Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 813 865467 860704 2026-08-08T16:29:48Z ~2026-43878-55 106639 /* Алдартай хүмүүс */ 865467 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{About|Монголын аймгийн||Ховд (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Ховд аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠬᠣᠪᠳᠤ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = Sangiin Kerem Kobdo.jpg | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag of Khovd Aimag (since 2014).svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa khovd aimag 2014.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Khovd in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47|0|N|92|45|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{MNG}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = {{Start date|1931}} | founder = | seat_type = Нийслэл | seat =[[Ховд (хот)|Ховд]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = E.Bolormaa | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 76133.38 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 4204 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 89,966 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)143 | registration_plate_type = | registration_plate = ХО_ | iso_code = MN-043 | website = {{URL|khovd.gov.mn}} | footnotes = }} '''Ховд''' ({{mongolUnicode|ᠬᠣᠪᠳᠤ|h}}) нь [[Монгол улс]]ын [[аймаг]] юм. Аймгийн төв нь [[Ховд (хот)|Ховд хот]]. Ховд хот нь Улаанбаатараас 1,580 км, харин МУ-ын зүүн хязгаар болох Дорнод аймгаас 2300-аад км-н зайд оршдог. == Түүх == Ховоо ховил хотгор хөндийг Ховд гэнэ.1755 онд Манж нар Зүүнгарын хаант улсыг эзэлж авсны дараа Зүүнгарын уламжлалт засаг захиргааны хэлбэрийг эвдэн Манж чин улсын Ховдын хязгаар хэмээх засаг захиргааны зохион байгуулалтыг бий болгожээ. Ховд хязгаар гэдэгт Дөрвөдийн нэг чуулган хоёр аймаг, 16 хошуу, Торгуудын чуулган гурван хошуу, Алтайн Урианхайн 7 хошуу, Захчины хоёр хошуу, Өөлд, Мянгадын нэг нэг хошуу тус тус багтаж байв. Богд хаант улсын үед Ховдын хязгаар нь Монгол Улсын зургаан аймгийн хоёр нь болжээ. Дөрвөдийн Зүүн гарын Бат-Ерөөлт төгс хүлэг Далайхан аймаг 12 хошуутай хөвөөт цагаан өнгөт тугтай, Баруун гарын Зоригт хан аймаг нь 15 хошуу, хөвөөт шар тугтай байжээ.1921 оны хувьсгалын дараа баруун хязгаарын ар түмний анхдугаар хурал “Дөрвөд” хэмээх яс угсаагаар ялгаатай хуучин нэрийг халж, Чандмань уулын аймаг хэмээн нэрлэхээр шийдвэрлэжээ. Эл аймагт Цамбагарав уулын, Төгс буянтхан уулын, Баян Чандмань уулын, Ханбаатар хайрхан уулын 8 хошуу, 41 сум, 115 баг хамрагдаж байв. БНМАУ-ын Засгийн газраас 1931 оны 02 дугаар сард Хошуудыг өөрчилж эдийн засгийн талаар аймагчлах хууль гаргажээ. Нутаг дэвсгэрийг шинэчлэн ангилах тухай хуулийг баримтлан Чандмань уулын аймгийг Ховд, Увс хоёр аймаг болгон байгуулжээ. БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн 1931 оны 02 дугаар сарын 07-ны өдрийн 05 дугаар хурлын тогтоолоор Жаргалант төвтэй Ховд аймгийг Алтай, Алтантээл, Манхан, Үенч, Булган, Цагаанбулан(Мянгад), Буянт, Эрдэнэбүрэн, Дарви, Чандмань, Хайрхан, Цэцэг, Мөнххайрхан гэсэн 13 сумтай байгуулжээ.{{Гол|Ховдын хязгаар}} == Засаг захиргааны нэгж == Ховд аймагт Захчин 5 сум , Халх 3 сум, Урианхай 2 сум, 1 өөлд, 1 торгууд, 1 мянгад, 1 дөрвөд сум бий. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |+ Ховд аймгийн сумдын хүн амын тооны өөрчлөлт (1969-2011), газар нутгийн хэмжээ<ref name="Dynamic1983-2008">Ховд аймгийн статистикийн хэлтэс. {{Webarchiv|url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x450.xls |wayback=20110722221549 |text=1983-2010 оны Ховд аймгийн динамик мэдээлэл |archiv-bot=2023-09-26 20:54:01 InternetArchiveBot }}</ref> |- ! rowspan=2|№ ! colspan=2| Нэр ! colspan=6|Аймгийн статистикийн хэлтсийн тооцсон хүн амын тоо ! rowspan=2|Газар нутаг<br>(км²) ! rowspan=2|Нягт сийрэг<br>(хүн/км²) ! rowspan=2|Угсаатны бүтэц |- ! Сум ! төв суурин<br/>(хотыг тодоор) ! 1969 он ! 1979 он ! 1989 он ! 2000 он ! 2011 он<ref name="стат2011">Ховд аймгийн статистикийн хэлтэс. {{Webarchiv|url=http://web.nso.mn/portal/content_files/comppmedia/cpdf0x3730.pdf |wayback=20121021161427 |text=Ховд аймгийн нийгэм, эдийн засгийн 2011 оны танилцуулга |archiv-bot=2023-09-26 20:54:01 InternetArchiveBot }}</ref> ! 2022 |- |1 | align=left| [[Алтай сум (Ховд)|Алтай]] || Бор-Үзүүр||1,700 ||2,141 || 2,312||3,234||3,127||3,394||13,144 км²||0.25||голчлон захчин |- |2 | align=left| [[Булган сум (Ховд)|Булган]] || Бүрэнхайрхан || 6,955 ||7,052 ||8,279 ||9,374||9,266||10,098|| 8,104 км² ||1.19||голчлон торгууд |- |3 | align=left| [[Буянт сум (Ховд)|Буянт]] || Буянт || 1,965 ||3,361 ||3,611||3,362||2,875||3,814|| 3,759 км²||0.96|| |- |4 | align=left| [[Дарви сум (Ховд)|Дарви]] || Булган || 1,896 ||2,402 ||2,540 ||3,061||2,710||3,014||5,604 км²||0.47||голчлон халх |- |5 | align=left| [[Дөргөн сум|Дөргөн]] || Сээр || - ||1,715 ||2,555 ||2,199||2,873||3,030||4,128 км²||0.73||голчлон дөрвөд |- |6 | align=left| [[Дуут сум|Дуут]] || Босго || 1,281 ||1,675 ||1,757 ||2,257||2,041||1,865||2,146 км²||0.98||голчлон урианхай |- |7 | align=left| [[Ховд (хот)|Жаргалант]] || '''[[Ховд (хот)|Ховд]]''' || 10,728 ||17,620 ||24,146 ||26,418||27,538||32,663||70 км²||417.24|| |- |8 | align=left| [[Зэрэг сум|Зэрэг]] || Алтантээл || 2,298 ||2,388 ||2,563 ||3,583||3,131||3,351||2,524 км²||1.23||голчлон захчин |- |9 | align=left| [[Манхан сум|Манхан]] || Төгрөг гол || 3,273 ||3,273 ||3,752 ||5,042||4,004||4,315||4,330 км²||1.05||голчлон захчин |- |10 | align=left| [[Мөнххайрхан сум|Мөнххайрхан]] || Сэнхэр || 1,248 ||1,811 ||2,085 ||2,673||2,225 ||2,146||2,554 км²||1.06|| голчлон урианхай |- |11 | align=left| [[Мөст сум|Мөст]] || Улаантолгой || 3,068 ||3,239 || 3,603 ||4,244||3,289||3,927||3,131||0.91||голчлон захчин | |- |12 | align=left| [[Мянгад сум|Мянгад]] || Баянхошуу || 4,087 ||2,940 ||3,621 ||4,015||3,541||3,752||3,258 км²||1.12||голчлон мянгад |- |13 | align=left| [[Үенч сум|Үенч]] || Хөх-Үзүүр || 2,151 ||2,575 ||3,345 ||4,604||4,440||3,867||7,476 км²||0.64||голчлон захчин |- |14 | align=left| [[Ховд сум (Ховд)|Ховд]] || Дунд-Ус || 3,727 ||3,927 ||4,510 ||4,834||3,131||3,538||2,830 км²||1.63||голчлон казах |- |15 | align=left| [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань]] || Урдгол || 2,310 ||2,311 ||2,486 ||3,417||3,001||3,056||6,016 км²||0.52||голчлон халх |- |16 | align=left| [[Цэцэг сум|Цэцэг]] || Цэцэгнуур || 1,908 ||2,189 ||2,358 ||2,759||2,585||3,261||3,491 км²||0.72||голчлон халх |- |17 | align=left| [[Эрдэнэбүрэн сум|Эрдэнэбүрэн]] || Хар-Ус || 2,490 ||2,258 ||2,655 ||3,414||2,556||2,376||2,772 км²||1.22||голчлон өөлд |- | colspan=3| Аймгийн дүн || 51,155 || 62,877 || 75,822 ||89,326||82,333 ||90,671||76,133 км²||1.22|| |} == Хүн ам == [[Image:Mongolia Khovd sum map.png|thumb|right|250px]] {| class="wikitable" |+ Ховд аймгийн ястан угсаатнууд<ref>2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Халх || 28.1% |- | Захчин || 25.3% |- | Казах || 11.2% |- | Урианхай|| 8.3% |- | Торгууд || 7.4% |- | Дөрвөд || 6.5% |- | Өөлд || 6.0% |- | Мянгад || 5.3% |- | Бусад || 2.0% |- |} Эдгээр [[ястан]], [[үндэстэн|үндэстнүүд]] нь бүгд өөрсдийн уламжлалт суурин газар, түүний хэв маяг, уламжлалт хувцас зэрэг соёлын ялгаанууд, мөн уран зохиолын, урлагийн, дуу хөгжмийн уламжлалуудтай юм. Ховд аймгийн олон ястан иргэд өөр өөрийн онцлог аман аялага бүхий [[Монгол хэл]]-ээр харилцах ба Жаргалант сум, Ховд сум, Буянт сум, Булган сум зэрэг зарим сумдад олноор суурьшсан казакууд [[Монгол хэл]] ба [[Казах хэл]]-ээр харилцдаг. Ховд аймгийн хүн амын өсөлт нь [[1991]] онд зогсжээ. Үүний дараа аймгаас гарах хөдөлгөөн (1992-2004 онуудад ойролцоогоор 20,000) нь байгалийн өсөлтийг болиулж аймгийн хүн амыг 87,000 – 92,000 байлгахад хүрчээ. {| class="wikitable" |+ Ховд аймгийн хүн ам <ref name"statoids"="">Statoids (Gwillim Law) web page[http://www.statoids.com/umn.html]</ref><ref name="new">National Statistical Office{{Webarchiv|url=http://www.nso.mn/mdg/eng_index.htm |wayback=20070607183346 |text=Archive copy |archiv-bot=2025-08-25 16:15:47 InternetArchiveBot }}</ref> <ref name="old">National Economy of the Mongolian People's Republic (1921 - 1981), Ulaanbaatar 1981</ref><ref name="GeoHive">, GeoHive: Global Statistics, [http://www.xist.org/cntry/mongolia.aspx]</ref> |- ! {{highlight1}} | 1956 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 1960 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1963 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 1969 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 1975 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1979 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 1981 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1989 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 1991 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1993 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1995 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1997 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 1999 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 2000 <br /> оны тоол. ! {{highlight1}} | 2002 <br /> оны тооц. ! {{highlight1}} | 2004 <br /> оны тооц. |- | 42,300||48,000||47,300|| 54,000|| 59,200|| 62,600|| 64,500||86,831|| 89,365|| 87,171|| 88,494|| 91,339|| 91.490|| 89,326|| 89,664|| 91,770 |- |} == Газар зүй == Ховд аймаг нь Алтайн нуруу Монгол Алтайн их уулст оршино, Энд Мөнххайрхан,Хөхсэрх,Баатар хайрхан,Мянган Угалзат зэрэг том уулууд бий бөгөөд аймгийн нутгийн 20 орчим хувийг говь тал эзэлнэ. Уулархаг нутгаар кембрийн өмнөх үе ийн суурь чулуулаг, нутгийн өмнө захаар дөрөвдөгчийн хурдас тархжээ. Нүүрс (Хөндлөн), гянта гануур (Бодонч), болор (Оошигийн ус, Цагаантолгой) бий бөгөөд барилгын материалын баялаг бий. Ховд аймгийн нутгаар Ховд гол , Буянт гол, Булган гол, Чонохарайх гол, Цэнхэр гол зэрэг том голууд урсах бөгөөд Хар-Ус нуур, Хар нуур, Дөргөн нуур, Цэцэг нуур зэрэг том, жижиг нуурууд оршдог.Нэвтийн рашаан, Булганы рашаан, Индэртийн рашаан зэрэг рашаан ус олон бий. === Амьтан ургамал === Өндөр уулаар хад асга, тагийн бүсийн хөрс, нутгийн хойд хэсгээр хээрийн цайвар хүрэн хөрс, өмнөд хэсгээр нь Говийн саарал хөрс тархжээ. Уулархаг нутгаар тагийн бүсийн ба уулын [[хээрийн ургамал]], өмнөд хэсгээр нь [[говийн ургамал]] ургана. Дэлхийд ховордсон [[хулан]], [[хавтгай]], [[бөхөн]] ,азийн шар минж зэрэг олон ан амьтан амьдарна. Ийм учраас [[Булган гол]], [[Хөхсэрхийн нуруу]]г дархлан хамгаалжээ. Ховд аймаг [[ямаа]] олонтой. Аймгийн олон суманд [[хүнсний ногоо]] тухайлбал [[амтат гуа]], тарвас тариалдаг.Булган суманд Монголдоо ховор жимс тариалдаг . Ховд аймагт [[Хятад улс]] руу гарах хилийн боомт [[Ярант]], [[Байтаг]] хоёр Булган суманд байдаг юм. === Уур амьсгал === Ховд нь маш [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Зун +40^<small>O</small>C хүрч байхад өвөл -35^<small>O</small>C хүрдэг. Уур амьсгал нь [[хуурай]]. == Эдийн засаг == Ховд аймаг нь Монголд [[тарвас]]аараа алдаршсан. Ховдод [[Дөргөний усан цахилгаан станц]]ыг барьж дууссан. == Тээвэр == Ховд нисэх буудал (HVD/ZMKD) нь 2 зурвастай ба үүний нэг нь засмал. [[Улаанбаатар]], [[Мөрөн]], [[Булган]] хотууд руу нислэгтэй. == Алдартай хүмүүс == *[[Ард Аюуш]] - 9 эрүүг давсан хүн, [[Цэцэг сум]] * [[Цахиагийн Элбэгдорж]] - Монгол Улсын 4 дэх Ерөнхийлөгч, [[Зэрэг сум]] *[[Дамдины Дэмбэрэл]] - Монгол Улсын Их Хурлын дарга, [[Манхан сум]] *[[Чимэдийн Сайханбилэг]] - Монгол Улсын 28 дахь Ерөнхий сайд, [[Алтай сум]] * [[Оргихын Хангай]]-Монгол улсын аварга [[Буянт сум]] *[[Баярхүүгийн Бат-Өлзий]] - Монгол Улсын арслан, [[Зэрэг сум]] *Баатархүүгийн Пүрэвсайхан - Монгол Улсын Заан, Чандмань сум * Начингийн Баасанжав - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын Эмч, зүрхний мэс засалч, [[Цэцэг сум (Ховд)|Цэцэг сум]] * Жалелийн Хайрулла - Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар, Ардын Эмч, тархины мэс засалч, [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]] * Чулууны Далай - түүхийн шу-ны доктор, академич, [[Зэрэг сум]] *Түвдийн Дорж-Академич, доктор, профессор,Булган сум *М.Буяндэлгэр-доктор, профессор, Булган сум * М.Өлзийтогтох. Эрдэмтэн, доктор, [[Мөнххайрхан сум]] *С.Жанцан, Доктор, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Ш.Жигжидсүрэн, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Г.Ширнэн, Эрдэмтэн, Эдийн засагч, [[Мянгад сум]] *Бөхчулууны Бат-Эрдэнэ, Доктор, Цагдаагийн дэд комиссар, [[Алтай сум (Ховд)]] *Түвдийн Дорж Монгол улсын шинжилэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Монгол, Орос 2 улсын академич, доктор, Монгол улсын анхны эмират профессор, Булган сум *Балтавын Цогоо, Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, доктор, профессор, Монгол Улсын Төрийн албаны Зөвлөлийн дарга асан, МИАТ ХК-ний Гүйцэтгэх захирал асан, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, ШУА-ийн харьяа Үндэсний хөгжлийн хүрээлэнгийн захирал асан, Төрийн албаны Тэргүүн зэргийн тэргүүн түшмэл, Мөст сум. *Үснэхийн Сүхбаатар Монгол улсын шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, тоо физикийн ухааны доктор, профессор, Буянт сум *[[Хумышийн Хайсвай]]- Ховд аймгийн анхны эмнэлэг "АЙРАГ" үүсгэн байгуулагч, хүний эмч, [[Булган сум]] *[[Хайсвайн Султаан]] - Төрийн соёрхолт-шагналт, [[Ховд сум]] === Улс төр, нийгмийн зүтгэлтэн === *[[И.Норовжав]] - Монгол Улсын Гавьяат Холбоочин, Холбооны Сайд Асан,Харилцаа Холбооны Зохицуулах Зөвлөлийн Гишүүн *[[Галсандагвын Нямдаваа]] - МҮАН-МСДН-ийн ардчилсан эвслийн гишүүн. 1990-1992 Засгийн газрын харьяа Авто тээврийн газрын дарга, 1996-1998 Дэд бүтэцийн хөгжлийн сайд, 1998-2000 МИАТ ХХК-н гүйцэтгэх захирал, 2015-2016 ИНЕГ-н дарга, [[Чандмань сум]] *[[Банзаржавын Баасанжав]] - МАХН-ын нарийн бичгийн дарга, [[Мянгад сум]] *[[Ичинхорлоогийн Эрдэнэбаатар]] - Эдийн засагч, барилгын инженер, 1994-2004 онд Эрэл ХХК-ийн дэд захирал, 2004-2005 онд Мэргэжлийн хяналтын асуудал эрхэлсэн сайд, 2006-2007 онд Байгаль орчны сайд, 2004-2008 Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, [[Цэцэг сум]] ===Цэргийн зүтгэлтнүүд === *Цэндийн Олзвой, [[БНМАУ-ын баатар цол|Монгол улсын баатар]], [[Манхан сум]] *Пунцагийн Чогдон, [[БНМАУ-ын баатар цол|Монгол улсын баатар]], [[Дарви сум]] *Баянбалын Тэгшээ, - [[БНМАУ-ын баатар цол|Монгол улсын баатар]], [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Б.Бадам, [[БНМАУ-ын баатар цол|Монгол улсын баатар]], [[Булган сум]] *Э.Шилэг, [[БНМАУ-ын баатар цол|Монгол улсын баатар]], [[Булган сум]] *Хошууч генерал Л.Баябазар *Хошууч генерал Ц.Галсан [[Манхан сум]] ЗХЖШ-ын нэгдүгээр орлогч дарга, Улаанбаатар гарнизоны командлагч асан 1986-1989 онд парад командласан *Дэслэгч генерал Агваанжанцаны Жамсранжав, [[Мянгад сум]] *Базарын Очир, партизан, [[Дарви сум]] *Ж.Бямбадорж, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * Б.Ширчинхүү, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Б.Гавал, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Ц.Гомбо, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Д.Лувсандамба, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * Ю.Жаргал, Хошууч генерал, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * А.Дагва, Хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, Цэцэг сум * Ц.Ням-Очир, бригадын генерал, Дарви сум, Цагдаагийн ерөнхий газрын Тэргүүн дэд дарга * Ө.Хишигээ бэлтгэл хурандаа Эрдэнэбүрэн сум ===Урлагийн алдартнууд === *П.Чилхаажав - Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, бүжиг дэглээч, [[Дуут сум]] * Д.Сундуй, Гавъяат жүжигчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Н.Сэнгэдорж, Гавъяат жүжигчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Д.Лувсандаш, Гавъяат жүжигчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Б.Энхтайван, Соёлын тэргүүний ажилтан [[Мөст сум (Ховд)|Мөст сум]] ====Дуучид ==== *[[Пүрэвжавын Ганбат]], дуурийн дуучин, МУГЖ, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Баартуугийн Зангад‎]], дуурийн дуучин, Ардын Жүжигчин, Хөдөлмөрийн баатар, [[Буянт]] сум *[[М. Яасай‎]], Ардын Жүжигчин, [[Жаргалант]] сум *[[Аюушийн Загдсүрэн‎]], дуурийн дуучин, Монгол Улсын Ардын Жүжигчин, [[Эрдэнэбүрэн сум]] *Д.Машлай - СГЗ, тэргүүний геологич, дуучин, "Оюутан ахуй цаг", "Зулзган хус" гэх мэт олон дууг дуулжээ. [[Эрдэнэбүрэн сум]] *Л.Оюунчимэг, СТА, "Баянмонгол" чуулгын дуучин, [[Эрдэнэбүрэн сум]] *Б.Сийлэгмаа - Гавъяат жүжигчин, [[Дуут сум]] *[[Лувсандамбын Цэрэнпил]], ЦДБЧ-н дуучин, Гавъяат жүжигчин, Тэрбиш, Лхам, Төмөр нарын дараа "Амрагийн дуу"-г (Цэнхэр дурдан алчуур) олон арван жил дуулжээ. Мөн "Чамайг үдье", "Цэргийн вальс" зэрэг олон алдартай дууг дуулжээ. Охин [[Чадраабалын Туул]] 1997 онд, охин ЦДБЧ-н дуучин Ч.Баярмаа нь 2014 онд МУГЖ болжээ. [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Чадраабалын Туул]], МУГЖ, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Чадраабалын Баярмаа]], МУГЖ, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Б.Дугараа]], МУГЖ, [[Булган сум (Ховд)|Булган сум]] *[[Ц.Цэндсүрэн]], МУГЖ, [[Цэцэг сум (Ховд)|Цэцэг сум]] *[[Нанжидийн Сэнгэдорж]], Хөөмийч, МУГЖ, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Садаагийн Сүндэд]], МУАЖ, [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]] *Баадайгийн Даваажаргал МУСТА Алтай сумын харьят ====Хөгжимчид ==== * Б.Авирмэд, Төрийн соёрхолт туульч, [[Мөнххайрхан сум]] *П.Наранцогт - Баруун Монголын алдарт цуурч, [[Дуут сум]] *Д.Цэрэндаваа, СГЗ, хөөмэйч, магтаалч Чандмань сум *П.Сэнгэдорж, МУГЖ, хөөмийч Чандмань сум ====Хөгжмийн зохиолч ==== *Н.Мяасүрэн, Ардын жvжигчин, [[Дарви сум]] *[[Жамъянгийн Чулуун]], Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин, Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, [[Зууны манлай]] удирдаач, хийлч, хөгжмийн зохиолч, [[ Жаргалант сум]] *[[Чойсүрэнгийн Жамсранжав]], Хөгжмийн нэрт удирдаач, Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, [[Буянт сум]] *[[Нацагийн Цолмон]], Хөгжмийн зохиолч, нэрт удирдаач, Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, Зэрэг сум *[[Цогбадрахын Пүрэвхүү]] Хөгжмийн зохиолч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн [[Буянт сум]] ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Л.Жамсранжав, МУАЖ, [[Мянгад сум (Ховд)|Мянгад сум]] *Д.Мэндбаяр, МУАЖ, [[Манхан сум (Ховд)|Манхан сум]] *Б.Балжинням, Төрийн соёрхолт кино найруулагч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Зундуйн Пүрэв]], Гавъяат жүжигчин, [[Дарви сум]] *[[Зундуйн Галсанданзан]], Гавъяат жүжигчин, [[Дарви сум]] * Ц.Гомбосүрэн, МУАЖ, найруулагч, [[Манхан сум (Ховд)|Манхан сум]] *[[Бадрах Сумхүү]], МУУГЗ, [[Буянт сум]] *[[Доржийн Найдан]], Гавъяат жүжигчин, [[Дарви сум]] *[[Сандагийн Мэндээ]], МУГЖ, [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]] *[[Бальдирын Бямбадорж]], СТА, Кино найруулагч, [[Дарви сум]] ====Зохиолч, яруу найрагчид ==== *[[Лха.Дарьсүрэн]],Зохиолч, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт, [[Дуут сум (Ховд)|Дуут сум]] *Д.Содном, [[Ард Аюуш]] киноны зохиолч, [[Дарви сум]] *[[Маналжавын Тогмид]], МНТ-ны тухай зэрэг олон судалгааны өгүүлэл бичиж мөн 1993 онд АНУ, Японы NHK телевизийн хамтран хийсэн "Монголын Их Гүрэн" (Storm from the East) баримтат киноны зохиогч, зөвлөхөөр ажиллажээ, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] === Спортын алдартнууд === *[[Равдангийн Даваадалай]], 1980 оны [[Москвагийн олимп]]ын [[жүдо]]гийн 71 кг-ийн жингийн хүрэл медальт, МУГТ, [[улсын начин]], [[самбо]] бөхийн дэлхийн аварга, жүдо бөхийн УАШТ-ний 21 удаагийн аварга, [[Дарви сум]] *[[Авирмэдийн Энхээ]], чөлөөт бөхийн ДАШТ-ний 1985 оны 62 кг жингийн мөнгө, 1986 оны хүрэл медальт тамирчин, [[Зэрэг сум]] *Цэрэнбаатарын Хосбаяр, МУ-н гавъяат дасгалжуулагч, Зэвсэгт Хүчний "Алдар" спорт хорооны дасгалжуулагч, чөлөөтийн дэлхийн аварга [[Сүхээгийн Цэрэнчимэд]]ийн анхны дасгалжуулагч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Цэрэнбаатарын Энхбаяр]] - чөлөөт бөхийн тамирчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Цэрэнбаатарын Цогтбаяр]], 1993 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ны 57 кг-н хүрэл медальт тамирчин, МУГТ, чөлөөт бөхийн эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийн ахлах дасгалжуулагч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Даваагийн Кёкүшюзан Батбаяр. * [[Цогтбазарын Энхжаргал]] - 2005 оны чөлөөт бөхийн ДАШТ-ны хүрэл медальт тамирчин, [[Эрдэнэбүрэн сум]] *Г.Оюунболд - боксын дасгалжуулагч, [[Зэрэг сум]], Ч.Цэвээнпүрэв, Д.Лхагва, У.Мөнх-Эрдэнэ нарын дасгалжуулагч * Ёндондаш, дэлхийг тойрсон "Таван хуруу" багийн гишүүн, олон улсын хэмжээний мастер, [[Дарви сум]] * Ц.Батцэцэг, 2015 оны жүдогийн УАШТ-ний 78 кг-ын жингийн алт, 2015 оны самбогийн УАШТ-ний 72 кг-ын жингийн хүрэл медальт, 2015 оны жиү-жицүгийн УАШТ-ний 75 кг-ын жингийн алтан медальт тамирчин * Б.Эрхэмбаяр. Уулын спортын мастер, [[Мөнххайрхан сум]] * Ц.Бөхөө. Хөнгөн атлетикийн спортын мастер, [[Мөнххайрхан сум]] *[[Чадраабалын Бямбадорж]] - Улсын заан, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Чогсомын Батзориг]] - Улсын заан, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Т.Амартүвшин - Улсын харцага, [[Эрдэнэбүрэн сум]] Нямаа Батзаяа 2009 он Монгол Улсын начин, 2015 он Монгол Улсын харцага цол хүртсэн Ховд аймгийн Чандмань сумын харьяат *Түвшинбаярын Ариунзаяа, 2015 оны таеквондогийн ДАШТ-н аварга, [[Эрдэнэбүрэн сум]] *Түвдэнжамбын Бат-Эрдэнэ - Улсын начин/1994/- Эрдэнэбүрэн сум <ref>{{Cite web |url=http://www.zaluu.com/read/1822h6c4 |title=Archive copy |access-date=2015-10-08 |archive-date=2015-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011080139/http://www.zaluu.com/read/1822h6c4 |url-status=dead }}</ref> ===Бусад === *[[Сономцэвээний Цогтгэрэл]], Хөдөлмөрийн баатар, [[Дарви сум (Ховд)|Дарва сум]] *[[Хүрлээгийн Бадамсэд|Х.Бадамсэд]], Ардын багш, [[Булган сум (Ховд)]] *[[Раашийн Лувсан|Р.Лувсан]], Хөдөлмөрийн баатар, Булган сум *[[Жигмидийн Отгонцагаан|Ж.Отгонцагаан]], Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *Р.Батхишиг Монгол улсын хүүхдийн гавьяат эмч, Булган сум *[[Долдханы Харай|Д.Харай]], Хөдөлмөрийн баатар, [[Ховд сум]] *[[Жигмидийн Батлай|Ж.Батлай]], Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *[[Хошоодойн Түвшин|Х.Түвшин]], Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *Р.Хашбаатар, Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *Б.Баадай, Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *М.Бааст, Хөдөлмөрийн баатар, [[Булган сум]] *Оомборын Лхагважав, гавъяат барилгачин, [[Мөст сум]] *Ц.Намжил, гавъяат уурхайчин, [[Дарви сум]] *Д.Самбуупүрэв, гавъяат эмч, [[Дарви сум]] *М.Цэрэнханд, гавъяат багш, [[Дарви сум]] *И.Даваа, гавъяат нэгдэлчин, [[Дарви сум]] *Д.Баасанжав, Гавъяат эмч, [[Дуут сум]] * О.Батсүх. Монгол улсын хүний гавъяат эмч, [[Мөнххайрхан сум]] * Д.Бямбахүү. Монгол Улсын хүний гавьяат эмч, Мөст сум * С.Бямбажав. Монгол Улсын эрүүлийг хамгаалахын гавьяат ажилтан, Буянт сум * З.Хийров. Хөдөлмөрийн баатар [[Мөст сум]] * Ч.Баттулга. Монгол Улсын ургацын аварга, [[Мөст сум]] * Г.Сэсээр. Дипломатч, гадаад харилцааны нэртэй зүтгэлтэн, [[Мөнххайрхан сум]] * Г.Дашган. Монгол улсын гавъяат багш, дугуйн спортын мастер, [[Мөнххайрхан сум]] * Ц.Олдох. Улсын аварга малчин, [[Мөнххайрхан сум]] * М.Баттулга, Улсын Гавьяат малчин, [[Мөнххайрхан сум]] * Ж.Намсрай, Гавъяат тээвэрчин, [[Мөнххайрхан сум]] *Д.Лхагва, Гавъяат малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Х.Даваахүү, Гавъяат эмч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Цэрэндашийн Дамиран]], Гавъяат барилгачин, улс төрч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Г.Нямдаваа - улс төрч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *[[Маналжавын Тогмид]], Зохиолч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * Р.Чадраабал, Хөдөлмөрийн баатар хоньчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Д.Лхагва, Гавъяат малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *С.Базардарам, Улсын аварга малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Ж.Гончиг, Улсын аварга малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Г.Дамдиндорж, Улсын аварга малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] *Б.Лхагвацэрэн, Улсын аварга малчин, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * С.Цэвээнсүрэн, Хүний гавьяат эмч, [[Буянт сум (Ховд)|Буянт сум]] * Ц.Даваахүү, Хүний гавьяат эмч, [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] * Л. Хашхүү Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавъяат ажилтан, Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон Манхан сум (Ховд) * Пунцагийн Даш Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, Чандмань сум * Ө.Энэбиш монгол улсын зөвлөх инженер Доктор эрдэнэбүрэн сум * Ө.Одхүү хүний их эмч * Ө.Хоролоо хүний их эмч [[Чандмань сум (Ховд)|Чандмань сум]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Khovd Aimag|Ховд аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20161017192122/http://www.khovd.gov.mn/home/ Ховд аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{reflist}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Ховдын сумууд}} [[Ангилал:Ховд аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)|!]] lof1h89gwv4k69v1qhxbakux2bxc7m9 0 1278 865482 860700 2026-08-09T02:57:59Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865482 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын хамгийн баруун аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Баян-Өлгий аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠨ}}{{MongolUnicode|ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = aimag.jpg | image_alt = | image_caption = [[Өлгий|Өлгий хот]] | image_flag = Mn flag bayan olgiy aymag.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa bayan olgiy aymag.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Bayan-Ölgii in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|48|18|N|89|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1939 | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Өлгий]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = Засаг дарга | leader_name = Есентайн Зангар <ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |title=Аймгийн Засаг даргын тухай – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2023-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230524093448/https://bayan-olgii.gov.mn/governor/ |url-status=dead }}</ref> | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 45704.89 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1710 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 109,038 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | demographics_type2 = ДНБ | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=GROSS DOMESTIC PRODUCT, by region, aimags and the Capital|url=https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408140558/https://www.1212.mn/en/statistic/statcate/573052/table-view/DT_NSO_0500_007V1|archive-date=2024-04-08|access-date=2023-12-06|publisher=Mongolian Statistical Information Service|website=www.1212.mn|url-status=dead}}</ref> | demographics2_title1 = Нийт | demographics2_info1 = [[Төгрөг|MNT]] 734 тэрбум <br />[[Америк доллар|US$]] 0.2 тэрбум (2023) | demographics2_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics2_info2 = MNT 6,710,756 <br />US$ 1,967 (2023) | timezone1 = UTC+7 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 (0)142 | registration_plate = БӨ_ | iso_code = MN-071 | website = {{URL|www.bayan-olgii.gov.mn}} | footnotes = }} '''Баян-Өлгий''' ({{mongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ}}) нь, [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын аймгууд|аймгийн нэг]] юм. Аймгийн төв нь [[Өлгий]] хот бөгөөд Улаанбаатар хотоос 1636 километр зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 45.8 мянган хавтгай дөрвөлжин километр. Хүн амын тоо 118,275. Малын тоо толгой 2021 оны дүнгээр 2,379,000. Тус аймаг нь 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын ихэнх нь хасаг суугуул цөөнх бөгөөд Монгол овгийн урианхай, тува ястнууд амьдардаг. Өндөрлөг газар оршдог учраас уур амьсгал ерөнхийдөө сэрүүн байдаг. Даян, Хотон, Хорго гэх мэт цэнгэг уст 80 гаруй нууртай. Ховд, Цагаан, Согоот, Ёлт гэх мэт 100 гаруй гол горхи, 200 гаруй булаг шандтай. [[Ховд гол]] нь 506 километр үргэлжилдэг. Толбо, Ачит нуур нь загас агнуурын их нөөцтэй. == Түүх == Баян-Өлгий аймаг нь 1940 оны 8-р сард БНМАУ-ын Бага Хурлын шийдвэрээр байгуулагдсан. Өлгийг 1940 оны 9-р сарын 17-нд аймгийн анхдугаар хурлаас аймгийн төв болгон сонгон баталгаажуулжээ. Баян-Өлгий аймгийг анх байгуулахдаа [[Увс аймаг|Увс аймг]]аас Аймгийн төв болох [[Өлгий|Өлгий сум]]ыг мөн [[Цагааннуур сум|Цагааннуур]],[[Ногооннуур сум|Ногооннуур]],[[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат]] харин үлдсэн сумдын нутгийг [[Ховд аймаг|Ховд аймг]]аас таслан байгуулжээ. Баян-Өлгий аймгийн яамнаас эхлээд тус аймгийн анх байгуулагдсан албан байгууллагууд цөөн байшин, 30-аад эсгий гэрт байрлаж байснаа хэдхэн сарын дараа тус тусын байр байшинтай болж, гар үйлдвэрлэлийн артель, хүнсний үйлдвэр, аж ахуйн газруудаа үүсгэн байгуулж Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 1940 оны 11 сар гэхэд 100 өрх, 400 хүн амтай болжээ. Өртөө аралд эртнээс улаачдын буудал байсан Хойлог /Цагааннуур/ын ширэгт 1931 онд Орос улстай худалдаа хийх дамжлага баазын суурь тавигдсанаар Ховд-Цагааннуурын авто өртөөний буудал ч Өлгий орчим байрласан зэрэг гол дөт салаа замын зангилаа, тус аймгийн хошуу, сумдын дунд цэгт оршдог, ой мод, өвс ургамлаар элбэг хожим ирээдүйд томоохон хот байгуулахад газрын гадаргуу, хөрс шороо нь хүртэл зохимжтой байжээ. 1950-иад оны дунд үеэс Өлгийд оршин суугчдын эгнээ 7000 давж хотыг тохижуулах ажил урьд өмнөхөөс илүү эрчтэй өрнөж, цэнгэлдэх хүрээлэн, ХД театр, хүүхэд залуучуудын ордон, орон нутгийг судлах музей, барааны зах зэрэг томоохон байгууламжийг Өлгийн иргэд Бямба, Ням гаригт оройн цагаар шан харамж, цалин хөлс нэхэлгүй бүтээж байгуулсан. Аймгийн төвийн нийгэм эдийн засаг, соёл боловсролын өргөн цар хүрээ, хөгжил бадралыг үндэслэн 1956 оны 8-р сарын 1-нд БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн 4 тоот зарлигаар Өлгий хотын хороог байгуулжээ. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын шийдвэрээр 1961 онд дээрх хорооны байгууламж Өлгий хот болон өөрчлөгдөж тус хотын захиргаа 13 хэсгээс, 1964 оноос 4 хорооноос бүрдэх болж, 1990-ээд оны эхнээс сум, багийн системд шилжсэн юм. == Газар зүй == Баруун талаараа [[Алтайн нуруу]]ны хяр дагаж [[Хятад|БНХАУ]]-ын [[Шинжаан|Шинжаан-Уйгарын Өөртөө засах орон]]той 450 км, хойт талаараа [[Сийлхэмийн нуруу]] дагаж [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-ын [[Бүгд Найрамдах Алтай Улс]]тай 225 км, зүүн талаараа [[Увс]] аймагтай 165 км, зүүн ба урьд талаараа [[Ховд]] аймагтай 450 км нутгаар хиллэдэг. Далайн түвшнээс дээш 1301-4374 метрт оршино, нутаг дэвсгэрийн 95,3% нь 1600 метрээс дээш өндөрт байна. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох [[Алтай Таван Богд]] уулын [[Хүйтэн оргил]] (4374 м) ба хамгийн нам цэг нь [[Баяннуур сум]]ын төв (1301 м) юм. Аймгийн нутаг дэвсгэр [[кайнозейн эрин]]ий дөрөвдөгч галавын үеийн [[гол]], [[мөрөн]], [[нуур]], [[ус]]ны ажиллагаагаар тогтсон [[элс]], [[шавар]], [[хайрга]] голлосон тунамалтай, [[уул]]ын [[хүрэн хөрс|хүрэн]] ба [[цайвар хүрэн хөрс]] зонхилсон гол, мөрний саваар нугат намгийн заримдаг давсархаг хөрс, өндөр уулын бүсэд хад асга бүхий уулын тундрын ба уулын нугын хөрстэй, элэгдэл, өгөршлийн ажиллагаагаар тогтсон хонхор, гүдгэр, уул нуруудаас тогтдог. [[Геологи-тектоник]]ийн мужлалын хувьд Монгол Алтайн атираат мужийн баруун ба баруун хойд хэсэгт оршдог юм. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. [[Толбо нуур|Толбо]], [[Ачит нуур]] нь загасны агнуурын нөөцтэй. [[Ховд гол|Ховд]], [[Цагаан гол|Цагаан]], [[Согоог гол|Согоог]], [[Ёлт гол|Ёлт]], [[Сагсай гол|Сагсай]], [[Булган гол|Булган]], [[Ганц мод гол|Ганц мод]], [[Бөхмөрөн гол|Бөхмөрөн]] зэрэг томоохон голтой, Ховд гол 506 км урт урсдаг. [[Файл:Landscape in Bayan-Ölgii Aimag.jpg|thumb|250px|<!-- [[Landscape]] in Bayan-Ölgii Province. -->]] == Уур амьсгал == Аймгийн нутаг дэвсгэр нь байрлалаар дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгт багтдаг учир эх газрын [[эрс тэс уур амьсгал|эрс тэс уур амьсгалтай]]. Далайн түвшнээс их өндөрт оршдогоос сэрүүн уур амьсгалтай, хүрээлэн оршдог өндөр уулс гаднаас агаарын урсгалаар ирсэн чийгийг биедээ татдаг учир [[Алтайн нуруу|Алтайн нурууны]] өндөрлөг хэсэгт хур тунадасны жилийн дундаж хэмжээ 400-500 мм-д хүрдэг байна. Өөрөөр хэлбэл [[говь]], цөлийн нөлөөнд ихээхэн автагдсан, өндөр уулын өвөрмөц уур амьсгал, эмзэг экосистемтэй. Салхины жилийн дундаж хурд 4-9 м/секунд хүрдэг. ==Хүн Ам == Баян-Өлгий аймгийн хүн ам нь 2021 оны байдлаар 112,836 бөгөөд нягтрал нь квадрат километр тутамд 2.5 хүн байна. {| class="wikitable sortable" |+Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо<ref name=":0" /> !Он !Бүгд !Өсөлт/Бууралтын хувь |- |'''1944''' |38,765 | |- |'''1956''' |38,765 |7.7 |- |'''1963''' |47,838 |23.4 |- |'''1969''' |58,131 |21.5 |- |'''1979''' |71,372 |22.8 |- |'''1989''' |90,911 |27.4 |- |'''2000''' |91,579 |0.73 |- |'''2010''' |88,183 | -3.7 |- |'''2011''' |88,772 |0.7 |- |'''2012''' |90,511 |2 |- |'''2013''' |92,454 |2.1 |- |'''2014''' |95,151 |2.9 |- |'''2015''' |100,189 |5.3 |- |'''2016''' |100,172 |0 |- |'''2017''' |102,604 |2.4 |- |'''2018''' |105,090 |2.4 |- |'''2019''' |108,530 |3.3 |- |'''2020''' |110,597 |1.9 |- |'''2021''' |112,836 |2 |- |'''2023''' |116,615 |1.6 |} {| class="wikitable" |+ Баян-Өлгий аймгийн ястан угсаатнууд<ref name=":0">2020 оны тооллого</ref> |- ! {{highlight1}} | Ястан угсаатан ! {{highlight1}} | Эзлэх хувь |- | Казах || 91% |- | Урианхай || 5.6% |- | Халх || 0.9% |- | Дөрвөд || 0.9% |- | Тува || 0.8% |} ==Сумд== * [[Алтай сум (Баян-Өлгий)|Алтай сум]] * [[Алтанцөгц сум]] * [[Баяннуур сум (Баян-Өлгий)|Баяннуур сум]] * [[Бугат сум (Баян-Өлгий)|Бугат сум]] * [[Булган сум (Баян-Өлгий)|Булган сум]] * [[Буянт сум (Баян-Өлгий)|Буянт сум]] * [[Дэлүүн сум]] * [[Ногооннуур сум]] * [[Цагааннуур (тосгон)|Цагааннуур тосгон]] * [[Сагсай сум]] * [[Толбо сум]] * [[Улаанхус сум]] * [[Цэнгэл сум]] * [[Өлгий|Өлгий хот]] == Ургамал, амьтан == [[Агь]], [[таана]], [[хөмүүл]], [[шаваг]], [[шарилж]] , [[ерхөг]], [[хиаг]], [[хазаар өвс]], [[харгана]], [[хялгана]], [[бударган]]а зэрэг хээр, цөлөрхөг хээрийн өвс ургамал зонхилж, чийг илүүтэй уулын сүүдэр хажууд [[үхрийн нүд]], [[хад (жимсгэнэ)|хад]], [[гүзээлзгэнэ]], [[тошлой]] зэрэг зэрлэг жимсгэнэ ургадаг. Ой нь уулсын зөвхөн сүүдэр хажууг бүрхэн, өвөр хажуугаар хээрийн ургамал тархсан, уулархаг нутгаар [[вансэмбэрүү]], [[бадамлянхуа]], [[алтан гагнуур]], [[чихэр өвс]], [[бамбай]], [[башиг]], [[чийгийн давирхай]], [[таван салаа]], [[нохойн хошуу]] зэрэг [[эмийн ургамал]] ургадаг боловч үйлдвэрлэлийн аргаар өргөн ашиглаагүй байна. 300 гаруй [[сээр нуруутан]] байгаагийн дотор 11 зүйлийн [[хэвлээр явагч]], 8 зүйл [[загас]] бүртгэгдсэн байна. Дэлхийд ховордсон [[аргаль]], [[янгир]], [[ирвэс]], [[шилүүс]] зэрэг амьтдаас гадна [[чоно]], [[үнэг]], [[суусар]], [[тарвага]] ,[[туулай]], [[үен]] зэрэг ан амьтад, [[харцага]], [[ёл]], [[бүргэд]], [[сар (шувуу)|сар]], [[тоншуул]], [[хун]], [[хотон]], [[хойлог]], [[алтан гургалдай]], [[галуу]], [[нугас]] зэрэг жигүүртэн шувуудтай. == Эдийн засaг == Эдийн засгийн гол салбар нь [[мал аж ахуй]] бөгөөд 1,4 сая [[мал|малтай]], [[тариалан]] сул хөгжсөн байна. [[Аж үйлдвэр|Аж үйлдвэрийн]] хөгжил дорой боловч [[уул уурхай]], [[хөдөө аж ахуй|хөдөө аж ахуйн]] гаралтай түүхий эдийг боловсруулах салбарт тэргүүлэх ач холбогдол өгч хөгжүүлэх боломжтой, [[төмөр зам]], хатуу хучилттай [[авто зам|авто замгүй]], [[холбоо харилцаа|холбоо]], [[агаарын тээвэр|агаарын]] болон [[авто тээвэр|авто тээврийн үйлчилгээ]] харьцангуй илүү хөгжсөн. Хэтийн төлөв сайтай [[алт]]ны 6 үндсэн илрэл, 5 шороон хуримтлалын зангилаа хэсэг буюу талбайг тогтоосон нь ойрын жилүүдэд эрэл-үнэлгээ, хайгуул хийж, [[алт]] олборлолтын салбарыг хөгжүүлэн, үйлдвэрлэлийн хэмжээг нэмэгдүүлэх бололцоотой боловч байгалийн нөөц, баялгийн судалгааг бүрэн хийгээгүй байна. Төсвийн урсгал зардлын 30 гаруй хувийг өөрийн орлогоор, үлдсэн хэсгийг улсын татаасаар бүрдүүлдэг, төсөв санхүүгийн чадавх сул юм. Аймгийн [[байгаль орчин]] нь унаган төрхөөрөө үндсэндээ хадгалагдсан, ус, хөрс, агаар бохирдуулах уул уурхай, [[химийн үйлдвэр]] хөгжөөгүй, малын тоо бэлчээрийн даацнаас хэтэрч, бэлчээр талхлагдан, цөлжих нөхцөл бүрдсэн байна. Байгалийн хязгаарлагдмал нөөц, баялгийг үнэ төлбөргүй ашигладаг үрэлгэн хэв шинжээс бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл, үйлчилгээний үнэд байгалийн өртгийг тусгаж, байгалийн даацад зохицон амьдрах хөгжлийн шинэ хандлагад шилжих арга замыг сонгон хөгжих чиг хандлага нь аймгийн хөгжлийн гол стратеги болж байна. ==Алдартай хүмүүс== ====Жүжигчин, найруулагчид ==== *Рамишийн Асай, Ардын эмч, доктор, профессор Улаанхус сум (Баян-Өлгий) *Билэгтийн Цээхээ, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар Буянт сум (Баян-Өлгий) *[[Банзарын Дамчаа]], Монгол Улсын Ардын жүжигчин, [[Буянт сум (Баян-Өлгий)]] *Б.Хайжамал "Монгол Улсын Ардын жүжигчин", Булган сум ( Баян-Өлгий) *Б. Базилхаан Монгол улсын гавьяат, доктор, профессор *А. Монголхан - Монгол улсын Ардын жүжигчин, БНМАУ-ын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн ( Толбо сум) == Засаг дарга<ref>{{Cite web |url=https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |title=Үе үеийн Засаг дарга нар – Баян-Өлгий аймаг |access-date=2025-09-26 |archive-date=2022-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926055625/https://bayan-olgii.gov.mn/zasag-darga-nar/ |url-status=dead }}</ref> == # Бажийн Хаби (1940-1942) # А.Бэгзжав (1942-1943) # Дүзелбайн Женисхан (1944-1950) # Мухамадийн Хурманхан (1951-1952) # Б.Шагдар (1952-1954) # Мухамадийн Хурманхан (1954-1955) # Шабийн Хабдыл (1956-1959) # Жуанганы Рым (1959-1970) # Асханбайн Сарай (1970-1978) # Кусбекийн Хызырхан (1978-1989) # Таягийн Даваажав (1989-1990) # [[Күнтуганы Мизамхан]] (1990-1996) # Кыдырийн Мейрам (1996-2000) # Хавдисламын Баделхан (2000-2004) # Омарын Хавсатар (2005-2007) # Сакейн Хавал (2007-2012) # Хузкейн Дармен (2012-2016) # Айыпийн Гылымхан (2016-2020) # Далелийн Бауыржан (2020-2024) # Есентайн Зангар (2024-) ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Bayan-Ölgii Aimag|Баян-Өлгий аймгийн зураг}} * [https://web.archive.org/web/20141205163635/http://www.bayan-olgii.gov.mn/ Баян-Өлгий аймгийн албан ёсны цахим хуудас] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Баян-Өлгий аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] ovf2ge8vutukvpxfxbotrbybgrp9cq2 0 1940 865493 850653 2026-08-09T07:25:03Z Egzs 88168 шинэчлэв 865493 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Төрийн тэргүүн}} {{Инфобокс улс төрийн албан тушаал | post = Ерөнхийлөгч | body = Монгол Улсын | native_name ={{small|{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ‍ᠣ‍ᠨ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠷᠦᠨᠭᠬᠡᠢᠯᠡᠭᠴᠢ|lang=mn}}}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | imagesize = 200px | incumbent = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | incumbentsince = 2021 оны 6 сарын 25 | style = Эрхэмсэг ноён<br>(дипломат)<br>Эрхэм ерөнхийлөгч<br>(албан бус) | status = | nominator = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай нам | appointer = [[Монголын сонгууль|Бүх нийтийн шууд сонгууль]] | inaugural = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | termlength = 6 жил; 1 удаа | termlength_qualified = | deputy = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|БНМАУ-ын дэд ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(1990–1992)}}<br />[[Улсын Их Хурал#Дарга|Улсын Их Хурлын дарга]]<br />{{small|(1992 оноос хойш)}} | salary = Жилийн 82,393,920 [[Төгрөг|₮]] (2024)<ref>{{Cite act| title=REGARDING THE UPDATE OF THE SALARY RANGE AND MINIMUM RANGE OF CERTAIN CIVIL OFFICES | act-type=Government Resolution.128 | institution=Government of Mongolia | article=Appendix 2 | date=2024-03-27}}</ref><ref>{{Cite act| title=ABOUT THE APPROVAL OF THE COEFFICIENT FOR DETERMINING THE SALARY | act-type=State Great Khural Resolution.63 | institution=State Great Khural | article=Appendix. List item No.2 | date=2019-06-06}}</ref><ref>{{Cite act| title=REGARDING DETERMINATION OF SENIOR STATE OFFICIAL RANK AND EQUIVALENT CIVIL OFFICE RANK | act-type=State Great Khural Resolution.19 | institution=State Great Khural | article=Appendix | date=2019-02-01}}</ref> | formation = {{start date and age|df=yes|1990|9|3}} | website = [http://www.president.mn president.mn] | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] дахь Ерөнхийлөгчийн ордон |constituting_instrument=[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] (1992)|type=[[Төрийн тэргүүн]]<br>[[Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч]]|member_of=[[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]]|department=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгийн газар]]}} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгч''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн тэргүүн болон [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт Хүчний]] ерөнхий командлагч юм. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийн]] дагуу Ерөнхийлөгчийг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай улс төрийн нам, эвслээс нэр дэвшүүлж, бүх ард түмний сонгуулиар шууд сонгодог. Ерөнхийлөгч нь Монголын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл учраас улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн аливаа [[улс төрийн нам|улс төрийн намын харьяаллаас]] татгалздаг. == Түүх == {{гол|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} Анх 1924 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга гэсэн албан тушаалыг Монголын төрийн тэргүүн болгож байжээ. Бага хурлыг татан буулгасны дараа [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга, хожим нь [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэдэг болсон байна. Хамгийн сүүлд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн]] гарснаар Ерөнхийлөгч гэсэн цол /албан тушаал/-ыг бий болгосон юм. Тухайн үеийн нэрээр Монгол улсыг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] буюу /БНМАУ/ гэдэг байсан бөгөөд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] нь БНМАУ-ын эхний бөгөөд эцсийн, цор ганц ерөнхийлөгч байсан юм. 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Үндсэн хуулийг шинэчлэн батласнаар /[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хууль]] одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа юм/ БНМАУ гэдэг нэрийг Монгол Улс болгон өөрчилсөн юм. П.Очирбат нь [[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993 оны анхны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар]] Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. == Бэлгэ тэмдэг == [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын үндсэн бэлгэ тэмдэг юм.<ref>{{Cite news |title=Бэлгэ тэмдэг - Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language=en-US |work=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |url=https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |access-date=2026-07-24 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260214081409/https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |archive-date=2026-02-14}}</ref> Түүнчлэн, [[Монгол Улсын Төрийн тамга|төрийн тамгыг]] ерөнхийлөгч барьдаг бөгөөд Үндсэн хуулийн, Улсын Их Хурлын болон гадаад бодлогын чухал албан ёсны баримт бичгийг баталгаажуулахад ашигладаг.<ref>{{Cite web |date=1994-05-20 |title=ТӨРИЙН БЭЛГЭ ТЭМДГИЙН ТУХАЙ |trans-title=Law of Mongolia on State Symbols |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2026-07-24 |website=legalinfo.mn |language=en}}</ref> Мөн Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үед бүрэн эрх нь дуусч буй Ерөнхийлөгч шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгчид Төрийн тамгыг хүндэтгэлтэйгээр гардуулан өгдөг.<ref>{{cite web |url=https://president.mn/19604/|title=Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ тангараг өргөлөө|website=president.mn|date=2021-06-25|access-date=2024-05-05}}</ref><gallery> File:State_emblem_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_emblem_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] File:State_seal_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_seal_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн тамга]] </gallery> == Ерөнхийлөгч нар == {{see|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} {{#tag:timeline| ImageSize = width:1050 height:auto barincrement:13 PlotArea = top:10 bottom:80 right:100 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:31/12/{{#expr:{{#time:Y}}+1}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:4 start:1993 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1993 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Нам:" BarData = bar:Ochirbat bar:Bagabandi bar:Enkhbayar bar:Elbegdorj bar:Battulga bar:Khürelsükh PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar: Ochirbat from: 12/02/1992 till: 06/06/1993 color:mprp from: 06/06/1993 till: 20/06/1997 color:dp text:"[[Пунсалмаагийн Очирбат]]" bar: Bagabandi from: 20/06/1997 till: 24/06/2005 color:mprp text:"[[Нацагийн Багабанди]]" bar: Enkhbayar from: 24/06/2005 till: 18/06/2009 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр]]" bar: Elbegdorj from: 18/06/2009 till: 10/07/2017 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж]]" bar: Battulga from: 10/07/2017 till: 25/06/2021 color:dp text:"[[Халтмаагийн Баттулга]]" bar: Khürelsükh from: 25/06/2021 till: $today color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]" }} <gallery class="center" perrow="4"> File:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|1 дэх: '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>{{small|1 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1990–1997)}} File:President_Natsagiin_Bagabandi.jpg|2 дахь: '''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>{{small|2 & 3 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1997–2005)}} File:Nambaryn_Enkhbayar-1.jpg|3 дахь: '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|4 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2005–2009)}} File:Цахиагийн_Элбэгдорж.jpg|4 дэх: '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|5 & 6 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2009–2017)}} File:Official_presidential_portrait_of_Khaltmaagiin_Battulga.jpg|5 дахь: '''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>{{small|7 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2017–2021)}} File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|6 дахь: '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|8 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2021–одоо)}} </gallery> == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] *[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх]] == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons category}} *[http://www.president.mn/index.php Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн тамгын газрын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний цол]] mxuy72ee1n26sv0tl2e8ged2j1ubqox 865494 865493 2026-08-09T08:18:44Z Egzs 88168 шинэчлэв 865494 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Төрийн тэргүүн}} {{Инфобокс улс төрийн албан тушаал | post = Ерөнхийлөгч | body = Монгол Улсын | native_name ={{small|{{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ ‍ᠣ‍ᠨ|lang=mn}} {{MongolUnicode|ᠶᠡᠷᠦᠨᠭᠬᠡᠢᠯᠡᠭᠴᠢ|lang=mn}}}} | insignia = State emblem of Mongolia.svg | insigniasize = 100px | insigniacaption = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] | image = Official presidential portrait of Ukhnaagiin Khurelsukh.jpg | imagesize = 200px | incumbent = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | incumbentsince = 2021 оны 6 сарын 25 | style = Эрхэмсэг ноён<br>(дипломат)<br>Эрхэм ерөнхийлөгч<br>(албан бус) | status = | nominator = [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай нам | appointer = [[Монголын сонгууль|Бүх ард түмний санал хураалт]] | inaugural = [[Пунсалмаагийн Очирбат]] | termlength = 6 жил; 1 удаа | termlength_qualified = | deputy = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Дэд Ерөнхийлөгч|БНМАУ-ын дэд ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(1990–1992)}}<br />[[Улсын Их Хурал#Дарга|Улсын Их Хурлын дарга]]<br />{{small|(1992 оноос хойш)}} | salary = Жилийн 82,393,920 [[Төгрөг|₮]] (2024)<ref>{{Cite act| title=REGARDING THE UPDATE OF THE SALARY RANGE AND MINIMUM RANGE OF CERTAIN CIVIL OFFICES | act-type=Government Resolution.128 | institution=Government of Mongolia | article=Appendix 2 | date=2024-03-27}}</ref><ref>{{Cite act| title=ABOUT THE APPROVAL OF THE COEFFICIENT FOR DETERMINING THE SALARY | act-type=State Great Khural Resolution.63 | institution=State Great Khural | article=Appendix. List item No.2 | date=2019-06-06}}</ref><ref>{{Cite act| title=REGARDING DETERMINATION OF SENIOR STATE OFFICIAL RANK AND EQUIVALENT CIVIL OFFICE RANK | act-type=State Great Khural Resolution.19 | institution=State Great Khural | article=Appendix | date=2019-02-01}}</ref> | formation = {{start date and age|df=yes|1990|9|3}} | website = [http://www.president.mn president.mn] | residence = [[Их Тэнгэр цогцолбор]] дахь Ерөнхийлөгчийн ордон |constituting_instrument=[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль]] (1992)|type=[[Төрийн тэргүүн]]<br>[[Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагч]]|member_of=[[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл]]|department=[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар]]}} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монгол Улсын Ерөнхийлөгч''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн тэргүүн болон [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт Хүчний]] ерөнхий командлагч юм.<ref name=":0">{{Cite web |title=Монгол Улсын Ерөнхийлөгч |url=https://mongoltoli.mn/history/h/737 |access-date=2026-08-09 |website=mongoltoli.mn |language=}}</ref> [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийн]] дагуу Ерөнхийлөгчийг [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хуралд]] суудалтай улс төрийн нам, эвслээс нэр дэвшүүлж, бүх ард түмний сонгуулиар шууд сонгодог. Ерөнхийлөгч нь Монголын ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл учраас улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн аливаа [[улс төрийн нам|улс төрийн намын харьяаллаас]] татгалздаг.<ref name=":1">{{Cite web |title=МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДСЭН ХУУЛЬ |url=https://legalinfo.mn/mn/detail/367 |access-date=2026-08-09 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=}}</ref> == Түүх == {{гол|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} Анх 1924 онд [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга гэсэн албан тушаалыг Монголын төрийн тэргүүн болгож байжээ. Бага хурлыг татан буулгасны дараа [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга, хожим нь [[Ардын Их Хурал|Ардын Их Хурлын]] Тэргүүлэгчдийн дарга төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэдэг болсон байна. Хамгийн сүүлд [[1990 оны Монголын ардчилсан хувьсгал|1990 онд ардчилсан хөдөлгөөн]] гарснаар Ерөнхийлөгч гэсэн цол /албан тушаал/-ыг бий болгосон юм. Тухайн үеийн нэрээр Монгол улсыг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] буюу /БНМАУ/ гэдэг байсан бөгөөд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] нь БНМАУ-ын эхний бөгөөд эцсийн, цор ганц ерөнхийлөгч байсан юм. 1992 оны 1 дүгээр сарын 13-ны өдөр Үндсэн хуулийг шинэчлэн батласнаар /[[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хууль]] одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа юм/ БНМАУ гэдэг нэрийг Монгол Улс болгон өөрчилсөн юм. П.Очирбат нь [[1993 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|1993 оны анхны ерөнхийлөгчийн сонгуулиар]] Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 1992 оноос хойш ерөнхийлөгчийн сонгууль найман удаа явагдаж, хамгийн сүүлд [[2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|2021 онд]] [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон юм. == Сонгууль == Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг Үндсэн хууль ба Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хуулийн дагуу зохион байгуулна.<ref name=":0" /> Үндсэн хуулийн 30 дугаар зүйлийн дагуу Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр 50 нас хүрсэн, сүүлийн таваас доошгүй жил эх орондоо байнга оршин суусан Монгол Улсын уугуул иргэнийг зургаан жилийн хугацаагаар ганц удаа сонгоно.<ref name=":1" /> Уг шаардлагын дагуу Улсын Их Хуралд суудал бүхий нам эвсэл дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлнэ.<ref name=":1" /> === Санал хураалт === Үндсэн хуулийн 31 дүгээр зүйлд заасны дагуу Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь хоёр шаттай байх ба Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд сонгох эрхтэй оролцож, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчийн талаар саналаа нууцаар гаргана. Анхан шатны сонгуульд оролцсон нийт сонгогчийн олонхийн санал (50 хувиас дээш) авсан нэр дэвшигчийг Улсын Их Хурал Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргана. Хэрэв аль ч нэр дэвшигч олонхийн санал аваагүй байвал анхны санал хураалтад хамгийн их санал авсан хоёр нэр дэвшигчийг дахин санал хураалтад оруулна.<ref name=":1" /> Хоёр дахь санал хураалтаар Ерөнхийлөгчид нэр дэвшигчдийн хэн нь ч сонгогчдын олонхийн санал аваагүй бол дахин ерөнхийлөгчийн сонгууль явуулна.<ref name=":1" /> === Саяхны сонгууль === {{#section-h:2021 оны Монголын ерөнхийлөгчийн сонгууль|Үр дүн}} == Бүрэн эрх == Үндсэн хууль ёсоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөл|Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн]] тэргүүн, [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|Зэвсэгт хүчний]] ерөнхий командлагч бөгөөд улс орноо гадаад, дотоодод төлөөлөх бүрэн эрхтэй. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хууль болон бусад хуулиар бүрэн эрхийг нь баталгаажуулж өгсөн байдаг.<ref name=":0" /> == Бэлгэ тэмдэг == [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Монгол Улсын]] [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын үндсэн бэлгэ тэмдэг юм.<ref>{{Cite news |title=Бэлгэ тэмдэг - Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |language= |work=Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын Газар |url=https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |access-date=2026-07-24 |archive-url=http://web.archive.org/web/20260214081409/https://president.mn/%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%BE/ |archive-date=2026-02-14}}</ref> Түүнчлэн, [[Монгол Улсын Төрийн тамга|төрийн тамгыг]] ерөнхийлөгч барьдаг бөгөөд Үндсэн хуулийн, Улсын Их Хурлын болон гадаад бодлогын чухал албан ёсны баримт бичгийг баталгаажуулахад ашигладаг.<ref>{{Cite web |date=1994-05-20 |title=ТӨРИЙН БЭЛГЭ ТЭМДГИЙН ТУХАЙ |trans-title= |url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=496 |access-date=2026-07-24 |website=legalinfo.mn |language=}}</ref> Мөн Ерөнхийлөгчийн тангараг өргөх ёслолын үед бүрэн эрх нь дуусч буй Ерөнхийлөгч шинээр сонгогдсон Ерөнхийлөгчид Төрийн тамгыг хүндэтгэлтэйгээр гардуулан өгдөг.<ref>{{cite web |url=https://president.mn/19604/|title=Монгол Улсын зургаа дахь Ерөнхийлөгч УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ тангараг өргөлөө|website=president.mn|date=2021-06-25|access-date=2024-05-05}}</ref><gallery> File:State_emblem_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_emblem_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн сүлд]] File:State_seal_of_Mongolia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:State_seal_of_Mongolia.svg|[[Монгол Улсын Төрийн тамга]] </gallery> == Ерөнхийлөгч нар == {{see|Монгол улсын төрийн тэргүүн}} {{#tag:timeline| ImageSize = width:1050 height:auto barincrement:13 PlotArea = top:10 bottom:80 right:100 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:31/12/{{#expr:{{#time:Y}}+1}} TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:4 start:1993 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1993 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Нам:" BarData = bar:Ochirbat bar:Bagabandi bar:Enkhbayar bar:Elbegdorj bar:Battulga bar:Khürelsükh PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar: Ochirbat from: 12/02/1992 till: 06/06/1993 color:mprp from: 06/06/1993 till: 20/06/1997 color:dp text:"[[Пунсалмаагийн Очирбат]]" bar: Bagabandi from: 20/06/1997 till: 24/06/2005 color:mprp text:"[[Нацагийн Багабанди]]" bar: Enkhbayar from: 24/06/2005 till: 18/06/2009 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр]]" bar: Elbegdorj from: 18/06/2009 till: 10/07/2017 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж]]" bar: Battulga from: 10/07/2017 till: 25/06/2021 color:dp text:"[[Халтмаагийн Баттулга]]" bar: Khürelsükh from: 25/06/2021 till: $today color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]" }} <gallery class="center" perrow="4"> File:Punsalmaagiin_Ochirbat_1990.png|1 дэх: '''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>{{small|1 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1990–1997)}} File:President_Natsagiin_Bagabandi.jpg|2 дахь: '''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>{{small|2 & 3 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 1997–2005)}} File:Nambaryn_Enkhbayar-1.jpg|3 дахь: '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|4 дэх сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2005–2009)}} File:Цахиагийн_Элбэгдорж.jpg|4 дэх: '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|5 & 6 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2009–2017)}} File:Official_presidential_portrait_of_Khaltmaagiin_Battulga.jpg|5 дахь: '''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>{{small|7 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2017–2021)}} File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|6 дахь: '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|8 дахь сонгууль<br>(бүрэн эрх: 2021–одоо)}} </gallery> == Мөн үзэх == * [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] *[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] *[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Гадаад бодлогын зөвлөх]] == Эх сурвалж == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons category}} *[http://www.president.mn/index.php Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн тамгын газрын албан ёсны цахим хуудас] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Монголын улс төр]] [[Ангилал:Төрийн тэргүүний цол]] s92elo85mltfsxhns7vk6h6liinr56r 0 3589 865480 865140 2026-08-09T02:35:26Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865480 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Гараг | bgcolour=#c0c0ff | name = дэлхий | symbol = [[Файл:Earth symbol (small, bold).svg|32px|alt=🜨|Дэлхийн одон орны тэмдэг]] | image = [[File:The Blue Marble (remastered).jpg|frameless|center]] | caption = | epoch = [[J2000.0]] | apoapsis = 152,097,701&nbsp;км <br />1.0167103335&nbsp;[[Одон орны нэгж|а.н.]] | periapsis = 147,098,074&nbsp;км <br /> 0.9832898912&nbsp;А.Н. | semimajor = 149,597,887.5&nbsp;км <br /> 1.0000001124&nbsp;А.Н. | eccentricity = 0.016710219 | inclination = 1°34'43.3"<ref name=Allen294>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 | pages=294}}</ref> <br /> [[тогтмол хавтан|тогтмол хавтанд]] | asc_node = 348.73936° | arg_peri = 114.20783° | period = 365.256366&nbsp;өдөр<br /> 1.0000175&nbsp;[[Юлианы жил (одон орон)|Юлианы жил]] | avg_speed = 29.783&nbsp;км/с <br /> 107,218&nbsp;км/цаг | satellites = 1&nbsp;([[Сар]]) | physical_characteristics = yes | flattening = 0.0033528<ref name=iers/> | equatorial_radius = 6,378.1&nbsp;км<ref name=iers>{{cite conference | а.н.thor=IERS Working Groups | editor=McCarthy, Dennis D.; Petit, Gérard | title=General Definitions and Numerical Standards | year=2003 | booktitle=IERS Technical Note No. 32 | publisher=U.S. Naval Observatory and Bureа.н. International des Poids et Mesures | url=http://www.iers.org/MainDisp.csl?pid=46-25776 | accessdate=2008-08-03 }}</ref> | polar_radius = 6,356.8&nbsp;км<ref>{{cite book | first=Anny | last=Cazenave | editor=Ahrens, Thomas J. | year=[[1995]] | chaptertitle=Geoid, Topography and Distribution of Landforms | title=Global earth physics a handbook of physical constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | isbn=0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | accessdate=2008-08-03 | format=PDF | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016024803/http://www.agu.org/reference/gephys/5_cazenave.pdf | url-status=dead }}</ref> | mean_radius = 6,371.0&nbsp;км<ref>{{cite book | а.н.thor=Various | editor=David R. Lide | year=2000 | title=Handbook of Chemistry and Physics | edition=81st | publisher=CRC | isbn=0849304814 }}</ref> | circumference = 40,075.02&nbsp;км&nbsp;([[экватор]]ын)<br />40,007.86&nbsp;км&nbsp;([[уртрагийн]])<br />40,041.47&nbsp;км&nbsp;(дундаж) | surface_area = 510,072,000&nbsp;км²<ref>{{cite journal | last = Pidwirny | first = Michael | date=2006-02-02 | title=Surface area of our planet covered by oceans and continents.(Table 8o-1) | publisher=University of British Columbia, Okanagan | url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8o.html | accessdate=2007-11-26 }}</ref><ref name=cia>{{cite web | author=Staff | date=2008-07-24 | url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | title=World | work=The World Factbook | publisher=Central Intelligence Agency | accessdate=2008-08-05 | archive-date=2010-01-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html | url-status=dead }}</ref> 148,940,000&nbsp;км²&nbsp;- хуурай газар &nbsp;&nbsp;(29.2 %)<br /> 361,132,000&nbsp;км²&nbsp;- ус &nbsp;(70.8 %) | volume = [[Дэлхийн эзлэхүүн|1.0832073{{e|12}}]]&nbsp;км³ | mass = 5.9736{{e|24}}&nbsp;кг<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web | last = Williams | first = David R. | date = 2004-09-01 | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | title = Earth Fact Sheet | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-17 | archive-date = 2013-05-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html | url-status = dead }}</ref> | density = 5.5153&nbsp;г/см³ | surface_grav = [[Дэлхийн татах хүч|9.780327]] м/с²<ref name="yoder12">Yoder, C. F. (1995) p. 12.</ref><br />0.99732&nbsp;[[хүндийн хүчний хурдатгал|''g'']] | escape_velocity = 11.186&nbsp;км/с&nbsp; | sidereal_day = 0.99726968&nbsp;өдөр<ref name=Allen296>{{cite book | title=Allen's Astrophysical Quantities | а.н.thor=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N. | publisher=Springer | year=2000 | isbn=0387987460 | url=http://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 | pages=296}}</ref><br />23{{smallsup|ц}}&nbsp;56{{smallsup|м}}&nbsp;4.100{{smallsup|с}} | rot_velocity = 1,674.4 км/цаг (465.1 м/с) | axial_tilt = 23.439281° | albedo = 0.367<ref name="earth_fact_sheet"/> | atmosphere = yes | temperatures = yes | temp_name1 = [[Кельвин]] | min_temp_1 = 184&nbsp;K | mean_temp_1 = 287&nbsp;K | max_temp_1 = 331&nbsp;K | temp_name2 = [[Цельс]] | min_temp_2 = −89&nbsp;°C | mean_temp_2 = 14&nbsp;°C | max_temp_2 = 57.7&nbsp;°C | surface_pressure = 101.3&nbsp;[[кПа]] ([[Далайн түвшнээс дээш өндөр|Дундаж далайн түвшин]]) | atmosphere_composition = 78.08%&nbsp;[[Азот]] (N₂)<br /> 20.95%&nbsp;[[Хүчилтөрөгч]] (O₂)<br /> 0.93%&nbsp;[[Аргон]]<br /> 0.038%&nbsp;[[Нүүрсхүчлийн хий]]<br /> 1% орчмын [[усны уур]] ([[уур амьсгал]]аас хамаарч өөр байна)<ref name="earth_fact_sheet"/> |note=no }} '''Дэлхий''' нь [[Нарны аймаг|нарны аймгийн ]]ганц амьдралт гараг ([[ертөнц]]) бөгөөд нарны аймгийн 3 дахь [[гариг|гараг]] юм. Дэлхий нь 4.57 тэрбум [[жил|жилийн]] өмнө үүссэн<ref name="age_earth">{{cite book | first=G.B. | last=Dalrymple | year=1991 | title=The Age of the Earth | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | publisher=Stanford University Press | location=California | id=ISBN 0-8047-1569-6 }}</ref> бөгөөд нэг дагуултай ([[Сар]]). 365.26 [[өдөр|өдөрт]] [[Нар|Нарыг]] бүтэн тойрдог).<ref>This period is known as the [[sidereal year]]. The number of solar өдөр is one less than the number of [[Sidereal day|sidereal days]] becа.н.se the orbital motion of the Earth about the Sun results in one additional revolution of the planet about its axis.</ref>. Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг 23.5° хазайсан байдаг нь дэлхийн [[Жилийн дөрвөн улирал|улирлын]] өөрчлөлтийн шалтгаан болно<ref>Ahrens, ''Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants'', p. 8.</ref>. Дэлхий нь [[агаар мандал|агаар мандалтай]], гадаргуугийнх нь 71% нь [[далай]] ([[ус]]), үлдсэн 29% нь хуурай газар ([[тив]], [[арал]]). Дэлхийн гадаргуу нь [[Плит тектоник|тектоникийн хавтангуудад]] хуваагдах ба тэдгээр нь тасралтгүй нүүж (хөвж) байдаг. Дэлхий нь гүн рүүгээ бүслүүрлэг тогтоцтой бөгөөд [[Дэлхийн цөм|цөм]], [[манти]], [[Дэлхийн царцдас|царцдасаас]] тогтоно. == Дэлхийн үүсэл == 4.57 тэрбум жилийн өмнө<ref name="age_earth" /> Дэлхий болон [[Нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад гарагууд хийн мананцраас (''Solar Nebula'') үүссэн гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамаглаж]] байгаа бөгөөд дэлхий нь эхлээд халуун хайлмаг байгаад аажмаар хөрж, хатуу царцдастай болсон байна. Дэлхийн дагуул [[Сар]] нь, Дэлхийг Ангараг гарагтай ойролцоо хэмжээтэй биет ("Тейя" гэж нэрлэдэг) мөргөх үед үүссэн гэж таамагладаг<ref>{{cite journal | last = R. Canup and E. Asphа.н.g | title = Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation | journal = Nature | volume = 412 | pages = 708-712 | date = 2001 | url = http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref>. Аажмаар Дэлхийн [[температур]] 100&nbsp;°C (212&nbsp;°F) орчим болоход эртний [[агаар мандал]] дахь [[ус|усны]] уур коденсацлагдан, [[далай]] үүсэж эхэлсэн байна. Агаар мандалд [[хүчилтөрөгч]], улмаар агаар мандлын дээд давхаргад [[озон]] (O₃) үүссэнээр, [[нар|нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа]] багасаж, анхны нийлмэл эст амьтад, улмаар жинхэнэ [[олон эст амьтад]] үүсэж эхэлжээ<ref>{{cite web | last = Burton | first = Kathleen | date = [[November 29]], [[2000]] | url = http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | title = Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-05 | archive-date = 2011-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20111011032824/http://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу байнга, тасралтгүй өөрчлөгдөж байсан гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл эх газрууд нүүж, хоорондоо нэгдэн супер [[тив]] үүсгэн, дараа нь задраж байснаас нилээд чухал [[супер тив]] нь 600-540 [[сая]] [[жил|жилийн]] өмнө үүсэж, 180 сая [[жил|жилийн]] өмнө задарсан ([[супер тив|Гондван]], [[супер тив|Лаурази]] 2 супер тивийг үүсгэсэн) [[супер тив|Пангей]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Murphy, J. B.; Nance, R. D. | title=How do supercontinents assemble? | journal=American Scientist | year=1965 | volume=92 | pages=324–33 | url=http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | accessdate=2007-03-05 | archive-date=2007-07-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm | url-status=dead }}</ref>. Дэлхий дээр хэд хэдэн томоохон [[мөстлөг|мөстлөгүүд]] явагдсан гэж таамагладаг ба эхнийх нь 750-580 сая жилийн өмнө (Неопротерозой), сүүлийнх нь 10,000 жилийн өмнө дууссан байна<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm | title = Paleoclimatology - The Study of Ancient Climates | publisher = Page Paleontology Science Center | accessdate = 2007-03-02 }}</ref>. Дэлхийн хөгжлийн түүхэнд [[амьд организм|амьд организмын]] томоохон сүйрлүүд тохиолдож байснаас сүүлийнх нь 65 [[сая]] жилийн өмнө болсон [[үлэг гүрвэл|үлэг гүрвэлүүдийн]] мөхөл юм (Шалтгааныг нь дэлхий дээр [[солир]] унасантай холбон таамагладаг). Уг сүйрлийн дараагаар жижиг амьтад жишээлбэл [[сүүн тэжээлтэн]] амьтад эрчимтэй тархаж эхэлсэн ба хэдэн сая жилийн өмнө [[Африк|Африкийн]] [[мич|мичтэй]] төстэй амьтдыг хоёр хөл дээрээ явдаг болсон гэж [[Шинжлэх ухааны таамаглал|таамагладаг]]<ref>{{cite journal | last = Gould | first = Stephan J. | title=The Evolution of Life on Earth | journal=Scientific American | date=October , 1994 | url=http://brembs.net/gould.html | accessdate=2007-03-05 }}</ref>. == Дэлхийн бүтэц == [[Нарны аймaг|Нарны аймгийн]] 4 гариг (Наранд ойрхон 4 гариг) хатуу, чулуурхаг гадаргуутай ("Хөрст гариг") бөгөөд тэдгээрээс Дэлхий нь хамгийн том, их [[нягт|нягттай]], хүчтэй [[соронзон орон|соронзон оронтой]], газрын татах хүч хамгийн ихтэй [[гариг]] юм. Дэлхий нь ерөнхийдөө зуйвандуу бөмбөлөг хэлбэртэй боловч, үнэндээ гадаргуу нь тэгш биш учир Дэлхийн хэлбэрийг [[Геоид]] гэж нэрлэнэ. === Химийн найрлага === Дэлхийн [[масс]] ойролцоогоор 5.98 ×10²⁴ [[кг]]. Гол бүрдүүлэгч [[химийн элемент|элементүүд]] нь [[төмөр]] (32.1%), [[хүчилтөрөгч]] (30.1%), [[цахиур]] (15.1%), [[магни]] (13.9%), [[хүхэр]] (2.9%), [[никель]] (1.8%), [[кальци]] (1.5%), [[хөнгөнцагаан]] (1.4%) ба үлдэх 1.2% нь бусад [[химийн элемент|химийн элементүүд]] юм<ref>{{cite journal | а.н.thor=Morgan, J. W.; Anders, E. | title=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury | journal=Proceedings of the National Academy of Science | year=1980 | volume=71 | issue=12 | pages=6973–6977 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | accessdate=2007-02-04 | archive-date=2013-07-18 | archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 | url-status=dead }}</ref>. [[АНУ|АНУ-ын]] [[геохими|геохимич]] [[Ф.Кларк|Ф.Кларк-ийн]] тооцоогоор, Дэлхийн царцдасын 47% нь [[хүчилтөрөгч]] бөгөөд нийт чулуулагийн 99.22% нь [[цахиур]], [[хөнгөн цагаан]], [[төмөр]], [[кальци]] зэрэг нийт 11 ислээс тогтдог байна. {| {{prettytable}} |+ Ф.Кларкийн хүснэгт <br />(Дэлхийн царцдасын үндсэн ислүүд) !Найрлага !Химийн томъёо !Тархалт |- |[[Цахиурын исэл]] |style="text-align: center;"|SiO₂ |style="text-align: right;"|59.71% |- |[[Хөнгөнцагааны исэл]] |style="text-align: center;"|Al₂O₃ |style="text-align: right;"|15.41% |- |[[Кальцийн исэл]] |style="text-align: center;"|CaO |style="text-align: right;"|4.90% |- |[[Магнийн исэл]] |style="text-align: center;"|MgO |style="text-align: right;"|4.36% |- |[[Натрийн исэл]] |style="text-align: center;"|Na₂O |style="text-align: right;"|3.55% |- |[[Төмрийн (II) исэл]] |style="text-align: center;"|FeO |style="text-align: right;"|3.52% |- |[[Калийн исэл]] |style="text-align: center;"|K₂O |style="text-align: right;"|2.80% |- |[[Төмрийн (III) исэл]] |style="text-align: center;"|Fe₂O₃ |style="text-align: right;"|2.63% |- |[[Ус]] |style="text-align: center;"|H₂O |style="text-align: right;"|1.52% |- |[[Титаний давхар исэл]] |style="text-align: center;"|TiO₂ |style="text-align: right;"|0.60% |- |[[Фосфорийн тавч исэл]] |style="text-align: center;"|P₂O₅ |style="text-align: right;"|0.22% |- !colspan="2"|Нийт !style="text-align: right;"|99.22% |} === Дэлхийн дотоод бүтэц === [[Файл:Earth-crust-cutaway-mn.png|thumbnail|upright=1.25|Дэлхийн бүтэц (хэмжээ харгалзаагүй, схем).]] Дэлхий нь гүн рүүгээ үелэсэн бүтэцтэй бөгөөд химийн найрлагынхаа хувьд: * Хамгийн гадна талдаа, силикатлаг найрлагатай, хатуу [[Дэлхийн царцдас|царцдас]], * Түүний дотор талд шингэн [[манти]], * [[Манти|Мантитай]] харьцуулахад харьцангуй халуун [[Дэлхийн цөм|гадаад цөм]], * Хамгийн төвдөө хатуу [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэж хуваагдана. Харин [[Геологи|Геологийн]] хувьд [[литосфери]], [[астеносфери]], [[манти|дээд манти]], [[манти|доод манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад]] болон [[Дэлхийн цөм|дотоод цөм]] гэсэн үе давхрагуудтай<ref>{{cite book | first=Toshiro | last=Tanimoto | editor=Thomas J. Ahrens | year=1995 | title=Crustal Structure of the Earth | booktitle=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants | publisher=American Geophysical Union | location=Washington, DC | id=ISBN 0-87590-851-9 | url=http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | accessdate=2007-02-03 | archive-date=2006-10-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf | url-status=dead }}</ref> . {| {{prettytable}} class="wikitable" !colspan=2 style="width: 33%;"|Гүн !rowspan=2 valign="bottom"|Үе давхрага !rowspan=2 style="width: 15%;"|Нягт<br />гр/см³ |- !Километр !Миль |- |style="text-align: center;"|0–60 |style="text-align: center;"|0–37 |[[Литосфери]] (Зузаан нь 5-200 км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"|— |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|0–35 |style="text-align: center;"|0–22 |... [[Дэлхийн царцдас|Царцдас]] (Зузаан нь 5-70км хүртэл өөрчлөгддөг) |style="text-align: center;"| 2.2–2.9 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|35–60 |style="text-align: center;"|22–37 |... Мантийн дээд хэсэг |style="text-align: center;"| 3.4–4.4 |- |style="text-align: center;"|35–2890 |style="text-align: center;"|22–1790 |[[Манти]] |style="text-align: center;"| 3.4–5.6 |- style="background: #FEFEFE;" |style="text-align: center;"|100–700 |style="text-align: center;"|62–435 |... [[Астеносфери]] |style="text-align: center;"|— |- |style="text-align: center;"|2890–5100 |style="text-align: center;"|1790–3160 |[[Дэлхийн цөм|Гадаад цөм]] |style="text-align: center;"| 9.9–12.2 |- |style="text-align: center;"|5100–6378 |style="text-align: center;"|3160–3954 |[[Дэлхийн цөм|Дотоод цөм]] |style="text-align: center;"| 12.8–13.1 |} ==== Цөм ==== * Дэлхийн дундаж [[нягт]] 5515 кг/м³, харин гадаргуугийн дундаж [[нягт]] 3017 кг/м³ тул [[Дэлхийн цөм|Дэлхийн цөмийг]] харьцангуй илүү нягттай гэж үздэг ба энэ нь [[геофизик|сейсмийн]] судалгаагаар батлагддаг байна. Сейсмийн (чичирхийллийн) S долгионы хурдны сааралтаар гадаад цөмийг шингэн зуурмаг хэмээн баталжээ. Учир нь S долгион нь шингэн биеийг нэвтэрдэггүй байна. Дэлхийн үүслийн эхний үед, ойролцоогоор 4.52 [[тэрбум]] [[жил|жилийн]] орчим, хүнд химийн нэгдлүүд дэлхийн төврүү сууж буюу бөөгнөрөн, хөнгөн нь дэлхийн царцдас буюу гадаргуу руу шилжин, ялгаралт явагдсаны үр дүнд цөм нь үүссэн гэж үздэг. Цөм нь үндсэндээ [[төмөр]] (80%), [[никель]], мөн багахан хэмжээний бусад [[химийн элемент|химийн элементээс]] тогтоно. Эдгээр бусад элементүүдийг хүхэр, карбон, устөрөгч байх магадлалтай хэмээн үздэг. ==== Манти ==== [[Файл:Slice_earth.svg|thumbnail|right|Дэлхийн дотоод бүтэц. 1. Эх газрын царцдас - 2. Далайн царцдас - 3. Дээд манти - 4. Доод манти - 5. Гадаад цөм - 6. Дотоод цөм </br>A: [[Мохийн зааг]] </br> B: [[Гутенбергийн зааг]] </br>C: [[Лехманий зааг]]]] * ''Гол өгүүллэг: [[Манти]]'' Манти нь Дэлхийн нийт [[эзэлхүүн|эзэлхүүний]] 70%-ийг эзэлдэг, нийтдээ 2,890 [[км]] зузаан. Даралт [[манти]] ба [[Дэлхийн цөм|цөмийн]] заагт ~140 [[Паскаль|ГПа]] (1.4 Мaтм), [[температур]] 500&nbsp;°C-900&nbsp;°C (932&nbsp;°F-1,652&nbsp;°F) хооронд хэлбэлзэх ба [[манти]], [[Дэлхийн цөм|гадаад цөмийн]] зааг дээр 4,000&nbsp;°C (7,200&nbsp;°F) байна. Мантийг үндсэн 2 хэсэгт хуваадаг. Дээд болон доод манти. Энэ хоёр үе нь бүрдүүлэгч эрдэс минералаараа ялгагдана. ==== Царцдас ==== * ''Гол өгүүллэг: [[Дэлхийн царцдас]]'' Геологийн үүднээс, [[Дэлхийн царцдас]] нь Дэлхийн хамгийн гадна талын хатуу бүрхүүл ([[литосфери|литосферийн]] дээд хэсэг) бөгөөд [[магмын чулуулаг|базальтлаг]] болон [[магмын чулуулаг|боржинлог]] чулуулгаас тогтоно. Дэлхийн нийт эзэлхүүний < 1% эзлэнэ. === Тектоникийн плит === * ''Гол өгүүллэг: [[Плит тектоник]]'' [[Плит тектоник|Литосфери]] нь [[Плит тектоник|тектоникийн плитүүд]] гэж нэрлэгдэх хэсгүүдэд хуваагдсан (эвдэрсэн) байдаг бөгөөд [[Плит тектоник|астеносфери]] дээгүүр нүүж (хөвж) байдаг байна. Нийтдээ 7 том [[Плит тектоник|плит]], олон тооны жижиг [[Плит тектоник|плитүүд]] байна. === Дэлхийн гадаргуу === Дэлхийн нийт гадаргуугийн 70.8% нь [[ус|усаар]] ([[Далай|Далайгаар]]) бүрхэгдэнэ<ref name="Pidwirny2006">{{cite web | last = Pidwirny | first = Michael | year = 2006 | url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html | title = Fundamentals of Physical Geography | edition = 2nd Edition | publisher = PhysicalGeography.net | accessdate = 2007-03-19 }}</ref>. [[Далай|Далайн]] ёроолын гадаргуу нь тэгш бус бөгөөд уул нурууд ([[Далайн голч нуруу]]), [[галт уул]], хавцал, дэвсэг зэрэгтэй байна<ref name="ngdc2006">{{cite web | author=Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F. | date = 2006-07-07 | url =http://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML | title =Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data | publisher = NOAA/NGDC | accessdate = 2007-04-21 }}</ref>. Үлдэх 29.2% нь [[тив|хуурай газар]] бөгөөд [[цөл]], тэгш тал, өндөр уулс зэрэг [[геоморфологи|геоморфологийн]] олон элементүүдээс бүрдэнэ. Хуурай газрын гадаргуугийн 75% нь [[чулуу|тунамал чулуулгаар]] хучигдана<ref>{{cite web | last = Jessey | first = David | url = http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | title = Weathering and Sedimentary Rocks | publisher = Cal Poly Pomona | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170212/http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html | url-status = dead }}</ref>. Үлдэх хэсэгт нь [[чулуу|магмын]] болон [[чулуу|хувирмал чулуулаг]] тархана. Дэлхийн газрын гадаргуу дээр хамгийн өргөн тархалттай [[эрдэс|эрдэсүүд]] бол [[Силикатын бүлгийн эрдэс|кварц]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|хээрийн жонш]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|амфибол]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|гялтгануур]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|пироксен]], [[Силикатын бүлгийн эрдэс|оливин]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|кальцит]], [[Карбонатын бүлгийн эрдэс|доломит]] зэрэг юм<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | title = Minerals | publisher = Museum of Natural History, Oregon | accessdate = 2007-03-20 | archive-date = 2007-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm | url-status = dead }}</ref>. Дэлхийн гадаргуу нь тектоник хөдөлгөөн болон элэгдэл, [[өгөршил|өгөршлөөс]] хамааран тасралтгүй өөрчлөгддөг байна. Дэлхийн [[тив|хуурай газрын]] хамгийн нам дор цэг нь [[далай|далайн]] төвшнөөс доош 418 м-т орших [[Сөнөсөн тэнгис]], хамгийн өргөгдсөн цэг нь 8,848 м өргөгдсөн [[Эверест]] оргил юм. Эх газар дунджаар далайн төвшнөөс дээш 686 м өргөгдсөн байдаг<ref name="hr_mill">{{cite journal | last=Mill | first=Hugh Robert | title=The Permanence of Ocean Basins | journal=The Geographical Journal | year=1893 | volume=1 | issue=3 | pages=230-234 | url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | accessdate=2007-02-25 | archive-date=2007-02-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070225054604/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/S453.htm | url-status=dead }}</ref>. === Усан мандал === Дэлхийн нийт гадаргуугийн ихэнхи нь [[ус|усаар]] бүрхэгдсэн байдгаараа [[нарны аймаг|Нарны аймгийн]] бусад [[гариг|гаригуудаас]] ялгаатай бөгөөд "Цэнхэр Гариг" гэж нэрлэгддэг. Дэлхийн усан мандал үндсэндээ [[далай|Дэлхийн далайнуудаас]] бүрдэх боловч, үүнд бас [[Тив|эх газрын]] [[тэнгис]], [[нуур]], [[гол|гол мөрөн]], газрын гадаргуугаас 2000 [[метр|м]] хүртэл гүнд орших гүний [[ус|усыг]] оруулдаг байна. Дэлхийн хамгийн гүн [[ус|устай]] газар бол [[Номхон далай|Номхон далайд]] орших [[Марианы хотгор]] (10,911 м гүн)<ref name="rain.org">{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.rain.org/ocean/ocean-studies-challenger-deep-mariana-trench.html | title = "Deep Ocean Studies" | work = Ocean Studies | publisher = RAIN National Public Internet and Community Technology Center | accessdate = 2006-04-02 }}</ref>. Далайн дундаж гүн 3,794 м байдаг. [[Далай|Далайн]] нийт [[масс]] 1.35 х 10¹⁸ [[тонн]] буюу Дэлхийн нийт массын 1/4400, [[эзэлхүүн]] нь 1.386 × 109 км³. Дэлхий дээрхи нийт усны 97.5% нь давстай [[ус]] бөгөөд үлдэх 2.5% нь цэвэр ус юм. Цэвэр усны 68.7% нь [[ус|мөс]] хэлбэрээр оршино<ref>{{cite web | а.н.thor = Igor A. Shiklomanov ''et al'' | year = 1999 | url = http://espejo.unesco.org.uy/ | title = World Water Resources and their use Beginning of the 21st Century" Prepared in the Framework of IHP UNESCO | publisher = State Hydrological Institute, St. Petersburg | accessdate = 2006-08-10 | archive-date = 2006-08-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060808204116/http://espejo.unesco.org.uy/ | url-status = dead }}</ref>. Далайн ус нь [[нар|нарны]] [[энерги|энергийг]] их хэмжээгээр шингээдэг учир далайн усны [[температур|температурын]] тархалтаар дэлхийн [[цаг уур]] тодорхойлогдоно<ref>{{cite web | last = Scott | first = Michon | date = [[April 24]], [[2006]] | url = http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ | title = Earth's Big heat Bucket | publisher = NASA Earth Observatory | accessdate = 2007-03-14 }}</ref>. Үүний тод жишээ бол [[ЭНСО]] (El Niño-Southern Oscillation) юм<ref>{{cite web | first =Sharron | last =Sample | date =June 21, 2005 | url =http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | title =Sea Surface Temperature | publisher =NASA | accessdate =2007-04-21 | archive-date =2007-04-29 | archive-url =https://web.archive.org/web/20070429030121/http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html | url-status =dead }}</ref>. === Агаар мандал === * ''Гол өгүүллэг: [[Агаар мандал]]'' Дэлхийн агаар мандал гэж [[Дэлхийн татах хүч|Дэлхийн татах хүчинд]] захирагдан, Дэлхийн гадна талаар хүрээлэн байгаа [[хийн төлөв|хийн]] давхрагыг хэлнэ. Агаар мандлын 78% нь [[азот]], 20.95% [[хүчилтөрөгч]], 0.93% [[аргон]], 0.038% [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]], 1% [[ус|усны уур]] болон маш бага хэмжээтэй бусад [[хийн төлөв|хийнүүд]] байна. Эдгээр хийнүүдийг нийлүүлээд бид [[агаар]] гэж нэрлэдэг. Агаар мандал нь [[Нар|Нарнаас]] ирэх [[хэт ягаан туяа|хэт ягаан туяаг]] шингээж, [[өдөр]], [[шөнө|шөнийн]] [[температур|температурын]] ялгааг тогтворжуулан, Дэлхий дээр [[амьдрал]] байх нөхцөлийг бүрдүүлнэ<ref name="atmosphere">{{cite web | а.н.thor = Staff | date = October 8, 2003 | url = http://www.nasa.gov/а.н.dience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html | title = Earth's Atmosphere | publisher = NASA | accessdate = 2007-03-21 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Газрын гадаргуу орчмын агаар мандлын дундаж [[температур]] 15&nbsp;°C байдаг. == Сар == * ''Гол өгүүллэг: [[Сар]]'' Сар нь дэлхийн [[байгалийн дагуул]] юм.Бидний амьдарч буй орчин дэлхий бол орой өдөр гэсэн цаг байдаг тэдний нэг бол нар,сар хоёр юм.Түүнийг ялгахад амархан юм үүн нэг нь гэгээтэй нэг нь харанхуй байдаг == Дэлхийн эргэлт ба орбит == Дэлхий тэнхлэгээрээ 23 цаг, 56 минут, 4.091 секундэд нэг бүтэн эргэдэг бөгөөд <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Rick | date = January, 30, 1996 | url = http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | title = Astronomical Times | publisher = National Radio Astronomy Observatory | accessdate = 2007-03-21 | archive-date = 2011-08-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110818022038/http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html | url-status = dead }}</ref> Нарнаас дунджаар 150 сая км зайд, 30 км/сек (108,000 км/ц) хурдтайгаар 365.2564 өдөрт Нарыг нэг бүтэн тойрно. Дэлхийн тэнхлэг нь Нар-Дэлхийг дайрсан хавтгайтай харьцуулахад 23.5 градусаар хазайсан байх ба энэ нь Дэлхий дээрх өвөл зуны улирал солигдох шалтгаан болно. == Нийгмийн газарзүй == Дэлхийн [[хүн ам]] нь [[2006]] [[он|оны]] [[2 сар|2 сарын]] байдлаар 6,600,000,000 байгаа<ref>Currently it is closer to 6.6&nbsp;billion than 6.5&nbsp;billion. It will reach 6.6&nbsp;billion in June 2007.</ref><ref name="LiveScience"> {{cite news | first= Leonard | last= David | url= http://www.livescience.com/othernews/060224_world_population.html | title= Planet's Population Hit 6.5 Billion Saturday | work= Live Science | date= [[2006-02-24]] | accessdate= 2006-04-02 }} </ref> бөгөөд [[2013]] онд 7 тэрбум, [[2050]] онд 9.2 тэрбум хүрнэ гэсэн тооцоо байдаг<ref>{{cite web | а.н.thor=Staff | url = http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm | title = World Population Prospects: The 2006 Revision | publisher = United Nations | accessdate = 2007-03-07 }}</ref>. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь [[далай]], үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь [[цөл]] (14%)<ref>{{cite journal | а.н.thor=Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. | title=Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification | journal=Hydrology and Earth System Sciences Discussions | year=2007 | volume=4 | pages=439-473 | url=http://overview.sref.org/1812-2116/hessd/2007-4-439 | accessdate=2007-03-31 }}</ref>, өндөр уулс (27%) зэрэг)<ref>{{cite web | а.н.thor = Staff | url = http://www.biodiv.org/programmes/defа.н.lt.shtml | title = Themes & Issues | publisher = Secretariat of the Convention on Biological Diversity | accessdate = 2007-03-29 }}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 2007 оны байдлаар суверн статустай 201 [[улс|орон]], [[НҮБ]]-ийн гишүүн 192 [[улс]] байна. == Мөн үзэх == * [[Нарны аймаг]] == Цахим холбоос == * [http://www.wikimapia.org/ WikiSatellite view of Earth at WikiMapia] * [http://geomag.usgs.gov USGS Geomagnetism Program] * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/BlueMarble NASA Earth Observatory] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Earth Profile] by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.co-intelligence.org/newsletter/comparisons.html The size of Earth compared with other planets/stars] * [https://web.archive.org/web/20090122063915/http://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Climate changes causes the earth's shape to change - Nasa] * [https://web.archive.org/web/20071116132744/http://www.funonthenet.in/content/view/282/31/ Beautiful Views of Planet Earth] Pictures of Earth from space * [http://www.flashearth.com/ Flash Earth] A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth * [https://web.archive.org/web/20130218015318/http://www.projectshum.org/Planets/earth.html Projectshum.org's Earth fact file] (for younger folk) * [http://www.geody.com/?world=terra Geody Earth] World's search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Planet Earth] From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth's climate, creatures and science. * [https://web.archive.org/web/20080724111431/http://reference.aol.com/earth/earth-from-space Earth From Space] Some Photos From the Exhibit == Эшлэл == {{reflist}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Дэлхий| ]] [[Ангилал:Дэлхий (гараг)| ]] [[Ангилал:Нарны аймгийн гараг]] 7jmkryh7dq5qqggwf89ciismslqdusl 0 4332 865481 802878 2026-08-09T02:56:30Z ~2026-43788-02 106647 Худал мэдээлэл олон нийтийн сүлжээнд нийтлэсэн тохилдолд хуулийн хариуцлага хүлээлгэнэ шүү хасагуудаа! 865481 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1959 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 6yke45d762rbrg0llcdt58mzqe9eak8 865501 865481 2026-08-09T11:06:28Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865501 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1959 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 786j52iq1merjkk0kcp3l9wojmdkrsy 865502 865501 2026-08-09T11:07:21Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865502 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1959 он | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] ae5hdjys332hmo2ualanoz1n392mtkt 0 4334 865490 802897 2026-08-09T05:01:55Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865490 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин |name = Толбо сум |native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠣᠯᠪᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} |native_name_lang = mn |settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] |nickname = |motto = |image_skyline = MosqueBayanOlgii.JPG |imagesize = |image_caption = Толбо сумын төв дэх мечет |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |pushpin_map = |pushpin_label_position = |subdivision_type = Улс |subdivision_name = {{flag|Монгол}} |subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] |subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |seat_type = Сумын төв |seat = Толбо |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = Байгуулагдсан |established_date = 1938 он |area_magnitude = |unit_pref =<!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = 2974.69 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2022 |population_footnotes = |population_note = |population_total = {{increase}} 4,411 |population_density_km2 = auto |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = UTC + 7 |utc_offset = +7 |latd=|latm=|lats=|latNS= |longd=|longm=|longs= |longEW= |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code =83080 |area_code = |website = |footnotes = }} '''Толбо''' нь [[Баян-Өлгий]] аймгийн [[сум]] юм. Аймгийн төв [[Өлгий]]гөөс 76 км зайд оршдог тус суманд Казак иргэд оршин суудаг. "Менди көл толхын" гэдэг нутгийн радиотой. Толбо сум нь Баян-Өлгий аймгийн төвөөс 81 км (хар замаар явахад)зайтай оршдог. Сумын төв нь 5-р баг. Хөх толгой гэдэг нь сумын төвийн нэр нь юм. Тус суманд 100% казах ард түмэн амьдардаг. Толбо нуур гэдэг том цэнгэг нууртай, Сайр уул гэдэг мөнх цастай хайрхантай, Дөрөө нуур, Цэрвэн, Улаан хатуу, Хар хатуу гэдэг байгалийн сайхан газруудтай. Ялангуяа гаднын жуулчдын сонирхол сүүлийн жилүүдэд тус сумыг зорин ирдэг болсон байна. Тус сумаас 2015 оны жилийн эцсийн мал тооллогоор 167408 толгой мал тоологдсон, 622 малчин өрхтэй, 4000 гаруй хүн амтай, аймгийн төв хүртэл хар замд холбогдсон, Улаанбаатар, Ховд аймагт явах зам дагуу байрлалтай, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Дэлүүн, Алтанцөгц, Баяннуур сумуудтай хил залгагддаг.Ботахара, Шыбарайгыр, Базархул гэх омгууд давамгай нутагшсан сум юм. Толбо нуурын дайнд зориулагдсан хөшөөтэй. <!--Үүнээс дооших хэсгийг арилгаж болохгүй, бичих зүйлээ дээр бичнэ үү.--> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Толбо сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] {{Монгол улсад хамаарах}} losxbelhqhas5elr5pc4ak0cf7jv4zh 0 4349 865505 865310 2026-08-09T11:38:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865505 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coal.jpg|thumb|right|250px|Нүүрс]] {{Хадмал |монгол_бичиг =[[Зураг:Negüresü.PNG|21px]] |кирилл_буриад = |кирилл_монгол =нүүрс |кирилл_халимаг =нүүрсн }} [[Файл:Struktura chemiczna węgla kamiennego.svg|thumb|right|250px|Нүүрсний химийн найрлага (жишээ)]] '''Нүүрс''' нь хар, хар хүрэн өнгөтэй, амархан шатдаг нэгэн төрлийн "" шиг өнгөтэй чулуу юм. Нүүрс нь дээд ургамлын үлдэгдэл [[хүлэр|хүлэрээс]] үүсэх ба дотроо [[хүрэн нүүрс]], [[чулуун нүүрс]], [[антрацит]] гэсэн төрөлд хуваагдана. Бүрдүүлэгч үндсэн химийн элемент нь [[нүүрстөрөгч]], [[устөрөгч]] бөгөөд, [[хүчилтөрөгч]], [[хүхэр]], [[азот]] тодорхой хэмжээгээр агуулагдана. Нүүрс нь эрчим хүчний үндсэн эх үүсвэр бөгөөд нүүрсний ордыг [[уурхай|ил]] болон [[уурхай|далд уурхайгаар]] ашиглана. Нүүрс нь Дэлхийн хэмжээнд цахилгаан эрчим хүч гарган авах хамгийн гол түүхий эд бөгөөд мөн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]]ийн гол үүсвэр болж байна. СО₂ нь [[хүлэмжийн хий]] бөгөөд [[цаг уур]]ын өөрчлөлт, [[Дэлхийн дулаарал|Дэлхийн дулаарлын]] гол шалтгаан гэж үзэж байна<ref>{{Webarchiv|url=http://www.agu.org/sci_soc/policy/positions/climate_change2008.shtml|wayback=20080513085904|text="Human Impacts on Climate"|archiv-bot=2023-09-26 16:04:59 InternetArchiveBot}} [[American Geophysical Union]]. Retrieved on Sept 23rd 2008</ref>. Нүүрсийг шатаах явцад [[байгалийн хий]]нээс хоёр дахин их, [[газрын тос]]ноос арай илүү хэмжээний СО₂ ялгардаг байна<ref> The EIA reports the following emissions in million metric tons of carbon dioxide: * Nat gas: 5,840.07 * Petroleum: 10,995.47 * Coal: 11,357.19 For 2005 as the official energy statistics of the US Government.[http://www.eia.doe.gov/iea/carbon.html]</ref>. Монгол орон нүүрсний нөөцөөр баялаг бөгөөд одоогоор [[таамаг нөөц]] 162 тэрбум тонноор үнэлэгдэж байна. == Нэршил == [[Англи хэл]]ний ''"Coal"'' буюу нүүрс гэдэг үг нь герман гаралтай үг ([[Герман хэл|германаар]] ''Kohle'', [[Швед хэл|шведээр]] ''kol''<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'' 1989 edition</ref>) бөгөөд [[нүүрстөрөгч]] ("carbon") гэдэг нэр томьёо бас ижил үүсэлтэй. Модыг агааргүй орчинд халаан, түүнд агуулагдах ус, дэгдэмхий бодисыг зайлуулан, нүүрстөрөгчийн өндөр агуулгатай (нүүрстөрөгч 85-95 %), хар өнгөтэй, хөнгөн, нүх сүвэрхэг, бутрамтгай үлдэгдэл гаргаж авахыг "Модны нүүрс" ("Charcoal") гэж нэрлэнэ. == Нүүрсний төрөлүүд == * [[Хүрэн нүүрс]] (''Lignite'' мөн ''Brown coal'') нь бага хувирсан нүүрс бөгөөд ихэвчлэн дулааны цахилгаан станцaд түлш болгон хэрэглэдэг. * [[Чулуун нүүрс]] (''Sub-bituminous coal'' болон ''Bituminous coal'') - нүүрсний хувирлын дунд шатны бүтээгдэхүүн. Дулааны цахилгаан станцд түлш болгон хэрэглэхээс гадна зарим онцгой төрөл-[[коксжих нүүрс|коксжих нүүрсийг]] коксжуулан [[ган]]гийн үйлдвэрт хэрэглэнэ. * [[Хагас антрацит]] болон [[антрацит]] (''Anthracite'') - хамгийн их хувирсан нүүрс. Голчлон утаагүй түлш болгон хэрэглэнэ. == Нүүрсний хэрэглээ == === Түлшинд хэрэглэх === Нүүрсийг дулааны цахилгаан станцад шатааж, [[цахилгаан]], [[дулаан]] гаргаж авахад хэрэглэх ба дэлхийн нүүрсний жилийн хэрэглээ ойролцоогоор 7 тэрбум тонн. Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч [[БНХАУ]], [[Энэтхэг]] 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум [[тонн]] нүүрс хэрэглэж байна. Уг бүс нутгийн нүүрсний хэрэглээ урьдчилсан тооцоогоор [[2025]] онд 2.7 тэрбумд хүрнэ гэж таамаглаж байна <ref>{{cite web | title=International Energy Outlook | url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/ieo/coal.html | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн [[Шатах ашигт малтмал|эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй]] харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна. Дэлхий дээр үйлдвэрлэж буй нийт эрчим хүчний 40%-ийг нүүрснээс гарган авч байгаа <ref>{{Cite web |url=http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |title=Archive copy |access-date=2008-10-22 |archive-date=2009-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090518072233/http://www.worldcoal.org/pages/content/index.asp?PageID=188 |url-status=dead }}</ref> ба АНУ-д энэ хэмжээ 49% байна<ref>http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/epa/figes1.html</ref>. === Коксжуулах === [[Кокс]] нь бага [[үнсжилт]], [[хүхэр|хүхрийн]] агуулгатай коксжих нүүрсийг агааргүй орчинд 1,000 ^oС дээш хэмд халаан гаргаж авсан саарал өнгөтэй, нүх сүвэрхэг бүтээгдэхүүн юм. Дулаан ялгаруулах чадвар өндөр, 29.6Мж/кг. [[кокс|Коксыг]] [[төмөр|төмрийн]] [[хүдэр]] хайлуулахад түлш, мөн ангижруулагч болгон хэрэглэнэ. Нүүрсийг коксжуулах явцад коксоос гадна нүүрсний давирхай (coal tar), хөнгөн [[газрын тос|тос]], [[байгалийн хий|хий]] ялгарна. === Хийжүүлэх === [[Газрын тос]], [[шатдаг хий|хийн]] үнийн өсөлтөөс хамааран сүүлийн жилүүдэд нүүрснээс [[байгалийн хий|шатдаг хий]] болон шингэн бүтээгдэхүүн (газрын тостой адил бүтээгдэхүүн) гарган авах технологийг эрчтэй хөгжүүлж байна. Нүүрсийг хийжүүлнэ гэдэг нь нүүрсийг өндөр даралт, температурын нөлөөн дор задлан, хийн бүтээгдэхүүн гаргаж авахыг хэлнэ. [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс]] нүүрсийг хийжүүлэх технологийг өргөнөөр хэрэглэж байгаа (ганц) орон юм. === Шингэрүүлэх === Нүүрсийг шууд болон шууд бус аргаар шингэрүүлэн [[бензин]], [[дизел|дизелийн]] түлш гарган авахад зориулсан хэд хэдэн технологи боловсрогдож, бэлэн болсон байна. Шууд бус аргаар шингэрүүлэх, [[Фишер Тропш технологи]] [[дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайны]] үед [[Герман|Германд]] боловсрогдсон бөгөөд одоо Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улсын Сасол компани хэрэглэж байна. Уг технологи нь эхлээд нүүрсийг хийжүүлээд (тодорхой хэмжээний СО ба Н₂-ийг нэмж), дараа нь уг хийгээ конденсацлан хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авах арга юм. Эцэст нь нүүрсустөрөгчөө дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авна. Шууд шингэрүүлэх буюу устөрөгчжүүлэн шингэрүүлэх (''liquefaction by hydrogenation'') "Бергиус" технологийг Германд боловсруулсан<ref>Robert Haul: Friedrich Bergius (1884-1949), p. 62 in 'Chemie in unserer Zeit', VCH-Verlagsgesellschaft mbH, 19. Jahrgang, April 1985, Weinheim Germany </ref> ба Дэлхийн I ба II дайны үед ашиглаж байв. Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан SRC-I and SRC-II (''Solvent Refined Coal'') технологи<ref>{{cite paper | author=Cleaner Coal Technology Programme | title=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction | publisher=Department of Trade and Industry (UK) | date=October 1999 | url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | accessdate=2006-11-23 | format=PDF | archiveurl=http://web.archive.org/web/20070616133813/www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf | archivedate=2007-06-16 }} {{Webarchiv|url=http://www.dti.gov.uk/files/file18326.pdf |wayback=20070604213700 |text=Technology Status Report 010: Coal Liquefaction |archiv-bot=2026-08-09 11:38:57 InternetArchiveBot }}</ref>, [[1976]] онд Вильбурн Шроедэр (''Wilburn C. Schroeder'') нэр дээр [[патент|патентлагдсан]] NUS корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм. NUS корпорацийн устөрөгчжүүлэн, шууд шингэрүүлэх технологи нь нүүрсийг нунтаглан, хатааж, 1% [[молибдени]] [[катализатори|катализаторийн]] тусламжтайгаар өндөр [[температур]], [[даралт|даралтын]] нөлөөгөөр, бага хэмжээний хий (C3/C4), шингэн (C5-C10) - бензиний фракц, NH₃, ба CO₂ гаргаж авна <ref>{{cite paper | author=Phillip A. Lowe, Wilburn C. Schroeder, Anthony L. Liccardi | title=Technical Economies, Synfuels and Coal Energy Symposium, Solid-Phase Catalytic Coal Liquefaction Process | publisher=The American Society of Mechanical Engineers | date=1976 | page=35}}</ref>. Нүүрснээс шингэн бүтээгдэхүүн гаргаж авах өөр нэг арга нь бага температурт [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчжүүлэх]] юм. Нүүрсийг бага температурт (450 and 700&nbsp;°C) коксжуулахад, [[нүүрсний давирхай|давирхай]] нь жирийн [[нүүрсний давирхай|давирхайнаас]] (800 to 1000&nbsp;°C-д [[кокс|коксжуулсанаас]]) илүү их хэмжээний хөнгөн [[нүүрсустөрөгч]] агуулдаг байна. Уг давирхайг дахин нэрж бензин, дизелийн түлш гарган авах боломжтой юм. Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь [[газрын тос|газрын тосноос]] бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂) ялгаруулдаг явдал юм. Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО₂-ийг [[азот]], эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна. Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм. Зарим судлаачдийн тооцоогоор, газрын тосны үнэ 35 ам.доллар/баррель орчим (болон түүнээс дээш) байгаа тохиолдолд, [[АНУ]] дотоодынхоо нүүрснээс бензин гаргаж авах нь эдийн засгийн хувьд ашигтай гэж гарсан байна<ref>{{cite web | title=Diesel Fuel News: Ultra-clean fuels from coal liquefaction: China about to launch big projects - Brief Article | url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477 | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2004-12-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20041214151435/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0CYH/is_15_6/ai_89924477/print | url-status=dead }}</ref>. Хэдийгээр 35 ам.доллар/баррель гэдэг урт хугацааны [[газрын тос]]ны дундаж үнээс өндөр байгаа ч, яг одоогийн байдлаар газрын тосны үнэ үүнээс өндөр байгаа билээ. Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон (Williams and Larson, 2003) нарын тайлангаас үзэхэд, [[Хятад|Хятадад]] нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.доллар/баррель байна. == Сөрөг нөлөө == === Нүүрсний уурхай, олборлолт === [[Файл:Coal mine Wyoming.jpg|thumb|Нүүрсний ил уурхай, [[Вайомин муж]], [[АНУ]]]] [[уурхай|Нүүрс олборлолт]] байгальд муугаар нөлөөлдөг. Нүүрсний уурхайд хөрс хуулалтын дараа, нүүрсэнд агуулагдах [[пирит]] (төмрийн сульфид) нь [[ус]], [[агаар|агаарын]] [[хүчилтөрөгч|хүчилтөрөгчтэй]] урвалд орж, [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг [[хүхрийн хүчил]] гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь [[пирит]] ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг. Хүхрийн хүчил нь [[хөрс]], [[хөрсний ус|хөрсний усанд]] нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны [[рН]]-ын хэмжээг өөрчилж, [[амьтан]], [[ургамaл|ургамaлыг]] хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ. Ялангуяа усны амьтад рН-ийн өөрчлөлтийг тэсвэрлэдэггүй байна. 1930-аад оны үед, АНУ-ын нүүрсний [[уурхай|уурхайнуудын]] олборлолтын явцад, жилд 2.3 сая тн хүхрийн хүчил үүсдэг байсан гэсэн тооцоо байдаг. 1960-аад оны үед зөвхөн Огайо голын савд (the Ohio River), олборлолт хийж буй 1200 уурхайгаас жилд 1.4 сая тн [[хүхрийн хүчил]] гадагшилдаг байв. === Нүүрсийг шатаах === Бусад [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалуудтай]] адил, нүүрсийг шатаах явцад их хэмжээний [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] (CO₂), азотын исэлүүд (NO_x), [[хүхрийн давхар исэл]] (SO₂) ялгарна. [[Хүхрийн давхар исэл]] хүчилтөрөгчтэй урвалд орон [[хүхрийн гуравч исэл]] (SO₃), улмаар [[хүхрийн хүчил]] үүсгэнэ. Уг хүхрийн хүчил нь борооны усыг хүчиллэгжүүлнэ. [[Хүчиллэг бороо]] нь химийн идэмхий шинжтэй, амьд байгаль болон хүний биед үлэмж хортой. Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний (CO₂), мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний [[метан]] ялгарах ба эдгээр нь [[дэлхийн цаг уурын дулааралт|дэлхийн цаг уурын дулааралтын]] гол шалтгаан болж байна<ref>http://www.columbia.edu/~jeh1/2007/IowaCoal_20071105.pdf</ref>. Нүүрсэнд агуулагдах [[нүүрстөрөгч|нүүрстөрөгчийн]] хэмжээ [[газрын тос|газрын тосныхоос]] илүү бөгөөд бусад хортой хольцыг нүүрснээс салгах нь тосныхоос илүү төвөгтэй. Зөвхөн АНУ-д нүүрсний цахилгаан станцын хорт хаягдлаас болон жил бүр хэдэн арван мянган хүмүүс нас барж байгаа гэсэн судалгаа байна<ref>{{cite web | title=Deadly power plants? Study fuels debate | url=http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ | accessmonthday=September 4 |accessyear=2006}}</ref>. Сүүлийн үед цахилгаан станцын хортой хаягдалыг багасгах талаар нилээдгүй туршилт судалгаа хийж байна. Жишээлбэл, станцаас ялгарч буй [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] цуглуулан, [[нүүрстөрөгч]]ийг ялгаж, хадгалах технологи юм (одоогоор хэрэглэгдэж эхлээгүй). Нүүрс болон түүний хаягдалд (шатаах явцад ялгарах хий болон үнсэнд) [[хүнцэл]], [[хар тугалга]], [[меркури]], [[никель]], [[ванади]], [[берилли]], [[кадми]], [[бари]], [[хром]], [[зэс]], [[молибден]], [[цайр]], [[селени]], [[ради]] зэрэг [[хүнд металууд]], мөн бага хэмжээгээр [[Уран (химийн элемент)|уран]], [[тори]] зэрэг байгальд тааралдах [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисыг]] агуулдаг <ref>{{cite web | title=Coal Combustion | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Radioactive Elements in Coal and Fly Ash, USGS Factsheet 163-97 | url=http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2006-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061209214403/http://greenwood.cr.usgs.gov/energy/factshts/163-97/FS-163-97.html | url-status=dead }}</ref> . Эдгээр нь, ялангуяа [[цацраг идэвхит бодис|цацраг идэвхит бодисууд]], байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий <ref>{{cite web | title=Coal Combustion: Nuclear Resource or Danger | url=http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | accessmonthday=October 16 | accessyear=2006 | access-date=2007-05-31 | archive-date=2007-02-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070205103749/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/rev26-34/text/colmain.html | url-status=dead }}</ref>. Нүүрс нь дэлхийн цаг уурын өөрчлөлт болон агаарын бохирдлын талаар хяналт султай нутаг дэвсгэрт хүний эрүүл мэндэд маш сөргөөр нөлөөлж байгаа болно. == Энергийн хэмжээ == Нүүрсний ялгаруулах [[энерги|энергийн]] хэмжээ ойролцоогоор 24 Мж/кг <ref>{{cite web | last = Fisher | first = Juliya | title = Energy Density of Coal | work = The Physics Factbook | url = http://hypertextbook.com/facts/2003/JuliyaFisher.shtml|accessdate = 2006-08-25 }}</ref>, хэрэв kW-цаг -аар хэмжвэл 6.67 kW-цаг/кг болно. Нүүрсний цахилгаан станцын ашигт ажиллагааны коэффициент 30%. Өөрөөр хэлбэл 1 кг нүүрс шатаахад ялгарах 6.67 kW-цаг энергийн 30% буюу 2.0 kW-ц нь цахилгаан эрчим хүч болон хувирна. Жишээ нь, 100W-ийн компютер нэг жилд 876 kW-ц (100 W × 24 цаг × 365 {өдөр} = 876000 W-ц = 876 kW-ц) эрчим хүч хэрэглэнэ. Энэ хэмжээний эрчим хүчийг гарган авахын тулд : 876 kW-цаг/2.0 kW-цаг = 438 кг нүүрс зарцуулна<ref>A similar result, using a lightbulb instead, see<br />{{cite web | title = How much coal is required to run a 100-watt light bulb 24 hours a day for a year? | work = Howstuffworks | url = http://science.howstuffworks.com/question481.htm | accessdate = 2006-08-25 }}</ref>. Гэхдээ цахилгаан дамжуулах үед гарах шугамын цахилгаан эсэргүүцлийн алдагдлыг (5 - 10%) тооцвол үүнээс илүү хэмжээний цахилгаан (нүүрс) хэрэгтэй болох юм. == Нүүрстөрөгчийн хэмжээ == Нүүрсэнд агуулагдах нүүрстөрөгчийн хэмжээ хамгийн багадаа 50% буюу 1кг нүүрс 0.5кг-с дээш хэмжээний нүүрстөрөгч агуулна. байна. 0.5kg/12kg kmol<suр>-1</suр> = 1/24kmol, 1 mol N_A -тэй ([[Авогадрогийн тоо]]) тэнцүү. Энэ агаарын хүчилтөрөгчтэй нэгдэн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] үүсгэх ба (12 + 16 × 2 = жин(CO₂) = 44 кг/кмоль) болно. 1 кг нүүрс шатаахад, 1/24 кmol [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл|CO₂]] ялгарах ба 1/24 кmol х 44 kг/kmol = 11/6 кг буюу ойролцоогоор 1.83 кг CO₂ болно. 1 кг нүүрсний 29.9% нь 2 kW-ц цахилгаан болон хувирах учир бид 1 kW-ц цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ тутамд 0.370 kg(CO₂) үүсгэж байна<ref>[http://www.eia.doe.gov/cneaf/electricity/page/co2_report/co2report.html CO₂ Emissions Report<!-- Bot generated title -->]</ref>. == Нүүрсний гүний шаталт == Нүүрсний давхраас ой, хээрийн түймэр болон, уурхайн дотоод шаталтын улмаас газрын гүнд шатна <ref>{{cite web | title=Sino German Coal fire project | url=http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2020-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200516134445/https://web.archive.org/web/20050830091254/http://www.coalfire.caf.dlr.de/projectareas/world_wide_distribution_en.html | url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web | title=Committee on Resources-Index | url=http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2005-08-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050825231038/http://resourcescommittee.house.gov/archives/108/testimony/johnmasterson.htm | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url=http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | accessmonthday=September 9 | accessyear=2005 | access-date=2007-06-28 | archive-date=2016-08-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160829162308/https://web.archive.org/web/20060218013724/http://www.fire.blm.gov/textdocuments/6-27-03.pdf | url-status=dead }}</ref>. Нүүрсний гүний шаталтын улмаас БНХАУ-д жил бүр 109 сая тн нүүрс шатаж, 200 сая тн [[нүүрстөрөгчийн давхар исэл]] ялгарч байна. Энэ нь дэлхийн хэмжээнд [[шатах ашигт малтмал|шатах ашигт малтмалаас]] үүсэж буй нийт CO₂-ийн 2-3% юм. АНУ-ын Пенсилвани мужийн хаагдсан нүүрсний уурхайд байрлаж байсан хогийг шатаасны улмаас [[1962]] онд эхэлсэн нүүрсний давхраасын гүний шаталт одоо хүртэл үргэлжилсээр байна. Австралийн "Шатаж буй уул"-ыг (Burning Mountain) галт уул гэж үздэг байв. Гэвч энэ нь сүүлийн 5,500 жилийн турш шатсаар байгаа нүүрсний гүний шаталтаас үүссэн утаа, үнс болохыг тогтоосон байна <ref>{{cite web | title=Burning Mountain Nature Reserve | url=http://www.nationalparks.nsw.gov.au/parks.nsf/ParkContent/N0503?Opendocument&ParkKey=N0503&Type=xo | accessmonthday= September 9 | accessyear= 2005 }}</ref>. == Дэлхийн нүүрсний нөөц == [[Файл:Coal mine in Dhanbad, India.jpg|thumb|Энэтхэгийн Жакарканд уурхай. Энэтхэгт Дэлхийн нүүрсний нөөцийн 10% ноогдоно.]] [[1996]] оны үнэлгээгээр дэлхийн нийт олборлож болох нөөцийг нэг [[грамм|эксаграмм]] (1 × 10¹⁵ кг буюу 1 триллон тн)-аар, түүний хагас нь чулуун нүүрс гэж үнэлсэн байна. Уг хэмжээний нүүрснээс гаргаж авах энергийн хэмжээг нь 290 зеттажоул <ref>Sustainable Energy" 2005 page 303 The MIT Press by Jefferson W. Tester et al. ISBN 0-262-20153-4</ref>, дэлхийн жилийн хэрэглээг 15 терраватт гэвэл <ref>BP2006 energy report, and US EIA 2006 overview</ref>, 600 жил хүрэлцэх хэмжээний нөөц юм. Английн [[Бритиш Петролеум]] компанийн 2005 оны эцсээр хийсэн тооцоогоор, дэлхийн нүүрсний нөөц 909,064 сая тн-оор үнэлэгдсэн байна. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Оросын Холбооны Улс]], [[Австрали]], [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] зэрэг орнууд нүүрсний ихээхэн нөөцтэй юм. {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний нийт нөөц, [[1999]] оны байдлаар (сая тн)<ref>{{Cite web |url=http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |title=Archive copy |access-date=2007-06-28 |archive-date=2007-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070127034512/http://www.worldenergy.org/wec-geis/publications/reports/ser/coal/coal.asp |url-status=dead }}</ref>''' |- | width="100pt"|'''Орон''' | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Битумжсан нүүрс]]''' ([[антрацит]] багтсан) | width="120pt"|'''[[чулуун нүүрс|Хагас битумжсан нүүрс]]''' | width="120pt"|'''[[Хүрэн нүүрс]]''' | width="100pt"|'''Нийт''' |- |[[Америкийн Нэгдсэн Улс]] ||115891||101021||33082||249994 |- |[[Оросын Холбооны Улс]] ||49088||97472||10450||157010 |- |[[Хятад]] ||62200||33700||18600||114500 |- |[[Энэтхэг]] ||82396||||2000||84396 |- |[[Австрали]] ||42550||1840||37700||82090 |- |[[Герман]] ||23000||||43000||66000 |- |[[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] ||49520||||||49520 |- |[[Украин]] ||16274||15946||1933||34153 |- |[[Казахстан]] ||31000||||3000||34000 |- |[[Польш]] ||20300||||1860||22160 |} == Нүүрс экспортлогч орнууд == {| {{prettytable}} |+ '''Нүүрсний экспорт, орон болон жилээр (сая тн)'''<ref>http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/supplement/pdf/suptab_114.pdf </ref> |- | width="130pt"|'''Орон''' | width="100pt"|'''2003''' | width="100pt"|'''2004''' |- | [[Австрали]] | 238.1 | 247.6 |- | [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | 43.0 | 48.0 |- | [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]] | 78.7 | 74.9 |- | [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Хуучин Зөвлөлт Холбоот Улс]] | 41.0 | 55.7 |- | [[Польш]] | 16.4 | 16.3 |- | [[Канад]] | 27.7 | 28.8 |- | [[Хятад]] | 103.4 | 95.5 |- | [[Өмнөд Америк]] | 57.8 | 65.9 |- | [[Индонез]] | 107.8 | 131.4 |- | '''Нийт''' | '''713.9''' | '''764.0''' |} [[Файл:Tagebau Garzweiler Panorama 2005.jpg|center|1000px|thumb|Германы Гарцвайлер дахь нүүрсний ил уурхай. Өндөр нарийвчлалтай дэлгэмэл зураг.]] == Бусад холбоотой сэдвүүд == * [[Шатах ашигт малтмал]] * [[Дэлхийн дулаарал]] * [[Газрын тос]] * [[Геологи]] * [[Шингэрүүлсэн байгалийн хий]] == Эшлэл == {{Reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080119164838/http://www.coalonline.org/site/coalonline/content/home Coal Online] Утаагүй түлш боловсруулах технологийн талаар * [https://web.archive.org/web/20110225003728/http://www.worldcoal.org/ World Coal Institute] Дэлхийн нүүрсний хүрээлэн * [http://www.msnbc.msn.com/id/5174391/ MSNBC report on coal pollution health effects in the United States] * [https://web.archive.org/web/20050621112309/http://www.uic.com.au//nip83.htm Clean coal technologies] Нүүрс боловсруулах технологи ** [https://web.archive.org/web/20100809105829/http://www.jcoal.or.jp/overview_en/gijutsu.html Advanced methods of using coal] * [https://web.archive.org/web/20130303040016/http://www.fe.doe.gov/programs/fuels/hydrogen/Hydrogen_from_Coal_R%26D.html USDOE Hydrogen from Coal Research] Нүүрснээс устөрөгч ялгах * [http://smtc.uwyo.edu/coal/ Wyoming Coal] Вайомингийн Их Сургуулийн вэб хуудас * [https://web.archive.org/web/20070704031944/http://www.our-energy.com/coal_en.html Coal - origin, purification and consumption] Нүүрсний гарал үүсэл, баяжуулалт, хэрэглээ * [https://web.archive.org/web/20071206003202/http://www.stoke.gov.uk/ccm/museums/museum/2006/gladstone-pottery-museum/information-sheets/coal-in-north-staffordshire.en History of coal seams and the practice of coal mining in North Staffordshire, UK] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ашигт малтмалын геологи]] [[Ангилал:Нүүрс| ]] [[Ангилал:Нүүрсний уурхай]] [[Ангилал:Шатах ашигт малтмал]] eg11vwwe6y0ewyv53zmq4br0prbk74f 0 5897 865463 864855 2026-08-08T12:34:26Z HorseBro the hemionus 100126 865463 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлон, 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан|Туркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] dxp4zsnfvklah5594p6wb8wiauurjb7 865464 865463 2026-08-08T13:01:44Z HorseBro the hemionus 100126 865464 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улсын анхны хаан}}{{Сайн өгүүлэл}} {{Инфобокс хаан | name ={{lang|mn|Галдан Бошигт Хаан}} | title =[[Хунтайж]]<br>Бошигт [[Хаан]] | image =Statue of Galdan Boshughtu Khan.jpg | caption =Энэ бол [[Архангай]] аймгийн [[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт суманд]] байрлах '''Галдан бошигт хааны''' хөшөө юм. Тэрээр [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан, [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжын]] хүү, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ хунтайжын]] дүү байв. | succession = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын хаан]] | reign = 1678–1697{{sfn|Atwood|2004|p=628}} | coronation =1678 | full name = | regnal name = Бошигт [[Хаан]] ({{MongolUnicode|ᠪᠤᠱᠤᠭᠲᠤ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}) | predecessor = Цол тогтоогдсон | successor = [[Цэвээнравдан хаан]] | queen = [[Ану хатан]] | spouse = | spouse-type = Хатан | issue = | royal house = [[Цорос]] | dynasty = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | father =[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] | mother = {{plainlist|'''Маргаантай:''' *Аминдар{{sfn|Atwood|2004|p=193}} *Юм Агас{{sfn|Adysha|2019|p=15}}}} | religion = [[Төвөдийн Буддын шашин]] | birth_date =1644 | birth_place =[[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис]] | death_date =1697 оны 5 сарын 3 (52–53 насалсан) | death_place =[[Ховд аймаг]] | date of burial = | place of burial = |given_name=Эрдэнийн Галдан|signature=Seal of Galdan Boshugtu Khan.png|signature_alt=Тамга|signature_type=Тамга|reign2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}/1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}–1678|succession2=[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хунтайж]]|coronation2=1671{{sfn|Adle|2003|p=158}}<br>1676{{sfn|Atwood|2004|p=628}}|predecessor2=[[Сэнгэ хунтайж]]|successor2=[[Эрдэнэзоригт хунтайж]]}} '''Эрдэнийн Галдан''', (1644–1697) эсвэл '''Галдан бошигт хаан''' (1678–1697) гэдгээрээ илүү алдартай нь [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] анхны хаан байв. Хэдийгээр Галдан 1696 онд [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] шийдвэрлэх ялагдал хүлээж, дараа жил нь нас барсан ч түүний байгуулсан цэргийн болон захиргааны үндэс суурь нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хэдэн арван жилийн турш [[Цэвээнравдан хаан]], [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] удирдлага дор томоохон гүрэн хэвээр байлгах боломжийг олгосон юм. Адишаагийн хэлснээр, Галдан Зүүнгарыг Манж [[Чин улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] зэрэгцэхүйц бүс нутгийн хүчирхэг улс болгосон.{{Sfn|Adysha|2019|p=13}} Тэрээр Зүүнгарын [[Эрдэнэбаатар хунтайж]], түүний эхнэр Хошуудын Аминдар эсвэл Торгуудын Юм Агас нарын хүү юм. Зүүнгарын Хаант Улсыг үндэслэгч Эрдэнэбаатар хунтайжын дөрөв дэх хүү Галдан нь 15-р зуунд бүх монголчуудыг нэгтгэсэн [[Умард Юань]] гүрний хүчирхэг Ойрадын хаан [[Эсэн тайш|Эсэн Тайшийн]] удам байв. Галданы ээж нь [[Төвөд|Төвөдийн]] анхны Хошууд–Ойрадын хаан [[Гүш хаан|Гүш хааны]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Галдан хаан болохоосоо өмнө Лам болохын тулд [[Төвөд|Төвдөд]] [[Буддын шашин|Буддын шашны]] боловсрол эзэмшиж, [[5-р Далай лам]] болон [[Анхны Банчин лам|анхны Банчин ламын]] удирдлага дор суралцсан ч, ах [[Сэнгэ хунтайж]] алагдсаны дараа ламын тангаргаа эвдэн Зүүнгарын дотоод тэмцэлд оролцож, эрх мэдлийг гартаа авчээ. 1678 онд 5-р Далай лам түүнд ''"Бошигт хаан"'' цол хүртээснээр түүний засаглал шинэ шатанд гарсан юм. Галданы хаанчлалын үед Зүүнгарын Хаант Улс газар нутаг, цэрэг–улс төрийн нөлөөгөөрөө урьд өмнө байгаагүй хэмжээнд хүрчээ. Тэрээр Алтишахр дахь [[Яркендын хант улс|Яркендын хант улсын]] хэрэгт оролцож, [[Турфан хот|Турфан]], [[Хамил тойрог]], [[Кашгар]], Ярканд зэрэг бүс нутгийг өөрийн нөлөөнд оруулсан байна. Мөн [[Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)|Казах–Зүүнгарын дайнуудын]] үеэр [[Долоон ус]], [[Ташкент]], [[Сырдарья]] зэрэг бүс нутагт аян дайн өрнүүлж, [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Ферганы хөндийн]] оршин суугчдын эсрэг цэрэг хөдөлгөжээ. 1688 оноос тэрээр [[Ар Монгол]] дахь хэрэгт оролцон [[Зүүнгар–Халхын дайнууд|Зүүнгар–Халхын дайныг]] эхлүүлж, улмаар Чин улстай удаан хугацааны зөрчилдөөнд татагдсан бөгөөд [[Олгой нуурын тулалдаан]], [[Улаанбудангийн тулаан]], [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]] зэрэг тулалдаанууд нь Монгол, Чин, Төв Евразийн хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд болжээ. Японы түүхч Мияваки Жүнкогийн үзсэнээр Ойрадуудын жинхэнэ нэгдэл, Зүүнгарын Хаант Улсын бүрэлдэн тогтсон үе нь Галдан 1678 онд Бошигт хаан цол хүртсэнээр эхэлсэн бөгөөд иймээс Галданыг тус улсын үндэслэгч гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=104}} Америкийн түүхч Питер С. Пердью түүнийг Монголчуудын аугаа нэгтгэгч удирдагч бөгөөд, эцгийнхээ удирдсан улс Зүүнгарыг Төв [[Еврази|Евразийн]] хамгийн том гүрэн болгон өргөжүүлсэн гэж үздэг.{{sfn|Perdue|2005|p=109}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан гадаад бодлого, [[Чин улс|Чин улсын]] эсрэг тэмцлээрээ улс байгуулагч байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=37}} Спенсер Хайнесийн хэлснээр Галданы хаанчлал нь Төв Евразийн тал нутагт анхны жинхэнэ "Цэргийн хувьсгал" болсон бөгөөд тэрээр Оросын царьт улс болон Чин улсын улам бүр нэмэгдэж буй дарамтын хариуд Ойрадын холбоог төвлөрүүлж, галт зэвсэг, их бууны хэрэглээг өргөжүүлжээ.{{Sfn|Spencer|2017|pp=179-180}} Адишаагийн хэлснээр Ойрад болон Халхын түүхийн талаар Галданыг ухаалаг, чадварлаг захирагч гэж үздэг байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=14}} == Бага нас ба эрх мэдлийн сууриа тогтоосон үе == === Бага нас болон шашин === [[Файл:5th Dalai Lama.jpg|thumb|225x225px|Галдан бошигт хааны хувийн багш, [[5-р Далай лам]].]] Галдан 1644 онд төрсөн бөгөөд, өмнөх жил нас барсан Төвөдийн өндөр лам ‘Дбэн-са хувилгаан’-ы хойд дүр хэмээн хүлээн зөвшөөрөгджээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр Галдан 17-р жарны хөх модон бичин жилд [[Эрчис мөрөн|Хар Эрчис мөрөн]] дээр төрсөн.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=21}} Галдан долоон настайдаа Галдан Ширээт Хийдийн шавь болж, удалгүй [[Төвөд хэл]] сурч, сайн боловсролтой болжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=35}} 1656 онд Галдан [[Төвөд]] рүү явж, 10 жилийн турш суралцсан бөгөөд энэ хугацаанд [[анхны Банчин лам]] болон [[5-р Далай лам|5-р Далай ламын]] удирдлага дор боловсрол эзэмшсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Адишаа түүнийг долоон настай байхад нь буюу 1650 оны намар илгээсэн гэж бичжээ. Баабар "XX зууны Монгол, нүүдэл" номондоо Галданыг Заяабандид Намхайжамцад Лхас руу лам болгон илгээхийг даалгасан бас [[Будала ордон]] барихад зориулж 110 мянган лан мөнгө, алт даалгасан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=44}} Галдан Төвд рүү буцаж, гэртээ нийт 2-3 удаа аялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=44-45}} Галданыг Заябандидын оюун санааны залгамжлагч гэж үздэг байсан бөгөөд түүнийг Галдан хийдийн гол лам болоход бэлтгэсэн гэж үздэг байв.{{Sfn|Adysha|2019|p=51-52}} Монголын эрдэмтэн С.Цолмонгийн хэлснээр Галдан хүүхэд байхдаа [[Галдмаа баатар]] шиг болохыг хүсдэг байжээ. Тэрээр 1662 онд Галдмаа баатрын тулалдаан түүнд нөлөөлсөн бололтой гэж тэмдэглэжээ. Адишаа цааш үргэлжлүүлэн 5-р Далай ламын шавь байх үед баатарлаг үлгэр дууриа дуулах дуртай байсан гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=35}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж]] нь тэдний аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] залгамжлагч байв. Хаан ширээ залгамжлах нь Сэнгийн ах нар дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Сэнгэ 1671 онд ах нарынхаа гарт алагдсан.{{sfn|Adle|2003|p=148}}{{sfn|Adle|2003|p=157}} Галдан, өөрийн ах Сэнгийн үхлийн дараа ахынхаа өшөөг авах гэж ламын тангаргаасаа эвдэлсэн.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Гэсэн хэдий ч Чимидоржийн хэлснээр Галдан Төвдөөс буцаж ирсэн яг огноо тодорхойгүй байна. Оросын архивын бүртгэлээс харахад тэрээр 1660-аад оны дунд үе гэхэд Зүүнгар луу буцаж ирсэн бөгөөд ах Сэнгэтэйгээ хамт аль хэдийн хэрэг явдалд оролцож байжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Сэнгэ хаан ширээ залгамжлах маргааны үеэр алагдсаны дараа Галдан нас барсан захирагчийн дэмжигчдийг дайчилж, хуйвалдагчдыг ялж, хаант улсыг гэр бүлийнхээ хяналтанд эргүүлэн авчээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} === Эрх мэдэлд хүрсэн нь === Галдан ахынхаа өшөөг авч, 1671 онд [[хунтайж]] болжээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Атвудын хэлснээр Галдан 1676 онд хунтайж болсон байжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=628}} Галдан хожим нь [[Өөлд|Өөлдийг]] ялж, тэднийг Чин улсын хил рүү довтлоход хүргэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Адишаагийн хэлснээр, Галдан [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбоонд]] улам нэр хүндтэй болж, Очирт сэтгэл хан Галдантай холбоогоо тасалсан байв. 1675 онд [[Очирт сэцэн хан]] Галданд дагаар орсон Данзан-Омбо, Алдар нарыг Өргөнбулаг гэдэг газарт довтолсон юм. Галдан хожим нь хариу цохилт өгч, Шарбулын тулалдаанд Очирт сэцэн хааныг ялсан.{{Sfn|Adysha|2019|p=72}} ЮНЕСКО-гийн хэлснээр тэрээр Очирт сэцэн ханы эсрэг тулалдаж, түүнийг шоронд хорьсон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Очирт хожим нь 1680 онд Борталд нас баржээ.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Гэсэн хэдий ч Питер С. Пердьюгийн хэлснээр Галдан 1676 эсвэл 1677 онд Очиртыг ялж, алж, тэдний армийг элсүүлэхийг оролдсон байна. Гэсэн хэдий ч Очиртын цэргүүд зугтаж, [[Ордос]] дахь монголчууд руу довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Чин улсын эзэн хаан [[Энх амгалан|Энх Амгаланыг]] Очиртын цэргүүдийн удирдагчдын нэгийг баривчилж, дээрэмдсэн хангамжийг буцааж өгөх хүсэлт гаргахад хүргэсэн боловч Галдан хариу өгөөгүй.{{sfn|Perdue|2005|pp=139-140}} Галдан хаан ширээ залгамжлагч болсныхоо дараа Очиртын ач охин, Галдмаа баатрын охин, мөн түүний ах, Сэнгийн эхнэр, [[Ану хатан|Анутай]] гэрлэжээ. Түүнийг мөн 1678 оны өвөл 5-р Далай лам ''"Бошигт [[хаан]]"'' хэмээн өргөмжилж, Зүүнгарын хаан болгосон.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Адишаагийн хэлснээр тавдугаар Далай лам түүнд ''"бошигт"'' цол олгосон шалтгаан нь Далай лам Цорос нар тэнгэрийн охидын үр удам гэсэн домгийг мэддэг байсантай холбоотой гэжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} Галдан шинэ цол хэргэмээ зарлаж, хүндэтгэл үзүүлэхээр Бээжинд элч илгээжээ. Чин улсын шүүх Галдан дагаар орсон гэж үзсэн тул үүнийг хүлээн авчээ. Гэсэн хэдий ч Галдан дагаар ороогүй бөгөөд бусад Монгол хаадаас ялгаатай нь илүү их тусгаар тогтнол авах гэж шийдэмгий байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=140-141}} Чимидоржийн хэлснээр энэ нь Монголын нэр хүндтэй удирдагчид Төвдийн Буддын шашны тэргүүн нарын цол хэргэм, хүлээн зөвшөөрлийг эрэлхийлж, засаглалынхаа хууль ёсны байдлыг бэхжүүлсэн тогтсон уламжлалыг дагасан.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Адишаагийн хэлснээр тэрээр Дөрвөн Ойрадын холбоог нэгтгэж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] байгуулжээ. == Хаанчлал ба байлдан дагуулал == === Зүүнгарын Алтишахрыг байлдан дагуулсан нь === 1678 онд Исмаил хан Афак Хожагийн Ак Таглик Хожа руу мордон явж, [[5-р Далай лам|5-р Далай Ламаас]] тусламж хүсэв. 5-р Далай лам эргээд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хаан, Галданд захидал бичиж, өөрийнх нь өмнөөс оролцохыг хүсэв.{{sfn|Rene|1970|p=501}} Галдан захидлаа авсны дараа,{{sfn|Adle|2003|p=149}} 1679 оны намар гэхэд тэрээр [[Турфан хот|Турфаныг]] эзлэхээр 10,000 цэрэг бэлтгэж, [[Хамил тойрог|Хамилаас]] цааш тагнуул илгээжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}} Хамил, Турфан хотууд руу довтолж, 1679 он гэхэд хотуудыг эзлэн авах эсвэл бүслэн авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=140}}{{sfn|Adle|2003|p=149}} Дараа жил нь Галдан 120,000 Зүүнгарын морин цэргийг удирдан Таримын сав газар руу орж, [[Аксу тойрог|Аксу]], Уктурпан, [[Кашгар]], Ярканд, [[Хотан тойрог|Хотанаар]] дайран орж, Исмаилын гэр бүлийг хөнөөж, II Абд ар-Рашид хааныг бүс нутгийн захирагчаар томилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=185}}{{sfn|Adle|2003|p=193}} 1682 онд Ярканд хотод үймээн самуун дэгдэж, Абдул-Рашид хаан [[Или мөрөн|Или]] рүү зугтав; түүний дүү Мухаммед Аминыг хаан ширээнд өргөмжилжээ.{{sfn|Adle|2003|p=194}} Галдан Зүүн Туркестан руу тэлсэн нь стратегийн болон эдийн засгийн зорилгоор үйлчилж, [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсад]] илүү аюулгүй ар талын бүсийг бий болгосон бол улс төрийн гол анхаарал нь зүүн Монголд хэвээр байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} === Галданы Төв Азийн эсрэг хийсэн аян дайн === {{Main|Казах–Зүүнгарын дайн (1681–1684)}}[[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улсад залгамжлалын дайн эхэлж, [[Сэнгэ]] ялалт байгуулжээ. Сэнгэ Казахуудтай найрсаг харилцаа тогтоосон.{{sfn|Atygaev|2023|pp=138–139}} Гэсэн хэдий ч Сэнгэ хунтайжыг [[Зодов баатар]], [[Цэцэн тайж]] нарын төрийн эргэлтээр алагдсаны дараа Казахын [[Тавак хаан]] Зүүнгарын Хаант Улсын эсрэг 80,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй армийг удирдсан. Тэрээр Казахын цэргийн мэргэжилтэн, тулалдаанд зоригтой хүн гэдгээрээ алдартай болсон бөгөөд үүнийхээ төлөө харьяатуудаасаа ''"баатар"'' гэсэн хүндэт цол хүртжээ.{{sfn|Kadyrbaev|2023|p=9}} Тэрээр Тавак хаан залгамжлалын дайны боломжийг ашиглан [[Долоон ус|Долоон усыг]] эзэлжээ.{{sfn|Atygaev|2023|pp=139–140}} Галдан хожим нь Долоон ус болон Өмнөд Казахстан руу довтлон, 1681, 1683 онд Сайрам хотыг бүслэхийг оролдсон боловч бүтэлгүйтсэн.{{sfn|Burton|1997|p=337}} 1684 онд Сайрам хотыг эзэлсэн бөгөөд энэ нь уг хотын эдийн засгийн уналтад нөлөөлсөн.{{sfn|Moiseev|1991|p=51}} Галданы цэргүүд удалгүй Менкент, Харасман, [[Ташкент]] болон бусад хэд хэдэн хотыг эзэлжээ. Гол үл хамаарах зүйл нь Тавакийн мэдэлд үлдсэн [[Түркистан|Туркистан]] байв. Ташкент Галданы эрх мэдлийг сайн дураараа хүлээн зөвшөөрч, 1684 онд эзлэгдсэн.{{Sfn|Adle|2003|p=147}} Зүүнгарууд мөн Тавак хааны хөвгүүдийн нэгийг нь барьж аваад [[Лхас|Лхас хот]] руу аваачсан нь Галданы Казахуудад Ламаизмыг тулгах гэсэн ноцтой санааг баталж байв.{{sfn|Moiseev|1991|pp=51–52}} 1682–1685 онуудад тэрээр [[Киргизүүд]] болон [[Ферганы хөндий|Фергана хөндийд]] амьдардаг хүмүүсийн эсрэг аян дайныг удирдсан.{{Sfn|Barthold|1956|p=161}} Түүний аян дайн нь Бараба татаруудыг эрхшээлд оруулж, улмаар татвараас зайлсхийхийн тулд Христийн шашинд ороход хүргэсэн.{{sfn|Frank|2000|p=252–254}} Брегелийн хэлснээр Галдан [[Ош]], Сайрам, [[Андижан]] руу довтлох боломжтой байсан гэж,{{sfn|Bregel|2003|p=56}} Брегель өөрийн бүтээсэн газрын зураг дээр 1684–1685 онуудад Ош, Андижан руу хийсэн Зүүнгарын довтолгоог харуулсан байдаг.{{sfn|Bregel|2003|p=57}} Эдгээр үйл явдлын дараа Галдан 1686 онд [[Бухарын хант улс]] руу довтолж, [[Андижан]],{{Sfn|Adle|2003|p=149}} [[Бухар]] болон [[Самарканд|Самаркандыг]] эзлэн авчээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=80}} Гэсэн хэдий ч Галдан 1686 онд казахуудын эсрэг дахин аян дайн удирдаж чадаагүй бөгөөд Тавак хаанд айлчилсан Оросын элчин сайд нарын хэлснээр ямар ч хохирол учруулаагүй, юу ч довтлоогүй байна.{{Sfn|Atygaev|2023|p=142}} Зүүнгарууд дараа нь эзэлсэн ихэнх хотуудаа орхин, Казакууд Долоон уснаас бусад хотуудыг буцааж эзэлсэн.{{Sfn|Moiseev|1991|p=24}} Галдан 1687 онд [[Ар Монгол]] руу довтлов.{{sfn|Moiseev|1991|p=53}} === Зүүнгар–Халхын дайн === {{Main|Зүүнгар–Халхын дайн (1688)}} 1687 оны сүүлээр Галданы дүү 400 цэрэгтэй хамт [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] [[Засагт хан аймаг|Засагт ханы]] эсрэг довтлогооны үеээр Түшээт ханд ялагдаж Галданы дүү, алагджээ. Дараа нь Галдан Түшээт ханы эсрэг өшөө авахаар довтлов.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} [[Занабазар|Занабазарын]] элчээс мэдээлснээр Галдан нийт 30,000 цэрэг дайчилж, Засагт ханыг ялсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=178}} Цаашилбал, Галдан Хангай нуруунд довтлон, [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] хүүг Тамирт ялжээ.{{sfn|Altangerel|2017|pp=196–197}}{{sfn|Kyachinov|1999|p=208}} Удалгүй Галдан [[Данзан омбо]], [[Данжила]], [[Дугар|Дугар арайтан]] нарыг [[Эрдэнэ Зуу хийд|Эрдэнэ Зуу хийдэд]] илгээв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=179}} Пердьюгийн хэлснээр, Түшээт ханыг ялсны дараа Зүүнгарын 6,000 цэрэг Эрдэнэ Зуу хийдийг дээрэмдэж, янз бүрийн сүм хийд, шашны урлагийн бүтээлүүдийг сүйтгэхэд Галдан хийдийн ар талд үлдсэн байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=148}} Үүний зэрэгцээ түүний ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгийн]] хүү [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан]] Галданыг хөнөөх оролдлого хийж, томоохон бослого гаргасан. 1689–1690 онд тэрээр Цэвээнравданы бослогын эсрэг тэмцэхээр [[Ховд (хот)|Ховдод]] үлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=149}} 1690 оны 6-р сарын 9-нд Галдан үлдсэн Халх аймгуудын эсрэг нийт 30,000 цэргийг дайчилсан. Сар орчмын дараа буюу 7-р сарын 27-нд [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] ханхүү Фучуан, ханхүү Чаннинг болон ганцаараа удирдсан гурван армитай дайн зарлав.{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} === Чин улсын эсрэг дайн ба үхэл === {{Main|Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн}} [[Файл:The Emperor at the Kherlen river.jpg|thumb|[[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан]]]] Галдан [[Чин улс|Чин улстай]] энхийн хэлэлцээр хийхийг оролдсон. [[Энх амгалан|Энх Амгалан]] 8-р сарын 8-нд Бээжингээс олон тооны цэргээ бэлтгэж явсан бол, 8-р сарын 10-нд [[Бээжин|Бээжингээс]] Энх Амгалан биечлэн хөдөлжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=153}} Галдан тухайн үед Хэрлэн голын доод хэсэгт хоол хүнсний хомсдолд орсон тул аян дайнд оролцож байжээ. Зүүнгарууд Сэцэн хан, Түшээт хан нарыг 1690 оны 7-р сар гэхэд хөөж байх хооронд Чин улсын арми Ологой нуурын эрэг дээрх Галданы армийн байрлал руу довтлов. Энэ нь Чин улсын арми болон Зүүнгарын хүчний анхны мөргөлдөөн болох [[Олгой нуурын тулалдаан]] эхлүүлсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|p=187}} Энэ тулалдаанд Зүүнгарууд ялж, Чин улсын армийн эсрэг галт зэвсгийг ашиглаж{{sfn|Zlatkin|1983|p=190}} Чин улс ухарчээ. Зүүнгарууд удалгүй Чин улсын зүг хөөж, Зүүнгарын цэргүүд Чин улсын армийг барьж авч чадаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=191}} Галдан Чин улсын гүн рүү нэвтэрсэн боловч ямар ч хор хөнөөл учруулахгүй гэж мэдэгдэж, зөвхөн дайснуудыг нь хөөхийн тулд л орсон гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=191–192}} Галдан Чахундорж, Занабазар нарын эргэн ирэлтийн талаар хэлэлцэхийн тулд Улаанбуданд энхийн хэлэлцээ хийхийг хүссэн. Гэсэн хэдий ч хунтайж Фучуаны цэргүүд түүний цэргүүд рүү [[Улаанбудангийн тулаан|дайрч]], ялалт байгуулсан гэж мэдэгдэв. Галдантай хамт явсан Оросын элч Киберев үүнийг Чин улсын ялалт гэж үзээгүй,{{sfn|Perdue|2005|pp=155}} харин Галдан зугтав.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=195}} 1696 онд Галдан [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагджээ. Чин улсын арми илүү их хүч, тоног төхөөрөмжтэй байв. 1690–1696 онд Энх Амгалан Чин улсын бараг бүх их буугаар зэвсэглэсэн нийт 400,000 цэргийг дайчилсан байв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} 1696 оны 5-р сарын 13-нд Чин улсын цэргүүд одоогийн Тэрэлжийн ойролцоох [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] Галданд шийдвэрлэх ялагдал хүлээв.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} 1696 онд Галдан ялагдсаны дараа Энх Амгалан Зүүнгарын залгамжлалын төлөөх тэмцэлд Цэвээнравданыг дэмжиж, Цэвээнравданы засгийн эрхэнд гарахад хувь нэмэр оруулсан. Галдан ялагдсаныхаа дараа цэргүүдийнхээ цөөн хэсгийг аваад баруун тийш Зүүнгарын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Баабарын хэлснээр Галдан Тамир голын хөндийн Тайхар Чулуу бүсэд түр зогсохдоо өөрийн удирдлага дор ердөө 5,000 орчим хүн үлдсэнийг олж мэджээ.{{sfn|Baabar|1999|p=83}} Чимидоржийн хэлснээр Галдан 1696 онд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} Үүний эсрэгээр Баабар Галдан амиа хорлосон гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Чимидорж хэлэхдээ 1688–1696 оны цэргийн аян дайны үеэр Галданы арми Чин улсын хүчний эсрэг удаа дараа томоохон ялалт байгуулсан гэж үзжээ.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} Чин улсын эсрэг анхны дайн Халхад эхэлсэн бөгөөд энэ дайн 1688 онд эхэлж, завсарлагатайгаар үргэлжилж, 1697 онд Манжийн ялалт, Чин улс Халхыг эзлэн авснаар өндөрлөв.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} == Төр байгуулалт ба засаг захиргаа == === Шашны ач холбогдол === Галдан хаан болохоосоо өмнө шашин, улс төрийн хэрэгт оролцож, захиргааны туршлага хуримтлуулсан бөгөөд Зүүнгарт Буддын шашны байгууллагуудыг хөгжүүлэхэд тусалсан. Чимидоржийн иш татсан эх сурвалжуудад Галдан Зүүнгарт Төвдийн Буддизмыг дэлгэрүүлэхэд оролцсон бөгөөд хэд хэдэн хийд байгуулахтай холбоотой байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=36}} Галдан шашны бодлого боловсруулах гэж байх үед Богд Зонховын судар, сургаалыг дагаж мөрддөг байв. Галданы хувийн багш нар болох [[5-р Далай лам|тавдугаар Далай лам]], [[анхдугаар Банчин лам]], [[Зая бандид Намхайжамц|Заябандид]] нар түүнд Богд Зонховын сургаалыг үргэлжлүүлэхийг зааж сургасан.{{sfn|Adysha|2019|p=54}} === Дипломат ажиллагаа === [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал.]] Галдан Чин улс болон Оросын хааны улсуудтай найрсаг харилцаатай байх ёстойгоо мэдэж байв.{{sfn|Adysha|2019|p=85}} Галдан мөн Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Тэрээр мөн Галданы найрсаг харилцаа нь Чин улсын аюул заналхийллээс урьдчилан сэргийлэх Галданы оролдлого, мөн Галданы монголчуудыг нэгтгэхэд тусалсан байж магадгүй гэж үзсэн.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38-39}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галдан [[Красноярск]] хотын цэргийн захирагч, Сумараковт захидал илгээж, Оросуудтай дипломат харилцаа 1671 онд эхэлсэн. Галдан [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] давхар алба гувчуурын талаар дурдсан бөгөөд Енисейн киргизүүдийг хяналтандаа авахын төлөө Оросууд руу [[Красноярскийн бүслэлт|довтолсон]] ах [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] [[Сэнгэ хунтайж|хунтайжаас]] ялгаатай нь найрсаг харилцаа эхлүүлэхийг хүссэн.{{sfn|Adysha|2019|pp=74-75}} 1673 онд Галдан Санжиг, Гэцэл гэсэн хоёр элчээ Тобольск хотод илгээж, Галданы найрсаг харилцаа тогтоох, хилийн зөрчлийн асуудлыг бүрмөсөн шийдвэрлэх, Оросуудийг Хятад руу аялахыг зөвшөөрөх санаатай байгааг мэдэгджээ. Үүний хариуд Оросын хаан Зүүнгарын элч нарыг [[Москва|Москвад]] чөлөөтэй айлчлахыг зөвшөөрөх бодлого баримталж, Сибирийн хотуудаар худалдаа хийж буй Зүүнгаруудад татвар ногдуулахгүй байхаар 10-р сарын 12-нд тунхаглав.{{sfn|Adysha|2019|p=85-86}} 1679 онд Зүүнгарын хоёр элчийг илгээжээ. Галдан худалдаа, найрсаг харилцааг эрчимжүүлэх талаар хэлэлцэхээр Сэвкожа, Шар нарыг Тобольск руу илгээсэн бол бусад элчийг Москва руу илгээжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} Гэсэн хэдий ч Оросууд эцэст нь холбоогоо тасалсан бөгөөд Оросууд Зүүнгарыг асуудлыг шийдэж чадахгүй, гэрээгээ дагаж мөрдөөгүй чадваргүй хүмүүс гэж үздэг байсан бөгөөд Галдан Оросын харьяанд байсан Енисей Киргизүүдийг захирчээ. Тиймээс Оросууд Зүүнгарын элч нарыг хүлээн авахаа больсон.{{sfn|Adysha|2019|p=87}} === Эдийн засгийн ба цэргийн шинэчлэлүүд === [[Файл:Ойратские воины.png|thumb|Зүүнгарын цэргүүд]] Галдан Туркестанаас худалдаагаар дамжуулан Персийн ган цэвэршүүлэх аргыг сурсан бөгөөд энэ нь Галданд галт зэвсэг үйлдвэрлэх боломжийг олгосон юм.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Лян Фэний "Циньбянь Жилуэ" номонд хэлснээр Галдан дарь болон галт зэвсгийн үйлдвэрлэлийг уугуул иргэддээ шинэчилж чадсан юм. Тэрээр Зүүнгарууд элснээс тос гаргаж авах, шороо шатааж хүхэр гаргах, хүхрийн хүчил ашиглан калийн нитрат үйлдвэрлэх, зэс, хар тугалга, нарийн ганг газраас гаргаж авах чадвартай, усны эрэг дээрх чулуунаас алт, сувд гаргаж авах чадвартай, хурдан морьд үйлдвэрлэж чаддаг байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=304}} Лян Фэн цааш нь Галдан орон нутагт өндөр чанартай зэвсэг үйлдвэрлэхдээ "ухаалаг" байсан, Зүүнгарын хуяг нь хөнгөн гинжин хуягны жижиг холбоосоор хийгдсэн бөгөөд бүсэлхийдээ ан агнуурын хэрэгсэл, богино сэлэм, нум сум, хутга авч явах зориулалттай байв. Галдан мөн тэмээн дээр их буугаар тоноглодог байсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=304-305}} Дарь болон ган үйлдвэрлэлийн амжилт нь Галданд уугуул иргэдийн зохион бүтээсэн мушкетуудыг их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь Ойрадын мушкет цэргүүдийг Ойрадын уламжлалт хүнд морин цэргийн гол хэсгүүдийн нэг болгоход хүргэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Галданы тактик нь [[Олгой нуурын тулалдаан|Олгой нуурын тулалдаанд]] Зүүнгарын ялалтад гол үүрэг гүйцэтгэсэн.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Хайнесийн хэлснээр Галдан тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг уламжлалт болон орчин үеийн цэргийн аргуудыг хослуулсан бөгөөд хөдөлгөөнт их буу болгон ашиглах зорилгоор тэмээн дээр жижиг их буу суурилуулах зэрэг арга хэмжээ авчээ. Галданы цэргийн хүчний тэлэлт нь анхан шатны цэргийн стандартчилал зэрэг шинэ захиргааны арга хэмжээ авахыг шаардаж байна. Галт зэвсэг үйлдвэрлэх, арчлах зардал нэмэгдэж байгаа нь зөвхөн одоо байгаа Ойрадын нутаг дэвсгэрт байгаа нөөцөөр нөхөх боломжгүй эдийн засгийн дарамтыг бий болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Адишаагийн хэлснээр, зарим судлаачид Галданы аав [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийг]] Дөрвөн Ойрадын холбооны эдийн засгийн хөгжлийн эхлэлийг тавьсан хүн гэж үздэг бөгөөд, Галдан үүнийг цааш үргэлжлүүлсэн юм.{{sfn|Adysha|2019|p=81}} Хайнесийн хэлснээр Ойрадын Холбооны оршин тогтнох нь нэмэлт хүн хүч, эдийн засгийн нөөцийг хянахаас улам бүр хамааралтай болсон. Галдан удалгүй Таримын сав газар, [[Долоон ус]], [[Сырдарья]] нутгийг эзлэн авсан; эдгээр байлдан дагуулал нь Зүүнгарын Хаант Улсыг хөдөө аж ахуйн бүс нутгаас үр тариагаар хангаж, Ойрадын сүрэгт нэмэлт бэлчээрийн газар олгосон. Ойрадын Холбооны нутаг дэвсгэр, цэргийн тэлэлт нь цаашид захиргааны шинэчлэл хийх шаардлагатай болгосон.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан мөн орчин үеийн [[Ховд аймаг|Ховд аймгийн]] газар тариаланд хүчин чармайлт гаргаж, ургац тээвэрлэх, будаа тариалах, төмөр хайлуулах үйлдвэр б айгуулахын тулд газрыг шалгаж байжээ.{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Галдан Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоосноор Зүүнгарууд худалдааг үр дүнтэйгээр хөгжүүлж байв. Оросууд үслэг эдлэл, амьтны гаралтай бүтээгдэхүүн худалдан авах боломжтой байсан бол Зүүнгарууд үр тариа, даавуу болон төрөл бүрийн эд зүйлс худалдан авах боломжтой байв.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} === Захиргаа === Галданы удирдсан амжилттай цэргийн аян дайн нь Зүүнгаруудад илүү сайн засаг захиргааны систем хэрэгтэй болсон бөгөөд энэ нь Зүүнгаруудад шинэ нутаг дэвсгэртээ эрх мэдлээ төвлөрүүлэхэд шаардлагатай байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=181}} Галдан Их Цаазыг орон нутгийн засаг захиргаа, гэмт хэрэгтнүүд, цөллөг, ядуурлын асуудалтай холбоотойгоор өргөжүүлснээр мөн Галдан тэдний нутаг дэвсгэрт татварын тогтолцоог бий болгосон бөгөөд голчлон төлбөр цуглуулах, зардлыг хянах зорилготой байв.{{Sfn|Spencer|2017|p=182}} Энэ нь мөн Зүүнгарын Долоон Ус бүс нутагт маргаангүй ноёрхол бий болгож, үр дүнд нь түүнийг нэгтгэсэн юм.{{Sfn|Moiseev|2001|p=24}}{{Sfn|Spencer|2017|pp=181–182}} Галдан яам байгуулснаар эрх мэдлээ төвлөрүүлж,{{sfn|Spencer|2017|p=181}} хяналтаа улам бэхжүүлэх зорилгоор 1677 онд анхны зарлигаа, 1678 онд хоёр дахь нэмэлт хуулиа зарласан.{{sfn|Spencer|2017|p=181}} Шинээр эзэмшиж авсан нутаг дэвсгэрт татварын бодлогыг тогтоож, төлбөр хураах, орлого, зардлыг удирдах байцаагчдыг томилсон. Шинэ хуулиудад хотын хүн амын гуравны нэгийг жил бүр ээлжлэн ажиллуулах, түүнд үнэнч нүүдэлчин бүлгүүдийн хөдөлгөөнийг хязгаарлах, Галдан бошигт хаан мөн боолын худалдааны зах зээлийг хориглох зэрэг багтсан.{{sfn|Spencer|2017|p=182}} Галдан Ойрадын уламжлалт хуулийг хүчингүй болгож, [[Аймаг|аймгуудыг]] [[Отог хошуу|отог]] болгон хувиргаж, зөвхөн өөрийн томилсон отогуудын эзэн, [[зайсан]] болгосон байв. Ойрадын 600,000 хүн амд нийт 12 отог байгуулагдсан бөгөөд үүнээс 10,000 орчим хүн хааны шууд удирдлага дор байв. Тэнд Гөрөөчин, Тариачин, Буучин, [[Захчин]] отогуудыг байгуулжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=83}} Галдан хааны ордны газар тариаланг арчлах 4,000 өрхтой байсан бол өөр 1,000 өрх цэргийн хангамж үйлдвэрлэдэг байв. Галдангийн байгуулсан бусад отогууд нь мөн хааны өргөөг сэргээн засварлах хувцас хийх, дотоод хэргийг удирдах, харуул хамгаалалт хийх зэрэг янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэдэг байв.{{sfn|Adysha|2019|p=84}} == Гэр бүл == [[Файл:ESENTAISH KHAAN.jpg|thumb|218x218px|Галдан бошигт хааны өвөг дээдэс, [[Эсэн тайш]].]] Галдан [[Эсэн тайш|Эсэн тайшийн]] удам болох [[Цорос]] овгийн [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] хүү, өвөг дээдэс нь [[Цорос|Цоросын]] удам угсаатай{{Sfn|Adysha|2019|p=18}} шууд холбоотой бөгөөд,{{Sfn|Adysha|2019|p=19}} [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] анхны удирдагч буюу [[тайш]] [[Батула|Батула Чинсан]] болон түүний хүүхдүүд [[Тогоон тайш]], [[Эсэн тайш]] нар юм.{{Sfn|Adysha|2019|p=15}}{{Sfn|Adysha|2019|p=23}} Түүний эх, Аминдар нь [[Хошуудын хант улс|Хошууд хан]], [[Гүш хаан|Гүшийн]] охин байв.{{sfn|Atwood|2004|p=193}} Эцэг: [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эх: Аминдар эсвэл Юм Агас Ах дүүс: Цэцэн тайж, Зодов баатар, Бандир, Ончон, [[Сэнгэ хунтайж]], Бум тайж, Доржжав, Пунцагдаш, Дарма{{sfn|Adysha|2019|p=65}} Эхнэр: [[Ану хатан]] Хөвгүүд: Сэвдэнбалжир{{sfn|Adysha|2019|p=68}} Охид: Юмчихай Бум{{sfn|Adysha|2019|p=68}} == Алдартай соёлд == * Монголын ''"[[The Hu|The HU]]"'' хамтлагийн ''"Black Thundar"'' дууг Галдан бошигт хааны тухай шүлгээс сэдэвлэн бүтээжээ. Хожим нь хамтлаг дуугаа EA видео тоглоомын [[Star Wars Jedi: Fallen Order]]-д зориулж "Сугаан Эссена" болгон хувиргасан. * Галдан бол Жин Ёнгийн "Буга ба тогоо" романы жижиг дүрийн дүрээр гардаг. Вэй Сяобао, Деси Санги Гяцо нар уг киноны дүрүүд юм. * Галдан ба [[Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаан|Зуунмод–Тэрэлжийн тулалдаанд]] ялагдсан тухай [[Бямбын Ринчен]] гуайн "Нууцыг задарсан захиа"-д дурдсан байдаг. * Галдан 2013 онд гарсан ''"[[Ану хатан (кино)|Ану хатан]]"'' кинонд мөн харагдсан. == Эх сурвалж == === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Altangerel |first=Chulunbatyn |title=Дэлхийн талыг эзгэн үе эрхшээсэн түүхт Монголын зэвсэг, дайн, хил хамгаалалтын толь |date=2017 |publisher=Chulunbatyn Altangerel |language=mn |trans-title=A look at the weapons, warfare, and border defenses of the historical Mongols, who conquered half the world}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{cite book |last=Atygaev |first=Nurlan |title=КАЗАХСКОЕ ХАНСТВО: ОЧЕРКИ ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ XV-XVII BEKOВ |publisher=Eurasian Research Institute |year=2023 |isbn=978-601-7805-24-1 |location=Almaty |language=ru |trans-title=Essays on the Foreign Policy History of the 15th–17th Centuries}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{cite book |last=Barthold |first=V. V. |title=Four Studies on the History of Central Asia |date=1956 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-00149-7 |volume=1 |page=162}} * {{cite book |last=Bregel |first=Yuri |url=https://archive.org/details/historicalatlasofcentralasiayuribregelbrill_642_T |title=Historical Atlas of Central Asia |publisher=Brill |year=2003 |isbn=978-90-04-12321-2 |location=Leiden; Boston |page=44 |ref={{harvid|Bregel|2003}}}} * {{cite book |last=Burton |first=Audrey |title=The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic and Commercial History 1550–1702 |year=1997 |publisher=Curzon Press |isbn=978-0-7007-0417-0 |location=London}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite journal |last=Frank |first=Allen J. |date=1 April 2000 |title=Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917 |url=https://monderusse.revues.org/pdf/46 |journal=Cahiers du monde russe |publisher=Éditions de l’EHESS |doi=10.4000/monderusse.46 |isbn=2-7132-1361-4 |issn=1777-5388}} * {{cite journal |last=Kadyrbaev |first=Alexander |title=On the History of Relations between the Volga Kalmyks and the Oirats of Dzungaria with the Nogais, Turkmens, and Kazakhs in the 17th–18th Centuries |journal=Bulletin of Kalmyk University |year=2023 |volume=3 |issue=59 |pages=6–16 |doi=10.53315/1995-0713-2023-59-3-6-16 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/k-istorii-vzaimootnosheniy-kalmykov-povolzhya-i-oyratov-dzhungarii-s-nogaytsami-turkmenami-i-kazahami-v-xvii-xviii-vv |language=ru}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye.I |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |language=ru |trans-title=The story of the Oirat Galdan Boshoktu-khan}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |year=1991 |location=Alma-Ata |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |language=ru}} * {{Cite book |last=Moiseev |first=V.A |title=Джунгаро-казахские отношения в XVII–XVIII веках и политика России |publisher=V.A. Moiseev |year=2001 |language=ru|trans-title=Dzungar-Kazakh relations in the 17th-18th centuries and Russian politics}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |title=The Empire of the Steppes: A History of Central Asia |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I.Y |title=История Джунгарского ханства (1635–1758) |date=1983 |publisher=Zlatkin I.Y, ИЗДАТЕЛЬСТВО НАУКА ГЛАВНАЯ РЕДАКЦИЯ ВОСточной лиТЕРАТУРЫ |isbn= |location=Moscow |publication-date=1983 |language=ru |trans-title=History of Dzungar Khanate (1635–1758)}} [[Ангилал:Галдан бошигт| ]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаан]] [[Ангилал:1644 онд төрсөн]] [[Ангилал:1697 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Цорос]] q05jnegkt2m916sm94cravw236rydm6 0 6386 865506 865312 2026-08-09T11:43:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865506 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Оманы Султант Улс | common_name = Оман | native_name = {{native name|ar|سلطنة عُمان|italics=off}}<br />''{{transliteration|ar|Salṭanat ʻUmān}}'' | image_flag = Flag of Oman.svg | flag_type = [[Оманы төрийн далбаа|Далбаа]] | image_coat = National emblem of Oman.svg | symbol_type = [[Оманы үндэсний сүлд|Үндэсний сүлд]] | national_anthem = {{lang|ar|نشيد السلام السلطاني}}<br />"[[Оманы төрийн дуулал|ас-Салам ас-Султани]]"<br />"Султаны ёсолгоо"{{parabr}}{{center|[[File:Peace to the Sultan (نشيد السلام السلطاني).ogg]]}} | image_map = File:Oman (better) (orthographic projection).svg | map_caption = Арабын хойг дахь Оманы байршил (хар ногоон) | capital = [[Маскат]] | coordinates = {{Coord|23|35|20|N|58|24|30|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]<ref>{{cite web |title=Basic Statute of the State promulgated by Royal Decree 101/96 |url=https://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |website=MINISTRY OF JUSTICE AND LEGAL AFFAIRS |access-date=2023-07-10 |archive-date=2020-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707234954/http://mola.gov.om/eng/legislation/laws/details.aspx?id=1 |url-status=dead }}</ref> | religion = {{tree list}} *88.9% [[Оман дахь лалын шашин|Ислам]] ([[төрийн шашин|албан ёсны]]) **47.2% [[Суннит Ислам|Суннит]] **35.2% [[Ибадит Ислам|Ибадит]] **6.5% [[Шиит Ислам|Шиит]] *5.5% [[Оман дахь хиндү шашин|Хиндүизм]] *3.6% [[Оман дахь христийн шашин|Христ]] *2% [[Оман дахь шашин шүтлэг|Бусад]]<ref>{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=171c | title=National Profiles }}</ref> | religion_year = 2020 | demonym = [[Оманчууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Исламын улс|Исламын]] [[хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | leader_title1 = [[Оманы удирдагчдын жагсаалт|Султан]] | leader_name1 = [[Хейсам бен Тарик]] | leader_title2 = [[Оманы хунтайж|Хунтайж]] | leader_name2 = [[Тейязин бин Хейсам]] | legislature = [[Оманы Зөвлөл]] | upper_house = [[Оманы Төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл (Мажлис аль-Давла)]] | lower_house = [[Оманы Зөвлөлдөх Ассамблей|Зөвлөлдөх Ассамблей (Мажлис аль-Шура)]] | sovereignty_type = Түүх | established_event1 = [[Бану Азд|Азд]] омгийн нүүдэл | established_date1 = 130 | established_event2 = Аль-Жуланда | established_date2 = 629 | established_event3 = {{nowrap|[[Имамат Оман|Имамат]] улс байгуулагдав<ref>{{cite encyclopedia|title=Oman|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|publisher=MSN Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028154443/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html|archive-date=28 October 2009|quote=In 751 Ibadi Muslims, established an imamate in Oman. Despite interruptions, the Ibadi imamate survived until the mid-20th century.|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761561099_7/Oman.html |wayback=20091028154443 |text=Oman |archiv-bot=2026-08-09 11:43:48 InternetArchiveBot }}</ref>}} | established_date3 = 751 | established_event4 = [[Набаны улс]] | established_date4 = 1154 | established_event5 = [[Португалын Оман]] | established_date5 = 1507–1656 | established_event6 = [[Ярубын улс]] | established_date6 = 1624 | established_event7 = [[Аль-Саид]]ын угсаа | established_date7 = 1744 | established_event8 = [[Маскат-Оман]] | established_date8 = 1 сарын 8, 1856 он | established_event9 = [[Жабал-Ахдарын дайн]] | established_date9 = 1954–1959 | established_event10 = [[Дофарын бослого]] | established_date10 = 1963 оны 6 сарын 9 – 1976 оны 3 сарын 11 | established_event11 = Оманы Султант Улс | established_date11 = 8 сарын 9, 1970 он | established_event12 = НҮБ-д [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн 299-р тогтоол|элсэв]] | established_date12 = 10 сарын 7, 1971 он | established_event13 = [[Оманы үндсэн дүрэм|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date13 = 1 сарын 6, 2021 он<ref>{{cite web |title=Oman |url=https://carnegieendowment.org/2010/07/15/oman-pub-41227 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |access-date=31 December 2021 |date=15 July 2010}}</ref> | area_km2 = 309,500 | area_rank = 70 | area_sq_mi = 119,498 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = бага | population_estimate = {{UN_Population|Oman}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 2,773,479<ref name="2010Census">{{cite web |url=http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |title=Final Results of Census 2010 |publisher=National Center for Statistics & Information |access-date=7 January 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518190005/http://www.ncsi.gov.om/documents/Census_2010.pdf |archive-date=18 May 2013 }}</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 125 | population_census_year = 2010 | population_density_km2 = 15 | population_density_sq_mi = 40 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 177 | GDP_PPP = {{increase}} $165.947&nbsp;тэрбум<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=5&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=449&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date=20 October 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 78 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $35,286 | GDP_PPP_per_capita_rank = 71 | GDP_nominal = {{increase}} $110.127&nbsp;тэрбум<ref name=imf9>{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/April/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2022&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2022 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |access-date= August 22, 2022 }}</ref> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 66 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $23,416 | GDP_nominal_per_capita_rank = 55 | Gini = 30.75 <!--number only--> | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |title=Urban – Gini index – Omani – Total |publisher=The National Centre for Statistics and Information, Sultanate of Oman |access-date=20 May 2018 |archive-date=21 Тавдугаар сар 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021256/https://data.gov.om/wnewgpb/income-expenditure-statistics?tsId=1059020 |url-status=dead }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.816 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!--Please use the year to which the HDI refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 54 | currency = [[Оманы риал]] | currency_code = OMR | time_zone = [[Персийн Булангийн Стандарт Цаг|GST]] | utc_offset = +4 | date_format = өө.сс.жжжж | drives_on = Баруун | calling_code = [[+968]] | cctld = [[.om]], [[عمان.]] | official_website = [http://www.oman.om www.oman.om] }} '''Ома́н''', бүтэн нэрээрээ '''Оманы Султант Улс''' ([[Араб хэл|араб.]] سَلْطَنَةُ عُمَان‎ [saltˤaˈnaːt(u) ʕʊˈmaːn]) — [[Өрнөд Ази]]д [[Арабын хойг|Арабын хойгт]] оршдог [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] '''[[улс]]''' юм. Оман улс [[Арабын тэнгис]] болон [[Оманы булан|Оманы булангаар]] хүрээлүүлдэг далайд гарцтай. Хуурай газраар [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араб Нэгдсэн Эмират]], [[Саудын Араб]], [[Йемен]]тэй хиллэдэг. [[Ормузын хоолой]]н тал хагасыг хянаж, [[Иран]], [[Пакистан]]тай усаар хиллэнэ. [[Мусандам]] хойг нь үндсэн биеэс тусдаа оршдог. 309 мянган км² газар, 4.6 сая хүн амтай. [[Маскат]] нийслэлтэй, томоохон хотууд нь- [[Сиб]], [[Низва]] зэрэг юм. Тэнгисийн эрэг, [[цөл]] бүхий Оманд [[Арабчууд|араб угсаатан]] голлон амьдардаг. Хүн амын тал хувь нь Оманы иргэн, тал нь гадаад улсын иргэн байдаг ажээ. Албан бичигт [[араб хэл]]ийг хэрэглэнэ. [[Лал]] шашны [[ибадит]] урсгал зонхилдог ганц орон юм. Оманд эртнээс хүн амьдарсан ба нутгийн гүнд овог аймаг буюу шашны тэргүүн [[имам]]ын мэдлийн улс, харин эргээр худалдаачин буюу [[султан]]ы улс оршин байв. 17-р зуунаас Оманы султан хүчирхэгжиж [[Португал]], [[Британи]]тай зэрэгцэн газар тэнгис гатлан газар колоничлох болсон ба [[Дорнод Африк]]ийн [[Занзибар Султант улс|Занзибарт]] султан амьдран суужээ. Маскат худалдааны боомт хот байсаар байв. 1959 онд султан улсын цор ганц удирдагч болсон. Оман Британийн дэмжлэгийг авсан, уламжлалт харилцаатай. Хэмжээгүй эрхт [[хаант засаг]]тай. [[Кабус]] султан 1970 оноос хойш төр барьж, парламентат ёсыг үүсгэж, эдийн засгийг чөлөөлжээ. Оман [[газрын тос]] экспортолдог, өндөр орлоготой орон юм. {{Олон нэр |хэл1 = Монгол‎‎ бичиг |бичиг1 = Оман ^кирил |хэл2 = [[латин үсэг|Араб үсэг]] |бичиг2 = عمان ^араб → ''Уман'' |хэл3 = [[латин үсэг|Латин үсэг]] |бичиг3 = Oman ^англи |хэл4 = [[кирил үсэг|Кирил үсэг]] |бичиг4 = Оман ^орос |тэмдэглэл = }} == Газар зүй == Оман 309,500 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|71-р том]] орон юм. [[Зураг:Oman_Topography.png|thumb|left|150px|Физик газрын зураг]] [[Зураг:Oman-Oasis.jpg|thumb|left|150px|Цөлийн баян бүрд]] === Байрлал === Оман хойд өргөргийн 16° — 28°, зүүн уртрагийн 52° — 60° дотор [[Өрнөд Ази]], [[Өрнөд өмнөд Ази]]д хамааран [[Арабын хойг]]ийн дорнод өмнөд хязгаарт байна. Эргийн урт - 3165 км. Дорнод талаараа [[Оманы булан]], өмнөд талаараа [[Арабын тэнгис]]ийн эрэгтэй. Өрнөд талаараа [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Араын Нэгдсэн Эмират улстай]] -410 км, [[Саудын Араб]]тай -676 км, [[Йемен]]тэй -288 км урт зурвасаар хиллэдэг. Умард үзүүр [[Мусандам]] хойг нутгийн бусад хэсгээс салангид, [[Ормузын хоолой]]н эрэгт байдаг. === Газрын тогтоц === Оманы газар нутгийн 82% [[Арабын цөл]]ийн хэсэг байна. 15% нь уул нуруу, 3% нь эргийн нам зурвас байна. [[Руб эль-Халийн цөл]] нь Арабын хойгийн цөм хэсгээс Оманыг тусгаарладаг байгалийн бартаа юм. Дорнод эргээр [[Хажарын нуруу]] Мусандам хойгоос [[Сур хот]] хүртэл нумран тогтжээ. Хажар нуруу эрэг хоёрын дундуур [[Батина]] нутаг байна. Оманы эрэг дагуух арлаас том нь [[Масира]] юм. Оманы хамгийн өндөр цэг нь [[Шам]] (3000 м) бол нам доор цэг нь тэнгисийн эрэг болно. === Цаг уур === Оман хуурай, халуун, тэнгисийн чийглэг уур амьсгалтай. Дунджаар 30 °C - 40 °C хална. Жилийн хур тунадас [[Маскат]] хавьд 100 мм, уулархаг нутгаар 400 мм унадаг. == Хүн ам зүй == {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам |- | 1950 || 456,000 |- | 1970 || 732,000 |- | 1990 || 1,868,000 |- | 2010 || 2,782,000 |- | 2016 || 4,550,538 |} [[Зураг:Population pyramid of Oman 2015.png|thumb|left|150px|Нас хүйсний зураг]] Оманы хүн амын 80 орчим хувь нь арабууд юм. Тэднийг хоёр бүлэгт хуваадаг: эртний үед Йеменээс нүүж ирсэн омгийн үр удам багтдаг Араб-Ариба ("цэвэр арабууд") болон Муста-Ариба ("холимог арабууд"). Оман улсад 2021 оны байдлаар 3,694,755 хүн оршин сууж байна. Хүн амын 87% нь хотын оршин суугчид. Хүн амын дунд 0-14 насны багачууд 22%, 15-64 насны хөдөлмөрийн чадвартан 75%, 65-аас дээш өндөр настан 2%-ийг бүрдүүлж байна. Дундаж наслалт - 74 жил. Хүйсийн харьцаа - 1.46 эр/эм. Хүн амын жилийн өсөлт - 2.2%. Хүн амын 91% бичиг үсэгт тайлагдсан. Эрэгтэйд 93%, эмэгтэйд 85% байна. [[Зураг:Bedouin family-Wahiba Sands.jpg|thumb|left|180px|Бедуйн айл]] [[Зураг:Oman_(124).jpg|thumb|left|180px|1899 он. Оманы айл]] === Ард түмэн === Оманы 2.3 сая оршин суугч нь Оманы иргэн, 2.2 сая нь гадаадын иргэн, цагаач байна. Хүн амын дунд [[араб угсаатан]] олонх бөгөөд тэнгисийн худалдааны мөрөөр холбогдсон [[балуч ястан|балуч]], [[Энэтхэг]], [[Пакистан]], [[Шри Ланка]], [[Бангладеш]], [[Африк]] гаралтай хүмүүс цөөнх байна. === Хэл бичиг === Оман улсад [[араб хэл]]ийг албан ёсноо хэрэглэнэ. [[Араб үсэг|Араб үсгээр]] бичдэг. Мөн [[балуч хэл|балуч]], [[хинди хэл|хинди]] зэрэг хэл хүн амын цөөн хэсэгт хэрэглэгдэнэ. [[Англи хэл]]ийг гуравдагч хэл болгон бага сургуульд зааж сургадаг. Гудамж, замын хаяг тэмдэг араб, англи хос бичигтэй. === Шашин шүтлэг === Оманы хүн амын 86% нь [[лал]] шашин шүтдэг. Ибадит урсгал зонхилж, цөөнхөд суннит, шийт ёс мөрдөгдөнө. Хүн амын 6% [[христийн шашин|христ]], 5% [[хиндү шашин|хиндү]], 1% [[буддын шашин|буддын]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === [[Зураг:Ruwi quarter in Mascat, Oman.jpg|thumb|left|180px|[[Маскат]]]] Оманы хүн амын 71% хот газар суудаг. Томоохон хотоос дурдвал: {|class="wikitable" |+ |- valign="top" | * [[Маскат]] (797,000 хүнтэй) * [[Сиб]] (237,816) * [[Салала]] (163,140) * [[Баушар]] (159,487) || * [[Сухар]] (108,274) * [[Сувайк]] (107,143) * [[Ибри]] (101,640) * [[Сахам]] (89,327) |} == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:World Heritage Grave Al Ayn Oman.JPG|thumb|left|180px|Аль-Айн агуй нь дэлхийн соёлын өвд багтжээ]] Оманд [[Африк]]ийн дорно умар эрэгт олдсон чулуун зэвсгийн олдвортой төстэй НТӨ 100,000 оны үед хамаарах [[чулуун зэвсэг]] хэрэглэл 2011 онд олдсон. [[Ибри]] хотын ойрх Дереазед НТӨ 8000 оны үеэс [[газар тариалан]] эрхэлсэн, хүний ул мөр байна. [[Шумер]]ийн цаг тооны бичигт [[зэс]]ийн уурхай бүхий Оманы нутгийг «Маган» гэдэг байв. Оманы нутаг түүхийн хувьд хоёр хэсгээс бүрдсээр 20-р зуунтай золгосон. Нэг нь [[имам]]ын захиргааны дотор газар, нөгөө нь [[султан]]ы захиргааны эргийн газар. Олон газраас ирэл гарвалтай [[араб угсаатан|араб]] угсаатан зонхилон амьдарч ирсэн. [[Йемен]]ы Уман нутгаас ихэнх нь иржээ. НТӨ I мянганд Оманы [[Сохар]] зэрэг эргийн хот суурин [[Ахемен]], [[Парфын улс|Парф]], [[Сасан]] зэрэг [[перс]] улсын мэдэлд байв. Дотор Оманд нутгийн хүмүүс амьдарч байв. Загас, мал аж ахуй голчлон эрхэлж байв. === Дотор Оман === [[Зураг:Maskat & Oman map.png|thumb|right|180px|Оманы хоёр нутаг]] 7-р зуунд зөнч [[Мухаммед]]ийн илгээсэн Зайд ибн Харита Оманд [[лал]] шашныг дэлгэрүүлэв. Лал шашны [[ибадит]] урсгал 8-р зуунаас өнөөг хүртэл нутгийн ардын гол ёс дэг болсон. Идабит ёсонд шашны тэргүүн имамын хүч нөлөө их бөгөөд 1970 он хүртэл Дотор Оманы овог аймгийн ноёд имамд захирагдаж байв. Оманыг [[Кармат]] (931-932), [[Буи]] (967-1053), [[Сельжук]] (1053-1154) зэрэг харь улс халдан эзэлж байв. Дотор Оманд [[Набаны улс]] (1154-1470), [[Ярубын улс]] (1624-1742) зэрэг нутгийн имамт улс оршин тогтножээ. === Эргийн Оман === [[Зураг:Sultan's_Palace,_Zanzibar.JPG|thumb|left|180px|19-р зуунд баригдсан [[Занзибар]] дахь султаны харш]] 1515-1650 онд [[Маскат]] нь [[Португал]]ын колони байсан ба Ярубын улс Маскатыг буцаан авч, Дорно Африк дахь Португалын колониудыг авч боол худалдаалах болсон. 1719 онд хаан ширээ залгамжлах будлианаас дайтсаар 1742 онд [[Аль-Саид]]ын угсааныхан султан суусан нь одоо ч хэвээр байна. Дайнаар алдагдсан нутгуудаа эргүүлэн авч [[Султан Саид ибн]] султан Дорно Африкийн [[Занзибар]] арлыг болон Пакистан дахь [[Гвадар]]ыг эзэмшиж, [[боолын худалдаа]]наас орлого олж байв. Султаныг нас барахад хоёр хүү нь улсыг [[Маскат-Оман]], Занзибар гэж хоёр салгав. Мөн Аззам нь өөрийгөө имам өргөмжилж зарим аймгийн дэмжлэгийг олов. Маскат-Омантай [[Британийн эзэнт гүрэн|Британи]] дотно харилцаж байв. Султанд олон улстай харилцах эрх байсан бөгөөд 1920-оод оны газрын тосны гэрээнд Оманыг бүхэлд нь төлөөлж гарын үсэг зурсан. Султан болон имамын зөрчилдөөн явагдсаар байсан. [[Жабал-Ахдарын дайн|1954-1959 онд]] иргэний дайн болж султан [[Низва]], Ибри хотыг эзэлж, имам [[Саудын Араб]] руу дутаажээ. Улсын нэрийг дан «Оман» гэж нэрийдэв. 1958 онд Гвадарыг [[Пакистан]]д худалдав. === Нэгдсэн улс === [[Зураг:Oman._Dhofar_1970_(8596723373).jpg|thumb|right|180px|Дофарын бослого. 1970 он.]] 1964 онд [[Дофар]] мужид [[коммунист]] хүчин бослого гаргажээ. [[Саид бин Таймур]] султаны назгай байдлыг төрийн эргэлтээр шийдэж хүү Кабус нь султан ор залгав. Их Британи, [[Иран]]ы тусламжаар цэрэг техникээ зузаатгаж 1976 онд бослогыг даран сөнөөв. Үндсэн хууль, төр засаг, эдийн засгийн шинэчлэл хийгдэв. Оман газрын тос экспортолдог, эдийн засгийн эрх чөлөө сайн орон болсон. Оманд улс төрийн намуудыг хориглосон. Өмнө нь нөлөө бүхий сөрөг хүчний хөдөлгөөн болох Оманы чөлөөлөх ардын фронт одоо идэвхгүй болсон. Хамгийн сүүлийн сонгууль 2011 оны 10-р сарын 15-нд болсон. Оманы Султанат улс дотоод тогтвортой байдлын өндөр түвшинд байгаа ч [[Персийн булангийн дайн]] болон [[Иран-Иракийн дайн|Иран-Иракийн дайны]] дараах бүс нутгийн хурцадмал байдал нь батлан ​​​​хамгаалахын ихээхэн хэмжээний зардал шаардсаар байна. Оман одоогоор стратегийн ач холбогдолтой [[Ормузын хоолой]]н тал хэсгийг хянаж байна. Оманд 2004 онд эмэгтэй хүн төрийн өндөр албанд сонгогдон ажилласан нь [[Араб дахин]]д сонин тохиолдол юм. 2011 оны [[Арабын хавар|Арабын хавраар]] эсэргүүцэл жагсаал гарсанд [[Кабус]] султан ажлын байр, тэтгэмж амлан намжаажээ. == Лавлах бичиг == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Оман| ]] [[Ангилал:Хаант Улс]] 52m3m2jrzffqi77pnqi3nqlbish49kj 4 7418 865469 864584 2026-08-08T21:46:09Z Memeseas0521 106646 /* */ 865469 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | нэр = Милли Бобби Браун | уугуул_нэр = Millie Bobby Brown | тайлбар = Милли Бобби Браун 2022 онд | төрсөн_өдөр = 2004 оны 2 сарын 19 | төрсөн_газар = [[Испани]], [[Марбелья]] | иргэншил = [[Их Британи]] | мэргэжил = [[Жүжигчин]], [[Загвар өмсөгч]], [[Продюсер]] | идэвхтэй_он = 2013 он - одоо }} '''Милли Бобби Браун''' (Millie Bobby Brown; 2004 оны 2 сарын 19-нд төрсөн) нь [[Их Британи|Британийн]] нэрт жүжигчин юм. Тэрээр [[Netflix]]-ийн алдартай цуврал "[[Странжер Тингс]]" (2016–одоо) цувралын Элевен (Eleven) буюу Арван-нэгийн дүрээр дэлхий даяар алдаршсан. Энэхүү дүрээрээ тэрээр 13 болон 14 насандаа [[Эмми шагнал|Эмми-гийн]] шилдэг туслах дүрийн шагналд нэр дэвшиж байжээ. == Бүтээлүүд == === Кино === * 2019: ''[[Годзилла: Мангасуудын хаан]]'' * 2020: ''[[Энола Холмс]]'' (Гол дүр ба Продюсер) * 2024: ''Damsel'' (Охин ба Луу) === Телевиз === * 2016–одоо: ''[[Странжер Тингс]]'' — Элевен == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Британийн жүжигчид]] [[Ангилал:2004 оны төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Странжер Тингс]] === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] etlkv931emec2rlutclh34mzp5hhaeh 865470 865469 2026-08-08T21:47:12Z Memeseas0521 106646 /* Телевиз */ 865470 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | нэр = Милли Бобби Браун | уугуул_нэр = Millie Bobby Brown | тайлбар = Милли Бобби Браун 2022 онд | төрсөн_өдөр = 2004 оны 2 сарын 19 | төрсөн_газар = [[Испани]], [[Марбелья]] | иргэншил = [[Их Британи]] | мэргэжил = [[Жүжигчин]], [[Загвар өмсөгч]], [[Продюсер]] | идэвхтэй_он = 2013 он - одоо }} '''Милли Бобби Браун''' (Millie Bobby Brown; 2004 оны 2 сарын 19-нд төрсөн) нь [[Их Британи|Британийн]] нэрт жүжигчин юм. Тэрээр [[Netflix]]-ийн алдартай цуврал "[[Странжер Тингс]]" (2016–одоо) цувралын Элевен (Eleven) буюу Арван-нэгийн дүрээр дэлхий даяар алдаршсан. Энэхүү дүрээрээ тэрээр 13 болон 14 насандаа [[Эмми шагнал|Эмми-гийн]] шилдэг туслах дүрийн шагналд нэр дэвшиж байжээ. == Бүтээлүүд == === Кино === * 2019: ''[[Годзилла: Мангасуудын хаан]]'' * 2020: ''[[Энола Холмс]]'' (Гол дүр ба Продюсер) * 2024: ''Damsel'' (Охин ба Луу) === Телевиз === * 2016–2025: ''[[Странжер Тингс]]'' — Элевен == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Британийн жүжигчид]] [[Ангилал:2004 оны төрсөн хүмүүс]] [[Ангилал:Странжер Тингс]] === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] nfq91ha2i02n0yf9lbqytc1gexfnkyy 0 8249 865483 865145 2026-08-09T03:18:35Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865483 wikitext text/x-wiki {{short description|Зүүн өмнөд Ази, Океанд оршдог улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Индонез Улс | common_name = Индонез | native_name = {{native name|id|Republik Indonesia}} | image_flag = Flag of Indonesia.svg | flag_type = [[Индонезийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg | symbol_type = [[Индонезийн төрийн сүлд|Үндэсний тамга <br />(Сүлд)]] | national_motto = <br>{{native phrase|kaw|[[Индонезийн үндэсний уриа|Bhinneka Tunggal Ika]]|paren=omit}} ([[Хуучин Ява хэл|Хуучин Ява]])<br>"Олон янз байдалд эв нэгдэл" | other_symbol = {{lang|id|[[Панчасила (улс төр)|Панчасила]]}}<br />(Таван зарчим) | other_symbol_type = Үндэсний үзэл суртал: | national_anthem = {{lang|id|[[Индонезийн төрийн дуулал|Indonesia Raya]]}}<br />"Их Индонез"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Indonesia (orthographic projection).svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Indonesia ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Жакарта]] | largest_city = [[Жакарта]] | coordinates = {{Coord|6|10|S|106|49|E|type:city_region:ID}} | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Индонез хэл]]<!--Note: Not just the official language, but also the national language (bahasa pemersatu)--> | languages2_type = Орон нутгийн хэл | languages2 = [[Индонезийн хэлнүүд|700+ хэлнүүд]]<ref name="ethnologue"/> | ethnic_groups = [[Индонезийн ард түмэн|1,300+ угсаатан]]<ref name="BPS">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|title=Nationality, Ethnicity, Religion, and Languages of Indonesians|language=id|last1=Na'im|first1=Akhsan|last2=Syaputra|first2=Hendry|publisher=[[Statistics Indonesia]]|date=2010|access-date=2015-09-23|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194534/http://www.bps.go.id/website/pdf_publikasi/watermark%20_Kewarganegaraan%2C%20Suku%20Bangsa%2C%20Agama%20dan%20Bahasa_281211.pdf|archive-date=2015-09-23}}</ref> | religion_year = 2018 | religion = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;|86.7% [[Индонез дэх ислам|Ислам]]|10.7% [[Индонез дэх христийн шашин|Христийн шашин]]|1.7% [[Индонез дэх хиндүизм|Хиндүизм]]|0.8% [[Индонез дэх буддизм|Буддизм]]| 0.1% [[Алиран Кеперкаян|Уламжлалт]], [[Индонез дэх күнзийн сургаал|Күнз]], <br>болон [[Индонез дэх шашин шүтлэг|бусад]]}} | religion_ref = <ref name="RELIGION">{{cite web|url=https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|title=Statistik Umat Menurut Agama di Indonesia|publisher=[[Ministry of Religious Affairs (Indonesia)|Ministry of Religious Affairs]]|date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200903221250/https://data.kemenag.go.id/agamadashboard/statistik/umat|archive-date=2020-09-03|access-date=2020-09-24|language=id}}</ref> | demonym = [[Индонезчүүд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Индонезийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Прабово Субианто]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Индонезийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]]}} | leader_name2 = [[Гибран Ракабуминг Рака]] | leader_title3 = {{nowrap|[[Төлөөлөгчдийн Танхимын Дарга (Индонез)|Танхимын Дарга]]}} | leader_name3 = [[Пуан Махарани]] | leader_title4 = {{nowrap|[[Индонезийн Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]]}} | leader_name4 = [[Мухаммед Сирифуддин]] | legislature = [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ) | upper_house = [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ) | lower_house = [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ) | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол | sovereignty_note = ([[Голландын колонийн эзэнт гүрэн|Нидерландаас]])<!-- Based on consensus, please discuss on the Talk Page before changing Netherlands to Japan, or adding both --> | established_event1 = [[Индонезийн тусгаар тогтнолыг тунхаглал|Тунхагласан]] | established_date1 = 8 сарын 17, 1945 он | established_event2 = [[Нидерланд-Индонезийн дугуй ширээний хурал|Хүлээн зөвшөөрөгдсөн]] | established_date2 = 12 сарын 27, 1949 он | area_km2 = 1,904,569<ref>{{cite web|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Statistics|publisher=United Nations|date=2005|access-date=2007-10-31|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20071031023924/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|archive-date=2007-10-31}}</ref> | area_rank = 14 | area_sq_mi = 735,358 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = | area_data2 = 4.85 | population_estimate = {{increaseNeutral}} 277,749,853<ref>{{cite web|url=https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|publisher=[[Ministry of Home Affairs (Indonesia)]]|title=Indonesian Population 2022|access-date=12 April 2023|archive-date=13 Аравдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013070650/https://dukcapil.kemendagri.go.id/page/read/7/data-kependudukan|url-status=dead}}</ref> | population_census = 270,203,917<ref name="2020census" /> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 4 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 143 | population_density_sq_mi = 371 | population_density_rank = 90 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|4.398 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=536,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PPPSH,&sy=2020&ey=2027&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=2023-04-12}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 7 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|15,855|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 98 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|1.392 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 16 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|5,016|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 112 | Gini = 37.9 | Gini_year = 2021 | Gini_change = increase <!--/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=GINI index (World Bank estimate) – Indonesia|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=ID|publisher=[[World Bank]]|access-date=2021-04-15}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.705 | HDI_year = 2021 | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=2022-09-08|access-date=2022-09-08}}</ref> | HDI_rank = 114 | currency = [[Индонез рупиа]] (Rp) | currency_code = IDR | time_zone = [[Индонез дэх цаг|янз бүрийн]] | utc_offset = +7 - +9 | date_format = ӨӨ/СС/ЖЖЖЖ | drives_on = зүүн | calling_code = [[+62]] | cctld = [[.id]] }} [[Зүүн Өмнөд Ази]]йн, [[Далайн орнууд]]ын ч гэж хэлж болох байрлалд 17,508 арлын дээр оршдог<ref>[http://ec.europa.eu/europeaid/where/asia/regional-cooperation/support-regional-integration/asem/documents/10.03.10_info_on_indonesia_finale_en.pdf Information on Indonesia]. ASEM Development conference II: Towards an Asia-Europe partnership for sustainable development. 26–27 May 2010, Yogyakarta, Indonesia. ec.europa.eu</ref> [[Тусгаар тогтнол|тусгаар тогтносон]], [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]ыг '''Бүгд Найрамдах Индонез Улс''' ({{lang-id|Republik Indonesia}}), товчоор '''Индонез улс''', '''Индонез''' гэнэ. [[Нидерланд]] XVII зууны үеэс [[Зондын арлууд]]ад эзэмшил орон (''колони'')-оо тэлсээр байлаа. [[XX зуун]]ы эхнээс [[Индонезийн ард түмэн|нутгийн ард түмэн]] яс үндэс харгалзалгүй эвлэн нэгдэж тусгаар тогтнохын төлөө тэмцсээр олон улсын дэмжлэгийг ч хүртэж, 1949 онд нэгэн шинэ улсыг үүсгэжээ. [[Жава үндэстэн|Жава]] тэргүүтэй [[Индонез#Хүн ам|энэ олон ястан]] одоо хэр нь нэг хэлтэн, нэг үндэстэн болох ирээдүй рүүгээ дөтөлсөөр л яваа. 1950 оноос Индонез төрийн байгууламжийн хувьд [[нэгдмэл улс|нэгдмэл]], төрийн хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]] болжээ. Одоо [[Индонез#Орон нутаг|орон нутаг, засаг захиргааны]] шаардлагаар дотроо 33 [[муж]] болж хуваагддаг. Ойр хавийн [[Сингапур]], [[Бруней]], [[Малайз]] гурван улсынхтай яг адил [[Малай хэлний]] нэгэн аялгууг албан ёсоор батлан сурцгааж байгаа. Түүнийгээ [[Индонез хэл]] гэж итгэж, [[латин үсэг|латин үсгээр]] бичдэг. Дурдсан улсуудаас гадна [[Зүүн Тимор]], [[Папуа-Шинэ Гвиней]], [[Австрали]], [[Палау]], [[Филиппин]], [[Энэтхэг]]тэй газар эс бөгөөс тэнгисийн усаар хиллэдэг. Индонезийн харьяаны 1.9 сая хавтгай дөрвөлжин километр газарт 2020 онд 270 сая 203 мянган хүн амьдарч байв. Дэлхийн олон улсаас хүн амын тоогоор [[Улс орнууд хүн амын тоогоор|4-р олон]], газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|15-р том]] улс мөн гэдэг. Нэгт км-т 123.7 ноогддог гэдэг нь харин дундаж (79-р) байрынх. VII зууны [[Шривижая]], XIII зууны [[Мажапахит]] гэх мэтээр түрүү үеийн улс-нийгэмд [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрсэн. Дараа нь XIII зуунаас араб худалдаачдын сурталд автаж XVI зуун гэхэд олонх нь [[Ислам]]ын ёс үйлдэлт хүмүүс болцгоожээ. Одоо Индонезийн хүн амын 86% нь [[Ислам|мусульман (хотон)]] гэдэг. [[Исламын улс]] гэдэгт багтахгүй ч Ислам шашинтны тооны олноор дэлхийд тэргүүлнэ. Индонезийн газрын доор [[техтоник хавтан]]гууд шүргэлцдэгээс шалтгаалаад газрын чичирхийлэл олон давтагддаг, сүрхий идэвхтэй [[галт уул]]стай. Үүгээрээ хүнд халтай ч гэсэн галт уулын бялхдас газрын хөрсийг үржил шимтэй болгодгоос хүн эртнээс бөөгнөрч сууж нутагшсан. Халуун орны дагуу эн ихтэй учир [[амьтан]], [[ургамал|ургамлаар]] баялаг. Индонезийн худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн [[ДНБ]] [2010 онд] 1.124 тэрбум [[америк доллар]]тай тэнцэж байгаагаараа дэлхийн [[Олон улсын харьцуулалт:ХАЧ-аар тэгшитгэсэн ДНБ|16-р их орлогот]] улс гэгдэж [[Их Хорь|Их Хорийн]] эгнээнд багтаж байгаа юм. Гэвч хүн ардын олонх ядуу байгаа,<ref name=economist1>{{cite journal |title=Poverty in Indonesia: Always with them |journal=[[The Economist]] |date=14 September 2006 |accessdate=26 December 2006 |url= http://www.economist.com/node/7925064?story_id=7925064}}; [http://www.economist.com/node/8001604?story_id=8001604 correction].</ref><ref name = "Asia">{{cite journal |last=Guerin |first=G |title=Don't count on a Suharto accounting |journal=Asia Times Online |location=Hong Kong |date=23 May 2006 |url=http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |access-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2012 |archive-date=14 Арван нэгдүгээр сар 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114103951/http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE23Ae01.html |url-status=dead }}</ref> нэг хүнд ноогдох ДНБ [2010 онд] $4,666-аар хэмжигдэж байна. 1967 онд [[АСЕАН]]-ыг байгуулалцсан. == Нэр == Тус улсын одооны «Индонез» төрлийн нэрс Европт үүссэн. Индонезийг эзэмшиж асан Нидерландынхан [[нидерландаар]]аа ''Maleische Archipel'' (Малайн олтриг), ''Nederlandsch Oost Indië'' (Нидерландын Дорнод Энэтхэг), ''Indië'' (Энэтхэг), ''de Oost'' (Дорнод) гэх мэтээр тоомжиргүйхэн нэрийдэж байжээ.<ref name = "Kroef">{{cite journal |title = The Term Indonesia: Its Origin and Usage |journal= Journal of the American Oriental Society |author = Justus M van der Kroef | volume = 71 | issue = 3 | pages = 166–71 | year = 1951 | doi =10.2307/595186 |jstor=595186}}</ref> 1850 онд Английн угсаатны зүйч [[Жорж Виндзор Эрл]] [[Англи хэл|Англи]] хэлнээ ''Indunesians'' (''Индунезианс'', «Энэтхэгийн арлынхан») гэх нэрийг анх оруулж иржээ.<ref name="JIAEA_1">{{cite journal |last=Earl |first= George SW |title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations |journal= Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia (JIAEA) |year=1850 |page = 119}}</ref> Үгийн уг гарлыг мөшгөвөл ''Indus'' ([[Инд мөрөн]] дахь нутаг буюу «[[Энэтхэг]]» гэсэн үг) гэх латин, νῆσος (''несос'' - «[[арал]]») гэх грек үгсийн нийлэмж юмсанжээ.<ref name = "EcoSeas1">{{cite book | last = Tomascik | first = T | coauthors=Mah, JA, Nontji, A, Moosa, MK |title = The Ecology of the Indonesian Seas&nbsp;– Part One | url = https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse | publisher = Periplus Editions | year = 1996 | location = Hong Kong | isbn = 962-593-078-7}}</ref> 1900 он гарахад англи ''Indonesia'' нэрээс бусад хэлнээ хувилан тархсан бөгөөд Индонезийн тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид Нидерландын нэрээс татгалзаж, энэ нэрийг гол болгожээ.<ref name = "Kroef" />. Монголд 20-р зуунд [[оросоор]] ''Индонезия'' гэж байдгийг харгалзан «улс» «орон», «нутаг» гэх утгатай ''-ия'' дагаврыг салгаж [[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|кирилл монголоор]] '''Индонез''' гэж бичдэг болжээ. ==Түүх== [[Жава арал|Жава]] арлаас ''[[босоо хүн]]ий'' (''homo erectus'') хэсэг яс олдсон нь Индонезийн арлуудад [[балар эртний үе]]д хүн амьдарч байсны баталгаа юмсанжээ. Хожим "[[Жава хүн]]" гэж алдаршсан түүнийг 1.5 сая, бүр 35 мянган жилийн өмнөх ч гэж янз бүрээр таасан байдаг.<ref>{{cite journal|title=Shell tool use by early members of Homo erectus in Sangiran, central Java, Indonesia: cut mark evidence |doi=10.1016/j.jas.2006.03.013|year=2007|last1=Choi|first1=Kildo|last2=Driwantoro|first2=Dubel|journal=Journal of Archaeological Science|volume=34|page=48}}</ref><ref>[http://www.terradaily.com/reports/Finding_showing_human_ancestor_older_than_previously_thought_offers_new_insights_into_evolution_999.html Finding showing human ancestor older than previously thought offers new insights into evolution]. Terradaily.com. 5 July 2011. Retrieved 29 January 2012.</ref><ref>{{Cite journal |last=Pope |title= Recent advances in far eastern paleoanthropology | journal = Annual Review of Anthropology | volume = 17 | pages = 43–77 | year =1988 |doi=10.1146/annurev.an.17.100188.000355 |first1= GG}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |pages=309–12}}; {{Cite journal |last = Pope | first = GG | title = Evidence on the age of the Asian Hominidae | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 80 | issue=16 |pages=4988–92 |year= 1983|pmid = 6410399 | doi = 10.1073/pnas.80.16.4988 | pmc =384173}} cited in {{cite book |last=Whitten |first= T | coauthors = Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title = The Ecology of Java and Bali | publisher =Periplus Editions |year=1996 |location=Hong Kong |page= 309}}; {{Cite journal | last = de Vos | first = JP | coauthors = PY Sondaar | title = Dating hominid sites in Indonesia |journal=Science |volume=266 |issue=16 |pages=4988–92 |year=1994 |doi=10.1126/science.7992059}} cited in {{cite book |last=Whitten |first=T | coauthors =Soeriaatmadja, RE, Suraya AA | title= The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions |year=1996 |location= Hong Kong |page = 309}}</ref> Одоогийн Индонезийн хүн амын олонх нь [[Австронез]] угсаа, бүлэгт хамаарна. "Австронез хүмүүс [[Зүүн Өмнөд Ази]], [[Тайвань]] зэрэг газраас эхлэн нүүгээд [[нийтийн он тооллын өмнөх|М.Э.Ө]] 2000 оны үед Индонезэд ирсэн. Тэгээд нутгийн [[Меланез]] хүмүүсийг дорнош шахан нутаглуулжээ" гэх судалгаа байдаг.<ref>Taylor (2003), pp. 5–7</ref> М.Э.Ө VIII зуунд эндхийн хүмүүс [[газар тариалан]] эрхлэх, [[тутарга|тутаргын]] талбайд ажилладаг болцгоож,<ref>Taylor (2003), pp. 8–9</ref> М.Э I зуун гэхэд жижиг төр улс, гацаа тосгон хэлбэржин тогтсон байлаа. Далайн тээвэр зайлшгүй дайрах чухал байрлал нь Индонезийг үеийн үед Энэтхэг, Хятадтай холбож олон улсын, арал хоорондын худалдааг цэцэглүүлсэн.<ref>Taylor (2003), pp. 15–18</ref> Ер нь Индонезийн түүхийн гол сэдэв нь худалдаа арилжаа мөн юм.<ref>Taylor (2003), pp. 3, 9–11, 13–5, 18–20, 22–3</ref><ref>Vickers (2005), pp. 18–20, 60, 133–4</ref> [[Image:Myristica fragrans - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|left|150px|[[Банда арлууд]]ад ургадаг анхилам үнэрт [[задь]] мод]] [[File:Presiden Sukarno.jpg|thumb|left|150px|Индонез улсыг байгуулагч [[Сукарно]]]] [[VII зуун]]аас өөр хоорондоо, ойр хавьтайгаа далайн тээврээр харилцдаг [[Шривижая]] улс (аймгийн холбоо ч гэж хэлж болох) нийгэм Суматра, Жава арлаар тогтсон. Энэ үед [[Буддын шашин]], [[Хиндү шашин]] дэлгэрчээ.<ref>Taylor (2003), pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs (1991), p. 3</ref> [[VIII зуун|VIII]]-[[X зуун]]д Жава арлын дорнод Будда шүтлэгт [[Сайлендра]], Хиндү шүтлэгт [[Матарам]] зэрэг улс нийгэм оршин байсныг үлдээсэн [[суврага]], шүтлэгийн газар зэргээс нь мэдэж болно. [[XIII зуун]]аас хоёр зуугаад жил тогтносон дорно Жавад төвтэй [[Мажапахит]] гэх Хиндү шашинт улс бараг л Индонез даяар алдаршиж үлгэрлэж байв.<ref>{{cite journal |title=The next great empire |author=Peter Lewis |journal=Futures |volume=14 |issue= 1 | year = 1982 | pages=47–61 |doi=10.1016/0016-3287(82)90071-4}}</ref> Мусульман (хотон) худалдаачид [[Суматра арал|Суматра]] арлын умард эрэгт олон жил ирж очиж байхдаа XIII зуунд [[Ислам]] шашиндаа итгүүлээд амжжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 3–14</ref> Эхлээд ноёд язгууртан, умард эргийнхэнд л таалагдсан ч аажмаар түгсээр [[XVI зуун]] гэхэд Суматра, Жава арлынхны үндсэн бишрэл, зан заншил болсон.<ref>Ricklefs (1991), pp. 12–14</ref> Европынхноос Индонезийн ард түмэнтэй анх [[задь]], [[башир цэцэг]] гэх мэт үнэт [[халуун ногоо]] авахын тулд 1512 онд ирсэн Португалийн [[Франсишку Серран]]ы ахалсан худалдаачид учирсан гэдэг.<ref>Ricklefs (1991), pp. 22–24</ref> Араас нь Нидерланд, Британийнхан ирдэг болж 1602 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг компани]] үүссэн. 1800 онд [[Нидерландын Дорно Энэтхэг]] гэх нэртэй эзэмшил орон (''колони'') гэгдэх болжээ. [[Нидерланд]] анхандаа, дунд үедээ зөвхөн эргийн ойр хавьд эзэрхэж байлаа. [[XX зуун]]ы эхэнд л өнөөгийн Индонезийн хил хязгаар дотор ноёрхож чаджээ.<ref>Dutch troops were constantly engaged in quelling rebellions both on and off Java. The influence of local leaders such as [[Prince Diponegoro]] in central Java, [[Imam Bonjol]] in central Sumatra and [[Pattimura]] in [[Maluku Islands|Maluku]], and a bloody [[Aceh War|thirty-year war in Aceh]] weakened the Dutch and tied up the colonial military forces.({{Cite document |last=Schwartz |year=1999 |pages=3–4}}</ref> Сөргүүлээд 1908 оноос Индонезийн ард түмэн ямар оронд амьдарч байгаагаа мэдэрч, үндэсний ухамсар бүрдэж, тусгаар тогтнолын төлөө зорьцгоосон. [[Дэлхийн II дайн]]ы үед Индонезийг [[Япон]] эзлэж Нидерландынхан талийж одсон.<ref name="Ricklefs">Ricklefs (1991)</ref><ref>{{cite journal | title = Dutch Attitudes towards Colonial Empires, Indigenous Cultures, and Slaves |journal= Eighteenth-Century Studies | volume=31 |issue=3 | author = Gert Oostindie and Bert Paasman |pages=349–55 |year=1998 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eighteenth-century_studies/v031/31.3oostindie.html |doi= 10.1353/ecs.1998.0021}}</ref> Япон дайнд бууж өгсний нөгөөдөр нь Индонезийнхан үндсэрхэг тэмцлийн удирдагч [[Сукарно]]г ерөнхийлөгч болгож, Индонез улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглажээ.<ref>{{cite journal |title=Indonesia | author = HJ Van Mook | authorlink =Hubertus Johannes van Mook |journal=Royal Institute of International Affairs | year = 1949 |volume=25 |issue=3 |pages=274–85 |jstor=3016666}}</ref><ref name="Charles1945">{{cite journal |title=Independence the Issue |journal=Far Eastern Survey |author=Charles Bidien | volume =14 |issue=24 |pages=345–8 |date= 5 December 1945 | doi = 10.1525/as.1945.14.24.01p17062 |jstor=3023219}}</ref><ref>{{cite book | last =Taylor | first =Jean Gelman | title = Indonesia: Peoples and History | url =https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl | publisher =Yale University Press | year =2003 | page =[https://archive.org/details/indonesiapeoples0000tayl/page/325 325] | isbn = 0-300-10518-5 }}</ref><ref>Reid (1973), p. 30</ref> Гэвч Нидерланд эзэмшилдээ дахин оруулах гэж дайтав. Хотуудыг эзлэвч бүхэл орныг эзлэж чадахгүй байсаар 1949 онд олон улсын буруушаалт, дарамтанд аргагүй дийлдэн тусгаар тогтнолыг нь хүлээн зөвшөөрсөн.<ref name="Charles1945" /><ref>{{cite web |url= http://www.globalsecurity.org/military/world/war/indo-inde.htm |title=Indonesian War of Independence |accessdate=11 December 2006 |publisher=Global Security |work=Military}}</ref> Тэгэхдээ [[Нидерландын Шинэ Гвиней]]г өгөөгүй байсан бөгөөд 1962 оны [[Нью-Йоркийн гэрээ]], 1969 оны НҮБ-ийн тогтоолоор Индонезийн харьяанд шилжжээ.<ref>[http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB128/ Indonesia's 1969 Takeover of West Papua Not by "Free Choice"]. National Security Archive, Suite 701, Gelman Library, The George Washington University.</ref> Сукарно улсаа холбооноос нэгдмэл, ардчилалаас эзэрхэг дэглэмд тогтоон барьж, сөргөлдөгч [[Индонезийн цэрэг зэвсэг|цэргийнхэн]] болон [[Индонезийн коммунист нам]] (ИКН)-ынхныг эвлэрүүлэн намжааж байв.<ref>Ricklefs (1991), pp. 237–280</ref> 1965 онд цэргийнхэн төрийг эргүүлж, [[коммунизм]]ыг [[1965-1966 онд Индонезэд олон хүн алж хядагдсан нь|зэвсгийн хүчээр дараад]] (хагас сая хүн алагдсан уу?<ref>{{cite journal |author=John Roosa and Joseph Nevins |date=5 November 2005 |url=http://www.counterpunch.org/2005/11/05/the-mass-killings-in-indonesia/|title= 40 Years Later: The Mass Killings in Indonesia |accessdate=12 November 2006 |journal=[[CounterPunch]]}}</ref><ref>{{cite journal |title= Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966 |author=Robert Cribb |journal=Asian Survey |volume=42 |issue=4 |year=2002 |pages=550–563 |doi = 10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref>), яллан буруутгаж байхын аргагүй болгосноор ИКН сэхээгүй.<ref>Friend (2003), pp. 107–109</ref><ref>{{cite video | people =Chris Hilton (writer and director) | title =Shadowplay | medium =Television documentary | publisher =Vagabond Films and Hilton Cordell Productions |year=2001}}</ref><ref>Ricklefs (1991), pp. 280–283, 284, 287–290</ref> Цэргийн дарга нараас генерал [[Сухарто]] 1968 оны 3 сард улсын ерөнхийлөгч болж дэвшив. Сухарто улсаа [[Шинэ эмх журам (Индонез)|шинээр журамлаж]], [[АНУ]]-аар тэтгүүлж байв.<ref>US National Archives, RG 59 Records of Department of State; [https://web.archive.org/web/20040701005635/http://www.state.gov/r/pa/ho/frus/john%D0%B1%D0%B0sonlb/xxvi/4445.htm cable no. 868], ref: Embtel 852, 5 October 1965.</ref><ref>Vickers (2005), p. 163</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relations,'' London: Blackwell, p. 70</ref> Сухартогийн гучин жилд улсын эдийн засаг тэнхэрсэн, үүнд [[гадаадын шууд хөрөнгө оруулалт]] ч сайнаар нөлөөлж байв.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> Гэхдээ түүний дарангуйлал [[авлига|авлигыг]] тэнхрүүлж, улс төрийн сөрөг бодол санааг боомилж байжээ.<ref name="Ricklefs" /><ref>Vickers (2005)</ref><ref>Schwarz (1994)</ref> [[1997 оны Азийн санхүүгийн хямрал]]аар Индонез их хохирсон.<ref>{{cite book | last =Delhaise | first = Philippe F | title =Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems | publisher =Willey | year =1998 | page =123 | isbn = 0-471-83450-5}}</ref> 1998 онд газар газарт эсэргүүцлийн жагсаал, үймээн самуун дэгдэж Сухарто аргагүй огцров.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/events/indonesia/latest_news/97848.stm |title=President Suharto resigns |publisher=BBC |date=21 May 1998 |accessdate=12 November 2006}}</ref> Индонезэд эзлэгдээд 25 жил болсны эцэст 1999 онд [[НҮБ]]-ийн дэмжлэгтэйгээр [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолын харгуйд шуударсан.<ref>{{cite web |last=Burr |first=W. |coauthors=Evans, M.L. |title=Ford and Kissinger Gave Green Light to Indonesia's Invasion of East Timor, 1975: New Documents Detail Conversations with Suharto |work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62 |publisher=[[National Security Archive]], [[The George Washington University]], Washington, DC |date=6 December 2001 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB62/ |accessdate=17 September 2006 }}; {{cite web |title=International Religious Freedom Report |work=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |location=US |publisher=Department of State |date=17 October 2002 |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110716060553/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2002/13873.htm |archivedate=16 Долдугаар сар 2011 |accessdate=29 September 2006 |url-status=live }}</ref> Индонез Сухартогоос хойш орон нутгийн эрхийг нэмэгдүүлж, 2004 онд ерөнхийлөгчөө шууд сонгосон гэх маягаар төр засгаа ардчилсаар байна. Улс төр, эдийн засаг тогтворжиж, нийгэм тайвширч, алан хядлага, авлигын тоо цөөрч байгаа. Гэхдээ 2005 онд [[Аче]]гийн салан тусгаарлах үзэлтнүүд засгийн цэрэгтэй мөргөлдөөд үзсэн.<ref>{{cite news |title=Aceh rebels sign peace agreement |publisher=BBC |date = 15 August 2005 |accessdate=12 December 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4151980.stm}}</ref> {{clear}} == Төр засаг== [[File:Indonesia DPR session.jpg|thumb|right|Жакартад Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл хуралдаж байгаа нь]] Индонез бол ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл давамгайлсан [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засагтай]], төв засгийн газартаа эрх мэдэл базагддаг [[нэгдмэл улс|нэгдмэл төрийн байгууламжтай]] улс юм. Гучаад жил эрх барьсан [[Сухарто]] 1998 онд огцорсны дараа төр засаг нэлээд шинэчлэгдсэн. 1998-2001 оны хооронд үндсэн хуулиа дөрвөн удаа хэсэгчлэн зассан.<ref>In 1998, 1999, 2000 and 2001</ref> Төр улсын тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхийлөгч командлагч бөгөөд дотоод гадаад хэрэг, бодлогыг зангидагч нь улсын ерөнхийлөгч. Сайд нарын зөвлөлийг ерөнхийлөгч томилно. 2004 онд анх удаа ард түмэн улсынхаа хоёр ерөнхийлөгчийг анх сонгожээ.<ref>{{cite press release |publisher=[[Carter Center|The Carter Center]] |year=2004 |title=The Carter Center 2004 Indonesia Election Report |url=http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf |format=PDF |accessdate=13 December 2006 |archivedate=14 Зургадугаар сар 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614025148/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf }}</ref> Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хугацаа 5 жил, дараалан ахин нэг удаа сонгогдох боломжтой.<ref>(2002), ''The fourth Amendment of 1945 Indonesia Constitution'', Chapter III&nbsp;– The Executive Power, Art. 7.</ref> Индонез улсын хурлыг [[Ардын Зөвлөлдөх Хурал]] (АЗХ, ''People's Consultative Assembly'') гэнэ. АЗХ нь үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг батлах, шинэ ерөнхийлөгчийг батлах, улсын бодлогийг өргөнөөр тодорхойлох мэтийн үүрэгтэй. Мөн ерөнхийлөгчийг буруутгах эрхтэй.<ref>{{id icon}} {{cite book |title=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |authorlink=People's Consultative Assembly |url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721122810/http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf |archivedate=21 Долдугаар сар 2011 |format=PDF |accessdate=7 November 2006 |url-status=live }}</ref> Дотроо 560 суудалт [[Ардын Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (АТЗ, ''People's Representative Council''), 132 суудалт [[Орон Нутгийн Төлөөлөгчдийн Зөвлөл]] (ОНТЗ, ''Regional Representative Council'')<ref name="USSTATE">{{cite web |title=Background Note: Indonesia |work=U.S. Library of Congress |publisher=U.S. Department of State|url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2748.htm |accessdate=26 November 2009}}</ref> гэсэн хоёр танхимтай. Хууль цааз батлах, бүх шатны засгийн газрыг (хэрэгжүүлэх байгууллага) хянах үүрэг АТЗ-д оногдоно. Сонгогчид намд саналаа өгч, намууд цуглуулсан саналын хувиараа АТЗ-д суудал эзлэдэг.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal |title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court |journal=International Journal of Constitutional Law |author=Susi Dwi Harijanti and Tim Lindsey |volume=4 |issue=1 |year=2006 |pages=138–150 |doi=10.1093/icon/moi055}}</ref> 1998 оны шинэтгэлээс хойш АТЗ-ийн эрх үүрэг мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн.<ref>Reforms include total control of [[Statute|statutes]] production without executive branch interventions; all members are now elected ([[Reserved political positions|reserved seats]] for military representatives have now been removed); and the introduction of fundamental rights exclusive to the DPR. (see Harijanti and Lindsey 2006)</ref> ОНТЗ болохоор сүүлд орон нутгийн хөгжлийг зөв залахад чиглэн байгуулагджээ.<ref>Based on the 2001 constitution amendment, the DPD comprises four popularly elected [[non-partisan]] members from each of the thirty-three provinces for national political representation. {{cite book |author=People's Consultative Assembly (MPR-RI) |url=http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |title=Third Amendment to the 1945 Constitution of The Republic of Indonesia |format=PDF |url-status=dead |authorlink=People's Consultative Assembly |accessdate=13 December 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061201025250/http://www.gtzsfdm.or.id/documents/laws_n_regs/con_decree/3_AmdUUD45_eng.pdf |archivedate=1 Арван хоёрдугаар сар 2006 |deadurl=yes}}</ref> == Орон нутаг == {{Индонезийн газрын зураг}} Индонез улсын газар нутаг олон түвшинд шатлан захирагддаг. Дээд гурван түвшнийг нь л анхаарахад хангалттай. * I зэрэгт [[муж]] (индонезээр ''provinsi'') гэх зүйлийн нэгж байна. Одоогийн байдлаар Индонез 33 мужтай. * II зэрэг буюу мужийн доорх нутаг нэг бол [[хот]] (''kota'' - ''кота'') эсвэл тойрог (''kabupaten'' - ''капубатен'') байна. * III зэргийн нэгжийг нь индонезээр ''kecamatan'' гэнэ. Монгол хэлтэнд энэ нэгж тийм ч сонин биш байх болохоор ''кечаматан''<br>гэж галиглахад буруудахгүй биз дээ. Эсвэл хошууны доорх нэгж юм чинь [[сум]] гэвэл зохино. ===33 муж=== Онцгой эрхтэй таван мужийг <nowiki>*</nowiki>-оор тэмдэглэв. {{Col-begin}} {{Col-break}} '''[[Суматра]] арлын 10 муж''' * [[Аче]]^*&nbsp; (''Aceh'') * [[Умард Суматра]] (''Sumatera Utara'') * [[Өрнөд Суматра]] (''Sumatera Barat'') * [[Риау]] ''(Riau)'' * [[Риау арлуудын муж|Риау арлуудын]] (''Kepulauan Riau'') * [[Жамби]] (''Jambi'') * [[Өмнөд Суматра]] (''Sumatera Selatan'') * [[Банка-Белитун]] (''Kepulauan Bangka Belitung'') * [[Бенкулу]] (''Bengkulu'') * [[Лампунгг]] (''Lampung'') '''[[Жава]] арлын 6 муж''' * [[Жакарта]]^* (''Jakarta'') * [[Бантен]] (''Banten'') * [[Өрнөд Жава]] (''Jawa Barat'') * [[Төв Жава]] (''Jawa Tengah'') * [[Иогякарта|Иогякарта]]^* (''Yogyakarta'') * [[Дорнод Жава]] (''Jawa Timur'') '''[[Бага Зондын арлууд|Бага Зондын]] арлуудын 3 муж''' * [[Бали]] (''Bali'') * [[Өрнөд Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Barat'') * [[Дорнод Нуса Тенгара]] (''Nusa Tenggara Timur'') {{Col-break}} '''[[Калимантан]] арлын 4 муж''' * [[Өрнөд Калимантан]] (''Kalimantan Barat'') * [[Төв Калимантан]] (''Kalimantan Tengah'') * [[Өмнөд Калимантан]] (''Kalimantan Selatan'') * [[Дорнод Калимантан]] (''Kalimantan Timur'') '''[[Сулавеси]] арлын 6 муж''' * [[Умард Сулавеси]] (Sulawesi Utara) * [[Горонтало]] (''Gorontalo'') * [[Төв Сулавеси]] (''Sulawesi Tengah'') * [[Өрнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Barat'') * [[Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Selatan'') * [[Дорнод-Өмнөд Сулавеси]] (''Sulawesi Tenggara'') '''[[Малуку арлууд|Малуку]] арлуудын 2 муж''' * [[Малуку]] (''Maluku'') * [[Умард Малуку]] (''Maluku Utara'') '''[[Шинэ Гвиней]] арлын 2 муж''' * [[Өрнөд Папуа]]^* (''Papua Barat'') * [[Папуа]]^* (''Papua'') {{Col-end}} ==Газар орон== [[File:Indonesia 2002 CIA map.png|thumb|right|Индонезийн газрын зураг]] [[Өмнөд өргөрөг|Ө.ө. 11°]] – [[хойд өргөрөг|х.ө. 6°]], [[зүүн уртраг|з.у. 95° – 141°]] хооронд Индонез орон бүхлээрээ багтдаг. Экваторын хоёр талд бүгд 17,508 аралтайгаас 6 мянга нь л хүнтэй.<ref>{{cite press release |publisher=[[International Monetary Fund]] |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2006/01/data/dbcoutm.cfm?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5 |title=World Economic Outlook Database |accessdate=5 October 2006 |date=April 2006 }}; {{cite web | first =Hendriawan | title =Indonesia Regions | publisher =Indonesia Business Directory | url =http://www.indonext.com/Regions/ | accessdate =24 April 2007 | archive-date =28 Арван хоёрдугаар сар 2005 | archive-url =https://web.archive.org/web/20051228011848/http://www.indonext.com/Regions/ | url-status =dead }}</ref> Эднээс [[Жава]], [[Суматра]], [[Калимантан]] (Малайз, Бруней улстай хуваадаг), [[Шинэ Гвиней]] (Папуа-Шинэ Гвиней улстай хуваадаг), [[Сулавеси]] гэсэн таван томыг онцлох хэрэгтэй. Индонез улс Калимантан арал дээр Малайзтай, Шинэ Гвиней арал дээр Папуа-Шинэ Гвинейтэй, [[Тимор]] арал дээр [[Зүүн Тимор]]той хил залгадаг бол [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Филиппин]], [[Палау]], [[Австрали]]тай далай тэнгисийн усаараа хаяалдаг. Хамгийн олон хүнтэй хот нь нийслэл [[Жакарта]]. Залгуулаад бичвэл [[Сурабая]], [[Бандун]], [[Медан]], [[Семаран]] гээд томоохон хотууд байдаг.<ref name="Witton2003">{{cite book | last =Witton | first =Patrick | title =Indonesia | url =https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4 | publisher =Lonely Planet | year =2003 | location =Melbourne | pages =[https://archive.org/details/indonesia0000unse_i2g4/page/139 139], 181, 251, 435 | isbn=1-74059-154-2 }}</ref> 1,919,440 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай Индонезэд нэг км-т 134 хүн ноогддог. Харьцуулвал дэлхийн 16-р том газар нутагтай орон, 79-р нягт шигүү суурьшилт улс нь Индонез юмсанжээ.<ref name="ciarank">{{cite web |last=Central Intelligence Agency |title=Rank Order Area |work=The World Factbook |publisher=US [[CIA]], Washington, DC |date=17 October 2006 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |accessdate=3 November 2006 |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209041128/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Population density&nbsp;– Persons per&nbsp;km² 2006 |work=CIA world factbook |publisher=Photius Coutsoukis |year=2006 |url=http://www.photius.com/rankings/geography/population_density_2006_1.html |accessdate=4 October 2006}}</ref> Тэр дотроо дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь болох Жавад нэг км-т 940 хүн ноогдоно.<ref name="JOSHUA">{{cite web | last = Calder | first = Joshua | title = Most Populous Islands | publisher = World Island Information | date = 3 May 2006 | url = http://www.worldislandinfo.com/POPULATV2.htm | accessdate =26 September 2006 }}</ref> Хамгийн өргөгдсөн газар нь Папуа мужийн нутагт байгаа [[Пунчак Жая]] уулын оргил (д.т.д. 4884 м), хамгийн том нуур нь Суматра арлын 1,145 км² талбайт [[Тоба нуур]] юм. [[Махакам]], [[Барито]] гэх мэт Калимантан арлын гол мөрд хамгийн уртад тооцогдоно.<ref>{{cite encyclopedia |title=Republic of Indonesia |work=Encarta |publisher=Microsoft |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwrIjXxw |archivedate=31 October 2009 |deadurl=yes }} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html#s4 |wayback=20091028130659 |text=Republic of Indonesia |archiv-bot=2026-08-09 03:18:34 InternetArchiveBot }}</ref> [[File:Mahameru-volcano.jpeg|thumb|left|Индонезийн галт уулс]] [[Номхон далайн хавтан|Номхон далайн]], [[Евразийн хавтан|Евразийн]], [[Австралийн хавтан|Австралийн]] гурван техтоник хавтны уулзвар зааг дээр Индонез байрладаг. Тиймээс ч 19-р зуунд сүйд хийж асан [[Кракатоа]], [[Тамбора]] хоёрыг оруулаад цөөндөө л гэхэд 150 гаруй [[галт уул]] үе үе идэвхждэг.<ref>{{cite web|url=http://www.volcano.si.edu/world/region.cfm?rnum=06&rpage=list| title=Volcanoes of Indonesia| publisher=[[Smithsonian Institution]]| accessdate=25 March 2007| work=Global Volcanism Program}}</ref> Саяхан л гэхэд 2004 оны цуут цунами 167,736 хүнийг нь урсгаж<ref>{{cite web | title =The Human Toll | work =UN Office of the Special Envoy for Tsunami Recovery | publisher =United Nations | url =http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archiveurl =https://web.archive.org/web/20070519133441/http://www.tsunamispecialenvoy.org/country/humantoll.asp | archivedate =19 Тавдугаар сар 2007 | accessdate =25 March 2007 | url-status =live }}</ref>, 2006 оны Иогякартын газар хөдлөлт 5,782 хүнийг үхүүлсэн гайтай. Гэлээ ч галт уулын бялхдас газрыг үржил шимтэй болгодог учир Жава, Балид хүн хамгаас олноор суурьшжээ.<ref>{{cite book |last=Whitten |first=T |coauthors=Soeriaatmadja, R. E., Suraya A. A. |title=The Ecology of Java and Bali |publisher=Periplus Editions Ltd |year=1996 |location=Hong Kong |pages=95–97}}</ref> Экваторын дагуу байршдаг тул [[борооны улирал|борооны]], [[хуурай улирал|хуурай]] хоёр улиралтай, [[халуун орны уур амьсгал]]тай. Эрэг хавийн нам газраар жилд 1,780–3,175 мм, уулархаг нутгаар 6,100 мм хүртэл хур буудаг. Суматрын өрнөд эрэг, өрнө Жава, Калимантан, Сулавеси, Папуагийн уулархаг нутгаар хур бороосог. Маш чийглэг, дунджаар 80%. Жилийн турш агаарын температур тогтмол, Жакарта орчмоор өдөрт дунджаар 26–30 °C халуун.<ref>{{cite web |title =About Jakarta And Depok |work =University of Indonesia |publisher =University of Indonesia |url =http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |accessdate =24 April 2007 |archiveurl =https://web.archive.org/web/20060504191815/http://www.ui.ac.id/english/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt |archivedate =4 Тавдугаар сар 2006 |url-status =live }}</ref> {{clear}} ==Хүн ам== :''Мөн үзэх: [[Индонезийн ард түмэн]]'' [[File:Ubud-Kids.jpg|thumb|Олон ястны улсын [[Бали ястан|Бали]] яст жаалууд]] 2010 оны байдлаар Индонез улсын хүн амын тоо 237.6 саяд хүрч,<ref name="bps2010">{{cite web|url=http://www.bps.go.id/65tahun/SP2010_agregat_data_perProvinsi.pdf |title=Central Bureau of Statistics: ''Census 2010'' |publisher=Badan Pusat Statistik |accessdate=17 January 2011}} {{id}}</ref> жилд 1.9%-иар өсч байна.<ref>{{cite web|url=http://waspada.co.id/index.php?option=com_content&view=article&id=182106:fifty-years-needed-to-bring-population-growth-to-zero&catid=30:english-news&Itemid=101 |title=Fifty years needed to bring population growth to zero |publisher=Waspada.co.id |date=19 March 2011 |accessdate=10 April 2011}}</ref> Хүн амын 58% нь дэлхийн арлуудаас хамгийн олон хүнтэй нь гэх<ref name="JOSHUA" /> Жава аралд оршин суудаг.<ref name="bps2010"/> [[Гэр бүл төлөвлөлт|Гэр бүл төлөвлөх]] хөтөлбөр 1960 оноос эхлэн хэрэгжсээр байгаа ч гэсэн 2020 онд 265 сая, 2050 онд 306 сая хүнтэй болох төлөв харагддаг.<ref>[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/DB04_Population_ByAgeSex_Annual/WPP2010_DB4_F1B_POPULATION_BY_AGE_BOTH_SEXES_ANNUAL_2011-2100.XLS World Population Prospects (2010). Annual Population 2011–2100]. (XLS table). United Nations</ref> Индонезэд [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгуугаар]] ярилцдаг [[Индонезийн ард түмэн|300 гаран яс үндэс]]ний хүмүүс аж төрөн суудаг.<ref>{{cite web |publisher=Expat Web Site Association |title=An Overview of Indonesia |work=Living in Indonesia, A Site for Expatriates |url=http://www.expat.or.id/info/overview.html |accessdate=5 October 2006}}</ref><ref>{{cite web |last=Merdekawaty |first=E. |title="Bahasa Indonesia" and languages of Indonesia |work=UNIBZ&nbsp;– Introduction to Linguistics |publisher=Free University of Bozen |date=6 July 2006 |url=http://www.languagestudies.unibz.it/Bahasa%20Indonesia_Merdekawaty.pdf |format=PDF|accessdate=17 July 2006}}</ref> Тэгэхдээ ихэнх нь бүр дээр үед Тайвань, Зүүн Өмнөд Азиас нүүсэн байх гэж таахуйц [[Австронез]] язгуурын хэлтэй байдаг. Дорно Индонезээр үүнээс ялгагдах [[Меланез]] язгуурын ард түмэн бас байдаг.<ref name="Witton2003" /><ref>Taylor (2003), pp. 5–7, {{cite book | last = Dawson| first = B.| coauthors = Gillow, J.| title = The Traditional Architecture of Indonesia | url = https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws| publisher = Thames and Hudson Ltd | year = 1994 | location = London | page = [https://archive.org/details/traditionalarchi0000daws/page/7 7] | isbn = 0-500-34132-X }}</ref> Нэр бүхий ард түмнээс [[Жава үндэстэн]] хүн амын 42% эзлэдэг.<ref>{{cite book |last=Kingsbury |first=Damien |title=Autonomy and Disintegration in Indonesia |publisher=Routledge |page=131 |isbn=0-415-29737-0 |year=2003}}</ref> Жавагийн араас [[Сунда үндэстэн|Сунда]], [[Малай үндэстэн|Малай]], [[Мадура ястан|Мадура]] гэх мэт үндэстэн ч юм шиг, ястан ч юм шиг саяаас олон хүнт арваад ард түмэн байдаг. Мөн 8 сая [[Хятад үндэстэн|Хятад]], 5 сая [[Араб үндэстэн|Араб]] гэх мэтээр хаа хол хальж очсон үндэстэд ч байна. Шинээр нэгдэж томорсон улс, хэдэн зуун цөөн тоот ястны орон болохоор ч тэр үү иймэрхүү нутгийн ялгааг давж хараад "Индонез" [үндэстэн] гэж өөриймсөх сэтгэлгээ ард түмнийх нь дунд хэдийнээ дэлгэрчээ.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs (1991), p. 256</ref> Ийм эв найртай нийгэм бүрдсэн ч гэсэн зарим газар соёл, шашин, ястнаараа мөргөлдөх явдал гарч л байдаг.<ref>Domestic migration (including the official [[Transmigrasi]] program) are a cause of violence including the massacre of hundreds of Madurese by a local [[Dayak people|Dayak]] community in West Kalimantan, and conflicts in Maluku, [[Sulawesi Tengah|Central Sulawesi]], and parts of Papua and West Papua {{Cite journal |author=T.N. Pudjiastuti |year=2002 |title=Migration & Conflict in Indonesia |url=http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |url-status=dead |format=PDF |publisher=International Union for the Scientific Study of Population (IUSSP), Paris |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209225410/http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf |archive-date=9 Хоёрдугаар сар 2012 |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |title=Kalimantan The Conflict |work=Program on Humanitarian Policy and Conflict Research |url=http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091212135147/http://preventconflict.org/portal/main/maps_kalimantan_conflict.php |archivedate=12 Арван хоёрдугаар сар 2009 |accessdate=7 January 2007 |publisher=Conflict Prevention Initiative, Harvard University |url-status=live }}</ref><ref>{{cite conference |author=J.W. Ajawaila; M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale |title=Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon |publisher=Fica-Net |year=1999 |location=Ambon, Indonesia |url=http://www.fica.org/h/ambon/idRusuh1.html |accessdate=29 September 2006 |booktitle=Report on Church and Human Rights Persecution in Indonesia }}{{Dead link|date=Зургадугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}; Kyoto University: Sulawesi Kaken Team & Center for Southeast Asian Studies {{PDFlink|[http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf Bugis Sailors]|124&nbsp;KB}}</ref> Эндхийн Хятадууд сэргэлэн гарууд байж баялгийг нэлээд хуримтлуулсан, олон пүүс компанийг эзэмшдэгт<ref>Schwarz (1994), pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend (2003), pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> зөвхөн Индонезэд л байдаг ард түмэн сэжиглэн дургүйцэж зодолдож нүдэлцээд авсан нь цөөнгүй.<ref>{{cite web |author=M. F. Swasono |title=Indigenous Cultures in the Development of Indonesia |work=Integration of endogenous cultural dimension into development |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts, New Delhi |year=1997 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |accessdate=17 September 2006}}</ref><ref>{{cite web |first=S. Long |date=9 April 1998 |title=The Overseas Chinese |url=http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111008055514/http://www.prospectmagazine.co.uk/1998/04/theoverseaschinese/ |archive-date=8 Аравдугаар сар 2011 |accessdate=10 April 2011 |publisher=Prospect Magazine}} The [[May 1998 riots of Indonesia#Jakarta (12–14 May)|riots in Jakarta in 1998]]—much of which were aimed at the Chinese—were, in part, expressions of this resentment. {{cite web |author=M. Ocorandi |date=28 May 1998 |title=An Analysis of the Implication of Suharto's resignation for Chinese Indonesians |url=http://www.hartford-hwp.com/archives/54b/083.html |accessdate=26 September 2006 |publisher=Worldwide HuaRen Peace Mission}}</ref><ref>{{cite web |author=F.H. Winarta |title=Bhinneka Tunggal Ika Belum Menjadi Kenyataan Menjelang HUT Kemerdekaan RI Ke-59 |publisher=Komisi Hukum Nasional Republik Indonesia (National Law Commission, Republic of Indonesia), Jakarta |month=August | year=2004 |url=http://ignca.nic.in/cd_05008.htm |language=Indonesian}}</ref> [[Жохорын султант улс]]ын үеэс Индонезийн арлуудын ард түмний хоорондоо ойлголцох хэл болсоор ирсэн [[Малай хэл]]ний [[чухал аялгуу|чухал нэгэн аялгуу]] байдаг. Энэ аялгуунд суурилсан Малай хэлийг [[Сингапур]], [[Малайз]], [[Бруней]], Индонез дөрвөн улсад [[албан ёсны хэл]] болгожээ. Тэгэхдээ нэр нь өөр. Индонезэд үүнийг [[Индонез хэл]] (''Bahasa Indonesia'') гэж заадаг. Ер нь Индонезийнхэн бүгд л энэ хэлээр ярилцдаг, Индонезэд энэ хэл ажил хэрэг, улс төр, хэвлэл мэдээлэл, боловсрол гээд бүх салбарт өөр ямар ч хэлнээс илүү сонсдоно. Гэхдээ л нөгөө ястан үндэстнээрээ ард түмний хэл ялгаатай. Хүмүүс [[Индонезийн ард түмний хэл яриа|742 янзын хэл аялгууныхаа]] нэгийг өөрийн [[төрөлх хэл]] гэж боддог. Үүнээс мэдээж [[Жава хэл]]ийг хамгийн олуулаа тээж яваа.<ref name="CIA"/> Папуад харьцангуй цөөн буюу 2.7 сая хүн байдаг мөртлөө бүр [зарим нь Папуа төрлийн, зарим нь Австронез төрлийн] 242 янзаар хэлж ярьцгаадаг.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=IDP |title=Ethnologue report for Indonesia (Papua) |publisher=Ethnologue.com |accessdate=28 April 2010}}</ref> Индонезийн үндсэн хуулинд шашин шүтэх нь хүний дур зоргынх<ref>{{cite web |title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia |work=US-ASEAN |url=http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |accessdate=2 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109203358/http://www.us-asean.org/Indonesia/constitution.htm |archivedate=9 Нэгдүгээр сар 2006 |url-status=live }}</ref> гэсэн мөртлөө өөр баримтаар [[Ислам]], [[Протестант]], [[Католик]], [[Хиндү]], [[Буддын шашин]], [[Күнзийн суртал]] зургааг албан ёсны гэж онцлон батласан байх юм.<ref name="Yang">{{cite journal |last=Yang |first=Heriyanto |title=The History and Legal Position of Confucianism in Post Independence Indonesia |journal=Religion |volume=10 |issue=1 |page=8 |month=August | year=2005 |url=http://archiv.ub.uni-marburg.de/mjr/pdf/2005/yang2005.pdf |format=PDF|accessdate=2 October 2006}}</ref> 2000 оны тооллогийг үндэслэхэд Индонезийн ард түмний 86.1% нь Ислам шашны Сунни дэгтэй. Ингэхэд Индонез улс Исламын улс биш боловч хамгийн олон Ислам шүтлэгтэн (хотон хүн)-тэй улс юм байна гэж ойлгогдоно.<ref name="CIA">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |title=Indonesia |publisher=CIA |accessdate=10 April 2011 |archive-date=10 Арван хоёрдугаар сар 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210041527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/id.html |url-status=dead }}</ref> Хиндү шашинтны олонх нь [[Бали ястан|бали]], Буддын шашинтны олонх нь [[Хятад үндэстэн|хятад]].<ref>{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Buddhism |publisher=U.S. Library of Congress |url= http://countrystudies.us/indonesia/40.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Хэдий цөөн шүтэн бишрэгчтэй ч Хиндү, Будда хоёр шашин Индонезийн соёлд их л нэвчжээ. Ислам нь худалдаачдын чармайлтаар 13-р зуунд умар Суматрад нэвтрээд 16-р зуун гэхэд Индонез орны зонхилох шашин болсон.<ref name="csi">{{cite web |title=Indonesia&nbsp;– Islam |publisher=U.S. Library of Congress|url=http://countrystudies.us/indonesia/37.htm |accessdate=15 October 2006}}</ref> Харин Католик шашныг Португалийн авралын зар тараагчид, колончлогчид эхлүүлсэн<ref>Ricklefs (1991), pp. 25, 26, 28</ref><ref>{{cite web | title =1500 to 1670: Great Kings and Trade Empires | publisher = Sejarah Indonesia | url =http://www.gimonca.com/sejarah/sejarah02.shtml | accessdate =25 April 2007 }}</ref> бол Протестант нь Нидерландын эзэмшилд байх үед Калвинч, Лютеранч номлогчдын тарьсан үр юмсанжээ.<ref>Ricklefs (1991), pp. 28, 62</ref><ref>Vickers (2005), p. 22</ref><ref>{{cite book | last = Goh | first = Robbie B.H. | title = Christianity in Southeast Asia | publisher = Institute of Southeast Asian Studies | page = 80 | isbn = 981-230-297-2 | year = 2005 }}</ref> == Зургийн цомог == <center><gallery caption="Индонез" widths="180px" heights="120px" perrow="5/'"> File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]] File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, located in the middle of Jakarta skyscraper. File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]] File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting 100,000 spectators File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea) File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser "Anoa" shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008 |Indonesian Naval vessels Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. |[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car |[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in [[Indonesia]], #CC201-05 File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C "Full-Width Cabin" in Indonesia, #CC203-22 [...] </gallery></center> ==Зүүлтийн тайлбар== {{лавлах холбоос|3}} == Цахим холбоос == * {{commons|Indonesia|Индонез}} {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{OIC}} [[Ангилал:Индонез| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 18941m7qq5x0658rq8p1hvjvxl3q9sv 0 10454 865508 859161 2026-08-09T11:58:38Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865508 wikitext text/x-wiki {{short description|Country in Southwestern Europe}} {{энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Португал Улс | native_name = {{native name|pt|República Portuguesa}} | common_name = Португал | image_flag = Flag of Portugal.svg | flag_type = [[Португалын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of Portugal.svg | coa_size = 110 | symbol_type = [[Португалын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = <br/>{{lang|pt|[[Португалын төрийн дуулал|A Portuguesa]]}}<br />"Португал хүн"<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;"> </div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Portugal (orthographic projection).svg|upright=1.15|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:EU-Portugal with islands circled.svg|upright=1.15|frameless]]|Европын Холбооны газрын зураг|default=1}} | map_caption = {{map caption |location_color=хар ногоон |region=Европ |region_color=хар саарал |subregion=[[Европын Холбоо]] |subregion_color=ногоон }} | capital = [[Лиссабон]] | coordinates = {{Coord|38|46|N|9|9|W|type:city}} | largest_city = [[Лиссабон]] | official_languages = [[Португал хэл]] | regional_languages = [[Миранд хэл]]{{NoteTag|name=a|[[Терра де Миранда]] нутагт яригддаг [[Миранд хэл]]ийг албан ёсоор 1999 онд хүлээн зөвшөөрч (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto">{{cite web | url = https://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020318130143/http://mirandes.no.sapo.pt/LMPSlei.html | url-status=dead | archive-date = 18 March 2002 | title = Reconhecimento oficial de direitos linguísticos da comunidade mirandesa (Official recognition of linguistic rights of the Mirandese community) | website= Centro de Linguística da Universidade de Lisboa (UdL) | access-date= 2 December 2015 }}</ref> албан хэрэглээнд ашиглах эрхийг олгосон.{{big|<ref name="auto1">[http://bookshop.europa.eu/en/euromosaic-pbC29295845/downloads/C2-92-95-845-EN-C/C29295845ENC_001.pdf?FileName=C29295845ENC_001.pdf&SKU=C29295845ENC_PDF&CatalogueNumber=C2-92-95-845-EN-C The Euromosaic study, Mirandese in Portugal], europa.eu&nbsp;– [[European Commission]] website. Retrieved January 2007. Link updated December 2015</ref>}} [[Португалын дохионы хэл]] мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн.}} {{Infobox | child = yes | label1 = Иргэншил {{nobold|(2022)}}<ref name="Sefstat 2022">{{cite web|url=https://www.sef.pt/pt/pages/conteudo-detalhe.aspx?nID=92|title=Sefstat 2022}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list |92.5% [[Португалчууд‎]] | 7.5% [[Португал руу чиглэсэн цагаачлал|Гадаадын иргэд]] |item3_style=padding-top:0.2em;line-height:1.2em}} }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 84.8% [[Христийн шашин|Христ]] ** 80.2% [[Португал дахь католик сүм|Католик]] ** 4.6% Бусад [[Христийн урсгалын жагсаалт|урсгал]] {{Tree list/end}} | 14.1% [[Шашин шүтэхгүй байдал|Шашингүй]] | 1.1% [[Португал дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_ref = <ref name="Censos2021"/> | demonym = [[Португалчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн]] [[Бүгд Найрамдах Улс|үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс]]<ref>[http://www.constituteproject.org/constitution/Portugal_2005.pdf Constitution of Portugal, Preamble]:</ref> | leader_title1 = [[Португалын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = {{nowrap|[[Марселу Ребелу де Соуза]]}} | leader_title2 = [[Португалын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Антониу Кошта]] | legislature = [[Бүгд Найрамдах Улсын Ассамблей (Португал)|Бүгд Найрамдах Улсын Ассамблей]] | sovereignty_type = [[Португалын түүх|Үүсгэн байгуулалт]] | sovereignty_note = | established_event1 = [[Португалын гүнлиг#Анхны гүнлиг|Анхны гүнлиг]] | established_date1 = 868 | established_event2 = [[Португалын гүнлиг#Хоёрдугаар гүнлиг|Хоёрдугаар гүнлиг]] | established_date2 = 1095 | established_event3 = [[Сан-Мамедегийн тулалдаан|Бүрэн эрхт байдал]] | established_date3 = 6 сарын 24, 1128 он | established_event4 = [[Португалын хаант улс|Хаант улс]] | established_date4 = 7 сарын 25, 1139 он | established_event5 = [[Заморагийн гэрээ]] | established_date5 = 10 сарын 5, 1143 он | established_event6 = [[Португалын тугсаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнолоо сэргээв]] | established_date6 = 12 сарын 1, 1640 он | established_event7 = [[1822 оны Португалын Үндсэн хууль|Анхны үндсэн хууль]] | established_date7 = 9 сарын 23, 1822 он | established_event8 = [[1910 оны 10 сарын 5-ны хувьсгал|Бүгд найрамдах улс]] | established_date8 = 10 сарын 5, 1910 он | established_event9 = [[Улаан лишийн хувьсгал|Ардчилсан дэглэм]] | established_date9 = 4 сарын 25, 1974 он | established_event10 = [[Португалын Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date10 = 4 сарын 25, 1976{{NoteTag|name=c|[[Португалйн Үндсэн хууль|1976 онд баталсан Португалын Үндсэн хууль]] нь 1982 - 2005 оны хооронд баталсан хэд хэдэн нэмэлт өөрчлөлтэй.}} | established_event12 = [[1986 оны Европын Нийгэмлэгүүдийн өргөжилт|ЕЭЗН-д нэгдэв]] | established_date12 = 1 сарын 1, 1986 | area_km2 = 92,225.2 | area_footnote = <ref>{{in lang|pt}}{{cite web |title=Superfície (km²) das unidades territoriais por Localização geográfica (NUTS - 2013); Anual|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&contecto=pi&indOcorrCod=0008350&selTab=tab0}}</ref> | area_rank = 109 <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 57,298 | percent_water = 1.2 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[OECD|Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate_rank = 89 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 10,467,366<ref>{{cite web |url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=594879758&DESTAQUESmodo=2|title=População residente aumenta mais de 46 mil pessoas - 2022|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]] |website=ine.pt |access-date=15 June 2023}}</ref> | population_census = {{DecreaseNeutral}} 10,343,066<ref name="auto2">{{cite web | website=Statistics Portugal - Web Portal | date=23 November 2022 | url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_destaques&DESTAQUESdest_boui=541064323&DESTAQUESmodo=2| access-date=23 November 2022 | title=Censos 2021 - Principais tendências ocorridas em Portugal na última década }}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 113.5 | GDP_PPP = {{increase}} $460.1&nbsp;тэрбум<ref name="imf2">{{cite web|title=Report for Selected Countries and Subjects – Portugal|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=182,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|publisher=International Monetary Fund|access-date=11 April 2023|year=2023}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 49 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $44,707<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 42 | GDP_nominal = {{increase}} $267.7&nbsp;тэрбум<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 51 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $26,013<ref name="imf2"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 41 | Gini = 31.2 <!-- number only --> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease<!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|title=Gini coefficient of equivalised disposable income|publisher=[[Eurostat]]|access-date=21 June 2022|archive-date=9 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.866 <!-- number only --> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 38 | currency = [[Евро]] ([[Еврогийн тэмдэг|€]]) | currency_code = EUR | utc_offset = {{sp}} | time_zone = [[Баруун Европын Цаг|БЕЦ]])<br /> UTC−1 (Атлантын далай/Азор | utc_offset_DST = +1 | time_zone_DST = [[Баруун Европын Зуны Цаг|БЕЗЦ]])<br /> UTC (Атлантын далай/Азор) | DST_note = Note: [[Continental Portugal]] and [[Madeira]] use WET/WEST; the [[Azores]] are 1 hour behind. | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = right | calling_code = [[Telephone numbers in Portugal|+351]] | iso3166code = PT | cctld = [[.pt]] | footnote_a = {{Note|a}} [[Терра де Миранда]] нутагт яригддаг [[Миранд хэл]]ийг албан ёсоор 1999 онд хүлээн зөвшөөрч (''Lei n.° 7/99 de 29 de Janeiro''),<ref name="auto"/> албан хэрэглээнд ашиглах эрхийг олгосон.{{big|<ref name="auto1"/>}} [[Португалын дохионы хэл]] мөн хүлээн зөвшөөрөгдсөн. | footnote_b = {{Note|b}} Төрсөн улсын дагуу | footnote_c = {{Note|c}} [[Португалйн Үндсэн хууль|1976 онд баталсан Португалын Үндсэн хууль]] нь 1982 - 2005 оны хооронд баталсан хэд хэдэн нэмэлт өөрчлөлтэй. | religion_year = 2021 | today = }} '''Бүгд Найрамдах Португал Улс''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) нь баруун өмнөд [[Европ]], [[Иберийн хойг]]т [[Испани]]тай хил залган орших [[улс]] юм. Баруун талаараа [[Атлантын далай]]гаар хүрээлэгддэг ба Атлантын далай дахь [[Азор]], [[Мадейра]] олтригууд Португалын нутаг болно. Португал орны 92,090 хавтгай дөрвөлжин км нутагт 10,570,803 хүн ам оршин суудаг. Хүн ам нь Атлантын далайн эргээр хоёр том хот руугаа шахан нягтран суурьшсан байдаг. Хоёр том хотынх нэг нь 547,631 хүн амтай нийслэл [[Лиссабон]], нөгөөх нь [[Порту]] юм. Хүн амын үнэмлэхүй олонх нь португалчууд, дийлэнх олонх нь [[Христийн шашин]]тан (түүнд дотроо [[Католик]]) юм. 15-16-р зууны далайд гарч шинэ газар нээх аянд португалчууд оройлжээ. Ингэснээр Португал нь [[Өмнөд Америк]], [[Африк]], [[Ази]], [[Номхон далай]]д нутагтай далайн гүрэн болж байв. 19-р зуунд хамгийн том гадаад эзэмшил [[Бразил]] орон тусгаар тогтносноор Португалын хүч буурсан. Эзэмшлээсээ хамгийн сүүлд 1999 онд [[Макао]]г [[Хятад]]ад шилжүүлэн өгсөн. Португал нь амьдрах таатай орчин бүрэлдсэн, [[ХХИ]]-ээр дээд ангилалд багтах, даяарчлагдсан, дайнгүй, [[Европын Холбоо|ЕХ]], [[НҮБ]], Латин хэлт орнуудын холбоо, [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]], [[НАТО]], [[Евробүс]], [[Шенгений гэрээ]] зэрэг олон улсын байгууллага, гэрээг анх байгуулалцсан, гишүүн орон нь юм. == Түүх == * [[1139]]/[[1143]] — [[Португалын вант улс]] байгуулагдав ([[Кастилийн вант улс]]ын хараат байв) * [[1385]] — Кастилийн вант улсаас тусгаарласан. * [[1415]] — [[Марокко]]гийн хойд хязгаарт орших [[Сеута]] бэхлэлтийг эзлэв. * [[1488]] — [[Бартоломей Диас]] [[Африк]]ийн өмнөд үзүүр [[Сайн Итгэлт Хошуу]]г тойрсон. * [[1490]] — [[Ангол]]ыг [[колони]]чилж эхлэв. * [[1494]] — [[Тордесилласын гэрээ]]г Испанитай байгуулж, Европоос бусад газрыг хувааж авахаар тохирсон байна. * [[1498]] — [[Васко да Гама]] далайгаар [[Энэтхэг]]т хүрсэн. * [[1500]] — [[Бразил]]ыг колоничилж, [[1822]] он хүртэл захирсан байна. * [[1557]] — [[Мин]] улсаас [[Макао]]д суурьших эрх олж авсан. * [[1580]] — [[Испани]]йн хаант улсад нэгтгэгдэв. * [[1629]] — [[Мозамбик]]ийг колоничилсон. * [[1640]] — Испаниас тусгаар тогтнов. * [[1755]] — [[Лиссабоны их газар хөдлөлт]] болов. * [[1807]] — [[Наполеоны дайн]]аар хааны гэр бүл Бразил руу дүрвэж, 1808-1821 онд [[Рио-де-Жанейро]]д нийслэллэсэн. * [[1822]] — [[VI Жоан]] хаан Португалдаа буцаж ирэн, [[үндсэн хуульт хаант засаглал]] руу шилжив. * [[1832]] — 1834 он хүртэл [[Португалын иргэний дайн]] үргэлжилсэн. * [[1887]] — Макаог захирах эрхийг [[манж Чин улс]]аас авав. * [[1910]] — Хувьсгал гарч, [[бүгд найрамдах улс|бүгд найрамдах засаг]]т шилжсэн. * [[1926]] — [[Төрийн эргэлт]] гарч, цэргийн дарангуйлал тогтсон. * [[1933]] — [[Антонио Салазар]] шинэ үндсэн хуулийн дагуу өөрийн засгийг тогтоов. * [[1961]] — [[Энэтхэг]]ийн арми [[Гоа муж|Гоа]] дахь Португалын колонийг довтолж эзэлсэн. 1974 онд Гоаг Энэтхэгийнх гэж хүлээн зөвшөөрсөн аж. * [[1974]] — [[Улаан лишийн хувьсгал]]аар Европын түүхэнд хамгийн урт удаан хугацаанд тогтсон, Салазарын дарангуй дэглэмийг түлхэн унагасан. * [[1975]] — Африк тив дэх хоёр том колониос [[Ангол]], [[Мозамбик]] зэрэг 5 улс ээлж дараалан тусгаар тогтнолоо зарласан. [[Индонез]] улс [[Зүүн Тимор]]т халдсанаар Макаогаас бусад бүх колонио алдсан байна. * [[1986]] — [[Европын холбоо]]нд элссэн. * [[1999]] — [[Макао]]г [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ад эргүүлэн өгөв. * [[2002]] — [[Зүүн Тимор]] тусгаар тогтнолоо зарласан. == Газар зүй == [[Зураг:Portugal topographic map-pt.png|thumb|200px|right|Байр зүйн газрын зураг]] Португал 92,090 хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|109-р]] том орон юм. === Байрлал === Португал орон [[Еврази]]йн эх газрын туйлын баруун зах, [[Иберийн хойг]]ийн баруун өмнөд буланд зүүн талаараа [[Испани]] улстай хиллэн оршдог. Хоёр улсын хилийн урт 214 км. Үндсэн нутгаас зайдуу [[Атлантын далай]]д [[Азор]], [[Мадейра]] хэмээх бага биш хоёр олтригтой. === Газар === Нутгийн дундуур урсдаг [[Тежу]] голын умард тал, ялангуяа дорно умард хэсэг нь уулархаг, түүнээс авсан гол мөрөн ихтэй бол Тежугийн өмнөд талын газар нутаг ([[Алентежу]]) нам доор тэгш [[тал]] юм. Яг өмнөд үзүүрийн [[Алгерви]]д уулын бага шиг нуруу бий. Нутгийн төв хэсэгт [[Эштрела]] (1993 м) гэж харьцангуй өндөр нуруу байдаг бол Азорын олтригт хамгийн өндөр [[Пику]] уул нь (2351 м) байгаа. Гол мөрний хөндийг эс оруулвал ихэнх хэсэгтээ хүчиллэг, галт уулын шороотой. Эндэхийн галт уулс идэвхтэй. === Ус === Португал нутгийн хойд хилээр [[Минью]], хойд талаар [[Дору]] (Порту хавьд далайд цутгадаг) болон [[Мондегу]], дундуур [[Тежу]] (Лиссабоны орчим цутгана), зүүн урд хилээр [[Гвадиана]] зэрэг гол урсдаг. Томоохон нуургүй ч УЦС-ын цөөрөм, далан хийсэн нь нэлээд бий. === Уур амьсгал === Эх газрын Португалд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] болон [[талын уур амьсгал]] зонхилдог. Арлууд дээр тропикийн уур амьсгалтай. Өвөлдөө +5 +10 °C сэрүүн, зундаа +20,+27 °C халуун байна. Жилд дунджаар 400 — 800 мм, уулархаг нутгаар 1000 — 2500 мм хур тунадас ордог байна. === Амьтан ургамал === Португалын нутаг дэвсгэрийн 50 хувийг ой мод эзэлнэ. Ихэвчлэн [[нарс]], бас [[царс]] ургадаг. 607 га илчүү царс тариалж, дэлхий үйсэн бөглөөний талыг Португал үйлдвэрлэдэг. Цаас, ялзмагийн түүхий эд ургадаг. Европт өргөн тархсан [[шилүүс]], зэрлэг [[муур]], [[чоно]], [[үнэг]], [[зэрлэг гахай]], [[баавгай]]наас гадна Африкт байдаг [[хамелеон]] зэрэг олон төрөл зүйлийн амьтан Португалид бий. Нүүдлийн шувуу дайран өнгөрдөг. [[Сардина]], [[анчоус]], [[туна]] зэрэг 200 орчим зүйлийн [[загас]] Атлантын далайгаас агнадаг. {{Gallery | title = Португал орны байгалийн зургийн түүвэр | width = 180 | height = 140 | lines = 2 | File:Dona Ana beach, Lagos.jpg|[[Алгерви]] нутгийн хадан <br> цохио, элст эрэг | File:Geres1_(cropped).jpg|[[Пенеда-Жереш]] хэмээх байгалийн цогцолборт газар | File:Estrela_Mar%C3%A7o_2010-16b.jpg|Эх газрын оргил өндөр [[Эштрела]] нуруу (1993 м) | File:A%C3%A7ores_2010-07-19_(5046778098).jpg|Португалын хамгийн өндөр [[Пику]] арлын уул (2351 м) ||[[Алгерви]] нутгийн [[хамелеон]] }} == Төр засаг == [[Зураг:Pedro_Passos_Coelho_1.jpg|thumb|150px|2011 онд ажлаа авсан 118 дахь ерөнхий сайд [[Педру Пасуш Коэлью]]]] Португал улс 1910 онд [[хаант засаг|Хаант засгаа]] халж [[Бүгд найрамдах засаг]]тай болжээ. 1976 онд шинэчлэн баталсан [[Португал улсын үндсэн хууль|үндсэн хуулиа]] одоо мөрдөж байна. Үндсэн хуульд хууль журам тогтоох, түүнийг хэрэгжүүлэх, гэмтэй эсэхийг шүүх төрийн эрхт байгууллагыг ялгаж салгажээ. Үүнд: # [[Португал улсын ерөнхийлөгч|Улсын ерөнхийлөгч]] ({{lang-pt|Presidente da República Portuguesa}}) — 5 жил тутамд бүх ард түмний саналаар сонгогддог, төрийн тэргүүн, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч; ерөнхий сайд болон бусад сайдыг томилох, огцруулах эрх мэдэлтэй; # [[Португал улсын хурал|Улсын хурал]] (''Assembleia da República'') — 4 жил тутам бүх ард түмний саналаар сонгогддог нэг танхимын 230 суудалтай хууль тогтоох улсын хурал; газар газраас харилцан адилгүй гишүүн сонгогдоно, Лиссабоны тойргоос 47, Порталегрийн тойргоос 2 суудал эзнээ олдог. 2011 оны сонгуулиар [[Португалын Социал Демократ Нам|Социал Демократ Нам]] (47%), [[Португалын Социалист Нам|Социалист Нам]] (32%), [[Португалын Ардын Нам|Ардын Нам]] (10%) гурав бусад 14 намын хамтаар [[Сан-Бенту]] ордноо суух эрхээ авчээ. # [[Португал улсын засгийн газар|Засгийн газар]] (''Governo da República Portuguesa'') — Улсын хурлын сонгуулийн үр дүнгээр сонгогдсон намуудын саналыг ерөнхийлөгч харгалзан засгийн газрыг бүрдүүлж, тохирох [[Португал улсын ерөнхй сайд|ерөнхий сайдыг]] (''primeiro-ministro'') томилдог. Хууль тогтоомж, төрийн шийдвэр тушаалыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй. Ерөнхий сайдаас гадна шадар сайд, чиглэсэн яамдын сайд нар, төрийн нарийн бичгийн дарга нар төлөөлөн бүрдүүлнэ. 1976 оноос хойш өдгөө 19-р ээлжийн засгийн газар ажиллаж байна. # [[Португал улсын хууль цааз|Шүүх байгууллага]] — Португал улсын шүүх байгууллага ерөнхий, төр захиргааны, санхүүгийн гэж салбарладаг. Эцсийн шатны маргааныг [[Португал улсын дээд шүүх|Дээд шүүх]] (''Supremo Tribunal de Justiça'') шийддэг бол үндсэн хуулийн манаанд 13 гишүүнтэй [[Португал улсын үндсэн хуулийн цэц|Үндсэн хуулийн цэц]] зогсож байна. Гол хуулиудаас хэлвэл 1976 онд үндсэн хууль, 1966 онд [[иргэний хууль]], 1982 онд [[эрүүгийн хууль]] эцэслэн батлагджээ. Цаазаар аваачих ялгүй, дээд тал нь 25 жил хорьж шийтгэдэг ба 2010 онд [[ижил хүйстэнтэйгээ гэрлэх]] эрхийг зөвшөөрчээ. === Орон нутаг === Португал улсын бүхэл нутаг дэвсгэр 308 [[суурин газар]]т ({{lang-pt|município}}) хуваан захирагдаад, цааш 4,260 [[хороо]] (''freguesia'') болж задарна. Хэдий албан ёсны засаг захиргааны хуваарь ийм боловч олон улсын жишигтэй нийцэж арай том нэгж болгон бүлэглэх хэрэгцээ гардаг. Хоёр зүйлийн гурван хэсэг нутаг болохыг хэлвэл үндсэн [[Португал орон]] (''Portugal Continental'' — ''Эх газрын Португал'') болон [[Азор]], [[Мадейра]] хэмээх [[Португал улсын хоёр өөртөө засах орон|өөртөө засах хоёр нутаг]] (''regiões autónomas'') байгаа юм. Дээрх үндсэн Португал орон нь дотроо тэнцүүхэн газар нутаг бүхий 18 [[тойрог (засаг захиргааны нэгж)|тойрог]] (''distrito'') болдог. Дандаа төв хотынхоо нэрээр нэрлэгдсэн. {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:100%; margin:auto; margin:1px; clear:right; text-align:center;" |- ! colspan="8" style="text-align:left; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:110%;"| Эх газрын Португалын 18 тойрог<ref>{{cite web|url=http://www.distritosdeportugal.com/ |title=Districts of Portugal |publisher=Distritosdeportugal.com |accessdate=22 August 2010}}</ref> ! style="text-align:right; background:lightgrey; padding-right:10px;"| |- style="font-size:95%; width:15%; background:white; text-align:center;" ! style="border-bottom:1px solid black;"| &nbsp; ! style="border-bottom:1px solid black;"| Тойргийн нэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам ! rowspan="10" style="text-align:center; background:white; text-align:center;"|[[File:PortugalNumbered.png|110px]] ! style="border-bottom:1px solid black;"| &nbsp; ! style="border-bottom:1px solid black;"| Тойргийн нэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Лиссабон тойрог|Лиссабон]] | style="text-align:center;"| 2,761 км² | | 2,250,533 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 10 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Гуарда тойрог|Гуарда]] | style="text-align:center;"| 5,518 км² | | 160,939 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Лейрия тойрог|Лейрия]] | style="text-align:center;"| 3,517 км² | | 470,930 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 11 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Коимбра тойрог|Коимбра]] | style="text-align:center;"| 3,947 км² | | 430,104 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 3 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Сантарен тойрог|Сантарен]] | style="text-align:center;"| 6,747 км² | | 453,638 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 12 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Авейру тойрог|Авейру]] | style="text-align:center;"| 2,808 км² | | 714,200 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 4 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Сетубал тойрог|Сетубал]] | style="text-align:center;"| 5,064 км² | | 851,258 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 13 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Визеу тойрог|Визеу]] | style="text-align:center;"| 5,007 км² | | 377,653 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 5 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Бежа тойрог|Бежа]] | style="text-align:center;"|10225 км² | | 152,758 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 14 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Браганса тойрог|Браганса]] | style="text-align:center;"| 6,608 км² | | 136,252 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 6 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Фару тойрог|Фару]] | style="text-align:center;"| 4,960 км² | | 451,006 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 15 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Вила-Реал тойрог|Вила-Реал]] | style="text-align:center;"| 4,328 км² | | 206,661 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 7 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Эвора тойрог|Эвора]] | style="text-align:center;"| 7,393 км² | | 166,706 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 16 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Порту тойрог|Порту]] | style="text-align:center;"| 2,395 км² | | 1,817,117 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 8 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Порталегри тойрог|Порталегри]] | style="text-align:center;"| 6,065 км² | | 118,506 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 17 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Брага тойрог|Брага]] | style="text-align:center;"| 2,673 км² | | 848,185 |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 9 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Каштелу-Бранку тойрог|Каштелу-Бранку]] | style="text-align:center;"| 6,675 км² | | 196,264 | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 18 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Виана-ду-Каштелу тойрог|Виана-ду-Каштелу]] | style="text-align:center;"| 2,255 км² | | 244,836 |} {{Clear}} {{Clear}} {| class="toccolours" cellpadding="1" cellspacing="0" style="width:100%; margin:auto; margin:1px; clear:right; text-align:center;" |- ! colspan="5" style="text-align:left; background:lightgrey; padding-left:10px; font-size:110%;"| Далайн дундах өөртөө засах 2 нутаг |- style="font-size:95%" ! style="width:2.5%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Нутгийн нэр ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Нутаг дэвсгэр ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Хүн ам ! style="width:25%; background:white; text-align:center; border-bottom:1px solid black;"| Олон нийт |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 1 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Aзор]] | style="text-align:left; padding-left:5px;"| <div class="center">2,333 км² | style="text-align:left;" | <div class="center">246,772</div> | | ''Азорынхан'' |- style="font-size:95%" | style="width:2.5%; background:#f0f0f0; border:1px solid white" | 2 | style="text-align:left; padding-left:5px;"| [[Мадейра]] | style="text-align:left; padding-left:5px;"| <div class="center">801 км² | style="text-align:left;" | <div class="center">267,785</div> | | ''Мадейрынхан'' |} === Цэрэг зэвсэг === {| class="toccolours" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; border:1px #ddd solid;" |+ '''Гурван замын зэвсэгт хүчний гол зэвсэг, техник''' |- style="text-align:center;" | style="width:120px;"|[[File:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|border|x90px]]<br /><small>Португалийн армийн<br />[[хуягт тэрэг]]</small> | style="width:120px;"|[[File:POS Corte Real (F 332).jpg|border|x90px]]<br /><small>Португалийн [[байлдааны хөлөг онгоц|байлдааны<br />хөлөг онгоц]]</small> | style="width:120px;"|[[File:Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon of Portuguese Air Force @ Porto Red Bull Air Race 2008 02.jpg|border|x90px]]<br /><small>Португалын ''F-16''<br />[[сөнөөгч онгоц]]</small> |} Португал улс хуурай, тэнгисийн, агаарын замын цэргийн хүчинтэй. Эдгээр нь өөрийн улсыг гадны халдлагаас батлан хамгаалах үүрэгтэй. Бас гадаад улсад хүний эрхийг хамгаалах үүднээс туслалцаа үзүүлдэг. 2008 онд 39,200 цэрэг армийн (үүнээс 7,500 нь эмэгтэй) хүнтэй байж, 2009 онд ДНБ-ийн 2.1 хувьтай тэнцэх 5.2 тэрбум ам.доллар энэ салбарт зарахаар төсөвлөж байв. Үүнээс армид 21 мянга, тэнгисийн зэвсэгт хүчинд 11 мянга, агаарын зэвсэгт хүчинд 7500 хүн оногддог. XX зуунд Португал [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]], [[Португалын колонийн дайн]]д (1961—1974) тэмцэлдсэн. Колонит гүрнээ байсан 1975 оноос хойш Дорно Тимор, Босни, Косово, Афган, Сомали, Ирак, Ливанд энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож, Ангол (1992), Гвиней-Биссау (1998)-д ажилласан. == Тэмдэглэл == {{NoteFoot}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20070926234753/http://www.visitportugal.com/Cultures/en-US/default.html Travel and Tourism office website] * [http://www.weather-guide.com/Portugal/Lisbon-Weather.html Previsão do Tempo] - Weather forecast for Portugal {{Commonscat|Portugal|Португал}} == Эшлэл == <references/> {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Европын холбооны улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Португал| ]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Европын Холбооны гишүүн орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Португал хэлтэй орнуудын хамтын нийгэмлэгийн гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] b1dmed4qidcnwuc9oznawdpkcvjyd77 0 12771 865484 864835 2026-08-09T03:20:57Z MongolPatriotGuy 105451 /* Khanship, rebellion and death */ 865484 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Эсэн Хааны ажиллагаа, бослого ба үхэл == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] 2zipdp7zdxehdde7bwgf210q9vkkymo 865485 865484 2026-08-09T03:22:08Z MongolPatriotGuy 105451 /* */ 865485 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөн Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Эсэн Хааны ажиллагаа, бослого ба үхэл == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] r7i3hm066vgv9wiafvd8qmkry2foww1 865486 865485 2026-08-09T03:23:32Z MongolPatriotGuy 105451 /* */ 865486 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын их тайш буюу сайд хийгээд дараа нь хаан болсоэ, Дөрвөн Ойрадын тайш, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1455 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1455|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1455) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}} (1439–1455) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзон Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзон эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Эсэн Хааны ажиллагаа, бослого ба үхэл == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр Урианхай овгийнх байх магадлалтай нутгийн нэгэн ахлагч хөнөөжээ. Агбаржиныг Эсэн хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь алахыг тушаасан Букун гэгч хүнд амархан ялагджээ. Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1455 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] cel0y05cueymauev3l86xwywp5gcxti 865496 865486 2026-08-09T08:48:36Z Megzer 20491 865496 wikitext text/x-wiki {{Short description|Умард Юань улсын Дөрвөн Ойрадын тайш, Монголын хаан}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] | image =ESENTAISH KHAAN.jpg | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12–1454 | coronation =1453 | full name = Тогооны Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元) | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗) | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = Дөрвөн Ойрад | death_date = 1454 | death_place = Дөрвөн Ойрад | date of burial = | place of burial = ||succession1=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны 3-р тайш]]|reign1=1439–1454|coronation1=1439|predecessor1=[[Тогоон тайш]]|successor1=[[Амасанж]]}} '''Тогооны Эсэн''', (1407–1454) эсвэл '''Эсэн тайш'''{{Efn| {{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}}} (1439–1454) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд, [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын Холбооны]] 3-р [[тайш]] мөн [[Умард Юань Улс|Их Юань Улсын]] Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]] байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. Эсэн [[Моголистан|Моголистаны]] эсрэг дайнд өөрийгөө онцгойлон харуулж, хоёр удаа хааныг нь олзолжээ. 1438 онд эцэг нь нас барсны дараа тэрээр Умард Юань Улсын Тайсун хаанд ерөнхий сайдаар захирагдаж байсан ч Монголын де-факто захирагч болжээ. 1440-өөд оны үед тэрээр [[Торгоны зам]] дээрх [[Хамил тойрог|Хамил Тойрогийг]] эзэлж, [[Ганьсү муж|Ганьсү гийн]] Монголын ноёдуудыг хянаж, [[Урианхай|Урианхайг]] захирч, Монголыг нэгтгэжээ. Түүний [[Мин улс|Мин улстай]] тогтоосон харилцаа нь худалдаа хязгаарлагдмал, хурцадмал байдал нэмэгдэж байсан. Мин улс солилцоог алба гувчуураар хязгаарлаж, 1449 онд Эсэний элч нарт олгодог бараа бүтээгдэхүүнийг бууруулсан. Энэ нь Мин улс Эсэний хүүд эзэн хааны гүнж өгөхөөс татгалзсантай холбоотойгоор дайн дэгдсэн. 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу томоохон довтолгооныг удирдсан. Эзэн хаан [[Жөнтун|Жөнтунгийн]] удирдлаган дор Мин улсын цэргүүд [[Тумугийн тулалдаан|Туму цайзын тулалдаанд]] шийдэмгий ялагдаж, эзэн хаан Жөнтун олзлогджээ. Мин улс өөрийн ах Жинтай эзэн хааныг хаан ширээнд өргөмжилсөн бөгөөд Эсэн түүний ялалтыг ашиглаж чадалгүй 1450 онд энх тайван тогтоож, Жөнтунг суллав. 1450-иад оны эхээр Эсэн залгамжлалын мөргөлдөөний үеэр Тайсуныг устгаж, хүүхэлдэйн хааныг богино хугацаанд томилж, алж, дараа нь өөрийгөө хаан хэмээн тунхаглав. Хожим нь хүү Амасанжийг тайш гэж нэрлэснээр түүний харьяа Алаг тэргүүтэй бослого гарч, Эсэн ялагдаж, удалгүй алагджээ. == Тогооны удирдлаган дор амьдрал == Эсэн нь Цорос овгийн Ойрад тайш Тогооны хүү байв.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Түүний цэргийн чадвар нь эцгийнх нь амьд сэрүүн байх үед илэрхий байв. 1420-иод онд тэрээр Зүүн Моголистаны эсрэг гурван удаа амжилттай аян дайн хийж, түүний захирагч Увайс хааныг хоёр удаа олзлон авчээ. Энэ хугацаанд тэрээр Ойрадын нөлөөг [[Бешбалик]] хүртэл өргөжүүлжээ. 1430-аад онд Эсэн аавтайгаа хамт [[Халх]] тайш [[Аругтай тайш|Аругтайн]] эсрэг аян дайн хийж, Аругтай 1434 онд нас баржээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Энэхүү ялалт нь Тогоонд өөрийн нэр дэвшигч [[Тайсун хаан|Тайсуныг]] Умард Юанийн хүүхэлдэй Их хаан болгон томилох боломжийг олгосон юм. Энэхүү холбоог бэхжүүлэхийн тулд Тайсун Эсэний эгчтэй гэрлэжээ. Тогоон өөрөө тайш цол хүртдэг байсан бөгөөд энэ нь хятад хэлний тайш (太師) гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд "их багш" эсвэл "өв залгамжлагч" гэсэн утгатай. Монголчуудын дунд энэ цол нь хааны доор байрлах хамгийн өндөр цол гэж тооцогддог байсан бөгөөд Тогоон [[Чингис хаан|Чингис хааны]] удам угсаатан биш тул энэ албан тушаалд хүрч чадахгүй байв. Европын хэлэнд тайши цолыг ихэвчлэн "ахлагч" эсвэл "ерөнхий сайд" гэж орчуулдаг.{{sfnp|Rossabi|1998|pp=231–232}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Улс төрийн үйл ажиллагаа == 1438 онд Тогон нас барсны дараа Эсэн тайши цолоо өвлөн авч, Мин улсын баруун хойд хил дагуух "харуулууд" (вэй)-д дарамт шахалт үзүүлж эхлэв. 1443 онд гурван мянган Ойрад Мин улсын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрсөн чухал баянбүрд Хами руу дайрч, орон нутгийн ханхүүгийн ээж, эхнэрийг олзлов. Эсэн ханхүүг Ойрадын хуаранд очиж, тэдний ноёрхлыг хүлээн зөвшөөрөхийг ятгахыг оролдсон боловч ханхүү татгалзав. Мин улсын ордон Ойрадын довтолгоог эрс эсэргүүцэж, тухайн үед Хятадыг эсэргүүцэхийг хүсээгүй Эсэн эцэст нь язгууртнуудыг суллав. 1445 онд тэрээр дахин Хами руу дайрч, ханхүүгийн ээж, эхнэрийг барьж аваад, түүнийг айлчлахыг урив. Мин улсын эрх баригчдад Эсэний шаардлагыг биелүүлэхгүй гэж амласан ч Хамигийн ханхүү эцэст нь 1448 онд Ойрадын нутаг дэвсгэрт очиж, Ойрадын удирдагчийн хамтрагчийн гишүүнээр тэнд удаан хугацаагаар үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Rossabi|1998|p=232}} [[Файл:エセン・ハーン.png|thumb|{{Legend|#736846|Ойрадын хамгийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр нь Эсэн тайшийн мэдэлд байв.}}]] 1443 онд Эсэн баруун Ганьсу дахь Шажоу болон Кижин харуулын Монгол овгуудын удирдагчдыг холимог гэрлэлтээр холбоо байгуулахыг албадах оролдлого хийжээ. Удирдагчид Бээжингийн ордноос дэмжлэг хүсч, Эсэний санааг анхааруулсан тул хэлэлцээр хойшилсон. Энэхүү анхааруулгыг үл харгалзан Мин улсын эрх баригчид ямар ч арга хэмжээ аваагүй нь Эсэнийг төлөвлөгөөгөө үргэлжлүүлэхэд л түлхэц болсон юм. 1445 онд тэрээр Шажоу, Кижин овгийн удирдагчдыг Монгол цол хэргэмийг хүлээн авахыг албадаж, тус бүс нутгийг хяналтандаа авах санаагаа бататгаж "Ганьсу мужийн засгийн газар" байгуулжээ. Дараа жил нь буюу 1446 онд Шажоу овгийн дийлэнх нь айж, зугтахаар шийджээ. Тэдний ихэнх нь Хятадад хоргодохыг эрэлхийлж, цөөн тооны нь Эсэнд нэгдсэн байна. Нөгөөтэйгүүр, Кижин овог Ойрадуудын аюул заналхийллийг үл харгалзан нутаг дэвсгэртээ үлджээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Тэд нутгаа орхин Хятадад хоргодох зөвшөөрөл авахыг удаа дараа хүссэн боловч Мин улсын Инзон эзэн хаан тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй. Тэрээр тэдэнд "баруун зүгийн нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж, Мин улсын генералуудад халдлага гарах гэж байгаа тохиолдолд цаг тухайд нь тусламж авч, аюулгүй байх болно" гэж баталсан.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=416}} Тэднийг үлдэхийг ятгахын тулд Эзэн хаан тэдэнд үр тариа зэрэг шаардлагатай хангамжаар хангаж өгсөн. Кижин овгийн дийлэнх нь 1454 он хүртэл тэдний нутагт үлдсэн бөгөөд Эсэн тэднийг дахин холбоотон болгохыг оролдсон.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=416–417}} Эсэн зүүн хойд хэсэгт түрэмгий бодлого баримталж, 1440-өөд оны эхээр Урианхайн гурван харуул болох Данин, Дуоян, Фуюй нартай холбоо тогтоожээ. Энэхүү холбоо нь эдгээр харуулуудын нэгнийх нь ахлагч Данингийн охинтой гэрлэснээр бэхжжээ. Эдгээр Урианхай харуулууд Хятад дотор Эсэний тагнуулчаар ажиллаж байжээ. Гэсэн хэдий ч Мин улс 1444 онд Урианхайн эсрэг удаа дараа дайралт хийсний улмаас шийтгэх экспедиц эхлүүлэхэд Эсэн тусламж үзүүлээгүй бөгөөд оронд нь тэдний суларсан улсыг ашиглан газар нутгийг нь дээрэмджээ. 1447 он гэхэд Эсэн Данин, Дуоян харуулуудыг эзлэн авч, Фуюйг нүүдэллэхэд хүргэсэн байв. Энэхүү түрэмгийллийн эцсийн үйлдэл нь Эсэнд одоогийн Шинжаанаас Солонгос хүртэл үргэлжилсэн өргөн уудам газар нутгийг хяналтандаа авах боломжийг олгосон юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}} Мин улсын ордон Эсэний газар нутгийн олзлолтын талаар санаа зовж байсан ч "албан татвар" болон худалдаатай холбоотой асуудлуудад санаа зовж байв. Уламжлал ёсоор Мин улс гадаадын бүх захирагчдыг эзэн хаанд захирагддаг "вассал" гэж үзэж, тэднээс "албан татвар" авдаг байв. Үнэндээ эзэн хааны өгсөн "бэлэг" нь, ялангуяа Хятадын сул дорой байдлын үед, санал болгож буй "албан татвар"-ын үнэ цэнээс давж гардаг байв. Энэ нь үр дүнтэйгээр аюулгүй байдлыг худалдан авах арга зам болж үйлчилдэг байв. "Албан татвар"-ыг "бэлэг"-ээр солих нэрийн дор олон улсын худалдаа үнэндээ явагдаж байв. Эсэний засаглалаас өмнө Ойрадын "албан татвар"-ын ихэнх даалгавар (үнэндээ худалдааны даалгавар) ердөө зуун орчим хүнээс бүрддэг байв. 1442 онд 2302 хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгдсэн бөгөөд үүний дараа 1444 онд 1867 хүний ​​​​нэг, 1448-1449 оны өвөл 2000 гаруй хүний ​​​​томоотой даалгавар илгээгджээ. Мин улс зөвхөн "албан татвар" болгон авчирсан морьдын төлбөрийг төлөөд зогсохгүй, "элчдэд" хоол хүнс, байр, бэлэг өгөх ёстой байсан тул тоо толгойн энэхүү өсөлт нь Мин улсын ордонд төлбөрийг албадан нэмэгдүүлж, санхүүг нь ихээхэн дарамт болгосон. Нөгөөтэйгүүр, Эсэний элч нартай зүй бус харьцаж, тэдний авсан жижиг бэлэг нь түүнд ард түмнээ Хятадын албан тушаалтнууд болон худалдаачид худалдааны гүйлгээнд хуурч байна гэж мэдэгдэх боломжийг олгосон. Тэрээр мөн ордныг мориныхоо үнийг шударга бусаар бууруулсан гэж буруутгажээ. 1440-өөд оны эхээр Их нарийн бичгийн дарга Ян Шичи Ойрадын болзошгүй дайралтын талаар анхааруулж, Эзэн хаанд хилийн армийг илүү олон морь өгөхийг шаарджээ. Хилийн олон албан тушаалтнууд мөн нэмэлт цэрэг, хангамж хүссэн. Мин улсын ордон Эсэн, Тайсун хоёрын хооронд завхрал үүсгэхийг оролдсон боловч Эсэн тайши гэсэн эрх мэдлийг заналхийлэх бодит хүч чадалгүй гэдгийг ойлгосонгүй. Мин улс Эсэний өсөн нэмэгдэж буй хүчийг дутуу үнэлдэг эсвэл мэдээгүй байв. Эсэн довтлохоор хүчээ цуглуулж байна гэж оргосон цэргүүд мэдээлэхэд ч Мин улсын ордон энэ үнэн эсэхийг асуухаар ​​элч илгээжээ.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=417}}{{sfnp|Rossabi|1998|pp=223–224}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=317}} Хоёр явдал эдгээр хурцадмал байдлыг ил задгай мөргөлдөөн болгон хувиргасан. Эхнийх нь 1448 онд Ойрадын "цутгалын" төлөөлөгчийн газар Бээжинд ирэхэд болсон. Илүү их бэлэг авахыг оролдохдоо төлөөлөгчийн газрын гишүүд гурван мянга гаруй хүнтэй гэж худал мэдэгдсэн. Энэхүү хууран мэхлэлтийг илрүүлж, Мин улсын ордон, ялангуяа нөлөө бүхий тайган Ван Жен уурлаж бухимджээ. Төлөөлөгчид шаардсан бэлэгнийхээ зөвхөн тавны нэгийг л авсан байна. Хоёр дахь явдал нь Хятад хэлмэрчүүдтэй холбоотой бөгөөд тэд зөвшөөрөлгүйгээр Эсэнд хүү нь өмнөх доромжлолыг засахын тулд эзэн хааны гэр бүлийн гишүүнтэй гэрлэж болно гэж амласан байна. Гэсэн хэдий ч Эсэн Бээжинд уламжлалт сүй тавих бэлэг илгээхэд ордон хэлмэрчдийн үйлдлийг мэдээгүй тул санал болгосон гэрлэлтийн холбоог няцаажээ. Зарим мэдээллээр энэхүү хоёр дахь доромжлол нь Эсэнийг дайн зарлахад хүргэсэн эцсийн үрэл байв.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=417–418}}{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|p=322}} === Тумугийн тулалдаан === {{Further|Тумугийн тулалдаан|Бээжингийн бүслэлт}} [[Файл:英宗睿皇帝.jpg|alt=Emperor Yingzong wears a yellow robe and a black cap.|thumb|Мин улсын Инзон хаан, Тумугийн тулалдааны үеэр Эсэнд олзлогджээ]] 1449 оны 7-р сард Эсэн Хятад руу их хэмжээний довтолгоон эхлүүлэв. Тэрээр Урианхайчуудыг удирдсан Тайсуныг Ляодун хойг руу довтлохоор илгээв. Тэрээр мөн өөрийн харьяа Алаг Чинсанг (их зөвлөл)-т Сюаньфуг бүслэхийг тушаав. Эсэн өөрөө Цагаан хэрмийн дагуух өөр нэг гол цэг болох Датун руу довтлов. 8-р сарын 3-нд Эсэний цэргүүд Датунгийн хойд хэсэгт орших Янхэгийн ойролцоо хангамж муутай, муу удирдлагатай Хятадын армийг устгав. Дараа нь тэд хот руу нүүжээ. Үүний зэрэгцээ, Ван Жений дэмжлэгтэйгээр эзэн хаан Инзун Ойрадын эсрэг хагас сая хүнтэй армийг биечлэн удирдахаар шийдэв. Тэрээр 8-р сарын 18-нд Датунд хүрсэн боловч Янхэ дэх ялагдал, армийг нь зовоож буй өлсгөлөнг мэдээд ердөө хоёр хоногийн дараа ухрах тушаал өгчээ. Мингийн цэргүүд өмнөх шигээ сүйрсэн замаар ухарч, жагсаал хийх явцдаа улам бүр эмх замбараагүй болж байв. 8-р сарын 30-нд Ойрадууд Мингийн арын хамгаалалт болон дөчин мянган морин цэргээс бүрдсэн тусламжийн хүчийг устгав. Дараагийн өдөр нь Мин улс Түмү шуудангийн өртөөний эргэн тойронд буудалласан бөгөөд тэнд хангалттай усгүй байв. Ван Жэнь хувийн ачаа тээшээ орхих шаардлагатай байсан тул ойролцоох бэхлэгдсэн Хуайлай хот руу явахаас татгалзав. 9-р сарын 1-ний өглөө монголчууд эзэн хааны цэргүүд рүү дайрч, хядсан бөгөөд тэд хоол хүнс, усгүй болсон байв. Ван Жэнь зэрэг эзэнт гүрний олон өндөр албан тушаалтнууд алагджээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=323–324}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=290–291, 418}} Эсэн ирэхэд Эзэн хаан "нүүрэндээ ямар ч сэтгэл хөдлөлийн ул мөргүй, тайван хивсэн дээр сууж байхад нь алагдсан бие хамгаалагчдынх нь цогцос түүнийг тойрон тархсан байдалтай хэвтэж байхыг" олжээ.{{sfnp|Fitzgerald|1935|p=447}} Ойрадууд ялалтынхаа цар хүрээг гайхан биширчээ. Бээжин рүү довтлохын оронд Эсэн олзлогдсон эзэн хаан Инзонтой хамт Датон руу ухарчээ. Дараа нь тэрээр бүслэгдсэн гарнизоны командлагчаас алт, торгоны золиос шаардаж, гучин мянган лян мөнгө авч чаджээ. Эзэн хааныг аврах командлагчийн оролдлого бүтэлгүйтэв. Дараа нь Эсэн Бээжин дэх эрх мэдлийг эзэн хаан Инзонгийн дүү Жинтай эзэн хаан гартаа авсныг мэджээ. Энэ нь түүний барьцаалагдсан хүний ​​үнэ цэнийг бууруулж байгааг ойлгосон Эсэн түүнийг хаан ширээнд буцааж суулгахыг оролдов. Дараа нь тэрээр Бээжин рүү довтолсон боловч Мин улсын шинэ дайны сайд Юй Цянь аль хэдийн нөөцөө дайчилж, үймээнийг намжаасан байв. Эсэн нэг сая лян алтны золиос шаардахад татгалзсан хариу авчээ. 10-р сарын 27-30-ны хооронд богино хугацаанд бүслэлт хийсний дараа Эсэн далан мянган цэрэгтэйгээ гурав дахин олон тооны давуу байдалтай тулгарахаас өөр аргагүй болжээ.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=327–328}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418}} Мин улс Эсэнээс бусад Монголын удирдагчдыг, ялангуяа Тайсун, Алаг нарыг салгаж, тэдэнтэй хэлэлцээр эхлүүлэхийг оролдсон. Тэд мөн Эсэнийг хөнөөсөнд нь албан ёсны цол хэргэмтэй хамт тавин мянган лян мөнгө, арван мянган алтны шагнал амласан. 1450 оны 5-р сард тэд эзэн хааныг суллах нөхцөлийг хэлэлцэхийг хүссэн Ойрадын төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас татгалзсан. Юй энэхүү энх тайвны төлөөлөгчид гэгч нь зүгээр л заль мэх бөгөөд Эсэн Хятад руу довтлох эсвэл хэт их мөнгө шаардах зорилготой гэж мэдэгдсэн. Энэхүү татгалзал нь мөн буцаж ирсэн ах нь түүний засаглалд аюул учруулж болзошгүй гэсэн Жинтай эзэн хааны айдсаас үүдэлтэй байв. Тэрээр түүнийг суллах хэлэлцээрийг дурамжхан харсан. Эсэн олзлогдсон эзэн хаанд сайн хандаж, түүний хүндэтгэлд зориулж найр зохион байгуулж, тэр ч байтугай түүнийг өөрийн эгчтэйгээ гэрлүүлэхийг оролдсон. Эсэн мөн "тавьцаа"-ны төлбөрийг сэргээж, эзэн хааныг суллах хэлэлцээр хийхийг санал болгосон олон элч илгээсэн. Эдгээр хүчин чармайлт нь нэлээд амжилттай болсон бөгөөд Жинтай 1450 оны хоёрдугаар хагаст Ли Ши, Ян Шан нарын удирдлаган дор Эсэн рүү хоёр удаа илгээсэн. Тэдний авч явсан захидлуудад олзлогдсон эзэн хааны тухай огт дурдаагүй байв. Есдүгээр сард өмнө нь Инзун эзэн хаанд алба хааж байсан Ян эзэн хааныг өөрийн санаачилгаар Хятад руу буцаан авч, Эсэнд "гудамжны" (худалдааны) харилцаа сэргэх болно гэж амлав.{{sfnp|Twitchett|Grimm|1988|pp=329–330}}{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 418–419}} == Эсэн Хааны ажиллагаа, бослого ба үхэл == Эзэн хаан Инзонг суллагдсаны дараа Эсэн нас барах хүртлээ Мин улстай эерэг харилцаатай байсан.{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Мин улсын ордны морьдын хэрэгцээ маш их байсан тул тэд Ойрадын "цутгалын" элч нарын өндөр шаардлагыг хангахад бэлэн байв. Дараа нь Эсэний анхаарал Тайсунтай харилцах харилцаандаа шилжжээ. 1450 оны өвөл тэд Жүрченүүд рүү дайрч, одоогийн Хэйлунцзян муж руу довтлохоор хамтран ажилласан боловч Тайсуны залгамжлагчийг сонгох асуудлаар тэдний хооронд хурцадмал байдал үүссэн. Эсэн Тайсуны зөвшөөрөөгүй нэр дэвшигчийг хүсч, тэдний хооронд хагарал үүсгэсэн. Дараа нь Тайсун Халхын дээрх Ойрадын хяналтыг түлхэн унагаах оролдлого хийхийн тулд Мин, Алаг улсуудтай холбоо байгуулжээ. Энэ холбоо эхэндээ амжилттай байсан ч 1451 оны өвөл Тайсуны өөрийн ах Агбаржин Ойрадууд руу урваснаар томоохон бэрхшээлтэй тулгарсан. Эсэн Турпаны сав газарт Тайсуныг ялж, хаан зүүн хойд зүг рүү зугтжээ. Тайсуныг 1452 оны эхээр [[Горлос]] аймгийн ноён Цавдан хөнөөжээ.{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=55-56}} Агбаржиныг Эсэн, хаан хэмээн тунхагласан боловч удалгүй түүний гарт алагдсан. 1453 онд Эсэн өөрийгөө Умард Юанийн Их Хаан гэж зарлав.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|p=419}}{{sfnp|Atwood|2004|p=170}} Тэр жил Мин улсын ордонд бичсэн захидалдаа Эсэн "Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]" (大元天盛大可汗) цолыг ашигласан. Эсэн Чингис хааны удам биш байсан бөгөөд өөрийгөө Их хаан гэж тунхагласны улмаас эцэст нь Монголын бослогын улмаас түүнийг унагаасан. Хятадын тэмдэглэлд дурдсанаар энэхүү бослого нь Эсэний тансаг амьдралын хэв маяг, хэт их архидалтаас үүдэлтэй байжээ. Түүнчлэн тэрээр өөрийгөө илүү тохиромжтой нэр дэвшигч гэж үзсэн Алагт тайши цолыг олгохоос татгалзаж, хүү Амасанд олгосон байна. Эсэн өмнө нь аавыг нь хэлмэгдүүлэн алсан Юншээбүүгийн бөх Сорсуны хүү Букун (Богон) гэгч хүнд 1454 оны 8 сард [[Хүнүй гол|Хүнүй]], [[Завхан гол|Завхан]] хоёр голын бэлчирт алагджээ.{{sfn|Mongolian Academy of Sciences|2003|pp=60}} Эсэн Букуны гарт үхэж, Ойрадын улс нуран унахад хүргэсэн юм.{{sfnp|Goodrich|Fang|1976|pp=291, 419–420}}{{sfnp|Miyawaki|1999|p=324}}{{sfnp|Perdue|2005|p=59}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === {{Refbegin}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher P |author-link=Christopher P. Atwood |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire |publisher=Facts on File |year=2004 |isbn=0816046719 |location=New York |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo0000atwo/page/170/mode/1up}} * {{Cite book |last=Fitzgerald |first=C.P. |author-link=C. P. Fitzgerald |url=https://archive.org/details/dli.ernet.239803/mode/2up |title=China: A Short Cultural History |publisher=The Cresset Press |year=1935 |series=The Cresset Historical Series |location=London}} * {{Cite book |last1=Goodrich |first1=L. Carington |author-link1=Luther Carrington Goodrich |title=Dictionary of Ming Biography, 1368–1644 |last2=Fang |first2=Chaoying |author-link2=Fang Chao-ying |publisher=Columbia University Press |year=1976 |isbn=0-231-03801-1 |location=New York}} * {{Cite book |last=Miyawaki |first=Junko |title=The Mongol Empire and Its Legacy (Brill's Scholars' List) |publisher=Brill Academic Publishers |year=1999 |isbn=90-04-11946-9 |editor-last=Amitai-Preiss |editor-first=Reuven |location= |pages=319–331 |chapter=The Legitimacy of Khanship among the Oyirad (Kalmyk) Tribes in Relation to the Chinggisid Principle |editor-last2=Morgan |editor-first2=David O |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3NZpbDOSAcQC&q=esen&pg=PA324}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter C |author-link=Peter C. Perdue |title=China marches west: the Qing conquest of Central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press of Harvard University Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, MA}} * {{Cite book |last=Rossabi |first=Morris |author-link=Morris Rossabi |title=The Cambridge History of China 8: The Ming Dynasty, 1368 — 1644, Part 2 |publisher=Cambridge University Press |year=1998 |isbn=0521243335 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=221–271 |chapter=The Ming and Inner Asia |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C |editor-link2=Denis Twitchett}} * {{Cite book |last1=Twitchett |first1=Denis C |author-link1=Denis Twitchett |title=The Cambridge History of China Volume 7: The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1 |last2=Grimm |first2=Tilemann |publisher=Cambridge University Press |year=1988 |isbn=0521243327 |editor-last=Mote |editor-first=Frederick W. |editor-link=Frederick W. Mote |location=Cambridge |pages=305–342 |chapter=The Cheng-t'ung, Ching-t'ai, and T'ien-shun reigns, 1436—1464 |editor-last2=Twitchett |editor-first2=Denis C}} * {{Cite book |last=Zhang |first=Tingyu |author-link=Zhang Tingyu |title=Ming Shi |publisher=Zhonghua Book |year=1974 |isbn=7101003273 |location=Beijing |language=lzh |script-title=zh:明史 |trans-title=History of Ming |ref={{harvid|History of Ming}} |orig-year=1739}} * {{Cite book |last=Mongolian Academy of Sciences |first=Institute of History |title=Монгол Улсын Түүх: Гутгаар боть |publisher=Адмон |year=2003 |location=Улаанбаатар |isbn=99929-0-210-8}} {{Refend}} {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453–1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439–1454 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Амасанж]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1454 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Цорос]] g11k8ax0xsfvrqcox7932rci71tg2l0 0 12806 865487 815702 2026-08-09T03:29:02Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865487 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн |conflict=Каннын тулалдаан |partof=the [[Пунийн хоёрдугаар дайн]] |image=[[Image:Hannibal route of invasion.gif|300px]] |caption=Ганнибалын аян дайны чиглэлүүд. |date=МЭӨ 216 оны 8 сарын 2 |place=[[Канн]], [[Итал (Ромын муж)|Итал]] |coordinates={{Coord|41|18|23|N|16|7|57|E|region:IT_type:event_source:50000|display=inline,title}} |result= *[[Эртний Карфаген|Карфаген]]ы тактикийн ялалт *Түр зуурын бөгөөд улс төр, стратегийн ач холбогдолгүй<ref name="PA">{{cite book|author=Gray, Colin S.|title=Defining and Achieving Decisive Victory|url=http://books.google.com/books?id=3j5rW0GYzzEC&pg=PA19|accessdate=9 January 2013|publisher=Diane Publishing Co.|date=April 2002|isbn=978-1-4289-1092-8|page=19}}</ref> |combatant1= [[File:Carthage standard.svg|12px]] [[Карфагений бүгд найрамдах улс]]<br>Африк, Испани, галлийн холбоотон аймгууд |combatant2= [[File:Spqrstone.jpg|25px]] [[Ромын бүгд найрамдах улс]]<br>Италийн холбоотон улсууд |commander1=[[Ганниабл Барка|Ганнибал]],<br/> [[Махарбал]],<br> [[Маго (Барсид)|Маго]] |commander2=[[Галиус Терентиус Варро]],<br /> [[Луциус Амилиус Пауллус (МЭӨ 219 оны консул)|Луциус Амилиус Пауллус]]{{KIA}} |strength1='''50,000:'''<br>32,000 хүнд явган цэрэг,<br /> 8,000 хөнгөн явган цэрэг,<br /> 10,000 морин цэрэг |strength2='''86,400:'''<br>40,000 ромын явган цэрэг,<br /> 40,000 холбоотны явган цэрэг,<br /> 2,400 ромын морин цэрэг,<br /> 4,000 холбоотны морин цэрэг |casualties1= '''алуулсан:''' <br /> 5,700 ([[полибиус]]) <br />* 4,000 галл <br />* 1,500 испани ба африк <br />* 200 морин цэрэг |casualties2= '''алуулсан:''' <br />53,500–75,000 явган цэрэг <br /> 2,700 морин цэрэг <br /> '''олзлуулсан:''' <br />10,000<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/92664/Battle-of-Cannae</ref> }} {{Campaignbox Пуннын хоёрдугаар дайн}} [[Файл:Hannibal Slodtz Louvre MR2093.jpg|thumbnail|230px|Ханнибал тулалдаанд амь үрэгдсэн Ромын морин цэргүүдийг тоолж буй нь, уран барималч Себастьян Слодц, 1704, [[Луврын музей]].]] [[Файл:Second Punic War Battles.gif|thumb|[[Требийн тулалдаан|Треб]], [[Трайсимен нуурын тулалдаан|Трайсимен нуур]] ба Канн, зүүнээс баруун тийш]] '''Каннын тулалдаан''' ([[Англи хэл]]:''Cannae, Battle of'') (МЭӨ 216 он) [[Пунийн хоёрдугаар дайн]]ы үед зүүн өмнөд [[Итали]]йн [[Апули]] дахь Канн суурингийн ойролцоо болсон эртний дэлхий дахины түүхэн дэх шийдвэрлэх хамгийн том тулалдааны нэг юм. Тулалдаанд 80,000 цэрэгтэй Ромын арми [[Ханнибал]]ын удирдсан [[Карфаген]] болон түүний холбоотон [[Африк]], [[Галл]], [[Испани]] нийт 50,000 цэрэгтэй тулалдан бүрэн бүслэгдэн бут ниргэгджээ. Ханнибалын цэргүүд дайсны талын эсрэг хоёр жигүүртээ хамгийн шилдэг явган цэргүүд болон маневрын хувьд хурдан шалмаг морин цэргээ байрлуулан тойрон бүслэх “бүслэлт” маневрын сонгодог жишээ болон дэлхийн түүхэнд орсон юм. Ромчууд тулалдаанд 65,000 гаруй хүнээ алдаж, харин Карфаген 6,000 орчим цэргээ алджээ. == Гадаад холбоосууд == * ''"[http://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/03-from-the-union-of-italy-to-the-subjugation-of-carthage-and-the-greek-states/ebook-page-50.asp Battle At Cannae]"'' Mommsen History of Rome. Book 03 From the Union of Italy to the Subjugation of Carthage and the Greek States. Page 50 * ''"[https://web.archive.org/web/20080705073748/http://www.unrv.com/empire/battle-of-cannae.php The Battle of Cannae]"'' at www.unrv.com * ''"[https://web.archive.org/web/20171223114253/http://www.roman-empire.net/army/cannae.html The Battle of Cannae]"'' at Roman-empire.net * ''[https://web.archive.org/web/20070311025853/http://cgsc.leavenworth.army.mil/carl/resources/csi/Cannae/cannae.asp#cannae Cannae]'' - a treatise by General Fieldmarshal Count Alfred von Schlieffen == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Пунийн хоёрдугаар дайны тулалдаан]] [[Ангилал:МЭӨ 216 он]] [[Ангилал:Ханнибал]] [[Ангилал:Апулийн түүх]] [[Ангилал:МЭӨ 3-р зууны тулалдаан]] oqdkfgsmvtevqz11nvldo88rggj9mi4 0 16322 865492 792762 2026-08-09T05:38:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 865492 wikitext text/x-wiki {{for multi|хазгай цамхгийг|Пизагийн хазгай цамхаг|хэрэглээг}} {{Инфобокс Италийн коммун | name = Пиза | official_name = Comune di Pisa | native_name = | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Italy_-_Pisa.jpg | caption1 = [[Арно гол]] дээрх Пизагийн түүхэн төв | image2 = The_Leaning_Tower_of_Pisa_SB.jpeg | caption2 = [[Пизагийн хазгай цамхаг]] | image3 = Pisa.Duomo01.jpg | caption3 = [[Пизагийн цогчин дуган]] | image4 = Pisa_Baptistry.jpg | caption4 = [[Пизагийн баптистийн газар]] | image5 = Pisa_-_Camposanto_monumentale_01.JPG | caption5 = [[Пизагийн дурсгалт оршуулгын газар]] | image6 = Pisa,_palazzo_della_carovana_00_piazza_dei_cavalieri.jpg | caption6 = [[Баатрын талбай, Пиза|Баатрын талбай]] }} | imagesize = | image_alt = | image_shield = Pisa-Stemma 2.svg | shield_alt = | image_flag = Flag of the Republic of Pisa.svg | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Итали#Тоскана | coordinates = {{coord|43|43|N|10|24|E|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | region = [[Тоскана]] | province = [[Пиза аймаг|Пиза]] (PI) | frazioni = [[Каламброне]], [[Колтано]], [[Марина ди Пиза]], [[Сан Пьеро ба Градо, Пиза|Сан Пьеро ба Градо]], [[Тиррениа]] | mayor_party = | mayor = [[Мишель Конти]] | area_footnotes = | area_total_km2 = 185 | population_total = 98,778<ref>{{cite web|url=http://demo.istat.it/pop2022/index.html|title=Statistiche demografiche ISTAT|website=demo.istat.it}}{{Dead link|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | population_as_of = 7 сарын 31, 2023 | population_demonym = Пизачууд | telephone = | elevation_footnotes = | elevation_m = 4 | twin1 = | twin1_country = | postalcodes = | istat = 050026 | postal_code = 56121–56128 | area_code = 050 | website = {{official website|http://www.comune.pisa.it}} | footnotes = }} '''Пиза''' ({{lang-it|Pisa}}) нь төв [[Итали]]йн [[Тоскана]]д, [[Арно гол]]ын [[Лигурын тэнгис]]т цутгах амын баруун эрэгт орших хот юм. [[Пиза муж]]ийн төв болно. Тус хот нь [[Пизагийн хазгай цамхаг|Пизагийн хазгай цамхгаараа]] (хотын цогчин дуганы [[гонхот цамхаг]]) алдартай бөгөөд 87,500 гаруй оршин суугчтай бяцхан хотод түүхийн дурсгалт 20 гаруй сүм дуган, хэд хэдэн ордон, Арно гол дээгүүрх олон янзын хийц бүхий гүүрнүүд байдаг билээ. [[Галилео Галилей]] 1564 онд Пиза хотод төрсөн. Тэрээр Тосканы хамгийн эртний их сургууль буюу [[Пизагийн их сургууль|Пизагийн их сургуульд]] суралцаж дараа нь багшилж байжээ. {{Инфобокс Дэлхийн өв |нэр =Пиацца дел Дуомо, Пиза |зураг =[[Зураг:CampodeiMiracoliPisa edit.jpg|250px]] |зургийн_тайлбар = |улс ={{ITA}} |төрөл =Соёлын |шалгуур =i, ii, iv, vi |ID =395 |гогцоо =http://whc.unesco.org/en/list/395 |бүс =[[Европ дахь дэлхийн өвүүд|Европ]] |солбицол = |он =1987 |чуулган =11 |сунгалт = |аюул = }} == Гадны холбоос == {{commons|Pisa|Пиза}} [[Ангилал:Пиза| ]] [[Ангилал:Тосканагийн коммун]] [[Ангилал:Италийн аймгийн төв]] [[Ангилал:Тосканагийн суурин]] [[Ангилал:Италийн урьдын нийслэл]] [[Ангилал:Италийн их сургуулийн хот]] ebinaswb05pzwuuiactjwft9h6o0nsy 0 16772 865479 596747 2026-08-09T02:23:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 865479 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 9''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 221 дахь ([[өндөр жил]] бол 222 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 144 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1173 — [[Пизагийн хазгай цамхаг|Пизагийн цамхагыг]] барих ажил эхэлсэн. * 1483 — Сикстын сүм нээгдсэн. * 1842 — [[Канад]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын хоорондох улсын хилийн зурвасыг "Вебстер-Ашбертон"-ны гэрээгээр тогтоосон. * 1859 — америкийн зохион бүтээгч Натан Эймс (''{{langi|en|Nathan Ames}}'') урсдаг цахилгаан шатны патент авсан. * 1905 — [[Портсмут (Нью-Хэмпшир)|Портсмут]] (АНУ) хотод ерөнхийлөгч [[Теодор Рузвельт|Теодор Рузвельтын]] жуучлалаар Орос, Японы яриа хэлэлцээ эхэлж 9-р сарын 5 [[Портсмутийн энх тайвны гэрээ|Портсмутийн энхтайвны гэрээ]] байгуулж өндөрлөсөн юм. * 1919 — Их Британи Персийн протеторат буюу хамгаалгч болсон тухай зарласан. * 1940 — Берлин—Багдад чиглэлийн төмөр зам баригдаж дууссан. * 1945 — [[Хирошима]] хотыг бөмбөгдсөний 3 хоногийн дараа [[Нагасаки]] хот дээр цөмийн бөмбөг хаяж 74 мянган хүн өртөж амиа алдсан. ** ЗХУ Манжуурт цэргээ оруулж Японы эсрэг дайн эхлүүлсэн. * 1965 — [[Сингапур]] улс Малайзаас тусгаар болж тусгаар тогтнолоо зарласан. * 1980 — шведын AББA хамтлаг 8 дахь удаагаа Британийн хит-парадыг «The Winner Takes It All» дуугаар тэргүүлэв. * 1992 — [[Барселон]] хотод [[1992 оны Зуны Олимп|Зуны Олимпын]] наадмын хаалтын ажиллагаа болов. * 1996 — [[Борис Ельцин|Борис Ельцины]] Оросын ерөнхийлөгчөөр хоёр дахь удаа сонгогдсоны танграг өргөх ёслол болов. * 1999 — Борис Ельцин Оросын Ерөнхий сайд Сергей Степашиныг огцруулж [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] захирал [[Владимир Путин|Владимир Путиныг]] Ерөнхий сайдын үүрэг гүйцэтгэгч дараа Ерөнхий сайдаар томилсон. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1776 — [[Амедео Авогадро]] (1856 онд нас барсан) италийн физикч бөгөөд химич. [[Ус|Усны]] томъёог нээсэн эрдэмтэн. * 1938 — [[Леонид Кучма]], украины улс төрийн зүтгэлтэн, Украины ерөнхийлөгч (1994—2004). * 1963 — [[Уитни Хьюстон]] (2012 онд нас барсан) америкийн алдарт дуучин, жүжигчин, продюсер. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == * 1904 — [[Фридрих Ратцель]] (1844 онд төрсөн) германы газарзүйч болон угсаатан судлаач. * 1946 — [[Леон Гомон]] (1864 онд төрсөн) францын продюсер, ажил хэрэгч хүн, "Gaumont" кино компани уусгэн байгуулагч. * 1975 — [[Дмитрий Шостакович]] (1906 онд төрсөн) зөвлөлтийн хөгжмийн зохиолч. ---- {{Commonscat|9 August|8 сарын 9}} [[Ангилал:Өдөр|0809]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#09]] 2gzeq8uak6dbrr389jcxzcraxk83ys4 0 19198 865473 808156 2026-08-09T00:34:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865473 wikitext text/x-wiki [[Файл:Far east1.png|300px|thumb|[[Зураг:Alus dorunatu.PNG]]Алс Дорнод]] '''Алс Дорнод''' ({{lang-en|Far East}}; {{lang-fr|Extrême-Orient}}; {{lang-ru|Да́льний Восто́к}}) — [[Ази]]йн төвөөс зүүн хэсгийн газар орон буюу [[Зүүн Ази]] ([[Оросын Алс Дорнод]]ыг оролцуулаад) болон [[Зүүн Өмнөд Ази]]йг хамтатган заасан [[Өрнө дахин|Өрнөдийн]] нэрийдэл.<ref>{{Cite web |url=http://www.askoxford.com/concise_oed/fareast?view=uk |title=AskOxford: Far East<!-- Bot generated title --> |access-date=2010-10-02 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929095944/http://www.askoxford.com/concise_oed/fareast?view=uk |url-status=dead }}</ref><ref>[http://ebookee.org/Mongol-Kelen-Toli-Dictionary-of-the-Mongolian-Language_1088154.html Монгол хэлний толь]</ref> Мөн зарим тохиолдолд эдийн засаг, соёлын учир шалтгааны улмаас [[Өмнөд Ази]]йг оролцуулах нь бий<ref>{{Cite web |url=http://www.feer.com/ |title=The 'Far Eastern Economic Review' for example covers news from India and Sri Lanka. |access-date=2010-10-02 |archive-date=2006-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060720105410/http://www.feer.com/ |url-status=dead }}</ref>. Харин [[Монголчууд]] энэ нутагт багтаж байгаагийн хувьд "Алс Дорнод" гэвэл [[Алс Дорнодын Холбооны тойрог|Оросын Алс Дорнодыг]] гэж ойлгоно. "Алс Дорнод" хэмээх ойлголт [[Европ]]ын газар зүйн улс төрийн ухаанд 19-р зууны үеэс нэвтэрсэн бөгөөд [[Ойрх Дорнод]], [[Дунд Дорнод]] гэдэг ойлголтуудыг мөн хэрэглэх болжээ. Яг үүнтэй ижил шалтгаанаар эртний Хятадууд барууны орнууд буюу [[Энэтхэгийн хойг|Энэтхэгээс]] цаашхийг "[[Баруун бүсүүд|Тайши]] ({{lang|zh|泰西}})" гэж нэрлэж байжээ. == Холбоотой утга == * [[Зүүн Ази]] * [[Зүүн Өмнөд Ази]] * [[Хойд Ази]] == Эшлэл == {{Reflist}} {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] 0qtljm0y21xodcxs732iqqntc104zqm 2 20827 865504 724076 2026-08-09T11:38:48Z Hoshi.sasori 11218 865504 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop|Википедиа}} {{user Нийт бичлэгийн тоо}} {{User Монгол Википедиa}} {{User Wikipedian|[[2011]] оны [[1 сарын 8]]-ноос}} {{Userboxbottom}}{{Userboxtop|Миний тухай}} {{User Монгол}} {{User Улаанбаатар-1}} {{User Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль}} {{Userboxbottom}}Сайн уу, Цэндүүхэйгийн хуудсанд тавтай морилно уу. Миний бие [[Улаанбаатар]] хотын унаган иргэн. Англикан уламжлалд шилжиж буй эвангелийн Христэд итгэгч. Хэрэглээний хэлшинжлэлийн мэргэжилтэй. Христитгэл, хэл, хэлшинжлэлтэй холбоотой өгүүлэл нэмдэг, орчуулдаг, хянадаг. Шинэ хэл сурах, хэлний үгийн сангийн харьцуулалт, үг бүтэх ёсон, хэл хоорондын ижилсэлийг судлах дуртай. {{babel|mn|ja-5|en-2|zh-4|bxr|ko-1|eo-2|it-1|es-1}} * [[Special:Contributions/Hoshi.sasori|Википедиад оруулсан миний хувь нэмэр]] [[Category:Улаанбаатарын Викичид‎]] pzbbxi87rvgxy4pqcym5cx1f4ijle1s 0 22267 865468 862060 2026-08-08T20:05:06Z ~2026-43564-98 106644 /* Амжилт */ 865468 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөх | name = Цэдэвийн Содномдорж | image = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1986|11|13}} | birth_place = [[Тосонцэнгэл сум (Хөвсгөл)|Тосонцэнгэл сум]], [[Хөвсгөл аймаг]] | death_date = | death_place = | death_cause = | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын арслан]] | title1 = Улсын арслан | title_year1 = 2017 | title2 = Улсын харцага | title_year2 = 2011 | title3 = Улсын начин | title_year3 = 2009 | title4 = Аймгийн арслан | title_year4 = 2006 | түрүүлсэн = '''1''' ([[2017 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2017]]) | үзүүрлэсэн = '''1''' ([[2019 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2019]]) | шөвгөрсөн = '''10''' (2009, 2011, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2022, 2023,2026) | updated = 2023-7-12 }} '''Цэдэвийн Содномдорж''' Монгол улсын арслан нь (ᠴᠡᠳᠥᠪ ᠊ᠤᠨ ᠰᠣᠳᠨᠠᠮᠳᠣᠷᠵᠢ) 1986 онд [[Хөвсгөл]] аймгийн Тосонцэнгэл суманд төрсөн. [[Үндэсний бөх]]ийн [[Улсын арслан|Улсын Үлэмж Бадрах Арслан]] цолтой бөх. == Намтар == Ц.Содномдорж нь [[2009 оны улсын наадмын бөх барилдаан|2009]] оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдааны тавын даваанд Монгол улсын харцага [[Түвдэндоржийн Өсөх-Ирээдүй|Т.Өсөх-Ирээдүй]]<nowiki/>тэй (тухайн үедээ Монгол улсын начин цолтой байсан) тунан барилдаж давснаар Монгол улсын начин цолыг хүртсэн. Улмаар 2011 оны үндэсний их баяр наадмын бөхийн барилдаанд Монгол улсын заан [[Батзоригийн Батмөнх|Батмөнх]]өөр (тухайн үедээ аймгийн арслан байсан) 6 даван харцага цолны болзол хангасан. 2015, 2016 онуудад 6 давж харцага цолоо баталсан тэрээр 2017 оны наадамд 9 даван түрүүлж, Монгол Улсын арслан цол хүртжээ. Ц.Содномдорж нь бие галбир сайхантай, уран гоё барилдаантай, олны хүндлэл хүлээсэн бөх билээ. Түүний багш нь чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат, аймгийн арслан, чөлөөт бөхийн "Женко" клубийг үүсгэн байгуулагч Сүхбаатарын Мөнхсүх юм. 2018 оны Улсын баяр наадамд Улсын начин [[Эрдэнэцогтын Ванданцэрэн|Ванданцэрэн]]<nowiki/>гээр тав, Аймгийн арслан [[Дашзэвэгийн Амаржаргал|Амаржаргал]]<nowiki/>аар зургаа давж, долоогийн даваанд Улсын заан [[Нэгдэлийн Жаргалбаяр|Жаргалбаяр]]<nowiki/>т баруун талдаа хавсруулж унаснаар баяр наадмаа өндөрлүүлсэн. [[2022]] оны наадмаар 6 даван чимэг нэмсэн. ==Амжилт== *[[2006 он|2006]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Аймгийн арслан]] цол *[[2007 он|2007]] онд [[Хөвсгөл]] аймгийн наадамд түрүүлж [[Хурц]] чимэг *[[2009 он|2009]] онд Улсын наадамд 5 давж [[Улсын начин]] цол *[[2011 он|2011]] онд Улсын наадамд 6 давж [[Улсын харцага]] цол тус тус хүртсэн. *[[2015 он|2015]] онд Улсын наадамд 6 давж цолоо баталж "Үнэн зоригт" чимэг хүртсэн *2015 онд даншигийн "өсөх идэр" начин цол хүртсэн *[[2016 он|2016]] оны гал бичин жилийн сар шинийн бөхийн барилдаанд түрүүлсэн *2016 оны улсын их баяр наадамд 6 давж харцага цолоо 3 дахь удаагаа баталж "Цогт гарамгай" чимэг хүртсэн *2016 онд Даншиг хүрээ цам наадамд 5 давж даншигийн өсөх идэр начин цолоо баталсан *[[2017 он|2017]] онд Улсын их баяр наадамд улсын харцага [[Өлзийтогтохын Бат-Орших]] оор 9 даван түрүүлж [[Улсын арслан]] цол хүртсэн *[[2018 он|2018]] онд Улсын их баяр наадамд 6 давж "Үлэмж дэлгэрэх" чимэг хүртсэн. *[[2021 он|2021]] онд, 2019 оны Улсын их баяр наадмын 8 даваанд допингийн шинжилгээний улмаас амжилтыг хүчингүйд тооцсон улсын арслан [[Энхтөгсийн Оюунболд]]<nowiki/>од өвдөг шороодсон тул 8 давсанаар тооцон "Үлэмж бадрах" чимэг хүртсэн. *2022 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2023 онд Улсын их баяр наадамд 6 давж чимэг хүртсэн. *2026 онд 6 давж Цогт гарамгай чимэг хүртсэн == Үндэсний бөхийн амжилт == {{Mongolian Wrestling Record/Start}} {{Mongolian Wrestling Record|2023|N|512|NL|6|SSh|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2022|N|1024|NL|6|UuI|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2021|C||NL||UuB|0|2019 онд Э.Оюунболд сэргээш хэрэглэсэн нь нотлогдсон тул давааг нь нөхөн олгож чимэг нэмсэн. <ref>[https://zarig.mn/stb Улсын арслан Ц.Содномдорж “Үлэмж бадрах” чимэг хүртэхээр болов]</ref>}} {{Mongolian Wrestling Record|2020|N|512|NL|4||0|}} {{Mongolian Wrestling Record|2019|N|512|NL|7|SS|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2018|N|512|NL|6|UuD|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2017|N|512|NH|9|NL|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2016|N|1024|NH|6|TsG|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2015|N|512|NH|6|UuZ|0}} {{Mongolian Wrestling Record|2014|N|512|NH|4||0}} {{Mongolian Wrestling Record|2013|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2012|N|512|NH|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2011|N|512|NF|6|NH|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2010|N|512|NF|4||}} {{Mongolian Wrestling Record|2009|N|512|AL|5|NF|1}} {{Mongolian Wrestling Record|2008|N|512|AL|1||}} {{Mongolian Wrestling Record|2007|A|256|AL|8|H3|}} {{Mongolian Wrestling Record|2006|A|256||8|AL|1}} {{Mongolian Wrestling Record/End}} {{DEFAULTSORT:Содномдорж, Цэдэвийн}} [[Ангилал:Улсын арслан]] [[Ангилал:Тосонцэнгэлийн (Хөвсгөл) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1986 онд төрсөн]] 4c4p73c60fmyttq5nm0bjvx72s9adh5 0 22326 865477 865128 2026-08-09T02:01:20Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865477 wikitext text/x-wiki [[Файл:Large format camera lens.jpg|thumb|right|Том форматтай камерын линз.]] '''Гэрэл зураг-'''гэрэл зургийн хальс эсвэл электрон зураг-мэдрэгч зэрэг [[цацаргалт]] мэдрэмтгий зүйлс дээрх цацаргалтыг буулгаж авах замаар зураг үүсгэх практик, шинжлэх ухаан бөгөөд урлаг юм. Линз нь ямар нэг обьектоос ялгарах эсвэл тухайн обьект дээр тусаад хугарсан гэрлийн цацрагийн фокусыг тааруулан, камерын дотор байрлах гэрэл мэдрэмтгий гадарга дээр бодит дүрс болгон буулгахад ашиглагддаг. Улмаар электрон дүрс мэдрэгч нь дүрсийг пикселийн (нягтрал) нарийвчлалаар буулган, боловсруулж дижитал файл хэлбэрээр хадгалдаг. Зураг, видео хэлбэрээр хадгалагдсан дижитал файлыг зургийн аппаратнаас шууд үзэх, компьютер лүү хуулах, дэлгэцээр харуулах буюу студид угааж, принтерээр хэвлэн ашиглаж болдог. Гэрэл зургийг шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, бизнест өргөнөөр ашиглахын зэрэгцээ урлаг, уран бүтээл, харилцаа холбооны зорилгоор түгээмэл ашигладаг. Гэрэл зургийн ач холбогдол бол түүхэн баримт болдог гол онцлогтой юм. == Үгийн гарал зүй == Фотограф гэдэг үг нь Грекийн φωτός (''phōtos'') буюу гэрэл<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dfa%2Fos φάος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> болон γραφή (''graphé'') буюу зураг<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dgrafh%2F γραφή], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> гэсэн хоёр үгний нийлбэр юм.<ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=photograph "photograph"]. ''[[Online Etymology Dictionary]]''.</ref> == Түүх == === Анхны технологи === [[File:Camera obscura box.jpg|thumb|Зураг зурахад ашиглагддаг хайрцган аппарат]] Гэрэл зураг нь хэд хэдэн технологийн нийлбэр юм. Анхны гэрэл зураг гарахаас өмнө Хятадын философич Мо Ди болон Грекийн математикч [[Аристотель]], [[Евклид]] нар МЭӨ 4, 5-р зуунд хайрганы нүхээр гэрэл тусган зураг зурах камерны талаар дүрсэлсэн байдаг.<ref>Campbell, Jan (2005) ''[http://books.google.com/books?id=lOEqvkmSxhsC&pg=PA114 Film and cinema spectatorship: melodrama and mimesis]''. Polity. p. 114. [[:en:Special:BookSources/074562930X|ISBN 0-7456-2930-X]]</ref><ref>http://books.google.com/?id=MTXdplfiz-cC&pg=PA20</ref> Хүн төрөлхтний хөгжил дэвшлийн гайхамшгийн нэг болох гэрэл зургийн түүх эртний Арабын физикч, математикч, эмч, филисофич [[Ибн-Аль-Хайсам|Ибн-Аль-Хайсамын]] нэртэй салшгүй холбоотой. Дундад зууны Европт Альхазен хэмээн алдаршсан тэрээр 965 онд төрж 1039 онд өөд болсон ба тухайн үеийнхээ хамгийн өндөр боловсролыг эзэмшиж, гэрэл, гэрлийн туяаны тухай тодорхой бүх л мэдэгдэхүүнийг тусгасан оптикийн тухай шинжлэх ухааны өгүүллээ бичжээ. Тэр үед гэрэл зургийн талаар ямар ч ойлголт байхгүй байсан боловч чухам энэ эрдэмтэн гэрэл зургийн аппарат маягийн зүйл хийсэн нь өнөөгийн бидний сонирхлыг ихэд татдаг. Үүний тулд тэрээр жирийн 1 хайрцаг авч 1 талд нь цоолж нүх гаргаад түүнийхээ өмнө хэд хэдэн лаа асаажээ. Нүхний эсрэг талд цулгай дэлгэц буюу самбар байрлуулахад уг дэлгэц буюу самбар дээр лаануудын доош харсан дүрс гардаг болохыг нээжээ. Ийнхүү Ибн-Аль-Хайсам 200 жилийн дараа харанхуй каамер хэмээх нэр хүртсэн зүйлийг нээсэн хийгээд энэ нь түүний хийдэг ердийн туршилтуудын 1 байсан тул өөрийн нээлтэндээ төдийлөн ач холбогдол өгөлгүй орхисон бөгөөд Европ тив үүнийг 200 жилийн дараа олж мэджээ. === Дундад зуун<ref name=":0">http://jagaa.blogmn.net/21813/gerel-zurgiin-tuuhees.html</ref> === 1519 онд алдарт [[Леонардо да Винчи]] харанхуй камерийг шинжлэх ухааны ажиглалт хийхэд чухал төхөөрөмж гэж нэрлэсэн тэмдэглэл бичжээ. 1544 онд [[Нидерланд|Нидерландын]] математикч Хээма Фрийзиус түүний тусламжтайгаар нарны хиртэлтэнд анх ажиглалт хийж байсан түүхтэй. 16-р зууны дунд үед Италийн иргэн Жамбаттиссаделла Поорте харанхуй камерийн нүхэнд линз суулгах санаа төрсөн бөгөөд ингэснээр дүрсний чанарыг эрс сайжруулж, улам боловсронгуй болсон тул тэр дорхноо л аялагчид, зураачдын байнгын дагуул болжээ. Цаасан дээр гарсан оптик дүрсийг тэд үзэг харандаагаар дагуулан тодруулдаг байв. Шинжлэх ухааны лабораторит энэ нь өнөөдрийн гэрэл зургийн аппарат буюу туршлагыг бүртгэгч дуран байлаа. Астрономич Иохами Кээплэр суурин дээрээ эргэж, тал бүр тийш харах боломжтой, салхин тээрэмний хэмжээтэй харанхуй камерийг зохион бүтээв. Оросын эрдэмтэн [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Ломоносов]] лаборантууддаа, машинуудыг зурахад харанхуй камерийг байнга ашиглах шаардлага тавьдаг байв. Германы эрдэмтэн, физикч Крийстоф Шлайнэр харанхуй камерыг нар руу чиглүүлэв. Түүний дуран Кээплэрийн зөвлөснөөр 2 хэсэг цуглуулагч линзээс бүрдэж байснаараа [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] дурангаас ялгарч байсан бөгөөд алсад буй зүйлүүдийн бодит дүрсийг дамжуулах боломжийг хангасан байна. Эрдэмтэд энэ камерийн тусламжтайгаар Галилейн нээсэн толбоноос гадна, гадаргуу дээр гарсан хаягдлууд тод ажиглагдаж буйг тогтоожээ. Үүнээс дахин 2 зууны дараа Францын одон орон судлаач, физикч [[Доминик Франсуа Жан Араго]] тэднийг дахин нээж “протуберац” ([[Герман хэл|герман]]. ''Protuberanzen'', лат. ''protubero'') хэмээн нэрлэжээ. Энэ үед эрдэмтэд бийр хэрэглэлгүй, зөвхөн гэрлээр зурах боломжийг шургуу судалж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, дурангийн цуглуулж өгсөн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох хэрэгтэй байв. Харанхуй камерийг гэрэл зургийн аппарат болгон хувиргах шаардлагатай байлаа. === 19-р зуун<ref name=":0" /> === 19-р зууны хамгийн гайхамшигтай бөгөөд ач холбогдолтой нээлтүүдийн нэг болох гэрэл зургийг Нийсэфор Ньепс (1765-1833) анхны харанхуй камерийг хийсэн. Тэр гэрлийн тусламжтайгаар сийлбэр хэвлэх хэв хийхийг мөрөөдөж, чулуун бараар хэвлэх аргатай нилээд нарийн танилцаж өөрийнхээ хийж буй зүйлээ гелиографи гэж нэрлэжээ. Мөн 1822 онд Парисын Маре гудамжинд Луи Жак Дагэр ([[Франц хэл|франц]]. ''Louis Jacques Mandé Daguerre'', 1787 —1851) “Диорама” хэмээх үзвэрийн газраа нээжээ. Тэрээр зургууд нь солигддог үзмэр хийсэн байна. Нимгэн, хагас тунгалаг даавуун дээр зурсан зургуудыг бүгдийг нь зэрэгцүүлэн сараалжуудаас зүүж байрлуулаад араас нь ээлжлэн гэрэлтүүлдэг байжээ. Үзэгчид гэгээн цагаан өдөр гэнэт шөнө болж хөгжмийн аялгуунд гоёмсог зураг харж байгаагаа гайхаж, шагшран магтаж байхад Дагэрт гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэх аргыг олох санаа эргэлдсээр байв. Тэрээр тухайн үеийн бусад зураачдын адил харанхуй камер ашиглан зурдаг байсан бөгөөд оптикийг ч муугүй мэддэг байв. Ж.Дагэр францын зохион бүтээгч [[Жозеф Ньепс|Жозеф Нийсэфор Ньепс]] ([[Франц хэл|франц]]. ''Joseph Nicéphore Niépce''; 1765 —1833) тухай сонсоод түүнд захидал бичиж 1827 онд танилцаад 1829 онд хамтран ажиллаж, шинэчлэл хийхээр “Ноён Ньепсийн нээж ноён Дагэрийн боловсронгуй болгосон гелиографи” гэдэг нэртэй гэрээ байгуулжээ. Дагэр Ньепсийн олж харж чадаагүй хэв-барнаас хуулбарлах, байгаа байдлаар нь зураг авах 2-ын ялгааг ойлгож хөрөг зураг нь өнгөнүүдийн хувьд зөв, тод дамжуулахыг хамгаас илүү шаарддаг учир зураг авах хугацаа 5 хоромоос хэтрэх ёсгүй хэмээн үзэж йодоор боловсруулсан мөнгөөр бүрхсэн ялтас ашиглахыг санал болгожээ. Йодот мөнгө ашигласнаар орчин үеийн гэрэл зургийн аргад тун дөхөж ирсэн хэдий ч бүр 1818 онд Английн астрономч Жон Хээршэл йодот мөнгөний харлах процессыг тиосульфит зогсоодог болохыг нээснийг тэд мэдэж чадаагүй юм. Ньепсийг нас барсны дараа Даагэр йодот мөнгөөр богино хугацаанд позитив дүрс гаргаж бэхжүүлэх аргыг олж даагэреотип хэмээн нэрлэжээ. Энэ арга нь Ньепсийнхээс огт өөр арга байсан ч хамтын ажиллагааны гэрээ хүчин төгөлдөр хэвээр байсан тул дундынх болжээ. Даагэрийн нээсэн энэ арга маш энгийн бөгөөд түгээмэл байсан тул тэр дороо л нийтэд хүртээл болсон байна. Өөрийн дүрс-Даагэреотипийг харахыг хүсэгчид маш олон байсан ба тэдний хэрэгцээний хирээр харанхуй каамер, химийн бодисууд, дуран, мөнгөжүүлсэн ялтсуудыг үйлдвэрлэж эхлэв.Мөнгөн усны уураар дүрс тодруулах болон тиосульфитаар бэхжүүлэх аргыг ч Даагэр /Жооно Хээршэлийн нээснийг мэдэлгүйгээр/ нээжээ. Гэвч энэ бүгдийг Даагэр өөрөө санаачилсангүй, зөвхөн Ньепсийн санааг үргэлжлүүлж байж олж нээжээ. Гелиограф анх гарснаас хойш 13 жилийн дараа буюу 1839 оны 1-р сард Парисын ШУА-ийн хурал дээр нэрт эрдэмтэн, улс төрийн зүтгэлтэн Доминик-Франсуа Араго анх Луи Дагэр, Нийсэфор Ньепс нар хавтгай метал гадаргуу дээр объектуудын гэрлийн дүрсийг бэхжүүлэн авах боломжийг нээснийг илтгэжээ. Энэ үед Английн эрдэмтэн [[Уильям Тальбот|Уильям Фокс Тальбот]] ([[Англи хэл|англи]]. ''William Henry Fox Talbot''; 1800 —1877) харанхуй камер ашиглан дүрс буулгах процессыг сонирхож 1835 онд буюу ажиллаж эхэлснээсээ хойш 2 жилийн дараа, өөрийн байшин болон Лакокийн сүмийн зургийг авч чаджээ. Эдгээр зургийг 2 цагийн хугацаатай барил өгч авсан хэдий ч анхны, жинхэнэ гэрэл зургийн негативууд /энэ нэрийг Таальбот өгчээ/ байжээ. Гэвч Тальбот туршилтаа төдхөн орхисон байна. 1839 оны 1-р сарын сүүлчээр Уильям Тальбот Лондоны Эзэн хааны нийгэмлэгийн хурал дээр өөрийн нээсэн калотайпийн аргын тухай илтгэл тавьж гэрэл зургийг боловсронгуй болгох талаар ажиллаж эхэлсэн байна. Ингээд хэдхэн сарын дараа азот хүчлийн мөнгө бүхий хальсан дээр авдаг болсноор дүрсийг ердөө л 3 хоромд буулгах боломжтой болжээ. Таальбот өөрийн аргаа шууд гаргаж тавьсан бол дагэреотипийг гаргалгүйгээр мөхөөж чадах байсан ба нэгэнт их хүч хөрөнгө зарж бүтээсэн Даагэротипийг 10 жилийн дараа калотайп шахан гаргажээ. Хожим нь энэ арга эхлээд хуурай, дараа нь нойтон желатин ялтсуудад шахагдан өөрчлөгдсөн билээ. Ийнхүү хүн төрөлхтний олон чухал нээлтийн нэг болох гэрэл зураг урлагийн болон аж үйлдвэрийн шинэ салбар болон үүсэж хөгсөн байна. Хожим бромт мөнгө, хлорт мөнгө, йодот мөнгө зэрэг бодисуудаар гэрэл мэдрүүлэн, метол, эсвэл гидрохиноноор тодруулаад тиосульфат натригаар зогсоож төрөл бүрийн гадаргууд буулгадаг болсныг өнөөгийн бид хэрэглэж байна. Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн эрин - өнөө үед тоон програмт зураг үүсэн хөгжиж байгаа нь зарим талаараа гэрэл зургийн ач холбогдлыг бууруулсан нь гэмт хэрэгтэн этгээдүүдийн бүртгэлээр ХIХ зууны сүүл үед баруун Европыг дагуулан шуугиулж байсан Бертильонаж буюу антропометрийн хэмжил зүйн арга ХХ зууны эхэнд дактилоскопихэмээх гарын мөрний ухаанд зайгаа тавин өгсөнтэй төстэй ч бодит байдлыг дүрслэх чадал, засвар хийх, хуурамчаар үйлдсэнийг тогтоох боломж өндрөөрөө урлаг, криминалистик зэрэг салбарт үнэлж баршгүй хэвээрээ байна. === Хар цагаан зураг === Бүх гэрэл зураг эхэндээ зөвхөн хар, цагаан өнгөтэй. Хар, цагаан зураг нь саарал болон цэнхэр, бор шаргал туяатай гардаг байсан. Одоо хэр нь камераар хар, цагаан зураг дарж болохоос гадна зөвхөн хар, цагаан зураг дардаг камер ч байдаг. Мөн зураг засварлах програмуудад хар, цагаан болгох үйлдлүүд байдаг. === Өнгөт зураг === 1903 онд авсан өнгөт зураг байдаг. Тухайн үед тусгай төхөөрөмж ашиглан, маш удаан хугацааны туршид зургийг бүтээж, хэвлэдэг байсан. Өнгөтөөр зураг авах боломжийг 1840 оны үеэс судалж эхэлсэн. Эхэн үед өнгөт зураг гэрэлд цохигдох, их хугацаа шаардах гэх мэт сул талтай байсан. 1855 онд физикч [[Жеймс Клерк Максвелл]] ([[Англи хэл|англи]]. ''James Clerk Maxwell''; 1831—1879) гурван үндсэн өнгийг тусгаарлах зарчмын талаар судалгаа гаргасан бөгөөд '''''1861''''' онд энэ зарчмын дагуу анхны өнгөт зургийг авсан. Максвелл улаан, ногоон, цэнхэр шүүлтүүр ашиглан 3 ширхэг хар, цагаан зураг авч, дараа нь нийлүүлэх замаар өнгөт зураг гаргаж авах санаа гаргажээ. 1860-аад оны сүүлээр Луйс Дукос ду Хаурон өнгөт зураг хэвлэх аргийг нээсэн. Улмаар хальс хийж зураг дарах камер бүтээгдэх болж 1935 он гэхэд Кодак өнгөт хальсыг нэвтрүүлсэн. Үүнтэй төстэй "''Agfacolor Neu"'' хальсыг Agfa компани 1936 онд бүтээжээ. 1963 онд Поларойд компани зураг дарсны дараа 1-2 минутын дотор хэвлэн гаргах камер гаргасан байна. 1995-2005 оны хооронд дижитал камер хэрэглээнд хүчтэй нэвтрэх болсон. === Дижитал гэрэл зураг === 1981 онд Японы [[Sony|"Sony"]] компани энгийн хүмүүс ашиглаж болох анхны хагас дижитал камерыг худалдаанд гаргасан. Мавика хэмээх энэхүү камер нь дүрсийг дискэнд хадгалдаг байсан бөгөөд дискэн дээр хадгалагдсан дүрсийг дэлгэцээр харах боломжтой байсан. 1991 онд Кодак анхны дижитал камер болох DCS 100-г гаргасан. Энэ камер өндөр үнэтэй байсан хэдий ч сэтгүүлч, мэргэжлийн гэрэл зурагчид өргөнөөр ашиглаж эхэлсэн байна. Дижитал камер нь электрон дүрс мэдрэгч ашиглан дүрсийг электрон дата болгон хадгалдаг бөгөөд өмнөх үеийн камеруудаас ялгаатай нь зураг угаах гэх мэт химийн процесс ашигладаггүй юм. Дижитал зургийг төрөл бүрийн янзалж, өөрчлөх боломжтой. Өнөөдөр дэлхий даяар дижитал камер болон ухаалаг гар утас ашиглан зураг авах болсон билээ. === Нийлэг гэрэл зураг === Нийлэг гэрэл зураг нь компьютер орчинд авах зураг бөгөөд зураг авалт нь бодитоор зураг авч байгаа мэт загварчлагдсан байдаг. Дижитал ертөнцөд дижитал зураг авалт хийх нь бодит ертөнцөд зураг авах хэмжээ, хязгаарыг давах боломжийг бий болгосон.<ref>{{cite conference|url = http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html|title = Synthesis photography and architecture|last1 = Paux|first1 = Marc-Olivier|date = 1 February 2011|conference = [[Imagina]]|location = Monaco}} {{Webarchiv|url=http://www.zhongart.com/marcol/premier/photoA_files/synthesis%20photography%20and%20architecture.html |wayback=20150402092825 |text=Synthesis photography and architecture |archiv-bot=2026-08-09 02:01:20 InternetArchiveBot }}</ref> == Камерны түүхэн хөгжил == <!-- Images showing cameras typical for their time or cameras that were first of their kind (other suggestions for criterias?)--> <gallery widths="220" heights="180" perrow="5"> File:Studijskifotoaparat.JPG|19-р зууны 3 хөлтэй, студийн камер File:Box Camera.jpg|Чиглүүлээд зураг дарах [[хайрцган камер]], кино зураг авалтад ашиглагддаг анхны камер, c. 1910 File:No1-A Autographic Kodak Jr.jpg|Kodak-ийн хураадаг камер 1922 File:Leica-II-Camera-1932 cropped.jpg|[[Leica Camera|Leica-II]], [[135 мм]] кино зураг авалтын анхны камеруудын нэг, 1932 File:Contax-s.jpg|[[Contax]] S 1949&nbsp;– анхны [[олон талт призмт камер]] [[Single-lens reflex camera|SLR]] File:Polaroid Colorpack 80.jpg|Polaroid Colorpack 80 зураг хэвлэдэг камер, c 1975 File:Photography using Canon Digital IXUS 850 IS.jpg|[[Дижитал камер]], [[Canon Ixus]] загвар, c. 2000. File:Capas-d1.jpg|Nikon D1, анхны [[digital single-lens reflex camera|digital SLR]] сурвалжлага, спортын зураг авалтад ашиглагддаг, c. 2000 File:Phone photography.jpg|[[Ухаалаг утас]], c. 2010 </gallery> == Техникийн шинж чанар == Камер бол зураг авах хэрэгсэл бөгөөд дуу бичлэг хураах төхөөрөмж суулгаснаар видео бичлэг хийх буюу кино зураг авалт хийх боломжтой болсон. Дижитал сорон болон электрон соронзон бүхий санах ойтой.<ref>http://www.dpreview.com/learn/?/glossary/</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} [[Ангилал:Гэрэл зураг| ]] [[Ангилал:Дүрслэх урлагийн төрөл]] [[Ангилал:Уран сайхны арга техник]] [[Ангилал:Хуулбарлах техник]] sf88cq0q6jnsg3nwqma7zdeiiiw2t3k 0 24173 865474 865099 2026-08-09T00:52:51Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865474 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ephesians 2,12 - Greek atheos.jpg|thumb|right|250px| ''atheoi'' буюу αθεοι гэсэн "бурхангүй хүмүүс" хэмээх Грек үг]] '''Атеизм''' буюу '''Шашингүйн үзэл''' гэж бурхан орших явдалд итгэхгүй байх үзэл.<ref name=Nielsen-EB/> Илүү давчуу байдлаар тайлбарлавал атеизм гэдэг нь [[бурхан]] тэнгэр байхгүй хэмээх үзэл юм.<ref name=RoweRoutledge/><ref name=oxdicphil/> Өргөнөөр тайлбарлавал атеизм бол ямар нэгэн бурхан тэнгэр байдаг эсэхэд үл итгэх явдал билээ.<ref name=oxdicphil/><ref name=religioustolerance/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |encyclopedia=Oxford Dictionaries |title=atheism |publisher=Oxford University Press |accessdate=2012-04-09 }} {{Webarchiv|url=http://oxforddictionaries.com/definition/atheism |wayback=20190121124816 |text=atheism |archiv-bot=2026-08-09 00:52:50 InternetArchiveBot }}</ref> Атеизмийн эсрэг<ref name=reldef/><ref name=OED-theism /> болох [[Тейзм]] гэдэг нь ядаж нэг бурхан оршдогт итгэх явдал.<ref name=OED-theism>{{cite book |title=Oxford English Dictionary |edition=2nd |year=1989 |quote=Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism}} </ref><ref> {{cite web |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/theism |title=Merriam-Webster Online Dictionary |quote=belief in the existence of a god or gods | accessdate=2011-04-09}}</ref> Атеизмийн үзэлтэй хүнийг Атеист гэнэ. Атеизм хэмээх үг нь Грек хэлний ἄθεος (''atheos'') буюу "бурхангүй" хэмээх үгнээс гаралтай бөгөөд үүнийг бүхэл нийгмээрээ бурхан тэнгэрт тахин шүтэх үзлийг эсэргүүцдэг хүмүүсийг тодорхойлдог, доош нь хийсэн утгатай үг байжээ. Чөлөөт үзэл баримтлал, эргэлзээт лавлагаа дэлгэрч, шашны шүүмжлэл ихэссэнээр тус үгийг хэрэглэх тохиолдол багасаж эхэлжээ. <ref name=KArmstrong>{{cite book |last=Armstrong |first=Karen |authorlink=Karen Armstrong |title=A History of God |url=https://archive.org/details/alf.900.arm.270 |year=1999 |publisher=London: Vintage |isbn=0-09-927367-5}} </ref> Атеистууд нь ер бусын зүйлтэй холбоотойгоор тайлбарладаг зүйлд эргэлзээтэй ханддаг бөгөөд баттай бодит үзэл баримтлалыг энэ тэргүүнд тавьдаг хүмүүс байдаг. Атеизм нь олонход ямар нэгэн бурхан тэнгэрт итгэхгүй байхыг зөвлөдөг. Атеизмийг дэмжигч маргаанууд нь гүн ухаан, нийгэм, түүх зэрэг олон олон шинжлэх ухаанаас гаралтай. Зарим атеистууд нь төрийг шашнаас тусгаарлах үзэлтэй<ref name=honderich/><ref> Fales, Evan. "Naturalism and Physicalism", in {{harvnb|Martin|2007|pp=122–131}}. </ref> байдаг ч хүмүүсийн дунд баримталдаг үзэл, философиуд нь ялгарах жишээтэй. Атеизм нь шашинг бодвол дэлхий ертөнцийг илүү хялбараар тайлбарладаг хэмээн олонх атеистууд хэлдэг бөгөөд ийм учраас атеизм нь бурхан байхгүйг батлах бус, эсрэгээр нь шашин нь бурхан байгаа гэдгийг тайлбарлах үүрэгтэй хэмээн үздэг.<ref>{{harvnb|Stenger|2007|pp=17–18}}, citing {{cite book|last=Parsons|first=Keith M.|title=God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism|url=https://archive.org/details/godandtheburdeno0000pars|year=1989|location=Amherst, New York|publisher=Prometheus Books|isbn=978-0879755515}}</ref> Зарим шашин шүтлэгт атеизмийн дүр төрхүүд илэрдэг. Үүнд, [[Жайнизм]], [[Буддизм]], [[Хиндүизм]], [[Паган]] хөдөлгөөнүүд<ref name="Neopaganism">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=RfGhUW8RdUIC&pg=PA194&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=A New Vision A New Heart A Renewed Call - Volume Two|publisher=William Carey Library|quote=Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices. Some are atheists, others are polytheists (several gods exists), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God).|date=19 October 2009|isbn=9780878083640}} </ref> (Викка гэх мэт<ref name="Wicca">{{cite book|author=Carol S. Matthews|url=http://books.google.com/?id=stQQJlV9FT8C&pg=PA115&dq=neopaganism+atheism#v=onepage&q&f=false|title=New Religions|publisher=Chelsea House Publishers|quote=There is no universal worldview that all Neo-Pagans/Wiccans hold. One online information source indicates that depending on how the term ''God'' is defined, Neo-Pagans might be classified as monotheists, duotheists (two gods), polytheists, pantheists, or atheists.|date=19 October 2009|isbn=9780791080962}} </ref>), бурхангүй шашнууд хамаарагдана. Жайнизм болоод Буддизмийн зарим хэлбэрүүд нь бурханд итгэхийг санал болгодоггүй<ref>{{cite book |url=http://books.google.com.vc/books?id=Jb0rCQD9NcoC&printsec=frontcover#v=onepage&q=atheism&f=false |last=Kedar |first=Nath Tiwari |year=1997 |title=Comparative Religion |publisher=[[Motilal Banarsidass]] |isbn=81-208-0293-4 |page=50}} </ref> байхад Хиндүизм нь атеизмийг хүчинтэйд тооцдог ч дагаж мөрдөхөд хэцүү гэдэг.<ref>{{Cite book | last = Chakravarti| first = Sitansu| title = Hinduism, a way of life| publisher = Motilal Banarsidass Publ.| year = 1991| page = 71| url = http://books.google.com/?id=J_-rASTgw8wC&pg=PA71| isbn = 978-81-208-0899-7|quote = According to Hinduism, the path of the atheist is very difficult to follow in matters of spirituality, though it is a valid one. |accessdate=2011-04-09}} </ref> Атейзмийг тодорхойлогч шалгуурууд нь хоорондоо зөрчилддөг тул өнөө үед дэлхий дээрх Атейстуудын тоог тогтоох нь тийм ч амар биш юм.<ref name="Martin2007">{{cite book|last=Zuckerman|first=Phil|editor=Martin, Michael T|title=The Cambridge companion to atheism|year=2007|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|isbn=0-521-84270-0|page=56|url=http://books.google.com/books?id=tAeFipOVx4MC&pg=PA56|accessdate=2011-04-09}} </ref> Нэгэн тооцоогоор дэлхийн хүн амын 2.3% нь атеистууд, 11.9% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref name="Britannica demographics">{{cite web |url=http://search.eb.com/eb/article-9432620 |title=Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2005 |publisher=Encyclopædia Britannica |year=2005 |accessdate=2007-04-15}} * 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion). * 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so. </ref> Өөр нэг судалгаанаас харахад өөрсдийгөө атейст хэмээн тодорхойлсон хүмүүс нь барууныхны дунд хамгийн өндөр хувийг эзэлдэг, тухайлбал: [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-4 %, [[Итали]]-7%, [[Испани]]-11%, [[Их Британи]]-17%, [[Герман]]-20%, [[Франц]]-32% байдаг байна.<ref name="Harris">{{cite web |url=http://www.harrisinteractive.com/news/allnewsbydate.asp?NewsID=1131 |title=Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll |publisher=Financial Times/Harris Interactive |date=2006-12-20 | accessdate=2011-04-09}} </ref> Харин [[Монгол улс]]ад 2010 онд хийсэн хүн амын тооллогоор нийт хүн амын 38.6% нь шашин шүтдэггүй гэсэн дүн гарчээ.<ref>[http://toollogo2010.mn/doc/Statistic_undsen_ur_dun.pdf 2010 оны Хүн амын тооллого, Үндсэн дүн]</ref> == Үгний гарал болоод хэрэглээ == Эртний Грек хэлэнд ''atheos'' (ἄθεος) нь "бурхангүй" хэмээх утгатай тэмдэг нэр байв. Энэ үгийг анх бурханы эсрэг, сүсэггүй хэмээх шүүмжлэлийн байдлаар хэрэглэж байжээ. МЭӨ 5-р зуунд энэ үг нь илүү утга төгөлдөршиж бурхантай харилцаа холбоог тасалсан, бурхныг үгүйсгэсэн хэмээх утгатай болов. ἀσεβής (''asebēs'') хэмээх үгийг өөрийн бурхныг үл шүтэж эсэргүүцдэг ч бусад бурхныг шүтдэг хүмүүст оноох болов. Сонгодог бичвэрүүдийн орчин үеийн хөрвүүлгээр ''atheos''-ийг "atheistic" буюу "атеист тал руугаа" гэж орчуулах нь бий. [[Цицеро]] нь тус үгийг латин хэлнээ ''atheos'' гэж хөрвүүлжээ. Анхны [[Христийн шашин]]тнууд, [[Эртний Грекийн шашин]]д итгэгчид нар тус үгийг нөгөөдөө оноож доромжилдог байжээ. Атеист (atheist) хэмээх үг нь англи хэлнээ Атеизм хэмээх үгнээс өмнө гарч ирсэн бөгөөд анх 1566, 1571 онд хэрэглэгдэж байв. Бурхан шашин үл шүтэх хэмээх утгаар Атеист хэмээх нэршлийг хамгийн эртний үедээ 1577 оны үед хэрэглэж байжээ. Түүнтэй холбоотой үгс, нэршлүүд нь хожим бий болжээ: деист - 1621 онд, теист - 1662 онд, [[деизм]] - 1675 онд, [[теизм]] - 1678 онд. Тухайн үедээ деизм, деист хэмээх үгс нь одоогийнхоо тодорхойлолтоор явж байсан бол теизм хэмээх үг нь сүүлдээ деизмээс ялгарах болжээ. Карен Армстронг бичихдээ 16 болон 17-р зууны үед атеист хэмээх үг нь зөвхөн доромжлол байдлаар хэрэглэгддэг байсан - хэн ч өөрийгөө атеист хэмээхгүй байх байсан гэжээ. 17-р зууны дунд үед бурханд итгэхгүй байх нь боломжгүй зүйл хэмээн үздэг байв. 18-р зууны сүүл үед Европт ''Атеизм''-г анх өөртөө олгогч үзэл хэмээн үзэх болов - үүнд, монотеист Авраамийн бурханд (Христ, Лал, Жүдизмийн бурхан) итгэхгүй байх явдлыг. 20-р зуунд даяаршил бий болсноор тус үгийг бүхий л бурханд итгэхгүй байх явдалд хэрэглэх болсон. Зарим Атеистууд "Атеизм" хэмээх үг нь хэрэгцээгүй хэмээн тайлбарладаг. Сэм Харис ''Letter to a Christian Nation'' номондоо: <blockquote>''Атеизм'' хэмээх үг нь угтаа оршин тогтнох ёсгүй. Атеизм нь ердөө л ямар нэг учир шалтгаангүй шашны үзлийн эсрэг гаргадаг ухаалаг хүмүүсийн дуу авиа юм.</blockquote> === Эерэг, сөрөг гэх === Философчид тухайлахад Антони Флю болон Майкл Мартин нар эерэг Атеизм-ийг сөрөг Атеизм-тай (сул дорой зөөлөн) анх эерэгцүүлэн гаргаж иржээ. Эерэг Атеизм гэдэг бол бурхан гэж байдаггүй гэх үзлийг хүлээн зөвшөөрсөн үзэл баримтлал юм. Сөрөг Атеизм нь non-theism-ийн бүхий л хэлбэрүүдийг өөртөө багтаадаг. Энэ ангиллийн дагуу хэн ч эерэг ба сөрөг Атеист биш юм. Сул дорой ба хүчтэй Атеизм нь харьцангуй сүүлийн үеийнх ба эерэг ба сөрөг Атеизм нь өмнө нь үүссэн ба тэдгээрийг философи, уран зохиол болон католик өршөөлд хэрэглэгдэж байв. Энэхүү нэршлийн доор ихэнх үл мэдэгчдийг сөрөг Атейзмууд хэмээн нэрлэж байлаа. Мартины үед тухайлахад үл мэдэгчид нь сөрөг Атеизмыг баталдаг ихэнх үл мэдэгчид нь Атеизмын талаас үзэл бодлоо илэрхийлдэг ба энэ нь theism(физм)-ээс илүү харьцуулж үздэг байна. Бурхан байхгүй хэмээх үзэл нь заримдаа итгэл үнэмшилээ хаяхад хүргэдэг. === Практик атейзм === Практик буюу прагматик атеизмд бас анатизм ч гэж нэрлэгддэг хувь үзэл санаатнууд /хүмүүс/ нь хэрвээ бурхан гэж байгаагүй бол мөн байгалийн хуулийг ангилахгүйгээр тайлбарлах байсан гэдэг. Бурхан байгаа эсэх нь тодорхойгүй гэвч шаардлаггүй болон огт хэрэгцээгүй мэтээр төсөөлөгддөг гэвч бурхад хүний амьдралын зорилгыг тодорхойлохгүй бидэнд өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөхгүй юм. Практик атеизмын хэлбэр нь шинжлэх ухааны харилцаа хамааралтай далд хамааралтай, энэхүү шинжлэх ухааны утга хамаарал нь байгалын ухаан юм. Натурал философийн шинжлэх ухааны аргад үндэслэн батлах /нотлох/ эсвэл шууд хүлээн зөвшөөрч түүнд бүрэн итгэж үнэмших явдал байлаа. Практик атеизм нь дараах хэлбэртэй байна. *Шашны оновчгүй байдал – бурханд итгэх нь хүний зан, ёс суртахуун, шашны зан үйл болон бусад ямар нэгэн үйл явдалд нөлөөлөхгүй. *Бурхан шашны аливаа зан үйлүүд нь оюун ухааны бөгөөд практик үйл хэргүүдээс ангид байх. *Ялгаагүй байх- бурхан шашны асуудлуудын сонирхолд нөлөөлөхгүй байх. *Бурхан шашин үл шүтэх үзэл санаанаас ангид байх. === Онолын атеизм === Онолын атейзм нь бурхан байдаг гэх үзэлтэй зарчмын хувьд гарч ирсэн Үүнд:Паскалийн Вагерийн маргааны хариулт нь байдаг. Үнэндээ Онолын атеизм бол үндсэндээ онтологик болон физик онотологик юм. == Ишлэл == {{Reflist|3 |refs= <ref name=Nielsen-EB> *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=Instead of saying that an atheist is someone who believes that it is false or probably false that there is a God, a more adequate characterization of atheism consists in the more complex claim that to be an atheist is to be someone who rejects belief in God for the following reasons...: for an anthropomorphic God, the atheist rejects belief in God because it is false or probably false that there is a God; for a nonanthropomorphic God... because the concept of such a God is either meaningless, unintelligible, contradictory, incomprehensible, or incoherent; for the God portrayed by some modern or contemporary theologians or philosophers... because the concept of God in question is such that it merely masks an atheistic substance—e.g., "God" is just another name for love, or ... a symbolic term for moral ideals. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{Cite encyclopedia |title=Atheism |first=Paul |last=Edwards |authorlink=Paul Edwards (philosopher) |publisher=MacMillan Reference USA (Gale)|editor=Donald M. Borchert |origyear=1967 |year=2005 |edition=2nd |encyclopedia=[[Encyclopedia of Philosophy|The Encyclopedia of Philosophy]] |volume=Vol. 1 |page=359 |isbn=9780028657806 |quote=On our definition, an 'atheist' is a person who rejects belief in God, regardless of whether or not his reason for the rejection is the claim that 'God exists' expresses a false proposition. People frequently adopt an attitude of rejection toward a position for reasons other than that it is a false proposition. It is common among contemporary philosophers, and indeed it was not uncommon in earlier centuries, to reject positions on the ground that they are meaningless. Sometimes, too, a theory is rejected on such grounds as that it is sterile or redundant or capricious, and there are many other considerations which in certain contexts are generally agreed to constitute good grounds for rejecting an assertion. |ref=harv}}(page 175 in 1967 edition) </ref><ref name=RoweRoutledge> {{cite encyclopedia |url=http://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530&lpg=PA530&dq=atheism+routledge#v=onepage&q=atheism%20routledge&f=false |first=William L. |last=Rowe |authorlink=William L. Rowe |encyclopedia=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]] |title=Atheism |year=1998 |editor=Edward Craig |isbn=9780415073103 |publisher=Taylor & Francis |quote=As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of "atheism" is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ...an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology. |accessdate=2011-04-09 |ref=harv}} </ref> <!-- ТҮР ЗУУР ТАВЬСАН!!!!!! <ref name=agnosticism-contrast> *{{cite web|title = Atheism | url=http://www.merriam-webster.com/concise/atheism?show=0&t=1323944845|work=Encyclopædia Britannica Concise|publisher=Merriam Webster|accessdate=2011-12-15 | quote = Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems.}} *{{cite book|last=Zuckerman|first=edited by Phil|title=Atheism and secularity|year=2010|publisher=Praeger|location=Santa Barbara, Calif. [u.a.]|isbn=9780313351839 | quote = A major source of these biases is the lack of clear definitions. Atheism and secularity are defined in opposition to religion, with atheism (the rejection of theism) often perceived as an extreme form of secularism (the decline of religious influence over society). But atheism is a narrow term referring to a specific belief (that there is no god), whereas secularism has various meanings, including a range of attitudes (such as religious indifference, doubt, agnosticism, and atheism) as as behaviors (such as lack of regular church attendance or disregard for traditional religious morality). }} *{{Cite encyclopedia |first=Kai |last=Nielsen |authorlink=Kai Nielsen (philosopher) |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |title=Atheism |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism |year=2011 |quote=atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable. |accessdate=2011-12-06 |ref=harv}} *{{cite web |year=1911 |url=http://www.1911encyclopedia.org/Atheism |title=Atheism |work=Encyclopædia Britannica | accessdate=2011-04-09 | quote = But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism.}} </ref> --> <ref name=honderich> Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". ''The Oxford Companion to Philosophy''. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0. </ref><ref name=religioustolerance> [[Religioustolerance.org]]'s short article on [http://www.religioustolerance.org/atheist4.htm Definitions of the term "Atheism"] suggests that there is no consensus on the definition of the term. Most dictionaries (see the OneLook query for [http://www.onelook.com/?w=atheism&ls=a "atheism"]) first list one of the more narrow definitions. * {{Cite book |url=http://www.ditext.com/runes/a.html |title=Dictionary of Philosophy |first=Dagobert D.(editor) |last=Runes |authorlink=Dagobert D. Runes |year=1942 edition |publisher=Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library |location=New Jersey |isbn=0-06-463461-2 |quote=(a) the belief that there is no God; (b) Some philosophers have been called "atheistic" because they have not held to a belief in a personal God. Atheism in this sense means "not theistic". The former meaning of the term is a literal rendering. The latter meaning is a less rigorous use of the term though widely current in the history of thought |accessdate=2011-04-09}} – entry by [[Vergilius Ferm]] </ref><ref name=oxdicphil> {{cite encyclopedia |editor=Simon Blackburn |encyclopedia=The Oxford Dictionary of Philosophy |title=atheism |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t98.e278 |accessdate=2011-12-05 |edition=2008 |year=2008 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |quote= Either the lack of belief that there exists a god, or the belief that there exists none. Sometimes thought itself to be more dogmatic than mere agnosticism, although atheists retort that everyone is an atheist about most gods, so they merely advance one step further.}}<!--Same in 2005 edition: http://books.google.com/books?id=WHILCw0hDA4C&pg=PA27&dq=%22atheism%22#v=onepage&q=%22atheism%22&f=false --> </ref><ref name=reldef>{{cite web |url=http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |title=Definitions: Atheism |publisher=Department of Religious Studies, University of Alabama |accessdate=2011-04-09 |archive-date=2011-06-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607093325/http://www.as.ua.edu/rel/aboutreldefinitions.html |url-status=dead }}</ref> }} [[Ангилал:Атеизм| ]] bw2yrqvkxduky606z9wm706k33cyfjn 0 26151 865488 865336 2026-08-09T03:52:12Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865488 wikitext text/x-wiki {{short description|Өрнө Азийн улс}} {{About|улсын|хэрэглээг|Лебанон (салаа утга)|болон|Ливан (салаа утга)}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Ливан Улс | native_name = {{native name|ar|الجمهورية اللبنانية|italics=off}}<br />{{small|''аль-Жумхурия аль-Лубнания''}} | common_name = Ливан | image_flag = Flag of Lebanon.svg | flag_type = [[Ливаны төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | national_anthem = {{native phrase|ar|[[Ливаны төрийн дуулал|كلّنا للوطن]]}}<br />{{transliteration|ar|Куллуна лил-ватан}}<br />«Бид бүгд эх орныхоо төлөө!»{{parabr}}{{center|[[File:Lebanese national anthem.ogg]]}} | image_map = Lebanon (orthographic_projection).svg | image_map_caption = Ливаны байршил (ногооноор) | image_map2 = [[File:Lebanon - Location Map_(2012)_-_LBN_-_UNOCHA.svg|260px]] | capital = [[Бейрут]] | coordinates = {{Coord|33|54|N|35|32|E|type:city}} | largest_city = нийслэл | official_languages = [[Араб хэл]]<ref group="nb">[[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хуулийн]] 11 дүгээр зүйлд араб хэлийг албан ёсны үндэсний хэл гэж заасан бөгөөд франц хэлийг хэрэглэх тохиолдлыг хуулиар тогтооно.</ref> | languages = [[Ливаны араб хэл]] | languages_type = Нутгийн ярианы хэл | recognised_languages = [[Франц хэл]] | demonym = [[Ливанчууд]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 95% [[Арабчууд]]{{efn|Маронит болон мелькитийн зарим бүлэг өөрсдийгөө араб угсаатанд хамааруулахгүй гэж үздэг боловч статистикийн ангилалд ихэвчлэн араб гэж тооцдог.}} | 4% [[Арменичууд]] | 1% бусад }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name="cia">{{Cite CIA World Factbook|country=Lebanon|access-date=2024-12-06}}</ref> | religion = {{unbulleted list | 53.31% [[Ливан дахь ислам|Ислам]] | 41.40% [[Ливан дахь христийн шашин|Христийн шашин]] | 5.21% [[Друзууд|Друз]] | 0.08% шашингүй }} | religion_year = 2024<ref>{{cite web |title=What are the Religions of Lebanon? |url=https://www.anera.org/blog/what-are-the-religions-of-lebanon/ |website=Anera |access-date=2026-07-08}}</ref><ref group="nb">Шашны бүлгүүдийн харьцаа нь улс төрийн эмзэг асуудал тул Ливанд 1932 оноос хойш бүх нийтийн хүн амын тооллого хийгдээгүй. Төрөөс 18 шашны бүлгийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрдөг.</ref> | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Конфессионализм (улс төр)|конфессионалист]] [[парламентын бүгд найрамдах улс]]<ref name="constitution">{{cite web |title=The Lebanese Constitution |publisher=Presidency of Lebanon |url=http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |access-date=2011-08-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119201440/http://presidency.gov.lb/English/LebaneseSystem/Documents/Lebanese%20Constitution.pdf |archive-date=2012-01-19}}</ref> | leader_title1 = [[Ливаны ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Жозеф Аун]]<ref>{{cite web |title=Presidency of the Republic |url=https://www.presidency.gov.lb/presidency |publisher=Presidency of Lebanon |access-date=2026-08-06}}</ref> | leader_title2 = [[Ливаны ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Наваф Салам]]<ref>{{cite web |script-title=ar:رئاسة مجلس الوزراء |trans-title=Presidency of the Council of Ministers |url=https://www.pcm.gov.lb/ |publisher=Presidency of the Council of Ministers |language=ar |access-date=2026-08-06 |archive-date=2023-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205182830/http://www.pcm.gov.lb/ |url-status=dead }}</ref> | leader_title3 = [[Ливаны Парламентын дарга|Парламентын дарга]] | leader_name3 = [[Набих Берри]] | legislature = [[Ливаны Парламент|Парламент]] | established_event1 = [[Ливан уулын Эмират]] | established_date1 = 1516 | established_event2 = [[Ливан уулын хоёр каймакамын тогтолцоо]] | established_date2 = 1843 оны 12 сарын 1 | established_event3 = [[Ливан уулын Мутасаррифат]] | established_date3 = 1861 оны 6 сарын 9 | established_event4 = [[Их Ливан]] | established_date4 = 1920 оны 9 сарын 1 | established_event5 = [[Ливаны Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | established_date5 = 1926 оны 5 сарын 23 | established_event6 = Тусгаар тогтнолоо тунхагласан | established_date6 = 1943 оны 11 сарын 22 | established_event7 = [[Сири, Ливаны Францын мандат|Францын мандат]] дууссан | established_date7 = 1945 оны 10 сарын 24 | established_event8 = Францын цэрэг гарсан | established_date8 = 1946 оны 4 сарын 17 | established_event9 = Израилын цэрэг гарсан | established_date9 = 2000 оны 5 сарын 24 | established_event10 = Сирийн цэрэг гарсан | established_date10 = 2005 оны 4 сарын 30 | area_km2 = 10452 | area_rank = 161 | area_sq_mi = 4036 | percent_water = 1.8 | population_estimate = 5,364,482<ref name="cia" /> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 117 | population_density_km2 = 513 | population_density_sq_mi = 1,328.7 | GDP_PPP = {{increase}} $78.233 тэрбум<ref name="imf">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition: Lebanon |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October |publisher=International Monetary Fund |date=2023-10-10 |access-date=2023-10-15}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 108 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $11,793<ref name="imf" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 114 | GDP_nominal = {{increase}} $21.780 тэрбум<ref name="imf" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 103 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,283<ref name="imf" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 133 | Gini = 31.8 | Gini_year = 2011 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=2021-07-16 |archive-date=2021-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.752 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref>{{cite web |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2025 |title=Human Development Report 2025 |publisher=[[НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөр]] |date=2025-05-06 |access-date=2025-05-06}}</ref> | HDI_rank = 102 | currency = [[Ливаны фунт]] | currency_code = LBP | time_zone = [[Дорнод Европын Цаг|ДЕЦ]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | time_zone_DST = [[Дорнод Европын Зуны Цаг|ДЕЗЦ]] | drives_on = Баруун | calling_code = [[Telephone numbers in Lebanon|+961]] | iso3166code = LB | cctld = [[.lb]], [[.لبنان]] }} '''Лива́н''', албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Ливан Улс''' ({{lang-ar|الجمهورية اللبنانية}}) нь [[Өрнө Ази]]йн [[Левант]]ын бүсэд орших улс юм. Газар дундын тэнгисийн сав газар болон Арабын хойгийн уулзварт байрлах бөгөөд хойд болон зүүн талаараа [[Сири]], өмнөд талаараа [[Израил]], баруун талаараа [[Газар дундын тэнгис]]тэй хиллэнэ. [[Кипр]] арал эргээс нь баруун тийш ойрхон оршдог. Ливан 10,452 км² нутаг дэвсгэртэй, тав гаруй сая хүн амтай; нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь [[Бейрут]].<ref name="cia" /> Өнөөгийн Ливаны нутагт хүн суурьшсан түүх МЭӨ 5000 он хүртэл улбаатай. МЭӨ 3200–539 онд энэ нутаг Газар дундын тэнгис даяар худалдаа, далайн тээврээрээ алдартай [[Финик]]ийн соёл иргэншлийн голомт байв. Дараа нь [[Ромын эзэнт гүрэн|Ром]], [[Византын эзэнт гүрэн|Визант]], VII зуунаас арабын лалын халифатууд, дундад зуунд загалмайтнууд, Айюбид ба Мамлюкуудын захиргаанд оржээ. XVI зууны эхээр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүнд орсон байна. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы дараа Османы эзэнт гүрэн задран унаснаар Ливан Францын удирдсан [[Сири, Ливаны Францын мандат|Сири, Ливаны мандатад]] багтав. Франц 1920 онд [[Их Ливан]]ыг байгуулж, 1926 онд бүгд найрамдах улс болон үндсэн хуулийг нь баталжээ. Ливан 1943 онд тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1945 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг]] үүсгэн байгуулагч гишүүдийн нэг болсон. 1943 оны [[Ливаны Үндэсний гэрээ|Үндэсний гэрээ]]ний дагуу төрийн гол албан тушаалуудыг шашны бүлгүүдийн хооронд хуваарилдаг конфессионал улс төрийн тогтолцоо бүрэлджээ. 1975–1990 оны [[Ливаны иргэний дайн]] улс орныг ихээхэн сүйтгэж, дараагийн хэдэн арван жилд Сири болон Израилын цэргийн оролцоо, дотоодын улс төрийн тогтворгүй байдал үргэлжилсэн. Ливан нь хөгжиж буй, дунджаас доогуур орлоготой оронд тооцогддог. 2019 оноос эхэлсэн санхүү, валютын хямрал, авлига, төрийн үйлчилгээний доголдол болон 2020 оны [[Бейрутын боомтын дэлбэрэлт]] эдийн засаг, нийгмийн нөхцөл байдлыг эрс хүндрүүлсэн. 2025 онд [[Жозеф Аун]] ерөнхийлөгчөөр сонгогдож, [[Наваф Салам]] ерөнхий сайдаар томилогдон шинэ засгийн газар байгуулав. == Нэрийн гарал == «Ливан» нэр нь семит хэлний ''л-б-н'' язгуураас гаралтай бөгөөд «цагаан» гэсэн утгатай гэж үздэг. Энэ нь [[Ливан нуруу]]ны цаст оргилуудтай холбоотой байж болох бөгөөд нэр нь МЭӨ III мянганы бичгийн дурсгалуудад тэмдэглэгдсэн байдаг. == Түүх == === Эртний үе === [[Зураг:ByblosPort.jpg|thumb|left|[[Библос]]ын эртний боомт]] Ливаны эргийн бүс дэх [[Библос]], [[Сидон]], [[Тир]] зэрэг хотууд Финикийн хот-улсуудын чухал төв байв. Финикчүүд далайн худалдаа, усан онгоц үйлдвэрлэл, цагаан толгойн тархалтад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Нутаг дэвсгэр нь өөр өөр үед Египет, Ассири, Вавилон, Ахеменидын Перс, Македон, Селевкидийн захиргаанд орсон. МЭӨ 64 онд Ромын жанжин Помпей Левантыг эзэлснээр тус нутаг [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын]], улмаар [[Византын эзэнт гүрэн|Византын]] бүрэлдэхүүнд оржээ. [[Баальбек]]ийн сүмийн цогцолбор зэрэг томоохон дурсгалууд энэ үеэс үлдсэн. === Дундад зуун ба Османы үе === VII зуунд арабын лалын цэрэг Левантыг эзэлж, нутаг нь [[Рашидуны улс|Рашидун]], [[Умаядын халифат|Умаяд]], [[Аббасын улс|Аббасын]] халифатуудын мэдэлд байв. XI–XIII зуунд загалмайтны улсууд эргийн зарим хотыг хянаж байсан ч хожим Айюбид болон Мамлюкуудад ялагджээ. 1516–1517 онд Османы эзэнт гүрэн бүс нутгийг эзлэн авч, Ливан дөрвөн зуу орчим жилийн турш Османы захиргаанд байв. [[Ливан уул]]анд Маронит христийнхэн болон друзуудын орон нутгийн улс төрийн тогтолцоо хөгжсөн. 1843 онд хоёр каймакамын тогтолцоо, 1861 онд Европын гүрнүүдийн шахалтаар автономит [[Ливан уулын Мутасаррифат]] байгуулагджээ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед Османы цэргийн хяналт, бүслэлт, хүнсний хомсдолын улмаас Бейрут болон Ливан ууланд их өлсгөлөн болж, олон арван мянган хүн нас барсан. === Францын мандат ба тусгаар тогтнол === [[Зураг:Flag of the State of Greater Lebanon.svg|thumb|[[Их Ливан]]ы төрийн далбаа]] Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Францад Сири, Ливаныг захирах мандат олгов. 1920 оны 9 сарын 1-нд Францын захиргаа Ливан уул, Бейрут, хойд ба өмнөд эргийн бүс, Бекааг нэгтгэн [[Их Ливан]]ыг байгуулжээ. 1926 оны 5 сарын 23-нд үндсэн хууль баталж, Бүгд Найрамдах Ливан Улсыг тунхагласан боловч Францын хяналт үргэлжилсэн. 1943 онд Ливаны удирдагчид Францын хяналтыг хязгаарлахаар оролдсоны дараа түр баривчлагдсан ч дотоодын эсэргүүцэл болон Британийн дипломат шахалтын улмаас суллагдав. 11 сарын 22-ныг тусгаар тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэдэг. Францын мандат 1945 онд албан ёсоор дуусаж, сүүлчийн франц цэрэг 1946 онд гарчээ. === Иргэний дайн ба эзлэн түрэмгийлэл === [[Зураг:Green_Line,_Beirut_1982.jpg|thumb|left|1982 онд Бейрутыг хувааж байсан «ногоон шугам»]] Палестины зэвсэгт бүлгүүдийн байр суурь, шашин-улс төрийн зөрчил, нийгэм-эдийн засгийн тэгш бус байдал зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаалан 1975 онд иргэний дайн эхэлжээ. Христийн, суннит, шийт, друз, палестин болон бусад олон хүчин мөргөлдөөнд оролцов. 1976 онд Сирийн цэрэг Ливанд нэвтэрсэн бөгөөд 1982 онд Израил өмнөд Ливан болон Бейрут руу довтолжээ. 1989 оны [[Тайфын гэрээ]] улс төрийн шинэ зохицуулалт тогтоож, парламент дахь христийн болон лалын төлөөллийг тэнцүүлэв. Иргэний дайн 1990 онд дууссан ч Сирийн цэрэг 2005 он хүртэл, Израилын цэрэг өмнөд хэсгийн ихэнхэд 2000 он хүртэл байрласан. === 2005 оноос хойш === [[Зураг:Demonstration_14_March_2005_31.jpg|thumb|2005 оны [[Хуш модны хувьсгал]]ын жагсаал]] 2005 онд ерөнхий сайд асан [[Рафик Харири]] алагдсаны дараа Сирийн цэргийг гаргахыг шаардсан олон нийтийн томоохон жагсаал өрнөж, Сири цэргээ татав. 2006 онд [[Хезболла]] болон Израилын хооронд 34 хоногийн дайн болж, Ливаны дэд бүтэц, эдийн засагт ихээхэн хохирол учруулжээ. 2008 онд Хезболла болон түүний холбоотнууд Бейрутын баруун хэсгийг түр хяналтдаа авсан мөргөлдөөний дараа [[Дохагийн гэрээ]] байгуулж, үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар байгуулсан. 2011 оноос [[Сирийн иргэний дайн]]ы нөлөө Ливанд тархаж, Триполи болон хилийн бүсүүдэд мөргөлдөөн гарч, нэг сая гаруй сирийн дүрвэгч Ливанд ирсэн. === Үндэсний хямрал (2019–өнөө үе) === 2019 оны 10 сарын 17-нд татварын шинэ саналуудыг эсэргүүцсэн жагсаал эхэлж, удалгүй конфессионал улс төрийн тогтолцоо, авлига, ажилгүйдэл, банк-санхүүгийн хямрал, цахилгаан ба ус зэрэг үндсэн үйлчилгээний доголдлыг эсэргүүцсэн улс даяарх хөдөлгөөн болон өргөжив. Ерөнхий сайд [[Саад Харири]] огцорч, улс төрийн урт хугацааны хямрал эхэлсэн. 2020 онд Ливан гадаад өрийн төлбөрөө анх удаа төлж чадаагүй бөгөөд фунтын ханш огцом унаж, банкны хадгаламжид албан бус хязгаарлалт тогтов. 2020 оны 8 сарын 4-нд Бейрутын боомтод хадгалж байсан аммонийн нитрат дэлбэрч, 200 гаруй хүн амь үрэгдэн, олон мянган хүн шархаджээ. Дэлбэрэлтийн дараа Хассан Диабын засгийн газар огцорсон. 2023–2024 онд Израил–Ливаны хил орчимд Израилын арми болон Хезболлагийн хоорондох мөргөлдөөн эрчимжиж, өмнөд Ливаны олон мянган оршин суугч нүүлгэн шилжсэн. 2025 оны 1 сард армийн командлагч [[Жозеф Аун]] хоёр жил гаруй үргэлжилсэн ерөнхийлөгчийн сул орон зайг дуусган ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. 2025 оны 2 сард Олон улсын шүүхийн ерөнхийлөгч асан [[Наваф Салам]] 24 сайдтай засгийн газар байгуулж, парламентын итгэл хүлээсэн. 2026 онд Израил–Ливаны мөргөлдөөн дахин эрчимжиж, улс орны аюулгүй байдал болон хүмүүнлэгийн нөхцөлд ноцтой нөлөөлөв. == Газар зүй == [[Зураг:Lebanon_Topography.png|thumb|left|Ливаны газрын гадаргын зураг]] [[Зураг:Satellite_image_of_Lebanon_in_March_2002.jpg|thumb|Сансраас харагдах Ливан]] Ливан хойд өргөргийн 33°–35°, зүүн уртрагийн 35°–37°-ын хооронд, [[Арабын хавтан]]гийн баруун хойд захад оршино. Нийт талбай нь 10,452 км² бөгөөд үүнээс 10,230 км² нь хуурай газар. Баруун талаараа Газар дундын тэнгист 225 км эрэгтэй, Сири улстай 375 км, Израилтай 79 км хиллэнэ. Израилын эзэлсэн Голаны өндөрлөгийн ойролцоох [[Шебаа ферм]]ийн харьяалал маргаантай. === Газрын тогтоц === Ливаны газар нутаг эргийн тэгш тал, [[Ливан нуруу]], [[Бекаа хөндий]], [[Антиливан]] нуруу гэсэн дөрвөн үндсэн бүсээс тогтоно. Ливан нуруу Газар дундын тэнгисийн эрэгтэй зэрэгцэн сунаж, хамгийн өндөр цэг нь далайн түвшнээс 3,088 м өндөр [[Курнат ас-Сауда]] юм. Бекаа хөндий нь Ливан ба Антиливан нурууны дунд орших 180 км урт, 10–26 км өргөн үржил шимт хөндий. Антиливан нурууны хамгийн өндөр оргил нь 2,814 м өндөр [[Хермон уул]]. Ливанд усан замын тээвэрт ашиглах боломжгүй 16 гол байдаг. Хамгийн урт нь Бекаа хөндийгөөс эх авч Тирийн хойд хэсгээр Газар дундын тэнгист цутгадаг 145 км урт [[Литани гол]] юм. === Уур амьсгал === Ливан дунд зэргийн [[Газар дундын тэнгисийн уур амьсгал]]тай. Эрэг орчимд өвөл сэрүүн, бороотой; зун халуун, чийглэг байдаг. Өндөрлөг бүсэд өвлийн температур тэгээс доош бууж, өндөр уулсын цас зуны эхэн хүртэл тогтох тохиолдол бий. Баруун нурууны борооны сүүдэрт орших зүүн хойд хэсэг харьцангуй хуурай. === Байгаль орчин === [[Ливаны хуш]] нь улсын үндэсний бэлгэ тэмдэг бөгөөд төрийн далбаанд дүрслэгддэг. Эрт үед нутгийн ихэнх хэсгийг хуш болон бусад ой бүрхэж байсан боловч олон зууны огтлол, газар ашиглалтаас шалтгаалан хуучин ой цөөрсөн. 2012 оны байдлаар ой нийт нутгийн 13.4%-ийг бүрхэж байв. [[Шуфын шим мандлын нөөц газар]], Таннурин, Жаж болон [[Бурхны хуш модны ой]] зэрэг хамгаалалтын бүсүүдэд хуш модыг хадгалж, нөхөн сэргээдэг. == Төр засаг, улс төр == [[Зураг:Place de l'Étoile, Beirut.jpg|thumb|[[Ливаны Парламент]]ын ордон]] Ливан нь конфессионал тогтолцоотой парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс. 1943 оны Үндэсний гэрээ болон хожмын улс төрийн уламжлалаар ерөнхийлөгч нь маронит христийн, ерөнхий сайд нь суннит лалын, парламентын дарга нь шийт лалын, ерөнхий сайдын орлогч болон парламентын дэд дарга нь грекийн үнэн алдартны шашинтан байна. Нэг танхимт парламент 128 суудалтай бөгөөд христийн болон лалын төлөөлөгчдөд тэнцүү хуваарилагдана. Суудлуудыг хүлээн зөвшөөрөгдсөн шашны бүлгүүд болон сонгуулийн тойргуудад хувь тэнцүүлэн хуваарилдаг. Парламентын гишүүд дөрвөн жилийн хугацаагаар сонгогдоно. Парламент ерөнхийлөгчийг зургаан жилийн, дараалан дахин сонгогдохгүй хугацаагаар сонгож, ерөнхийлөгч парламентын зөвлөлдөх саналын үндсэн дээр ерөнхий сайдыг томилдог. === Засаг захиргааны хуваарь === Ливан есөн мужид (мухафаза) хуваагдах бөгөөд тэдгээр нь нийт 25 дүүргээс бүрдэнэ. Мужууд нь: * [[Бейрут муж]] * [[Аккар муж]] * [[Баальбек-Хермел муж]] * [[Бекаа муж]] * [[Кесерван-Жбейл муж]] * [[Ливан уул муж]] * [[Набатия муж]] * [[Хойд Ливан муж]] * [[Өмнөд Ливан муж]] == Эдийн засаг == [[Зураг:Beirut Central District 2012.jpg|thumb|Бейрутын төв бизнесийн дүүрэг]] Ливаны үндсэн хууль хувийн санаачилга, хувийн өмчийг хамгаалсан чөлөөт эдийн засгийн зарчимтай. Эдийн засаг нь үйлчилгээ, банк санхүү, үл хөдлөх хөрөнгө, худалдаа, аялал жуулчлалд тулгуурлаж ирсэн бөгөөд ажиллах хүчний ойролцоогоор хоёрны гурав нь үйлчилгээний салбарт ажилладаг. Ливаны өргөн диаспораас ирэх мөнгөн гуйвуулга эдийн засгийн чухал эх үүсвэр болдог. 2019 оноос банк, валют, улсын өрийн гүн хямрал эхэлсэн. Төв банкны олон жилийн тогтворгүй санхүүжилтийн тогтолцоо, төсвийн алдагдал, улс төрийн саажилт, авлига зэрэг нь шинэ валютын урсгал тасрах үед системийн хямралд хүргэв. 2020 онд улс гадаад өрийн төлбөрөө зогсоож, фунтын ханш эрс унан, инфляц болон ядуурал огцом нэмэгдсэн. 2023 он гэхэд бодит ДНБ 2018 оныхоос ойролцоогоор 40%-иар агшиж, үндэсний валютын үнэ цэнэ 95% орчим буурсан гэж тооцжээ. Хөдөө аж ахуйд Бекаа хөндий болон эргийн тэгш тал чухал үүрэгтэй. Жимс, хүнсний ногоо, чидун, усан үзэм, тамхи тариалдаг. Үйлдвэрлэлд хүнс боловсруулах, ундаа, нэхмэл, үнэт эдлэл, цемент, химийн бүтээгдэхүүн багтана. Аялал жуулчлал нь Бейрут, Библос, Баальбек, Кадишагийн хөндий, цанын ба далайн амралтын газруудад төвлөрдөг боловч улс төр, аюулгүй байдлын нөхцөлөөс ихээхэн хамаардаг. == Хүн ам зүй == [[Зураг:Beirutcity.jpg|thumb|[[Бейрут]] бол Ливаны хамгийн том хот]] 2024 оны тооцоогоор Ливан 5.36 сая орчим хүн амтай. Шашны бүлгүүдийн улс төрийн тэнцвэртэй холбоотойгоор 1932 оноос хойш бүх нийтийн албан ёсны тооллого хийгдээгүй. Ливанчуудын угсаатны гарал олон янз боловч статистик ангиллаар хүн амын ихэнхийг араб, цөөнхийг армен болон бусад бүлэг гэж үздэг. Ливан нь олон жилийн цагаачлалын түүхтэй. XIX зуунаас эхэлсэн цагаачлалын долгионы улмаас Ливан гаралтай хүмүүсийн тоо эх орондоо амьдарч буй хүн амаас олон гэж тооцогддог. Томоохон диаспора Бразил, Аргентин, АНУ, Канад, Австрали, Баруун Африк болон Персийн булангийн орнуудад бий. Ливан нэг хүнд ногдох дүрвэгчдийн тоогоор дэлхийд хамгийн өндөр орны нэг. 2024 онд тус улс 1.6 сая гаруй дүрвэгч, орогнол хүсэгчийг хүлээн авч байсан бөгөөд тэдний дийлэнх нь Сири, Палестинаас ирсэн хүмүүс байв. === Хэл === Албан ёсны хэл нь [[араб хэл]]. Өдөр тутмын харилцаанд [[Ливаны араб хэл]] өргөн хэрэглэгдэж, орчин цагийн утга зохиолын араб хэлийг албан бичиг, хэвлэл, мэдээллийн нэвтрүүлэгт ашигладаг. Франц хэл хуульд тусгай байр суурьтай бөгөөд боловсрол, захиргаа, соёлд өргөн хэрэглэгддэг. Англи хэл шинжлэх ухаан, бизнес, дээд боловсролд улам түгээмэл болж байна. Армен, грек, ассири гаралтай зарим иргэн өвөг дээдсийнхээ хэлийг мөн хэрэглэдэг. === Шашин === Ливан бол Өрнө Ази, Газар дундын тэнгисийн бүсийн шашны хувьд хамгийн олон янз орны нэг. Төрөөс лалын дөрөв, христийн 12, друзын нэг, еврейн нэг буюу нийт 18 шашны бүлгийг хүлээн зөвшөөрдөг. 2024 оны тооцоогоор хүн амын 53.31% нь лалын, 41.40% нь христийн, 5.21% нь друзын шашинтай байв. Лалын хүн амын гол бүлгүүд нь суннит ба шийт, христийн хамгийн том бүлэг нь маронит католик юм. === Томоохон хотууд === {|class="wikitable" ! Байр !! Хот !! Муж !! Хүн амын тооцоо |- | 1 || [[Бейрут]] || Бейрут || 1,916,100 |- | 2 || [[Ливаны Триполи|Триполи]] || Хойд Ливан || 1,150,000 |- | 3 || [[Жуние]] || Ливан уул || 450,000 |- | 4 || [[Захле]] || Бекаа || 130,000 |- | 5 || [[Сайда]] || Өмнөд Ливан || 110,000 |} == Соёл == [[Зураг:Baalbek-Bacchus.jpg|thumb|[[Баальбек]] дэх Бахусын сүм]] Ливаны соёлд Канаан-Финик, Ассири, Перс, Грек, Ром, Араб, загалмайтны, Осман болон Францын олон зууны өв нөлөөлсөн. Олон угсаатан, шашны бүлгээс бүрдэх хүн ам нь баяр наадам, хөгжим, уран зохиол, хоолны соёлын олон янз байдлыг бүрдүүлдэг. Үүний зэрэгцээ ливанчуудын өдөр тутмын соёл нь Левант болон Газар дундын тэнгисийн нийтлэг уламжлалтай нягт холбоотой. === Уран зохиол, хөгжим === Ливан гаралтай зохиолч [[Жибран Халиль Жибран]] ''Зөнч'' бүтээлээрээ дэлхийд алдартай. [[Амин Маалуф]], [[Элиас Хури]], [[Михаил Нуайме]] зэрэг зохиолчид араб болон дэлхийн уран зохиолд томоохон байр суурь эзэлдэг. Хөгжимд [[Файруз]], [[Вадих ас-Сафи]], [[Мажида ар-Руми]], [[Сабах]] зэрэг дуучид Ливан болон арабын ертөнцөд өргөн танигдсан. === Хоол === [[Ливаны хоол]] нь Зүүн Газар дундын тэнгисийн хоолны уламжлалд багтана. [[Киббех]], [[таббуле]], хумус, фалафел, шарсан мах, төрөл бүрийн [[мезе]] өргөн хэрэглэгддэг. Хоолны дараа араб кофе, жимс, амттан зооглох нь түгээмэл. === Спорт === Хөлбөмбөг, сагсан бөмбөг Ливанд хамгийн түгээмэл багийн спортын төрлүүд. Уулархаг газар, Газар дундын тэнгисийн эрэг хосолсон тул цана, усанд сэлэлт, завь, рафтинг, уулын авиралт зэрэг спорт хөгжсөн. == Мөн үзэх == * [[Ливаны түүх]] * [[Ливаны газар зүй]] * [[Ливаны хүн ам]] * [[Ливаны соёл]] == Тэмдэглэл == {{notelist}} {{Reflist|group=nb}} == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * [https://www.presidency.gov.lb/ Ливаны Ерөнхийлөгчийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20231205182830/http://www.pcm.gov.lb/ Ливаны Сайд нарын зөвлөлийн цахим хуудас] {{Ази}} {{Хөтлөгч мөр Арабын Барилдлага}} {{OIC}} [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Ливан| ]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:Араб хэлтний орон]] ma79ch3bx8tvqwrdyko4tslm1zj30zb 0 28125 865495 864729 2026-08-09T08:34:31Z Egzs 88168 865495 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Sodnom_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sodnom_(cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[File:Gungadorj_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gungadorj_(cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] ggku6mkjo265oc083ybwvfh5i6x1dyb 865500 865495 2026-08-09T09:57:19Z Egzs 88168 865500 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] ph65t8lzmra770ak6wzqt35vkl5rtvf 0 34774 865476 865111 2026-08-09T01:33:53Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865476 wikitext text/x-wiki {{Short description|1918-1933 онуудад Герман улс}} {{Инфобокс улс | native_name = {{lang|de|Deutsches Reich}}<!-- Do not replace with Weimar Republic as this parameter is for the OFFICIAL name. --> | conventional_long_name = Германы Эзэнт Гүрэн<!-- Do not replace with Weimar Republic as that is the COMMON NAME whereas this parameter is for the official name. --> | common_name = Ваймарын Бүгд Найрамдах | p1 = Германы эзэнт гүрэн | flag_p1 = Flag of Germany (1867–1918).svg | s1 = Нацист Герман | flag_s1 = Flag of Germany (1933–1935).svg | image_flag = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg | flag_type = [[Германы далбаа#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1918–1933)|Далбаа]]<br>(1919–1933) | image_coat = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын сүлд|Сүлд]]<br>(1919–1928) | national_anthem = {{lang|de|[[Das Lied der Deutschen]]}}<br />"Германчуудын дуу"<br /> (1922 оноос)<ref name="faz-20120904">{{cite news |access-date=2022-08-04 |first=Винфрид |last=Клайн |date=2012-09-14 |publisher=Frankfurter Allgemeine Zeitung |title=Wer sind wir, und was wollen wir dazu singen? |url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/geisteswissenschaften/vom-deutschlandlied-zur-nationalhymne-wer-sind-wir-und-was-wollen-wir-dazu-singen-11878854.html |website=FAZ.NET}}<!-- auto-translated from German by Module:CS1 translator --></ref><br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Deutschlandlied (old recording).oga]]}}</div> | image_map = Weimar Republic 1930.svg | map_width = 250px | image_map_caption = Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс 1930 онд | image_map2 = Karte des Deutschen Reiches, Weimarer Republik-Drittes Reich 1919–1937.svg | image_map2_caption = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын засаг захиргааны хуваарь|Герман улсууд]] 1925 онд | population_density_km2 = 133.129 | capital = [[Берлин]] | coordinates = {{Coord|52|31|N|13|23|E|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Стандарт Герман хэл|Герман]] | common_languages = {{hidden|'''Албан бус:'''|[[Доод Герман хэл|Доод Герман]], [[Польш хэл|Польш]], [[Лимбург хэл|Лимбург]], [[Фриз хэлнүүд|Фриз]], [[Идиш хэл|Идиш]], [[Дани хэл|Дани]], [[Сорб хэл|Сорб]], [[Синти Цыган хэл|Синти]], [[Литва хэл]]|style=font-size:100%;padding:0.25em 0 0; |headerstyle=text-align:left;font-weight:normal;}} | religion = 1925 оны тоолого:<ref>{{Webarchiv|url=http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |wayback=20160809154418 |text=Volume 6. Weimar Germany, 1918/19–1933 Population by Religious Denomination (1910–1939) |archiv-bot=2026-05-24 03:22:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160809154418/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/eng/JEW_RELIGIONZUGEHTABELLE_ENG.pdf |date=9 August 2016 }} Sozialgeschichtliches Arbeitsbuch, Volume III, Materialien zur Statistik des Deutschen Reiches 1914–1945, edited by Dietmar Petzina, Werner Abelshauser and Anselm Faust. Munich: Verlag C. H. Beck, 1978, p. 31. Translation: Fred Reuss.</ref>{{plainlist| * 64.1% [[Протестант]] ([[Лютеран]], [[Кальвинизм]], [[Нэгдсэн сүм|Нэгдсэн]]) * 32.4% [[Ромын Католик]] * 0.9% [[Герман дахь еврейчүүдийн түүх|Еврей]] * 2.6% Бусад}} | demonym = Германчууд | government_type = Холбооны [[Холимог засаглалын систем|хагас-ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс]] * [[Ардын Төлөөлөгчдийн зөвлөл|түр засгийн газар]] {{small|(1918 оны 11 сарын 10-наас 1919 оны 2 сарын 13 хүртэл)}} * ерөнхийлөгчийн [[зарлигаар засаглал]] {{small|(1930–1933)}} | title_leader = [[Германы ерөнхийлөгч (1919–1945)|Ерөнхийлөгч]] | year_leader1 = 1919–1925 | leader1 = [[Фридрих Эберт]] | year_leader2 = 1925–1933 | leader2 = [[Паул фон Хинденбург]] | title_deputy = [[Германы канцлер#Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс (1919–1933)|Канцлер]] | year_deputy1 = 1918 (анхны) | deputy1 = [[Friedrich Ebert]] | year_deputy2 = 1933 (сүүлийн) | deputy2 = [[Адольф Хитлер]] | era = [[Дайны хоорондын үе]] | event_start = [[Германд бүгд найрамдах улсын тунхаглал|Тунхаглав]] | date_start = 11 сарын 9, | year_start = 1918 | event1 = [[Ваймарын Үндсэн хууль|Үндсэн хууль]] | date_event1 = 8 сарын 11, 1919 | event2 = [[Үндэстнүүдийн Лиг]]т элссэн | date_event2 = 9 сарын 8, 1926 | event3 = [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын Ерөнхийлөгчийн засгийн газрууд|Зарлигаар засаглаж]] эхлэв | date_event3 = 3 сарын 29, 1930<ref name="Adam-2005"/> | event4 = [[Адольф Хитлер|Хитлер]] [[Адольф Хитлерийн эрх мэдэлд хүрэлт#Хяналтыг булаан авсан (1931–1933)|тангараг өргөв]] | date_event4 = 1 сарын 30, 1933 | event5 = [[Рейхстагийн галын зарлиг]] | date_event5 = 2 сарын 28, 1933 | event_end = [[1933 оны Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль|Онцгой эрх мэдлийн тухай хууль]] | date_end = 3 сарын 23, | year_end = 1933<ref>{{cite encyclopedia |url=http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |title=The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933 |first=Уильям Л. |last=Хош |date=2007-03-23 |encyclopedia=[[Britannica.com|Britannica]] Blog |language=en-US |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311083054/http://blogs.britannica.com/2007/03/the-reichstag-fire-and-the-enabling-act/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |title=The law that 'enabled' Hitler's dictatorship |date=2013-03-23 |website=[[DW.com]] |language=en |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907195649/https://www.dw.com/en/the-law-that-enabled-hitlers-dictatorship/a-16689839 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |title=Republic to Reich: A History of Germany 1918–1945 |last=Мэйсон |first=К. Ж. |publisher=McGraw-Hill}}</ref> | legislature = [[Хоёр танхимт]] | house1 = [[Рейхсрат (Герман)|Рейхсрат]] ''(де-факто)'' | type_house1 = [[Дээд танхим]] | house2 = [[Рейхстаг (Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс)|Рейхстаг]] | type_house2 = [[Доод танхим]] | stat_year1 = 1925 | stat_area1 = 468787 | ref_area1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik">{{cite web |url=http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |title=Das Deutsche Reich im Überblick |work=Wahlen in der Weimarer Republik |access-date=2026-03-03 |archive-date=2019-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191121115812/http://www.gonschior.de/weimar/Deutschland/index.htm |url-status=live }}</ref> | stat_pop1 = 62,411,000 | ref_pop1 = <ref name="Wahlen in der Weimarer Republik" /> | currency = {{Unbulleted list|1919–23 [[Цаасан марк|"Цаасан марк" (ℳ)]] |1923–24 [[Рентенмарк]] (RM) |1924–33 [[Райхсмарк|Райхсмарк (ℛℳ)]]}} | today = {{plainlist| * [[Герман]] * [[Польш]] * [[Орос]]{{efn|[[Калининград муж]]}} * [[Литва]]{{efn|[[Клайпеда хошуу|Клайпеда]] ба [[Таураге хошуу]]ны хэсэг}} *[[Нидерланд]]{{efn|[[Дуйвелсберг]]}}}} }} '''Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс''' ({{lang-de|Weimarer Republik}}) бол 1919 онд [[Германы Хаант Улс]]ын дараа байгуулагдсан [[парламентын ардчилсан]] засаглалтай [[холбооны бүгд найрамдах]] улс юм. Энэ улс 1933 онд [[Адольф Хитлер]] засгийн эрхэнд гарч Райхсканцлер болсоноор дуусгавар болсон байна. [[Ваймар]] нь энэхүү бүгд найрамдах улсыг байгуулах Үндсэн хуулийн чуулган болсон хотын нэр юм. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Weimar Republic|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс}} * {{DNB-Portal|4065109-5|TEXT=Ном зүй:}} * Arnulf Scriba: [http://www.dhm.de/lemo/html/weimar/ Die Weimarer Republik] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{reflist}} [[Ангилал:Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс| ]] [[Ангилал:20-р зууны Германы түүx]] [[Ангилал:1919 онд байгуулагдсан]] 0ezdcq8qoxuy74rl0ez5iu1lv8p679k 0 38026 865478 865133 2026-08-09T02:22:57Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865478 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dijkstra Animation.gif|thumb|right]] '''Дижикстрагийн алгоритм''', Dijkstra –ийн алгоритмыг 1956 онд Нидерландын компьютерын эрдэмтэн судлаач Edsger Dijkstra үүсгэн томъёолсон ба 1959 онд нийтлүүлсэн. Графийн хайлтийн алгоритм бөгөөд нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдвэрлэдэг. Графийн ирмэгүүд нь сөрөг биш утгатай нэг эхтэй богино замын бодлогыг шийдсэн бөгөөд хамгийн богино замын модыг гаргаж өгдөг. Энэ алгоритм нь хамгийн бага замыг олохдоо эхний цэгээс графын зангилаа бүрээр дайрдаг. Алгоритм нь нэг зангилаанаас өөр нэг зангилаа очих хамгийн богино замыг олохоор ажиллах ба хамгийн дөт замыг олмогц програм зогсоно. Жишээлбэл: Дижикстрагийн алгоритм нь нэг хотоос өөр нэг хотруу холбосон эхлэлийн цэг болон төгсгөлийн цэгийн хоорондох зай хамгийн богино байхаар тооцон олдог. Улмаар , хамгийн эхний богино зам бол сүлжээний шугамын протоколуудад өргөн ашигладаг, тухайлбал IS-IS ба OSPF(нээлттэй хамгийн эхний богино зам) юм. Дижикстрагийн анхны алгоритмийн бага эрэмбийг олох дараалалд O(|V2|) –ийг хэрэглэдэггүй. V нь координатын босоо тэнхлэг дэх тоо. Энэ алгоритмын санааг Leyzorek бас дэвшүүлж байсан. Бага эрэмбэтэй дараалал дээр суурилсан Fibonacci-ийн овоолго байдлаар O(|E|+|V|log|V|) томёонд хэрэгжүүлсэн. E- эрмэгийн тоо Энэ нь шинж тэмдэггүй ,сөрөг биш утгагай, нэг эхтэй ,богино замаа хамгийн хурдан мэдэх алгоритм юм. == 1.Алгоритм == [[Image:Dijkstras progress animation.gif|thumb|Illustration of Dijkstra's algorithm search for finding path from a start node (lower left, red) to a goal node (upper right, green) in a [[robotics|robot]] [[motion planning]] problem. Open nodes represent the "tentative" set. Filled nodes are visited ones, with color representing the distance: the greener, the farther. Nodes in all the different directions are explored uniformly, appearing as a more-or-less circular [[wavefront]] as Dijkstra's algorithm uses a [[consistent heuristic|heuristic]] identically equal to 0.]] Бид одоо анхны гэж нэрлэгдсэн зангилаанаас эхэлнэ. Заннгилааны зайг Y үсгээр тэмдэглэнэ. Анхны зангилаанаас Y хүртэлхийг зай гэдэг. Дижикстрагийн алгоритмаар зарим анхдагч зайн утгуудыг оноож өгдөг, алхам алхмаар сайжруулдаг. 1. Эхлээд бүх зангилаандаа анхны утгыг олгоно: Тэр нь манай анхны зангилаанаас бусад зангилаанд тодорхойгүй буюу тэг гэдэг утга өгнө. 2. Анхдагч зангилааг тухайн зангилаа болгож авна. Бүх зангилааг агуулсан зочлоогүй зангилаануудын олонлогыг үүсгэнэ. 3. Тухайн зангилааны хувьд хөрш зангилаануудад анхааран тэдрээрийг урьдчилан бодож тооцоолно. Одоогийн а зангилаа 6-ийн урттай гэж тэмдэглэгдсэн, түүний b хөрш зангилаатай холбогдсон ирмэгийн урт нь 2 бол b хүртэлх урт нь (6+2=8) болно. Хэрэв энэ зай нь өмнө b хүртэлх урьдчилсан зайнаас бага бол түүнийг дарж бичнэ. Шалгаж үзсэн ч гэсэн (зочилсон ) гэж тэмдэглээгүй бол тэр зангилаа зочлоогүй олонлогт байсаар байна. 4. Тухайн зангилааны бүх хөршүүдийг авч үзсэний дараа тухайн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглээд зочлоогүй олонлогоос хасна. Зочилсон зангилааг дахин хэзээ ч шалгахгүй. 5. Хэрвээ очих ёстой эцсийн зангилааг зочилсон гэж тэмдэглэсэн бол (2 зангилааны хоорондох зам) тодорхойлогдсон, хэрэв зочлоогүй олонлог дахь зангилаануудын урьдчилсан хамгийн бага зай нь тодорхойгүй бол (төлөвлөгдсөн нэвтрэлт дууссан эсвэл анхны зангилаа болон үндсэн зочлоогүй зангилааны хооронд холбоо байхгүй байна). Тэгээд алгоритм дуусна. 6. Хамгийн бага урьдчилсан зайтай зочлоогүй зангилааг шинэ тухайн зангилаа болгоод 3-р алхам руу буцаана. == Тайлбар/description/ == :Та хотын газрын зургаас нэг газарт хүрэх хамгийн богино замыг олохын тулд анх эхлэх газар болон явах замаа тодорхойлох хэрэгтэй. Явах замаа тодорхойлохдоо: эхлэх цэгээс очих газар хүртлээ шулуунаар холбоно. Үүнийг хязгааргүй орон зайд ашиглах боломжгүй гэхдээ очоогүй газруудаа хаяглалгүй үлдээдэг.... == Ажиллах, гүйцэтгэх хугацаа == Дижикстрагын алгоритмын дээд хугацааг тооцоолохдоо төгсгөлийн тоо/E/ ба оройн тоо/V/ дүрсэлж болох ба функцээр илэрхийлэхэд |E|, |V| гэж тэмдэглэдэг. Ямарч oройн Q олонлогийн явах хугацаа О(|E|*dkq + |V|*emq) dkq ба emq нь хамгийн цөөн үйлдэл ба бага хугацаа зарах үйлдлүүд юм. Хамгиин хялбар Дижикстрагын алгоритмын хэрэглээ бол Q-г жирийн хэлхээтэй жагсаалт эсвэл цуваанд хадгалж, хамгийн бага хугацааг гаргах бол Q дэх оройнуудаас шугаман хайлт хийх юм. Энэ тохиолдолд явах хугацаа О(|E|+|V|^2)=O(|V|^2). Сийрэг граф-д Дижисктрагын алгоритмыг холбоост листэнд хийж хоёртын модны хайлт, хоёртын овоолго эсвэл фибонакын овоолгын анхдагч дарааллаар ашиглаж хамгийн бага хугацаа олохыг хурдан болгож алгоритмаа үр дүнтэйгээр шийдвэрлэсэн. Хоёртын модны хайлт эсвэл , хоёртын овоолго хэрэглэж хугацааг О((|E|+|V|)log|V|) олно. Энэ нь O(|E|log|V|)-ээр граф холбоостой үед дийлэгддэг. Энгийн хоёртын овоолго дээр О(|V|)хугацааг хэмнэхийн тулд oрой болгоны заагчийг овоолгын заагчтай хамт санах хэрэгтэй (бас анхны дараалал Q өөрчлөгдөхөд хугацаа хоцрогдолгүй байх ). Тэгэхлээр зөвхөн O(lov|V|)цаг авна. Фибонакын овоолго үүнийг O(|E|+|V|log|V|) болгож сайжруулна. Чиглэл нь тодорхой бус график зурган дээр хамгийн богино замыг шугаман хугацаанд олох боломжтой, оройнуудыг хамгийн богино хугацаанд бага зам туулхаар тооцоолон бодохдоо математикийн дүрмийн боловсруулалтыг ашигладаг. ==Тэмдэглэл== {{reflist}} == Эшлэл == * {{cite journal | authorlink = Edsger W. Dijkstra | first1 = E. W. | last1 = Dijkstra | url = http://www-m3.ma.tum.de/twiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | title = A note on two problems in connexion with graphs | journal = Numerische Mathematik | volume = 1 | year = 1959 | pages = 269–271 | ref = harv | doi = 10.1007/BF01386390 | access-date = 2013-12-06 | archive-date = 2020-01-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200123110037/http://www-m3.ma.tum.de/foswiki/pub/MN0506/WebHome/dijkstra.pdf | url-status = dead }} * {{cite book | author1-link = Thomas H. Cormen | first1 = Thomas H. | last1 = Cormen | author2-link = Charles E. Leiserson | first2 = Charles E. | last2 = Leiserson | author3-link = Ronald L. Rivest | first3 = Ronald L. | last3 = Rivest | author4-link = Clifford Stein | first4 = Clifford | last4 = Stein | title = [[Introduction to Algorithms]] | edition = Second | publisher = [[MIT Press]] and [[McGraw–Hill]] | year = 2001 | isbn = 0-262-03293-7 | chapter = Section 24.3: Dijkstra's algorithm | pages = 595–601}} * {{cite conference|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|conference=25th Annual Symposium on Foundations of Computer Science|year=1984|publisher=[[IEEE]]|pages=338&ndash;346|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934|ref=harv|doi=10.1109/SFCS.1984.715934}} {{Webarchiv|url=http://www.computer.org/portal/web/csdl/doi/10.1109/SFCS.1984.715934 |wayback=20121011090757 |text=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms |archiv-bot=2026-08-09 02:22:57 InternetArchiveBot }} * {{cite journal|first1=Michael Lawrence|last1=Fredman|authorlink1=Michael Fredman|first2=Robert E.|last2=Tarjan|authorlink2=Robert Tarjan|title=Fibonacci heaps and their uses in improved network optimization algorithms|journal=Journal of the Association for Computing Machinery|volume=34|year=1987|pages=596&ndash;615|url=http://portal.acm.org/citation.cfm?id=28874|ref=harv|doi=10.1145/28869.28874|issue=3}} * {{cite journal | first1 = F. Benjamin | last1 = Zhan | first2 = Charles E. | last2 = Noon | month =February | year = 1998 | title = Shortest Path Algorithms: An Evaluation Using Real Road Networks | journal = [[Transportation Science]] | volume = 32 | issue = 1 | pages = 65–73 | doi = 10.1287/trsc.32.1.65}} * {{cite book|first1=M.|last1=Leyzorek|first2=R. S.|last2=Gray|first3=A. A.|last3=Johnson|first4=W. C.|last4=Ladew|first5=S. R.|last5=Meaker, Jr.|first6=R. M.|last6=Petry|first7=R. N.|last7=Seitz|title=Investigation of Model Techniques &mdash; First Annual Report &mdash; 6 June 1956 &mdash; 1 July 1957 &mdash; A Study of Model Techniques for Communication Systems|publisher=Case Institute of Technology|location=Cleveland, Ohio|year=1957|ref=harv}} * {{cite journal|first1=D.E.|last1=[[Donald_Knuth|Knuth]]|title=A Generalization of Dijkstra's Algorithm|journal=[[Information Processing Letters]]|volume=6|number=1|pages=1–5|year=1977}} == Холбоос == {{linkfarm|date=September 2012}} {{Commons category|Dijkstra's algorithm}} * C/C++ ** [https://github.com/xtaci/algorithms/blob/master/include/dijkstra.h Dijkstra's Algorithm in C++] ** [http://www.boost.org/doc/libs/1_43_0/libs/graph/doc/dijkstra_shortest_paths.html Implementation in Boost C++ library] ** [https://web.archive.org/web/20141231054104/http://www.rawbytes.com/dijkstras-algorithm-in-c/ Dijkstra's Algorithm in C Programming Language] * Java ** [http://www.dgp.toronto.edu/people/JamesStewart/270/9798s/Laffra/DijkstraApplet.html Applet by Carla Laffra of Pace University] ** [https://web.archive.org/web/20200217212029/http://students.ceid.upatras.gr/~papagel/english/java_docs/minDijk.htm Visualization of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20070927234553/http://www-b2.is.tokushima-u.ac.jp/~ikeda/suuri/dijkstra/Dijkstra.shtml Shortest Path Problem: Dijkstra's Algorithm] ** [http://www.unf.edu/~wkloster/foundations/DijkstraApplet/DijkstraApplet.htm Dijkstra's Algorithm Applet] ** [http://code.google.com/p/annas/ Open Source Java Graph package with implementation of Dijkstra's Algorithm] ** [https://web.archive.org/web/20150307205448/http://www.stackframe.com/software/PathFinder A Java library for path finding with Dijkstra's Algorithm and example Applet] ** [https://github.com/graphhopper/graphhopper/tree/90879ad05c4dfedf0390d44525065f727b043357/core/src/main/java/com/graphhopper/routing Dijkstra's algorithm as bidirectional version in Java] * C#/.Net ** [https://web.archive.org/web/20081202152613/http://www.codeproject.com/KB/recipes/ShortestPathCalculation.aspx Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20111229201146/http://www.codeproject.com/KB/recipes/FastHeapDijkstra.aspx Fast Priority Queue Implementation of Dijkstra's Algorithm in C#] ** [https://web.archive.org/web/20180121140629/http://quickgraph.codeplex.com/ QuickGraph, Graph Data Structures and Algorithms for .NET] * [https://web.archive.org/web/20141220002741/http://optlab-server.sce.carleton.ca/POAnimations2007/DijkstrasAlgo.html Dijkstra's Algorithm Simulation] * [http://purl.umn.edu/107247 Oral history interview with Edsger W. Dijkstra], [[Charles Babbage Institute]] University of Minnesota, Minneapolis. * [http://www.cs.sunysb.edu/~skiena/combinatorica/animations/dijkstra.html Animation of Dijkstra's algorithm] * [http://bonsaicode.wordpress.com/2011/01/04/programming-praxis-dijkstra’s-algorithm/ Haskell implementation of Dijkstra's Algorithm] on Bonsai code * [http://hansolav.net/sql/graphs.html Implementation in T-SQL] * [https://web.archive.org/web/20121218050306/http://www.mathworks.com/matlabcentral/fileexchange/20025-advanced-dijkstras-minimum-path-algorithm A MATLAB program for Dijkstra's algorithm] * [https://web.archive.org/web/20140116200833/http://www.turb0js.com/a/Dijkstra%27s_Algorithm Step through Dijkstra's Algorithm in an online JavaScript Debugger] [[Ангилал:Оновчлолын алгоритм]] [[Ангилал:Граф хайлтын алгоритм]] [[Ангилал:Routing]] [[Ангилал:Аялал ба маршрутын төлөвлөлт]] 0tbgyrqi84m7cnh3qyupa0kmry111jn 0 41192 865475 865457 2026-08-09T01:29:57Z Avirmed Batsaikhan 53733 865475 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Блюмкин | зураг =Yakov Blumkin (cropped).jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Яков Блюмкин | тайлбар = Яков Блюмкин | төрсөн_огноо = 1898 он | төрсөн_газар = Одесс. Украйн | нас_барсан_огноо = 1929 он | нас_барсан_газар = Москва | үндэстэн = Жүүд | бусад_нэр = | алдаршсан_хувь_нэмэр = хутган үймүүлэгч, нууц туршуул | ажил_мэргэжил = тагнуул }} '''Яков Блюмкин''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Я́ков Григо́рьевич Блю́мкин,'' төрөхдөө ''-Яков Гиршович Блюмкин,'' 1900 онд [[Одесса]] хотод төрсөн- 1929 онд [[Москва]] хотод нас барсан)- Оросын хувьсгалч, Иргэний дайны жилүүдэд хутган үймүүлэгч, нууц туршуул, хорлон сүтгэх олон үйлдэл хийсэн бөгөөд Завлалтийн тагнуулын тусгай албыг үүсгэн байгуулагчдын нэг. == Намтар == 1918 оны 1-р сард тэрээр Одессагийн Хувьсгалт Армийн нэг хэсэг болох "Төмөр отряд"-д сайн дураараа элссэн. Одессагийн Бүгд Найрамдах Улс унасны дараа 3-р сард тэрээр армийн хамт Феодосия руу нүүжээ. Тэнд тэрээр 3-р армийн Цэргийн Зөвлөлийн комиссар, дараа нь армийн штабын даргын туслах, тэр ч байтугай штабын даргын үүрэг гүйцэтгэгчээр томилогджээ. Түүнийг Зүүний Социалист Хувьсгалт Намын Төв Хорооны шийдвэрээр Германтай хийх дайныг дахин эхлүүлэх зорилгоор Онцгой байдлын офицерууд Яков Блюмкин, Николай Андреев нар 1918 оны 7-р сарын 6-нд Германы Элчин сайдын яаманд очиж Элчин сайд Вилхельм фон Мирбахтай уулзаж ярилцах шаардлага байгаа гэж уулзсан байна. Энэ үеэрээ Элчин сайдыг эхлээд буудаад дараа өрөөнд нь бөмбөг дэлбэлсэн байна. Германы Элчин сайдыг хөнөөсөн явдал нь Оросын 1917 оны Октябрийн хувьсгалын үеэр хуучин холбоотнууд болох Большевикуудын эсрэг Зүүний социалист хувьсгалчдын бослого эхлэх дохио болсон юм. 1918 оны 11-р сараас 1919 оны 2-р сар хүртэл тэрээр Украинд нууц ажил хийж, Гетман Скоропадскийн эсрэг аллага үйлдэхийг төлөвлөжээ. Тэрээр Григорий Вишневский нэрээр амьдарч, далд хувьсгалт хороодыг байгуулах, янз бүрийн далд намын байгууллагуудын хооронд холбоо тогтоох зорилгоор хотоос хот руу аялж байжээ. Мөн 1919 оны 7-р сард тэрээр Улаан армид элсэж, Улаан армийн улс төрийн газарт ажиллахаар томилогдсон. Тэрээр Ярославль, Волга цэргийн тойргуудад үзлэг хийхээр явж байсан. 9-р сард түүнийг Өмнөд фронт руу Цагаан армийн шугамын ард хорлон сүйтгэх ажиллагаа явуулахаар илгээсэн байна. 1920 оны хавар түүнийг Москва руу эргүүлэн татаж 6-р сард Блумкиныг "Якуб-заде" гэсэн нууц нэрээр (тэр болон түүний эхнэр анагаах ухааны мэргэжилтэн) Персийн Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсыг тунхагласан Перс рүү илгээжээ. Тэрээр сүүлд 1929 онд бичсэн намтартаа Мирза Кучек хааны хувьсгалт засгийн газартай холбоо тогтоохоор илгээгдэж, Улаан армийн штабын цэргийн комиссараар нам, цэргийн ажилд оролцсон гэж бичиж байжээ. Тэрээр Бүх Холбоотны Коммунист Нам (Большевикууд) доторх "зүүний сөрөг хүчин"-ийн удирдагчидтай холбоо тогтоожээ. 1928 оны 3-4-р сард тэрээр Кисловодск, Гагра дахь сувилалд эмчилгээ, амралтаа авчээ. 1928 оны хавар тэрээр Еврей ном зардаг оффис нэрийн дор Ойрхи Дорнодод оршин суух газар байгуулах төлөвлөгөө боловсруулжээ. Тэрээр номын сан, сан, хувийн цуглуулгаас ийм номыг хураах ажиллагааг зохицуулжээ. 9-р сард тэрээр Персийн худалдаачин Якуб Султановын нууц нэрээр Константинополь руу явжээ. Тэрээр Ойрхи Дорнод дахь ОГПУ-ын оршин суух газрыг удирдаж байжээ. 1928 оны 10-р сараас 1929 оны 4-р сар хүртэл тэрээр Еврей ном худалдан авагч, худалдагч дүрээр Европоор аялжээ. == Монголд == 1921 онд Монголд ирсэн зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хэрэгжүүлсэн далд ажиллагаа олон хүнийг хэлмэгдүүлэхдээ 1922-24 оны хооронд 4 том монгол төрийн зүтгэлтэнг зүй бусаар хороожээ. Ерөнхий сайд асан [[Догсомын Бодоо]] хувьсгалын эсэргүү хэмээгдэн цаазлуулж, Бүх цэргийн жанжин асан Дамдины Сүхбаатар зөвлөлтийнхэнд хорлогдон амь алдаж, Монгол улсын хэмжээт эрхт хаан VIII Богд Жавзандамба хутагт “коминтерний үрэл үмхэж”, Ерөнхий сайдын орлогч, Бүх цэргийн жанжин [[Солийн Данзан]] хувьсгалын эсэргүү хэргээр мөн цаазлагдсан байна. Энэ тухай Тагнуулын Ерөнхий Газрын Oлон нийттэй харилцах алба эрхлэн бүтээсэн цуврал нэвтрүүлгүүдэд тодорхой мэдээлжээ. Сүхбаатар, Данзан, Ерөнхий сайд Дамдинбазар гэх мэт хүмүүсийг алсан [[Элбэгдорж Ринчино]] гэгч тийм их эрх мэдэлтэй хүн байв уу гэвэл бас үгүй аж. Тэр зөвхөн Сүхбаатар, Чойбалсан нарыг л удирдах эрхтэй коминтерний нууц агентын хувьд хэрэв үүрэг даалгавар биелүүлэхгүй бол өөрөө ч гэсэн “шүүхээс гадуур шийтгүүлэх” магадлалтай тул оросын эсрэг үзэл дээр тоглож Сүхбаатар, Данзан нарыг итгэлийг хөсөрдүүлсэн байна. Ринчино зөвлөлтийн тагнуулын агентын хувьд Монгол дахь зөвлөлтийн тагнуулын нууц удирдагч Яков Блюмкины хатуу хяналтанд ажиллаж байж. Яков Блюмкин бол 1918 онд Германы элчин сайд, гүн Вильхельм фон Мирбахыг гэгээн цагаан өдөр алснаараа алдаршсан улаан оросын супер тагнуулч агаад Оросын коммунист нам, Чекистийн байгууллагаас даалгавар авсан л бол, оч гэсэн газар нь очоод, хий гэснийг нь өөрийнхөөрөө сэтгээд, гүйцэтгээд дараагийн даалгавараа авахаар эргээд ирдэг алуурчин зомби байсан байна. Мөн тэрээр өөрийн хувилсан хүнтэй байснаас гадна хаана очиж, юу хийснээ бичиг баримтаар бараг үлдээдэггүй байжээ. Яков Блюмкин 1921 онд “Зөвлөлтийн Улс Төрийн Тагнуулын Ерөнхий Газар шиг байгууллагыг Монголд байгуулж өг” гэсэн Троцкийн даалгавартай ирсэн нь тодорхой боловч яг хэзээ ирсэн, хэдэн он хүртэл юу хийсэн тухай тодорхой баримт Монголд ч, Орост ч олдоогүй гэж ТЕГ-ынхан хэлж байна. Оросын судлаачдын бичсэнээр бол Яков Блюмкин 1922 онд Афганистанд, 1923 онд Палестинд очжээ. Гэвч энэ нь жинхэнэ Яков Блюмкин үү, хуурамч нь уу гэдгийг тогтоох аргагүй гэнэ. 1921-24 оны хооронд Яков Блюмкин Монголд хувьсгал экспортлох ажиллагааны алан хядах хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлжээ. Энэхүү улс төрийн тагнуулын үйл ажиллагаа нь хоёрхон үе шаттай: 1920 оны 8 сард Коминтерний Монгол, Төвдийн хэлтэс байгуулагдахад даргаар томилогдсон Сергей Борисов “Шашны фанатикуудаас агент элсүүлж, цэрэг байгуулан тэднээр удирдуулах” эхний үе шатны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн бол “Оросын коммунист чекистүүдийн дохио зангаагаар ажиллахыг зөвшөөрөхгүй бол Засгийн газрыг нь устгах, шашны тэргүүнийг нь алах” хоёрдугаар шатны үйл ажиллагааг Яков Блюмкин удирдсан байна. Монголыг түшиглэн Төвдөд коммунист үзэл санаа түгээх коминтерний стратегчдийн зорилгыг давхар биелүүлж явсан Яков Блюмкин Далай ламын эсрэг хэзээ ч, яагаад ч хөдлөхгүй монголын төр засаг, шашны удирдагчдыг Бодоогоос Богдыг хүртэл алж хядаад буудах эрхээ хэтрүүлсэн тул буцаан дуудагдсан байна. Харин 1925 оны үед Монголд дахин очих санал түүнд тавихад царай нь барааж “Би тэнд олон хүнийг нядалсан шүү дээ… Буддын лам нарыг буудахын өмнө гэзгийг нь өөрийн гараар огтолдогсон” гэж хариулсан гэнэ. (Энд тэрээр гэзэгтэй лам нар гэж Бодоогийн хэрэг гэхчээр ихэнх нь устгагдсан 600 гаруй төвд цэргийг хэлсэн бололтой.) 1926 оны 10-р сард түүнийг Зөвлөлтийн Худалдааны Ардын Комиссариатын албанаас Бүх Холбоотны Коммунист Намын (Большевикуудын) Төв Хороо руу шилжүүлэв. Түүнийг ОГПУ-ын Гадаад хэлтэст томилов. 11,12-р сард түүнийг Монгол Улсын Дотоод Аюулгүй Байдлын (ГДБА) ахлах зааварлагч, ОГПУ-ын төлөөлөгчөөр Монгол руу илгээв. 1927 оны 1-р сард тэрээр Хятад руу нууцаар томилолтоор явсан. 4-р сард түүнийг Москвад тайлангаа тавихаар дууджээ. 6-р сард тэрээр Улаанбаатарт "Барон Унгерны алт"-ыг хайх ажиллагаанд оролцов. Монголд байхдаа 8-р сарын 11-нд Бүх Холбоотны Коммунист Намаас (Большевикууд) огцрох өргөдлөө өгсөн боловч нэг өдрийн дараа Москвагийн хүсэлтээр татгалзсан байна. Аравдугаар сард Блюмкин болон Монголын удирдлагын хооронд ГДБА-ийн зааварлагч Нестеровыг чекистүүд баривчилснаас болж зөрчилдөөн гарчээ. 1927 оны 11-р сард Блюмкинийг Москва руу эргүүлэн татагдаж ирээд 1928 оны 1-2-р сард тэрээр Монголд хийсэн ажлынхаа талаар ОГПУ-ын удирдлагад тайлагнасан. Монголын түүхийн ном, бичгүүдэд 1921-24 оны учир битүүлэг аллага хядлагад Элбэгдорж Ринчиног тэргүүлэн оролцсон гэж бичих болсон ч үнэндээ түүний хажууд баримт үлдээдэггүй Яков Блюмкин жинхэнэ мангас байж. Ринчино бол түүний гар хөл болж явсан этгээд гэж монголын тагнуулчид үзэж байна. ==Номын сан== * ''Олег Абрамов''. ГУЛАГ Үйлдвэрийн: Сибирийн үндэсний бүгд найрамдах гурван удирдагчдын хувь тавилан ижил төстэй. (Элбэгдорж Ринчино, Эрбанов, Ойүнскай, 1921—1938) // XVII жилийн шинжлэх ухааны бага хурал: Томск Улсын Их Сургуулийн Философи газар. [[Томск]] тавдугаар сарын 16, 2015. — Хуудас. 106—120. — ISBN 5-87307-083-0. — Internet resource: [http://vital.lib.tsu.ru/vital/access/services/Download/vtls:000513029/SOURCE1 vital.lib.tsu.ru] (Орос хэл) {{DEFAULTSORT:Блюмкин, Яков}} [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Алан хядагч]] [[Ангилал:Оросын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Большевикийн гишүүн]] [[Ангилал:Троцкийчүүд]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн Сталинизмын хэлмэгдэгч]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Зөвлөлтийн иргэн]] [[Ангилал:1898 онд төрсөн]] [[Ангилал:1929 онд өнгөрсөн]] 07w4wjug4up0srueuun8fnnigee52ji 0 43294 865503 859712 2026-08-09T11:27:30Z ~2026-43626-00 106659 СМО орчуулгын талаарх шинэчилсэн мэдээллийг нэмлээ. Wiki User: Hoshi.sasori нэмсэн. 865503 wikitext text/x-wiki [[Христийн шашин]] нь [[Зүүн Ассирийн чуулган|Зүүн Ассирийн чуулганы]] (Нестор чуулган) илгээлтээр Монгол нутагт 7-р зуунаас [[Торгоны зам|Торгоны замаар]] дамжин дэлгэрч эхэлсэн гэж үздэг. Чухамхүү энэ үеэс [[Ариун Библи|Ариун Библийг]] орчуулах ажил эхэлсэн гэх таамаглал байдаг. Харин өнөө үед баримт нотолгоотойгоор хадгалагдаж үлдсэн Ариун Библийн монгол орчуулгын түүх 1305 оноос эхлэлтэй бөгөөд өдгөө хүртэл үргэлжилсээр байгаа юм. == Монголын Эзэнт Гүрний үеийн анхны орчуулга == [[Их Монгол Улс|Их Монгол улсын]] үед [[Европ тивийн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн|Европ тивээс]] олон зуун элч, санваартнууд ирсэн бөгөөд түүний нэг нь 1294-1305 оны үед Ханбалигт амьдарч байсан [[Католик]] шашны [[Францискийн бүлгэм|Францискийн бүлгэмийн]] санваартан, Эцэг [[Монте Корвино]] болно. Тэрээр 1305 онд [[Пап|Ромын Пап-д]] илгээсэн захидалдаа "''...монгол хэлний хувьд ярианы болон бичгийн чадвар маань хангалттай түвшинд хүрсэн бөгөөд одоогийн байдлаар би [[Шинэ Гэрээ|Шинэ Гэрээг]] бүхэлд нь, мөн [[Дуулал ном|Дуулал номыг]] тэдний албан ёсны хэл болох Монгол-Татар хэл рүү орчуулж, [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] хичээнгүйлэн буулгав.''" хэмээн дурдсан байдаг.  Энэхүү сурвалж өдгөөгөөс 700-аад жилийн өмнөх Ариун Библийн монгол орчуулгын нотлох үндсэн баримт юм. Христ итгэлийн талаар, тэдгээрийг орчуулан нийтэд хүргэхэд католик шашин манлайлж иржээ.   2016 оны 10 дугаар сард Ариун Библийг монгол хэлнээ хөрвүүлсний 710 жилийн ойг Улаанбаатар хотод зохиож, эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулсан. == Ойрхи үеийн орчуулгууд == [[Протестант урсгал]] нь Католик шашнаас салан гарсны дараагаар гадаад улс орнууд руу илгээлтийн эздийг илгээж эхэлсэн бөгөөд үүний нэг нь Моравын илгээлтийн эзэн болох Конрад Нейц Библийн зарим хэсгийг [[Монгол хэл бичиг|Халимаг-Монгол хэлнээ]] орчуулж байсан тухай баримт бий. Үүний дараа герман гаралтай оросын монголч эрдэмтэн [[Яков Иванович Шмидт|Исаак Яков Шмидт]] (1779-1847) нь Библийн орчуулгын ажлаа 1809 оноос эхлүүлсэн бөгөөд эхний бэлэн болсон [[Матай|Матай номыг]] [[Тод бичиг|тод бичгээр]] 1812 онд [[Москва]] хотноо, 1815 онд [[Санкт-Петербург|Санкт Петербург]] хотноо хэвлүүлсэн юм.  Корнель Рамн гэдэг хүн 1 Иохан, Дуулал номыг Халимаг-Монгол хэлнээ орчуулсан гэх боловч шатаагдсан учраас өдгөө бидэнд өв болж үлдсэнгүй. Үүний дараа Буриадын [[Буриадын Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ аймагт]] амьдарч байсан Английн Илгээлтийн эзэд болох Эдвард Сталлиборд, Виллям Свон нар нь Буриад аялгуу дээр Библийг бүхэлд нь орчуулж монгол бичгээр 1846 онд Лондон хотод хэвлүүлсэн байна. Энэхүү Библи нь өдгөө [[Лондон|Лондонгийн]] [[Кембрижийн Их Сургууль|Кембрижийн Их Сургуулийн]] номын санд хадгалагдаж байна.  Иосеф Эдкинс, Иосеф Ширечевский, Давид Стенберг нар [[Дөрвөн дагалдагчийн бичсэн Сайн Мэдээ|Синоптик Сайн мэдээ]], Үйлс номыг 1872 онд орчуулан, 1880 онд дахин засварлаад Бээжин хотод хэвлсэн байна. Орчуулсан аялгуу нь Халх аялгуу бөгөөд монгол бичгээр хэвлүүлжээ.  == Орчин үеийн орчуулга == 20-р зууны хамгийн анхны Библийн орчуулга нь Буриад аялгуу руу орчуулсан [[Эхлэл]], [[Дөрвөн дагалдагчийн бичсэн Сайн Мэдээ|Сайн мэдээ]], Шавь нарын Үйлс номууд орох бөгөөд Франс Ларсон орчуулж, 1900 онд [[Шанхай]] хотод хэвлүүлжээ. Харин 1913 онд Халх аялгуу руу Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номын орчуулан Японы [[Ёкохама]] хотод хэвлүүлсэн байна.  Үүний дараа Иоел Эриксон, Герда Оллен нар нь [[Библийн хятад орчуулга|Библийн хятад орчуулгаас]] Халх Монгол хэл рүү Сайн мэдээ, Шавь нарын Үйлс номыг орчуулан 1939 онд хэвлүүлсэн байна.  1933-1953 оны хооронд хийгдсэн Шинэ Гэрээний монгол орчуулгыг Стюарт Гунзел орчуулсан бөгөөд монгол бичгээр [[Хонконг|Хонконгод]] хэвлүүлсэн ба өдгөө бидний үед хадгалагдан үлджээ.  === 1990 оноос хойших орчуулгууд === Ардчилал, өөрчлөлт шинэчлэлтийн үед Христийн шашин Монголд дахин нэвтрэхэд монгол Ариун Библи ч цуг орж ирсэн юм. Үүний хамгийн сонгодог нь Жон Гиббенсийн Шинэ Гэрээний орчуулга болно. Монголын Христэд итгэгчдийн дунд "Нартай Шинэ Гэрээ" гэдгээрээ танил болсон уг орчуулга нь 1971-1990 оны үед орчуулагдаж 1990 онд Хонгконгт хэвлэгдсэн юм. Энгийн өгүүлбэрээр орчуулсан Библи учраас уншихад ойлгомжтой боловч хэт тайлбарласан тул мөргөл, хүндэтгэлийн үеэр хэрэглэх нь зохимжгүй байсан аж.   Үүний дараа Япон улсын Христэд итгэгч Акихидэ Китамүра нь 1998 онд Шинэ Гэрээг орчуулан Япон улсад хэвлүүлсэн бөгөөд өдгөө хэрэглэгдэж байгаа орчуулга болно. Харин Монголын Христэд итгэгчдийн дунд түгээмэл хэрэглэдэг Библийн орчуулга нь 1993 оноос одоог хүртэл хянан засварлагдан орчуулагдаж байгаа [[Монголын Библийн Орчуулгын Хороо]], Ариун Бичээс Библийн Нийгэмлэгээс гаргасан АБ2004 гэдэг орчуулга болно. Шинэ Гэрээ болон Хуучин гэрээг бүхэлд нь орчуулсан уг орчуулга нь Библийн англи орчуулгаас орчуулсан бөгөөд өдгөө хүртэл хүртээмжтэйгээр хэрэглэгдэж байна. 2013 онд АБ2004 орчуулгын сайжруулан шинэчилсэн хувилбар болох АБ2013 гарсан. Энэхүү орчуулгыг дахин сайжруулан улмаар 2019 онд шинэ хувилбарыг (АБ2019) олны хүртээл болгосон юм. Монголын Библийн Нийгэмлэгээс Монголын олон арван итгэгчид зориулан орчуулсан нэгэн орчуулга 2015 онд хэвлэгдсэн нь шинэчилсэн, бүрэн орчуулгатай "нартай" Библи билээ. Уг орчуулга нь дээр дурдсан Жон Гиббенсээр удирдуулсан орчуулгын хамт олны ачаар 1971 оноос 2015 оныг хүртэл хийгдсэн нөр их хөдөлмөрийн үр дүн билээ. Уг орчуулгын давуу тал нь грек, арамай, еврей хэл дээрх библийн тексттэй уялдуулан орчуулсан нь бусад Библийн орчуулгуудаас шинэлэг болсон аж. ==== Монгол угсааны бусад улсад ==== [[Оросын Холбооны Улс]]ын [[Бүгд Найрамдах Буриад Улсын төрийн дуулал|Бүгд Найрамдах Буриад улсад]] [[Библийн Орчуулгын Институт|Библийн Орчуулгын Институтээс]] (Institute of Bible Translation, IBT) эрхлэн гаргасан IBT 2010 Бурят хэмээх орчуулга байдаг боловч нутгийн буриадууд Буриад-Монгол хэлээ төдийлэн сайн мэдэхгүй байгаагаас үүдэн уг Библи олонд түгээмэл хэрэглэгдэхгүй байна. Мөн орчуулсан нэр томьёо нь хэтэрхий шашинлаг байгаагаас нийтийн хүртээл болоход хүндрэлтэй байна. Харин [[Бүгд Найрамдах Халимаг Улс|Бүгд Найрамдах Халимаг улсад]] мөн Библийн Орчуулгын Институтээс орчуулсан IBT 2002 Калмык хэмээх Библийн орчуулга бий. Хэрэглээний хувьд тодорхой мэдээлэл байхгүй болно. БНХАУ-н [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд]] Библийн гурван салангид орчуулга нэгэн зэрэг хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд эдгээр нь Ариун ном, Ивээлт ном, Шинэ Гэрээ гэсэн орчуулгууд болно. Мөн өмнөд монголчууд Ариун бичээс нийгэмлэгээс гаргасан библийн орчуулгууд, хятад орчуулгуудыг зэрэгцүүлэн хэрэглэж байна. === Стандарт Монгол орчуулга - СМО === Ариун Бичээс Нийгэмлэгийн 2014-2025 оны хооронд хийгдсэн хамгийн том орчуулга нь Стандарт Монгол Орчуулга хэмээх библийн орчуулгын хувилбар болно. Энэхүү орчуулга нь библийн эх хэлнээс орчин цагийн монгол хэл рүү орчуулагдсан гэдгээрээ онцлогтой. Хуучин Гэрээг эх хэл болох [[Еврей хэл|Еврей]], [[Араам хэл|арамей]] хэлнээс, Шинэ Гэрээг [[Грек хэл|грек хэлнээс]] орчуулсан. СМО библийг iOS, Android үйлдлийн системтэй гар утсан дээр СМО библи аппыг татаж уншиж болохоос гадна MSV.bible сайтаар унших боломжтой. 2025 оны 05 сард Хуучин гэрээний бүрэн орчуулгын цаасан хэвлэл гарсан бөгөөд 2026 оны 08-р сард Шинэ гэрээний бүрэн орчуулгыг хэвлэн олны хүртээл болгосон. == Библийн монгол орчуулгуудын харьцуулалт == {| class="wikitable" |- ! style="text-align:center; width:25%;"|Орчуулга ![[Иохан]] 3:16 |- | style="text-align:center;"|Свонсоны хөрвүүлэг, RMNT, 1950 ''Кирил хөрвүүлэг'' |Йехова ''(монгол бичгийн латин галиг: Ywhowa)'' тэнгэр нь ганц хөвгүүнээ өгтөл ертөнцийг хайрлавай. Энэ нь хэн Түүнд итгэх бөгөөс үл сөнөн, харин мөнх амьд болохын тул болой. |- | style="text-align:center;"|Жон Гиббенс, Библийн Нэгдсэн Нийгэмлэг, 1990 |Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтөнд үнэхээр хайртай учраас ганц хүүгээ илгээсэн юм. Учир нь, мөнхийн зовлонд орох ёстой хүмүүс хүү Есүст нь итгэвэл мөнхийн амьдралд орж чадна. |- | style="text-align:center;" |Гунзел, Кирил, 1994 |Бурхан дэлхийг ийнхүү хайрлаж ганц Хүүгээ өгсөн нь Түүнд итгэх хүн бүр үл мөхөн, мөнх амьтай болохын тулд болой. |- | style="text-align:center;"|Гиббенсийн Шинэ Орчуулга, 1999 |Ертөнцийн Эзэн Хишгээд үнэхээр хайртай учраас ганц хүүгээ илгээсэн юм. Учир нь Мөнхийн Зовлонд орох ёстой Хишгээ хүү Есүст нь итгэвэл Мөнхийн Амьдралд орж чадна." |- | style="text-align:center;" |Ивээлт ном (Өвөрлөгч аялгууны орчуулга), MUV, 2003<br/>''Кирил хөрвүүлэг'' |Бурхан орчлон дэлхийн хүмүүсийг тэр мэт хайрламой, тэгэх түүниӣгээ ганц үрээ хүртэл өршөөн. Хэмээх бүхий түүнийг сүсэглэн шүтэгчийг эс сөнөөх бөгөөд харин тэд нарт мөнхийн амь насыг хүртээмүй. |- | style="text-align:center;"|Ариун Библи, 2004 (АБН) |Бурхан ертөнцийг үнэхээр хайрласан тул цорын ганц Хүүгээ өгсөн. Ингэснээр Хүүд итгэгч хэн ч мөхөхгүй, харин мөнх амьтай болох юм. |- | style="text-align:center;"|Ариун Библи, 2013 (АБН) |Бурхан ертөнцийг үнэхээр хайрласандаа цорын ганц Хүүгээ өгсөн тул Хүүд итгэдэг бүхэн мөхөхгүй харин мөнх амьтай байх болно. |- | style="text-align: center;" |Ариун Библи, 2019 (АБН) |Бурхан ертөнцийг үнэхээр хайрласан учраас цорын ганц Хүүгээ өгсөн. Тиймээс Хүүд итгэдэг хэн ч мөхөхгүй харин мөнх амьтай болно. |- | style="text-align: center;" |'''Стандарт Монгол Орчуулга, 2025 (АБН)''' |Бурхан хүн төрөлхтнийг ийнхүү хайрласан учир цорын ганц Хүүгээ өгсөн юм. Ингэснээр Хүүд итгэдэг бүхэн мөхөхгүй, харин мөнх амьтай болно. |- | style="text-align:center;"|Ариун Ном (Өвөрлөгч аялгууны орчуулга), 2013 ''Кирил хөрвүүлэг'' |Бурхан ертөнцийг хайрлаад цорын ганц Хүүгээ өгсөн, ийнхүү Түүнийг итгэгч бүхэн мөхөхгүй, харин мөнх амьтай байх боллоо. |- | style="text-align:center;"|Жон Гиббенс, Монголын Библийн Нийгэмлэг, 2015 |Яагаад гэвэл, Ертөнцийн Эзэн хүн төрөлхтнийг тийм их хайрласандаа л цорын ганц хүүгээ өгсөн билээ. Тийнхүү түүнд итгэсэн хүн мөнхийн зовлонд орохгүй бөгөөд харин мөнхийн амьдралтай болно. |- | style="text-align:center;"|Халимаг-Монгол орчуулга IBT, 2002 |Юнгад гихлә, Бурхн орчлнд дегд хәәртә болад, Исуст иткдг күн үкл уга, мөңк җирһл эдлтхә гиҗ ор һанцхн Көвүһән өгсн мөн. ''Халх аялгаар хөрвүүлбэл: Яагаад гэвэл, Бурхан орчлонд туйлын хайртай болоод, Есүст итгэдэг хүн үхэлгүй, мөнх жаргал эдлэтүгэй гэж орь ганцхан Хөвүүнээ өгсөн юм.'' |- | style="text-align:center;"|Буриад-Монгол орчуулга IBT, 2010 |Юундэб гэбэл, Хүн түрэлхитэнэй Хүбүүндэ этигэгшэдэй хосоронгүй, хэтэ мүнхэдөө амидархынь тула Бурхан хадаа газар дэлхэйн хүнүүдтэ тон ехээр дурлажа, Өөрынгөө ори ганса Хүбүүе үргэл болгожо үгөө бшуу. ''Халх аялгаар хөрвүүлбэл: Юунд гэвээс, Хүн төрөлхтний Хөвүүнд итгэгчид үхэлгүй, алс мөнхөд амьдрахын тулд Бурхан болвоос газар дэлхийн хүмүүсийг их хайрлан, Өөрийнхөө орь ганц Хөвүүнээ өргөл болгож өгсөн биш үү.'' |} == Мөн үзэх == * [[Ариун Библи]] * [[Шинэ Гэрээ|Шинэ гэрээ]] * [[Хуучин Гэрээ|Хуучин гэрээ]] * [[Монгол хэл бичиг]] == Гадаад холбоос == * [https://web.archive.org/web/20080403000009/http://holybible.mn/ Ариун Бичээс нийгэмлэгээс орчуулсан 2004 оны Ариун Библи унших(Mongolian Bible)] * [https://web.archive.org/web/20230215171845/https://msv.bible/ Стандарт Монгол Орчуулга төслийн албан ёсны хуудас, библи унших] * [https://web.archive.org/web/20130830040403/http://ibt.org.ru/english/bible/kal.htm Халимаг-Монгол хэл дээрх Библи татах] * [https://web.archive.org/web/20130629123243/http://ibt.org.ru/english/bible/bur.htm Буриад-Монгол хэл дээрх Библи татах] * [https://drive.google.com/file/d/1VYRqEMW8OcpE55BqYqTibY4xhcB9i4m-/view?usp=sharing Иаков Шмидт эрдэмтний Матай номын монгол орчуулга] татах (1812 оных, монгол бичгээр) * [https://drive.google.com/file/d/1EUcpHJoV6s6B0HMA1mMkZ6KC-IPj_OWh/view?usp=sharing Свонсоны хөрвүүлэг, RMNT, 1830 монгол орчуулга] татах (монгол бичгээр) [[Ангилал:Библийн орчуулга|Монгол]] [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:Монгол хэл]] [[Ангилал:Монголын христийн шашин]] e0wuuj8ux8uc9kh36krzemj9vhrc2ea 0 55428 865498 859026 2026-08-09T09:31:54Z Baatar.b.90 106205 865498 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Хятадын харилцаа | party1 = Монгол | party2 = Хятад | map = Mongolia People's Republic of China Locator.png | filetype = svg | size = | mission1 = | mission2 = | envoytitle1 = | envoy1 = | envoytitle2 = | envoy2 = }} '''Монгол-Хятадын харилцаа''' нь өнө эртний түүхтэй боловч БНХАУ байгуулагдаж хоёр улс 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харилцаа тогтоосноор орчин цагийн харилцаа эхэлсэн юм. Монгол, Хятадын хилийн шугам '''4709,6 км''' үргэлжилдэг. Хоёр тал 1950 онд Улаанбаатар, Бээжин хотноо тус тус [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамаа]] харилцан нээсэн. Монгол Улс анх 1957 оны 5-р сард БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот|Хөх хотод]] Ерөнхий консулын газраа нээж сүүлд 1991 онд сэргээн байгуулж, 1996 онд Эрээн хотод Консулын салбар газраа нээсэн бөгөөд 2007 онд Консулын бие даасан газар болгон ажиллуулах болсон. Мөн 2011 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын [[Хонконг|Хонконгт]] Ерөнхий консулын газар, 2012 онд БНХАУ-ын [[Шанхай]] хотод Консулын төлөөлөл, 2014 онд ӨМӨЗО-ны [[Хөлөнбуйр]] хотод Консулын газар тус тус байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна. == Түүх == === 1949 оноос 1990 оныг хүртэлх үе === 1949 оны 10-р сарын 1-нд БНХАУ байгуулагдаж тусгаар тогтносон хоёр улс хоорондоо 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харицаа тогтоож улмаар харилцан дипломат төлөөлөгчийн газар буюу ЭСЯ-даа нээн ажиллуулжээ. БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар [[Баярын Жаргалсайхан|Баярын Жаргалсайханыг]] 1950 оны 5-р сард томилж 1950 оны 7-р сарын 3-нд тэрээр БНХАУ-ын Ардын Төв засгийн газрын дарга [[Мао Зэдун|Мао Зэдунд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. Мөн оны 7-р сарын 10-нд БНХАУ-аас БНМАУ-д суух Элчин сайд Зи Яатай БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Гончигийн Бумцэндэд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. 1952 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 7-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Юмжаагийн Цэдэнбал БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй төлөөлөгчдийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй 4 орлогч, 6 сайд 4 орлогч сайд Ардын дээд шүүхийн дарга, Хятадын [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Ардын чөлөөлөх Армийн]] Жанжин штабын дарга, орлогч, Ардын Банкны орлогч захирал зэрэг өндөр албаны хүмүүс угтсан байна. Мөн Мао Зэдун, Жоу Эньлай нар хоёул уулзаж зоог барьсан байна. Монголын төлөөлөгчид БНХАУ байгуулагдсаны 3 жилийн ойн баярын ёслолын арга хэмжээнд оролцохын зэрэгцээ хоёр улсын Засгийн газар хоорондын анхны хэлэлцээр болох "Монгол, Хятадын эдийн засаг, соёлын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр"-т гарын үсэг зуржээ. 1954 оны 7-р сарын 31-нээс 8-р сарын 1-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан байна. Энэ айлчлал бол Хятадын талаас Монгол Улсад хийсэн хамгийн анхны дээд түвшний албан ёсны айлчлал байв. Энэ айлчлалын үеэр БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Жамсрангийн Самбуу, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал нар албан ёсны уулзалт хийж хүндэтгэлийн зоог барьсан байна. Үүнээс өмнө Жоу Эньлай ЗХУ-д айлчлаад буцах замдаа 1952 оны 9-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотоор дайрч өнгөрсөн юм. Улаанбаатар хотын нисэх буудалд 1 цаг орчим саатах үеэр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга [[Шаравын Сүрэнжав]] тэргүүтэй өндөр албаны хүмүүс угтан авч уулзсан байна. 1960 оны 5-р сарын 27-31-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад айлчлах үеэр "БНМАУ, БНХАУ-ын Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ"-нд гарын үсэг зурсан юм. [[Файл:1952-10 1952年9月28日蒙古国总理泽登巴尔访问中国 周恩来 泽登巴尔 拉姆苏伦.png|thumb|1952 онд Бээжинд хүрэлцэн ирсэн Юмжаагийн Цэдэнбал]] 1949-1962 онд хоёр талын харилцаа шинээр төлөвшин хөгжиж, энэ хугацаанд '''Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ (1960 он), [[Монгол-Хятадын хил|БНМАУ ба БНХАУ-ын Хилийн гэрээ (1962 он)]]''' зэрэг хоёр орны харилцааны эрх зүйн үндэс суурийг тавьсан олон гэрээ байгуулагдсан. '''1957''' онд БНХАУ-ын [[Хөх хот|Хөх хотод]] БНМАУ-ын Ерөнхий консулын газар анх нээж ажиллуулж эхэлсэн байна. Анх 1957 оноос МУИС-д 10 гаруй оюутанд хятад хэлийг заах болсноор Монгол улсад хятад хэлний сургалт эхэлсэн түүхтэй. Монгол дахь хятад хэлний сургалтын үйл явцыг 3 хуваан авч үзэж болно. Нэгдүгээр үе шат буюу 1957-1965 онд нийт 52 оюутан хятад хэл сурч төгсөн. 1965 оноос харилцааны түүхэн шалтгааны улмаас хятад хэлний сургалт түр зогссон. 1973 оноос 1990 он хүртэл 2-р үе шат эхэлж МУИС-ийг 79 хятад хэлний мэргэжилтэн төгсөн гарсан байна. === 1990-2011 онууд === 1994 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээг шинэчлэн байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь хоёр улсын одоогийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж байна. 1949-2012 онд хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлуудыг зохицуулсан 400 гаруй гэрээ байгуулагдсанаас 151 гэрээ хүчин төгөлдөр үйлчилж буйг тогтоосон. 2003 оны 6-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийх үеэр хоёр тал '''Монгол, Хятадын сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг''' тогтоон хөгжүүлэхээр тохиролцсон. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабандийн]] БНХАУ-д хийсэн төрийн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай хэлэлцээр”-т гарын үсэг зуржээ. === 2011 оноос хойш === 2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сүхбаатарын Батболдын]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал ''' Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг тогтоосон'''. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуягийн]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал “Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх дунд, урт хугацааны хөтөлбөр”-ийг байгуулсан. 2014 оны 8-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Засгийн газар болон хувийн хэвшлийн хооронд нийт 37 баримт бичигт гарын үсэг зурж, хоёр улсын харилцааны түвшнийг '''Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд''' хүргэх улс төрийн шийдвэрийг зарласан байна. БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин Монгол Улсад айлчлах үеэр талууд “Төмөр замын дамжин өнгөрөх тээврийн хамтын ажиллагааны тухай” хэлэлцээрийг байгуулж, шинээр төмөр замын 4 боомт нээх, эдгээр хилийн боомтоор дамжуулан гуравдагч оронд Монгол Улсын экспортын бүтээгдэхүүнээ төмөр замаар дамжуулан экспортлох квот, тээврийн хөнгөлөлттэй тариф зэрэг нөхцөлүүдийг тохирсон. 2014 оны 10-р сард Монгол Улсын Их Хурлын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]], 2015 оны 4 дүгээр сард Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн БНХАУ-д тус тус албан ёсны айлчлал хийжээ. Монгол, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр тогтвортой хөгжиж байна. 2014 оны байдлаар хоёр орны худалдааны нийт хэмжээ 6.79 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд экспорт 5 тэрбум 70 сая ам.доллар, импорт 1 тэрбум 729 сая ам.доллар болжээ. Нийт экспортын 80 орчим хувь, импортын 30 орчим хувийг БНХАУ эзэлж байна. Түүнчлэн, Монгол Улсад бүртгэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий нийт аж ахуйн нэгжийн 50 орчим хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын дүнгийн 40 орчим хувь нь тус улсад ногдож байна. Монгол Улсад оруулсан гадаадын хөрөнгө оруулагч орнуудыг Хятад Улс сүүлийн 14 жил тэргүүлж байна. 1990-2013 оны байдлаар Монгол Улсад БНХАУ-ын 3.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ. 2013 оны 5 дугаар сард Монгол Улс, БНХАУ-ын ЗГХК-ын ээлжит 13 дугаар хуралдааныг Бээжин хотод зохион байгуулсан. Буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр 2010 онд Улаанбаатар хотын Биеийн тамир, спортын ордон ашиглалтад оров. Хятадын соёлын төвийг 2010 оны 6 дугаар сард Улаанбаатар хотод байгуулсан. Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 65 жилийн ойг тохиолдуулан хоёр тал 2014 оныг “Монгол-Хятадын найрсаг солилцооны жил” болгон зарласан байна. Хоёр орны боловсролын салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийн дагуу жил бүр манай 220 оюутан Хятадын талын зардлаар суралцаж байна. Хятадын тал хоёр орны соёл, боловсролын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор ирэх 5 жилийн хугацаанд жил бүр 1000 оюутныг БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болсноо мэдэгдсэн. Мөн 2005 оноос ӨМӨЗО-ны Ардын засгийн газрын тэтгэлгээр жилд 100 оюутан хүлээн авч суралцуулж байна. Манай тал ч Хятадын тодорхой тооны хүмүүсийг Монголд өөрийн зардлаар сургаж байна. 2018 онд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалт болон ОХУ-д болсон Дорнодын эдийн засгийн уулзалтаар Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]], БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] нар хоёр удаа уулзаж хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар нийтлэг ойлголтод хүрсэн. 2019 оны 4-р сарын 24-25-нд Ерөнхийлөгч Х.Баттулга БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятад улсад төрийн айлчлал хийж, хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойших өнгөрсөн хугацаанд Монгол-Хятадын харилцаанд ямар ахиц дэвшил, өөрчлөлт гарсан бэ гэдгийг дүгнэж, ирэх он жилүүдэд ямар зарчмаар хамтын ажиллагаагаа тодорхойлсон. 2026 оны 2 дугаар сарын 10–12-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Сүнь Вэйдүн Монгол Улсад айлчилж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Занданшатар, Гадаад харилцааны сайд Батцэцэг нартай уулзав. Мөн Монгол Улсын Гадаад харилцааны дэд сайд Амартүвшинтэй хамтран Монгол, Хятадын гадаад харилцааны байгууллагуудын стратегийн VII яриа хэлэлцээг даргалав. Уулзалт, арга хэмжээнд БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Шэнь Миньжуань оролцов.<ref>{{Cite web |title=外交部新闻_中华人民共和国外交部 |url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202602/t20260212_11857624.shtml |access-date=2026-08-09 |website=www.mfa.gov.cn}}</ref> Сүнь Вэйдүн хэлэхдээ, хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын стратегийн чиглэл, удирдлагын дор Монгол, Хятадын харилцаа тогтвортой, нааштай хөгжиж байгаа бөгөөд энэ нь хоёр орны ард түмэнд үр өгөөжөө өгөхийн зэрэгцээ бүс нутгийн энх тайван, хөгжил, цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулж байгааг онцлов. Хятадын тал хоёр улсын удирдагчдын хүрсэн чухал тохиролцоог баримтлан, бие биеийн язгуур ашиг сонирхол, анхаарал хандуулж буй чухал асуудлыг харилцан хүндэтгэж, салбар бүрийн харилцаа, хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэн, Монгол, Хятадын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг хамтран байгуулахад бэлэн байгаагаа илэрхийлэв. Түүнчлэн БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамтай нягт хамтран ажиллаж, Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг урт хугацаанд эрүүл, тогтвортой хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулахад бэлэн байгааг тэмдэглэв. Монголын тал Хятадтай харилцах харилцааг хөгжүүлэх нь Монгол Улсын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл болохыг илэрхийлэв. Түүнчлэн Тайвань, Төвөд, Шиньжян, Хонконгтой холбоотой асуудал нь Хятадын дотоод хэрэг бөгөөд Монгол Улс “Нэг Хятад” бодлогыг цаашид ч тууштай баримтална гэдгээ нотлов. Монголын тал Хятадын дэвшүүлсэн хүн төрөлхтний хувь заяаны хамтын нийгэмлэг байгуулах үзэл санаа болон дэлхийн дөрвөн санаачилгыг дэмжиж байгаагаа илэрхийлж, хөрш орнуудтайгаа найрсаг, чин сэтгэлээсээ, харилцан ашигтай, хүртээмжтэй хамтран ажиллах Хятадын гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг өндрөөр үнэлэв. Мөн Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэхэд Хятадын талаас олон жилийн турш дэмжлэг үзүүлж ирсэнд талархал илэрхийлж, хоёр улсын хөгжлийн бодлого, стратегийн уялдаа холбоог улам бэхжүүлэх, бодит хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, “Бүс ба Зам” санаачилгын хүрээнд хамтын ажиллагааг үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх, хөрш орнуудын харилцааны үлгэр жишээг хамтдаа бий болгоход бэлэн байгаагаа мэдэгдэв. Талууд мөн олон улсын болон бүс нутгийн нөхцөл байдлын талаар илэн далангүй, дэлгэрэнгүй санал солилцов. Тэд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм, олон улсын харилцааны нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн үндсэн зарчим, Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа тогтсон олон улсын дэг журмыг хамтран хамгаалж, дэлхийн засаглалын тогтолцоог илүү шударга, тэгш, зохистой чиглэлд хөгжүүлэхийн төлөө хамтран ажиллахаар санал нэгдэв. == Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа == 2017 оны байдлаар Монгол Улс, БНХАУ-тай хийсэн худалдаа '''6.7 тэрбум''' '''ам.долларт''' хүрч, манай улсын нийт гадаад худалдааны '''64''' хувийг бүрдүүлсэн. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Мөн хугацаанд манай нийт экспортын 92.5 хувь, импортын 34.1 хувь Хятад улсад ногдож байна. Эдийн засаг, худалдааны харилцааг шинэ агуулга хэлбэрээр баяжуулан хөгжүүлж, 2020 он гэхэд худалдааны нийт эргэлтийг 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хамтран дэвшүүлсэн. === Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц === 1990-2017 хүртэлх хугацаанд Монгол Улсад БНХАУ-ын зүгээс 4.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсний дотор 70.1 хувь нь геологи, уул уурхайн эрэл хайгуул, олборлолт, 22 хувь нь худалдаа, нийтийн хоолны салбар, 2.3 хувь нь барилгын салбарт ногдож байна. ==Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа== 2017-2018 оны хичээлийн жилд Хятадын Их, дээд сургуульд суралцаж буй Монгол оюутнуудын тоо 9000-д хүрээд байна. БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 220 орчим, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 100 орчим (сонгон шалгаруулалтад БСШУСЯ оролцдоггүй), Тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр жилд 200 оюутанд олгогддог. 2015 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатар хотноо Монгол, Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны анхдугаар хуралдаан болсон. ==Соёлын харилцаа== 1994 онд Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд соёлын салбарт хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр байгуулсан. 2010 оны 5 дугаар сард байгуулсан “Соёлын төв харилцан байгуулах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр”-ийн дагуу 2010 оны 6 дугаар сард Хятадын соёлын төвийг Улаанбаатар хотод байгуулсан. 2012, 2014, 2015 онуудад Монголын соёлын өдрүүдийг Бээжин хот болон Шаньдун мужийн Жинань хот, ӨМӨЗО-ы Хөххотод, Хятадын соёлын өдрүүдийг Улаанбаатар хотод тус тус амжилттай зохион байгуулсан. ӨМӨЗО-ы соёл, урлагийн байгууллагуудтай танилцах сургалтыг ӨМӨЗО-ы Ардын засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албатай хамтран 2016 онд зохион байгуулсан. БНХАУ-ын богино хугацааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 2016 онд Монголын талын мэргэжилтнүүд соёлын бие бус болон биет өвийн богино хугацааны сургалтад хамрагдсан. Хятадын кино, дэлгэцийн шилдэг 25 бүтээлийг үнэ төлбөргүй өгч байна. == Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд == '''Нэг. Монгол Улсаас БНХАУ-д айлчилсан төлөөлөгчид:''' 1952, 1959, 1962 онд СНЗ-ийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] 1954 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]] 1960 онд АИХ–ын дарга Б.Жаргалсайхан 1988 онд АИХ–ын дарга Л.Ринчин 1989 онд ГЯЯ–ны сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]] 1990 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] 1991 онд Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж 1992 онд Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн 1994 онд УИХ–ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1996 онд Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]] 1997 онд Гадаад харилцааны сайд Ш.Алтангэрэл 1998 онд Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1999 онд Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал 2000 онд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Гадаад харилцааны сайд Н.Туяа 2002 онд Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]] 2004 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 2005 онд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2006 онд Ерөнхий сайд [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]] 2008 онд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Гадаад хэргийн сайд С.Оюун 2009 онд Ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]], УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүү, Гадаад харилцааны сайд С.Батболд, 2010 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2011 онд Ерөнхий сайд С.Батболд 2012 онд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар 2013 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг 2014 онд УИХ-ын дарга З.Энхболд, Гадаад хэргийн сайд Л.Болд, 2015 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн 2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат,  Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2018 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]], Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2021 онд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг '''Хоёр. БНХАУ-ын талаас Монгол Улсад айлчилсан төлөөлөгчид:''' 1954, 1960 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] 1989 онд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь 1991 онд БНХАУ-ын дарга [[Ян Шанкунь]] 1994 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн 1997 онд БХАТИХ-ын Байнгын Хорооны дарга Цяо Ши, Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь 1999 онд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] 2001 онд Гадаад явдлын яамны сайд Тан Зясюань 2003 онд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] 2005 онд БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Оюунчимэг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2007 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи 2008 онд БНХАУ-ын дэд дарга [[Ши Жиньпин]] 2009 онд ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Сахилга батыг Хянан шалгах хорооны нарийн бичгийн дарга Хө Гуоцян, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Сан Гуовэй айлчилсан, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Зян Шушөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2010 оны 6-р сарын 1-2-ны өдлрүүдэд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Вэнь Зябао]] албан ёсны айлчлал хийсэн. 2011 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи, ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Төв хорооны Улс төр, хуулийн хорооны нарийн бичгийн дарга Жоу Юнкан 2012 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Дай Бингуо 2013 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Ян Жечи, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга У Бангуо, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Самбуупунцаг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин, Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]] 2016 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Көчян]] 2018 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван И, ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Тяньжин хотын Намын хорооны нарийн бичгийн дарга Ли Хунжун 2019 онд БНХАУ-ын дэд дарга Ван Чишань 2020 оны 9-р сар, 2022 оны 8-р сар болон 2026 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]. == Монгол Улсаас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар == # [[Баярын Жаргалсайхан]] /1950.07.01-1953.07.01/ #[[Баянбаатарын Очирбат]] /1953.07.01-1957.05.01/ #[[Сономын Лувсан]] /1957.05.01-1959.07.01/ #[[Дэндэвийн Шарав]] /1959-1962/ #[[Дондогийн Цэвэгмид]] /1962-1971/ #[[Сандагийн Сосорбарам]] /1971-1976/ #[[Лутын Чулуунбаатар]] /1976-1982/ #[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1982-1987/ #[[Нямын Лувсанчүлтэм]] /1987-1992/ #[[Дагвын Цахилгаан]] /1992-2000/ #[[Лувсандагвын Амарсанаа]] /2001-2005/ #[[Галсангийн Батсүх]] /2005-2010/ # [[Цэдэнжавын Сүхбааатар]] /2010-2016/ #Дамбын Ганхуяг /2016-2020/ #Түвшингийн Бадрал /2020-2023/ #[[Нямаагийн Энхболд]] /2023- / == БНХАУ-аас Монгол Улсад суусан Элчин сайд нар == # Зи Ятай (1950.07-1953.07) # Хэ Инь (1954.09-1958.08) # Ше Фушэн (1958.09-1963.08) # Жан Цаньмин (1963.09-1967.01) # Шуй Вэн и (1971.08-1974.02) # Жан Вейлиэ (1974.10-1978.04) # Мэн Ин (1978.08-1983.07) # Ли Жуйчин (1983.11-1989.06) # Жан Дэлин (1989.08-1993.02) # Пэй Жиа И (1993.03-1996.08) # Чи Зижиа (1996.09-1999.08) # Хуан Жиакуй (1999.08-2003.10) # Гао Шумао (2003.11-2007.07) # Юуй Хуняао (2007.08-2011.01) # Ван Шиаолун (2011.02-2015.06) # Шин Хаймин (2015.08-2019.12) # Цай Вэньруй (2020.01-2023) # Шэнь Миньжуань (2023 оноос) - анхны эмэгтэй элчин сайд == Харилцаатай холбоотой ном == "Элчин товчоон"-2019 он [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа| ]] d63owna5ntncdraxo9bb9ke7jm1ef4m 865507 865498 2026-08-09T11:56:03Z Avirmed Batsaikhan 53733 865507 wikitext text/x-wiki {{Хоёр орны харилцаа | title = Монгол-Хятадын харилцаа | party1 = Монгол | party2 = Хятад | map = Mongolia People's Republic of China Locator.png | filetype = svg | size = | mission1 = | mission2 = | envoytitle1 = | envoy1 = | envoytitle2 = | envoy2 = }} '''Монгол-Хятадын харилцаа''' нь өнө эртний түүхтэй боловч БНХАУ байгуулагдаж хоёр улс 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харилцаа тогтоосноор орчин цагийн харилцаа эхэлсэн юм. Монгол, Хятадын хилийн шугам '''4709,6 км''' үргэлжилдэг. Хоёр тал 1950 онд Улаанбаатар, Бээжин хотноо тус тус [[Элчин сайдын яам|Элчин сайдын яамаа]] харилцан нээсэн. Монгол Улс анх 1957 оны 5-р сард БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны [[Хөх хот|Хөх хотод]] Ерөнхий консулын газраа нээж сүүлд 1991 онд сэргээн байгуулж, 1996 онд Эрээн хотод Консулын салбар газраа нээсэн бөгөөд 2007 онд Консулын бие даасан газар болгон ажиллуулах болсон. Мөн 2011 онд Монгол Улсаас БНХАУ-ын [[Хонконг|Хонконгт]] Ерөнхий консулын газар, 2012 онд БНХАУ-ын [[Шанхай]] хотод Консулын төлөөлөл, 2014 онд ӨМӨЗО-ны [[Хөлөнбуйр]] хотод Консулын газар тус тус байгуулж үйл ажиллагаа явуулж байна. == Түүх == === 1949 оноос 1990 оныг хүртэлх үе === 1949 оны 10-р сарын 1-нд БНХАУ байгуулагдаж тусгаар тогтносон хоёр улс хоорондоо 1949 оны 10-р сарын 16-нд дипломат харицаа тогтоож улмаар харилцан дипломат төлөөлөгчийн газар болох ЭСЯ-даа нээн ажиллуулжээ. БНМАУ-аас БНХАУ-д суух анхны Элчин сайдаар [[Баярын Жаргалсайхан|Баярын Жаргалсайханыг]] 1950 оны 5-р сард томилж 1950 оны 7-р сарын 3-нд тэрээр БНХАУ-ын Ардын Төв засгийн газрын дарга [[Мао Зэдун|Мао Зэдунд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. Мөн оны 7-р сарын 10-нд БНХАУ-аас БНМАУ-д суух Элчин сайд Зи Яатай БНМАУ-ын Бага хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Гончигийн Бумцэнд|Гончигийн Бумцэндэд]] Итгэмжлэх жуух бичгээ барьсан юм. 1952 оны 9-р сарын 28-наас 10-р сарын 7-нд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Юмжаагийн Цэдэнбал БНХАУ-д албан ёсны айлчлал хийсэн байна. Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй төлөөлөгчдийг БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] тэргүүтэй 4 орлогч, 6 сайд 4 орлогч сайд Ардын дээд шүүхийн дарга, Хятадын [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Ардын чөлөөлөх Армийн]] Жанжин штабын дарга, орлогч, Ардын Банкны орлогч захирал зэрэг өндөр албаны хүмүүс угтсан байна. Мөн Мао Зэдун, Жоу Эньлай нар хоёул уулзаж зоог барьсан байна. Монголын төлөөлөгчид БНХАУ байгуулагдсаны 3 жилийн ойн баярын ёслолын арга хэмжээнд оролцохын зэрэгцээ хоёр улсын Засгийн газар хоорондын анхны хэлэлцээр болох "Монгол, Хятадын эдийн засаг, соёлын хамтын ажиллагааны хэлэлцээр"-т гарын үсэг зуржээ. 1954 оны 7-р сарын 31-нээс 8-р сарын 1-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] Монгол Улсад албан ёсоор айлчилсан байна. Энэ айлчлал бол Хятадын талаас Монгол Улсад хийсэн хамгийн анхны дээд түвшний албан ёсны айлчлал байв. Энэ айлчлалын үеэр БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу]], Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.Цэдэнбал нар албан ёсны уулзалт хийж хүндэтгэлийн зоог барьсан байна. Үүнээс өмнө Жоу Эньлай ЗХУ-д айлчлаад буцах замдаа 1952 оны 9-р сарын 24-нд Улаанбаатар хотоор дайрч өнгөрсөн юм. Улаанбаатар хотын нисэх буудалд 1 цаг орчим саатах үеэр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга [[Шаравын Сүрэнжав]] тэргүүтэй өндөр албаны хүмүүс угтан авч уулзсан байна. 1960 оны 5-р сарын 27-31-нд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Жоу Эньлай Монгол Улсад айлчлах үеэр "БНМАУ, БНХАУ-ын Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ"-нд гарын үсэг зурсан юм. [[Файл:1952-10 1952年9月28日蒙古国总理泽登巴尔访问中国 周恩来 泽登巴尔 拉姆苏伦.png|thumb|1952 онд Бээжинд хүрэлцэн ирсэн Юмжаагийн Цэдэнбал]] 1949-1962 онд хоёр талын харилцаа шинээр төлөвшин хөгжиж, энэ хугацаанд '''Найрамдал, харилцан туслалцах тухай гэрээ (1960 он), [[Монгол-Хятадын хил|БНМАУ ба БНХАУ-ын Хилийн гэрээ (1962 он)]]''' зэрэг хоёр орны харилцааны эрх зүйн үндэс суурийг тавьсан олон гэрээ байгуулагдсан. '''1957''' онд БНХАУ-ын [[Хөх хот|Хөх хотод]] БНМАУ-ын Ерөнхий консулын газар анх нээж ажиллуулж эхэлсэн байна. Анх 1957 оноос МУИС-д 10 гаруй оюутанд хятад хэлийг заах болсноор Монгол улсад хятад хэлний сургалт эхэлсэн түүхтэй. Монгол дахь хятад хэлний сургалтын үйл явцыг 3 хуваан авч үзэж болно. Нэгдүгээр үе шат буюу 1957-1965 онд нийт 52 оюутан хятад хэл сурч төгсөн. 1965 оноос харилцааны түүхэн шалтгааны улмаас хятад хэлний сургалт түр зогссон. 1973 оноос 1990 он хүртэл 2-р үе шат эхэлж МУИС-ийг 79 хятад хэлний мэргэжилтэн төгсөн гарсан байна. === 1990-2011 онууд === 1994 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээг шинэчлэн байгуулсан. Энэхүү гэрээ нь хоёр улсын одоогийн харилцааны эрх зүйн үндсийг бүрдүүлж байна. 1949-2012 онд хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааны асуудлуудыг зохицуулсан 400 гаруй гэрээ байгуулагдсанаас 151 гэрээ хүчин төгөлдөр үйлчилж буйг тогтоосон. 2003 оны 6-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийх үеэр хоёр тал '''Монгол, Хятадын сайн хөршийн, харилцан итгэсэн, түншлэлийн харилцааг''' тогтоон хөгжүүлэхээр тохиролцсон. 2004 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабандийн]] БНХАУ-д хийсэн төрийн айлчлалын үеэр “Монгол, Хятадын хилийн боомт, тэдгээрийн дэглэмийн тухай хэлэлцээр”-т гарын үсэг зуржээ. === 2011 оноос хойш === 2011 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Сүхбаатарын Батболд|Сүхбаатарын Батболдын]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал ''' Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг тогтоосон'''. 2013 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Норовын Алтанхуяг|Норовын Алтанхуягийн]] БНХАУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалын үеэр хоёр тал “Монгол, Хятадын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх дунд, урт хугацааны хөтөлбөр”-ийг байгуулсан. 2014 оны 8-р сард БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] Монгол Улсад төрийн айлчлал хийсэн. Айлчлалын үеэр Засгийн газар болон хувийн хэвшлийн хооронд нийт 37 баримт бичигт гарын үсэг зурж, хоёр улсын харилцааны түвшнийг '''Иж бүрэн стратегийн түншлэлийн түвшинд''' хүргэх улс төрийн шийдвэрийг зарласан байна. БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин Монгол Улсад айлчлах үеэр талууд “Төмөр замын дамжин өнгөрөх тээврийн хамтын ажиллагааны тухай” хэлэлцээрийг байгуулж, шинээр төмөр замын 4 боомт нээх, эдгээр хилийн боомтоор дамжуулан гуравдагч оронд Монгол Улсын экспортын бүтээгдэхүүнээ төмөр замаар дамжуулан экспортлох квот, тээврийн хөнгөлөлттэй тариф зэрэг нөхцөлүүдийг тохирсон. 2014 оны 10-р сард Монгол Улсын Их Хурлын дарга [[Зандаахүүгийн Энхболд]], 2015 оны 4 дүгээр сард Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн БНХАУ-д тус тус албан ёсны айлчлал хийжээ. Монгол, Хятадын худалдаа, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа эрх тэгш, харилцан ашигтай байх зарчмын үндсэн дээр тогтвортой хөгжиж байна. 2014 оны байдлаар хоёр орны худалдааны нийт хэмжээ 6.79 тэрбум ам.долларт хүрсэн бөгөөд экспорт 5 тэрбум 70 сая ам.доллар, импорт 1 тэрбум 729 сая ам.доллар болжээ. Нийт экспортын 80 орчим хувь, импортын 30 орчим хувийг БНХАУ эзэлж байна. Түүнчлэн, Монгол Улсад бүртгэлтэй гадаадын хөрөнгө оруулалт бүхий нийт аж ахуйн нэгжийн 50 орчим хувь, нийт хөрөнгө оруулалтын дүнгийн 40 орчим хувь нь тус улсад ногдож байна. Монгол Улсад оруулсан гадаадын хөрөнгө оруулагч орнуудыг Хятад Улс сүүлийн 14 жил тэргүүлж байна. 1990-2013 оны байдлаар Монгол Улсад БНХАУ-ын 3.8 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ. 2013 оны 5 дугаар сард Монгол Улс, БНХАУ-ын ЗГХК-ын ээлжит 13 дугаар хуралдааныг Бээжин хотод зохион байгуулсан. Буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр 2010 онд Улаанбаатар хотын Биеийн тамир, спортын ордон ашиглалтад оров. Хятадын соёлын төвийг 2010 оны 6 дугаар сард Улаанбаатар хотод байгуулсан. Монгол Улс, БНХАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 65 жилийн ойг тохиолдуулан хоёр тал 2014 оныг “Монгол-Хятадын найрсаг солилцооны жил” болгон зарласан байна. Хоёр орны боловсролын салбарт хамтран ажиллах хэлэлцээрийн дагуу жил бүр манай 220 оюутан Хятадын талын зардлаар суралцаж байна. Хятадын тал хоёр орны соёл, боловсролын салбарын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор ирэх 5 жилийн хугацаанд жил бүр 1000 оюутныг БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлгээр суралцуулах болсноо мэдэгдсэн. Мөн 2005 оноос ӨМӨЗО-ны Ардын засгийн газрын тэтгэлгээр жилд 100 оюутан хүлээн авч суралцуулж байна. Манай тал ч Хятадын тодорхой тооны хүмүүсийг Монголд өөрийн зардлаар сургаж байна. 2018 онд [[Шанхайн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын]] (ШХАБ) гишүүн орнуудын тэргүүн нарын уулзалт болон ОХУ-д болсон Дорнодын эдийн засгийн уулзалтаар Монгол Улсын ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга]], БНХАУ-ын дарга [[Ши Жиньпин]] нар хоёр удаа уулзаж хоёр орны хамтын ажиллагааны талаар нийтлэг ойлголтод хүрсэн. 2019 оны 4-р сарын 24-25-нд Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]] БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпиний урилгаар Хятад улсад төрийн айлчлал хийж, хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойших өнгөрсөн хугацаанд Монгол-Хятадын харилцаанд ямар ахиц дэвшил, өөрчлөлт гарсан бэ гэдгийг дүгнэж, ирэх он жилүүдэд ямар зарчмаар хамтын ажиллагаагаа тодорхойлсон. 2026 оны 2-р сарын 10–12-ны өдрүүдэд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн дэд сайд Сүнь Вэйдүн Монгол Улсад айлчилж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд Г.Занданшатар, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг нартай уулзав. Мөн Монгол Улсын Гадаад харилцааны дэд сайд Амартүвшинтэй хамтран Монгол, Хятадын гадаад харилцааны байгууллагуудын стратегийн VII яриа хэлэлцээг даргалав. Уулзалт, арга хэмжээнд БНХАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Шэнь Миньжуань оролцов.<ref>{{Cite web |title=外交部新闻_中华人民共和国外交部 |url=https://www.mfa.gov.cn/wjbxw_new/202602/t20260212_11857624.shtml |access-date=2026-08-09 |website=www.mfa.gov.cn}}</ref> Сүнь Вэйдүн хэлэхдээ, хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын стратегийн чиглэл, удирдлагын дор Монгол, Хятадын харилцаа тогтвортой, нааштай хөгжиж байгаа бөгөөд энэ нь хоёр орны ард түмэнд үр өгөөжөө өгөхийн зэрэгцээ бүс нутгийн энх тайван, хөгжил, цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулж байгааг онцлов. Хятадын тал хоёр улсын удирдагчдын хүрсэн чухал тохиролцоог баримтлан, бие биеийн язгуур ашиг сонирхол, анхаарал хандуулж буй чухал асуудлыг харилцан хүндэтгэж, салбар бүрийн харилцаа, хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэн, Монгол, Хятадын хувь заяаны хамтын нийгэмлэгийг хамтран байгуулахад бэлэн байгаагаа илэрхийлэв. Түүнчлэн БНХАУ-ын Гадаад хэргийн яам Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамтай нягт хамтран ажиллаж, Монгол, Хятадын иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцааг урт хугацаанд эрүүл, тогтвортой хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулахад бэлэн байгааг тэмдэглэв. Монголын тал Хятадтай харилцах харилцааг хөгжүүлэх нь Монгол Улсын гадаад бодлогын тэргүүлэх чиглэл болохыг илэрхийлэв. Түүнчлэн Тайвань, Төвөд, Шиньжян, Хонконгтой холбоотой асуудал нь Хятадын дотоод хэрэг бөгөөд Монгол Улс “Нэг Хятад” бодлогыг цаашид ч тууштай баримтална гэдгээ нотлов. Монголын тал Хятадын дэвшүүлсэн хүн төрөлхтний хувь заяаны хамтын нийгэмлэг байгуулах үзэл санаа болон дэлхийн дөрвөн санаачилгыг дэмжиж байгаагаа илэрхийлж, хөрш орнуудтайгаа найрсаг, чин сэтгэлээсээ, харилцан ашигтай, хүртээмжтэй хамтран ажиллах Хятадын гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг өндрөөр үнэлэв. Мөн Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжил, иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэхэд Хятадын талаас олон жилийн турш дэмжлэг үзүүлж ирсэнд талархал илэрхийлж, хоёр улсын хөгжлийн бодлого, стратегийн уялдаа холбоог улам бэхжүүлэх, бодит хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, “Бүс ба Зам” санаачилгын хүрээнд хамтын ажиллагааг үргэлжлүүлэн хөгжүүлэх, хөрш орнуудын харилцааны үлгэр жишээг хамтдаа бий болгоход бэлэн байгаагаа мэдэгдэв. Талууд мөн олон улсын болон бүс нутгийн нөхцөл байдлын талаар илэн далангүй, дэлгэрэнгүй санал солилцов. Тэд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм, олон улсын харилцааны нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн үндсэн зарчим, Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа тогтсон олон улсын дэг журмыг хамтран хамгаалж, дэлхийн засаглалын тогтолцоог илүү шударга, тэгш, зохистой чиглэлд хөгжүүлэхийн төлөө хамтран ажиллахаар санал нэгдэв. Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн урилгаар ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]] Монгол Улсад 2026 оны 6-р сарын 13-15-ны өдрүүдэд айлчлав. Энэ үеэр хоёр улсын хөгжлийн стратеги, зорилтуудыг уялдуулан хамтын хөгжлийг хурдасгах, хоёр улсын төрийн тэргүүн нарын тохиролцсон худалдааг 20 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хэрэгжүүлэх, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт, тээвэр логистикийн хөгжлийг дэмжих, боомтын нэвтрүүлэх хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, худалдааны бүтцийг төрөлжүүлж Монголын хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортыг нэмэгдүүлэх, эрдэс баялаг, эрчим хүч, түүний дотор сэргээгдэх эрчим хүчний салбар, ногоон хөгжлийн хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх, бүс нутгийг хамарсан томоохон дэд бүтцийн төслүүдийг хэрэгжүүлэх зэрэг өргөн хүрээтэй асуудлаар дэлгэрэнгүй ярилцав. Гадаад хэргийн сайд Ван И хоёр улсын эдийн засаг бие биенээ харилцан нөхөх чадвар өндөр бөгөөд цаашид худалдааг өнөөгийнхөөс улам илүү нэмэгдүүлэхийн тулд Чөлөөт бүс байгуулан, шаардлага хангасан хилийн боомтуудын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх боломжтойг дурдаж, худалдааг нэмэгдүүлэх чиглэлд илүү том зорилт дэвшүүлж хамтран ажиллахын төлөө байгааг тэмдэглэв. == Худалдаа, эдийн засгийн харилцаа == 2017 оны байдлаар Монгол Улс, БНХАУ-тай хийсэн худалдаа '''6.7 тэрбум''' '''ам.долларт''' хүрч, манай улсын нийт гадаад худалдааны '''64''' хувийг бүрдүүлсэн. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. 2018 оны эхний 9 сарын байдлаар хоёр улсын худалдааны эргэлт 6.37 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь манай улсын гадаад худалдааны 66 орчим хувийг бүрдүүлж байна. Мөн хугацаанд манай нийт экспортын 92.5 хувь, импортын 34.1 хувь Хятад улсад ногдож байна. Эдийн засаг, худалдааны харилцааг шинэ агуулга хэлбэрээр баяжуулан хөгжүүлж, 2020 он гэхэд худалдааны нийт эргэлтийг 10 тэрбум ам.долларт хүргэх зорилтыг хамтран дэвшүүлсэн. === Хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, түүний бүтэц === 1990-2017 хүртэлх хугацаанд Монгол Улсад БНХАУ-ын зүгээс 4.2 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийсний дотор 70.1 хувь нь геологи, уул уурхайн эрэл хайгуул, олборлолт, 22 хувь нь худалдаа, нийтийн хоолны салбар, 2.3 хувь нь барилгын салбарт ногдож байна. ==Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын харилцаа== 2017-2018 оны хичээлийн жилд Хятадын Их, дээд сургуульд суралцаж буй Монгол оюутнуудын тоо 9000-д хүрээд байна. БНХАУ-ын Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 220 орчим, БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Засгийн газрын тэтгэлэг жилд 100 орчим (сонгон шалгаруулалтад БСШУСЯ оролцдоггүй), Тусгай тэтгэлэгт хөтөлбөр жилд 200 оюутанд олгогддог. 2015 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатар хотноо Монгол, Хятадын Шинжлэх ухаан, технологийн хамтарсан хорооны анхдугаар хуралдаан болсон. ==Соёлын харилцаа== 1994 онд Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газар хооронд соёлын салбарт хамтран ажиллах тухай хэлэлцээр байгуулсан. 2010 оны 5 дугаар сард байгуулсан “Соёлын төв харилцан байгуулах тухай Монгол Улсын Засгийн газар, БНХАУ-ын Засгийн газрын хоорондын хэлэлцээр”-ийн дагуу 2010 оны 6 дугаар сард Хятадын соёлын төвийг Улаанбаатар хотод байгуулсан. 2012, 2014, 2015 онуудад Монголын соёлын өдрүүдийг Бээжин хот болон Шаньдун мужийн Жинань хот, ӨМӨЗО-ы Хөххотод, Хятадын соёлын өдрүүдийг Улаанбаатар хотод тус тус амжилттай зохион байгуулсан. ӨМӨЗО-ы соёл, урлагийн байгууллагуудтай танилцах сургалтыг ӨМӨЗО-ы Ардын засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албатай хамтран 2016 онд зохион байгуулсан. БНХАУ-ын богино хугацааны тэтгэлэгт хөтөлбөрийн хүрээнд 2016 онд Монголын талын мэргэжилтнүүд соёлын бие бус болон биет өвийн богино хугацааны сургалтад хамрагдсан. Хятадын кино, дэлгэцийн шилдэг 25 бүтээлийг үнэ төлбөргүй өгч байна. == Хоёр талын өндөр, дээд хэмжээний харилцан айлчлалууд == '''Нэг. Монгол Улсаас БНХАУ-д айлчилсан төлөөлөгчид:''' 1952, 1959, 1962 онд СНЗ-ийн дарга [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]] 1954 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Жамсрангийн Самбуу|Ж.Самбуу]] 1960 онд АИХ–ын дарга [[Баярын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] 1988 онд АИХ–ын дарга Л.Ринчин 1989 онд ГЯЯ–ны сайд [[Цэрэнпилийн Гомбосүрэн|Ц.Гомбосүрэн]] 1990 онд АИХ–ын Тэргүүлэгчдийн дарга [[Пунсалмаагийн Очирбат|П.Очирбат]] 1991 онд Дэд ерөнхийлөгч Р.Гончигдорж 1992 онд Ерөнхий сайд Д.Бямбасүрэн 1994 онд УИХ–ын дарга [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1996 онд Ерөнхий сайд [[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]] 1997 онд Гадаад харилцааны сайд Ш.Алтангэрэл 1998 онд Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]] 1999 онд Ерөнхий сайд Р.Амаржаргал 2000 онд УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Гадаад харилцааны сайд Н.Туяа 2002 онд Ерөнхий сайд [[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]] 2004 онд Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 2005 онд Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2006 онд Ерөнхий сайд [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]] 2008 онд УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Гадаад хэргийн сайд С.Оюун 2009 онд Ерөнхий сайд [[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]], УИХ-ын дэд дарга Г.Батхүү, Гадаад харилцааны сайд С.Батболд, 2010 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж 2011 онд Ерөнхий сайд С.Батболд 2012 онд Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар 2013 онд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг 2014 онд УИХ-ын дарга З.Энхболд, Гадаад хэргийн сайд Л.Болд, 2015 онд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Гадаад хэргийн сайд Л.Пүрэвсүрэн 2017 онд Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбат,  Гадаад харилцааны сайд Ц.Мөнх-Оргил, Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2018 онд Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүх 2019 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч [[Халтмаагийн Баттулга|Х.Баттулга]], Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар 2021 онд Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг '''Хоёр. БНХАУ-ын талаас Монгол Улсад айлчилсан төлөөлөгчид:''' 1954, 1960 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Жоу Эньлай]] 1989 онд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь 1991 онд БНХАУ-ын дарга [[Ян Шанкунь]] 1994 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн 1997 онд БХАТИХ-ын Байнгын Хорооны дарга Цяо Ши, Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Цянь Цичэнь 1999 онд БНХАУ-ын дарга [[Жян Зэминь]] 2001 онд Гадаад явдлын яамны сайд Тан Зясюань 2003 онд БНХАУ-ын дарга [[Ху Жиньтао]] 2005 онд БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Оюунчимэг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2007 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи 2008 онд БНХАУ-ын дэд дарга [[Ши Жиньпин]] 2009 онд ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Сахилга батыг Хянан шалгах хорооны нарийн бичгийн дарга Хө Гуоцян, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Сан Гуовэй айлчилсан, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Зян Шушөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2010 оны 6-р сарын 1-2-ны өдлрүүдэд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Вэнь Зябао]] албан ёсны айлчлал хийсэн. 2011 онд Гадаад хэргийн сайд Ян Жечи, ХКН-ын ТХ-ны УТТ-ны Байнгын хорооны гишүүн, Намын Төв хорооны Улс төр, хуулийн хорооны нарийн бичгийн дарга Жоу Юнкан 2012 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Дай Бингуо 2013 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн Ян Жечи, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дарга У Бангуо, БХАТИХ-ын Байнгын хорооны дэд дарга Самбуупунцаг Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн тангараг өргөх ёслолд оролцсон 2014 онд БНХАУ-ын дарга Ши Жиньпин, Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]] 2016 онд Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайд [[Ли Кэчян|Ли Көчян]] 2018 онд Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд Ван И, ХКН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Тяньжин хотын Намын хорооны нарийн бичгийн дарга Ли Хунжун 2019 онд БНХАУ-ын дэд дарга Ван Чишань 2020 оны 9-р сар, 2022 оны 8-р сар болон 2026 оны 6-р сард БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн гишүүн бөгөөд Гадаад хэргийн сайд [[Ван И]]. == Монгол Улсаас БНХАУ-д суусан Элчин сайд нар == # [[Баярын Жаргалсайхан]] /1950.07.01-1953.07.01/ #[[Баянбаатарын Очирбат]] /1953.07.01-1957.05.01/ #[[Сономын Лувсан]] /1957.05.01-1959.07.01/ #[[Дэндэвийн Шарав]] /1959-1962/ #[[Дондогийн Цэвэгмид]] /1962-1971/ #[[Сандагийн Сосорбарам]] /1971-1976/ #[[Лутын Чулуунбаатар]] /1976-1982/ #[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]] /1982-1987/ #[[Нямын Лувсанчүлтэм]] /1987-1992/ #[[Дагвын Цахилгаан]] /1992-2000/ #[[Лувсандагвын Амарсанаа]] /2001-2005/ #[[Галсангийн Батсүх]] /2005-2010/ # [[Цэдэнжавын Сүхбааатар]] /2010-2016/ #Дамбын Ганхуяг /2016-2020/ #Түвшингийн Бадрал /2020-2023/ #[[Нямаагийн Энхболд]] /2023- / == БНХАУ-аас Монгол Улсад суусан Элчин сайд нар == # Зи Ятай (1950.07-1953.07) # Хэ Инь (1954.09-1958.08) # Шэ Фушэн (1958.09-1963.08) # Жан Цаньмин (1963.09-1967.01) # Шуй Вэн и (1971.08-1974.02) # Жан Вейлиэ (1974.10-1978.04) # Мэн Ин (1978.08-1983.07) # Ли Жуйчин (1983.11-1989.06) # Жан Дэлин (1989.08-1993.02) # Пэй Жиа И (1993.03-1996.08) # Чи Зижиа (1996.09-1999.08) # Хуан Жиакуй (1999.08-2003.10) # Гао Шумао (2003.11-2007.07) # Юуй Хуняао (2007.08-2011.01) # Ван Шиаолун (2011.02-2015.06) # Шин Хаймин (2015.08-2019.12) # [[Цай Вэньруй]] (2020.01-2023) # Шэнь Миньжуань (2023-2026.07) - анхны эмэгтэй Элчин сайд == Харилцаатай холбоотой ном == "Элчин товчоон"-2019 он [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа| ]] hmcy4ntyahtmkhyq1xv4wqyelyzuow1 2 62540 865461 864114 2026-08-08T12:04:26Z HorseBro the hemionus 100126 [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] руу чиглүүлэгдлээ 865461 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ehsrp4nhenk1ycysoziqnw5w25oz97p 0 66085 865471 865084 2026-08-09T00:17:43Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865471 wikitext text/x-wiki {{Infobox programming language | name = R хэл | logo = [[File:R logo.svg|200px|Лого]] | released = {{Start date and age|1993|08}}<ref name="Interface98">{{cite techreport |url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Interface98.pdf |title=R : Past and Future History |first=Ross |last=Ihaka |institution=Statistics Department, The University of Auckland, Auckland, New Zealand |conference=Interface '98 |year=1998}}</ref> | designer = [[wikisource:en:Ross Ihaka|Ross Ihaka]] and [[wikisource:en:Robert Gentleman (statistician)|Robert Gentleman]] | developer = R Core Team<ref>{{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ |at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}}</ref> | typing = [[wikisource:en:dynamic typing|Dynamic]] | implementations = | dialects = | influenced = | license = [[GNU GPL#Version 2|GNU GPL v2]]<ref>{{cite web |url=https://www.r-project.org/COPYING |title=R license |publisher=r-project |access-date=6 June 2016}}</ref> | website = [https://www.r-project.org/ www.r-project.org] | wikibooks = | paradigms = [[Multi-paradigm programming language|Multi-paradigm]]: [[Array programming|Array]], [[Object-oriented programming|object-oriented]], [[Imperative programming|imperative]], [[Functional programming|functional]], [[Procedural programming|procedural]], [[Reflective programming|reflective]] | latest_release_version = 3.4.0 (You Stupid Darkness)<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-devel/NEWS.html|title=R News|website=CRAN|access-date=22 April 2017}}</ref> | latest_release_date = {{Start date and age|2017|04|21}} | latest_test_version = | latest_test_date = | influenced_by = | file_ext = .r, .R, .RData, .rds, .rda }} R нь статистик тооцоолол, график дүрслэлд зоиулагдсан нээлттэй эх бүхий [[программчлалын хэл]] болон програм хангамж бөгөөд Статистик Тооцооллын R Сан дээр түшиглэдэг.{{refn| R language and environment * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-R_003f |title=R FAQ| at=2.1 What is R? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} R Foundation * {{Cite web |url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#What-is-the-R-Foundation_003f |title=R FAQ |at=2.13 What is the R Foundation? |date=November 26, 2015 |first=Kurt |last=Hornik |website=The Comprehensive R Archive Network |accessdate=2015-12-06}} The R Core Team [https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Citing-R asks authors who use R in their data analysis] to cite the software using: * R Core Team (2016). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL http://www.R-project.org/. }} R хэлийг статистикчид, [[Data mining|өгөгдлийн уурхайчид]] статистикийн програм хангамж{{refn| widely used * {{cite journal | author1 = Fox, John | author2 = Andersen, Robert | lastauthoramp = yes | title = Using the R Statistical Computing Environment to Teach Social Statistics Courses | publisher = Department of Sociology, McMaster University | date = January 2005 | url = http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | format = PDF | accessdate = 2006-08-03 | archive-date = 2016-06-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160611085820/http://www.unt.edu/rss/Teaching-with-R.pdf | url-status = dead }} * {{cite news | url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html |title=Data Analysts Captivated by R's Power | date=2009-01-06 | accessdate=2009-04-28|last=Vance| first=Ashlee |work=[[New York Times]]| quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}} }} зохиох, мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html|title=Data Analysts Captivated by R's Power|date=2009-01-06|accessdate=2009-04-28|last=Vance|first=Ashlee|work=[[New York Times]]|quote=R is also the name of a popular programming language used by a growing number of data analysts inside corporations and academia. It is becoming their lingua franca...}}</ref> зэрэгт өргөн хэрэглэхийн зэрэгцээ сүүлийн жилүүдэд түүний хэрэглээ бусад чиглэлд ч хурдацтай өсөн нэмэгдэж байна.{{refn| R's popularity * David Smith (2012); [http://java.sys-con.com/node/2288420 ''R Tops Data Mining Software Poll''], Java Developers Journal, May 31, 2012. * Karl Rexer, Heather Allen, & Paul Gearan (2011); [http://www.rexeranalytics.com/Data-Miner-Survey-Results-2011.html ''2011 Data Miner Survey Summary''], presented at Predictive Analytics World, Oct. 2011. * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} }} R бол GNU програм хангамж юм.{{refn| GNU project * {{cite web | url=http://directory.fsf.org/project/gnur/ | publisher=Free Software Foundation (FSF) Free Software Directory|title=GNU R |date=19 July 2010|accessdate=13 November 2012}} * {{cite web | author=R Project|date=n.d.|url=https://www.r-project.org/about.html | title=What is R? | accessdate=2009-04-28}} }} R програмын эх код [[Си хэл|C]], [[Фортран|Fortran]], R хэл дээр бичигдсэн.<ref>{{cite web|author="Wrathematics"|url=http://librestats.com/2011/08/27/how-much-of-r-is-written-in-r/|title=How Much of R Is Written in R|date=27 August 2011|accessdate=2011-12-01|publisher=librestats}}</ref> R програмыг [[GNU General Public License|GNU GPL Олон Нийтийн Лиценз]]-ээр голлох [[Үйлдлийн систем|үйлдлийн системүүд]] дээр үнэ төлбөргүй ашиглах боломжтой. Мөн R нь командын мөрнөөс ажилладаг тул зориулалтын [[Хэрэглэгчийн график интерфейс|график интерфейс]] бүхий програмаар дамжуулан ашиглах нь зүйтэй.<ref name="R_gui">{{cite web|title=7 of the Best Free Graphical User Interfaces for R|url=http://www.linuxlinks.com/article/20110306113701179/GUIsforR.html|website=linuxlinks.com|accessdate=9 February 2016}}</ref> == Түүх == R нь John Chambers гэдэг хүний Bell Labs-д ажиллаж байх үедээ зохиосон [[wikisource:en:S (programming language)|програмчлалын S хэл]] дээр тулгуурласан. Эдгээрийн хооронд хэдэн чухал ялгаа байдаг ч S хэлээр бичигдсэн кодын ихэнх нь R дээр шууд ажилладаг.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/about.html|title=R: What is R?|website=R-Project|accessdate=7 February 2016}}</ref> R програмыг Росс Ihaka , Роберт Gentleman<ref>{{cite web|url=http://myprofile.cos.com/rgentleman|title=Individual Expertise profile of Robert Gentleman|last=Gentleman|first=Robert|date=9 December 2006|accessdate=2009-07-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723215206/http://myprofile.cos.com/rgentleman|archivedate=23 July 2011}}</ref> нар Шинэ Зеландын Веллингтон Их Сургууль-д байх үедээ зохиосон бөгөөд одоогоор ''R Development Core Team'' хөгжүүлж байна. S хэлний зохиогч Chambers уг багийн нэг гишүүн юм. R гэх нэр нь түүнийг анхлан зохиогчдын нэр болон гол суурь нь болсон S хэлний нэртэй холбоотой.<ref>{{cite book|url=https://cran.r-project.org/doc/FAQ/R-FAQ.html#Why-is-R-named-R_003f|title=The R FAQ: Why is R named R?|isbn=3-900051-08-9|author=Kurt Hornik|accessdate=2008-01-29}}</ref> Төсөл 1992 онд санаачлагдсан бол анхны хувилбар нь 1995 онд гарсан. Харин тогтвортой beta хувилбар нь 2000 онд гарсан.<ref>{{Cite web|url=https://cran.r-project.org/doc/html/interface98-paper/paper_2.html|title=R : Past and Future History -- A Free Software Project|website=cran.r-project.org|access-date=2016-05-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|title=Over 16 years of R Project history|website=Revolutions|access-date=2016-05-30|archive-date=2017-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20171006060821/http://blog.revolutionanalytics.com/2016/03/16-years-of-r-history.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/Massey.pdf|title=The R Project: A Brief History and Thoughts About the Future|last=Ihaka|first=Ross|date=|website=stat.auckland.ac.nz|publisher=|access-date=}}</ref> == R програм Монгол улсад == R програмыг хэрэглэх, R хэлийг судлах явдал [[Монгол улс]]ад улам бүр дэлгэрч буй бөгөөд үүнийг гэрчлэх мэдээ материал<ref>{{Cite web|url=http://news.num.edu.mn/?p=38344|title=Судалгаанд статистикийн аргыг хэрэглэх нь сэдэвт сургалт амжилттай болж өндөрлөлөө|website=news.num.edu.mn|access-date=2016-11-29}}</ref>, нийгмийн сүлжээний бүлгэмүүд<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/groups/238749916309897/|title=Монголын R хэрэглэгчдийн групп|website=facebook.com|access-date=2017-05-19}}</ref> цөөнгүй байна. Зарим их, дээд сургууль сургалтын хөтөлбөртөө R програмыг нэвтрүүлснээс тухайлан [[Монгол Улсын Их Сургууль]] дээр хэрэгжиж буй Статистик хөтөлбөрийг дурдаж болно.{{citation needed|date=May 2017}} Монгол хэл дээрх ном, сурах бичиг, гарын авлагын хувьд [https://web.archive.org/web/20171129163653/http://galaa.mn/ Г.Махгал], Ш.Мөнгөнсүх нар бичиж Б.Магсаржав хянан тохиолдуулсан [https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html Статистик програмчлалын R хэл] сурах бичиг хэвлэгдэн гарчээ.<ref>{{Cite web|url=http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|title=МУИС Пресс хэвлэлийн газар|website=mongolbooks.com|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519163835/http://mongolbooks.com/%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD-r-%D1%85%D1%8D%D0%BB-2017/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://magadlal.mn/books/id-2.html|title=www.magadlal.mn|website=magadlal.mn|access-date=2017-05-19|archive-date=2017-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171217135839/http://magadlal.mn/books/id-2.html|url-status=dead}}</ref> == Статистикийн зүгээс онцлох зүйлс == R, түүний сангууд олон янзын статистик болон график хэрэгсэл агуулдаг. Тухайлбал шугаман болон шугаман бус загвар, статистик шинжүүрүүд, хугацаан цувааны шинжилгээ, бүлэглэх, ангилах болон бусад олон шинжилгээ дурдаж болно. Мөн R програмын нэмэлт багцууд олон янзын функц болон бусад зүйлс агуулдаг. R хэлний стандарт функцүүдийн олонх нь R хэл дээрээ бичигдсэн бөгөөд нэмэлтээр [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээрх код оруулан ажиллуулж болдог. Өндөр мэдлэг чадвартай хэрэглэгчид C, C++,<ref>{{cite journal|url=http://www.jstatsoft.org/v40/i08|title=Rcpp: Seamless R and C++ Integration|first1=Dirk|last1=Eddelbuettel|first2=Romain|last2=Francois|journal=[[Journal of Statistical Software]]|volume=40|issue=8|year=2011|doi=10.18637/jss.v040.i08}}</ref> [[Java]],<ref>{{cite web|title=Calling R from Java|first=Duncan|last=Temple Lang|url=http://www.nuiton.org/attachments/168/RFromJava.pdf|date=6 November 2010|accessdate=18 September 2013|publisher=Nuiton}}</ref> [[.NET Фрэймворк|.NET]]{{refn| .NET Framework * {{cite web |title=Making GUIs using C# and R with the help of R.NET |url = http://psychwire.wordpress.com/2011/06/19/making-guis-using-c-and-r-with-the-help-of-r-net/}} * {{cite web |title=R.NET homepage |url=http://rdotnet.codeplex.com/ |access-date=2017-05-18 |archive-date=2015-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013020201/http://rdotnet.codeplex.com/ |url-status=dead }} * {{cite conference |url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |title=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |last1=Haynold |first1=Oliver M. |date=April 2011 |conference=R/Finance 2011 |conference-url=http://www.rinfinance.com/RinFinance2011/agenda/ |publisher= |book-title= |pages= |location=Chicago, IL, USA |id= }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-09 00:17:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-06 04:13:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-08-03 00:06:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-31 05:13:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-27 23:53:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-25 04:34:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-22 00:43:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-19 00:19:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-16 01:14:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-13 00:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-10 01:11:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-07 00:12:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-07-04 01:07:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-30 23:49:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-28 01:35:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-25 00:08:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-22 00:37:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-18 23:54:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-16 01:14:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-13 00:14:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-10 00:40:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-06-09 01:15:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-30 00:38:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-27 00:13:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-24 00:21:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-20 23:36:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-18 00:41:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-14 23:39:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-12 00:42:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-09 00:06:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-06 00:39:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-05-02 23:33:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-30 00:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-26 23:38:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-24 00:34:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-23 18:36:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-20 20:14:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-04-04 03:21:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-31 23:46:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-29 01:12:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 23:40:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-25 15:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-20 22:50:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-17 23:46:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-14 22:54:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-11 23:57:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-08 23:22:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-05 23:40:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-03-02 22:48:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-27 23:49:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-24 22:57:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-21 23:32:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-18 23:02:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-15 23:30:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-12 22:45:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-09 23:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-06 23:31:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-02-03 22:53:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-31 23:53:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-28 22:54:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-25 23:32:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-22 23:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-19 23:35:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-16 22:55:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 23:22:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-13 03:16:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-10 04:04:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-05 22:44:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2026-01-02 21:42:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-31 00:40:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-27 22:10:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-24 22:29:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-21 21:38:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-18 22:42:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-15 21:36:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-12 22:21:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 22:02:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-09 03:45:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-05 21:09:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-12-02 19:51:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-25 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-21 23:47:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-15 18:28:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-12 17:33:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-09 18:20:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-06 17:56:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-11-03 18:15:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-31 17:30:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-28 18:41:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-25 18:26:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-22 19:11:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 17:21:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 11:24:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-19 02:49:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-14 21:41:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 20:40:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 14:14:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-11 07:33:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-07 22:30:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-04 21:50:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-10-01 21:57:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-28 22:26:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-25 21:31:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-22 22:20:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-19 21:38:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-17 02:50:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-13 22:36:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-10 22:11:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-07 23:03:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 22:07:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-04 15:38:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-09-01 16:55:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-29 15:32:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 16:17:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-26 05:15:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-23 08:15:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-20 00:58:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-16 23:37:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-14 01:18:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-10 23:56:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-08 00:11:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-05 00:39:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-08-01 23:58:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-30 00:38:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 23:52:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-26 09:26:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-23 08:56:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-20 08:08:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-17 09:00:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-13 02:17:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 12:20:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 07:54:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-12 03:51:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-11 22:54:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-07-09 17:17:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 22:40:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 15:10:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-28 05:45:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 21:39:28 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-27 08:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-23 17:13:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 20:09:48 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-22 00:21:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-19 00:48:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-17 00:06:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 12:49:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-16 04:39:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 09:35:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-15 00:55:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-12 01:56:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-09 01:04:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-06 02:10:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-06-04 21:26:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-29 00:04:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-26 00:51:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-23 00:06:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-20 02:24:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-17 00:55:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-14 00:10:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-11 00:45:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-08 00:19:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-05 00:52:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-05-01 23:56:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-29 01:00:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-26 00:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-23 00:44:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 23:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 21:44:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 19:51:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 17:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 16:01:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 14:02:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 12:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 10:14:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 08:24:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 06:31:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 04:38:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-19 02:34:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-17 22:09:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-07 21:38:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-04 20:50:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-04-01 22:11:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-29 20:49:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-26 21:49:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-23 21:06:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-20 21:41:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-17 20:54:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-14 21:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-11 20:48:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-08 21:41:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 20:55:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 14:51:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 07:26:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-05 01:27:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-03-01 22:19:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-26 23:16:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-23 22:32:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-20 22:59:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-17 22:13:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-14 23:11:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-11 22:21:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-08 22:50:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-05 22:25:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-02-02 23:03:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-30 22:09:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-29 19:19:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-24 22:21:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 22:54:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-21 17:03:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-18 17:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 17:33:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-15 11:02:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-11 21:07:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-08 21:55:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-05 21:02:30 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2025-01-02 21:53:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-30 21:14:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-27 21:46:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-24 20:59:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-21 22:01:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-18 21:06:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-15 21:41:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-12 21:15:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-09 22:36:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-06 21:06:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-12-03 21:52:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-30 20:59:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-27 21:53:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-24 21:25:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 21:36:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-21 15:16:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-18 15:56:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-15 15:31:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-12 16:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-09 17:02:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-11-06 18:17:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-20 23:39:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-18 22:35:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-08 00:12:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-05 00:41:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-10-01 23:54:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-29 01:10:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-26 00:54:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-23 00:42:21 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-20 00:16:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-17 00:39:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-13 23:56:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-11 01:00:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-07 23:55:10 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-05 00:50:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-09-02 00:13:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-30 00:43:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-27 00:02:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-24 00:51:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-20 23:52:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-18 00:48:54 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 23:48:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 19:34:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 14:52:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 12:21:02 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-14 09:07:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-10 16:11:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-07 15:01:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-08-04 16:35:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-31 09:33:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-28 12:22:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-25 09:51:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-22 09:58:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-17 13:54:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-14 14:33:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-11 13:16:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-08 15:15:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-05 13:29:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-07-02 14:31:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-29 14:02:09 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-26 13:52:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-24 18:03:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-20 11:07:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-17 11:47:35 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-14 11:19:24 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-11 11:45:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-08 10:54:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-05 11:53:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-06-02 10:48:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-30 11:46:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-27 11:12:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-24 11:42:51 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-21 11:41:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-18 12:34:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-15 11:55:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-12 10:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-09 11:53:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-08 10:54:33 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-07 08:13:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-06 00:38:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-04 23:27:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-05-02 01:42:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-29 00:14:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-26 01:43:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-23 00:59:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-20 00:07:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-17 00:48:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-14 00:20:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-11 00:57:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-07 20:06:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-04 18:23:34 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-04-01 20:05:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-29 19:22:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-27 03:09:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 17:56:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-23 05:41:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-22 02:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-21 08:56:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 14:08:47 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-20 01:58:38 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-19 12:23:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-18 12:37:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-17 20:04:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-14 21:51:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-11 21:02:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-08 21:37:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-05 20:47:26 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-03-02 21:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-28 21:02:39 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-25 21:36:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-22 21:10:36 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-19 21:40:23 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-16 21:01:50 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-13 21:44:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-10 20:53:01 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-07 21:24:58 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-04 20:40:16 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-02-01 21:47:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 19:37:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-29 03:10:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-28 03:40:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-27 08:11:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-26 15:41:25 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-25 23:48:29 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 23:22:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-24 03:04:15 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-23 10:42:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-22 16:16:46 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-21 15:57:00 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 20:27:41 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-20 05:13:52 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-19 13:05:32 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-18 13:06:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 16:34:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-17 00:43:31 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-16 09:14:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-13 01:25:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-10 07:39:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-07 00:41:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-04 00:02:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2024-01-01 00:44:22 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-28 23:55:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-26 00:48:06 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-22 23:59:17 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-20 00:42:07 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-16 23:59:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-14 00:46:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-10 23:47:08 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-08 01:13:03 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-05 00:45:27 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-12-01 23:52:59 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-29 01:02:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-25 23:51:53 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-23 00:47:05 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-20 00:13:11 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-17 00:36:18 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-13 23:55:56 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-11 00:55:13 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-07 23:50:04 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-05 19:50:40 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-11-02 00:06:12 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-30 01:23:37 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-26 23:47:49 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-24 01:20:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-20 23:50:43 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-18 00:46:19 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-15 00:08:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-12 00:39:45 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-08 23:53:55 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-06 01:17:42 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-10-02 23:50:44 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-30 01:05:20 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 23:46:14 InternetArchiveBot }} {{Webarchiv|url=http://www.rinfinance.com/agenda/2011/OliverHaynold.pdf |wayback=20151129223447 |text=An Rserve Client Implementation for CLI/.NET |archiv-bot=2023-09-26 05:10:10 InternetArchiveBot }} }} болон [[Python]] зэрэг хэл дээр R хэлний объект уруу шууд хандаж ажиллах код бичдэг.<ref name="SASvsR">{{cite web|url=https://intellipaat.com/blog/choosing-between-sas-r-and-python-for-big-data-solution/|title=Choosing between SAS, R and Python for Big Data Solution - Intellipaat Blog|first=|last=Intellipaat|work=intellipaat.com|accessdate=2 December 2016}}</ref> Статистик тооцооллын бусад хэлнүүдээс ялгарах гол давуу тал бол R хэлний [[Объект хандалтат програмчлал|объект-хандалтат]] чанар бөгөөд энэ нь S хэлнээс түүнд дамжсэн билээ. R хэлний бас нэг онцлог lexical scoping зарчмыг хэрэгжүүлсэн явдал юм.<ref>{{cite journal|last=Jackman|first=Simon|title=R For the Political Methodologist|journal=The Political Methodologist|volume=11|issue=1|pages=20–22|date=Spring 2003|publisher=Political Methodology Section, [[American Political Science Association]]|url=http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|format=PDF|accessdate=2006-08-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060721143309/http://polmeth.wustl.edu/tpm/tpm_v11_n2.pdf|archivedate=2006-07-21}}</ref> Түүний өөр нэг давуу тал бол математикийн тэмдэгт агуулсан, хэвлэлийн шаардлагад нийцэх график диаграм байгуулдаг явдал юм. Мөн нэмэлт багцуудын тусламжтай динамик болон интерактив график диаграм ч байгуулах боломжтой.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|title=CRAN Task View: Graphic Displays & Dynamic Graphics & Graphic Devices & Visualization|publisher=The Comprehensive R Archive Network|accessdate=2011-08-01|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926233106/https://cran.r-project.org/web/views/Graphics.html|url-status=dead}}</ref> R програм өөрийн баримт бичиг боловсруулалтын [[LaTeX]] төст Rd гэх форматтай.<ref name="R_Rd">{{cite web|title=Rd format|url=http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|website=hep.by|accessdate=9 February 2016|archive-date=13 Есдүгээр сар 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913185536/http://www.hep.by/gnu/r-patched/r-exts/R-exts_49.html|url-status=dead}}</ref> == Програмчлалын зүгээс онцлох зүйлс == R нь шууд хөрвүүлэгдэн ажилладаг хэл бөгөөд хэрэглэгчид түүнийг командын мөрний хөрвүүлэгчээр дамжуулж ашигладаг. Хэрэв хэрэглэгч R хэлний командын мөрөнд <code>2+2</code> гэж бичээд enter дарвал компьютер доор үзүүлсэн шиг 4 гэсэн хариу өгнө:<source lang="rout"> > 2+2 [1] 4 </source>R програм энэ тооцоог тус бүр нэг элементтэй хоёр векторын нийлбэр гэж ойлгох тул үр дүн нь нэг элементтэй вектор байна. <code>[1]</code> угтвар векторын эхний элемент хэвлэгдсэнийг илтгэнэ (энэ нь тооцооны үр дүн олон мөр дамнан хэвлэгдэх үед илүү ашиг тустай байдаг). APL , MATLAB зэрэгтэй адил R хэл матриц дээрх арифметик үйлдлүүдийг дэмждэг. R-ын [[Өгөгдлийн бүтэц|өгөгдлийн бүтцэд]] вектор, матриц, массив, датафрейм (өгөгдлийн сангийн хүснэгттэй төстэй), лист зэрэг багтдаг.<ref>{{cite book|last=Dalgaard|first=Peter|title=Introductory Statistics with R|url=https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4|year=2002|publisher=Springer-Verlag|location=New York, Berlin, Heidelberg|isbn=0387954759|pages=[https://archive.org/details/introductorystat0000dalg_u2n4/page/10 10]–18, 34}}</ref> Эдгээр объектуудаас гадна регрессийн загвар, хугацаан цуваа болон гео-орон зайн координат зэрэг өөр бусад төрлийн объектууд байдаг. Мөн хэрэглэгч өөрөө шинээр объектын класс тодорхойлж ашиглах боломжтой. Скаляр төрлийн өгөгдлийн хувьд энэ нь бие даасан өгөгдлийн бүтэц болдоггүй.<ref>{{cite journal|last=Ihaka|first=Ross|last2=Gentlman|first2=Robert|date=Sep 1996|title=R: A Language for Data Analysis and Graphics|url=https://www.stat.auckland.ac.nz/~ihaka/downloads/R-paper.pdf|journal=Journal of Computational and Graphical Statistics|publisher=American Statistical Association|volume=5|issue=3|pages=299–314|doi=10.2307/1390807|accessdate=2014-05-12}}</ref> Үүний оронд скаляр утгыг нэг урттай вектор гэж үздэг.<ref>{{Cite web|url=http://adv-r.had.co.nz/Data-structures.html|title=Data structures · Advanced R.|website=adv-r.had.co.nz|access-date=2016-09-26}}</ref> R нь зарим функцийн хувьд функц бүхий [[процедур хандалтат програмчлал]] болон ерөнхий функц бүхий [[объект хандалтат програмчлал]]<nowiki/>ын аль алийг дэмждэг. Ерөнхий функц нь түүний аргументаар дамжин ирсэн объектын классаас хамааран ажилладаг. Өөрөөр хэлбэл ерөнхий функц объектын классыг ялгаад улмаар харгалзах функц уруу замчилж өгдөг. Жишээлбэл <code>print</code> нэртэй ерөнхий функц ашиглан бараг бүх төрлийн объектын утгыг хэвлэх тушаалыг  <code>print(objectname)</code>  хэлбэрээр өгч болдог.<ref name="help_print">{{cite web|last1=R Core Team|title=Print Values|url=https://stat.ethz.ch/R-manual/R-devel/library/base/html/print.html|website=R Documentation|publisher=R Foundation for Statistical Computing|accessdate=30 May 2016}}</ref> == Багц == R програмын боломж бололцоог хэрэглэгчдийн үүсгэсэн ''багц'' нэмж суулгах замаар жишээлбэл мэргэжлийн статистикийн арга техник, график төхөөрөмж (тухайлбал ggplot2 багц, зохиогч нь Hadley Wickham), импорт/экспортын боломжууд, тайлан гаргах хэрэгсэл (knitr, Sweave) гэх мэтээр өргөтгөх боломжтой. Тэдгээр багцууд голдуу R заримдаа [[Java]], [[Си хэл|C]], [[C++]], [[Фортран|Fortran]] хэл дээр бичигдсэн байдаг.{{citation needed|date=January 2016}} R програмын суулгацад агуулагдах үндсэн багцуудаас гадна Comprehensive R Archive Network (CRAN),<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/|title=The Comprehensive R Archive Network|publisher=}}</ref> Bioconductor, Omegahat,<ref>{{cite web|url=http://www.omegahat.net/|title=Omegahat.net|publisher=Omegahat.net|date=|accessdate=2016-09-09}}</ref> GitHub болон бусад агуулахуудад (2017 оны 4 сарын байдлаар) 10500 нэмэлт багц байна.{{refn| packages available from repositories * {{cite web|author=Robert A. Muenchen|year=2012|url= http://r4stats.com/articles/popularity/|title=The Popularity of Data Analysis Software}} * {{cite journal|url=http://www.nature.com/news/programming-tools-adventures-with-r-1.16609|title=Programming tools: Adventures with R|first1=Sylvia|last1=Tippmann|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume = 517| doi = 10.1038/517109a | pages = 109–110 | date = 29 December 2014}} * {{Cite web|url = http://www.rdocumentation.org/|title = <nowiki>Search all R packages and function manuals | Rdocumentation</nowiki>|date = 2014-06-16|accessdate = 2014-06-16|website = Rdocumentation|publisher = }} }} == Гол үе шатууд == R програмын өөрчлөлтийн түүхчилсэн жагсаалт CRAN дээр хадгалагдаж байдаг.<ref name="RNews">Changes in versions 3.0.0 onward: </ref> Тэдгээрээс заримыг онцлон дор жагсаав. {| class="wikitable" |- ! Release ! Date ! Description |- ! 0.16 | |This is the last [[Alpha test|alpha]] version developed primarily by Ihaka and Gentleman. Much of the basic functionality from the "White Book" (see [[S (programming language)#History|S history]]) was implemented. The mailing lists commenced on April 1, 1997. |- ! 0.49 | style="white-space:nowrap;"|1997-04-23 | This is the oldest [[Source code|source]] release which is currently available on CRAN.<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/src/base/R-0/|title=Index of /src/base/R-0|publisher=}}</ref> CRAN is started on this date, with 3 mirrors that initially hosted 12 packages.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/1997/000001.html|title=ANNOUNCE: CRAN|publisher=}}</ref> Alpha versions of R for Microsoft Windows and the [[classic Mac OS]] are made available shortly after this version.{{citation needed|reason=the CRAN announcement does not specifically mention Windows or Mac OS|date=October 2015}} |- ! 0.60 | 1997-12-05 | R becomes an official part of the [[GNU Project]]. The code is hosted and maintained on [[Concurrent Versions System|CVS]]. |- ! 0.65.1 | style="white-space:nowrap;"|1999-10-07 | First versions of update.packages and install.packages functions for downloading and installing packages from CRAN.<ref>https://cran.r-project.org/src/base/NEWS.0</ref> |- ! 1.0 | 2000-02-29 | Considered by its developers stable enough for production use.<ref>{{cite web|url=https://stat.ethz.ch/pipermail/r-announce/2000/000127.html|title=R-1.0.0 is released|author=Peter Dalgaard|accessdate=2009-06-06}}</ref> |- ! 1.4 | 2001-12-19 | S4 methods are introduced and the first version for [[macOS|Mac OS X]] is made available soon after. |- ! 2.0 | 2004-10-04 | Introduced [[lazy loading]], which enables fast loading of data with minimal expense of system memory. |- ! 2.1 | 2005-04-18 | Support for [[UTF-8]] encoding, and the beginnings of [[internationalization and localization]] for different languages. |- ! 2.11 | 2010-04-22 | Support for Windows 64 bit systems. |- ! 2.13 | 2011-04-14 | Adding a new compiler function that allows speeding up functions by converting them to byte-code. |- ! 2.14 | 2011-10-31 | Added mandatory namespaces for packages. Added a new parallel package. |- ! 2.15 | 2012-03-30 | New load balancing functions. Improved serialization speed for long vectors. |- ! 3.0 | 2013-04-03 | Support for numeric index values 2³¹ and larger on 64 bit systems. |} == Интерфейсүүд == Хамгийн өргөн хэрэглэгддэг R хэлний график интерфэйс бүхий хөгжүүлэлтийн цогц орчин бол RStudio юм. Үүнтэй ижил төстэй интерфэйс гэвэл R Tools for Visual Studio програмыг нэрлэж болно. R хэлэнд зориулагдсан интерфейст мөн Crackle GUI, R Commander, RKWard багтана. Өргөн хэрэглэгддэг зарим редактор R хэлийг дэмждэг. Тухайлбал Eclipse,<ref>{{cite web|url=http://www.walware.de/goto/statet|title=StatET for R|author=Unknown|access-date=2017-05-18|archive-date=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926134541/http://www.walware.de/goto/statet|url-status=dead}}</ref> Emacs, Кейт,<ref>{{cite web|url=http://kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|title=Syntax Highlighting|publisher=Kate Development Team|accessdate=2008-07-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080707062903/http://www.kate-editor.org/downloads/syntax_highlighting|archivedate=2008-07-07|url-status=dead}}</ref> LyX.<ref>{{cite web|url=http://wiki.lyx.org/LyX/LyxWithRThroughSweave|title=LyX with R through Sweave|author=Paul E. Johnson and Gregor Gorjanc|accessdate=2017-04-04}}</ref> Notepad++,<ref>{{cite web|url=http://sourceforge.net/projects/npptor/|title=NppToR: R in Notepad++|publisher=sourceforge.net|accessdate=2013-09-18|date=8 May 2013}}</ref> WinEdt,<ref>{{cite web|url=https://cran.r-project.org/web/packages/RWinEdt/index.html|title=RWinEdt: R Interface to 'WinEdt'|author=Uwe Ligges|accessdate=2017-04-04}}</ref> Tinn-Р.<ref>{{cite web|url=http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|title=Tinn-R|accessdate=2017-04-04|archive-date=2015-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150713103753/http://nbcgib.uesc.br/lec/software/editores/tinn-r/en|url-status=dead}}</ref> R хэлийг [[Python]],<ref>{{cite web|url=http://rpy.sourceforge.net|title=A simple and efficient access to R from Python|accessdate=18 September 2013|date=21 October 2012|first=Laurent|last=Gautier}}</ref> Perl,<ref>{{cite web|url=https://metacpan.org/module/Statistics::R|title=Statistics::R - Perl interface with the R statistical program - metacpan.org|author=Florent Angly|publisher=}}</ref> Ruby,<ref>{{cite web|url=https://github.com/alexgutteridge/rsruby|title=GitHub - alexgutteridge/rsruby: Ruby - R bridge.|author=alexgutteridge|work=GitHub}}</ref> F#<ref>{{cite web|url=http://bluemountaincapital.github.io/FSharpRProvider/|title=F# R Type Provider|author=BlueMountain Capital|publisher=}}</ref> , Julia<ref>{{cite web|url=https://github.com/JuliaInterop/RCall.jl}}</ref> зэрэг хэд хэдэн скрипт хэлнээс хандаж ашиглах боломжтой байдаг. == useR! хурал == R хэрэглэгчдийн албан ёсны жил тутмын цугларалт бол  "[https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html useR!]" юм.<ref name="user">"useR!"</ref> Үүний анхны арга хэмжээ [https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/ useR! 2004] 2004 оны тав дугаар сард Австри улсын [[Вена]] хотноо зохион байгуулагдсан.<ref>{{cite web|url=http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|title=useR! 2004 - The R User Conference|accessdate=2013-09-18|date=27 May 2004|archive-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130914003125/http://www.ci.tuwien.ac.at/Conferences/useR-2004/|url-status=dead}}</ref> Уг арга хэмжээ 2005 онд өнжсөнөөс хойш жил бүр Европ болон Хойд Америкт ээлжлэн зохион байгуулагдаж байна.<ref>{{cite web|url=https://www.r-project.org/conferences.html|title=R-related Conferences|author=R Project|date=9 August 2013|accessdate=2013-09-18|archive-date=2015-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150629180511/http://www.r-project.org/conferences.html|url-status=dead}}</ref> Дараагийн хурлуудыг дор жагсаав: * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2006/ useR! 2006, Vienna, Austria] * [https://web.archive.org/web/20161031082351/http://user2007.org/ useR! 2007, Ames, Iowa, USA] * [https://web.archive.org/web/20170603005926/http://www.statistik.uni-dortmund.de/useR-2008/ useR! 2008, Dortmund, Germany] * [https://web.archive.org/web/20161206224014/http://math.agrocampus-ouest.fr/infoglueDeliverLive/evenements/useR2009 useR! 2009, Rennes, France] * [https://www.r-project.org/conferences/useR-2010/ useR! 2010, Gaithersburg, Maryland, USA] * [https://web.archive.org/web/20170421113054/http://web.warwick.ac.uk/statsdept/useR-2011/ useR! 2011, Coventry, United Kingdom] * [https://web.archive.org/web/20161103201807/http://biostat.mc.vanderbilt.edu/wiki/Main/UseR-2012 useR! 2012, Nashville, Tennessee, USA] * [https://web.archive.org/web/20161103062642/http://www.edii.uclm.es/~useR-2013// useR! 2013, Albacete, Spain] * [https://web.archive.org/web/20190107054408/http://user2014.stat.ucla.edu/ useR! 2014, Los Angeles, California, USA] * [http://user2015.math.aau.dk// useR! 2015, Aalborg, Denmark] *[https://user2016.r-project.org// useR! 2016, Stanford, California, USA] * [http://user2017.brussels/ useR! 2017, Brussels, Belgium] *[https://user2018.r-project.org/ useR! 2018, Brisbane, Australia] *[https://web.archive.org/web/20191202142748/http://www.user2019.fr/ useR! 2019, Toulouse, France] *[https://user2020.r-project.org/ useR! 2020, St. Louis, Missouri, USA] == R сэтгүүл == ''R сэтгүүл'' нь R төслийн нээлттэй хандалттай, хөндлөнгийн хяналттай сэтгүүл юм. Энд R програмын хэрэглээ болон хөгжүүлэлт тухайлбал R хэлний багц, програмчлалын зөвлөмж, мэдээ зэрэг зүйлс хэвлэгддэг. == SAS, SPSS болон Stata програмуудтай харьцуулахад == R програмыг SAS, SPSS, Stata зэрэг өргөн тархсан статистикийн програмуудтай нарийвчлан харьцуулах нь зүйтэй.<ref>{{cite web|url=http://www.burns-stat.com/pages/Tutor/R_relative_statpack.pdf|title= Comparison of R to SAS, Stata and SPSS|first=Patrick|last=Burns|date=27 February 2007|accessdate=2013-09-18}}</ref> R нь статистикийн програмуудын харьцуулалт дээр статистикийн шилдэг програмуудтай хамт тэргүүн эгнээнд жагсдаг. ''New York Times'' сонины 2009 оны 1 дүгээр сарын дугаарт өгөгдөл шинжээчдийн дунд R програм хүлээн зөвшөөрөгдөхийн зэрэгцээ SAS зэрэг арилжааны чанартай статистикийн програмын зах зээлд болзошгүй аюул учруулж буй талаар нийтлэл хэвлэгдсэн байдаг.{{refn | R as competition for commercial statistical packages * {{cite news| url=https://www.nytimes.com/2009/01/07/technology/business-computing/07program.html | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=Data Analysts Are Mesmerized by the Power of Program R: [Business/Financial Desk] | date=2009-01-07}} * {{cite news| url=http://bits.blogs.nytimes.com/2009/01/08/r-you-ready-for-r/ | work=The New York Times | first=Ashlee | last=Vance | title=R You Ready for R? | date=2009-01-08}} }} == Жишээ == === Бичигдэх хэлбэр === Дараах жишээнд уг [[Синтакс|хэлний бичигдэх хэлбэр]] болон командын мөрнөөс ажиллах байдлыг харууллаа.{{citation needed|date=January 2016}} R хэлэнд утга оноох оператор болох = тэмдэгтийн оронд <- хоёр тэмдэгтээс тогтох сумыг өргөн хэрэглэдэг.<ref>{{cite web|author=R Development Core Team|title=Assignments with the = Operator|url=https://developer.r-project.org/equalAssign.html|accessdate=14 June 2012}}</ref><source lang="rout"> > x <- c(1,2,3,4,5,6) # Create ordered collection (vector) > y <- x^2 # Square the elements of x > print(y) # print (vector) y [1] 1 4 9 16 25 36 > mean(y) # Calculate average (arithmetic mean) of (vector) y; result is scalar [1] 15.16667 > var(y) # Calculate sample variance [1] 178.9667 > lm_1 <- lm(y ~ x) # Fit a linear regression model "y = f(x)" or "y = B0 + (B1 * x)" # store the results as lm_1 > print(lm_1) # Print the model from the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Coefficients: (Intercept) x -9.333 7.000 > summary(lm_1) # Compute and print statistics for the fit # of the (linear model object) lm_1 Call: lm(formula = y ~ x) Residuals: 1 2 3 4 5 6 3.3333 -0.6667 -2.6667 -2.6667 -0.6667 3.3333 Coefficients: Estimate Std. Error t value Pr(>|t|) (Intercept) -9.3333 2.8441 -3.282 0.030453 * x 7.0000 0.7303 9.585 0.000662 *** --- Signif. codes: 0 ‘***’ 0.001 ‘**’ 0.01 ‘*’ 0.05 ‘.’ 0.1 ‘ ’ 1 Residual standard error: 3.055 on 4 degrees of freedom Multiple R-squared: 0.9583, Adjusted R-squared: 0.9478 F-statistic: 91.88 on 1 and 4 DF, p-value: 0.000662 > par(mfrow=c(2, 2)) # Request 2x2 plot layout > plot(lm_1) # Diagnostic plot of regression model </source>[[Файл:Plots_from_lm_example.svg]] === Функцийн бүтэц === Хэрэглэгчийн функц зохиоход хялбар байдал нь R хэлний нэг давуу тал юм. Функцийн бие доторх объект функцийн дотоод хувьсагч болохын зэрэгцээ функцийн буцаах утга өгөгдлийн аль ч төрөл хэлбэрт байж болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.statmethods.net/management/userfunctions.html|title=Quick-R: User-Defined Functions|first=Robert|last=Kabacoff|year=2012|accessdate=2013-10-28|website=statmethods.net}}</ref> Функцийн бүтцийг харуулсан жишээг дор өгөв:<source lang="r"> functionname <- function(arg1, arg2, ... ){ # функцийн нэр болон аргументуудыг зарлаж байна statements # тушаалууд return(object) # object объектыг функцийн утга болгон буцааж байна } sumofsquares <- function(x){ # хэрэглэгчийн үүсгэсэн функц return(sum(x^2)) # x векторын элементүүдийн квадратуудын нийлбэрийг буцааж байна } </source><source lang="rout"> > sumofsquares(1:3) [1] 14 </source> === Mandelbrot олонлог === R хэл дээрх дараах богинохон код ''c'' комплекс тогтмолын янз бүрийн утганд харгалзах ''z'' = ''z''² + ''c'' тэгшитгэлийн эхний 20 итерацаар Mandelbrot олонлогийг дүрслэн үзүүлнэ. Мөн энэ жишээ дараах зүйлсийг харуулна: * энд caTools багцын хэрэглээ * [[комплекс тоо]]<nowiki/>н дээрх үйлдэл * тоон элементүүдээс тогтох олон хэмжээст массивын хэрэглээ (<code>C</code>, <code>Z</code> , <code>X</code>).<source lang="r"> install.packages("caTools") # багц суулгах тушаал library(caTools) # write.gif функц ашиглахаар харгалзах багцыг дуудаж байна jet.colors <- colorRampPalette(c("#00007F", "blue", "#007FFF", "cyan", "#7FFF7F", "yellow", "#FF7F00", "red", "#7F0000")) dx <- 400 # урт dy <- 400 # өргөн C <- complex( real=rep(seq(-2.2, 1.0, length.out=dx), each=dy ), imag=rep(seq(-1.2, 1.2, length.out=dy), dx ) ) C <- matrix(C,dy,dx) # комплекс тоонуудыг матриц хэлбэрт шилжүүлэх Z <- 0 # Z хувьсагчид 0 утга оноох X <- array(0, c(dy,dx,20)) # гаралтанд ашиглах 3 хэмжээст массивыг үүсгэж байна for (k in 1:20) { # 20 итерац бүхий давталт Z <- Z^2+C # итерац X[,,k] <- exp(-abs(Z)) # үр дүнг хадгалах } write.gif(X, "Mandelbrot.gif", col=jet.colors, delay=900) </source>[[Файл:Mandelbrot_Creation_Animation.gif|400x400px]] == Санал болгох бусад мэдээлэл == * [[wikisource:en:Comparison of numerical analysis software|Comparison of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:Comparison of statistical packages|Comparison of statistical packages]] * [[wikisource:en:List of numerical analysis software|List of numerical analysis software]] * [[wikisource:en:List of statistical packages|List of statistical packages]] * [[wikisource:en:Programming with Big Data in R|Programming with Big Data in R]] (pbdR)<ref>{{cite web|author=Ostrouchov, G., Chen, W.-C., Schmidt, D., Patel, P.|title=Programming with Big Data in R|year=2012|url=http://r-pbd.org/}}</ref> * [[wikisource:en:Rmetrics|Rmetrics]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|GNU R|R}} * [https://www.r-project.org/ R төслийн албан ёсны веб сайт] * [https://cran.r-project.org/doc/manuals/r-release/R-intro.html An Introduction to R] * [https://www.r-project.org/doc/bib/R-books.html R books], has extensive list (with brief comments) of R-related books * [http://www.r-bloggers.com/ R-bloggers], a daily news site about R, with 10,000+ articles, tutorials and case-studies, contributed by over 450 R bloggers. * [https://web.archive.org/web/20121206104812/http://rgm3.lab.nig.ac.jp/RGM/ The R Graphical Manual], a collection of R graphics from all R packages, and an index to all functions in all R packages * [http://rseek.org R seek], a custom frontend to Google search engine, to assist in finding results related to the R language * [https://web.archive.org/web/20061004131509/http://addictedtor.free.fr/graphiques/index.php R Graph Gallery] == Ашигласан материал == {{Reflist|3}} [[Ангилал:Статистикийн программчлалын хэл]] [[Ангилал:Чөлөөт статистикийн программ хангамж]] [[Ангилал:Чөлөөт тоон программ хангамж]] [[Ангилал:GNU багц]] dluuhc7drbfntjvjaju5gey55gy6jyg 0 115810 865491 722719 2026-08-09T05:32:41Z Avirmed Batsaikhan 53733 865491 wikitext text/x-wiki '''Пизагийн цамхаг''' ({{lang-it|Torre pendente di Pisa}}) - [[Итали]]йн [[Пиза]] хотын цамхаг, хотын Санта-Мария-Ассунта сүмийн (Duomo Santa Maria Assunta) цогцолборын бүрэлдэхүүн хэсэг (Пизагийн сүм). Уг цамхаг хазгай хэлбэртэй байдгараа дэлхийд алдаршсан юм. == Ерөнхий мэдээлэл == [[Файл:Torre di Pisa attraverso i Portici 01.jpg|thumb|Пизагийн цамхаг]] Цамхаг нь 296 шаттай бөгөөд 55,86 м өндөртэй. Суурин хэсгийн диаметр нь 15,54 м. Цамхгийн хананы зузаан нь сууриасаа орой руугаа нарийсдаг (суурь хэсэгтээ - 4,9 м, оройдоо - 2,48 м). Түүний нийт жин 14,453 тонн. Одоогийн хазайлтыг 3° 54' гэж тооцоолж байна. Цамхгийн барилгын төслийн зургийг Бонанно Пизано хийсэн байна. Барилгын ажлыг 1173 оны 8-р сарын 9-нд эхлүүлэн 3 үе шаттай явуулж, нийт 199 жил үргэлжлүүлээд 1372 онд дуусгасан ажээ. Цамхгийг цагаан гантигаар барьсан. [[Файл:Leaning tower staircase 7th floor.JPG|thumb|Цамхагийн дотоод шат]] Өмнө нь цамхгийн "хазайлт" нь төслийн нэг хэсэг гэж үздэг байсан бол одоо уг таамаглалыг судлаачид үгүйсгэж байна. Цамхгийн зураг төсөл анхнаасаа буруу байсан бөгөөд гурван метрийн жижиг суурь, суурь дахь сул хөрс холилдсон нь гуравдугаар давхрыг барьсны дараа цамхгийн хазайлт үүссэн байна. Улмаар суурийг бэхжүүлж, 1198 онд дуусаагүй барилгыг түр хугацаагаар нээж байжээ. [[Галилео Галилей|Галилео]] [[Галилео Галилей|Галилейгийн]] шавь, нарийн бичгийн дарга Винченцо Вивианигийн бичсэн Галилеогийн намтарт дурдсанаар, Галилео бусад багш нарын дэргэд Пизагийн налуу цамхагаас янз бүрийн жинтэй зүйлийг нэгэн зэрэг унагаж туршилт хийж байжээ. Энэхүү алдартай туршилтын тайлбарыг олон номонд өгүүлсэн байдаг боловч 20-р зуунд хэд хэдэн зохиогчид үүнийг домог гэж дүгнэсэн бөгөөд голчлон Галилео өөрийн номондоо энэхүү туршилтыг хийсэн гэж мэдэгдээгүй гэсэн баримтад үндэслэжээ. [[Ангилал:1372 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Итали дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Италийн аялал жуулчлал]] [[Ангилал:Италийн барилга байгууламж]] 71q9dpnxedgwll1qjiwwu4mswggeoyq 0 133792 865472 856572 2026-08-09T00:23:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865472 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс бөөм хурдасгуур | name = Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч (LHC) | image = LHC.svg | caption = LHC комплексийн бүтэц | type = Синхротрон | beam = [[протон]], хүнд ион | target = мөргөлдүүлэгч | energy = 6.8 ТэВ/цацраг (13.6 ТэВ мөргөлтийн энерги) | current = | luminosity = 1*10{{sup|34}}/(см{{sup|2}}c) | circumference = 26659 метр | location = [[Женев]]ийн ойролцоо, [[Швейцари]]; [[Франц]] Швейцарийн хилийн зааг дээр . | coordinates = {{Coord|46|14|06|N|06|02|42|E|type:landmark|display=inline}} | institution = [[Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага|CERN]] | dates = {{start date and age|2010}} – өдийг хүртэл | preceded = Аварга Электрон-Поситрон Мөргөлдүүлэгч}} '''Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч''' ([[Англи хэл|англ.]] Large Hadron Collider) (LHC) нь дэлхийн хамгийн том, их энергит бөөмс мөргөлдүүлэгч юм. <ref name="TheLHC">{{Cite web |date=2023-06-28 |title=The Large Hadron Collider |url=https://home.cern/topics/large-hadron-collider |publisher=CERN |language=en |access-date=2024-03-05 |archive-date=2018-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181104211428/https://home.cern/topics/large-hadron-collider |url-status=dead }}</ref><ref name="Harman">{{Cite journal |last=Joel Achenbach |date=March 2012 |title=The God Particle |url=http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text |url-status=dead |journal=National Geographic Magazine |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225104327/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/03/god-particle/achenbach-text |archive-date=2008-02-25 |access-date=2008-02-25}}</ref> Үүнийг [[Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага]] (CERN) 1998-2008 оны хооронд дэлхийн 100 гаруй орны 10,000 гаруй эрдэмтэн, олон зуун их сургууль, лабораториудтай хамтран барьжээ.<ref>{{Cite news |last=Highfield |first=Roger |date=2008-09-16 |title=Large Hadron Collider: Thirteen ways to change the world |language=en |work=[[Дэйли телеграф]] |location=Лондон |url=https://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html |url-status=dead |access-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090924011335/http://www.telegraph.co.uk/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html |archive-date=2009-09-24}}</ref> Франц-Швейцарийн хил дээр [[Женев]] хотын ойролцоо газрын гадаргаас 175м хүртэлх гүнд, 27 км урттай тойрог хонгилд байрлана. 2010 онд 3.5 тера электронвольт (ТэВ) энергитэй бөөмс анх удаа амжилттай мөргөлдүүлж, улмаар 2012 онд [[Хиггс бозон]] байдгийг нотолжээ.<ref name="bbc201003302">{{cite news |date=30 March 2010 |title=CERN LHC sees high-energy success |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8593780.stm |access-date=2010-03-30}}</ref><ref name="CERN Press 12">{{cite press release|url=http://press.cern/press-releases/2012/02/lhc-run-4-tev-beam-2012|title=LHC to run at 4&nbsp;TeV per beam in 2012|date=2012-02-13|website=Media and Press Relations|publisher=CERN|language=en|access-date=2024-03-05|archivedate=2018-11-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181103144623/http://press.cern/press-releases/2012/02/lhc-run-4-tev-beam-2012}}</ref> 2013-2015 оны хооронд LHC-ийг хааж, сайжруулснаар бөөмсийг 6.5ТэВ (13.0ТэВ нийт мөргөлдөөний энерги) хүртэлх энергид хүрэх боломжтой болгожээ.<ref name="BBC">{{Cite web |last=Jonathan Webb |date=2015-04-05 |title=Large Hadron collider restarts after pause |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-32160755 |access-date=2015-04-05 |publisher=BBC |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=O'Luanaigh |first=Cian |title=Proton beams are back in the LHC |url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc |access-date=2015-04-24 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018133337/http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc |url-status=dead }}</ref><ref name="2015restart">{{Cite news |last=Rincon |first=Paul |date=2015-06-03 |title=Large Hadron Collider turns on 'data tap' |language=en |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32976838 |access-date=2015-08-28}}</ref><ref>{{Cite news |last=Webb |first=Jonathan |date=2015-05-21 |title=LHC smashes energy record with test collisions |language=en |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32809636 |access-date=2015-08-28}}</ref> 2018 онд уг лабораторыг ахин хааж засвар үйлчилгээ болон нэмэлт шинэчлэлт хийж гурван жилийн дараа 2022 оны 4-р сард нээсэн.<ref>{{Cite web |date=2023-10-07 |title=2022 Digital Media Kit: Higgs10, LHC Run 3 and restart |url=https://home.cern/press/2022 |access-date=2023-10-10 |website=CERN |language=en}}</ref> LHC нь нийт дөрвөн огтлолцлын цэгтэй бөгөөд цэг бүр дээр өөр өөр үзэгдлийг илрүүлэх зориулалттай есөн илрүүлэгч төхөөрөмжүүд байрладаг.<ref name="FactsFiguresAnoutLHC2">{{cite web |title=Facts and figures about the LHC |url=https://home.cern/resources/faqs/facts-and-figures-about-lhc |access-date=2023-04-17 |publisher=CERN |language=en}}</ref> Голчлон протоны цацрагуудыг хооронд нь мөргөлдүүлдэг боловч [[хар тугалга]]-хар тугалга, [[Протон|протон-]]<nowiki/>хар тугалга цацрагуудыг мөргөлдүүлэх боломжтой юм.<ref>{{Cite web |date=2023-10-07 |title=Time for lead collisions in the LHC |url=https://home.cern/news/news/accelerators/time-lead-collisions-lhc |access-date=2023-10-10 |website=CERN |language=en }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> LHC нь [[Хиггс бозон|Хиггс бозоны]] шинж чанарыг таньж мэдэх,<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Missing Higgs |url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Higgs-en.html |access-date=2008-10-10 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218020035/http://public.web.cern.ch/public/en/science/higgs-en.html |url-status=dead }}</ref> хэт тэгш хэмийн онолоор таамагласан олон тооны шинэ бөөмсийг илрүүлэх<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Towards a superforce |url=http://public.web.cern.ch/public/en/Science/Superforce-en.html |access-date=2008-10-10 |publisher=CERN |language=en |archive-date=2013-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218015509/http://public.web.cern.ch/public/en/science/Superforce-en.html |url-status=dead }}</ref> зэрэг бөөмсийн физикийн олон нууцлаг асуудлыг судлахад зориулагдсан лаборатори билээ. == Эх сурвалж == {{reflist}} [[Ангилал:Физик]] [[Ангилал:Аварга Хадрон Мөргөлдүүлэгч]] [[Ангилал:Европын Цөмийн Судалгааны Байгууллага]] [[Ангилал:Бөөм хурдасгуур]] epqte75z9ruhye6p9abf82s005fojbe 0 145409 865462 864794 2026-08-08T12:22:29Z HorseBro the hemionus 100126 865462 wikitext text/x-wiki {{Short description|Зүүнгарын Хаант Улс ба Оросын царьт улсын хилийн мөргөлдөөнүүд}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн | place = [[Енисей мөрөн]], [[Эрчис мөрөн]], [[Зайсан нуур]], Бия гол, Катун гол, Өмнөд Сибирь, Орос болон Зүүн хойд Казахстан | date = 17-оос 18-р зуунд | image = Renat map.jpg | caption = Шведийн олзлогдогч [[Йохан Густав Ренат|Йохан Густав Ренатын]]ын [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутгийн]] газрын зураг | result = Зүүнгарын ялалт{{efn|Оросын стратегийн зорилтууд бүтэлгүйтсэн.}}{{sfn|Perdue|2005|p=212, 213}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{tree list}} *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Сэнгэ хунтайж]]''' *{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]''' **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Дугар зайсан]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]] **{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн]]{{tree list/end}} | commander2 = {{tree list}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[Алексей Михайлович]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} *{{flag icon|Оросын царьт улс}} '''[[I Пётр]]''' **{{flag icon|Оросын царьт улс}} Матвей Гагарин ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Бухгольц{{Зугтсан}} ****{{flag icon|Швед}} [[Йохан Густав Ренат]]{{POW}} ****{{flag icon|Оросын царьт улс}} Маркел Трубников{{POW}} ***{{flag icon|Оросын царьт улс}} Лихарев{{Зугтсан}} {{tree list/end}} | territory = Зүүнгар–Оросын хилийг [[Енисей мөрөн]] болон [[Эрчис мөрөн]] дээр тогтоосон.{{sfn|Rene|1970|p=532}} | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн}} }} '''Зүүнгар-Оросын мөргөлдөөн'''{{Efn|Зүүнгарүүд болон Оросууд хэзээ ч бүрэн хэмжээний дайн хийгээгүй тул эдгээр нь зөвхөн хилийн мөргөлдөөнүүдийн цуврал байсан юм.}} нь 17-оос 18-р зууны үед [[Зүүнгарын Хаант Улс]] болон [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] хооронд болсон хилийн мөргөлдөөн, цэргийн экспедиц, дипломат хэлэлцээ, харилцааны цогц үйл явц юм. Эдгээр мөргөлдөөн нь [[Енисей мөрөн|Енисей]], [[Эрчис мөрөн]] болон [[Сибирь|Өмнөд Сибирийн]] бүсэд өрнөж, хоёр улсын хил, нөлөөний хүрээ, мөн Енисейн [[Киргизүүд]] зэрэг хил орчмын ард түмний харьяаллын асуудлыг шийдвэрлэхэд чиглэж байв. Зүүнгар, Орос хоёр бүрэн хэмжээний дайн явуулаагүй боловч хэдэн арван жилийн турш тасралтгүй үргэлжилсэн хилийн мөргөлдөөн нь хоёр улсын харилцаанд чухал байр суурь эзэлжээ. Мөргөлдөөний эхэн үед [[Сэнгэ хунтайж]] Енисейн сав газарт Зүүнгарын нөлөөг бэхжүүлж, эзэлж, [[Красноярск|Красноярскт]] довтолсон бол [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] үед хоёр улсын харилцаа тодорхой хугацаанд тайван шинжтэй болов. Харин [[Цэвээнравдан хаан|Цэвээнравдан хааны]] үед Оросын өмнөд зүг рүү тэлэх оролдлого, Өмнөд Сибирьт цайз барих, Ямышев, [[Зайсан нуур]] орчмын цэргийн экспедицүүдтэй холбоотойгоор харилцаа дахин хурцдаж, Зүүнгарын цэрэг [[Ямышевын бүслэлт]] болон [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросын давшилтыг няцаасан юм. Үүний зэрэгцээ хоёр тал элч солилцох, худалдааны асуудлыг зохицуулах, хил орчмын хүн амын харьяаллыг тогтоох талаар олон удаагийн хэлэлцээ хийж байжээ. Эдгээр мөргөлдөөний үр дүнд Оросын царьт улс [[Төв Ази]] руу шууд цэргийн давшилт хийх оролдлогоо түр хугацаанд зогсоож, Зүүнгарын Хаант Улс өмнөд Сибирь дэх байр сууриа хадгалан, Енисей болон Эрчис мөрний чиглэлд хоёр улсын нөлөөний хил хязгаар аажмаар бүрэлдэн тогтсон байна. Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн нь Зүүнгарын Хаант Улсын гадаад бодлого, Оросын Сибирь дахь тэлэлт, мөн Төв Азийн олон улсын харилцааны түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. == Өмнөтгөл == 1579 онд [[Казак]]{{Efn|Энэ хуудсанд Слав гаралтай Казакууд болон Түрэг гаралтай Казакуудын аль алиных нь тухай дурдсан байна. Төөрөгдөлд орохоос зайлсхийхийн тулд Славийн гаралтай казакууд к үсэгтэй, харин бидний мэдэх Түрэг гаралтай казахууд х үсэгтэй гэдгийг санаарай.}} атаман [[Ермак Тимофеевич]] [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] төлөө Сибирийн нутгийг эзлэн авч, [[Эрчис мөрөн|Эрчис мөрний]] цаашдын нутгийг эзлэн авчээ. Удалгүй тэрээр Ермак Тимофеевич Оросын хаан [[IV Иван|Иваны]] хамт нас барж, Оросыг улс төрийн үймээн самуун руу түлхэв.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Хожим нь 1613 онд Иван хааныг [[Михаил Романов]] залгамжилж, Романовын гүрнийг байгуулсан. Үүний зэрэгцээ, 17-р зууны эхээр казакууд Сибирийн гүн рүү нүүж, Оросын цэргийн баазуудыг байгуулснаар,{{sfn|Baabar|1999|p=75}} Оросын Сибирийг эзлэн түрэмгийлэх ажиллагаа эхэлсэн. 1607 онд Оросууд [[Ойрадууд|Ойрадуудтай]] анх [[Томск]] хотод харилцаагаа эхлүүлжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} 1614 онд Ойрадууд [[Томь гол|Томь голын]] эргэн тойронд Абин, Шор нар амьдардаг Кузнецкийн сав газрыг эзэлж, тэнд уул уурхай, төмөр боловсруулах ажил эрхэлж байжээ. Ойрадууд мөн Эрчис мөрний дунд болон дээд хэсгийн дагуух бүх давстай нууруудыг эзэмших эрхтэй болсон.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1616 онд Оросууд Ойрадууд руу элч илгээж, Ойрадуудын "царь"-ийг{{Efn|Царь гэх үг [[Хаан]] гэх адил утгатай боловч зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог цол учир Ойрадуудын ашиглагдаг [[Тайш]] гэх цол гэсэн утгатай болно}} [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] [[Далайбаатар тайш]], түүний ахлах зөвлөхүүдийг [[Хошууд|Хошуудын]] ноён [[Цоохор]], [[Торгууд|Торгуудын]] ноён [[Хо өрлөг]] гэж мэдээлсэн.{{sfn|Adle|2003|p=144}} Оросын элч нар мөн онд [[Хотгойд]]–[[Халх|Халхын]] [[Алтан хан аймаг|Алтан хан]] болох [[Шолой убаши хунтайж|Шолой]] [[Шолой убаши хунтайж|убаши хунтайжид]] айлчилсан бөгөөд тэрээр Ойрадуудын эсрэг эвсэл байгуулах санал тавьсан боловч Оросууд 1620 онд татгалзсан байна.{{Sfn|Adle|2003|pp=144-145}} Энэ нь [[Халх]], [[Казахууд|Казахуудын]] хоорондох дайны үеэр Ойрадуудын эсрэг тулалдаж, Ойрадуудыг Сибирь дэх Оросын цайзууд руу гүн ухарахад хүргэсэн юм. Хожим нь 1623 онд Ойрадууд Шолой убаши хунтайжийг алж, Ойрадууд тусгаар тогтносон юм.{{sfn|Adle|2003|p=146}} Кузнецкийн сав нутагт амьдарч байсан энгийн иргэд ойрадуудад алба гувчуур төлөх, ажиллахаас татгалзжээ. Энэ нь ойрадууд 1622 онд Кузнецкийг бүслэхэд хүргэсэн боловч хотыг эзэлж чадаагүй юм.{{sfn|Adle|2003|p=177}} 1628 онд Казакууд анх Монголчуудтай тулгарсан бөгөөд тэд казакуудыг өмнө зүг рүү тэлэхээс сэргийлжээ. Энэ нь Казакуудыг [[Саха]] руу цааш нүүхэд хүргэсэн бөгөөд 1636 он гэхэд Казакууд [[Амар мөрөн]] болон [[Агнуурын тэнгис|Агнуурын тэнгист]] хүрчээ.{{sfn|Baabar|1999|p=75}} 1634 онд [[Цорос|Цоросын]] [[Хархул|Хархулын]] хүү, [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] Эмил голын дээд хэсэг, [[Тарвагатайн нуруу]]ны өмнөд хэсэгт [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар аймгийг]] байгуулжээ.{{Efn|Зүүнгарын Хаант Улс зөвхөн [[Галдан]] ''"Бошигт хаан"'' цол хүртснээр байгуулагдсан.{{sfn|Perdue|2005|p=104}}}} Тэрээр Оросуудтай найрсаг харилцаа тогтоож, тэдэнд давсны уурхайд нэвтрэх, өөрийн нутаг дэвсгэрт суурьших боломжийг олгосон юм.{{sfn|Adle|2003|p=148}} Баабарын хэлснээр Эрдэнэбаатар хунтайж анх 1643 онд Орос руу алба гувчуур илгээсэн байна. 1646 онд Эрдэнэбаатар хунтайж хожим нь Сибирьт худалдаа эрхэлдэг худалдаачдаа гаалийн татвараас чөлөөлөх зөвшөөрөл авчээ. 1650 онд дахин алба гувчуур илгээжээ. Эрдэнэбаатар хунтайжийн үед Ойрадууд Томск хотод нийт 5 удаа айлчилж, 17 удаа аялал хийжээ. [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] хан [[Чахундорж хан|Чахундоржийн]] удирдсан Халхууд Оросын нутаг дэвсгэрт [[Сэлэнгийн суурингийн бүслэлт|довтлоход]] Оросууд Халхууд болон Ойрадуудыг өөрөөр харж эхэлсэн. Баабарын хэлснээр Оросууд Ойрадуудыг холбоотнуудаа гэж үздэг бөгөөд Оросуудтай сайн дураараа нэгдэх боломжтой гэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=76}} Гэсэн хэдий ч Эрдэнэбаатар хунтайжын хүү [[Сэнгэ хунтайж]] Оросууд болон Халхууд руу довтолсон тул Зүүнгар болон Оросуудын харилцаа тасарчээ. == Мөргөлдөөний явц == === Сэнгэ хунтайж Красноярскыг бүсэлсэн нь === {{Main|Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь}}{{Инфобокс дайн | conflict = Красноярскийн бүслэлт | place = [[Красноярск]] | partof = [[Зүүнгарын Енисейг эзэлсэн нь]] | image = Yenisei River, Siberia, captured by Envisat ESA230187.jpg | caption = [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] үзэмж | date = 1667 | result = Зүүнгарын ялалт * Зүүгарүүд [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийг]] эрхшээлдээ оруулав * [[Красноярск]] хот сүйрэв | combatant1 = {{tree list}} *{{Flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} **[[Енисейн киргиз]] **[[Түбин]] {{tree list/end}} | combatant2 = {{flag|Оросын царьт улс}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Сэнгэ хутайж]] | commander2 = {{flag icon|Оросын царьт улс}} Алексей Сумароков<br>{{flag icon|Оросын царьт улс}} Родион Кольцов{{POW}} | casualties1 = Бага | casualties2 = Хүнд }} [[Эрдэнэбаатар хунтайж]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс дотоод зөрчилдөөнд автаж, [[Сэнгэ хунтайж|Сэнгэ]] Зүүнгарын эв нэгдлийг сэргээж чадсан. Сэнгэ хунтайж цагаач [[Телеут|Телеутүүдийг]] шилжүүлэн өгөхийг Оросуудаас шаардаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=74}} Быконягийн хэлснээр 1663, 1665 оны Оросын элчин сайдын яамдууд зөвхөн зүүн эргийн [[Енисейн киргиз|Енисейн киргизүүдийн]] зарим хэсэгт Оросын эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөх тохиролцоонд хүрсэн бол зарим нь аль хэдийн Зүүнгарын харьяанд орсон байжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} 1666 онд Сэнгэ хунтайж Оросын Телеутүүдийг шилжүүлж чадаагүйд дургүйцлээ илэрхийлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=75}} Хожим нь Сэнгэ хунтайж [[Хотгойд|Хотгойдыг]] ялахын тулд Дээд [[Енисей мөрөн|Енисей]] рүү довтлов. Сэнгэ хунтайж Хотгойдыг ялж, тэдний удирдагч [[Эрэнчинлувсан]] тайшийг олзлон авч чадсан бөгөөд энэ нь Сибирийн Киргизүүдийг Зүүнгаруудад дагаар ороход хүргэсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=82}} Дараа нь Сэнгэ Красноярск руу элч илгээж, Оросуудаас Красноярск хотын ойролцоо байх Киргиз хүн амыг нүүлгэн шилжүүлэхийг шаарджээ. Красноярскийн воевод{{Efn|Захирагч гэж орчуулагдана.}} эдгээр шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд Ойрадын Оросын дүүргүүдэд хийсэн дайралтын шийтгэл болгон элчин сайд нарыг шоронд хорьсон. Элчин сайд нарыг воевод барьцаалагдсан тухай мэдээг хүлээн авсны дараа Сэнгэ хунтайж Ойрад–Киргиз–[[Түбин|Түбийн]]{{Efn|[[Тувачууд|Тува үндэстэнтэй]] бүү андуураарай}} цэргүүдээс бүрдсэн армиар оросууд руу довтлов. Засаг дарга Алексей Сумароков тусламжийн хүч илгээсэн боловч тулалдаанд ялагдсан бөгөөд Атаман Родион Кольцов олзлогджээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Тэр дараа нь Красноярскийг бүслэн, воеводуудаас барьцаалагдсан хүмүүс болон Киргизийн хүн амыг суллахыг шаарджээ. Оросын тохиролцооны дараа бүслэлтийг эцэст нь цуцалжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=82-83}} Оросын өргөдөлд дурдсанаар, уг халдлагын улмаас Красноярскийн цэргийн болон энгийн иргэдэд ихээхэн хохирол учирч, олон оршин суугч алагдаж, шархадсан эсвэл олзлогдсон бол зэвсэг, морь, малыг булаан авч явжээ.{{sfn|Umitbaev|2019|p=62}} Мөн 1667 онд Сэнгэ [[Томск|Томскийн]] элч Павел Кулвинскид Енисей Киргизүүдийн эрх мэдлийг авах эрхээ зарлаж, Красноярскийн ойролцоо амьдардаг Киргиз нүүдэлчдийг шилжүүлэн өгөхийг дахин шаарджээ. Эс тэгвээс тэрээр Томск руу дайрахаар сүрдүүлжээ. Оросын элчин сайд Сэнгэ хунтайжийн хүсэлтийг эрс татгалзсан байна. 1667 оноос хойш Енисей Киргизүүдийн дийлэнх нь алман төлж, зөвхөн Зүүнгаруудад захирагдаж эхэлсэн.{{Sfn|Boronin|2002|p=83}} === Галдан болон Оросын царьт улстай найрсаг харилцаагаа богино хугацааны сэргээлт === {{Main|Галдан бошигт хаан}} [[Файл:Galdan's letter to the Russian Tsar.png|thumb|Галданы Оросын царь луу илгээсэн захидал. ]] Хожим нь Сэнгэ хунтайжийг түүний эцэг нэгтэй ах Цэцэн тайж, Зодов баатар нар хөнөөжээ. Галдан ламын цолоо орхиж, өшөөгөө авж, эцэст нь Зүүнгарын хаант улсын анхны хаан болжээ. Галдан Орос улстай дипломат харилцаагаа хадгалж, өргөжүүлэхийг эрмэлзэж байв. Чимидорж энэ бодлогыг өмнө нь [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улстай]] тогтвортой харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж байсан бөгөөд [[Эрдэнэбаатар хунтайж|Эрдэнэбаатар хунтайжийн]] баримталж байсан арга барилын үргэлжлэл гэж үзэж байна.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=38}} Галдан цэргийн мэдлэг, технологи эзэмших зорилгоор XVII зууны сүүлчээр Оросын хаант улс болон Туркестаны ханлигууд руу элч илгээжээ.{{sfn|Spencer|2017|p=180}} Гэсэн хэдий ч Галданы нөхөрсөг оролдлогыг үл тоомсорлосон янз бүрийн язгууртнууд 1673–1674 онуудад [[Кузнецк]], [[Томск]] хотуудыг дайрч, сүргийг нь булаан авч, хотын захын хорооллыг сүйтгэжээ.{{sfn|Adysha|2019|p=86}} Нерчинскийн гэрээнээс өмнө Монголчууд Манж Чин улс болон Оросуудад газар нутгаа алдсан байв. Баабар Монгол бол хадан цохионы завсар хавчуулагдсан нялх халиу байсан боловч нялх халиу эсэргүүцсээр байсан гэжээ. Баабар мөн [[Цэвээнравдан хаан]] Оросуудыг хойд хил дээр няцаахаар шийдсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Baabar|1999|p=77}} === Өмнөд Сибирийн төлөөх Цэвээнравдан хаан болон Оросийн хоорондох мөргөлдөөн === [[Файл:Modern illustration of Tsewang Rabtan Khan.png|thumb|[[Цэвээнравдан хаан]]|208x208px]] [[Файл:Inconnu_d'après_J.-M._Nattier,_Portrait_de_Pierre_Ier_(musée_de_l’Ermitage).jpg|thumb|272x272px|[[Оросын царьт улс|Оросын хаант улсын]] [[Оросын эзэн хаан|эзэн хаан]] [[I Пётр|I Пётрын]] хөрөг]][[Цэвээнравдан хаан]] авга ах [[Галдан бошигт хаан|Галдангийнхаа]] залгамжлагч болсны дараа 1698–1699 онд [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|казахууд руу шууд довтолсон]] бөгөөд казахууд баруун тийш гарах замыг нь хааж, Оросын суурингууд Зүүнгарын хувьд ноцтой аюул заналхийлэл болж байв. 1715 он хүртэл Зүүнгарууд өмнө зүг рүү нүүж эхлэхдээ Оросуудтай мөргөлдөж байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=210-211}} ==== Энх тайван харилцаа тогтоох оролдлого ==== Цэвээнравдан 1700 онд Оросуудтай энх тайвны харилцаа тогтооход илүү их сонирхолтой байв. Зүүнгарын вассалууд болох Киргизүүдийн эсрэг Оросууд тэмцэж байгаад Цэвээнравдан хаан санаа зовж байв. Асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд 1701 онд тэрээр Цэвээнравдан хааны элч Абдул-эрх зайсан [[Тобольск|Тобольскоор]] дамжин [[Москва]] руу явсан байв.{{sfn|Boronin|2002|p=109-110}} Түүний элч Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан Орост мэдэгдсэнээр, хэрэв Киргизүүд Оросын эсрэг үйлдлээрээ буруутай нь тогтоогдвол Ойрадууд Киргизийн ноёдыг Сибирийн эрх баригчдад хүлээлгэн өгөхөд бэлэн байна гэжээ. Гэсэн хэдий ч энэ нь эерэг үр дүнд хүрсэн. Томскийн хэлмэрч Афанасий Кожевниковыг Киргизийн томчууд дээр ирсэн Цэвээнравдан хааны төлөөлөгч Ноён Хешегтэй хэлэлцээр хийхээр илгээжээ. Тэрээр хэлэлцээрийн үеэр Ойрадуудаас "Киргизийн ноёдыг тайвшруулахыг" шаардаж, өмнөд Сибирийн хотууд руу барьцаа илгээхийг тушаах үүрэг хүлээсэн. Ойрадын элч А. Кожевниковтой хэлэлцээр хийхээс татгалзсан байна. Абдул-эрх зайсан Москвад энэ мэдээг авчирсан.{{sfn|Boronin|2002|p=110}} 1701 оны сүүлээр Оросын хоорондох зөрчилдөөн болон тэдний ирээдүйн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд [[Хулж хот|Хулжаас]] Киргизийн томчууд руу Арамжав зайсаныг илгээв. Үүний дараа Арамжав зайсан Киргизийн асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд Оросын элч нарыг илгээхээр Красноярск, [[Томск]], Кузнецк руу элч илгээв.{{sfn|Boronin|2002|p=111}} Оросын эрх баригчдын эрх мэдэлгүй Оросын элч нар Арамжав зайсан болон Киргизийн ноёдтой гэрээ байгуулав. Энэхүү гэрээ нь Оросын Сибирийн иргэдээс алман цуглуулахыг баталгаажуулсан. Ойрадууд Киргизийн Кыштымын есөн волостоос хааны сан хөмрөгт ясакийг хязгаарлалтгүйгээр цуглуулахыг зөвшөөрсөн бөгөөд тэд "өмнө нь төлөгдөөгүй ясакийг цөөн тооны булга, сүүлээр төлдөг" байв. Хожим нь Б.Синявин уг гэрээнд гарын үсэг зурахыг зөвшөөрөөгүй бөгөөд хууль бус гэж үзсэн гэж Москвад мэдэгджээ. Тиймээс уг гэрээ Оросын талд хууль ёсонд танигдаагүй байсан.{{sfn|Boronin|2002|p=112}} Кузнецкийн эрх баригчид дараагийн бодлогодоо үүнийг баримтлаагүй. Арамжав зайсан болон Красноярскийн элч нарын байгуулсан ижил төстэй гэрээг мөн адил нөхцөл байдлаас шалтгаалан хүлээн зөвшөөрөөгүй. Арамжав зайсаны дипломат хүчин чармайлт бүтэлгүйтсэн. Үүний дараа Арамжав зайсан Хулж хотод түүнд өгсөн зааврын дагуу Енисей Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг Зүүнгарын дотоод бүс нутагт нүүлгэн шилжүүлэх бэлтгэл ажлыг эхлүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=113}} 1703 онд Енисей Киргизүүдийг нүүлгэн шилжүүлэхээр Дугар зайсан, Сандаг зайсан, Чомбол зайсан нарын командлагчдын хамт 2,000 Зүүнгарын армийг Киргизийн нутаг руу илгээжээ.{{sfn|Boronin|2002|p=114}} Оросын Киргизүүдийн эсрэг хийсэн аян дайны дараа Зүүнгарууд Оросуудыг Киргизийн нутгийг бүрэн эрхшээлдээ оруулж, Дээд Енисей дэх нөлөөгөө хадгалахыг зогсоож чадахгүй нь Цэвээнравданд тодорхой болсон. Зүүнгарын эрх баригчид үлдсэн Киргизүүд болон тэдний киштимүүдийг нүүдэлчдийн отог руугаа буцаахаар шийджээ. 1706 онд Енисей Киргизүүд Зүүнгарын дотоод хэсэг рүү дахин нэг томоохон нүүдэл хийжээ. Цэвээнравдан хааны тушаалаар Енисей Киргизүүд Казахуудын нүүдэлчдийн отогуудтай хиллэдэг Чу гол дээр шинэ нүүдэлчдийн отог хүлээн авчээ.{{sfn|Boronin|2002|p=116}} ==== Шинээр гарсан мөргөлдөөнүүд ==== Зүүнгарын нүүдэлчдийн отрядуудад зориулж Дээд Обь бүс нутгийг эзлэх Цэвээнравданы төлөвлөгөөний аюул заналхийлж болзошгүй тул Оросууд Өмнөд Сибирийг колоничлох ажлыг хурдасгаж эхлэв. 1709 оны зун Бияа, Катун голуудын ойролцоо Бикатунскийн цайзыг барьж дуусгасан. 1710 онд Дугар зайсан тэргүүтэй Зүүнгарууд 4,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй отрядын удирдлага дор Бикатунскийн цайзыг шатаасан боловч хожим нь Бийскийн цайз нэртэйгээр арай өөр газарт дахин барьсан.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Дараа нь Зүүнгарууд Бияа болон Катун голуудын хоорондох Бакан гэх өөр нэг цайзыг сүйтгэж, Бараба, Кузнецк рүү дайрч, нутгийн иргэдээс алба гувчуур авчээ. 1713 онд [[I Пётр]] Сибирийн захирагч Матвей Гагаринд эдгээр мөргөлдөөнийг зогсоох хэлэлцээр хийхийг тушаав.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} 1713 оны зун Гагарин хожим нь Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, Оросууд болон Зүүнгарууд Сибирийн ард түмэнд давхар алба гувчуур үзүүлж байгаатай холбогдуулан, мөн Бараба Татарууд Оросын харьяат бөгөөд Зүүнгарын Сибирьт ногдуулдаг татварыг зогсоохыг шаардсан мэдэгдэл хүргүүлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=144}} Цэвээнравдан хаан Сибирь дэх Оросын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд цайзуудыг нь устгахыг тушаасан тул татгалзсан.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}}{{quote|''"Бараба ард түмэн, түүний хунтайж нар удаан хугацаанд ясак төлдөг хүмүүс байсан ч түүний улс хол, Тара хот Барабын ойролцоо байсан бөгөөд ясакийг Бараба ард түмнээс [оросууд] хүчээр булаан авсан"''|[[Цэвээнравдан хаан]].{{sfn|Boronin|2002|p=145}}}} [[Файл:Omsk russia.jpg|thumb|Зүүнгарын [[Ямышевын бүслэлт|бүслэлтийн]] дараа байгуулагдсан [[Омск]] хотыг харах байдал.]] [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] [[алт]] байгаа гэж Хаанд мэдээлсэн гэх мэдээлэл гарснаас хойш хоёр улсын хооронд хурцадмал байдал нэмэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|pp=211}} Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Бухарчуудаас дээж худалдаж авсан бөгөөд тэд Сибирийн захирагчид Эркет [Яркент]-д томоохон алтны уурхайнууд байгааг хэлсэн. Үүний тулд I Пётр [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голын дагуу аялж, Зүүнгарын нутагт цайз барьж, дараа нь Яркентийг эзлэн авч, алт хайхыг тушаажээ. Учир нь Оросууд [[Умардын их дайн|Умардын их дайны]] төлөө санхүүжүүлэхийн тулд алт ихээр хүсч байв.{{sfn|Perdue|2005|pp=211-212}} 1714 оны 3-р сард Зүүнгарын элч Эрх-тусам, Гэндэндондог нарыг Бараба Татаруудыг мөлжиж байгааг зөвтгөх, хэрэв Оросууд Өмнөд Сибирийн хүн амаас алба гувчуур цуглуулж, өмнө зүг рүү тэлэлтээ үргэлжлүүлбэл дайн зарлахыг шаардах зорилгоор Тобольск руу илгээв.{{Sfn|Boronin|2002|p=145}} 1715 оны 7-р сард Иван Бухгольц Тобсолкоос хоёр мянган цэрэгтэй экспедицийг удирдаж, 10-р сард Ямыш нуурт цайз барихаар ирэв. Сибирийн захирагч Матвей Гагарин Цэвээнравдан хаанд тэд зөвхөн нөхөрсөг санаатай бөгөөд хэрэв тэд саад болохгүй бол түүнийг дэмжинэ гэж батлан ​​хэлэв.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1716 оны 1-р сард Бухгольцын өмнөөс найрсаг санаагаа мэдэгдэхээр Ямыш цайзаас Маркел Трубников гэгч Оросын командлагч найман цэрэгтэй хамт илгээгдсэн боловч тэднийг [[Их Цэрэндондов]] олзолж, хожим нь казахуудад хулгайлжээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} Удалгүй Цэвээнравданы дүү, шилдэг жанжин Их Цэрэндондов 10,000 цэрэгтэйгээр Оросын цайзыг [[Ямышевын бүслэлт|бүслэн]] авч, цайз руу оров. Ямыш цайз 1716 оны 2-р сарын 9-нд сүйрчээ. Оросууд удалгүй ухарч, [[Омск]] хотыг байгуулав.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} Хожим нь Их Цэрэндондов Енисей мөрний сав газрыг эзлэн авч, аян дайн эхлүүлсэн боловч Орос улс Зүүнгарын нутаг дэвсгэрт тэлэх оролдлогоо үргэлжлүүлсээр байв.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Оросын элч Хөхнуур нуурын эргэн тойрноос цуглуулсан алтны дээжийг үзүүлэхээр [[Санкт-Петербург]] руу буцаж ирэв. Цэвээнравдан татгалзсан боловч Оросууд 1718 онд Ямыш цайзыг Семипалатинск болгон дахин барихдаа үл тоомсорлов. 1719 онд Лихаревын удирдсан өөр нэг экспедиц Зайсан нуур дээр барилга барихаар Зүүнгарын нутаг дэвсгэр рүү дахин довтлов.{{sfn|Perdue|2005|pp=212}} 1719 оны 6-р сарын сүүлээр Лихарев Цэвээнравдан хаанд элч илгээж, тэд Зүүнгарын цэргүүдээс [[Эрчис мөрөн|Эрчис]] голыг судлахад саад учруулж буй үйлдлээ зогсоохыг шаарджээ.{{Sfn|Boronin|2002|p=146}} 1720 оны хавар Галданцэрэнгийн удирдлаган дор 10,000 Зүүнгарын арми [[Зайсан нуурын тулалдаан|Зайсан нуурын тулалдаанд]] оросуудыг няцаав.{{sfn|Baabar|1999|p=84}} Мөн онд Эрчисээс Енисей хүртэл Зүүнгар–Оросын хилийг тогтоосон.{{sfn|Baabar|1999|p=84}}{{sfn|Rene|1970|p=532}} == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Baabar |url=https://archive.org/details/historyofmongoli0000baab/page/86/mode/2up |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |date=1999 |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |publication-date=1999 |pages=456}} * {{Cite journal |last=Boronin |first=Oleg V. |date=2002 |title=Двоеданничество в Сибири XVII - 60-е гг. XIX в. |trans-title=Dual Subordination in Siberia from the 17th to the 1860s |journal=Двоеданничество В Сибири XVII - 60-е Гг. XIX В. |language=ru |volume= |issue= |pages=}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{Cite book |last=Kyachinov |first=Ye. I. |title=Повествование об ойратском Галдане Бошокту-хане |date=1999 |publisher=Ye. I. Kyachinov |year=1999 |edition=2nd |location=Elista |publication-date=1999 |language=ru |trans-title=Narrative of the Oirat Galdan Boshughtu Khan}} * {{Cite book |last=Rene |first=Grousset |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3379/page/n1/mode/2up |title=Empire of the Steppes--History of Central Asia |date=January 1, 1970 |publisher=Rutgers University Press |year=1970 |isbn=978-0813513041 |publication-date=January 1, 1970}} *{{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |url=https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/chinamarcheswest00pete/page/725 725] |language=en}} * {{cite journal |last1=Spencer |first1=Haines |date=2017 |title=The 'Military Revolution' Arrives on the Central Eurasian Steppe: The Unique Case of the Zunghar (1676 - 1745) |journal=Mongolica: An International Journal of Mongolian Studies |publisher=International Association of Mongolists |volume=51 |pages=170–185}} * {{Cite journal |last=Umitbaev |first=Timur |date=2019 |title=Dzungars at the well of Krasnoyarsk, 1667 year. |journal=The development of Prenisius Siberia: Education and Pedagogy |volume=47 |issue=91}} [[Ангилал:Оросын царьт улсын зэвсэгт хүчний түүх]] [[Ангилал:Оросын түүхэн дэх дайн]] [[Ангилал:18-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:17-р зууны зөрчилдөөн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] 65jcgb9lxnkkdn0huapjcq49mq09l70 3 147295 865497 865120 2026-08-09T09:30:58Z Fsdfdfg425 106210 /* . */ шинэ хэсэг 865497 wikitext text/x-wiki == Млнгол наадам == Млнгол наадам [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:04, 23 Долоодугаар сар 2026 (UTC) == uvur mongol == Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон нь олон гайхалтай аялал жуулчлалын газруудтай; хүн бүрийг зочлохыг урьж байна! [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 05:52, 3 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == 🙏 == 🙏 ЖИРЭМСЭН ЭХИЙГ СААДГҮЙ ТҮРГЭНЭЭ АМАРЖУУЛАХ СУДАР ОРШИВ:     ༄༅། །སྦྲུམ་མ་བུད་མེད་མྱུར་དུ་གཙའ་བའི་མདོ་བཞུགས་སོ། །   ༄༅༅། །འདི་དང་གཞན་ཡང་དགེ་བ་རྣམས་མཐུན་གྱིས། །དལ་འབྱོར་ཚང་བའི་མི་ལུས་རིན་པོ་ཆེའི། །འགལ་རྐྱེན་བར་ཆད་ཐམས་ཅད་ཀུན་སེལ་ཞིང་། །རྒྱུན་ཆད་མེད་པའི་གདུང་རྒྱུད་འཕེལ་གྱུར་ཅིག །    Энэ болоод бусад буян нугууд зохилдсоноор  Эрдэнэт чөлөө учрал бүрдсэн хүний биеийн  Эсрэг шалтгаан саад тотгор бүхнийг арилгаад   Эгнэгт удам угсаа тасралтгүй арвидах болтугай    རྒྱུད་འཛིན་བུ་འདོད་ཀུན་ལ་ཀུན་ཐོབ་ཅིང་། །ཆུང་སྲི་གནོད་པ་ཐམས་ཅད་ཞི་གྱུར་ནས། །མཐུན་རྐྱེན་བསོད་ནམས་རྒྱས་ཞིང་ཁྱད་པར་དུ། །ཚེ་རིང་ནད་མེད་བདེ་སྐྱིད་ལྡན་གྱུར་ཅིག །    Удам залгагч үр хүсэгчид бүгдийг олоод   Ураг нялхсын адын хамаг хорлол амарлиснаар  Учрал зохилдох шалтгаан буян арвидан ялангуяа   Урт наслан, эрүүл энх, удаан жаргах болтугай    བདག་ཅག་སྟོན་པ་རྒྱལ་བ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་ཀྱིས། །འཛམ་བུ་གླིང་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་མཛད་པ། །རྫུ་འཕྲུལ་ལྷ་མོའི་ལྷུམས་ལས་འཁྲུངས་པ་བཞིན། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བདེ་བླག་བཙའ་པར་ཤོག །    Бидний багш ялгуулсан Шагжаамүни (Shakyamuni) бээр   Бууж замбуутивд амьтны тусыг үйлдэгч   Бүсгүй тэнгэр Маяагийн хэвлээс мэндэлсэн адил    Бие давхар эх ч бэрхшээлгүй амаржих болтугай    འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀུན་བདེ་ཞིང་ལོ་ལེགས་དང་། །འབྲུ་རྣམས་འཕེལ་ཞིང་སྲིད་ཞིའི་ཆོས་འཕེལ་དང་། །བཀྲ་ཤིས་བདེ་ལེགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་གྱུར་ནས། །ཡིད་ལ་འདོད་ཀུན་ཡིད་བཞིན་འགྲུབ་པར་ཤོག །    Сансрын орон бүхэн амарлиад сайн ургац хурааж     Сац үр тариа арвидан сансар нирвааны ном дэлгэрээд  Сайн сайхан аз жаргал өлзий хотол чуулсанаар   Санасан сэдсэн бүгд сэтгэлчлэн бүтэх болтугай    ལོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་མིག་མཐོང་ཞིང་། །འོན་པས་རྟག་ཏུ་སྒྲ་ཐོས་ཤོག །ལྷ་མོ་སྒྱུ་འཕྲུལ་ཇི་བཞིན་དུ། །སྦྲུམ་མའང་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །     Харалган сохор нугууд нь хараа орох бөгөөд  Хэлгүй дүлий бүгд нь дууг сонсох болтугай    Хатан охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi) адилаар      Хэвлийдээ үрт эх ч саадгүй амаржих болтугай    སྦྲུམ་མའང་བུད་མེད་ལུས་ལ་གནོད་མེད་བཙའ་བར་ཤོག །ནད་པ་རྣ་མཐོང་ལ་འདོན་སྒྲོགས་པར་འདི་ཕྱི་མའི་འཚང་རྒྱ་བར་འགྱུར་རོ།།  །།     Жирэмсэн эх эм биедээ саад хорлолгүй эсэн мэнд, амар тайван амаржих болтугай.    (Өвчтөнд сонсогдохоор уншихуйд энэ хойдод бурхны хутагт хүрэхийн хөрөнгө болох болой.)     🙏 (Тарни нь):       ཨོཾ་ཤིག་ཤིག་སྲིད་ཤིག །ཨོཾ་ཁྲོལ་ཁྲོལ་སྲིད་ཁྲོལ། ཨོཾ་ནུར་ནུར་སྲིད་ནུར་སྭཱཧཱ། བརྒྱ་རྩ་སྟོང་བཟླས། རྡོ་འམ་ཆུ་འམ་ཕུ་ཏབ་སྤྱིན་པའོ།།   །། Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  . 🙏 Эх судрын кирилл галиг нь:    Ди-дан шан-ян гэ-ва намтүн жий  Далжор цан-ви ми-лүй ринбо чэ   Галжэн варчад тамжад гүнсэл шин  Жүнчад мэд-би дүнжүд пэлжүр жиг   Жүдзин вү-дод гүнла гүнтов жин  Чүнсри нодба тамжад ши-жүр най  Түнжэн соднам жайшин чадбар дү  Цэ-рин надмэд дэ-жид данжүр жиг   Дагжаг донба жалва шагтүв жий  Замвү линдү до-ви донзад ба   Зү-прүл лха-мо лүмлай түнба шин  Врүмма нодмэд дэ-лаг забар шог   Жигдэн хамгүн дэ-шин ло-лэг дан  Врүнам пэлшин сридший чойпэл дан   Даший дэлэг пүнсүм цогжүр най   Еидла додгүн еидшин дүвбар шог   Лонва намжий мигтон шин   Онбай дагдү да-той шог   Лха-мо жү-прүл жи-шин дү   Врүммаан нодмэд за-вар шог   Врүммаан вүдмэд лүйла нодмэд за-вар шог.    (Надба на-тонла дондогбар ди-чи-ми цанжавар жүрро.)      (Тарни нь)    Ом шиг шиг срид шиг. Ом хол хол срид хол. Ом нүр нүр срид нүр свахай.  (Хэмээн 100,000 удаа урин тоолж уншаад, чулуу юм уу усанд үлээж шингээнэ)    .  .  . 🙏 Зарим үгсийн тайлбар:   1. Ураг нялхсын ад.  Нярайн чөтгөр буюу хүүхдүүдийг тарчлаадаг бяцхан Шригийн үймүүлэгч, нялх хүүхдүүдийг хорлон үхүүлдэг чөтгөр.   2. Охин тэнгэр Маха Маяа (Mayadevi).  Эртний Энэтхэгийн домогт Шагжаа улсын хаан Шуддодана (Suddhodana) -гийн их хатан бөгөөд хан хүү Сиддхарта (Siddhartha) буюу Бурхан багш Шагжаамүнигийн эх. Эх сурвалж: Ном Чухаг Дээд гурав  ХАЙР ЭНЭРЭЛ АСРАЛ [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 06:36, 5 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == 8.6 == Аргын тооллын 8 сарын 6. Пүрэв (Бархасвад) гараг (2026) -Зуны адаг хөхөгчин хонь сарын 23, жил өдөр хар хулгана, мэнгэ 7 улаан, суудал ус, од гоё хүүхэн-1, хүчин төгсөх барилдлагат. Лусын буулттай өдөр. -Өдрийн нар ургах/шингэх цаг: 05:34-20:20. -Өдрийн сайн цаг: Морь(11:40-13:40), бич(15:40-17:40), тахиа(17:40-19:40), хулгана(23:40-01:40), үхэр(01:40-03:40), туулай(05:40-07:40) болой. -Үс засуулахад эд эдлэл, идээ ундаа олдох төгс жаргалантай сайн. -Хол газар явагсад зүүн урд зүгт мөрөө гаргавал зохистой. -Бар, туулай жилтний сүлд гараг, харин үхэр, луу, хонь, нохой жилтнээ харш гараг. -Хүний сүлд элэг, сүүж, хөл, хөмхийд, гэрийн сүлд шүтээнд орших болой. -Энэ өдөр өлзийтэй буяны үйл, бурхан сахиус тахих, багшид шавь орох, номын авшиг авах, номын үйл эхлэх, гүйцээх, сүм дуган нээх, гарагийг тахих, гэр барих, шинэ гэр, байр, байшин авах, дарханы үйл хийх, лус тахих, үс засуулах, замд гарах, худалдаа наймаа хийх зэрэг амирлангуй, дэлгэрэнгүй эрхшээх аливаа үйлс сэтгэлчлэн бүтэх сайн. Мэргэ, төлгө тавиулах, гал тахиулах, морь уралдуулах, хиншүү гаргах, их гол гатлах, улаан идээ авах, загас барих, мал гаргах, ан гөрөө хийх, дайсан номхтгох, хутга мэс ирлэх, архи уух зэрэг үйлд муу. [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 08:31, 6 Наймдугаар сар 2026 (UTC) == . == Ямандаг бурханы зүрхэн тарни УМ ЯМА РАЗА САДО МИЯА ЯМИ ДОРУ НАЯА ДАЯА ЯДА ЁНИ РАЯА ЯАГЧАЯА ЯА ЯАГЧАЯА ЗАЦАНИ РАМАЯА ХУМ ХУМ ПАД ПАД СУУХА Ямандаг бурхан нь оюун билгийн бурхан Манзушрийн догшин дүр бөгөөд догшин дүрт Арван хангал бурханы нэг Ямандаг бурханыг сүм хийдэд шашныг хамгаалагч хэмээн үзэх учир урьж залан ирүүлж авран тэтгэгч билиг оюуны бэлгэдэл болгон өргөл хүндлэл үзүүлэн тахил үйлдэн ерөөл тавиулдаг уламжлалтай. Ямандаг бурханы товч түүх Ра язгуурын тарнич нэртэй нэг хүн Энэтхэгт амьдарч байжээ. Тэр нутгийн хаан нь ч мөн тэр тарничтай эн тэнцэхүйц эрдэм чадалтай төдийгүй түүнтэй байнга өрсөлддөг байлаа. Нэг удаа Ра язгуурын тарничид хандан: Надад толгойгоо өг хэмээн зарлиг буулгажээ. Шашин ямагт төрийн хүнд буулган дотор явах учиртай тул Ра язгуурын тарнич ч толгойгоо огтолон хаандаа өргөж, хажууд үхээд удаагүй байсан махэ үхрийн толгойг огтолж толгойныхоо оронд залгажээ. Оюун санааны хувьд хааныг хаан төрийг яллаа. Хаан ч ялагдалтайгаа эвлэрэхийг хүссэнгүй. Ра язгуурын тарничийг гэртээ урилаа. Энэтхэгт байдаг нэг заншил бүх хүн хөл нүцгэн явдаг тул урьсан зочныхоо хөлийг угааж өгөх нь туйлын дээд хүндлэл юм. Хаан эрдэм чадлаараа 4 гар хувилгаж, 2 хөлийг нь зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 4 хөл хувилгав. Хаан 8 гараар зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 8 хөл хувилгав. 16 гараар зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 16 хөлтэй болж үзүүлэв. Хаан чадсангүй. Дахиад л бошго цааз буулгав. Энэ 16 хөлөө угаах 32 гартай болж үзүүл. Ингээд Ра язгуурын тарнич үхэр тэргүүнтэй, 16 хөлтэй, 32 гартай болж агаарт нисэн үзүүлсэнд хаан ч цаг хугацааг зогсоож, тэнгэрийн Уран Бишүүгарма бурхныг дуудаж ирүүлэн зургийг нь зуруулжээ. Түүх ингэж л эхэлсэн юм. Хүний хүч чадлын хүрч чадсан хязгаар нь одоохондоо үүнээс дээш алга. Тэр дундаа Аюулган үйлдэгч хэмээн монголоор, Жигжид хэмээн төвдөөр, дэлхий нийтээр Ямандаг хэмээх санскрит нэрээрээ алдаршин, түүгээр ядамлаж, хий судал бясалгалын эрдэмд нэвтрэгчид улам бүр цөөрсөөр л байна. Үнэндээ энэ бурхны бясалгал АНУ-д хүчтэй дэлгэрч тэнд 4 жилийн бясалгалд суугаад байгаа 50 орчим хүн бол бараг энэ дэлхий дээр идэвхтэй хичээллэж буй хүмүүсийн тал нь байх хэмээн таамаглаж байна. Ямандаг бурхны уламжлал Монголд ”Алтан хүрдэн мянган хигээст” хэмээх Монголын түүхийн алдарт зохиолыг бичсэн Чойжамц хэмээх Үзэмчний Янзган хийдийн ширээт лам ”Шидийн сайн хумх” нэртэй Ямандагийн үүсгэлийн зэргэмжийг монгол хэлээр бичсэн юм. Маш сонин техник. Хялбар. Ердөө монгол гэрт сууж байгаад л унь, хана, дээвэр, туурганд нь бүх зүйлийг нь орлуулж, төлөөлүүлж байгаад л бясалгадаг. Америкчууд ч Монголоос гэр зөөж аваачаад түүндээ бясалгал хийж байгаа нь ийм учиртай. Тэр номын оршилд Ямандагийн уламжлалыг анх Пагва лам үндэслэж, Хувилай хаанд зааж сургажээ. Дараа нь Ойрдын Аюук хааны ач Нэйж тойн Өвөр Монголд дэлгэрүүлжээ. Хөх хотын ар дахь Далан харын уулын Цогт сүмбэр агуйд 15 жил бясалгалд сууж, хүний эрдэм чадал, тэсвэр тэвчээрийн туйлыг үзүүлэн, бөө онгодоос нь салгаж, бүгдийг сэтгэл оюуныг буяны зүгт хандуулж чадав. Мэдээж хэрэг Өндөр гэгээн, Зая бандида хутагт хоёр Ар Халхын нутагт түгээн дэлгэрүүлсэн бол Монголын хамгийн сүүлчийн хаан VIII Богд Жавзандамба хутагт энэхүү ядамын уламжлалыг дээд цэгт нь тултал хөгжүүлэв. [[Хэрэглэгч:Fsdfdfg425|Fsdfdfg425]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Fsdfdfg425|яриа]]) 09:30, 9 Наймдугаар сар 2026 (UTC) dyw4u3s8z0gczscm4gicp8dm7wgo7hv 0 147431 865499 865332 2026-08-09T09:36:34Z Enhtuya.ao 106206 865499 wikitext text/x-wiki {{coord|43|39|18|N|111|58|49|E|display=title}} [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 01.jpg|thumb|Эрээн хот өртөө]] [[Зураг:202408 At Erlian Railway Station 04.jpg|thumb|Төмөр замын тавцан]] '''Эрээн хот өртөө''' нь [[Хятад]]ын нийслэл [[Эрээн хот]] хотод оршдог, төмөр замын [[өртөө]] юм. [[Монгол]]-[[Хятад|Хятадын]] хил дээрх гарцын цэг (хилийн нөгөө талд [[Замын-Үүд өртөө]] байдаг). == Түүх == Эрээнхотын өртөө 1955 оны 1-р сарын 3-нд Жининг-Эренхотын төмөр зам нээгдсэнээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Нээгдсэн даруйдаа уг өртөө нь Монгол, Зөвлөлт Холбоот Улстай олон улсын төмөр замын тээврийн үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн<ref name="histo1">{{cite web|title=中国正北方的边境火车站 二连浩特火车站的历史|url=https://www.toutiao.com/i6408766715680784898/|publisher=头条日报|date=2017-04-14}}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1965 онд Хятад-Зөвлөлтийн харилцаа задарсны дараа Жининг-Эренхотын төмөр замыг өргөн царигаас стандарт цариг болгон өөрчилсөн. Ийнхүү Эрээнхотын өртөө нь олон улсын төмөр замын тээврийн шилжүүлэн ачих өртөө болж хувирсан бөгөөд дотоодын зорчигч болон ачаа тээвэрлэлтийг зохицуулах стандарт царигтай ирэх/буцах талбай, цуваажуулалтын талбайг нэмж, импорт, экспортын барааг хүлээлгэн өгөх, шилжүүлэн ачих, олон улсын зорчигч тээврийн галт тэрэгний цуваагаар шилжүүлэн ачих ажлыг хийжээ. 1984 онд тус өртөөг өргөн хүрээнд өргөтгөж, нэвтрүүлэх хүчин чадал, цуваажуулалт, шилжүүлэн ачих хүчин чадлыг 1960-аад онтой харьцуулахад хоёр дахин нэмэгдүүлсэн.<ref name="histo1"/> 1991 оны 6-р сарын 12-нд Эрээнхот өртөө болон Замын-Үүд өртөөний хоорондох хоёр царигтай төмөр зам болох хилийн хоёр боомт Замын-Үүд өртөөнд холбогдсон. 2004 онд тус өртөө ачааны талбайгаа өргөтгөж, Азийн хамгийн том задгай ачааны талбай, дугуй солих депо байгуулсан<ref name="bogie">{{cite news|title=从戈壁小口岸到绿色大通道——二连浩特的建设发展|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|publisher=CRI|date=2009-09-25|accessdate=2017-12-10|archive-date=2017-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210124057/http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm|dead-url=no}} {{Wayback|url=http://gb.cri.cn/27824/2009/09/25/1845s2632777.htm |date=20171210124057 }}</ref>. 2022 оны 6-р сард Эрээнхот боомтын өргөтгөл, шинэчлэлийн төсөл албан ёсоор эхэлсэн бөгөөд үүнд өргөн царигтай болон стандарт царигийн ирэх, явах талбай, маневрлах талбайг өргөтгөх, шинэчлэх, холбогдох төслүүд багтсан бөгөөд үүнд голчлон инженерчлэл, дохиолол, харилцаа холбоо, эрчим хүч, мэдээлэл, барилга байгууламж барих ажил багтсан болно<ref>{{cite web |title=中蒙边境最大陆路口岸扩能改造完成 |url=https://www.peoplerail.com/rail/show-1811-497530-1.html |website=人民铁道网 |publisher=人民铁道报 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-20}}</ref>. Энэ бол өртөөний дөрөв дэх том хэмжээний өргөтгөл, шинэчлэл юм. 8-р сарын 11-нд Эрээнхот боомтод өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах 12 шугамыг шинээр болон шинэчлэн ашиглалтад оруулсан. Засварын дараа өргөн царигтай болон стандарт царигийн галт тэрэг ирэх, явах шугамын тоо 30 болж нэмэгдсэн; Шинээр баригдсан Эрээнхот өртөөний диспетчерийн болон командлалын төв нь өргөн царигтай талбай, стандарт царигтай талбай, дугуй солих агуулах, хилийн шалган нэвтрүүлэх талбай зэрэгт "нэг дор дөрвөн ярд" төвлөрсөн удирдлага, тээврийн зохион байгуулалтын горимыг хэрэгжүүлэх болно. Эрээнхот боомтын чингэлэг ачилтын хүчин чадал 20%-иар нэмэгдэх төлөвтэй байна<ref>{{cite web |title=中蒙最大陆路口岸扩能改造完成 国际联运干线运能大幅提升 |url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |website=中国网 |publisher=中国新闻网 |accessdate=2022-08-20 |date=2022-08-12 |archive-date=2022-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220820072718/http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |dead-url=no }} {{Wayback|url=http://ydyl.china.com.cn/2022-08/12/content_78368970.htm |date=20220820072718 }}</ref>. 2026 оны 7 дугаар сард Жинин–Эрээн чиглэлийн төмөр замын Эрээн өртөөнд суман шилжүүлгийг анх удаа солих үеийн хөдөлгөөн хааж гүйцэтгэсэн засварын ажил амжилттай дуусав. == Зэргэлдээх буудал == {| class="wikitable" |- !align="center"| << !align="center"| [[Транс-Монголын төмөр зам]] !align="center"| >> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''21, 22'' |align="center"| - |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''[[:zh:K23/24次列车|23, 24]]'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Бээжин өртөө|Бээжин]] муж</small> |- |align="center"| [[Замын-Үүд өртөө|Замын-Үүд]]<br /><small>[[Улаанбаатар өртөө|Улаанбаатар]] муж</small> |align="center"| ''33, 34'' |align="center"| [[Жу Рихэ өртөө|Жу Рихэ]]<br /><small>[[Хөх хот өртөө|Хөх хот]] муж</small> |} == Эшлэл == <references/> == Холбоотой хуудас == {{commonscat|Erlian Railway Station|Эрээн хот өртөө}} * [[Хятадын төмөр зам компани]] * {{ill|Жинин-Эрээн хот төмөр зам|zh|集二铁路}} * [[Транс-Монголын төмөр зам]] {{Жинин-Эрээн хот төмөр зам}} {{Транс-Монголын төмөр зам}} [[Ангилал:Азийн өртөө]] [[Ангилал:1955 онд байгуулагдсан]] {{transport-stub}} hpzni5dbh79wmjonhzmgwwhi5suatmr 2 147561 865465 864253 2026-08-08T15:50:15Z Deepfriedokra 59714 Deepfriedokra moved page [[Хэрэглэгч:Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл]] to [[Хэрэглэгч:Printing99]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл|Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл]]" to "[[Special:CentralAuth/Printing99|Printing99]]" 864253 wikitext text/x-wiki '''“Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав''' БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэг болон Монгол улаан загалмайн нийгэмлэгийн 2 талт хамтын ажиллагааны уулзалт 2026 оны 02 дугаар сарын 09-12-ны өдрүүдэд Хөх хотод болсон байна. Хамтын ажиллагааны уулзалтыг нээж БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн нийгэмлэгийн байнгын ажил хариуцсан дэд дарга Ян Фэн-и, Монголын улаан загалмай нийгэмлэгийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Н.Болормаа нар үг хэлсэн юм. Энэ үеэр талууд “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн хүрээнд хийгдсэн нүдний болорын хагалгаа, хамтын ажиллагааны үр дүн, 2026 онд хийх ажлын төлөвлөгөөгөө ярилцлаа.   Уулзалтын хүрээнд ӨМӨЗО-ны Улаан загалмайн хүмүүнлэгийн соёл боловсролын төв, “Гэрэлт аялал” нүдний эрүүл мэндийн сурталчилгааны баазтай танилцаж, туршлага судалсан юм.  Энэ үеэр 2026 онд хамтран хэрэгжүүлэх “Бүс ба зам-Гэрэлт аялал” төслийн гэрээнд гарын үсэг зурав.   Дашрамд дурдахад, Монголын улаан загалмай нийгэмлэг 2025 онд нүдний болор цайх эмгэгтэй 120 ахмадыг үнэ төлбөргүй хагалгаанд хамруулсан юм '''гэж Монголын Улаан загалмай нийгэмлэгээс мэдээллээ.''' эх сурвалж: MNB j2ayfyb17sowko09w5zf2o2nkfljyfb 0 147631 865460 865317 2026-08-08T12:03:53Z HorseBro the hemionus 100126 Removed redirect to [[Хэрэглэгч:HorseBro the hemionus/sandbox2]] 865460 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас Sino–Dzungar Wars гэх Хятад–Зүүнгарын дайнууд гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны''}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] bzhtt7167nvrwl7x9tkp0fy9dqwygze 0 147790 865489 865354 2026-08-09T04:24:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865489 wikitext text/x-wiki {{short description|Грегор Менделийн тодорхойлсон удамшлын зарчмууд}} :''Сэдвийн мэргэжлийн бус удиртгалыг [[Генетикийн удиртгал]] өгүүллээс үзнэ үү.'' :''«Салан хуваарилагдах хууль» нэр томьёоны бусад утгыг [[Арьс өнгөөр тусгаарлах хууль]] өгүүллээс үзнэ үү.'' [[Файл:Gregor Mendel.jpg|thumb|250px|Орчин үеийн [[генетик]]ийн шинжлэх ухааны үндсийг тавьсан Моравийн Августиний лам [[Грегор Мендель]]]] '''Менделийн удамшил''' буюу '''менделизм''' ({{lang-en|Mendelian inheritance, Mendelism}}) гэдэг нь [[Грегор Мендель]] 1865–1866 онд анх дэвшүүлж, [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]] нар 1900 онд дахин нээн илрүүлж, улмаар [[Уильям Бейтсон]] түгээн дэлгэрүүлсэн зарчмуудыг дагадаг [[биологийн удамшил]]ын хэлбэр юм.<ref>William Bateson. ''Mendel's Principles of Heredity – A Defence, with a Translation of Mendel's Original Papers on Hybridisation''. Cambridge University Press, 2009. ISBN 978-1-108-00613-2.</ref> Менделийн удамшлын онцлог нь тухайн шинжийг нэг ген эсвэл нэг үндсэн генетикийн байрлалтай нягт холбон тайлбарладагт оршино. Эдгээр зарчим анхандаа маргаантай байв. [[Томас Хант Морган]] 1915 онд Менделийн онолыг [[Бовери–Саттоны хромосомын онол|Бовери–Саттоны удамшлын хромосомын онол]]той нэгтгэснээр энэ нь [[сонгодог генетик]]ийн үндэс болжээ. [[Рональд Фишер]] 1930 онд хэвлүүлсэн ''[[Байгалийн шалгарлын генетикийн онол]]'' бүтээлдээ эдгээр санааг [[байгалийн шалгарал]]ын онолтой нэгтгэж, [[эволюци]]йг математик үндэслэлтэй тайлбарлан, [[орчин үеийн эволюцийн синтез]] дэх [[популяцын генетик]]ийн суурийг тавьсан.<ref>Alan Grafen, Mark Ridley. ''Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way We Think''. Oxford University Press, 2006, х. 69. ISBN 978-0-19-929116-8.</ref> == Түүх == {{main|Генетикийн түүх}} Менделийн удамшлын зарчмуудыг 19-р зууны Моравийн лам [[Грегор Мендель|Грегор Иоганн Мендель]] анх томьёолжээ.<ref name="Fairbanks">Daniel J. Fairbanks, Bryce Rytting. “Mendelian controversies: a botanical and historical review”. ''American Journal of Botany'', 88(5), 2001, х. 737–752. DOI 10.2307/2657027. PMID 11353700.</ref> Тэрээр хийдийнхээ цэцэрлэгт тарьсан вандуйн ургамалд (''[[Pisum sativum]]'') энгийн эрлийзжүүлгийн туршилт хийсний үндсэн дээр санаагаа боловсруулсан.<ref name="Henig">Robin Marantz Henig. ''The Monk in the Garden: The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics''. Houghton Mifflin, 2000. ISBN 978-0-395-97765-1.</ref> Мендель 1856–1863 онд ойролцоогоор 28,000 вандуйн ургамал тарьж, туршжээ. Тэрээр эдгээр туршилтаас хожим '''Менделийн удамшлын зарчим''' хэмээн нэрлэгдэх хоёр ерөнхий зүй тогтлыг гаргасан. Туршилтуудаа ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'' («Ургамлын эрлийзжүүлгийн туршилт») нэртэй хоёр хэсэг өгүүлэлд тайлбарлаж, 1865 оны 2-р сарын 8, 3-р сарын 8-нд Брно хотын Байгалийн түүхийн нийгэмлэгт танилцуулсан бөгөөд 1866 онд хэвлүүлжээ.<ref>Gregor Mendel. [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124139#page/5/mode/1up ''Versuche über Pflanzen-Hybriden'']. Brünn, 1866.</ref><ref>[https://www.mendelweb.org/Mendel.html Mendel's Paper: Experiments in Plant Hybridization — English annotated version]. MendelWeb. Хандсан 2026-08-06.</ref> Менделийн үр дүнг эхэндээ бараг анзаарсангүй. Тухайн үеийн биологичид түүний ажлыг огт мэдээгүй байсан бус ч нийтлэг хэрэглэгдэх зарчим гэж үзээгүй. Мендель өөрөө ч эдгээр зарчим зөвхөн тодорхой зүйл, шинжийн бүлэгт хамаарна гэж бодож байв. Түүний ажлын ач холбогдлыг ойлгоход 19-р зууны биологичид үр төлийн ерөнхий төрхөд олон удамшлын шинж «холилдон» илэрдэгт ихээхэн ач холбогдол өгдөг байсан нь саад болжээ. Одоо үүнийг олон генийн харилцан үйлчлэлээр тайлбарладаг. Энэ нь Менделийн судалсан эрхтэн тус бүрийн хоёр утгат, тодорхой ялгаатай шинжүүдээс өөр байв.<ref name="Henig" /> Харин 1900 онд [[Хюго де Фриз]], [[Карл Корренс]], [[Эрих фон Чермак]] гэсэн Европын гурван эрдэмтэн Менделийн ажлыг «дахин нээжээ». «Дахин нээлт» яг хэрхэн болсон талаар маргаан бий. Де Фриз энэ сэдвээр хамгийн түрүүнд хэвлүүлж, Менделийг зүүлтэд дурдсан. Харин Корренс Де Фризийн өгүүллийг уншиж, өөрөө анхдагч биш гэдгээ ойлгосныхоо дараа Менделийн тэргүүлэх ач холбогдлыг онцолсон. Де Фриз хуулиудын талаарх мэдлэгийнхээ хэдийг өөрийн туршилтаас, хэдийг Менделийн өгүүллийг уншсаны дараа олж авснаа үнэн зөв мэдээлээгүй байж болох юм. Хожмын судлаачид фон Чермак үр дүнг бүрэн ойлгоогүй байсан гэж үзсэн.<ref>Floyd V. Monaghan, Alain F. Corcos. “Tschermak: A non-discoverer of Mendelism II. A critique”. ''Journal of Heredity'', 78(3), 1987, х. 208–210. DOI 10.1093/oxfordjournals.jhered.a110361. PMID 3302014.</ref> Гэсэн хэдий ч «дахин нээлт» менделизмыг чухал боловч маргаантай онол болгосон. Европ дахь хамгийн идэвхтэй сурталчлагч нь [[Уильям Бейтсон]] байсан бөгөөд тэрээр онолын зарчмуудыг тайлбарлахын тулд «[[генетик]]», «[[аллель]]» гэсэн нэр томьёог хэрэглээнд оруулжээ.<ref>Richard B. Goldschmidt. “Chromosomes and Genes”. ''Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology'', 16, 1951, х. 1–11. DOI 10.1101/SQB.1951.016.01.003. PMID 14942726.</ref> Удамшил тасалданги, салангид нэгжээр дамжина гэж үзсэн нь олон шинжийн тасралтгүй хэлбэлзэлтэй зөрчилдөж харагдсан тул зарим биологич эсэргүүцэж байв.<ref>Francis B. Sumner. “Is Evolution a Continuous or Discontinuous Process?” ''The Scientific Monthly'', 29(1), 1929, х. 72–78. JSTOR 14824.</ref> Мөн бүх зүйлд хамаарах эсэх нь тодорхойгүй учраас олон хүн онолыг үгүйсгэсэн. Хожим [[Рональд Фишер]] зэрэг биологич, статистикчид нэг шинжийн илрэлд олон Менделийн хүчин зүйл оролцвол ажиглагддаг олон янз үр дүнг үүсгэж болохыг харуулсан. Ингэснээр Менделийн генетик [[байгалийн шалгарал]]тай нийцдэгийг нотолжээ.<ref>R. A. Fisher. “The Correlation between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance”. ''Transactions of the Royal Society of Edinburgh'', 52(2), 1919, х. 399–433. DOI 10.1017/S0080456800012163.</ref> Томас Хант Морган болон түүний туслахууд Менделийн загварыг эсийн [[хромосом]]ууд удамшлын бодит материалыг агуулдаг гэж үзсэн хромосомын онолтой нэгтгэн, өнөөгийн сонгодог генетикийн үндсийг бүрдүүлсэн.<ref name="Fairbanks" /> Менделийн үр дүн Фишер, [[Ж. Б. С. Холдейн]] зэрэг эрдэмтэнд математик магадлалаар шинжийн илрэлийг таамаглах боломж олгосон. Менделийн амжилтын нэг чухал шалтгаан нь зөвхөн цэвэр удмын болохыг нь урьдчилан тогтоосон ургамлуудаар эвцэлдүүлгээ эхэлсэн явдал байв.<ref name="Henig" /> Тэрээр тоон хэлбэлзэлтэй шинж бус, үрийн өнгө, хэлбэр, байрлал зэрэг салангид хоёр утгат шинжийг хэмжсэн. Үр дүнгээ тоон хэлбэрээр илэрхийлж, статистикийн шинжилгээ хийсэн. Их хэмжээний сорьц ашиглаж, вандуйн хэд хэдэн дараалсан үеийг (P, F₁, F₂, F₃) ажиглан өөрчлөлтийг тэмдэглэсэн. Эцэст нь анхны эрлийзийн үр төлийг цэвэр удмын эх хэлбэртэй буцаан эвцэлдүүлэх '''шинжлэх эвцэлдүүлэг''' хийж, рецессив шинжийн оршихуй болон харьцааг тогтоожээ.<ref>[https://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593/ Gregor Mendel and the Principles of Inheritance]. Nature Scitable. Хандсан 2026-08-06.</ref> == Удамшлыг шинжлэх хэрэгслүүд == === Паннеттын тор === [[Паннеттын тор]]ыг Английн генетикч [[Режинальд Паннетт]] зохиосон бөгөөд эцэг эхийн генотип өгөгдсөн үед үр төлд үүсэх боломжтой бүх генотипийг дүрслэн харуулдаг түгээмэл генетикийн хэрэгсэл юм.<ref>[https://www.palomar.edu/anthro/mendel/mendel_2.htm Basic Principles of Genetics: Probability of Inheritance]. Palomar College. Хандсан 2026-08-06.</ref><ref>A. W. F. Edwards. “Punnett's square”. ''Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences'', 43(1), 2012, х. 219–224. DOI 10.1016/j.shpsc.2011.11.011. PMID 22326091.</ref> Эцэг эх тус бүр хоёр аллель агуулна. Тэдгээрийг торны дээд болон хажуу талд байрлуулж, үржлийн үед тус бүрээс нэг аллель оролцоно. Торны доторх нүд бүр эцэг эхийн аллелиуд үр төлд ямар хослолоор нийлэх боломжтойг харуулдаг. Магадлалыг ашиглан эцэг эхээс ямар генотипүүд ямар давтамжтай үүсэхийг тодорхойлно. Жишээлбэл, эцэг эх хоёулаа гетерозигот генотиптэй бол үр төл нь ижил гетерозигот генотиптэй байх магадлал 50%, гомозигот генотиптэй байх магадлал 50% байна. Хоёр ижил аллель хослох хоёр боломж байгаа тул гомозиготын 50% нь давамгай гомозигот 25%, рецессив гомозигот 25% гэж хуваагдана. === Удмын зураг === '''Удмын зураг''' нь аллель өмнөх үеэс дараагийн үед хэрхэн дамжиж байгааг мод хэлбэрээр харуулсан дүрслэл юм.<ref>Christine Miller. [https://humanbiology.pressbooks.tru.ca/chapter/5-13-mendelian-inheritance/ “5.13 Mendelian Inheritance”]. ''Human Biology''. Thompson Rivers University, 2020.</ref> Энэ нь хүссэн аллелийг ямар бодгаль агуулж байгааг болон эхийн эсвэл эцгийн аль талаас дамжсаныг харуулна. Удмын зурагт бодгаль бүрийн хүйс, фенотип, таамагласан генотип, аллелийн боломжит эх үүсвэр болон цаашдын үед хэрхэн дамжих боломжтой тухай мэдээлэл агуулагддаг тул тухайн аллелийн удамшлын хэв маягийг тогтооход ашиглана. Удмын зургийн тусламжтайгаар судлаачид асуудал үүсгэдэг аллелийн үе дамжих байдлыг шинжлэн, илрүүлсний дараа эрсдэлийг удирдах арга боловсруулах боломжтой.<ref>Robert L. Nussbaum, Roderick R. McInnes, Huntington F. Willard. ''Thompson & Thompson Genetics in Medicine'', 8-р хэвлэл. Elsevier, 2016.</ref> == Менделийн генетикийн нээлтүүд == Менделийн нээлтийн дараах таван хэсэг тухайн үеийн түгээмэл онолоос эрс ялгаатай байсан бөгөөд түүний дүрмүүдийг тогтоох үндэс болжээ. # Шинжүүд нь нэгжлэг, салангид байдаг. Жишээлбэл, ягаан эсвэл цагаан, өндөр эсвэл намхан байна. Дунд зэргийн өндөртэй ургамал, бүдэг ягаан цэцэг заавал үүсэхгүй. # Генетикийн шинж тус бүр өөр хувилбартай бөгөөд хоёр эцэг эхийн нэг бүрээс нэг хувилбар өвлөгдөнө. Өнөөдөр эдгээрийг [[аллель]] гэж нэрлэдэг. # Нэг аллель нөгөөгөөсөө давамгай байж болно. Фенотипт давамгай аллель илэрнэ. # [[Бэлгийн эс]]үүд аллелиуд санамсаргүй салан хуваарилагдсанаар үүснэ. Гетерозигот бодгаль хоёр аллелийг ижил давтамжтай бэлгийн эсүүдэд өгнө. # Өөр өөр шинжүүд үл хамааран хуваарилагдана. Орчин үеийн нэр томьёогоор бол тухайн генүүд хоорондоо холбоогүй байна. Уламжлалт нэр томьёогоор Грегор Менделийн илрүүлсэн удамшлын зарчмуудыг '''Менделийн хуулиуд''' гэж нэрлэдэг. Гэхдээ орчин үеийн генетикчид Менделийн дүрэм, Менделийн зарчим гэж мөн хэлдэг. Учир нь эдгээрээс гажих олон үзэгдлийг [[Менделийн бус удамшил]] гэсэн ерөнхий ойлголтод нэгтгэдэг. Хуулиудыг генетикч Томас Хант Морган 1916 онд анх системтэйгээр томьёолсон гэж үздэг.<ref>Thomas Hunt Morgan. ''A Critique of the Theory of Evolution''. Princeton University Press, 1916.</ref> [[Файл:Gregor Mendel - characteristics of pea plants - english.png|thumb|center|750px|Менделийн туршилтад сонгосон вандуйн ургамлын шинжүүд]] Мендель вандуйн ургамлын дараах шинжүүдийг сонгон судалсан: * боловсорсон үрийн хэлбэр — бөөрөнхий буюу үрчгэр; * үрийн бүрхүүлийн өнгө — цагаан, саарал эсвэл бор, ягаан толботой эсвэл толбогүй; * үр болон үрийн талын өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн өнгө — цагаан эсвэл ягаан-улаан; * боловсорсон буурцгийн хэлбэр — хөөсөн эсвэл үрийн хооронд нарийссан; * боловсроогүй буурцгийн өнгө — шар эсвэл ногоон; * цэцгийн байрлал — ишний хажуу эсвэл үзүүр; * ишний урт.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315. ISBN 3-8274-1352-4.</ref> Мендель цэвэр удмын цагаан цэцэгтэй болон ягаан цэцэгтэй вандуйг зохиомлоор тоос хүртүүлэн эвцэлдүүлэхэд үр төлийн цэцгийн өнгө хоёр өнгийн холимог болоогүй. Харин эхний үеийн бүх үр төл (F₁) ягаан цэцэгтэй байсан тул энэ шинжийг '''давамгай''' гэж нэрлэсэн. Гадаад төрхөөрөө жигд F₁ үеийг өөрөөр нь тоос хүртүүлэхэд F₂ үед хоёр өнгө дахин гарч, ягаан ба цагаан цэцгийн харьцаа ойролцоогоор 3:1 байв. Бусад хэд хэдэн шинжид ч нэг хувилбар нь давамгай байжээ. Тэрээр дараа нь удамшлын нэгжийн тухай санаа боловсруулж, тэдгээрийг удамшлын «хүчин зүйл» гэж нэрлэсэн. Мендель удамшлын шинжийн ялгааг үүсгэдэг эдгээр хүчин зүйл — өнөөгийн [[ген]] — өөр хувилбартай байдгийг тогтоосон. Жишээлбэл, вандуйн цэцгийн өнгийн ген ягаан болон цагаан гэсэн хоёр хувилбартай. Эдгээр хувилбарыг одоо аллель гэдэг. Организм шинж тус бүрийн хоёр аллелийг, нэгийг эхээс, нөгөөг эцгээс өвлөнө. Аллелиуд ижил эсвэл өөр байж болно. Нэг генийн хоёр ижил аллельтэй организмыг тухайн генийн хувьд [[гомозигот]], хоёр өөр аллельтэй организмыг [[гетерозигот]] гэнэ. Мендель үр үүсгэгч ургамлын өндгөн эс болон тоос үүсгэгч ургамлын эр бэлгийн эс үүсэх үед аллелийн хосууд санамсаргүйгээр салан хуваарилагдана гэж таамагласан. Бэлгийн эс үүсэх үед хос аллель салдаг учраас эр эсвэл өндгөн эс удамшлын шинж тус бүрийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. [[Үр тогтолт]]ын үед эр, өндгөн эс нийлэхэд тус бүр нэг аллель оруулж, үр төлд аллелийн хос дахин бүрдэнэ. Мендель мөн бэлгийн эс үүсэхэд аллелийн хос бүр бусад хосоос үл хамааран хуваарилагддагийг тогтоосон. Бодгалийн [[генотип]] нь түүний агуулж буй олон аллелиас бүрдэнэ. [[Фенотип]] нь аллелиудаар генетикийн хувьд тодорхойлогдсон шинжүүд болон хүрээлэн буй орчны нөлөөний илрэлийн нийлбэр юм. Аллель байгаа нь тухайн шинж заавал илэрнэ гэсэн үг биш. Удамшсан хосын хоёр аллель өөр буюу гетерозигот бол нэг аллель организмын гадаад илрэлийг тодорхойлж, '''давамгай аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. Нөгөө нь организмын гадаад төрхөд мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлэхгүй бөгөөд '''рецессив аллель''' гэж нэрлэгдэнэ. == Менделийн удамшлын хуулиуд == {| class="wikitable" |+ Менделийн удамшлын хуулиуд ! Хууль ! Тодорхойлолт |- | '''Давамгайлал ба жигд байдлын хууль''' | Зарим аллель давамгай, бусад нь рецессив байна. Дор хаяж нэг давамгай аллельтэй организм давамгай аллелийн нөлөөг фенотипээрээ илэрхийлнэ. |- | '''Салан хуваарилагдах хууль''' | Бэлгийн эс үүсэх үед ген бүрийн аллелиуд бие биеэсээ салж, бэлгийн эс тус бүр тухайн генийн зөвхөн нэг аллелийг агуулна. |- | '''Үл хамааран хуваарилагдах хууль''' | Өөр өөр шинжийг тодорхойлох генүүд бэлгийн эс үүсэх үед бие биеэсээ үл хамааран хуваарилагдаж болно. |} === Давамгайлал ба жигд байдлын хууль === [[Файл:Dominant-recessive inheritance - flowers of pea plants.png|thumb|300px|F₁ үеийн бүх бодгаль ижил генотип, ижил фенотиптэй бөгөөд давамгай шинжийг үзүүлнэ. F₂ үеийн фенотип 3:1 харьцаатай.]] Нэг генетикийн шинжээр ялгаатай, тухайн шинжийн хувьд хоёулаа гомозигот буюу цэвэр удмын хоёр эх организмыг эвцэлдүүлэхэд эхний үеийн (F₁) бүх үр төл судалж буй шинжийн хувьд ижил генотип, фенотиптэй болж, давамгай шинжийг илэрхийлнэ. Энэхүү жигд байдлын дүрэм бүх F₁ бодгальд хамаарна. Менделийн нээсэн давамгай удамшлын зарчмаар гетерозиготод давамгай аллель рецессив аллелийг «далдалж», фенотипт илрүүлэхгүй. Рецессив шинж зөвхөн тухайн рецессив аллелийн хувьд гомозигот бодгальд илэрнэ. Иймээс гомозигот давамгай болон гомозигот рецессив организмыг эвцэлдүүлэхэд гетерозигот үр төл үүсэж, фенотипт зөвхөн давамгай шинж илэрнэ. Менделийн вандуйн эвцэлдүүлгийн F₁ үр төл үргэлж эцэг эхийн хоёр хэлбэрийн нэгтэй адил харагдсан. Ийм '''бүрэн давамгайлал'''ын үед давамгай аллель нэг эсвэл хоёр хуулбартай байхаас үл хамааран ижил фенотипийн нөлөө үзүүлнэ. Гэвч зарим шинжийн F₁ эрлийз нь эцэг эхийн хоёр фенотипийн завсрын төрхтэй байдаг. ''[[Mirabilis jalapa]]'' ургамлын хоёр хэлбэрийг эвцэлдүүлэхэд Менделийн зарчмаас гажсан, '''бүрэн бус давамгайлал''' хэмээх үзэгдэл ажиглагдана. Гетерозигот ургамлын цэцэг хоёр гомозигот генотипийн фенотипийн завсрын өнгөтэй байна. [[Файл:Intermediate inheritance P - F1 - F2.png|thumb|300px|Бүрэн бус давамгайлал: F₂ үед улаан, ягаан, цагаан фенотип 1:2:1 харьцаатай.]] Завсрын удамшлын үед F₁ үеийн генотип, фенотипийн жигд байдлын зарчим мөн үйлчилнэ. Завсрын удамшлыг Менделээс хойш бусад эрдэмтэд судалсан бөгөөд [[Карл Корренс]] ''Mirabilis jalapa'' ургамал дээр хийсэн судалгаагаараа анх тайлбарлажээ.<ref>Carl Correns. “G. Mendels Regel über das Verhalten der Nachkommenschaft der Rassenbastarde”. ''Berichte der Deutschen Botanischen Gesellschaft'', 18, 1900, х. 158–168.</ref> === Генийн салан хуваарилагдах хууль === [[Файл:Punnett square mendel flowers.svg|thumb|300px|Менделийн вандуйн туршилтын Паннеттын тор — F₁ үеийн өөрөө тоос хүртэлт]] Тодорхой шинжийн хувьд хоёулаа гетерозигот хоёр бодгалийг, тухайлбал F₁ үеийн эрлийзүүдийг эвцэлдүүлэхэд генийн салан хуваарилагдах хууль үйлчилнэ. F₂ үеийн үр төл генотип, фенотипээрээ ялгаатай болж, өвөө эмээгийн P үеийн шинжүүд тогтмол дахин илэрнэ. Давамгай-рецессив удамшлын үед дунджаар 25% нь давамгай шинжийн хувьд гомозигот, 50% нь гетерозигот бөгөөд фенотипээрээ давамгай шинжийг үзүүлдэг рецессив шинжийн тээгч, 25% нь рецессив шинжийн хувьд гомозигот бөгөөд фенотипээрээ рецессив шинжийг илэрхийлнэ. Генотипийн харьцаа 1:2:1, фенотипийн харьцаа 3:1 байна. Вандуйн жишээнд том '''B''' үсэг ягаан цэцгийн давамгай аллель, жижиг '''b''' үсэг цагаан цэцгийн рецессив аллелийг илэрхийлнэ. Эх ургамал болон тоос өгөгч ургамал хоёулаа '''Bb''' генотиптэй F₁ эрлийз байна. Тус бүр ягаан өнгийн нэг, цагаан өнгийн нэг аллельтэй. Паннеттын тор дахь F₂ үр төлд '''BB''', '''Bb''', '''bb''' гэсэн гурван хослол үүснэ. Генотипийн харьцаа 1 BB : 2 Bb : 1 bb байна. Ягаан цэцгийн аллель давамгай учраас ягаан ба цагаан цэцэгтэй ургамлын фенотипийн харьцаа 3:1 болно. Гомозигот '''bb''' ургамал P үеийн нэг өвөгтэй адил цагаан цэцэгтэй. [[Бүрэн бус давамгайлал]]ын үед F₂ үеийн аллелиуд мөн адил салан хуваарилагдана. Гэхдээ гетерозиготын фенотип гомозиготуудаас ялгаатай тул фенотипийн харьцаа ч 1:2:1 байна. Нэг аллелийн генийн илрэл нөгөө аллелийн илрэлийн дутагдлыг зөвхөн хэсэгчлэн нөхдөг учраас завсрын фенотип үүснэ. Зарим эх сурвалжид салан хуваарилагдах зарчмыг «нэгдүгээр хууль» гэж нэрлэдэг. Гэвч Мендель эхлээд хоёр цэвэр удмын ургамлыг эвцэлдүүлэн эрлийз гаргаж, давамгайлал ба жигд байдлын зарчмыг тогтоосны дараа гетерозигот ургамлуудаар эвцэлдүүлэг хийсэн.<ref>Neil A. Campbell, Jane B. Reece. ''Biology''. Spektrum-Verlag, 2003, х. 293–315.</ref> Ген салан хуваарилагддаг молекулын нотолгоог хожим [[мейоз]]ыг ажиглах замаар Германы ургамал судлаач [[Оскар Гертвиг]] 1876 онд, Бельгийн амьтан судлаач [[Эдуард ван Бенеден]] 1883 онд бие даан олсон. Ихэнх аллель эсийн цөм дэх [[хромосом]]д байрлана. Мейозын үед эцгийн болон эхийн хромосомууд сална. [[Сперматогенез]]ын үед нэг эх эр бэлгийн эсээс үүсэх дөрвөн эр бэлгийн эст хромосомууд хуваарилагдана. [[Оогенез]]ын үед хромосомууд туйлын биетүүд болон өндгөн эст хуваарилагдана. Диплоид организм шинж бүрийн хоёр аллельтэй бөгөөд мейозын үед тэдгээр нь салж, бэлгийн эс тус бүр зөвхөн нэг аллель агуулна.<ref>Regina Bailey. [https://web.archive.org/web/20161119015107/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Law-Of-Segregation.htm “Mendel's Law of Segregation”]. About.com, 2015-11-05; архивласан 2016-11-19.</ref> Бэлгийн эсүүд [[зигот]] үүсгэн нэгдэхэд эхээс нэг, эцгээс нэг аллель үр төлд дамжина. Ингэснээр үр төл эцэг эхийн организмаас гомолог хромосом өвлөж, шинж бүрийн хос аллельтэй болно. Давамгай шинжийг фенотипээрээ үзүүлж буй гетерозигот бодгаль рецессив шинжийн генетикийн тээгч байна. === Үл хамааран хуваарилагдах хууль === [[Файл:Independent assortment.svg|thumb|350px|Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим. Хоёр шинжийн хувьд гетерозигот F₁ бодгалиудыг эвцэлдүүлэхэд F₂ үеийн фенотип дунджаар 9:3:3:1 харьцаатай үүснэ.]] Салан хуваарилагдах болон үл хамааран хуваарилагдах зарчим нь удамшлын хромосомын онолтой нийцнэ. Жишээлбэл, P үеийн хоёр нохой хоёр өөр генетикийн шинжийн хувьд гомозигот байг. Шинж бүрд нэг эх организм давамгай, нөгөө нь рецессив аллельтэй байна. Тэдний F₁ үр төл хоёр локусын хувьд гетерозигот болж, давамгайлал ба жигд байдлын хуулийн дагуу фенотипээрээ давамгай шинжүүдийг үзүүлнэ. Ийм F₁ үеийн хоёр гетерозигот нас бие гүйцсэн бодгалийг эвцэлдүүлнэ. Өргөтгөлийн локус дахь давамгай '''E''' аллель үсэнд хар эумеланин үүсгэнэ. Рецессив '''e''' аллель эумеланиныг үсэнд хуримтлуулахыг саатуулж, зөвхөн бор-шар пигмент үлдээнэ. S локус дахь давамгай '''S''' аллель бүх биеийн үсийг пигментжүүлнэ. Рецессив '''s^p''' аллель цагаан толбот хээ үүсгэнэ.<ref>[https://www.genomia.cz/en/test/yorkshire-terrier/ Yorkshire Terrier coat colour genetics]. Genomia. Хандсан 2026-08-06.</ref> F₂ үеийн гөлөгнүүдэд бүх хослол үүсэх боломжтой. Цагаан толбот хээ болон өөр өөр өнгийн пигментийн генүүд бие биеэсээ үл хамааран удамшина. Фенотипийн дундаж харьцаа 9:3:3:1 байна. Жишээлбэл, гурван хос гомолог хромосом мейозын үед бэлгийн эст орох ижил магадлалтай найман боломжит хослол үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах боломжит хослолын тоог: :<math>2^x</math> томьёогоор тодорхойлно. Энд ''x'' нь гомолог хромосомын хосын тоо. Үл хамааран хуваарилагдах хууль нь өөр өөр шинжийн аллелиуд бие биеэсээ үл хамааран дамжина гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, нэг шинжийн аллель сонгогдох биологийн үйл явц өөр шинжийн аллель сонгогдохтой шууд холбоогүй.<ref>[https://web.archive.org/web/20160303054533/http://biology.about.com/od/geneticsglossary/g/Independent-Assortment.htm Independent Assortment]. ThoughtCo/About.com; архивласан 2016-03-03.</ref> Мендель дигибрид эвцэлдүүлгийн туршилтаараа энэ хуулийг дэмжих үр дүн олсон. Моногибрид эвцэлдүүлэгт давамгай ба рецессив фенотипийн идеал харьцаа 3:1 байсан бол дигибрид эвцэлдүүлэгт 9:3:3:1 байв. Энэ нь хоёр генийн аллелиуд тус тусдаа 3:1 фенотипийн харьцаатай, үл хамааран удамшиж байгааг харуулна. Үл хамааран хуваарилагдах үйл явц эукариот организмын мейозын I метафазад явагдаж, эхийн болон эцгийн хромосомын холимог агуулсан бэлгийн эс үүсгэнэ. Үүний физик үндэс нь хоёр валент хромосом бүр бусад хоёр валент хромосомоос үл хамааран метафазын хавтгайд санамсаргүй чиглэлээр байрладаг явдал юм. [[Кроссинговер]]ын хамт үл хамааран хуваарилагдах нь шинэ генетикийн хослол үүсгэн, генетикийн олон янз байдлыг нэмэгдүүлнэ. Гэхдээ [[генийн холбоос]]ын улмаас үл хамааран хуваарилагдах зарчмаас олон гажилт гардаг. Хүний хэвийн диплоид эсийн 46 хромосомын тал нь эхийн өндгөн эсээс, тал нь эцгийн эр бэлгийн эсээс гаралтай. [[Бэлгийн үржил]]ын үед хоёр [[гаплоид]] бэлгийн эс нэгдэж, хоёр иж бүрдэл хромосомтой диплоид зигот болон шинэ организм үүснэ. [[Гаметогенез]]ын үед 46 хромосомын хэвийн бүрдэл 23 болж хагасрах ёстой. Ингэснээр үүссэн гаплоид бэлгийн эс өөр нэг гаплоид бэлгийн эстэй нэгдэж, диплоид организм үүсгэнэ. Үл хамааран хуваарилагдах үед хромосомууд эх, эцгийн бүх боломжит хромосомоос санамсаргүйгээр сонгогдоно. Зигот зөвхөн нэг эцэг эхийн урьдчилан тогтсон «бүрдэл» бус, эх эцгийн холимгийг авдаг тул хромосомуудыг үл хамааран хуваарилагддаг гэж үзнэ. Иймээс зигот эхийн болон эцгийн хромосомын ямар ч хослолтой байж болно. 23 хромосомтой хүний бэлгийн эсийн хувьд боломжит хослолын тоо <math>2^{23}</math>, өөрөөр хэлбэл 8,388,608 байна.<ref>[https://www.web-books.com/MoBio/Free/Ch8B2.htm Meiosis and independent assortment]. Web-Books.com. Хандсан 2026-08-06.</ref> Энэ нь үр төлийн генетикийн хувьсамтгай байдалд хувь нэмэр оруулна. Ерөнхийдөө генийн рекомбинаци олон эволюцийн үйл явцад чухал нөлөөтэй.<ref>J. Stapley нар. “Recombination: The good, the bad and the variable”. ''Philosophical Transactions of the Royal Society B'', 372(1736), 2017. DOI 10.1098/rstb.2017.0279. PMID 29109232; PMC 5698631.</ref><ref>James Reeve, Daniel Ortiz-Barrientos, Jan Engelstädter. “The evolution of recombination rates in finite populations during ecological speciation”. ''Proceedings of the Royal Society B'', 283(1841), 2016. DOI 10.1098/rspb.2016.1243. PMID 27798297; PMC 5095376.</ref> == Менделийн шинж == '''Менделийн шинж''' гэдэг нь удамшил нь Менделийн зарчмуудыг дагадаг шинж юм. Өөрөөр хэлбэл, тухайн шинж нэг [[локус]]оос хамаарч, түүний аллелиуд давамгай эсвэл рецессив байна. Олон шинж [[Менделийн бус удамшил|Менделийн бус хэлбэрээр]] удамшдаг.<ref>[https://www.genome.gov/For-Patients-and-Families/Genetic-Disorders Genetic Disorders]. National Human Genome Research Institute, 2018-05-18.</ref> == Менделийн бус удамшил == {{main|Менделийн бус удамшил}} Мендель өөрийн илрүүлсэн хэв маягийг бусад организм, шинжид шууд өргөтгөн хэрэглэхдээ болгоомжтой байх шаардлагатайг анхааруулж байсан. Үнэхээр олон организмын шинж Менделийн тайлбарласан зарчмаас өөр хэлбэрээр удамшдаг бөгөөд ийм шинжийг Менделийн бус гэж нэрлэнэ.<ref>Joseph Schacherer. “Beyond the simplicity of Mendelian inheritance”. ''Comptes Rendus Biologies'', 339(7–8), 2016, х. 284–288. DOI 10.1016/j.crvi.2016.04.006. PMID 27344551.</ref><ref>[https://www.khanacademy.org/science/ap-biology/heredity/non-mendelian-genetics/a/variations-on-mendels-laws-overview Variations on Mendel's laws — overview]. Khan Academy. Хандсан 2026-08-06.</ref> Жишээлбэл, Мендель '''A''' ба '''a''' зэрэг зөвхөн хоёр аллельтэй генийн шинжүүдэд төвлөрсөн. Гэвч олон ген хоёроос олон аллельтэй. Тэр мөн нэг генээр тодорхойлогддог шинжүүдийг судалсан. Харин хүний өндөр зэрэг зарим шинж нэг бус олон генээс хамаарна. Олон генээс хамаардаг шинжийг [[полиген шинж]] гэнэ. == Мөн үзэх == * [[Хүний Менделийн шинжүүдийн жагсаалт]] * [[Хүний энгийн Менделийн генетик]] * [[Менделийн өвчин]] буюу моноген өвчин * [[Менделийн алдаа]] * [[Бөөмлөг удамшил]] * [[Паннеттын тор]] * [[Менделийн бус удамшил]] * [[Генотип]] * [[Фенотип]] == Лавлах холбоос == <references /> == Нэмэлт унших материал == * Peter J. Bowler. ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society''. Johns Hopkins University Press, 1989. * Jean Atics. ''Genetics: The Life of DNA''. ANDRNA Press. * Jane B. Reece, Neil A. Campbell. ''Mendel and the Gene Idea'', 9-р хэвлэл. Benjamin Cummings / Pearson Education, 2011, х. 265. == Гадаад холбоос == {{Commonscat|Mendelian inheritance}} * [https://www.khanacademy.org/science/biology/classical-genetics Khan Academy — сонгодог генетикийн видео хичээл] * [https://www.palomar.edu/anthro/mendel/ Удамшлын магадлал] * [https://www.sciencelearn.org.nz/resources/2000-mendel-s-principles-of-inheritance Менделийн удамшлын зарчмууд] * [https://web.archive.org/web/20230606074121/https://www.ndsu.edu/pubweb/~mcclean/plsc431/mendel/mendel1.htm Менделийн генетик] [[Ангилал:Сонгодог генетик]] [[Ангилал:Грегор Мендель]] cw9a4sx7jpq6e12o0tuiuaj9gcayldn 2 147825 865466 2026-08-08T15:50:15Z Deepfriedokra 59714 Deepfriedokra moved page [[Хэрэглэгч:Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл]] to [[Хэрэглэгч:Printing99]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл|Монгол, Хятад найрамдалт харилцааний нийтлэл]]" to "[[Special:CentralAuth/Printing99|Printing99]]" 865466 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэрэглэгч:Printing99]] khn3qfsr94wqmwx0ndmceiygsxzpc42