Байер Леверкузен]]тэй (Хамбургт 10 [[сая]] [[евро]] төлсөн) таван жилээр гэрээлсэн.<ref>http://sports.news.naver.com/sports/index.nhn?category=worldfootball&ctg=news&mod=read&office_id=436&article_id=0000001055</ref> [[11 сарын 9|Арваннэгдүгээр сарын 9-нд]] 'хоёр хөлийн цохилт сайтай, гол төлөв довтлогчийг дэмждэг' Сон хуучин багийнхаа хаалганд хэт-трикджээ.<ref>{{cite web|title=Son shines as Leverkusen put five past Hamburg|url=http://www.bundesliga.com/en/liga/news/2013/0000277520.php}}</ref> ==Шигшээ== [[2011]] онд [[Азийн хөлбөмбөгийн цом|Азийн цомд]] [[Энэтхэгийн хөлбөмбөгийн шигшээ|Энэтхэгтэй]] тоглоход [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ|шигшээд]] дараалан-гоолдсон<ref>{{cite news |url=http://blogs.bettor.com/South-Korea-coach-Cho-Kwang-Rae-delighted-with-Son-Heung-Mins-goal-against-Hertha-Berlin-a91146 |title=South Korea coach Cho Kwang-Rae delighted with Son Heung Min's Goal Against Hertha Berlin |publisher=Bettor.com |accessdate=27 August 2011 |first=Oliver |last=Melzer |archive-date=22 Гуравдугаар сар 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322085349/http://blogs.bettor.com/South-Korea-coach-Cho-Kwang-Rae-delighted-with-Son-Heung-Mins-goal-against-Hertha-Berlin-a91146 |url-status=dead }}</ref> Соны {{comment|дэмжлэгээр|сэлгээнээс хожлын гоолыг оруулсан}} [[2013]] оны [[3 сарын 26|гуравдугаар сарын 26-нд]] ДАШТ-ий сонгонд [[Катарын хөлбөмбөгийн шигшээ|Катарыг]] нэмэлт цагт ялж (2:1) байлаа.<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Son-Heung-min-scorches-Qatar-with-late-South-Korean-winner/articleshow/19222475.cms |title=Son Heung-min scorches Qatar with late South Korean winner |work=The Times of India |accessdate=26 March 2013 |deadurl=yes |archive-date=27 Гуравдугаар сар 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130327101525/http://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/Son-Heung-min-scorches-Qatar-with-late-South-Korean-winner/articleshow/19222475.cms |url-status=dead }}</ref> [[2014 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2014]] оны [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ-д]]<ref>{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/south-korea/10810512/South-Korea-World-Cup-2014-squad.html|title=South Korea World Cup 2014 squad|date=2 June 2014|accessdate=23 June 2014|work=The Telegraph}}</ref> [[Алжирын хөлбөмбөгийн шигшээ|Алжирт]] ялагдахад (4:2) гоолдсон.<ref>{{cite news|url=http://www.bbc.com/sport/0/football/25285249|title=South Korea 2-4 Algeria|date=22 June 2014|accessdate=23 June 2014|work=BBC}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} ==Холбоос== * [http://www.hsv.de/en/team/bundesliga/players/players/?s1p1=5921 Профайл - Хамбург]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Soccerway|heung-min-son/103043}} {{Байер 04 багийн бүрэлдэхүүн}} {{2011 оны Азийн цомд Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{2014 оны ДАШТ-д Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ}} {{DEFAULTSORT:Сон Хын Мин}} [[Ангилал:1992 онд төрсөн]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын шигшээ багийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн довтлогч]] [[Ангилал:Байер 04 багийн тоглогч]] [[Ангилал:Хамбург багийн тоглогч]] [[Ангилал:Германы лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:2014 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцогч]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосчууд]] 1fd3so7hxfkzcmi25mzvnzj2skw7psq 14 96289 865441 607896 2026-08-07T14:22:14Z Enkhsaihan2005 64429 865441 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Vratsa Province|Враца муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] bpa727v51hd13txtn7vgl9sfdsnierk 865442 865441 2026-08-07T14:22:20Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Враца аймаг]] to [[Ангилал:Враца муж]] without leaving a redirect 865441 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Vratsa Province|Враца муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] bpa727v51hd13txtn7vgl9sfdsnierk 0 96692 865445 766876 2026-08-07T15:07:18Z Avirmed Batsaikhan 53733 865445 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Djokhar_Doudaïev.jpg|thumb|170px|Жохар Дудаев. 1991 он.]] '''Жохар Дудаев''' ([[чечень хэл|чечениэр]] ''Dudin Musa-khant Dƶoxar'', [[орос хэл|оросоор]] ''Джоха́р Муса́евич Дуда́ев'', [[1944]] оны 2-р сарын 15-нд төрсөн –[[1996]] оны 4-р сарын 21-нд нас барсан) — [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]ийн цэргийн нисэх хүчний [[генерал]] байсан ба 1991 оноос 1996 онд нас барах хүртлээ [[Чечень|Ичкерийн Бүгд Найрамдах Чечень Улс]]ын анхны [[ерөнхийлөгч]]өөр ажиллаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-аас тусгаар тогтнох хөдөлгөөний удирдагч байсан. == Бага залуу нас == Жохар Дудаев 1944 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Орос]]ын харьяа [[Зөвлөлт Чечень-Ингуш|Зөвлөлт Автономит Чечень-Ингуш]]ийн улсын Ялхорой гэдэг газар төржээ. Чечень-Ингуш орныг тараан цөлсөн [[Иосиф Сталин]]ы зарлигаар гэр бүлийн хамт цөллөгөнд Казахстаны Павлодар муж руу 1944 оны 2 дугаар сард явсан байна. Жохар эцэг Муса Дудаев, эх Рабиат Дудаева нарын 13 хүүхдийн отгон нь байв. [[Лал]] шашинтан. [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс|Зөвлөлт Казах Улсын]] [[Павлодар муж]]ийн нутагт цөлөгдсөн гэр бүл 13 жилийн дараа 1957 онд [[Никита Хрущёв]]ын зарлигаар Чечень-Ингуш орон дахин байгуулагдахад нутагтаа харьж ирж, Жохар Дудаев цахилгаанчин болжээ. == Цэргийн хүн == [[Зураг:Dzhokhar_Dudayev_tablet_at_Barclay_hotel_in_Tartu-edit.JPG|thumb|170px|Эстони дахь <br> дурсгалын хөшөө]] Ж.Дудаев хоёр жил [[Владикавказ]]ад [[цахилгаанчин]] мэргэжлээр сурсны дараа 1962 онд [[Тамбов]]ын цэргийн нисэх хүчний сургуульд [[нисгэгч]]ээр суралцаж 1966 онд төгссөн. 1968 онд ЗХУ-ын Коммунист намд элсэж, 1971-1974 онд [[Юрий Гагарин|Гагарины]] нэрэмжит нисэх хүчний акедемид суралцан төгсчээ. Тэр цэргийн даргын охин Алла Куликова хэмээх [[оросууд|орос]] бүсгүйтэй гэрлэж, нэг охин (Дана), хоёр хүү (Авлур, Деги) төрүүлжээ . 1962 онд Зөвлөлтийн нисэх хүчинд элссэн тэрбээр [[дэслэгч генерал]] болтлоо цол ахисан ба Зөвлөлт, Оросын түүхэнд [[генерал]] цол хүртсэн анхны [[чечень ястан]] юм. 1962 оноос эхэлсэн цэргийн замнал нь 1970-аад онд [[Эрхүү муж]], [[Өвөр Байгалын хязгаар]]т үргэлжилж салааны захирагч, дивизийн дарга, отрядын дарга гэх мэтээр дэвшиж ажиллажээ. 1982 оноос 31-р хүнд бөмбөгдөгчийн дивизийн дарга, 1985 оноос [[Полтава]] дахь 13-р хүнд бөмбөгдөгчийн дивизийн дарга байв. 1986-1987 онд [[Афганистаны дайн 1979-1989 он|Афганистаны дайны]] үед [[Афганистан]]ы баруун нутаг дахь бөмбөгдөлтөд оролцож байсан. 1987 онд [[Тарту]] дахь 326-р хүнд бөмбөгдөгчийн дивизийн дарга болжээ. 1989 онд дэслэгч генерал цол хүртсэн. Түүнийг Полтава нутгийнхан «цог золбоотой, ширүүн, шударга, сайтар боловсорсон цэргийн дарга» байсныг тодотгон дурсаж байв. 1989 онд [[Эстони]]д үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн явагдаж, [[Вильнюсын цуглаан]] болсны дараа түүнд телевиз болон засгийн ордонг нь бөмбөгдөх даалгавар өгөхөд гүйцэтгэхээс татгалзаж байсан нь Эстоны тусгаар тогтнолыг хүндэтгэснийг нь илтгэдэг. 1990 онд түүний дивиз Эстонийг орхин гарч Дудаев Зөвлөлтийн цэргийн албанаас чөлөөлөгджээ. 1997 оны Эстонийн Тарту хотод Дудаевын ажиллаж байсан, одоо «Barclay» зочид буудал болсон газарт дурсгалын хөшөө босгожээ. == Улс төрд орсон нь == Дудаев 1990 оны 5-р сард [[Чечень|Чеченийн]] нийслэл [[Грозный]]д ирж улс төрд оролцсон. Сөрөг хүчин буюу 1990 оны 11 дүгээр сарын 23-25-нд Грозный хотод хуралдсан [[Чеченийн бүх ардын их хурал|Чеченийн үндэсний их хурал]] (ЧҮИХ)-ын гүйцэтгэх хороогоо сонгож тэргүүнээр Жохар Дудаевыг сонгосон байна. 1991 оны 3 дугаар сард Дудаев [[Зөвлөлт Чечень-Ингуш]]ийн дээд зөвлөлийг огцрохыг шаардсан. 6-р сард ЧҮИХ-ын 2 дугаар чуулганаар дахин даргаар сонгогдов. 8-р сард Зөвлөлт засгийг огцорхыг шаардсан жагсаал цулаан үүсч, 9-р сард Дудаевын цэргийн хүчин [[Завгаев]]ын даргалсан Зөвлөлт Чечень-Ингушийн Засгийн ордонг хүчээр эзэлж, хотын зөвлөлийн дарга Куценког алж, 40 хүн шархдуулжээ. == Ерөнхийлөгч == 1991 оны 10-р сарын 27-нд зөвхөн Чечень нутагт болсон санал асуулгаар 90%-ын саналаар Дудаев ерөнхийлөгч болж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]] болон [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос]] улсуудаас тусгаар тогтносон [[Чечень|Бүгд Найрамдах Чечень Улс]] (''Нохчи-чо'') байгуулагдлаа хэмээн зарлан тунхаглажээ. Гэвч энэ улсыг дэлхийн улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй юм (Дудаевыг нас барсны дараа Афганистан хүлээн зөвшөөрсөн). 1991 онд Зөвлөлт Оросын ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин]] Грозный руу цэрэг оруулна гэсэн боловч үнэндээ цэргийн эрхгүй байв. Орос Чеченийг салан тусгаарлагч гэж үзэх болсон, Чечень «де-факто» (бодит байдал дээр) тусгаар тогтножээ. Дудаев гадаад харилцаанд анхаарч 1992 оны 1-р сард Гүржийн анхны ерөнхийлөгч [[Звиад Гамсахурдиа]] засгийн эрхнээс зайлуулагдахад Дудаев цэргээ явуулж гэр бүлийг нь авран хамгаалж, Грозныйд оргонуулж байжээ. Дудаев барилга, дэд бүтцэд хяналт тогтоож, иргэдийг галт зэвсэг эзэмших, хадгалах эрх олгож, энгийн орос иргэдийг хамгаалах зарлиг гаргаж байв. 1992 оны 3-р сард Дудаев Оростой хэлэлцээ хийхэд бэлэн гээд гагцхүү Чечений тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхийг шаарджээ. 1992 оны 6-р сард Чечень-[[Ингуш]] хоёр хэсэг болон хуваагдав. Азербайжанд төр засаг солигдож [[Абульфаз Эльчибей]] ерөнхийлөгч болсны дараа Дудаев түүнтэй уулзсан ба Гүржийн ерөнхийлөгч Эдуард Шеварнаде болсны дараа мөн уулзаж байсан. [[Эдуард Шеварднадзе]] дурсахдаа: «Дудаев Кавказын холбоог байгуулцгааж, Оросын эсрэг тэмцье гэсэн бөгөөд Шверднадзе хариуд нь Оросын хүчийг мэдэх тул холбоонд оролцох боломжгүй гэдгээ мэдүүлсэн» гэсэн байдаг. [[Саудын Араб]]ын хаантай уулзсан ба [[Орос]], [[Америк]] зөвшөөрсний дараа тусгаар тогтнолыг зөвшөөрөхөд бэлэн гэсэн хариу сонсчээ. Дудаев [[Умард Кипр]], [[Турк]]ээр зочилсны дараа [[Босни]]д дайны үед зочилсон ба Францын энхийг сахиулагчдад баривчлагдсанд Оросын Кремлиэс [[НҮБ]]-тай утсаар ярьсны дараа суллагджээ. 1992 оны 10-р сард Дудаев [[Америк]]ийн бизнесментэй Чечений [[газрын тос]]ыг ашиглах талаар очиж уулзаж байв. 1993 оныы 2-р сарын 19-нд Бүгд Найрамдах Чечень Улсын үндсэн хуулинд [[ерөнхийлөгчийн засаг]]т улс байхаар тусгасанд парламент нь эсэргүүцэж 3-р сард жагсаал зохион байгуулав. Үүнээс 4-р сард Дудаев парламентыг тарааж шууд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгай улс болов. [[Зелимхан Яндарбиев]] дэд ерөнхийлөгч болсон. 6-р сард Дудаевыг дэмжигч, эсэргүүцэгч хүчний мөргөлдөөн болж 50 хүн алагдав. Сөрөг хүчин Чечений нутгийн хойд хэсэгт бий болсон бөгөөд Оросоор дэмжүүлж байв. Чечений эдийн засаг хямарч байсан нь Дудаевын засагт итгэх итгэлийг алдагдуулсан нэг шалтгаан байсан. Чечений сөрөг хүчин хүчтэй зохион байгуулалтанд орж [[Амур Автурханов]] тэргүүн болжээ. 1994 оны 8-р сард 200 гаруй сөрөг хүчний хүнийг устгажээ. 8-р сард Чеченьд Оросын эсрэг хэмээх [[Чеченийн нэгдүгээр дайн|дайн]] үүсч, 11-р сард Грозный хотыг оросууд бөмбөгдүүлж, Руслан Лабазановын удирдсан Оросын цэргүүд Грозныйг эзлэн авчээ. [[Шамиль Басаев]] зэрэг Чечений талынхан эргэж оросууд руу ноцож Грозныйг буцааж авахыг зорин байлдаж байв. Түүний нэг нь 1995 оны 6-р сард [[Ставрополийн хязгаар]]ын [[Будённовск]] хотын эмнэлгийг Басаевын цэргүүд барьцаалсан явдал юм. Дудаев энэ үйлдлийг мэдээгүй байсан гэж Шамиль Басаев өчсөн бөгөөд 7-р сард Дудаев түүнийг «бригадын генерал» цолоор шагнажээ. == Алагдсан нь == [[Чеченийн нэгдүгээр дайн]] эхэлснээс эхлэн Дудаевыг алах гурван удаагийн оролдлого бүтэлгүйтжээ. Харин 1996 оны 4-р сарын 21-нд Оросын тагнуулын байгууллага Дудаевын сансрын сүлжээний утасны холбоог Грозныйгоос 30 км зайтай Гехичу тосгоны ойроос илрүүлсний мөрөөр [[Су-25]] онгоцноос пуужин харважээ. Эхнэр зохиолч, зураач Алла Дудаевагийн ярьснаар «Тэд уул руу утсаар ярихаар явсан. Жохар Оросын думын гишүүн Константин Боровтой утсаар ярьж эхэлсэн. Удалгүй пуужин унасан, нөхөр нь алагдсан байсан». == Дурсгал == 2005 онд [[Польш|Польшийн]] нийслэл Варшав хотын хурлын шийдвэрээр [[Варшав]] хотын нэгэн талбайг Жохар Дудаевын нэрэмжит болгосон байна. Үүнээс гадна Латви, Литва улсын нийслэлд гудамжийг мөн Дудаевын нэрээр нэрлэсэн байна. Түрк улсын нэг хотын цэцэрлэгийг түүний нэрэмжит болгосон. Украины [[Львов]], [[Ивано-Франковск]], [[Хмельницкий муж|Хмельницк]] хотууд тус бүрт нэг гудамжийг түүний нэрээр нэрэлсэн байдаг. {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Чечень|Ичкерийн Бүгд Найрамдах<br> Чечень Улсын]] ерөнхийлөгч |он=1991-1996 он |өмнө=улс тунхаглагдсан |дараа=[[Зелимхан Яндарбиев]] }} {{end}} {{DEFAULTSORT:Дудаев, Жохар}} [[Ангилал:Чеченийн улс төрч]] [[Ангилал:Чеченийн дайны хүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] [[Ангилал:1996 онд өнгөрсөн]] 9p21s140jic9g9r84v40v79pq3m6odw 0 104288 865451 858937 2026-08-08T03:35:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 865451 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ministry of Foreign Affairs, Beijing.jpg|thumb|БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам, Бээжин хот]] '''[[БНХАУ]]-ын Гадаад хэргийн яам''' ({{lang-zh|中华人民共和国外交部}}, [[пиньинь]] ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Wàijiāobù'' ) нь [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын Гадаад бодлогыг хэрэгжүүлэгч Төрийн яам. БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд ордог бөгөөд БНХАУ-ын Засгийн газрын бусад орнуудын Засгийн газартай болон Олон улсын байгууллагуудтай харилцах асуудлыг эрхэлдэг. Хятадын Ардын Төв Засгийн газрын Гадаад хэргийн яам 1949 оны 10-р сард байгуулагдсан бөгөөд Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] анхны Гадаад хэргийн сайдаар хавсран ажиллаж байжээ. Тус яам 1954 оны 9-р сард одоогийн хэлбэрээ олж авсан. [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалын]] үеэр тус яам хүнд байдалд орсон. [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопины]] удирдлага дор тус яам мэргэжлийн түвшинд хүрч чадсан. 21-р зуунд Хятадын дэлхийн хүч чадал, дипломат харилцаа өсөхийн хэрээр тус яам улам чухал, нэр хүндтэй болсон. БНХАУ-ын удирдагчид “Дэлхийн олон улсын харилцааны олон тулгуурт бодлогыг баримтлана”, “цар тахалын дараах үед дэлхий дахинд харилцан оролцоотой, тэнцвэржүүлсэн даяршлалын чиг хандлага хэрэгтэй байна”, “бусад орны дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчмыг байнга баримтална”, “хөрш орнуудтайгаа сайн харилцаа өрнүүлж тэднийг түнш гэж үзэх болно” гэж гадаад бодлогоо тодорхойлж байгаа. БНХАУ нь [[Афганистан]], [[Балба]], [[Бутан]], [[Вьетнам]], [[Казахстан]], [[Киргиз]], [[Лаос]], [[Мьянмар]], [[Монгол]], [[ОХУ]], [[БНАСАУ]], [[Пакистан]], [[Тажикистан]] болон [[Энэтхэг]] гэсэн 14 улстай хиллэж, дэлхий 180 орчим улстай дипломат харилцаа тогтоосон байна. 2024 оны байдлаар дэлхийн даяар 274 Дипломат төлөөлөгчийн газартайгаар дэлхийн бусад орнуудын жагаалтыг тэргүүлж байна. БНХАУ-ын ГХЯ тэтгэвэрт гарсан ахмад дипломат ажилтнуудын мэдлэг, туршлагыг ашиглах асуудалд түлхүү анхаарч байдаг. ГХЯ-ны бүтэц дотор тусгайлан “Ахмад ажилтнуудын товчоо” ажилдаг нь үүний тод илэрхийлэл гэж үзэж болно.       Хятад улс НҮБ-ыг анх байгуулсан 51 орны нэг байсан бөгөөд 1971 оны 10 дугаар сарын 25-нд НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн № 2758 дугаар шийдвэрээр БНХАУ-д эрхийг шилжүүлэн өгч НҮБ-ын гишүүн бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүй Зөвлөлийн байнгын 5 гишүүн орны нэг болсон. НҮБ-ын төсвийн '''7,92''' %-г БНХАУ бүрдүүлдэг. Мөн тус улс нь ШХАБ, БРИКС зэрэг олон улсын байгууллагын санаачлагч гишүүн орон юм. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс нь БНХАУ-тай '''1949 оны 10 дугаар сарын 16-нд''' дипломат харилцаа тогтоожээ. ==БНХАУ-ын ГХЯ-ны бүтэц== ===ГХЯ-ны удирдлага=== БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яамны удирдлагад Яамны сайдаас гадна ГХЯ-ны Намын хорооны нарийн бичгийн дарга, 5 орлогч сайд, Яамны хяналт шалгалт хариуцсан Намын хянан шалгах комиссын төлөөлөгч бөгөөд 3 сайдын туслах ордог байна. 2020 оны байдлаар БНХАУ хилийн чанд дахь ДТГ-уудын тоогоороо дэлхийд тэргүүлж нийт '''276''' болоод байгаа бол БНХАУ-ын газар нутаг дээр '''256''' Гадаадын Дипломат төлөөлөгчийн газрууд үйл ажиллагаа явуулж байна. ГХЯ-ны ажилтнуудаа эхлээд дотоодын их, дээд сургууль төгсөгчдөөс бүрдүүлж гадаадад давтан сургах хэлбэрээр бэлтгэдэг байна.      ''ГХЯ-ны бүтэц'' *Ерөнхий газар *Бодлого төлөвлөлтийн газар *Азийн газар *Баруун Ази ба Хойд Африкийн газар *Африкийн газар *Европ-Төв Азийн газар *Европын газар *Умард Америк ба Далайн орнуудын газар *Латин Америк ба Карибын тэнгисийн газар *Олон улсын байгууллага, бага хурлын газар *Олон улсын эдийн засгийн харилцааны газар *Зэвсгийн хяналтын газар *Гэрээ, эрх зүйн газар *Улсын хил ба далайн асуудал эрхэлсэн газар *Хэвлэл, мэдээллийн газар *Ёслолын газар *Консулын газар (Консулын туслалцаа үзүүлэх төв) *Хонконг, Макао, Тайванийн хэргийн газар *Орчуулгын газар *Гадаад хэргийн удирдлага, зохицуулалтын газар *Гадаад аюулгүй байдлын хэргийн газар *Боловсон хүчний газар *Тэтгэвэрт гарсан боловсон хүчний товчоо *Захиргааны газар *Санхүүгийн газар *Намын хорооны асуудлын газар / Гадаад дахь Дипломат төлөөлөгчийн газрын намын хорооны асуудал/ *Гадаад хэргийн яамны хяналт шалгалтын алба *Архивын товчоо *Гадаад харилцааны яамны болон хилийн чанд дахь ДТГ-уудын үйлчилгээний газар === Дипломат алба === Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын (БНХАУ) хилийн чанадад суугаа дипломат ажилтнуудын тухай хуулийн дагуу Хятадын дипломат алба нь нийт 7 зэрэглэлийн цол хэргэмтэй байдаг. Үүнд: * [[Элчин сайд]] (Ambassador / 大使) – Хамгийн дээд цол бөгөөд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын шийдвэрээр олгогддог. * Элчин зөвлөх (Minister / 公使) * Зөвлөх (Counselor / 参赞) * Нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга (First Secretary / 一等秘书) * Хоёрдугаар нарийн бичгийн дарга (Second Secretary / 二等秘书) * Гуравдугаар нарийн бичгийн дарга (Third Secretary / 三等秘书) * Атташе (Attaché / 随员) – Анхан шатны дипломат цол. Хятадын Элчин сайд нарыг томилогдон суугаа улстай харилцах ач холбогдлоос хамааран дотор нь 3 зэрэглэлд хуваадаг бөгөөд үүнээс хамаарч хангамж нь өөр өөр байдаг. * Дэд сайдын зэрэглэлийн Элчин сайд (副部级大使): АНУ, ОХУ, Их Британи, Франц, Герман, Япон, БНАСАУ, Энэтхэг, Бразил зэрэг 9-11 их гүрэн, мөн НҮБ, ЕХ-нд суугаа элчин сайд нар багтана. Эдгээр нь Хятадын төрийн яамны Дэд сайдын (副部长) зэрэг зиндаатай. * Газрын даргын зэрэглэлийн Элчин сайд (正司级大使): Монгол Улс болон дунд хүчний орнуудад суугаа Элчин сайд нар үүнд хамаарна. * Орлогч даргын зэрэглэлийн Элчин сайд (副司级大使): Жижиг эсвэл харилцаа багатай орнуудад суугаа элчин сайд нар == Холбоотой ажилдаг Агентлагууд == # БНХАУ-ын ГХЯ-ны Хонконг хотын Засаг захиргааны онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба # БНХАУ-ын ГХЯ-ны Макаогийн онцгой бүс дэх Комиссын ажлын алба ==БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд нар== # '''[[Жоу Эньлай]]''' (Zhou Enlai ) -(1949 оны 10-р сарын 1-ний өдрөөс 1958 оны 2-р сарын 11-ний өдөр хүртэл) # '''Чэнь И''' (Chen Yi) -(1958 оны 2-р срын 11-ний өдрөөс 1971 оны 3-р сарын 3-ны өдөр хүртэл); # '''Цзи Пэнфэй''' (Ji Pengfei) -(1972 оны 1-р сарын 19-ний өдрөөс 1974 оны 11-р сарын 14-ний өдөр хүртэл); # '''Цяо Гуаньхуа''' (Qiao Guanhua) -(1974 оны 11-р сарын 14-ний өдрөөс 1976 оны 12-р сарын 2-ны өдөр хүртэл); # '''Хуан Хуа''' (Huang Hua) -(1976 оны 12-р сарын 2-ны өдрөөс 1982 оны 11-р сарын 19-ны өдөр хүртэл); # '''У Сюэцянь''' (Wu Xueqian)-(1982 оны 11-р сарын 19-нөөс 1988 оны 4-р сарын 12-ны өдөр хүртэл); # '''Цянь Цичэнь''' (Qian Qichen)-(1988 оны 4-р сарын 12-ноос 1998 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Зөвлөлт судлал. # '''Тан Зиасюань''' (Tang Jiaxuan)-(1998 оны 3-р сарын 17-ны өдрөөс 2003 оны 3-р сарын 17-ны өдөр хүртэл); Япон судлал. # '''Ли Чжаосин''' (Li Zhaoxing)-(2003 оны 3-р сарын 17-ноос 2007 оны 4-р сарын 27-ны өдөр хүртэл); Америк судалал. # '''[[Ян Жиэчи]]''' (Yang Jiechi )-(2007 оны 4-р сарын 27-ны өдрөөс 2013 оны 3-р сарын 18-ны өдөр хүртэл); Америк судлал./2011.06.16-нд Монголд айлчилсан/. # '''[[Ван И]]''' (Wang Yi) -(2013 оны 3-р сарын 18-наас 2022 оны 12-р сар хүртэл). Япон хэлтэй , Япон дахь ЭСЯ-нд зөвлөхөөр болон Элчин сайдаар ажиллаж байсан. # '''[[Цинь Ган]]''' (Qin Gang) (2022 оны 12-р сарын 30-наас -2023 оны 7-р сарын 25-ны өдөр хүртэл) [[Лондон]] бөгөөд [[Вашингтон (хот)|Вашингтонд]] Элчин сайдаар ажиллаж байсан. # [[Ван И]] (Wang Yi) -(2023 оны 7-р сарын 25-наас өнөө хүртэл). [[Ангилал:Хятадын гадаад бодлого]] tdisaab6t69st9h313w9d0j5f2dliq7 0 131840 865429 839430 2026-08-07T13:41:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 865429 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} '''Дуламрагчаагийн Жавзандорж''' (1980 оны 4-р сарын 25-нд [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар аймгийн]] [[Баруун-Урт]] хотод төрсөн) -[[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүн Их хамба, [[Лхаарамба]], XXX Хамба номун хан. == Намтар == Д.Жавзандорж Сүхбаатар аймагт автын байцаагч байсан эцэг Дуламрагчаа, эх Нанзад нарын 4 хүүхдийн ганц хүү нь болж 1980 онд төрсөн. Сүхбаатар аймгийн [[Эрдэнэмандал хийд]] 1991 онд ахин сэргэн үйл ажиллагаа явуулж эхлэхэд 7 хүүхэд шавилан суусны нэг нь болж, 11 насандаа анхлан бурхны номд суралцсан байна. 1993 онд Улаанбаатар хотод ирээд МБШТ Гандантэгчинлэн хийдийн Дашчоймпил дацанд ачид багш (хэргийн тухайд алдрыг өгүүлэхэд) Дашжамц багш гүн ухааны чойрын ном зааж байхад нь аз, ерөөлөөр таарч Буддын гүн ухаанд суралцаж эхэлсэн гэдэг. Удалгүй Дашчойлин хийдийн тэргүүн хамба лам Ч.Дамбажав, тэр үеийн дэд хамба Цэдэндамба нарын ивээлээр ачит багш (хэргийн тухайд алдрыг өгүүлэхэд) Цэрмаа дээдэс Зүүн хүрээнд морилон шавь нараа гүн ухааны номонд сурган, нүдийг нь нээж хайрлан Энэтхэг явж сайн сурах замыг ч зааж өгсөн ажээ. 1998 онд Энэтхэгт суралцахаар явж Брайбүн хийдийн Гоман дацанд ном үзэн 2018 онд Бурханы шашны [[лхаарамба]] цол хамгаалсан байна. Лхаарамба бол бурхны шашны гүн ухааныг судалсан хүнд олгодог хоёрдугаар зэргийн цол юм. Буддын гүн ухааны таван ботийг 16 жилийн хөтөлбөртэйгээр дүүргэсний эцэст лхаарамбын шалгалт өгөх эрх авдаг. Эрхээ аваад зургаан жилийн турш шалгалт өгдөг байна. Д.Жавзандорж нь энэ шалгалтад дөрвөн жил тэргүүлж, хоёр жил дэд байрт шалгарч лхаарамба цол авчээ. Мөн 2003 оноос 2017 онд Энэтхэгийн Гоман дацанд багшилсан байна. 2019 онд эх орондоо бүрмөсөн ирж Гандантэгчинлэн хийдийн дэргэдэх Шашны дээд сургуульд багшилсан. 2023 оны 11-р сарын 1-нд Тэргүүн их хамба лам, хичээнгүй зүтгэлт XXIX Хамба номун хан, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, [[гавж]] [[Дэмбэрэлийн Чойжамц|Д.Чойжамц]] ламын нэр дэвшүүлсэн БШДС-ийн багш, лхаарамба Д.Жавзандорж лам нь тус үүрэгт албаны шалгуурт нийцсэн учир Захиргааны өргөтгөсөн хурлын нийт гишүүдийн олонхын дэмжлэг буюу 85.7 % дараагийн МБШ Төв-Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн их хамба лам XXX Хамба номун ханы үүрэгт албанд томилогдсон байна. МБШТ-Гандантэгчэнлин хийдийн Тэргүүн их хамба лам XXX Хамба номун хан Д.Жавзандорж гэлэн сахилтай, эхнэр аваагүй. Ардын хувьсгалаас хойш төрсөн анхны [[лхаарамба]] цолтон юм. {{DEFAULTSORT:Жавзандорж, Дуламрагчаагийн}} [[Ангилал:1980 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Баруун-Уртын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын буддын шашны лам]] [[Ангилал:Гандантэгчэнлин хийд]] lf39gzfnz4ftikqe4zusilxn8xgjwht 0 133982 865453 820549 2026-08-08T04:10:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 865453 wikitext text/x-wiki {{Short description|Transcontinental region between the Black and Caspian seas}} '''Кавказ''' (/ˈkɔːkəsəs/) нь [[Хар тэнгис]], [[Каспийн тэнгис]]ийн хоорондох, тив дамнасан бүс нутаг бөгөөд [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Гүрж]], мөн [[Орос]]ын өмнөд хэсгийн зарим хэсгийг бүрдүүлдэг. [[Кавказын нуруу]], түүний дотор Их Кавказын нуруу нь Зүүн Европ ба Баруун Азийн хоорондын байгалийн хил болдог. {{Infobox|bodyclass=Газар зүй|above=Кавказ|image=[[File:Caucasus topographic map-en.svg|350px]]|caption=Кавказын топографи|location=[[Зүүн Европ]] болон [[Баруун Ази]]|label1=Солбилцол|data1={{Coord|42|15|40|N|44|07|16|E|source:kolossus-nlwiki_scale:2000000|display=title,inline}}|label2=Улсууд<ref>{{Cite book |last1=Wright |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=P_2NAgAAQBAJ&q=parts+iran+turkey+in+transcaucasia&pg=PA72 |title=Transcaucasian Boundaries |last2=Schofield |first2=Richard |last3=Goldenberg |first3=Suzanne |date=16 December 2003 |publisher=Routledge |isbn=9781135368500 |page=72 |language=en}}</ref><ref name="Caucasus in Encyclopedia Britannica">{{Cite web |title=Caucasus &#124; Mountains, Facts, & Map |url=https://www.britannica.com/place/Caucasus |website=[[Encyclopedia Britannica]]|date=20 September 2023 }}</ref>|data2={{ublist|class=Улс |{{flag|Армени}} |{{flag|Азербайжан}} |{{flag|Гүрж}} |{{flag|ОХУ}} }} {{Collapsible list | title = Холбогдох газар | {{flag|Иран}} | {{flag|Турк}} }}|label3=[[Хязгаарлагдмал хүлээн зөвшөөрөгдсөн мужуудын жагсаалт|Хэсэгчилсэн болон хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй улсууд]]|data3={{ublist|class=nowrap | {{flag|Абхаз}} | [[File:Flag of South Ossetia.svg|border|22px]] [[Өмнөд Оссет]] }}|label4=Автономит бүгд найрамдах улс,холбооны бүс нутаг|data4=* [[File:Flag of Abkhazia (GE).svg|border|22px|link=]] [[Автономит Абхаз]]<br />(2008 оноос) * Ажар * [[Адыгей]] * {{flag|Чечень}} * {{flag|Дагестан}} * {{flag|Ингушет}} * [[Кабардино-Балкар]] * {{flag|Халимаг}} (хэсэгчлэн) * [[File:Flag of Karachay-Cherkessia.svg|border|22px|link=]] [[Карачай-Черкес]] * [[Краснодарын хязгаар]] * [[File:Flag of Azerbaijan.svg|border|22px|link=]] [[Бүгд Найрамдах Өөртөө Засах Нахчыван Улс]] * [[File:Flag of North Ossetia.svg|border|22px|link=]] [[Хойд Оссет-Алания]] * [[File:Flag of Rostov Oblast.svg|border|22px|link=]] [[Ростов муж]] (Хэсэгчлэн) * [[Ставрополийн хязгаар]]|label5=Орон нутгийнхан|data5=Кавказынхан <!--Please do NOT remove disputed territories from the list. See [[WP:DUEWEIGHT]]; articles must represent all sides.-->|label6=Цагийн бүс|data6=[[UTC+03:00]], [[UTC+03:30]] болон [[UTC+04:00]]|label7=Хамгийн өндөр уул|data7=[[Эльбрус уул]] (5612 м)}} Оросын Эльбрус уул нь Баруун Кавказад байрладаг, Европын хамгийн өндөр уул юм. Бага Кавказын өмнөд хэсэгт Жавахетын өндөрлөг, нэг хэсэг нь Туркт байдаг Арменийн өндөрлөг газар багтдаг. Кавказ нь Ар Кавказ ба Өвөр Кавказ гэж хуваагддаг ч Баруун Кавказ нь Хойд Кавказын дотор газар зүйн тодорхой орон зайд оршдог. Хойд хэсэгт байх Их Кавказын нуруу Орос, Гүрж, түүнчлэн Азербайжаны хойд хэсэгт оршино. Өмнө зүгт орших Бага Кавказын нуруу Армени, Азербайжан, Гүрж зэрэг хэд хэдэн тусгаар тогтносон улсаас гадна Туркийн зүүн хойд хэсэг, Ираны хойд хэсэг хүртэл үргэлжилдэг. Энэ бүс нутаг нь хэлний олон янз байдгаараа алдартай: Энэтхэг-Европ, Түрэг хэлнээс гадна Картвелиан, Баруун Хойд Кавказ, Зүүн Хойд Кавказ хэлний аймгийнхан тус нутгийн уугуул иргэд юм. ==Хүн ам зүй== {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 200 | header = Кавказын орнуудын хүн амын суварга | image1 = Bevölkerungspyramide Armenien 2016.png | caption1 = Арменийн хүн амын суварга, 2016 | image2 = Bevölkerungspyramide Georgien 2016.png | caption2 = Гүржийн хүн амын суварга, 2016 | image3 = Bevölkerungspyramide Aserbaidschan 2016.png | caption3 = Азербайжаны хүн амын суварга, 2016 }} Хойд болон өмнөд Кавказын ард түмэн нь ихэвчлэн [[Лалын Шиа|Лалын Шиа]], [[Лалын Сунни]], [[Зүүн Ортодокс Христэд итгэгчид]] эсвэл [[Арменийн Төлөөлөгчийн Сүм|Армен Христэд итгэгчид]] байдаг. hw4gv4dgi5jdxfmyp249clw7i8tcgih 0 144911 865427 846339 2026-08-07T13:26:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 865427 wikitext text/x-wiki '''Жигжид бурхан''' ([[Санскрит хэл|Санскрит.]] -Ямандаг, [[Төвөд хэл|Төвөд]].- Жигжид, Монгол хэлээр- Аюулган үйлдэгч хэмээгч утгатай) [[Арван хангал бурхад|Арван хангал бурхдын]] нэг юм. Шашныг хамгаалагч арван хангал бурханы нэг бөгөөд оюун билэгийн бурхан Манзуширын догшин дүр нь ажээ. Шарын шашинд тахилга үйлдэхдээ эхэнд нь залж тахидаг ёс заншилтай. Хөмсөг сахалаас нь гал бадарсан, хурц соёотой, хэл нь мушгирсан, луугийн дуугаар дуугарсан, цусан дусал бүхий эрих хийж лагшиндаа өлгөсөн, хар могой болон хүний ясаар чих, бугуй, шилбээ чимэглэсэн, бадамлянхуа цэцэгт дэвсгэр дээр өөрийн юүм Доржсолонма хэмээх цэнхэр өнгөтэй баруун мутартаа гавал барьсан нүцгэн эмийг тэвэрч зогссон дүртэйгээр залардаг. Арван хангал бурхадын дотор хамгийн хүч чадалтай бурхан бөгөөд 9 тэргүүн, 34 мутар, 16 хөлтэй байдаг нь түүний хүч чадал газар бүрт зэрэг илэрч байдаг гэсэн утгатай, шашин номын дайснуудыг номхруулан дарах шидтэй. '''''Монголын Үндэсний музейд''''' хадгалагдах Ямандаг бурхан нь алт шармал лагшинтай, есөн тэргүүнтэй, 34 мутартай, 16 өлмийтэй, баруун талын найман өлмийгөө гадагш жийсэн хөл доороо 4 хүн, 7 гөрөөс, зүүн талын 8 өлмийгөө гадагш жийж хөл доороо 4 хүн, 8  шувуу гишгэсэн, өмнөө өөрийн дагина Доржролонмааг тэвэрч босоо дүртэйгээр наран дэвсгэрт бадамлянхуа дэлбээ бүхий суурин дээр оршино. Доржролонмааг эцэг бурхнаас биеэр бага, догшин, нүцгэн, эм дүртэй, нэг нүүртэй, хоёр мутартай, баруун мутартаа таван үзүүрт очирт иштэй дэгүг, зүүн мутартаа цустай гавал барьж, эцэг бурхны хүзүүний баруун талаас тэвэрсэнээр дүрсэлсэн  байна. Ямандаг бурхан нь ертөнцийн ба ертөнцөөс гэтэлсэн сахиус, тэнгэрүүдийг айлган, хортныг хөнөөн тонилгох чадалтай хүчит дуугаар даргилан дуугарч гурван ертөнцийг агшин зуур туулах ба ердийн үедээ өөрийн язгуур үсэг “хум” тарнийг давтан уншдаг ажээ. Энэхүү Ямандаг бурхныг Ц.Аюушийн эрдэм шинжилгээний тодорхойлолтоор Монгол Улсын Засгийн газрын 2003 оны 124 дүгээр тогтоолоор “Хосгүй үнэт” дурсгалт зүйлийн бүртгэлд бүртгэжээ. === Ямандаг бурхны урт зүрхэн тарни === “''УМ ЯМА РАЗА САДО МИЯА ЯМИ ДОРУ НАЯА ДАЯА ЯДА ЁНИ РАЯА ЯАГЧАЯА ЯА ЯАГЧАЯА ЗАЦАНИ РАМАЯА ХУМ ХУМ ПАД ПАД СУУХАА''”. '''''Тарнийн ач тус''''' * '''Хорлолыг зайлуулах:''' Гадна, дотны гай барцад, хараал жатга, ад зэтгэр, атаа чөтөө, хэл амны хорлолыг даран арилгана. * '''Үхлийг дарах:''' Түүний санскрит нэр болох "Ямандаг" нь '''Үхлийг эрхшээгч (Эрлэг номун хаан)-ийг номхотгогч''' гэсэн утгатай тул зуурдын үхлээс хамгаалж, нас буяныг тэтгэдэг. * '''Оюун ухааныг тэлэх:''' Догшин дүртэй боловч үндсэн мөн чанар нь Манзушир бурхан тул хүний дотоод мунхаг харанхуйг устгаж, ой тогтоолт, билэг оюуныг хурцалдаг. 8cuok5zqz9jtdl78673w6wztyz8ql03 2 145468 865447 861384 2026-08-07T16:53:08Z HorseBro the hemionus 100126 865447 wikitext text/x-wiki <div style="position:absolute; z-index:100; right:40px; top:0px;" class="metadata"> {| style="background-color:transparent;border: 0px" |- |[[File:Cscr-featured.svg|15x15px|link=Зүүнгарын Хаант Улс]] |[[File:Symbol support vote.svg|15x15px|link=Галдан бошигт хаан]] |- |} </div> Im a nt bormie bitchboy piece of shit and i should ropemaxx goddammit 03gt33h3svl9rvt7znyf23fbtgpbw4q 0 147080 865454 864728 2026-08-08T06:01:55Z Ichko8001 91268 865454 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==Г.ПЭРЭНЛЭЙН ААВ ЭЭЖ, АХАН ДҮҮС БА ТҮҮНИЙ ҮР ХҮҮХЭД, АЧ ЗЭЭ НАР== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper.jpg | caption1 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, эхнэр Ц.Цэндэм Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ 6 хүүхдийн хамт 1975–1976 оны үед Дашбалбар сум | image2 = Unper2.jpg | caption2 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ Хүү Г.Цолмон, Г.Солонгогийн хамт П.Tүвшинжаргалаас бусад 5 хүүхдийн хамт 1982–1983 оны үед Дашбалбар сум }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Perenlei2.png | caption1 = Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт | image2 = Unper21.png | caption2 = Том охин Пэрэнлэйгийн Оюунжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper45.png | caption1 = Том Хүү Пэрэнлэйгийн Түмэнжаргал | image2 = Unper234.png | caption2 = ГУРАВ: Пэрэнлэйгийн Түвшинжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper3.png | caption1 = ДӨРӨВ: Охин Пэрэнлэй Уранжаргал | image2 = Unper9876.png | caption2 = ТАВ: Хүү Пэрэнлэйгийн Төгсжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 500 | image1 = Unper0.png | caption1 = ЗУРГАА: Охин П. Отгонжаргал | image2 = | caption2 = }} ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' [[Файл:Mes98.jpg|500x500px|thumb]] Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжив''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдвэрээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авахуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанараараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил “Улз” нэгдлийг удирдахдаа улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинууд. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одонт, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхэгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхын удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлиййг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. pauxjtribp5xr30esfddpnq66ro7mg8 865455 865454 2026-08-08T06:56:34Z Ichko8001 91268 865455 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэвэгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==Г.ПЭРЭНЛЭЙН ААВ ЭЭЖ, АХАН ДҮҮС БА ТҮҮНИЙ ҮР ХҮҮХЭД, АЧ ЗЭЭ НАР== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper.jpg | caption1 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, эхнэр Ц.Цэндэм Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ 6 хүүхдийн хамт 1975–1976 оны үед Дашбалбар сум | image2 = Unper2.jpg | caption2 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ Хүү Г.Цолмон, Г.Солонгогийн хамт П.Tүвшинжаргалаас бусад 5 хүүхдийн хамт 1982–1983 оны үед Дашбалбар сум }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Perenlei2.png | caption1 = Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт | image2 = Unper21.png | caption2 = Том охин Пэрэнлэйгийн Оюунжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper45.png | caption1 = Том Хүү Пэрэнлэйгийн Түмэнжаргал | image2 = Unper234.png | caption2 = ГУРАВ: Пэрэнлэйгийн Түвшинжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper3.png | caption1 = ДӨРӨВ: Охин Пэрэнлэй Уранжаргал | image2 = Unper9876.png | caption2 = ТАВ: Хүү Пэрэнлэйгийн Төгсжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 500 | image1 = Unper0.png | caption1 = ЗУРГАА: Охин П. Отгонжаргал | image2 = | caption2 = }} ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' [[Файл:Mes98.jpg|500x500px|thumb]] Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжив''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдвэрээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авахуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанараараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлдэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил “Улз” нэгдлийг удирдахдаа улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинууд. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одонт, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхэгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхын удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлийг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. j80t59p1uuf38n04xhynqhp3nzgjztw 0 147647 865437 865371 2026-08-07T14:15:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 865437 wikitext text/x-wiki [[Файл:PetrovEP.jpg|thumb]] '''Евгений Петров''' ({{langx|ru|Евге́ний Петро́вич Петро́в}}, жинхэнэ овог нь ''Катаев''; 1902 оны 12-р сарын 13-нд Оросын эзэнт улсын [[Одесса]] хотод төрсөн — 1942 оны 7-р сарын 2-нд ЗХУ-ын [[Ростов муж|Ростов мужид]] нас барсан) — Оросын зохиолч, жүжгийн зохиолч, сэтгүүлч, цэрэг дайны сэтгүүлч. Лениний одон хүртсэн (1939). [[Илья Ильф|Илья Ильфтэй]] хамтран "[[Арван хоёр сандал]]", "[[Алтан тугал]]" роман, "[[Нэг давхар Америк]]" ном, хэд хэдэн кино зохиол, өгүүллэг, эссэ бичсэн. Тэрээр зөвлөлтийн нэрт зохиолч [[Валентин Катаев|Валентин Катаевын]] дүү бөгөөд зураглаач [[Петр Катаев]] болон хөгжмийн зохиолч [[Илья Катаев]] нарын эцэг юм. [[Файл:Pyotr Kataev with sons, Valentin & Yevgeni (1910).jpg|thumb|Эцэг, ах Катаев нарын хамт, 1910 он.]] Евгений Петров 1938 оноос хойш Зөвлөлтийн алдартай "Огонёк" сэтгүүлийн ерөнхий редактороор ажиллаж байсан. Хамтрагч [[Илья Ильф]] нас барсны дараа тэрээр зохиолч Георгий Мунблиттэй хамтран кино зохиол, фельетон дээр ажиллаж байжээ. Зөвлөлтийн Аугаа их эх орны дайны үеэр тэрээр фронтын сурвалжлагчаар ажиллаж байгаад 1942 оны 7-р сард онгоцны ослоор нас баржээ. Ильф, Петров нарын бүтээлүүд олон арван хэл рүү орчуулагдаж, олон удаа дахин хэвлэгдэж, дэлгэц, тайзны бүтээл болж олон дахин гарсан. 1926 онд Москвад ирээд "Гудок" сонинд ороод Илья Ильфтай танилцаж 1927 оны зун хамт Крым, Кавказаар ажлын аялалд гарсан. Тэдний нийтлэг сонирхол, эргэн тойрны ертөнцийн талаарх үзэл бодол тодорхой болсон энэ аяллын үеэр залуу сэтгүүлчид хамтдаа бичих хүсэл эрмэлзэлтэй болсон байх өндөр магадлалтай. Ильф Петров хоёрын хамтын ажиллагаа бүх асуудлаар бүрэн тохиролцоо байсан гэсэн үг биш байв. Евгений Петров ихэвчлэн текст бичдэг байсан бол Илья Ильф ихэвчлэн хажууд нь байж бүх шинэ хэллэг, үйл явдлын өрнөл гарч ирэхээс өмнө ихээхэн мэтгэлцээн өрнөж байв - эхлээд өгүүлбэрийг чангаар хэлж, дараа нь дахин дахин өөрчилж, засаж, бараг л тогтсон хэллэг болтол нь засдаг байв. Хоёр романы удаан хугацааны амжилтыг тайлбарлахдаа утга зохиолын эрдэмтэн Юрий Щеглов Ильф, Петровын хамтрал нь Зөвлөлтийн ертөнцийг өргөн хүрээнд хамардаг тул 1920, 1930-аад оны "Оросын амьдралын нэвтэрхий толь бичиг" бөгөөд хамтран зохиогчдын бүтээсэн олон давхаргат дүр зураг нь олон зуун хэлтэрхийнүүдээс бүрдсэн юм гэж тэмдэглэжээ. Ильф, Петров хоёрын хамтдаа хийсэн сүүлчийн аялал нь 1935 оны намар эхэлж, 1936 оны 1-р сард дууссан Америк даяар хийсэн аялал байв. Тэд "Правда" сонины тусгай сурвалжлагчаар аялсан бөгөөд Америк найзуудынхаа хамт машинаараа хотоос хот руу аялж, хорин таван муж улсад зочилсон юм. Аяллын үр дүнд "Нэг давхар Америк" нэртэй аяллын эссэ ном байв. Энэ бол Ильф, Петров хоёрын анх ерөнхий тойм гаргаж, бүлгүүдийг хооронд нь хувааж, хамтдаа биш, тусад нь бүтээсэн анхны томоохон бүтээл байв. Е.Петровыг үеийнхнийхээ дурсамжинд Игорь Сухихын тэмдэглэснээр зөвхөн зохиолч төдийгүй утга зохиолын зүтгэлтэн, нийгмийн зүтгэлтэн хэвээр үлдээжээ. Тэдний статусын нэг хэсэг болгон Ильф, Петров нарыг олон нийтийн арга хэмжээнд оролцохыг байнга шаарддаг байв. Илья Арнольдович олон нийтийн идэвхгүй байсан бөгөөд аливаа хурлын тэргүүлэгчдийн бүрэлдэхүүнд байхдаа үг хэлэхээс ихэвчлэн татгалздаг байв; хэрэв үг хэлэх шаардлагатай бол Евгений Петров үг хэлдэг байжээ. Илья Ильф нас барсны дараа зохиолч "Ильф, Петров" оршин тогтнохоо больсон. 1940 онд Евгений Петровтой уулзсан Илья Эренбургийн хэлснээр тэрээр "бүх зүйлийг дахин эхлүүлэхээс" өөр аргагүй болсноо хүлээн зөвшөөрсөн байна. Эхэндээ Е.Петровын бүтээлч байдал огцом буурчээ. Петров кино урлагт ажиллахаас гадна тухайн үед редакцийн ажилд ихээхэн цаг заваа зориулж байжээ. 1937 онд түүнийг "Литературная газета"-ийн ерөнхий редакторын орлогчоор томилжээ. 1938 онд Петровт долоо хоног тутмын "Огонёк" сэтгүүлийн редакторын албан тушаал санал болгосон бөгөөд тус сэтгүүл хүнд хэцүү цаг үеийг туулж, хуучин редактор Михаил Кольцовыг баривчилсны дараа уншигчдаа хурдан алдаж байв. Евгений Петров сэтгүүлийг шинэчилж, шинэ загвар гаргаж, фонтыг өөрчилж, шинэ хэсгүүдийг нэвтрүүлсэн. Редакторын хувьд тэрээр холбогдох сэдвүүдийг байнга хайж, шинэ гэрэл зурагчид болон шог зураачдыг хамтран ажиллахад урьж байв. "Огонёк" сэтгүүлийн редакцийн өрөөнд байнга зочилдог Виктор Ардовын хэлснээр "оюун ухааны уур амьсгалаар нэвт шингэсэн" тус сэтгүүл хямралыг хурдан даван туулж, эргэлтээ нэмэгдүүлж эхэлжээ. 1941 оны зун эхнэр хүүхдүүдээ нүүлгэн шилжүүлсний дараа Е.Петров дайны үеэр сэтгүүлчид, зохиолчид болон бүтээлч сэхээтнүүдийн "дотуур байр" болсон Москва зочид буудалд суурьшжээ. Валентин Катаев мөн тийшээ нүүж, тэд хамтдаа Зөвлөлтийн Мэдээллийн Товчооны сурвалжлагчаар ажилд оржээ. Ах дүүс Америкийн NANA (Хойд Америкийн Сонины Холбоо) сонины агентлагт материал илгээж, Правда, Красная Звезда, Огонёк болон бусад хэвлэлд фронтын мэдээ нийтэлж байжээ. 1942 онд Петров зохиолчийн нас барсны дараа хэвлэгдсэн "Бидний ард Москва байна" нэртэй өөрийн фронт шугамын нийтлэл, тойм, сурвалжлагын цуглуулгыг эмхэтгэжээ. Зорчигч тээврийн "Дуглас" онгоц 1942 оны 7-р сарын 2-нд Краснодараас Москва руу хөөрсөн онгоцонд Е.Петров осолоор нас барсан. {{DEFAULTSORT:Петров, Евгений}} [[Ангилал:Оросын зохиолч]] [[Ангилал:Оросын сэтгүүлч]] [[Ангилал:1902 онд төрсөн]] [[Ангилал:1942 онд өнгөрсөн]] qa1lpga7vhel5874imdipcjh4n0lh4u 0 147804 865430 865369 2026-08-07T13:45:21Z Avirmed Batsaikhan 53733 865430 wikitext text/x-wiki [[Файл:State Oil Fund of Azerbaijan logo.png|thumb]] '''Азербайжаны газрын тосны улсын сан''' ([[Азербайжан хэл|азерб.]] ''Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu (ARDNF)''; [[Англи хэл|англи.]] ''The State Oil Fund of the Republic of Azerbaijan (SOFAZ)'') — [[Азербайжан|Азербайжаны]] газрын тосны гэнэтийн ашгийг удирдах зорилготой улсын бие даасан баялгийн сан. == Ерөнхий мэдээлэл == Тус сан нь 1999 оны 12-р сарын 29-нд байгуулагдсан. 2000 оны 12-р сарын 29-нд Азербайжаны газрын тосны улсын сангийн үйл ажиллагааг зохицуулах журмыг баталсан. 2001 оны 7-р сард тус сангийн Дүрмийг батлаж үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Сангийн газрын тос, байгалийн хийн орлогын дийлэнх хэсэг нь Азербайжан улсын Азербайжан-Чираг-Гюнешли, Шах Дениз төслүүд дэх төрийн эзэмшлийн газрын тос, байгалийн хийн борлуулалтаас бүрддэг. Үүнээс гадна, тус сан нь бүтээгдэхүүн хуваах гэрээний дагуу Азербайжан-Чираг-Гюнешли төслөөс жилд 450 сая ам.долларын урамшууллын төлбөр авдаг. Энэ сан нь Азербайжан улсын төсвийг бүрдүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Мөн тус сан нь Азербайжан улсын нийгмийн ач холбогдолтой төслүүдийг санхүүжүүлдэг байна. == Бүтэц == Азербайжаны газрын тосны улсын санг Гүйцэтгэх захирал удирддаг бөгөөд түүнийг Азербайжаны Ерөнхийлөгч томилж, чөлөөлдөг байна бөгөөд Гүйцэтгэх захирал нь гадаад валютын хөрөнгийг удирдах, байршуулах журам гаргах эрхтэй. Сангийн үйл ажиллагааны ерөнхий хяналтыг Хяналтын зөвлөл хэрэгжүүлдэг. === Санхүүжүүлдэг төслүүд === * Баку-Тбилиси-Жейхан газрын тос дамжуулах хоолой барих ажил * Баку хотыг ундны усаар хангадаг Огуз-Габала-Баку усны хоолой барих ажил * Азербайжаны хөрөнгө оруулалтын компани (AIC)-ийн дүрмийн санг байгуулах ажил * Баку-Тбилиси-Карс төмөр замын барилгын ажил * 2007-2015 оны хооронд Азербайжаны оюутнуудыг гадаадад сургах хөтөлбөр * Турк улсад Стар газрын тос боловсруулах үйлдвэр барих ажил * TANAP /Анатоли дамжин/ хийн хоолой тавих ажил * Каспийн тэнгист орчин үеийн хөвөгч өрөмдлөгийн шинэ төхөөрөмж барих ажил * Уулын Карабахаас дүрвэгсэд болон дотооддоо дүрвэгсдэд тусламж үзүүлэх ажил * Самур-Абшероны усжуулалтын системийг сэргээн засварлах ажил * 2019-2023 онд Азербайжаны дээд боловсролын системийн олон улсын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх улсын хөтөлбөр * 2022-2026 онд гадаадад нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудад залуучуудыг сургах улсын хөтөлбөр зэрэг юм. 2023 онд гадаадын нэр хүндтэй дээд боловсролын байгууллагуудад залуучуудыг сургах хөтөлбөрийг санхүүжүүлэхэд 36.7 сая манат (21,6 сая орчим доллар) хуваарилсан. 2024 онд энэ хөтөлбөрт 47.5 сая манат (28 сая доллар) хуваарилахаар төлөвлөсөн. Хөтөлбөрийн хүрээнд 400 хүний ​​(магистрын хөтөлбөрт 320, бакалаврын хөтөлбөрт 80) боловсролыг санхүүжүүлэх юм. 4j3nzt6ylb0d4qwgxr8r7igb71vazyt 0 147814 865419 2026-08-07T12:27:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Дэндэвийн Нямсамбуу''' (1977 оны 8-р сарын 7-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн ) - Монгол Улсын [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүлэгч бөгөөд 2024 оноос Тэргүүн их хамба ламын Ажлын албаны дарга. Жавзандамба хутагт төвийн багш гавж. == Намтар ==..." 865419 wikitext text/x-wiki '''Дэндэвийн Нямсамбуу''' (1977 оны 8-р сарын 7-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн ) - Монгол Улсын [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] тэргүүлэгч бөгөөд 2024 оноос Тэргүүн их хамба ламын Ажлын албаны дарга. Жавзандамба хутагт төвийн багш гавж. == Намтар == Гавж Д.Нямсамбуу Улаанбаатар хотод төрсөн бөгөөд хүүхэд нас хотын хуучин "Лениний музей"-н ар талын бага тойргийн цэнхэр байрнуудад өнгөрч, тэрээр нийслэлийн 5-р дунд сургуульд суралцаж байжээ. 1995 онд тэрээр Энэтхэгийн Брайбүн (Бэрээвэн) хийдэд 10 жил шавилан суралцаж, 2006 онд 29 насандаа Бурханы шашны эрдмийн өндөр зэрэг болох '''[[гавж]]''' цол хамгаалсан. Английн Сандерландын Их сургуульд шашин судлалаар суралцсан. Тэрээр Жавзандамба хутагт төвийн багшаар ажиллаж, иргэдэд буддын гүн ухаан, сэтгэл судлал, ёс суртахууны тухай үнэ төлбөргүй болон нээлттэй лекцүүдийг хүргэдэг байна. ql2jco9y1v3cfwdk2fpw5n67geaj5rw 0 147815 865420 2026-08-07T12:38:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Гавж''' гэж Бурханы шашны гүн ухааны сургуулийг (Цанид дацан) амжилттай дүүргэсэн лам нарт олгодог эрдмийн дээд зэрэг (одоогийнхоор докторын зэрэгтэй дүйцэхүйц) юм. [[Төвөд хэл|Төвөд]] [[Төвөд хэл|хэлээр]] "Качу" (Bka' bcu) буюу "Арван ботийн эзэн" гэсэн утгатай ү..." 865420 wikitext text/x-wiki '''Гавж''' гэж Бурханы шашны гүн ухааны сургуулийг (Цанид дацан) амжилттай дүүргэсэн лам нарт олгодог эрдмийн дээд зэрэг (одоогийнхоор докторын зэрэгтэй дүйцэхүйц) юм. [[Төвөд хэл|Төвөд]] [[Төвөд хэл|хэлээр]] "Качу" (Bka' bcu) буюу "Арван ботийн эзэн" гэсэн утгатай үг бөгөөд Буддын гүн ухааны 5 их боть номыг төгс судалж, шалгалт өгсөн хүнд энэ цолыг олгодог байна. Монгол болон хилийн чанад дахь Буддын гүн ухааны томоохон төвүүдэд энэхүү цолыг хамгаалдаг. '''Таван их боть ном:''' Буддын шашны гүн ухааны дараах үндсэн таван салбарыг судална. # ''Цогцсон дундад (Мадхьямика)'' – Хоосон чанарын онол # ''Билгүүний чинад (Пражняпарамита)'' – Танин мэдэхүй, гэгээрлийн зам # ''Дулал (Виная)'' – Сахил санваар, ёс зүй # ''Илт ном (Абидхарма)'' – Ертөнц ба сэтгэл судлал # ''Ухааны удиртгал (Прамана)'' – Учир шалтгааны ухаан, логик Одоогоор гавж цол хамгаалсан 40 орчим лам нарын тодорхой хэсэг нь улам гүнзгийрүүлэн суралцаж, Төвөд, Энэтхэгийн шалгалтуудад орж [[Лхаарамба]] болон [[Аграмба]] (тарнийн ухааны дээд зэрэг) цолыг ар араасаа хамгаалсаар байна. Жишээ нь, одоогийн Монголын Тэргүүн их хамба лам [[Дуламрагчаагийн Жавзандорж|Д.Жавзандорж]] нь 1990 оноос хойш тодорсон анхны Лхаарамба болсон юм: Гавж цолноос урагшилж, хамгийн дээд '''Лхаарамба''' цол хамгаалахаар 2026 оны байдлаар Энэтхэгт суралцаж буй 20 гаруй монгол лам нар байна. ekmwif8sfuc872yo8oyo6b2bkke3ncr 0 147816 865426 2026-08-07T13:17:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Александрын Баасанням''' (1982 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) '''- Б'''урханы шашны эрдэм оюуны дээд эрмдийн цол болох "'''[[Аграмба]]'''" цолыг анги дамбын эрэмбээр хамгаалсан хүн. [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] Жүд дацанд Дорж ловонгийн ламтан...." 865426 wikitext text/x-wiki '''Александрын Баасанням''' (1982 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) '''- Б'''урханы шашны эрдэм оюуны дээд эрмдийн цол болох "'''[[Аграмба]]'''" цолыг анги дамбын эрэмбээр хамгаалсан хүн. [[Гандантэгчэнлин хийд|Гандантэгчэнлин хийдийн]] Жүд дацанд Дорж ловонгийн ламтан. == Намтар == А.Баасанням Улаанбаатар хотод төрж бага насандаа эцгийнхээ нутаг Сэлэнгэ аймагт мөн амьдарч байжээ. Улаанбаатарт дунд сургуулийн 8-р анги төгстлөө суралцаж, дараа Ганданд шинээр байгуулагдаж байсан Жүд дацанд дүүгийн хамт 1998 онд элсэж орсон байна. Түүний эх нь Завхан аймгийн хүн бөгөөд ойрын талаас нь эрдэм номтой лам хүн байсан учраас түүнийг лам болгоно гэж ярьдаг байсан нь их нөлөөлсөн байна. Ганданд хурал номоо хурж байгаад Энэтхэг рүү 2003 оны 10-р сард есүүлээ сурахаар явсан байна. Ийнхүү тэрээр Өмнөд Энэтхэгийн Карнатака мужийн Майсур дүүрэгт хамаарах, хотоосоо цаг гаран явж хүрдэг, аглаг зэлүүд газарт байрлах тарнийн сургалттай “Балдан Жүд Мад” гэдэг дацанд 17 жил шавилан суусан. Үүнээс виз сунгуулахаар дундуур нь гурван удаа Монголдоо ирсэн. 2012 онд Дээрхийн Гэгээнтэн [[14-р Далай лам|14-р Далай]] [[14-р Далай лам|ламаас]] гэлэн сахил хүртсэн. 2020 оны 2 дугаар сард сургуулиа нэгдүгээр байрын эрэмбээр төгсөн, Гэвш [[Аграмба]] цол хүртсэн. Тэрээр одоо Монголын Бурханы шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийдийн захиргааны шийдвэрээр уугуул Жүд дацандаа Дорж ловонгийн сэнтийд залагдан эх болсон зургаан зүйл хамаг амьтны тусыг санан номыг хурыг буулгасаар байна. Аграмба А.Баасанням ламтан Жүд дацангийн Дорж ловонгийн хувиар Нууц тарнийн уламжлалт нарийн зан үйл, Очирт хөлгөн (Важраяна)-ий хурлуудыг удирдан уншуулдаг байна. Мөн жил бүрийн уламжлалт томоохон дүйчэн өдрүүд, Сар шинийн хуралууд болон Нууц тарнийн тусгай бясалгал, бүтээлийн хурлуудыг удирдан явуулдаг. Тэрээр өөрийн лекц, ярилцлагуудаараа "Нууц тарнийн ухааныг хүмүүсээс нуудаг нь ямар нэгэн муу зүйл биш, харин бэлтгэгдээгүй, сэтгэлийн боловсрол суугаагүй хүн буруу хэрэглэхээс сэргийлдэг арга юм" гэдгийг нийгэмд таниулах айлдваруудыг тогтмол хийдэг. 086lqqp20wdyqghfe9y9xy12sdnsobc 0 147817 865428 2026-08-07T13:36:45Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Лхаарамба'''- Бурханы шашны гүн ухааны (Судрын ёсны) чиглэлээр олгодог хамгийн дээд, хамгийн нэр хүндтэй эрдмийн зэрэг юм. Өнөөгийн боловсролын системээр бол шинжлэх ухааны академич буюу шинжлэх ухааны докторын (Sc.D) дараах дээд зэрэгтэй дүйцнэ. Төвөд хэл..." 865428 wikitext text/x-wiki '''Лхаарамба'''- Бурханы шашны гүн ухааны (Судрын ёсны) чиглэлээр олгодог хамгийн дээд, хамгийн нэр хүндтэй эрдмийн зэрэг юм. Өнөөгийн боловсролын системээр бол шинжлэх ухааны академич буюу шинжлэх ухааны докторын (Sc.D) дараах дээд зэрэгтэй дүйцнэ. Төвөд хэлээр "Лхаса" (Төвөдийн нийслэл, бурхны орон) болон "Рамба" (мэргэн, эрдэмтэн) гэсэн үгсээс бүтсэн бөгөөд '''"Лхасын их эрдэмтэн"''' гэсэн утгатай ажээ. [[Гавж]] цолтой лам нарын дундаас хамгийн шилдэг нь шалгаран, Төвөдийн Буддын шашны гурван их сургууль (Брайбүн, Сэра, Гандан)-ийн нэгдсэн хэмжээний шалгалтад орж, олон мянган ламын өмнө ном хаялцаж авдаг хамгийн дээд эрэмбийн цол юм. == Түүх == 1937 оны хэлмэгдүүлэлтээс өмнө Монголын хэдэн арван шилдэг лам нар Төвөдийг зорьж, Лхаарамба цол хүртэж байсан түүхтэй. '''Уламжлал сэргэсэн нь:''' Хийдийн дэг жаяг тасарснаас хойш бараг 100 орчим жилийн дараа буюу 2013 онд одоогийн Тэргүүн их хамба лам '''[[Дуламрагчаагийн Жавзандорж]]''' Энэтхэгийн Брайбүн хийдэд 6 жилийн шалгалтыг тэргүүн байраар дүүргэж, орчин цагийн анхны Монгол Лхаарамба болсон юм.. Түүнээс хойш Лхаарамба Б.Галбадрах, Лхаарамба Д.Уламбаяр нарын зэрэг хэд хэдэн монгол лам нар энэхүү дээд зэргийг ар араасаа эх орондоо авчраад байна. s4gzg4l38b7vgaae3e277vho3xsi38v 10 147818 865431 2026-08-07T14:14:26Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "{{Navbox | name = Болгарын муж | title = [[Болгарын мужууд|Болгарын муж]] | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | imageleft = [[Image:Coat of arms of Bulgaria.svg|53px|Болгарын сүлд]] | image = {{flag icon|Болгар|size=47px}} | list1 = * [[Благоевград муж|Благоевград]] * [[Бургас муж|Бургас]] * [[Варна муж|Варна]] * Велико-Тыр..." 865431 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Болгарын муж | title = [[Болгарын мужууд|Болгарын муж]] | state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist | imageleft = [[Image:Coat of arms of Bulgaria.svg|53px|Болгарын сүлд]] | image = {{flag icon|Болгар|size=47px}} | list1 = * [[Благоевград муж|Благоевград]] * [[Бургас муж|Бургас]] * [[Варна муж|Варна]] * [[Велико-Тырново муж|Велико-Тырново]] * [[Видин муж|Видин]] * [[Враца муж|Враца]] * [[Габрово муж|Габрово]] * [[Добрич муж|Добрич]] * [[Кыржали муж|Кыржали]] * [[Кюстендил муж|Кюстендил]] * [[Ловеч муж|Ловеч]] * [[Монтана муж|Монтана]] * [[Пазаржик муж|Пазаржик]] * [[Перник муж|Перник]] * [[Плевен муж|Плевен]] * [[Пловдив муж|Пловдив]] * [[Разград муж|Разград]] * [[Русе муж|Русе]] * [[Силистра муж|Силистра]] * [[Сливен муж|Сливен]] * [[Смолян муж|Смолян]] * [[Софи хот муж|Софи хот]] * [[Софи муж|Софи]] * [[Стара Загора муж|Стара Загора]] * [[Тырговиште муж|Тырговиште]] * [[Хасково муж|Хасково]] * [[Шумен муж|Шумен]] * [[Ямбол муж|Ямбол]] | below = }}<noinclude> [[Ангилал:Загвар:Болгарын муж| ]] </noinclude> ar6oq2ugmfez9fi5m74e7usk27ph1y9 0 147820 865444 2026-08-07T14:38:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хатуу биетийн физик''' - физикийн нэг салбар бөгөөд түүний зорилго нь хатуу биетийн физик шинж чанарыг атомын бүтцээр нь тайлбарлах явдал юм. Энэ нь [[Квант механик|квант механикийг]] нээсний дараа [[20-р зуун|20-р зуунд]] хурдацтай хөгжсөн. Үүний хөгжилд олон..." 865444 wikitext text/x-wiki '''Хатуу биетийн физик''' - физикийн нэг салбар бөгөөд түүний зорилго нь хатуу биетийн физик шинж чанарыг атомын бүтцээр нь тайлбарлах явдал юм. Энэ нь [[Квант механик|квант механикийг]] нээсний дараа [[20-р зуун|20-р зуунд]] хурдацтай хөгжсөн. Үүний хөгжилд олон чухал хэрэглээний асуудлууд, ялангуяа [[хагас дамжуулагч]] технологийн дэвшил түлхэц болсон. Одоогийн байдлаар хатуу биетийн физик нь олон тооны жижиг салбаруудад хуваагдсан юм. gbtv8p2kgl359n8396gt69bm2i9vlfo 0 147821 865446 2026-08-07T15:17:52Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Idioma checheno.png|thumb|Чечень хэлний тархалт]] '''Чече́нь хэл''' (өөрсдөө — ''нохчийн мотт, noxçiyn mott'')- Чеченийн ард түмний хэл бөгөөд ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Чечень Улс|Чеченийн Бүгд Найрамдах Улс]] болон [[Дагестан|Дагестаны]] албан ёсны хэлнүүдийн нэг юм. Энэ нь х..." 865446 wikitext text/x-wiki [[Файл:Idioma checheno.png|thumb|Чечень хэлний тархалт]] '''Чече́нь хэл''' (өөрсдөө — ''нохчийн мотт, noxçiyn mott'')- Чеченийн ард түмний хэл бөгөөд ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Чечень Улс|Чеченийн Бүгд Найрамдах Улс]] болон [[Дагестан|Дагестаны]] албан ёсны хэлнүүдийн нэг юм. Энэ нь хамгийн олон хүн ярьдаг Нах-Дагестаны хэлний (Нах салбар) нэг хэсэг юм. Энэ хэлээр Бүгд Найрамдах Чечень Улс, Ингушети, Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын Хасавюрт, Новолак, Казбек, Бабаюрт, Кизилюрт дүүргүүд, Хойд Осетийн Моздок дүүрэг, Гүржийн Ахмета дүүргийн зарим тосгон, [[Йордан|Йорданы]] зарим хэсэгт ярьдаг. 2021 оны хүн амын тооллогоор Орос улсад 1,493,748 хүн чечень хэлээр ярьдаг байжээ. Чечень хэлийг одоогоор кирилл үсгээр бичиж байгаа бөгөөд 1925-1938 онуудад Латин цагаан толгойн үсгийг ашиглаж байжээ. fvvll5rvtkvy7ivzt2nmbm4uqbdf1hg 0 147822 865450 2026-08-08T03:21:12Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Замбын Батжаргал''' (1945 онд Увс аймгийн [[Сагил сум|Сагил суманд]] төрсөн - 2026 оны 8-р сарын 6-нд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын Байгаль орчны сайд асан эрдэмтэн, доктор, Монгол Улсын Төрийн шагналт, Байгаль орчны гавьяат ажилтан, төрийн зүтгэлтэ..." 865450 wikitext text/x-wiki '''Замбын Батжаргал''' (1945 онд Увс аймгийн [[Сагил сум|Сагил суманд]] төрсөн - 2026 оны 8-р сарын 6-нд Улаанбаатар хотод нас барсан)- Монгол Улсын Байгаль орчны сайд асан эрдэмтэн, доктор, Монгол Улсын Төрийн шагналт, Байгаль орчны гавьяат ажилтан, төрийн зүтгэлтэн. == Намтар == З.Батжаргал 1954-1964 онд Сагил сумын бага сургууль, Улаангом хотын Ерөнхий боловсролын дунд сургуульд суралцан төгсөөд 1964–1969 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинград хотын Ус цаг уурын дээд сургуульд сурч төгссөн. * 1969 оноос эхлэн Ус, цаг уурын хүрээлэнд техникч, мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, төвийн захирал, хүрээлэнгийн орлогч захирал. * 1975-1978 онд Зөвлөлт Холбоот Улсад аспирантурт Тоо-физикийн ухааны докторын зэрэг хамгаалжээ. * 1980-1984 онд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ардын Их Хурлын депутат, * 1982-1987 онд Ус, цаг уурын албаны Удирдах газрын орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч дарга, * 1987-1988 онд Байгаль хамгаалах яамны Мэдээлэл-Тооцооллын төвийн захирал, 1988-1990 онд ЗХУ-д Эдийн засгийн харилцан туслах зөвлөлд байгаль орчны шинжээч, * 1990–1996 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн бөгөөд Дэлхийн цаг уурын байгууллага дахь Монголын Улсын Байнгын төлөөлөгч, * 1996-2001 оноос Ус цаг уур, орчны шинжилгээний газрын дарга, * 2000 онд Цөлжилттэй тэмцэх тухай НҮБ-ын конвенцын Талуудын бага хурлын Ерөнхийлөгч. * 2001-2003 оноос Монгол Улсаас [[Япон]] Улсад суугаа [[Элчин сайд]], * 2005-2011 онд Дэлхийн цаг уурын байгууллагаас [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] болон Хойд Америк дахь олон улсын байгууллагад суугаа төлөөлөгч, Дэлхийн цаг уурын байгууллагын Гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүн, тус байгууллагын Нью-Йорк дахь салбарын зөвлөх, * 2015–2022 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын Уур амьсгалын өөрчлөлтийн суурь конвенц (UNFCCC)-ийн Монголын үндэсний  зохицуулагч. * 2022 оноос Ус, цаг уур, орчны судалгаа, мэдээллийн хүрээлэнгийн шинжлэх ухааны зөвлөхөөр ажилласан. hsnqq2m5yygo9vfcyz4drv8cbmn70rd 0 147823 865458 2026-08-08T09:13:26Z Binyaa 103631 I translated this 865458 wikitext text/x-wiki Логик позитивизм - Логик ээрэг байдал Логик позитивизм буюу логик эмпиризм буюу неопозитивизм нь эмпиризмын уламжлалд философийн хэлэлцүүлэг нь дэмжигчдийн ойлголтоор эмпирик шинжлэх ухаан шиг эрх мэдэлтэй, утга учиртай байх шинжлэх ухааны философийг томъёолохыг эрмэлздэг философийн хөдөлгөөн байв. Логик позитивизмын гол санаа нь баталгаажуулалтын зарчим буюу "утгын баталгаажуулалтын шалгуур" гэгддэг бөгөөд уг мэдэгдэл нь зөвхөн эмпирик ажиглалтаар баталгаажуулж болох эсвэл тавтологи (өөрийн утга эсвэл өөрийн логик хэлбэрийн ачаар үнэн) тохиолдолд л танин мэдэхүйн хувьд утга учиртай байдаг. Тиймээс баталгаажуулалтын шалгуур нь метафизик, теологи, ёс зүй, гоо зүйн мэдэгдлийг үнэний үнэ цэнэ эсвэл баримтат агуулгын хувьд танин мэдэхүйн хувьд утгагүй гэж няцаасан. Эмпирик шинжлэх ухааны бүтэц, үйл явцыг дуурайлган философийг шинэчлэх хүсэл эрмэлзэлтэй байсан ч логик позитивизм нь шинжлэх ухааны үйл явцыг зохицуулах, түүнд хатуу стандарт тогтоох хөтөлбөр гэж буруу хэвшмэл ойлголттой болсон. Энэхүү хөдөлгөөн нь 1920-иод оны сүүлээр Венийн тойрог болон Берлиний тойрогт цугларсан философич, эрдэмтэн, математикчдын дунд үүсч, 1930-аад он хүртэл Европын хэд хэдэн төвд цэцэглэн хөгжсөн. i6cqvoj89apmkppawhgohgab4f6jtk6 0 147824 865459 2026-08-08T09:21:05Z Binyaa 103631 I translated this 865459 wikitext text/x-wiki Импирисизм Философийн хувьд эмпиризм бол жинхэнэ мэдлэг эсвэл үндэслэл нь зөвхөн эсвэл голчлон мэдрэхүйн туршлага болон эмпирик нотолгооноос үүдэлтэй гэж үздэг танин мэдэхүйн үзэл юм. Энэ нь рационализм ба скептицизмын хамт танин мэдэхүйн онолын хүрээнд өрсөлдөж буй хэд хэдэн үзэл бодлын нэг юм. Эмпиризм нь зөвхөн логик сэтгэлгээнд найдахаас илүү үнэнийг олох илүү найдвартай арга гэж үздэг, учир нь хүмүүс танин мэдэхүйн алдаа, хязгаарлалттай байдаг нь шүүлтийн алдаа гаргахад хүргэдэг. Эмпиризм нь төрөлхийн санаа эсвэл уламжлалаас илүүтэй санааг бий болгоход эмпирик нотолгооны гол үүргийг онцолдог. Эмпиризм нь уламжлал (эсвэл ёс заншил) нь өмнөх мэдрэхүйн туршлагын харилцаанаас үүдэлтэй гэж үзэж болно. Түүхийн хувьд эмпиризм нь "хоосон самбар" гэсэн ойлголттой (tabula rasa) холбоотой байсан бөгөөд үүний дагуу хүний ​​оюун ухаан төрөхдөө "хоосон" байдаг бөгөөд бодлоо зөвхөн хожуу үеийн туршлагаар дамжуулан хөгжүүлдэг.Шинжлэх ухааны философи дахь эмпиризм нь нотолгоог, ялангуяа туршилтаар нээгдсэн нотолгоог онцолдог. Бүх таамаглал, онолыг зөвхөн урьдчилсан үндэслэл, зөн совин эсвэл илчлэлт дээр тулгуурлахын оронд байгалийн ертөнцийн ажиглалттай харьцуулан шалгах ёстой гэдэг нь шинжлэх ухааны аргын үндсэн хэсэг юм. 2httwwkzr3z4sqi3n5cy1lvs3x2firz