Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Шаравын Гунгаадорж 0 2065 865547 802425 2026-08-10T06:25:48Z Egzs 88168 865547 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|honorific_prefix=|name=Шаравын Гунгаадорж|image=Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|caption=Ш.Гунгаадорж. 1990 он.|order={{flagicon|БНМАУ}} 15 дахь|office=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|term_start=1990 оны 3 сарын 21|term_end=1990 оны 9 сарын 11|predecessor=[[Думаагийн Содном]]|successor=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|office1={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн|term_start1=2000|term_end1=2004|office2=|prime_minister2=|term_start2=|term_end2=|predecessor2=|successor2=|birth_place=[[Иххэт сум]], [[Дорноговь]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]|birth_date={{birth date and age|1935|5|2}}|death_place=|death_date=|party=[[Монгол Ардын Нам]]<br>(1959 оноос хойш)|spouse=|children=3|alma_mater=[[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи]]|imagesize=220px|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|constituency1=33-р тойрог, [[Сэлэнгэ аймаг]]|signature=Signature of Sharavyn Gungaadorj.png}} '''Шаравын Гунгаадорж''' (1935 оны 5-р сарын 2-нд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол]]ын төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, академич, Хөдөлмөрийн баатар цолтон. Ш.Гунгаадорж нь 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл Монгол Улсын 15 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан ба [[хөдөө аж ахуй]]н ухааны доктор, хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн гишүүн юм. == Намтар == Тэрээр [[Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум]]анд 1935 онд төрсөн. === Боловсрол === 1958 онд [[ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын [[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи|Тимирязевын нэрэмжит Академийг]] [[агрономич]] мэргэжилээр төгссөн. Гунгаадорж нь [[МАХН]]-д 1959 онд элссэн. === Ажил === * 1968-1975 онд Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд * 1975-1980 онд [[Завхан]] аймгийн [[Тэс]]ийн тарилангийн аж ахуйд дарга, ХААЯ-нд хэлтсийн даргаар ажилласан * 1980-1981 онд Сангийн аж ахуйн яамны нэгдүгээр орлогч сайд * 1980-1986 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажилласан * 1986-1987 онд ХААЯ-ны сайд * 1987-1990 онд [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, [[Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам]]ны сайд * 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн даргаар (одоогийн Ерөнхий сайдын алба) ажиллажээ * 1990-1991 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн зөвлөх * 1991-1997 онд [[БНАСАУ]], [[Казахстан|Казахстан улс]]ад элчин сайдаар суусан * 1997 оноос Монголын тариаланчид, гурил үйлдвэрлэгчдийн холбооны ерөнхийлөгч, "Агро" ХХК-ний захирал * 2000-2004 онд [[Сэлэнгэ]] аймгаас [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр сонгогдсон [[Файл:Gungadorj.jpg|left|thumb|227x227px|Ш.Гунгаадоржийн [[Төрийн ордон]] дахь албан ёсны хөрөг зураг]] == Шагнал == * {{Flag|Монгол}}: Хөдөлмөрийн баатар цол (2022)<ref>{{Cite web |date=2021-12-27 |title=Ш.ГУНГААДОРЖ: Хөдөлмөрийн баатар болсон минь 50 гаруй жил ханилсан ханийн минь ач |url=https://ergelt.mn/news/123/single/16569 |access-date=2026-08-10 |website=ergelt.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}}{{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1990.03.21 - 1990.09.11 |өмнө=[[Думаагийн Содном]] |дараа=[[Дашийн Бямбасүрэн]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд}} {{DEFAULTSORT:Гунгаадорж, Шаравын}} [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иххэтийн хүн]] [[Ангилал:Дорноговийнхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Казахстан дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын академич]] 64tm9vrtrgeu5ipufwnj47rw9i86m83 865553 865547 2026-08-10T07:04:25Z Egzs 88168 865553 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан|honorific_prefix=|name=Шаравын Гунгаадорж|image=Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|caption=Ш.Гунгаадорж. 1990 он.|order={{flagicon|БНМАУ}} 15 дахь|office=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|term_start=1990 оны 3 сарын 21|term_end=1990 оны 9 сарын 11|predecessor=[[Думаагийн Содном]]|successor=[[Дашийн Бямбасүрэн]]|office1={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн|term_start1=2000|term_end1=2004|office2=|prime_minister2=|term_start2=|term_end2=|predecessor2=|successor2=|birth_place=[[Иххэт сум]], [[Дорноговь]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]|birth_date={{birth date and age|1935|5|2}}|death_place=|death_date=|party=[[Монгол Ардын Нам]]<br>(1959 оноос хойш)|spouse=|children=3|alma_mater=[[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи]]|imagesize=220px|president=[[Пунсалмаагийн Очирбат]]|constituency1=33-р тойрог, [[Сэлэнгэ аймаг]]|signature=Signature of Sharavyn Gungaadorj.png}} '''Шаравын Гунгаадорж''' (1935 оны 5-р сарын 2-нд [[Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум]]анд төрсөн) нь [[Монгол улс|Монгол Улс]]ын төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, академич, Хөдөлмөрийн баатар цолтон. Ш.Гунгаадорж нь 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл Монгол Улсын 15 дахь [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайдаар]] ажиллаж байсан ба [[хөдөө аж ахуй]]н ухааны доктор, хөдөө аж ахуйн шинжлэх ухааны академийн гишүүн юм. == Намтар == Тэрээр [[Дорноговь]] аймгийн [[Иххэт сум]]анд 1935 онд төрсөн. === Боловсрол === 1958 онд [[ЗХУ]]-ын [[Москва]] хотын [[К.А.Тимирязевын нэрэмжит Академи|Тимирязевын нэрэмжит Академийг]] [[агрономич]] мэргэжилээр төгссөн. Гунгаадорж нь [[МАХН]]-д 1959 онд элссэн. === Ажил === * 1968-1975 онд Хөдөө аж ахуйн яамны орлогч сайд * 1975-1980 онд [[Завхан]] аймгийн [[Тэс]]ийн тарилангийн аж ахуйд дарга, ХААЯ-нд хэлтсийн даргаар ажилласан * 1980-1981 онд Сангийн аж ахуйн яамны нэгдүгээр орлогч сайд * 1980-1986 онд [[Сэлэнгэ]] аймгийн намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажилласан * 1986-1987 онд ХААЯ-ны сайд * 1987-1990 онд [[БНМАУ]]-ын Сайд нарын зөвлөлийн орлогч дарга, [[Хүнс, хөдөө аж ахуйн яам]]ны сайд * 1990 оны 3-р сарын 21-нээс 9-р сарын 11 хүртэл БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн даргаар (одоогийн Ерөнхий сайдын алба) ажиллажээ * 1990-1991 онд [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]]ийн зөвлөх * 1991-1997 онд [[БНАСАУ]], [[Казахстан|Казахстан улс]]ад элчин сайдаар суусан * 1997 оноос Монголын тариаланчид, гурил үйлдвэрлэгчдийн холбооны ерөнхийлөгч, "Агро" ХХК-ний захирал * 2000-2004 онд [[Сэлэнгэ]] аймгаас [[УИХ|Улсын Их Хурлын]] гишүүнээр сонгогдсон [[Файл:Gungadorj.jpg|left|thumb|227x227px|Ш.Гунгаадоржийн [[Төрийн ордон]] дахь албан ёсны хөрөг зураг]] == Шагнал == * {{Flag|Монгол}}: Хөдөлмөрийн баатар цол (2022)<ref>{{Cite web |date=2021-12-27 |title=Ш.ГУНГААДОРЖ: Хөдөлмөрийн баатар болсон минь 50 гаруй жил ханилсан ханийн минь ач |url=https://ergelt.mn/news/123/single/16569 |access-date=2026-08-10 |website=ergelt.mn |language=mn}}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}}{{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1990.03.21 - 1990.09.11 |өмнө=[[Думаагийн Содном]] |дараа=[[Дашийн Бямбасүрэн]] }} {{end}} {{Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд}} {{DEFAULTSORT:Гунгаадорж, Шаравын}} [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:Иххэтийн хүн]] [[Ангилал:Дорноговийнхон]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хөдөө аж ахуйн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Казахстан дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Умард Солонгос дахь Монголын элчин сайд]] [[Ангилал:Монголын дипломатч]] [[Ангилал:Монголын академич]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] hxm2n5oo1gm8r0di6ub2qrvn2x1423w Өвөр Монгол 0 2437 865551 844432 2026-08-10T07:02:14Z Enhtuya.ao 106206 Энэ нь редакторын таамагласан шинжтэй өгүүлбэр бөгөөд нэвтэрхий тольд тохиромжгүй тул хасах нь зүйтэй. 865551 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хятадын өөртөө засах муж}} {{stack|{{Инфобокс суурин | name = Өвөр Монгол | official_name = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | settlement_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] | translit_lang1 = Нэрийн | translit_lang1_type = {{nobold|Хятад хэл}} | translit_lang1_info = {{lang|zh-Hans-CN|内蒙古自治区}}<br />({{transl|zh|Nèi Měnggǔ Zìzhìqū}}) | translit_lang1_type1 = {{nobold|Монгол хэл}} | translit_lang1_info1 = {{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ|style=max-height:2em; word-wrap:normal}}{{parabr}}({{transliteration|mn|Öbür mongγol-un öbertegen jasaqu orun}}) | translit_lang1_type2 = {{nobold|Товчлол}} | translit_lang1_info2 = NM / {{lang|zh-Hans-CN|蒙}} ({{transl|zh|Měng}}) | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = 新巴尔虎右旗 草原 - panoramio.jpg | photo1b = Gegengol in Greater Khingan forest2017.jpg | photo2a = 成吉思汗陵2021.jpg | photo2b = 大召大雄宝殿.jpg | photo3a = | photo3b = | position = center | size = 265 | color = #F5F5F5 | border = 0 | color_border = white | text = {{Center|Дээд зүүн талаас цагийн зүгийн дагуу:{{flatlist| * [[Хөлөнбуйр]]ын тал нутаг * [[Их Хянган]]ы нуруу * [[Хөх хот]] дахь [[Их зуу хийд|Дажао хийд]] * [[Эзэн хороо]] }} }} }} | image_map = Inner Mongolia in China (+all claims hatched).svg | mapsize = 275px | map_alt = | map_caption = Хятад дахь Өвөр Монголын байршил | coordinates = {{coord|44|N|113|E|format=dms|type:adm1st_region:CN-15|display=it}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Хятад}} | named_for = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Хөх хот]] | seat1_type = Томоохон хот | seat1 = [[Бугат хот]] | parts_type = Хуваалт<br />&nbsp;- [[Хятадын аймгийн энтэй нэгж|Аймгийн түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Хошууны түвшин (3-р)|Хошууны түвшин]]<br />&nbsp;- [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь#Суурингийн түвшин|Суурингийн<br />түвшин]] | parts = <br />[[Өвөр Монголын засаг захиргааны нэгжийн жагсаалт|12 аймаг]]<br />103 хошуу<br />1025 суурин ба хороолол |government_type = [[БНХАУ-ын өөртөө засах орон|Өөртөө засах орон]] |governing_body = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орны Ардын Төлөөлөгчдийн хурал | leader_title = [[Хятадын Коммунист Намын хорооны нарийн бичгийн дарга|ХКН-ын НБД]] | leader_name = [[Сүнь Шаочэн]] |leader_title1 = Хурлын Дарга |leader_name1 = Сүнь Шаочэн | leader_title2 = Засгийн газрын тэргүүн | leader_name2 = [[Ван Лишя]] |leader_title3 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөл|ХАУТЗЗ-ийн]] аймгийн дарга |leader_name3 = [[Жан Янькүнь]] | leader_title4 = [[Бүх Хятадын Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурал|Ардын Төлөөлөгчдийн Их Хурлын]] Төлөөлөл | leader_name4 = 58 гишүүн | area_footnotes = <ref name="mofcom">{{cite web|title=Doing Business in China – Survey |url=http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |publisher=Ministry Of Commerce – People's Republic Of China |access-date=5 August 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130805091244/http://english.mofcom.gov.cn/article/zt_business/lanmub/ |archive-date=5 August 2013 }}</ref> | area_total_km2 = 1183000 | area_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (газар нутгийн хэмжээгээр)|3-р байр]] | elevation_max_m = 3556 | elevation_max_point = Гол оргил, [[Хэлань уул]]<ref name="quaternary"/> | population_footnotes = <ref>{{Cite web|date=11 May 2021|title=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 3)|url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817188.html|access-date=11 May 2021|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]}}</ref> | population_total = 24,049,155 | population_as_of = 2020 | population_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын тоогоор)|25-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_rank = [[Хятадын засаг захиргааны хуваарийн жагсаалт (хүн амын нягтаршлаар)|28-р байр]] | demographics_type1 = Хүн ам | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = Угсаатны бүрэлдэхүүн | demographics1_info1 = [[Хятадууд]] – 78.7%<br/>[[Хятад дахь монголчууд|Монгол]] – 17.7%<br /> Бусад – 3.6% | demographics1_title2 = Хэл, аялгуу | demographics1_info2 = [[Умард Хятад хэл|Хятад хэл]],<ref>{{cite web |title = China |url = http://www.ethnologue.com/country/CN/status |website = Ethnologue}}</ref> [[Монгол хэл]] (албан ёсны), [[Ойрад–Халимаг аялга|Ойрад]], [[Буриад хэл|Буриад]], [[Дагуур хэл|Дагуур]], [[Эвэнх хэл|Эвэнх]], [[Жинь Хятад хэл]] | iso_code = [[ISO 3166-2:CN|CN-NM]] | blank_name_sec1 = ДНБ<ref name="data2022">{{cite web|url=https://data.stats.gov.cn/english/easyquery.htm?cn=E0103|title=National Data|publisher=[[National Bureau of Statistics of China]]|date=1 March 2022|access-date=23 March 2022}}</ref> | blank_info_sec1 = 2022 | blank1_name_sec1 = &nbsp;– Нийт | blank1_info_sec1 = ¥2,316 их наяд (21-р)<br>$344 тэрбум (нэрлэсэн) | blank2_name_sec1 = &nbsp;– Нэг хүнд ноогдох | blank2_info_sec1 = ¥96,474 (8-р)<br>$14,343 (нэрлэсэн) | blank3_name_sec1 = &nbsp;– Өсөлт | blank3_info_sec1 = {{increase}} 4.2% | blank4_name_sec2 = [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|ХХИ]] (2021) | blank4_info_sec2 = 0.777<ref name="hdis">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Subnational Human Development Index |year=2021 |publisher=Global Data Lab China |access-date=9 April 2020}}</ref> (8-д) – {{color|#090|өндөр}} | website = {{Official URL}} (Хятадаар)<br />{{url|https://mgl.nmg.gov.cn/l|Монгол хувилбар}} | footnotes = }} {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Inner Mongolia (Chinese characters, simplified only).svg | piccap = "Өвөр Монгол" [[Хятад үсэг|Хятад ханзаар]] | picupright = 0.8 | pic2 = Oburmonggul.svg | piccap2 = "Өвөр Монгол" [[Монгол бичиг|Монгол бичгээр]] | picsize2 = 80px | order = st | s = {{linktext|内蒙古}} | t = {{linktext|內蒙古}} | p = Nèi Měnggǔ | w = Nei<sup>4</sup> Mêng<sup>3</sup>-ku<sup>3</sup> | gr = Ney Meengguu | tp = Nèi Měnggǔ | bpmf = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ &nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ | l = Өвөр Монгол | mi = {{IPA-cmn|nêi mə̌ŋ.kù|}} | wuu = Ne Monku | j = Noi6mung4gu2 | y = Noih Mùhnggú | ci = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2}} | poj = Lāi-bông-kó | mong = ᠦᠪᠦᠷ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ | monr = Öbür Monggol | mon = Өвөр Монгол | mnc = ᡩᠣᡵᡤᡳ<br />ᠮᠣᠩᡤᠣ | mnc_rom = Dorgi monggo | showflag = p | c = | altname = Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон | poj2 = Lāi-bông-kó Chū-tī-khu | j2 = Noi6mung4gu2 Zi6zi6keoi1 | bpmf2 = ㄋㄟˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄇㄥˇ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄍㄨˇ<br>ㄗˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄑㄩ | y2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | w2 = Nei<sup>4</sup> Mêng<sup>3</sup>-ku<sup>3</sup> Tzŭ<sup>4</sup>-chih<sup>4</sup>-ch{{wg-apos}}ü<sup>1</sup> | tp2 = Nèiměnggǔ Zìhjhìhcyu | wuu2 = Ne Monku Zyzychiu | ci2 = {{IPAc-yue|n|oi|6|-|m|ung|4|.|g|u|2|-|z|i|6|.|z|i|6|.|k|eoi|1}} | s2 = {{linktext|内蒙古|自治区}} | t2 = {{linktext|內蒙古|自治區}} | p2 = Nèiměnggǔ Zìzhìqū | gr2 = Ney Meengguu Tzyhjyhchiu | mi2 = {{IPA-cmn|nêɪ mɤ̌ŋkù t͡sɹ̩̂ʈ͡ʂɻ̩̂t͡ɕʰʏ́|}} }} }} '''Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон''' ({{lang-zh|内蒙古自治区}} ''Nèi Měnggǔ Zìzhìqū''; [[Монгол хэл|монг.]]{{MongolUnicode|ᠥᠪᠥᠷ<br/> ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br/> ᠥᠪᠡᠷᠲᠡᠭᠨ<br/> ᠵᠠᠰᠠᠬᠤ<br/> ᠣᠷᠣᠨ}}; [[товчлол|товч.]] '''ӨМӨЗО, Өвөр Монгол, Өвөр Монголын ӨЗО''') — [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ын [[өөртөө засах орон]] (нэгдүгээр түвшний нэгж). Хойд талаараа [[Монгол Улс]], [[Оросын Холбооны Улс|ОХУ]]-тай БНХАУ-г төлөөлж хил залгадаг бол улс дотор [[Хармөрөн]], [[Гирин]], [[Ляонин]], [[Хэбэй]], [[Шаньси]], [[Шэньси]], [[Ганьсү]] гэх долоон муж, [[Ниншя - Хотонгийн ӨЗО]]-той хаяална. Нийслэл нь [[Хөх хот]], хамгийн том хот нь нь [[Бугат хот|Бугат]]. 1947 оны 5 сарын 1-нд [[Улаан хот]]од төвлөн байгуулагдсан. 1,183,000 км² (нэгдүгээр түвшинд [[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн газар нутгийн хэмжээний харьцуулалт|3-р том]]) талбайт нутагтай, 2010 оны байдлаар 24,706,321 ([[БНХАУ-ын засаг захиргааны нэгжүүдийн хүн амын харьцуулалт|23-р олон]]) хүн амтай. 2000 оны байдлаар хүн амын 79.17%-ийг улсын олонх [[Хятад үндэстэн]], 17.13%-г өөртөө засах орны өргөмжит [[Монгол үндэстэн]], 3.70%-г бусад угсаатан эзлэж байна. ӨЗО-ны дотор [[Хятад хэл]]нээс гадна [[Монгол бичиг]]т [[Монгол хэл]] албан ёсных байна. == Нэр == {{Монголнэрийнхүснэгт |хэмжээ = 22 |худам_монгол = [[Зураг:Öbür mongɣol-12.PNG]] |кирилл_буриад = үбэр-монгол |кирилл_монгол = өвөр монгол |кирилл_халимаг = өвр моңһл }} Өвөр Монгол ялгаатай утга бүхий хоёр нэрээр дэлхийд танигддаг. #[[Монгол хэлний бүлэг|Монгол хэлт]] хүн "Өвөр Монгол" гэж нэрлэдэг. Монгол хэлэнд «өвөр» гэдэг үг хоёр салаа утгатай байдгаас «ар» гэдгийн эсрэгцүүлсэнээр нэрлэгдсэн. Газар орныг заахад уулын ар, өвөр гэж түгээмэл хэрэглэгддэг. [[Говь|Говийн]] хойд талын нутгийг "[[Ар Монгол]]", өмнөд талын нутгийг "Өвөр Монгол" гэжээ гэх тайлбар байдаг. #[[Хятад хэл]]ээр "内蒙古" (''Nèi Měnggǔ'', «дотоод монгол») гэж нэрлэдэг. Хятад хэлээрх энэ нэрийг Манж хэлээрх ''dorgi'' («дотоод»), ''tulergi'' («гадаад») гэдгээс уламжласан гэх тайлбар байдаг. Хятад төвтэй энэ нэр дэлхийн хэлнүүдэд хамгийн их орчуулагддаг. Монгол хэлээр түүх бичигт [[Хятад]], [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Япон]]ы талын байр суурийг тайлбарлахын тулд "Дотоод Монгол" гэж бичих тохиолдол бий. ==Түүх== [[Монгол үндэстэн|Монгол үндэстний]] нутаг анх [[Хятад]]ын харъяанд байсангүй. Заримдаа ар, өвөр, баруун, зүүн гар болон хуваарилагдагддаг байлаа. Баруун урд зүгт [[Алтай]], зүүн урд зүгт [[Говь]] нь суурьшмал Хятадаас нүүдэлч умардын үндэстнүүдийг тусгаар байлгах байгалийн саад, тотгор болдог байжээ. === Зүүн монгол === [[Зураг:Altankhan.jpg|thumb|Алтан хан]] [[Юань улс]] (Их хааны улс) мөхсөний дараа [[Цагаан хэрэм]]ээс умард нутаг ахин Монголчуудын төв болов. Эхний зуунд үнэндээ Баруун ([[Ойрад|Дөрвөн Ойрад]]), Зүүн ([[Зургаан түмэн]]) хоёр болон тусгаарлаж, түүнээс Зүүн Монгол баруун, зүүн хоёр гарт хуваагджээ. [[Халх]], [[Цахар]], [[Урианхай]] гурав буюу Зүүн гар [[хаан]]аар удирдуулж, [[Түмэд]], [[Ордос]], [[Юншээбүү|Юншээбү]] гурав буюу Баруун гар [[жонон]]гоор залуулж байлаа. 1504 онд [[Батмөнх Даян хаан]] өөд болсны хойно орон нь 12 хөвүүнд салж өвлөгдөв. [[Халх|Ар Халх]] (одоогийн [[Монгол улс|Монгол орны]] дийлэнх хэсэг) отгон хүү [[Гэрсэнз]]эд очиж, Өвөр Халх зэрэг бусад Зүүн Монголын ихэнх хэсэг хожим Өвөр Монгол болсон юм. [[16-р зуун]]ы дунд үед [[Барсболд хаан|Барсболд жонон]]гийн хүү Түмэдийн [[Алтан хан|Алтан]] хүчийг олов. Тэр Цахарт суух хааны зэрэгцээгээр [[хан]] цолтон болжээ. Алтан хан [[Мин улс]]ыг уулгалан довтолж, худалдааны ашигтай нөхцөлийг тулган хүлээлгэж, 1552 онд Ойрдын заримыг ихээр дарж, Хөх нуурын газрыг эзэлж байжээ. Мөн 1575 онд [[Хөх хот]]ыг үүсгэн байгуулсан нь өдгөө Өвөр Монголын нийслэл хот юм. 1577 онд Алтан хан Төвөдийн [[Шарын шашин|Гэлүгваа ёс]]ын их лам [[Гуравдугаар Далай лам|Содномжамцад]] [[Далай лам]] цол өргөмжилжээ. === Чин улсын дор === [[17-р зуун]]ы эхээр Цахарын [[Лигдэн хаан]] Монголын хаан гэх нэртэй боловч үнэндээ Монгол ноёд бие даан тус тусдаа нутгаа мэдэн сууж байв. Тэр эвээр ноёдыг нэгтгэхийг хичээсэн боловч үеэл нарынхаа үйлдлээс болж санасандаа хүрээгүй. [[Харчин]], Хорчин, Өвөр Халхын ноёд [[Зүрчид]]ийн [[Нурхачи|Нурхач баатар]]тай холбоолов. Лигдэн хаан хэд хэдэн ялагдлын дараа 1634 онд Хөх нуур руу ухарч яваад [[Ганьсү]]д өвчнөөр нас эцэслэжээ. Хөх хот Манжид эзлэгдэн Манж [[Дээд эрдэмт]] хаан өөрийгөө Монголын хаан өргөмжлөв. Ингэж одоогийн Өвөр Монгол орон [[Чин гүрэн|Чин улсын]] нутаг дэвсгэр болж байлаа. Энэ үеэс 1691 он хүртэл Ар Халх тусгаар байсан. Хятадыг [[Манж үндэстэн|Манжууд]] байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол голлох үүрэгтэй оролцсон бөгөөд Чин улсын дор 49 хошуу болон хуваагджээ. Харъяатын ёсоор [[17-р зуун]]ы эцсээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошогт]]ийн эсрэг, [[18-р зуун]]ы дундуур [[Зүүнгарын хаант улс]]ын эсрэг аян дайнд явалцжээ. 19-р зууны Өвөр Монголын уран зохиол онцгой хөгжиж байлаа. Тэр дундаас [[Ванчинбалын Инжаннаш]] хэмээх нэрт зохиолч төрсөн билээ. 19-р зууны эцсээр Манжын ноёрхлын эсрэг [[дугуйлан|дугуйлан хөдөлгөөн]] өрнөсөн. Хөдөлгөөний нэг идэвхтэн нь шүлэгч [[Хишигбат]] байжээ. Хөдөлгөөн Манжын цэргийн хүчинд дарагджээ. === Хорьдугаар зуун === [[20-р зуун]]ы эхээр [[Ар Монгол]]д [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн]] үүсэж, 1911 онд [[Жавзандамба хутагт|шашны тэргүүнээ]] хаан залж [[Богд Хаант Монгол Улс]]ыг байгууллаа. Энэ үед Өвөр Монголын 49 хошууны дийлэнх нь (зарим судлаачид 36, 38 хошуу гэдэг), [[Хөхнуур муж|Хөхнуур]], Алшаагийн Монголчууд шинээр тогтсон улсад дагаар орохоо баталж байв. 1913-1914 онд [[Богд хаан|Богдын]] засгийн газраас [[Дундад Иргэн Улс]]ын цэргийг Өвөр Монголоос үлдэн хөөхөөр цэрэг илгээн байлдаан үүсгэж байлаа. [[Зураг:Princ Teh Wang.jpg|thumb|[[Дэмчигдонров|Дэ ван]] хэмээх [[Дэмчигдонров]]]] [[Зураг:Inner Mongolia Autonomous Government Officials Taking the Oath.jpg|thumb|Ерөнхий Ассамблейн Өвөр Монголын өөртөө засах засгийн газар байгуулах]] 1915 оны [[Монгол]], [[Оросын Хаант Улс|Орос]], [[Хятад]] гурван этгээдийн [[Хиагтын гэрээ]]гээр Өвөр Монголыг нийлүүлэх Монголын төлөвлөгөө үгүйсгэгджээ. Чухамдаа [[Оросын Хаант Улс|Хаант Орос]] [[Япон]]той [[Ар Монгол|Гадаад Монголыг]] Оросын, [[Өвөр Монгол|Дотоод Монголыг]] Японы нөлөөний хүрээнд хамруулна гэж тохиролцсоноо барьсан болон Өвөр Монголын газар орныг лавшруулан эзлэх Дундад Иргэн Улсын хүсэл үүнд нийлсэн байдаг. Тэгэвч Өвөр Монголын ард түмэн эрх чөлөөнийхөө төлөө үргэлжлүүлэн тэмцэж байв. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үед Японыг түшиглэн Хятадын эзэмшлээс гарахаар хэсэг ноёд чармайсан байдаг. Энэ үеийн эрх чөлөөний тэмцлийг [[Дэмчигдонров]] ван оройлсон. [[1945 он]]ы Японы [[Квантуны арми]]йн эсрэг [[Улаан Арми|Зөвлөлтийн арми]]йн давшилтанд туслах, Японы цэрэг болон Хятадаас Өвөр Монголыг чөлөөлөхөөр [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын цэрэг Өвөр Монголд нэвтэрсэн. Чөлөөлсний дараахан Өвөр Монгол Монголын цэргийн мэдэлд тогтнож байлаа. Гэвч [[Алс Дорнод]]од [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ыг сөрөхийн тулд Манж Чин Улсын дайтай Хятад орныг нэгтгэх [[Иосиф Сталин]]ы төлөвлөгөө хэрэгжсэнээр [[Мао Зэдун]]ы хүчин ахин Өвөр Монголыг эзлэсэн. Дэмчигдонров болон бусад эх орончид [[1949 он]] хүртэл эрх чөлөөний төлөө тэмцсээр байжээ. == Засаг захиргааны хуваарь == [[Файл:Inner Mongolia Museum stele of Yisungge.jpg|thumb|«[[Чингисийн чулууны бичиг]]», Өвөр Монголын музейн хуулбар]] [[Манж Чин гүрэн]] 1636 онд Өвөр Монголыг бүрэн эзэлж аваад 6 чуулганд хувааж, Гадаад Монголын төрийг засах яам байгуулан, түүнийгээ Монгол журган хэмээн нэрлэх болжээ. Энэ 6 чуулганыг Шилийн голын, Жирмийн, Зостын, Хөлөнбуйрын, Зуу-Удийн, Улаанцавын чуулган хэмээн нэрлэж, эдгээр чуулган 1912 он хүртэл хэвээр оршин тогтнож байгаад [[Дундад Иргэн Улс]]ын (1912-1949) үед 8 аймаг болон хуваагдсан нь Шилийн гол, Жирмэн, Хөлөнбуйр, Зост, Улаанцав, Урад (Баяннуур), Ордос (Их-Зуу), Алшаа аймаг бөгөөд саяхнаас 4 том аймгийн зохион байгуулалтыг эвдэж хот болгосон бөгөөд Шилийн гол, Хөлөнбуйр, Баяннуур, Алшаа 4 аймгаараа үлдэж, Ордос аймгийг Ордос хот, Улаанцав аймгийг Бугат хот (голдуу Баотоу гэнэ), Зост аймгийг Улаанхад хот (голдуу Чэфэнг гэнэ), Жирмэн аймгийг Түнляо хот гэж нэрлэж байна.<ref>[http://shbaatar.blogspot.com/2011/05/blog-post.html Өвөр Монголчуудын тухайд]</ref> Хятадын коммунист удирдагч Мао Японы эсрэг дайнд монголчуудын дэмжлэгийг авахын тулд өвөр монголчуудад Монголын түүхэн нутгийг эргүүлэн өгөхөөр амлаж дайны дараа нилээд нутгийг эргүүлэн өгөхөөр оролдсон ч шинээр суурьшсан хятад иргэдийн эсэргүүцлээс шалтгаалж зарим хэсэг нь хятад мужуудын хилд үлджээ. 19-р зууны сүүлээс хойш өвөр монголчууд хятад иргэдэд шахагдан хойш нүүх, уусах, олноороо хядагдах, ноёд нь манжийн Шинэ засгийн бодлогийн үед газраа худалдах, хятад мужид монголын нутгийг тасдан өгсөн зэргээс шалтгаалан Өвөр Монголын газар багасчээ. 1891 оны хятадын нууц байгууллагын босогчдын хядлагаар Өвөр Монголын зүүн талаар байсан ([[харчин]] голдуу?) 150,000 амь үрэгдсэн байдаг. *[[Дундад Иргэн Улс]]ын үеийн Өвөр Монголын нутаг: **[[Цахар муж]] **[[Жэхэ муж]] **[[Ляобэй]] муж **[[Хянган муж]] **[[Суйюань муж]] ӨМӨЗО өөрөө БНХАУ-ын [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|нэгдүгээр түвшний]] засаг захиргааны нэгж. Харин дотроо [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|хоёрдугаар түвшний]] ([[Аймаг (ӨМӨЗО)|аймаг]]тай тэнцэх) 12 нэгжид хуваагддаг. Энэ түвшний нэгжүүд [[Чин улс]]ын үеэс [[чуулган]], 20-р зуунаас [[аймаг]] ({{lang-zh|盟}} ''méng'') гэж нэрлэгдсээр ирсэн. Үүний адилаар [[БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь|гуравдугаар түвшинд]] [[хошуу]] үндсэн нэгж болдог уламжлалтай. 1990-ээд оноос аймгуудыг [[тойргийн энтэй хот]] ({{lang-zh|地级市}} ''dìjíshì'') болгон хувиргасаар одоогоор гурав нь ([[Алшаа аймаг|Алшаа]], [[Хянган аймаг|Хянган]], [[Шилийн гол аймаг|Шилийн гол]]) аймаг нэрээрээ байна. Энэ өөрчлөн байгуулалтаар [[Хайлаар]], [[Жинин]] гэх мэтийн хотууд [[хотын тойрог]] гэгдэх болсон. [[Хөлөнбуйр]], [[Баяннуур хот|Баяннуур]], [[Улаанцав]] гурав нэрээ хадгалж үлдсэн бол Улаанхад, [[Жирэм]] хоёр Чифен (одоо Монголоор [[Улаанхад]] гэдэг), [[Тонляо хот|Тонляо]] гэх Хятад албан нэртэй болж өөрчлөгджээ. [[Их Зуу]] харин [[Ордос хот|Ордос]] гэж өөр нэг Монгол нэрээр солигдсон. {| class="wikitable" style="font-size:90%;" align=center !colspan="9" align="center" | Газрын зураг |- |colspan="9" align="center" | [[File:Nei Mongol prfc map.png|350px]] |- ! # ! Монгол нэр ! Засаг захиргааны<br>төрөл ! Хятад нэр (ханзыг латинчлах<br>пиньинь галигийн хамт) ! Монгол нэр (эрдэм шинжилгээний<br>латин галигийн хамт) ! Газар нутаг<br>(км²) ! Хүн ам<br>(2010 тоол.) ! Засаг захиргааны<br>төв |---------- |1 |[[Алшаа аймаг]] |аймаг |阿拉善盟 (Ālāshàn Méng) |{{MongolUnicode|ᠠᠯᠠᠱᠠ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (alaša ayimaɣ) |267,574 |231,334 |[[Баян хот]] |---------- |2 |[[Баяннуур хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |巴彦淖尔市 (Bāyànnào'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠠᠶᠠᠨᠨᠠᠭᠤᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (bayannaɣur qota) |65,788 |1,669,915 |[[Линьхе дүүрэг]] |---------- |3 |[[Үхай хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌海市 (Wūhǎi Shì) |{{MongolUnicode|ᠦᠬᠠᠢ ᠬᠣᠲᠠ}} (üqai qota) |1,754 |532,902 |[[Хайбовань дүүрэг]] |---------- |4 |[[Ордос хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |鄂尔多斯市 (È'ěrduōsī Shì) |{{MongolUnicode|ᠣᠷᠳᠣᠰ ᠬᠣᠲᠠ}} (ordus qota) |86,752 |1,940,653 |[[Хиа багш дүүрэг]] |---------- |5 |[[Бугат хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |包头市 (Bāotóu Shì) |{{MongolUnicode|ᠪᠤᠭᠤᠲᠤ ᠬᠣᠲᠠ}} (buɣutu qota) |27,768 |2,650,364 |[[Хөндлөн дүүрэг]] |---------- |6 |[[Хөх хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼和浩特市 (Hūhéhàotè Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠬᠡᠬᠣᠲᠠ}} (kökeqota) | 17,271 |2,866,615 |[[Хуйминь дүүрэг]] |---------- |7 |[[Улаанцав хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |乌兰察布市 (Wūlánchábù Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠴᠠᠪ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣančab qota) |54,491 |2,143,590 |[[Жинин дүүрэг]] |---------- |8 |[[Шилийн гол аймаг]] |аймаг |锡林郭勒盟 (Xīlínguōlè Méng) |{{MongolUnicode|ᠰᠢᠯᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠣᠣᠯ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (sili-yin ɣoul ayimaɣ) |201,494 |1,028,022 |[[Шилийн хот]] |---------- |9 |[[Улаанхад хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |赤峰市 (Chìfēng Shì) |{{MongolUnicode|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠬᠠᠳᠠ ᠬᠣᠲᠠ}} (ulaɣanqada qota) |90,021 |4,341,245 |[[Хуншань дүүрэг]] |---------- |10 |[[Тонляо хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |通辽市 (Tōngliáo Shì) |{{MongolUnicode|ᠲᠦᠩᠯᠢᠶᠣᠣ ᠬᠣᠲᠠ}} (töngliyao qota) |59,535 |3,139,153 |[[Хорчин дүүрэг]] |---------- |11 |[[Хянган аймаг]] |аймаг |兴安盟 (Xīng'ān Méng) |{{MongolUnicode|ᠬᠢᠩᠭᠠᠨ ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} (qingɣan ayimaɣ) |59,806 |1,613,250 |[[Улаан хот]] |---------- |12 |[[Хөлөнбуйр хот]] |тойргийн<br>энтэй хот |呼伦贝尔市 (Hūlúnbèi'ěr Shì) |{{MongolUnicode|ᠬᠥᠯᠥᠨ ᠪᠤᠶᠢᠷ ᠬᠣᠲᠠ}} (kölün-buyir qota) |263,953 |2,549,278 |[[Хайлаар|Хайлар дүүрэг]] |---------- |} Хоёрдугаар ([[аймаг]]тай тэнцэх) түвшнээс доор гуравдугаар ([[хошуу]]тай тэнцэх) түвшинд 21 [[Хятадын дүүргүүд|дүүрэг]], 11 [[шяны энтэй хот]], 17 [[шянь]], 49 [[хошуу]], 3 өөртөө засах хошуу бүгд 101 нэгжид хуваагдаж байгаа. Цаашилвал дөрөвдүгээр ([[сум]]тай тэнцэх) түвшинд 532 [[балгас]], 407 [[шян]], 277 сум, 18 [[угсаатны шян]], 1 угсаатны сум, 190 [[хороо]] буюу бүгд 1425 нэгжид хуваагддаг. == Хүн ам == ӨМӨЗО-д 2000 оны байдлаар 23.84 сая хүн суурьшиж байна. Хүн амын 79.17% [[Хятад үндэстэн]], 17.13% болох 3,995,349 нь [[Монгол үндэстэн]] байгаагаас гадна бусад 48 [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|угсаатны]] төлөөлөл нийлээд 3.70%-г бүрдүүлж байна. {| class="wikitable" |+ Өвөр Монголын өөртөө засах орны угсаатны бүтэц<br/>(2000 оны тооллогын дүн) |- ! [[Хятад улсын угсаатны бүтэц|Угсаатны нийтлэг]] ! Хүн амын тоо ! Эзлэх хувь (%) |- | [[Хятад үндэстэн|Хятад]] (БНХАУ-ын үндсэн үндэстэн) || 18,465,586 || 79.17 % |- | [[Монгол үндэстэн|Монгол]] (ӨМӨЗО-ын өргөмжит үндэстэн)|| 3,995,349 || 17.13 % |- | [[Манж үндэстэн|Манж]] || 499,911 || 2.14 % |- | [[Хотон үндэстэн|Хотон]] (Хуй) || 209,850 || 0.90 % |- | [[Дагуур]] || 77,188 || 0.33 % |- | [[Хамниган]] (Эвэнх)|| 26,201 || 0.11 % |- | [[Солонгос үндэстэн|Солонгос]] || 21,859 || 0.09 % |- | [[Орос үндэстэн|Орос]] || 5,020 || 0.02 % |- | [[Орчон]] || 3,573 || 0.015 % |- | [[шибэ]] ( [[Файл:sibe.png|20px]] ''Sibe'') || 3,023 || 0.01 % |- | Бусад || 15,787 || 0.085 % |} Өвөр Монголын 4 сая гаруй Монгол нь [[Хятад дахь Монголчууд]]ын 68.72% нь болж байгаа. Хятад дахь Монголчуудыг "Монгол" гэж бүртгэдэг болохоор [[ястан]] тус бүрийн хүн амын тоог мэдэхэд хүндрэлтэй. Хэдий тийм ч түүхэн нутаг болон хэл аялгуугаар ялгардгаас [[Цахар]], [[Сөнөд]], [[Үзэмчин]], [[Авга (овог)|Авга ба Авханар]], [[Урад]], [[Ордос]], [[Хошууд]], [[Халх]], [[Баарин]], [[Ар хорчин]], [[Онгиуд]], [[Хишигтэн]], [[Хорчин]], [[Харчин]], [[Дөрвөд]], [[Барга]], [[Буриад]], [[Түмэд]], [[Өөлд]], [[Торгууд]] гэх мэтээр олон яст Монголчууд Өвөр Монголд байгаа. Өвөр Монголын хэл шинжлэлийн газраас ангилснаар тэндэх [[Монгол хэл]]ийг Урд Монголын (магадгүй ''урд'' биш ''өвөр'' байж мэднэ), Ойрад, Барга-Буриад гурван аялгуутай гэдэг. Халхтай ойр [[Цахар аялгуу]]г [[Шулуун хөх хошуу]]ныхны аман аялгуунд үндэслэн Өвөр Монгол дахь Монгол хэлний баримжаа авиа гэж тогтоожээ. Монгол хэлээр бичих, уншихдаа [[Монгол бичиг|Монгол бичгээ]] гээлгүй хэрэглэж байгаа. == Эдийн засаг == ===Уурхай === Өвөр Монгол Хятадад төдийгүй дэл­­хийд үнэт металл, орд газраараа тэргүүлж бай­на.<ref name="gogo">[http://news.gogo.mn/r/6118 Өвөр Монгол "Өдрийн сонин"]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 2007.9.3</ref> <ref name="cri">[http://mongol.cri.cn/483/2009/04/01/21s128152.htm Өвөр Монгол China Radio International] 2009</ref> Дэлхийн үнэт метал­лын орд газрын 50 хувь тус нутагт байдаг гэдэг нь судал­гаагаар тогтоогджээ.<ref name="gogo"/><ref name="cri"/> 2001 оны судал­гаагаар нэг жилд 46.600 тн үнэт металл олборлодог аж.<ref name="gogo"/> === Хөдөө аж ахуй === Улаан буудай, эрдэнэ шиш, наран­цэцэг тарьж газар тариаланг түлхүү хөгжүүлэх бодлогыг Хятадын Засгийн газраас явуулж байна.<ref name="gogo"/> ==Зургийн цомог== <gallery> Файл:Inner Mongolia regions.jpg Файл:Umnud Mongol 1956 atlas.jpg|Өвөрмонгол 1956 онд Файл:Gobi-desert-map.gif Файл:China_(2675592718).jpg|19-р зуун File:China old map.jpg|1926 он Файл:MongolianLanguages.jpg Файл:Inner mongolia map.jpg Файл:China6.png </gallery> == Цахим холбоос == {{Commons|Inner Mongolia|Өвөр Монголын Өөртөө Засах Орон}} * [https://web.archive.org/web/20170603233317/http://mgl.nmg.gov.cn/index.html Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (монголоор) * [http://www.nmg.gov.cn/ Өвөр Монголын албан ёсны цахим хуудас] (хятадаар) * (<small>Англи, Монголоор</small>) [http://www.smhric.org/ Өвөр Монголын Хүний Эрхийн Мэдээллийн Өртөө] * (<small>Монгол бичгээр</small>) [https://web.archive.org/web/20120924065420/http://www.solonggo.net/mdls/ah/alh.aspx?pid=0&alias=menkcms&mid=4748&wv=P Өвөр Монголын аймаг хотуудын газрын зураг] * [http://lupm.org/ Монголын эрх чөлөө холбооны нам] * [http://www.hunmagyar.org/turan/mongol/50yrs.html 50 YEARS OF TURMOIL IN INNER MONGOLIA] ==Эшлэл== <references /> {{БНХАУ-ын дээд нутаг}} {{Өвөр Монгол}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Өвөр Монгол| ]] [[Ангилал:Хятад улсын өөртөө засах орон]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] cpteba02ncanhurdgxd5ukj405r1pxk Сагсай сум 0 4332 865525 865502 2026-08-09T14:31:01Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865525 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1920 оны дунд үе | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] echo6393l9wxy4z6un0u6rhj3khl8q1 865526 865525 2026-08-09T14:31:53Z ~2026-43788-02 106647 /* */ 865526 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1920 оны дунд үе | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Шар, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Турган голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] 75ylqdv1nt4vygrv9nxnbnq4m6wnyn3 Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз 0 4350 865539 864123 2026-08-10T04:11:34Z CommonsDelinker 211 Logo_of_the_Mongolian_National_Broadcaster.png файлыг коммонсд [[c:User:Krd|Krd]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: No license since 2 August 2026. 865539 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын телевизийн суваг}} {{Инфобокс телевизийн суваг | name = MNB | logo = | logo_size = 200px | logo_alt = | launch_date = 9 сарын 27, 1967 | closed_date = | owner = [[Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Радио Телевиз|МҮОНРТ]] | picture_format = [[SECAM]] ([[576i]])<br />[[HDTV]] ([[1080i]]) | country = [[Монгол]] | area = [[Монгол]]<br />[[Ази]] (хиймэл дагуулаар) | headquarters = [[Улаанбаатар]], [[Монгол]] | former_names = Монголын Үндэсний Телевиз (MNTV) | replaced = | sister_channels = MNB Монголын мэдээ <br> MNB Спорт HD <br> MNB World | timeshift_service = | website = [http://www.mnb.mn/index.php http://www.mnb.mn] }} '''Монголын Үндэсний Олон Нийтийн Телевиз''' нь [[Монгол улс|Монголын]] олон нийтийн эрх ашгийн төлөөлөл бүхий [[телевиз]]ийн суваг юм. == Tүүхэн товчоон == 1965-1967 он. Монгол улсад телевизийн урлагийг үүсгэн хөгжүүлэх мэргэжлийн сэтгүүлч, уран бүтээлчид, инженер-техникийн ажилтнуудыг сурган бэлтгэсэн үе. 1965 оны 10-р сар. –Монголын зурагт радиогийн төвд ажиллах инженер техникийн ажилтан 38 хүн [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Ленинградын телевизийн төвд 1 жил 6 сарын хугацаатай курс дадлага хийхээр явжээ. Монгол Улсын Холбооны яам, Мэдээлэл, радиогийн улсын хорооноос хамтран явуулсан эдгээр хүмүүсийн дотор хөжим Монголын зурагт радиод олон жил үр бүтээлтэй ажиллаж байгаа инженер Н.Чогдов, Т.Одсүрэн, Намхайдорж, Доржзовд, Шүхэрт, техникч Л.Бямбажав, И.Гүнрэгжав, Г.Гомбодорж, Цэцгээ, Ичинхорлоо, теле зураглаач Д.Цэдэнноров, М.Бэгзсүрэн, микрофоны оператор Р.Цэрэнлхам, Б.Болохоо ... нарын хүмүүс явсан ажээ. 1966-3-29. –Монголд анх удаа байгуулагдаж байгаа Монголын зурагт радиогийн төвийн /хуучин төв/ барилгын суурийг тавив. 1966-5-16. - Монголын зурагт радиогийн захиргаанд ажиллах уран бүтээлчдийн эхний хэсэг ЗХУ-ын Москвагийн зурагт радиогийн төвд бүтэн жилийн дадлага хийхээр явжээ. Редактор, найруулагч, зураач, зураглаач, эвлүүлэгч, инженер, техникчээр ажиллах эдгээр хүмүүсийн дотор мөн л Монголын зурагт радиод хөжим олон жил идэвх зүтгэл үр бүтээлтэй ажиллаж ирсэн Д.Дожоодорж, Д.Хишигт, С.Бадрах, Б.Зоригт, Л.Шийтэр, Ж.Гомбосүрэн, Ц.Норжмаа, Ж.Гүр, И.Баямаа, Х.Чүлтэм, Ц.Агваанрэнчин, Ч.Баяраа, Д.Нямсүрэн, Д.Чулуун, Ц.Даваахүү, М.Цэдэв, Ж.Чойсүрэн, Д.Дарьсүрэн, Б.Бямбаа, Ч.Чимидцэеэ, Ж.Санждолгор, П.Нарангэрэл, Д.Ганчимэг нарын 45 хүн оржээ. 1967-4-21. –МАХН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 184 дүгээр тогтоолоор ЗХУ-д зурагт радиогийн дадлага хийх 17 хүнийг 2 сарын хугацаагаар явуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. Үүнд: а/ Редактораар: [[Нямсүрэнгийн Шаравдорж]], Ишхандын Эрдэнэчимэг, [[Гомбосүрэнгийн Гомбо]], [[Шишиндоржийн Батмөнх]], Батын Дорж, [[Пүрэвжавын Пүрэвсүрэн]], [[Шаравын Сүрэнжав]], [[Долгорын Пашка]], Цэнд-Аюушийн Цэгмид, Даваажавын Жадамбаа, Тангадын Бааваа, [[Жалцавын Лхамсүрэн]],   б/ Хөгжмийн редактораар: [[Шагдаржавын Эрдэнэбат]], [[Шаравжамцын Долгорлхам]]     в/ Нэвтрүүлэгчээр: Цэвээний Дорж, [[Биндэрьяагийн Цэенханд]], [[Самандын Батсүрэн]] 1967-5-24. –БНМАУ-ын МАХН-ын Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвлөлгөөний 228 дугаар тогтоолоор: Зурагт радиогийн гэрэлтүүлэгчдийн курсийг /10 хүнтэй/ 1967 оны 5 дугаар сарын 25-наас эхлэн 45 хоногийн хугацаагаар байгуулахыг Мэдээлэл радиогийн улсын хороонд зөвшөөрчээ. 1967-7-10. – Албан ёсны нээлтээ хийгээгүй байсан авч Монголын зурагт радиогийн дэлгэц монгол айлд анх гэрэлтэн асч туршилтын нэвтрүүлэг хийв. Туршилтын журмаар явуулсан анхны энэ нэвтрүүлгээр Монгол Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын хурал, концертыг Улсын дуурь бүжгийн театраас шууд дамжжлан үзүүлсэн юм. Энэ өдрийн нэвтрүүлэг 18.00-20.45 цаг хүртэл үргэлжилжээ. 1967-7-11.12. –Туршилтын журмаар хийсэн дараагийн нэвтрүүлэг нь 7-р сарын 11-ний өглөө 8 цаг 30 минутаас Сүхбаатарын талбайгаас шууд дамжуулсан Ардын хувьсгалын 46 жилийн ойн баярын жагсаал, мөн 15.00 цагаас төв цэнгэлдэх хүрээлэнгээс шууд нэвтрүүлсэн хүчит бөхийн барилдаан юм. Үндэсний бөхийн барилдааныг 12-ний өдөр ч бүрэн хэмжээгээр үзүүлсэн. 1967-8-15. Монголын уран сайхны киноноос хамгийн түрүүнд зурагт радиогийн дэлгэцнээ “[[Ардын элч]]” кино энэ өдөр гарчээ. Зурагт радиогийн тогтмол нэвтрүүлэг эхэлсэн. '''1967.09.27-ы өдөр Монголын үндэсний телевиз албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эхэлсэн өдөр''' 1981-1990 он 1981 онд анхны өнгөт нэвтрүүлгээ бэлтгэн эфирт гаргаж, 1988 оны 12-р сард телевизийн шинэ төв ашиглалтад орсноор өнгөт дүрсийн системээр нэвтрүүлгээ цацах боломж бүрэн хангагдсан. Мөн радио релений өргөтгөсөн сүлжээг ашиглалтад оруулснаар Үндэсний телевиз улс орныхоо нийт нутаг дэвсгэр хүн амын 90 гаруй хувьд хүрч үйлчлэх болсон 1991 он. Монголын Үндэсний телевиз анх удаа Азиасат системээр нэвтрүүлэг цацах боломжтой болж, улмаар телевизүүдийн нэвтрүүлгүүдийг Монгол орны алслагдсан бүс нутаг хязгаарт хүргэх, хилийн чанадад нэвтрүүлгээ цацах боломж хангагдсан юм. 1997 оны 1-р сар. Монголын Үндэсний телевиз, Ази Номхон далайн орнуудын өргөн нэвтрүүлгийн холбоо ABU-гийн бүрэн эрхт гишүүнээр сонгогдсон. Манай телевизийн уран бүтээлчид , тус холбооноос зохион байгуулсан удаа дараагийн уралдаанд амжилттай оролцож шагналуудыг хүртэж байсан билээ. 2005 оны 2 дүгээр сар. [[ОНРТ-ийн тухай хууль]] батлагдан гарснаар Монголын Үндэсний телевиз түүхэндээ анх удаа “Олон нийтийн” гэсэн статустай болж өргөн олон нийт, ард иргэддээ хараат бус мэдээллээр тэгш үйлчлэх хууль зүйн орчин бүрдсэн юм. Ийнхүү олон нийтийн статустай, үндэсний хэмжээний телевиз үүсэн бий болсон нь Монголын хэвлэл мэдээллийн түүхэнд гарсан чухал үйл явдал том эргэлт байлаа. == Олон нийтийн радио телевиз статус == 2005 оны 1-р сарын 27-нд УИХ-аар Олон нийтийн радио, телевизийн тухай хууль<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/424 |title=www.legalinfo.mn/law/details/424 |access-date=2020-08-15 |archive-date=2017-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423202829/http://legalinfo.mn/law/details/424 |url-status=dead }}</ref> хэлэлцэж, батлаж мөн оны 4-р сарын 1-нээс энэ хууль хүчин төгөлдөр болжээ. Уг хуулиар Засгийн газрын мэдэлд байсан Монголын Үндэсний радио, телевизийг олон нийтэд үйлчлэх статустай болгон өөрчилжээ. Энэ нь Үндсэн хуулиар баталгаажсан Монгол Улсын иргэний үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх, эрх чөлөөг хангах, 1998 онд батлагдсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хуулийг хэрэгжүүлээд бодитой алхам боллоо. Энэ хуулийн 2.1-д зааснаар олон нийтийн радио, телевиз нь "гагцхүү олон нийтийн эрх ашигт Үйлчилж, тэдний өмнө хариуцлага хүлээж, хяналт дор нь үйл ажиллагаагаа явуулдаг ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд" байх юм. ОНРТ-ийн удирдах дээд байгууллага нь 17 хүний бүрэлдэхүүнтэй Үндэсний зөвлөл байх ба Ерөнхийлөгч 2, Засгийн газар 2, УИХ 4, төрийн бус байгууллагууд 9 хүнийг сонгож, Үндэсний зөвлөлийн анхны хуралдаанаар баталгаажуулна. Үндэсний зөвлөлийн гишүүнээр олон нийтэд нэр хүндтэй, эрүүгийн ял шийтгэлгүй, Монгол Улсын иргэн сонгогдоно. Төрийн улс төрийн ба жинхэнэ албан хаагч, улс төрийн намын удирдах албан тушаалтан, бусад радио, телевизэд ажиллаж байгаа, түүнчлэн ажилладаггүй боловч нийтлэл, нэвтрүүлгийн бодлогоо тодорхойлоход нь оролцдог этгээд, бусад радио, телевизэд хөрөнгө оруулалт хийсэн этгээд, эсхүл бизнесийн хараат бус байдалд нь нөлөөлж болох этгээдийг нэр дэвшүүлэхгүй байхаар хуульд заасан байна. ОНРТ нь холимог санхүүжилттэй байхаар хуульд тусгажээ. Орлогын гол эх үүсвэр нь нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамж байх бөгөөд Засгийн газрын дэмжлэг, ивээн тэтгэлэг, хандив, хууль тогтоомжид заасан бусад орлогоос санхүүжинэ. Нэвтрүүлгийн Үйлчилгээний хураамжийн хэмжээг Үндэсний зөвлөлийн саналыг харгалзан Засгийн газар тогтоож, төсвийг УИХ-аар батлахаар хуульд тусгасан байна. Мөн ОНРТ нь хяналтын зөвлөл, өргөдлийг шалгах хороотой байх, мөн хөтөлбөрт зөвлөх үүрэг бҮхий орон тооны бус зөвлөлтэй байж болохыг хуульчилсан байна. Хуулиар ОНРТ нь улс төр, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, боловсрол, соёл урлаг, спорт, цэнгүүн зэрэг нийгмийн амьдралын олон талыг хамарсан хөтөлбөрийг мэргэжлийн болон техникийн өндөр түвшинд бэлтгэж, нийтийн хүртээл болгох шаардлага тавьжээ. Түүнчлэн шударга ёс, ардчилал, хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш байдлыг хүндэтгэх, хувь хүний хөгжлийг дэмжих, өргөн олон нийтийн болон нийгмийн янз бүрийн бүлэг давхаргын эрэлт хэрэгцээг тэнцвэртэй хадгалах зэрэг нэвтүүлгийн бодлого баримтлахыг шаардлага болгосон байна. ОНРТ-ээр харгислал, ялгаварлан гадуурхалт, дайн, хүчирхийлэл, садар самууныг сурталчилсан, хүний нэр хүнд, алдар хҮндэд халдсан агуулгатай нэвтрүүлэг бэлтгэж түгээхийг хориглосон байна. ОНРТ-ийн ажилтны мэдээлэл олж авах, мэдээллийн эх сурвалжийг нууцлах эрхийг баталгаажуулсан, мөн иргэдийн хариу өгөх эрхийг хангасан заалтууд орсон нь шинэ хуулийн дэвшилтэт тал нь юм. == Эшлэл == <references/> {{commonscat}} {{Монгол улсын телевизүүд}} {{Authority control}} [[Ангилал:Монголын телевиз]] [[Ангилал:Монголын төрийн байгууллага]] [[Ангилал:Монголын хэвлэл мэдээллийн аж ахуйн нэгж]] [[Category:Олон нийтийн радио телевиз]] 28b7rbubrxry0k0jts1qkwumvz2zz9t Амман 0 8467 865537 854375 2026-08-10T02:30:47Z Krok6kola 47078 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:7545892560 IMG 4402.jpg]] → [[File: Amman Citadel 02.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 865537 wikitext text/x-wiki {{Short description|Йорданы нийслэл хот}} {{Инфобокс суурин | name = Амман | native_name = {{nobold|عَمَّان}} | native_name_lang = ar | settlement_type = Нийслэл хот | image_skyline = {{multiple image | total_width = 300 | border = infobox | perrow = 1/2/3/1 | caption_align = center | align = center | image1 = New Abdali 2024.png | caption1 = [[Шинэ Абдали]] | image2 = King Abdullah I Mosque with Our Lady Church (cropped).jpg | caption2 = [[I Абдалла хааны сүм]] болон Копт урсгалын сүм | image3 = Amman Roman Theater 1.jpg | caption3 = [[Ромын театр (Амман)|Ромын театр]] | image4 = Amman Citadel 02.jpg | caption4 = [[Амманы цайз]] дахь [[Умайядын ордон]] | image5 = Abdali Boulevard, Amman.jpg | caption5 = Абдали өргөн чөлөө | image6 = Abdoun Bridge, Feb 10, 2024 (3).jpg | caption6 = [[Абдоун гүүр]] | image7 = Hand of Hercules.jpg | caption7 = Херкулесын гар }} | image_seal = Ammanlogo.png | seal_alt = Лого | nicknames = {{unbulleted list|Цагаан тагтаа|Шатны хот}}<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36|title=The Cities Book: A Journey Through the Best Cities in the World|isbn=978-1-74179-887-6|page=36|author=Trent Holden, Anna Metcalfe|publisher=Lonely Planet Publications|year=2009|access-date=2026-04-21|archive-date=2020-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518195053/https://books.google.com/books?id=wGCGLEO-Vs8C&pg=PA36|url-status=live}}</ref><ref name=StFood>{{cite web|title=Amman's Street Food|url=http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|access-date=2026-04-21|work=BeAmman.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926043908/http://beamman.com/food-/175-amman-street-food|archive-date=2015-09-26}}</ref> | image_map = خريطة مدينة عمان.png | pushpin_map = Йордан#Дорнод Газар дундын тэнгис#Ази | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{Coord|31|56|59|N|35|55|58|E|region:JO-AM_type:city(4300000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Йордан}} | subdivision_type1 = [[Йордан мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = [[Амман муж]] | established_title = Анх суурьшсан | established_date = МЭӨ 7000 | established_title2 = [[Их Амман хотын захиргаа|Хотын захиргаа]] | established_date2 = 1909 | leader_title = [[Амман хотын даргын жагсаалт|Хотын дарга]] | leader_name = [[Юсуф Шаварбех]]<ref>{{cite web|url=http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|title=Амман хотын шинэ дарга "шударга, хариуцлагатай" засаглалыг амлаж байна|date=2017-08-21|website=jodantimes.com|access-date=2018-10-23|archive-date=2018-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811055857/http://www.jordantimes.com/news/local/new-amman-mayor-pledges-fair-and-responsible%E2%80%99-governance|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|title=Шинэ гишүүн: Юсуф Аль-Шаварбех – Амман, Йордан|date=2018|website=globalparliamentofmayors.org|access-date=2018-12-29|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224023821/https://globalparliamentofmayors.org/new-member-yousef-al-shawarbeh-amman-jordan/|url-status=live}}</ref> | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 1680 | elevation_min_m = 700 | population_total = 4,920,100 ([[List_of_cities_in_Jordan|1st]]) | population_as_of = 2024 | population_footnotes = | population_density_km2 =2900 | population_demonym = Амманчууд | population_note = | demographics_type1 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2024)}} | demographics1_footnotes = <ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.github.io/docs/fact-sheets/tellubase-factsheet-jor.pdf |work=Tellusant|title=TELLUBASE—JORDAN FACT SHEET 2024 data |via=github.io}}</ref> | demographics1_title1 = Нийт | demographics1_info1 = [[Америк доллар|$]]20.9 тэрбум | demographics1_title2 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info2 = $4,300 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 11110-17198 | area_code = +962(6) | area_code_type = | iso_code = | website = {{URL|http://www.ammancity.gov.jo/en/gam/index.asp|ammancity.gov.jo}} | footnotes = | elevation_max_m = 1100 | timezone = [[Арабын Стандарт Цаг|AST]] | utc_offset = +03:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_flag = Flag of Amman.svg | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-wikidata = yes }} '''Амман''' ({{lang-ar|عمان}} ‘Ammān) нь [[Йордан]]ы [[нийслэл]] хот юм. [[Хүн ам]] нь 1 сая 200 мянга гаруй бөгөөд улсынхаа хүн амын 4-ний 1-ийг эзэлнэ. Йордан улсын эдийн засаг, улс төр, аж үйлдвэрийн төв хот болно. Амман нь орчин үеийн өндөр барилгууд сүндэрлэхийн зэрэгцээ эртний байдлаа хадгалж үлдсэн дүүргүүдтэй. [[Йордан гол]]д ойрхон орших бөгөөд [[Есүс Христ]]ийг угаасан гэх газар хүртэл машинаар 45-хан минут яваад хүрдэг тул [[Христосын шашин]]тнууд олноороо зочилдог. == Түүх == [[Файл:Amman BW 5.JPG|thumb|250px|Амман дахь Херкулесын сүм]] [[Файл:Landmark_Amman_Hotel_panorama.jpg|thumb|250px|Амман хотын байдал]] Амман хотын нутаг нь [[Шинэ чулуун зэвсгийн үе]] буюу 9000 жилийн өмнөөс байнгын оршин суугчидтай болж, [[Эртний Египет]]ийн захиргаанд байхдаа [[Амун]] буюу Амэн бурхны нэрээр '''Аммон''' хэмээн нэрлэгджээ. [[Шинэ гэрээ]]нд [[Аммон]]чуудын амьдардаг хот ('''Раба''' буюу '''Рабат''') хэмээх нэрээр бичигдсэн байдаг. Улмаар [[Жүүд хэл]]ээр '''Рабат Аммон''' хэмээн дуудагдах болсон тус хот нь [[Ассирын эзэнт улс]], [[Персийн эзэнт улс]], [[Македоны эзэнт улс]]ын захиргаанд орж явсан бөгөөд [[Птолемей]]н [[Египет]]ийн хараанд байхдаа [[Птолемей II]]-ын Филадельфос （Philadelphos）-аас гаралтай [[грек хэл]]ний '''Филадельфи''' хэмээн нэрлэгдэж байв. Филадельфи нь [[МЭӨ 1-р зуун]]д [[Ромын Бүгд Найрамдах Улс|Ром]]ын эрхшээлд орж, [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын эзэнт гүрний]] нөлөөгөөр [[Христосын шашин]] нэвтэрчээ. Гэвч олон удаагийн [[газар хөдлөлт]]ийн улмаас тус хот нь аажмаар мөхсөн байна. [[1887]] онд [[Оросын Хаант Улс]]ын дарлалаас зугтан Умард [[Кавказ]]аас [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] харьяа [[Сири]]д дүрвэж ирсэн [[черкес]]чууд Филадельфи хотын туурин дээр нутаглаж эхэлснээр Амман хотын шинэ түүх бичигдэж эхэлжээ. [[1900]] онд Османы эзэнт улсын [[султан]]、[[Абдулхамид II]] нь [[Дамаск]]аас [[Медина]] хүртэл [[төмөр зам]] барих тушаал гаргасан бөгөөд тус төмөр замын нэг өртөө нь Амманд байрлаж, үүнийг дагаад тус хотын хөгжил түргэсчээ. [[1921]] онд [[Англи]]йн харьяаны шинэ засаг захиргааны нэгж үүсч, Амманыг нийслэлээ болгосон байна. [[1946]] онд Транс-Йорданы хаант улс бий болж, тусгаар тогтнолоо олмогц нийслэл хот нь болсон хэдий ч тэр үед хүн ам нь дөнгөж 20 мянга орчим байлаа. [[1949]] онд [[Израил]] улсын тусгаар тогтнолоос үүдсэн бүс нутгийн тогтворгүй байдлын дүнд [[Палестин]]ы дүрвэгсэд [[Йордан голын баруун эрэг|Йордан голын баруун эргээс]] Йордан руу цутгаж, Амманы хүн ам эрс өсчээ. [[1990-ээд он]]д [[Палестин]], [[Ирак]] зэрэг улсуудаас дүрвэгсэд, шилжин суурьшигчид төвлөрч, Амман хот нь баруун тийш хурдацтайгаар тэлж буй. Үүний улмаас хотын усан хангамж хүрэлцээгүй болж эхэлж байгаа. [[Палестины Чөлөөлөх Байгууллага]] （PLO）-ын төв нь [[1970]] онд гарсан [[Йорданы иргэний дайн]]ы улмаас [[Ливан]] руу хөөгдөх хүртлээ Амманд байсан юм. == Газарзүй == Амман хот нь Йорданы баруун хойд хэсэгт, дов толгод ихтэй бүс нутагт оршино. Анх тус хот нь долоон толгой дээр байгуулагдсан боловч өдгөө ойр орчмын 19 толгой хүртэл газар нутгаа тэлжээ. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт | width = auto | location = Зүүн Амман, Амманы иргэний нисэх буудал, өндөр: 779 м 1989-2018 | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 23.0 | Feb record high C = 27.3 | Mar record high C = 32.6 | Apr record high C = 37.0 | May record high C = 38.7 | Jun record high C = 40.8 | Jul record high C = 43.5 | Aug record high C = 43.7 | Sep record high C = 40.0 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 31.0 | Dec record high C = 27.5 | year record high C = 43.7 | Jan high C = 12.6 | Feb high C = 14.2 | Mar high C = 18.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 31.1 | Jul high C = 32.7 | Aug high C = 32.8 | Sep high C = 30.9 | Oct high C = 27.2 | Nov high C = 20.3 | Dec high C = 14.8 | Jan mean C = 8.5 | Feb mean C = 9.4 | Mar mean C = 12.4 | Apr mean C = 17.1 | May mean C = 21.4 | Jun mean C = 24.6 | Jul mean C = 26.5 | Aug mean C = 26.6 | Sep mean C = 24.6 | Oct mean C = 21.0 | Nov mean C = 15.0 | Dec mean C = 10.2 | Jan low C = 4.2 | Feb low C = 5.0 | Mar low C = 7.6 | Apr low C = 11.2 | May low C = 15.1 | Jun low C = 18.5 | Jul low C = 20.8 | Aug low C = 20.6 | Sep low C = 18.5 | Oct low C = 15.4 | Nov low C = 10.1 | Dec low C = 5.9 | year high C = 23.9 | year low C = 12.7 | year high F = 74.66 | year low F = 54.5 | Jan record low C = -4.5 | Feb record low C = -4.4 | Mar record low C = -3.0 | Apr record low C = -3.0 | May record low C = 3.9 | Jun record low C = 8.9 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 10.0 | Oct record low C = 5.0 | Nov record low C = 0.0 | Dec record low C = -2.6 | year record low C = -4.5 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 60.6 | Feb precipitation mm = 57.9 | Mar precipitation mm = 30.5 | Apr precipitation mm = 8.2 | May precipitation mm = 3.0 | Jun precipitation mm = 0.1 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.1 | Oct precipitation mm = 5.4 | Nov precipitation mm = 20.7 | Dec precipitation mm = 46.7 | year precipitation mm = 238.5 | Jan precipitation days = 11.0 | Feb precipitation days = 10.9 | Mar precipitation days = 8.0 | Apr precipitation days = 4.0 | May precipitation days = 1.6 | Jun precipitation days = 0.1 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.0 | Sep precipitation days = 0.1 | Oct precipitation days = 2.3 | Nov precipitation days = 5.3 | Dec precipitation days = 8.4 | year precipitation days = | Jan humidity = 71.6 | Feb humidity = 68.4 | Mar humidity = 59.5 | Apr humidity = 49.4 | May humidity = 43.4 | Jun humidity = 44.3 | Jul humidity = 46.8 | Aug humidity = 50.9 | Sep humidity = 52.2 | Oct humidity = 52.9 | Nov humidity = 58.5 | Dec humidity = 66.8 | year humidity = | Jan sun = 179.8 | Feb sun = 182.0 | Mar sun = 226.3 | Apr sun = 266.6 | May sun = 328.6 | Jun sun = 369.0 | Jul sun = 387.5 | Aug sun = 365.8 | Sep sun = 312.0 | Oct sun = 275.9 | Nov sun = 225.0 | Dec sun = 179.8 | year sun = 3289.7 | source 1 = Йорданы Цаг Уурын Хэлтэс<ref name= JMD>{{cite web | url = http://jometeo.gov.jo/ | title = Climate and Agricultural Information – Amman | publisher = Йорданы Цаг Уурын Хэлтэс | access-date = 2026-04-21 | archive-date = 20 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201020150707/http://jometeo.gov.jo/ | url-status = live }}</ref> | source 2 = NOAA (нар 1961–1990),<ref name = NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/TJ/40270.TXT | title = Amman Airport Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20210312034342/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/TJ/40270.TXT | archive-date = 2021-03-12 | access-date = 2026-04-21 }}</ref> Pogoda.ru.net (өгөгдөл),<ref name=pogoda>{{cite web | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/40270.htm | title = Pogoda.ru.net (Weather and Climate-The Climate of Amman) | access-date = 2026-04-21 | publisher = Weather and Climate | language = ru | archive-date = 2016-03-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305095525/http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/40270.htm | url-status = live }}</ref> Weather.Directory<ref name="Weather.Directory"> {{cite web|url=https://weather.directory/jo/amman |title= Amman Weather & Climate Guide |access-date= 2026-04-21 |website= Weather.Directory}}</ref> }} == Зам тээвэр == [[Файл:Amman_downTown.jpg|thumb|250px|Амманы хуучин хот]] Амман хотын тэнгэрт гарах гарц нь хотын төвөөс өмнө зүгт машинаар 30 орчим минутын зайд байх [[Күйн Ареа олон улсын нисэх онгоцны буудал]] болно. Газрын тээврийн хувьд, Йорданы бусад хотууд болон хөрш улсуудын хотууд руу [[автобус]] тогтмол явдаг. [[Ирак]] зэрэг хөрш орнууд руу [[такси]]гаар ч явах боломжтой. Османы эзэнт улсын үед баригдсан төмөр замаас Дамаск-Амманы хоорондох хэсэг нь одоо ажилладаг ч долоо хоногт хэдхэн цуваа явдаг. == Зургийн цомог == <gallery> Image:Abu Darweesh Mosque.jpg|Абу Дарвиш Моск Image:King Abdullah Mosque at Night.jpg|Абдулла хааны Москын шөнийн байдал Image:Amman BW 29.JPG|Абдулла хааны моск Image:Amman Coptic Church.jpg|Копт урсгалын сүм </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|Amman|Амман}} * [http://www.flickr.com/groups/urdon/ Kingdom of Jordan Pictures]. * [https://web.archive.org/web/20060823172730/http://www.ammancity.gov.jo/english/tmap/img/Amana%20Face%20Eglish2.jpg Map of Amman (large)]. * [http://jordanplanet.net/ Jordan Planet - Jordanian Blogger Portal]. {{Йорданы хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Амман| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Йорданы суурин]] 1t654k6f1cdfb5q0e6g6lc3b11jitgm Словак хэл 0 8627 865513 865319 2026-08-09T12:22:22Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865513 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-08-09 12:22:22 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] ptwwc8esggsohmqqcx2er05y9ftm19x Думаагийн Содном 0 9046 865552 845571 2026-08-10T07:04:15Z Egzs 88168 Шинэчлэв 865552 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд асан}} {{Инфобокс Ерөнхий сайд | name = Думаагийн Содном | image = Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg | order = {{flagicon|БНМАУ}} 14 дэх | term_start = 1984 оны 12 сарын 12 | term_end = 1990 оны 3 сарын 21 | 1blankname = Ерөнхий нарийн бичгийн дарга | 1namedata = [[Жамбын Батмөнх]]<br>[[Гомбожавын Очирбат]] | predecessor = [[Жамбын Батмөнх]] | successor = [[Шаравын Гунгаадорж]] | order1 = {{flagicon|БНМАУ}} [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн сайд]] | term_start1 = 1963 | term_end1 = 1969 | predecessor1 = [[Бамдарийн Дүгэрсүрэн]] | successor1 = [[Цэндийн Молом]] | birth_date = {{birth date and age|1933|7|14}} | birth_place = [[Өргөн сум]], [[Дорноговь аймаг]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]] | party = [[Монгол Ардын Нам]]<br>(1954 оноос хойш) | alma_mater = Эрхүү хотын Санхүү, Эдийн засгийн дээд сургууль |caption=Д.Содном. 1990 он.|imagesize=200px|office=Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|primeminister1=[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]}} '''Думаагийн Содном''' (1933 оны 7 сарын 14-нд [[Дорноговь аймаг|Дорноговь]] аймгийн [[Өргөн сум|Өргөн суманд]] төрсөн) нь [[Монгол|Монгол Улсын]] төр нийгмийн зүтгэлтэн, гавьяат эдийн засагч юм. Тэрээр 1984 оноос 1990 он эхэн хүртэл БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн /Засгийн газрын/ тэргүүн буюу Монгол Улсын 14 дэх [[Монгол Улсын Ерөнхий сайд|Ерөнхий сайд]] байсан. == Намтар == Тэрээр [[Дорноговь]] аймгийн [[Өргөн сум]]ын нутагт байдаг Аргалын уул хэмээх хайрхан уулын хойд талд Гарамын голын Илийн бууц хэмээх намаржаанд 1933 онд төрсөн. Эцэг нь “Аргалын уулын Алтан Чой” хэмээх цолтой Чойжамц, эх нь Цэвэгийн Думаа. Содном дөрвөн ах, нэг эмэгтэй дүүтэй байжээ. === Боловсрол === Дорноговь аймгийн Өргөн суманд бага сургуульд анх 1942 онд орж дараа нь [[Баянмөнх сум|Баянмөнх сумын]] сургуульд шилжээд 1946 онд 4 дүгээр ангиа төгсөөд бага ангийн боловсролтой болсон. Улмааар [[Улаанбаатар]] хотод Санхүүгийн техникумд 1946-1950 онд суралцаж нягтлан бодогч мэргэжилтэй болж 1950-54 онд [[Сангийн яам (Монгол)|Сангийн яаманд]] санхүүгийн байцаагч, нягтлан бодогч хийжээ. 1958 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын [[Эрхүү]] хотын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургуулийг төгссөн. === Ажил === 1958-63 онд Сангийн яамны валютын хэлтсийн дарга, 1963 онд [[Юмжаагийн Цэдэнбал|Юмжаагийн Цэдэнбалын]] Засгийн газарт Сангийн яамны сайд, 1969-84 онд Улсын төлөвлөгөөний комиссын нэгдүгээр орлогч дарга, төрийн сайд, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга, 1984-90 онд БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга, 1992 оноос Монгол Улсын Ерөнхий сайдын зөвлөхөөр ажилласан. Эрдэнэт үйлдвэрийн хэвийн үйл ажиллагааг хангахын тулд Монголын засгийн газраас жил бүр татаас өгч байгааг нотолж, үйлдвэрийн үйл ажиллагаа болон хамтарсан үйлдвэрүүдийн асуудлаар байр суурийг тодорхойлохыг Улс төрийн товчооноос хүсчээ. Түүний саналыг МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Моломжамц нар хуваалцсан бөгөөд Д.Майдар нар тэднийг Монгол-Зөвлөлтийн харилцааны үр ашгийг үгүйсгэгчид хэмээн зайлуулахыг оролджээ. [[Файл:Sodnom.jpg|left|thumb|195x195px|Д.Содномын [[Төрийн ордон]] дахь албан ёсны хөрөг зураг]] 1984 онд Цэдэнбалыг огцорсны дараа Улс төрийн Товчооны гишүүнээр шууд сонгогдож Засгийн газрыг тэргүүлсэн. Тэрээр өөрчлөлт, шинэчлэлийг өөрийн нөхцөл байдалд тохируулан хүндрэл багатайгаар хэрэгжүүлэх чиг шугам баримталж байв. Түүний засаглалын жилүүдэд гадаад харилцааны салбарт ахиц гарч АНУ болон Европын эдийн засгийн хамтын нийгэмлэгтэй дипломат харилцаа тогтоосон ба өөрийн нутаг дэвсгэрээс Зөвлөлтийн цэргийн ангиудыг гаргаснаар өмнөд хөрштэй хэвийн харилцаатай болох үндэс суурь тавигджээ. 1990 оны улс төрийн өлсгөлөнгийн үеэр Улс төрийн Товчооноос огцрохоо мэдэгдэж улмаар Сайд нарын Зөвлөлийн даргын суудлаа орхижээ. АИХ-ын депутатаар удаа дараа сонгогдож, 1992 онд ардчилсан шинэ Үндсэн хуулийг батлалцжээ. == Ажилласан байдал == * 1954 - 1958 онд ЗХУ-ын [[Эрхүү]] хотын Санхүү, эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж төгссөн. * 1958 - 1963 онд [[Сангийн яам]]анд мэргэжилтэн. * 1963 - 1969 онд [[БНМАУ]]-ын [[Сангийн яам]]ны сайд. * 1969 - 1974 онд Улсын төлөвлөгөөний комиссын нэгдүгээр орлогч дарга, Улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга. * 1984 - 1990 онд [[Ерөнхий сайд]]аар ажиллаж байгаад огцорсон.<ref>[http://www.medeelel.mn/index.php?page=anket&sm=26&s=9009&PHPSESSID=a39ba98cb223ca8329cbb4e4e3174815 Medeelel.mn]</ref> * 1992 оноос Ерөнхий сайдын зөвлөх, [[Монгол]]-[[Япон]]ы харилцааг дэмжих [["Түншийн холбоо" нийгэмлэг]]ийн ерөнхийлөгч. * 2003 оноос [[Монголын Алт МАК|Монголын Алт корпорацийн]] эдийн засгийн зөвлөхөөр ажиллаж байна.<ref>{{Cite web |url=http://www.xacbank.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=8&Itemid=152&lang=en |title=ХасБанкны олон нийтийн харилцааны зөвлөхүүд |access-date=2008-09-11 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911125722/http://www.xacbank.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=8&Itemid=152&lang=en |url-status=dead }}</ref> == Гэр бүл == Эрхүү хотын Улс ардын аж ахуйн дээд сургуульд (одоогийн Байгалийн улсын их сургууль) 1954-1958 онд суралцаж байхдаа ханьтайгаа танилцсан. Түүний хань бол Оросын Холбооны Улсын Алтайн хязгаарын Славгород хотод төрсөн Луценко Вера Степановна. Тэд гэрлээд Содном Вера Степановна болж, 1959 оноос 2011 он хүртэл Монголд амьдарсан байна. Д.Содном төгсөж дипломаа авсан тэр өдөр гэр бүлээ бүртгүүлж байжээ. Тэд нар охин, хүүтэй. == Шагнал == * {{Flag|Монгол}}: [[Чингис хаан одон]] (2013) * {{Flag|Монгол}}: Монгол Улсын гавьяат эдийн засагч цол * {{Flag|Монгол}}: [[Сүхбаатарын одон]] * {{Flag|Зөвлөлт Холбоот Улс}}: Ард түмний найрамдлын одон шагналтан == Эшлэл == {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] |он=1984-1990 |өмнө=[[Жамбын Батмөнх]] |дараа=[[Шаравын Гунгаадорж]] }} {{end}} {{NaviBlock |Хөтлөгч мөр БНМАУ-ын Ерөнхий сайд |Монголын Сангийн сайд }} {{DEFAULTSORT:Содном, Думаагийн}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] [[Ангилал:БНМАУ-ын сангийн сайд]] [[Ангилал:Монголын эдийн засагч]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Чингис хаан одон шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын гавьяат эдийн засагч]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Ард түмний найрамдлын одон шагналтан]] [[Ангилал:Эрхүүгийн их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Дорноговийнхон]] [[Ангилал:Өргөний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1933 онд төрсөн]] osgoud9g6q9jvmrtrvqxhy32hw68iq1 Филиппин 0 9223 865520 865323 2026-08-09T13:05:42Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865520 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал 0 9957 865550 854913 2026-08-10T06:57:20Z Baatar.b.90 106205 865550 wikitext text/x-wiki [[Монгол Улс]]ын түүхэнд 220 [[жил]] үргэлжилсэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] ноёрхлыг эцэс болгон монгол төрийг сэргээн байгуулж, монголчуудын сэргэн мандлын эхийг тавьсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь төрт ёсны өнөө эртний уламжлалтай Монголын ард түмний түүхийн онцгой хуудас, хойч үе нь бахархан дурсвал зохих түүхт үйл явдал мөн. Энэхүү Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь монголчуудын туурга тусгаар улсаа сэргээн байгуулах гэсэн олон арван жилийн мохошгүй хүсэл тэмүүлэл, тууштай тэмцлийн биелэл, үндэсний ухамсрын их сэргэлтийн эхлэл, 1921 оны Ардын хувьсгалын бодит хөрс болсон билээ. Ялалттай болсон эрх чөлөөний тэмцлийг хувьсгал, амжилтгүй болсон бол хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг. <ref>{{Citation |last=Gilbert |first=Mark |title=Coxhill, Lol |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j104800 |work=Oxford Music Online |access-date=2024-09-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> [[File:Ulanbator Gate Green Palace Bogd Khan 1972 1.jpg|thumb|Богд хааны ордон дахь энэ ёслолын хаалгыг тусгаар тогтнолоо тунхагласанд зориулж хийжээ]] 1911 оны цагаагчин гахай жилийн шинийн 9 буюу 12 дугаар сарын 29-ний өдөр 11 цагт Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулан Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, [[Богд хаан|Богд Жавзандамба хутагт]]ыг хаан ширээнд залж, түүнд [[төрийн тамга]], [[Монгол улсын төрийн далбаа|далбаа]], өргөмжлөл, хүндэтгэлийг өргөж, таван [[Богд хааны Засгийн газар|яам]] бүхий Засгийн газрыг байгуулах түүхэн шийдвэр гаргасан юм. ==Хувьсгалаас өмнөх Ар Монголын байдал== Энэхүү “[[Шинэ засгийн бодлого]]” нь Монгол нутагт хятадуудыг үй олноор нь шилжүүлэн суурьшуулах, Монголын хүн амыг хятадчилах, байгалийн баялгийг их гүрнүүдтэй нийлэн цөлмөх, Монголыг Манжийн ([[Хятад үндэстэн|Хятад]]ын) засаг захиргааны шууд нэг хэсэг, дотоод муж болгон хувиргах зэрэгт чиглэгдэж байв.<ref>[http://unuudur.mn/монголын-үндэсний-анхдугаар-хувьсгал/ МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ АНХДУГААР ХУВЬСГАЛ]</ref> ==Сандо амбанг хөөв== [[Файл:Qing Dynasty Mongolia map 1911.svg|thumb|Чин улсын Ар Монгол 1911.]] Манжаас тусгаар болохын тулд эхлээд Хүрээнд байсан манжийн [[Сандо амбан]]г зайлуулах шаардлагатай болсон юм. Тиймээс халхын нутаг бүрээс сайн дурын цэрэг эрсийг цуглуулж, үүнээс зүрх алдан айсан Сандо зугтан Хүрээн дахь Оросын консулын газар хоргодон, 1911 оны 12 дугаар сарын 4-д орос цэргээр хамгаалуулан [[Хиагт]]аар дамжин Монгол нутгаас зугтан гарсан юм. ==Анхны яамд== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын яам нь 5 яамдаас бүрдэж байв. Гадаад хэргийг эрхлэн шийтгэх яам Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж]] /Одоогийн Гадаад хэргийн яам/, Цэргийн яам Эрдэнэ далай ван [[Ваанчигийн Гомбосүрэн]] /Одоогийн Батлан хамгаалах яам/, Сангийн яам Түшээ гүн [[Гадинбалын Чагдаржав]] / Одоогийн Сангийн яам/, Шүүх яам Эрдэнэ ван [[Мижиддоржийн Намсрай]], Дотоод явдлын яам [[Да лам Цэрэнчимэд]] /одоогийн Хууль зүй, дотоод хэргийн яам/ нарын сайдтайгаар байгуулагдав. Эдгээр сайд нарын эрх мэдлийн зөрчилдөөний улмаас тэдний дээр ерөнхий сайдаар [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн Ноён хан Намнансүрэн]]г тавьжээ. ==100 жилийн ой== Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой”-г тэмдэглэх тухай Зарлиг 2008 оны 12 дугаар сарын 28-нд гаргаж Арвантавдугаар жарны Цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн есөн буюу аргын тооллын 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулж Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг даяар олноо тунхаглан зарласан түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан Монгол Улсад Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал өрнөсний 100 жилийн ойг 2011 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр /Үндэсний эрх чөлөөний өдөр/ орон даяар тэмдэглэхээр болсон.<ref>[http://www.legalinfo.mn/inpro/news.php?vnewsid=914]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> == 2026 оны Монгол–Хятадын харилцаа == 2026 оны 6 дугаар сарын 13-нд БНХАУ-ын Гадаад хэргийн сайд Ван И Монгол Улсад айлчилж, Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгтэй уулзан хоёр улсын харилцаа, худалдаа, эдийн засаг, дэд бүтцийн хамтын ажиллагааны талаар хэлэлцэв. Талууд “Бүс ба Зам” санаачилгыг Монголын “Талын зам” хөтөлбөртэй уялдуулах, хил дамнасан төмөр замын төслүүдийг урагшлуулах талаар санал солилцжээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} *Н.Магсаржав Монгол Улсын шинэ түүхээс УБ, 1994 {{Манжийн үеийн Монгол}} {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал| ]] [[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын хувьсгал]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] t4urt1jh44ruffq9jpav9jk04pzmjlu Барон Унгерн фон Штернберг 0 10151 865536 849460 2026-08-10T01:27:16Z ~2026-43851-56 106672 Түүхэн хүнийг гутаасан, орчин үеийн өргөн тархаагүй худал мэдээлэл оржээ. 865536 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Унгерн | зураг =[[Файл:Roman Ungern 1916 or 1917.jpg|250px|]] | зургийн_тайлбар = дэслэгч генерал Барон фон Унгерн-Штернберг | төрсөн_он_сар_өдөр = 1885 оны 12 сарын 29 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1921 оны 9 сарын 15 | оршуулсан_газар_нэр = ЗХУ. Новосибирск | төрсөн_газар = [[Австри-Унгар]]ын эзэнт улс, грац хот | нас барсан_газар = ЗХУ. Новосибирск | алдаршсан_нэр = | бүтэн_нэр = Барон Ро́берт-Ни́колай-Максими́лиан Рома́н Фёдорович фон У́нгерн-Ште́рнберг | эх_орон = | салбар = морин цэрэг | албан_он_жилүүд = | цол_хэргэм = дэслэгч генерал | ажиллагааны_тоо = | нэгж = дивиз | албан_тушаал = Азийн морин дивизийн дарга | тулалдаанууд = [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]],<br> [[Оросын иргэний дайн]]ы тулалдаанууд,<br> [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Нийслэл хүрээг чөлөөлсөн]],<br> [[Улаан хадны байлдаан]],<br> Чойрын байлдаан,<br> Орос руу хийсэн аян дайн,<br> Хиагтыг эзлэхийн төлөө тулалдаан | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = монархист }} [[wiktionary:барон|Барон]] '''Унгерн фон Штернберг''' ([[Герман хэл|герм]]. ''Robert Nikolaus Maximilian Freiherr von Ungern-Sternberg''; 1886 оны 1-р сарын 10-нд төрсөн- [[1921]] оны 9-р сарын 15-нд Новониколаевск буюу өнөөгийн [[Новосибирск]] хотод нас барсан) Балтийн [[герман]] гаралтай [[Орос]]ын армийн [[дэслэгч генерал]]. [[Оросын иргэний дайн]]д оролцож улмаар [[1920]]-оос 1921 онуудад [[Монгол улс|Монголд]] Богд хаант монгол төрийг сэргээх зорилгоор хятадын гамин цэргийн эсрэг цэрэг дайны үйл ажиллагааг амжилттай явуулж байжээ. [[Азийн морин дивиз]]ийг удирдан тухайн үед Хятадын цэргийн эрхшээлд байсан [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь|Монгол орныг чөлөөлөхөөр]] 1921 оны 2-р сарын 24-ний өвлийн хүйтэн өдөр өөрийн хүчнээс олон дахин илүү хүчтэй хятадын гамин цэрэгтэй эрэлхэг зоригтой байлдаж хүнд тулаан хийж хятад цэргийг ялж [[Нийслэл Хүрээ|нийслэл Хүрээг]] эзлэн авч VIII Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд нь буцаан залж ард түмний хүсэн хүлээсэн Монгол улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн гавьяатан. Барон жанжин 1921 оны 4-р сард хятадын гамин цэргийг Чойрт бут цохиж Монгол орныг гамин цэргээс бүрэн чөлөөлсөн. Барон жанжин нийслэл Хүрээнд монгол цэргийн сургууль нээж, цахилгаан станц, банк ажиллуулж нийслэл хотыг хур хогноос нь салгаж байжээ. Барон жанжин Оросын эзэн хаандаа өргөсөн тангарагтаа үнэнч байсан тул тэр эзэн хаанаасаа урвасан хүмүүсийг үздэггүй байсан гэдэг. Тэрбээр Орос оронд эзэн хааныг хөнөөсөн улаан коммунист большевикуудын эсрэг хатуу тэмцэж байсан. Барон жанжин удалгүй нийслэл Хүрээнд байсан цэргээ засаж нийслэл Хүрээнээс хөдөлж [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Орос Улс]] руу довтлохоор хойд зүг хөдлөж яваад Оросын [[Улаан Арми]] болон [[Дамдины Сүхбаатар|Д.Сүхбаатарын]] удирдсан [[Монголын Ардын Арми|Ардын цэрэг]]т гол хүчээ бут цохиулсан. 1921 оны 8-р сард хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүдийн урвалтын уршгаар баривчлагдан Оросын Улаан армид хүргэгдэн улмаар 1921 оны 9-р сарын 15-ны өдөр Новониколаевск хотод цаазаар авахуулжээ. == Уг гарал, бага идэр нас == [[Файл:Унгернъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерны хүүхэд үеийн зураг]] [[File:BaronUngernSternbergWappen.jpg|thumb|200px|Барон Унгерн фон Штернбергийн удмын сүлд]] Унгерны удам угсаа нь герман, балти, унгар, славян, скандинав цус холилдсон маш эртний язгууртан гаралтай. Өөрөө миний цусанд Аттилын удам угсаа ч бий хэмээн ярьдаг байсан. Эцэг Теодор-Леонгард-Рудольф барон язгууртны гаралтай. Эх Софи-Шарлотта герман хүн. Унгерний гэр бүл Европоор их аялдаг байсан тул Барон Унгерн [[Австри]]д төржээ. 1896 онд Петербургийн тэнгисийн цэргийн сургуульд элсэн орж суралцсан боловч төгсөхөөс өмнө [[Орос-Японы дайн]] эхэлж тэрээр цэрэгт явсан боловч Манжуурт очиход дайн дууссан байжээ. 1906-аас 1908 онуудад Павловын цэргийн сургуульд суралцаж төгссөн. Тэр буддын шашныг эртнээс сонирхдог байжээ. == Цэргийн албанд == [[Файл:Ungern-sternberg r.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-цэргийн сургуулийн сонсогч]] 1908 оноос Байгаль нуурын чанад дахь казак цэргийн Аргуны 1-р хороонд хорунжий цолтой алба хаасан. 1913 онд [[Ховд хот]]од алба хааж байсан.Барон монголын Ховдод алба хааж байхдаа Богд хаант монгол төрийн цэргийн албанд ямар ч цалингүйгээр зүтгэе хэмээн хүсэлт гаргаж байжээ. Барон 1914 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]] эхлэхэд Донын казакын 34-р хороонд алба хааж эхэлжээ. Эрэлхэг зоригтой байлдсаны төлөө удаа дараа гавьяа байгуулж олон тооны одон медалиар шагнуулж байсан. Сахилга алдсаны улмаас [[буриад]] хольцтой [[Атаман Семёнов|Семёновын]] (сүүлд Байгал нуурын чанад дахь казакуудын атаман) хороонд шилжсэн. Семёновыг дагаж 1917 оны 2-р сарын хувьсгалын дараа Байгал нуурын чанадад очиж ажиллах болжээ. == Иргэний дайн, Монголд == [[Файл:Baron ungern.ruem.jpg|thumb|200px|right|Унгерн-Стернберг Улаан армийн штабын байцаалтад Иркутск хотод байцааж байна]] Барон фон Унгерн-Штернберг нь Оросын иргэний дайнд [[Цагаан хөдөлгөөн|Цагааны тал]]д [[Атаман Семёнов]]ын удирдлаган доор [[Азийн морин дивиз|Харийн дивиз]]ийг (сүүлд [[Азийн морин дивиз]]) удирдан [[Байгал нуур]]ын чанадад байлдаж байжээ. 1920 оны эхээр [[Эрхүү|Эрхүү хотод]] хотод цагаантны эсрэг бослого гарч [[Александр Колчак|адмирал Колчак]] амь үрэгдэж улмаар 3-р сард Семеновын арми [[Чит хот]] руу ухаржээ. 1920 оны 8-р сард Барон Унгерн [[Дагуур]]ыг орхиж тухайн үед Хятадын эрхшээлд орсон байсан Монголын нийслэл Их Хүрээг чөлөөлөхөөр хөдөлжээ. Барон жанжин 1920 оны 10-р сарын 26-нд Их Хүрээг довтолсон боловч Хятадын гамин цэргийн галын хүч илт давуу байсан тул эхний дайралт амжилтгүй болсон, тун удалгүй хоёр дахь дайралтыг 1920 оны 12-р сард харьцангуй амжилттай хийсэн ч эцэстээ сөрөг давшилтанд цохигдон [[Хэрлэн гол]]ын зүг ухаржээ. Монгол, [[буриад]] цэргүүд, түвдийн зуутаар хүчээ дахин зузаатган, дэг журмаа сайжруулсан Барон Унгерн гурав дахь дайралтыг өөрийн нэг мянга орчин цэргийн хүчээр хийж хэд дахин давуу хүч бүхий (ойролцоогоор 10 мянга) Хятадын цэргийн хамгаалалтыг бут цохиж 1921 оны 2-р сарын 3-нд нийслэл Хүрээг эзлэн хятадын гамин цэргээс чөлөөлжээ. Дайралтын өмнө Хятадын цэргийн хорионд байсан Богд хааныг тусгай цэрэг явуулж хятадын гараас чөлөөлсөн ажээ. Барон жанжин Хүрээг довтлохын өмнөх шөнө Богд ууланд байгаа цэрэг бүрийг "нэг цэрэг гурван түүдэг гал асаа" хэмээн тушааж Чингис хааны тулааны тактикийг хэрэглэн гамин цэрэгт тэднийг олон цэрэг бүсэлсэн мэт харагдуулж гамин цэргийн санаа сэтгэлийг унагааж сэтгэл зүйн дайн хийж ялж байжээ. [[Файл:Tsagaantan (khar zuraas) ba gamingiin tsergiin (ulaan shugam) hyanaltan dahi nutag-BNMAU-yn tuuh 1986 surakh bichig.jpeg|200px|thumb|Монгол дахь [[Азийн морин дивиз]]үүдийн тулаан]] Хотын иргэд Барон Унгернийг чөлөөлөгчөө хэмээн баярлан хүлээн авчээ. Барон жанжин Хүрээний шоронд байсан Богд хаант төрийн олон зүтгэлтнүүд, гамин цэргийн эсрэг тэмцэж байсан олон хүмүүсийг чөлөөлжээ. Шоронд байсан хүмүүсийн дотор [[Хатанбаатар Магсаржав]] байсан байна. Хүрээ хотын дотор зарим нэг дээрэм тонуул гарсныг Барон жанжин зогсоож хэрэг хийсэн цэргүүдийг цаазаар авав. Барон жанжин [[буддын шашин|эртнээс буддын шашин]]д орохыг хүсдэг байсан тул энэ удаа тэрээр Бурханы шашинтан болжээ. Барон жанжин Богд хааныг хаан ширээнд нь ёслол хийж залсан байна. Уг ёслолоор Богд хаан түүнд [[чин ван]]гийн хэргэм, Улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол олгожээ. Мөн Сэлэнгийн Зэлтэрт эдлэн газар олгожээ. Их Хүрээний Захирагч болсон тэрээр большевик еврей оросын эсрэг хатуу бодлого явуулж, ялангуяа Эзэн хаанаа эсэргүүцдэг, хувьсгалч тэрс үзэлтэй еврей гаралтай болон зүүний үзэлтэй оросууд болон хэрэг хийсэн хятад иргэдийг баривчлан заримыг нь цаазаар авч байв. Хотыг түүний сөрөг тагнуулын албаны дарга дэд хурандаа Сипайло хатуу гараараа барьж байжээ. 1921 онд [[Оросын иргэний дайн|Оросын иргэний дайнд]] Зөвлөлт засаг ялах нь тодорхой болсон, монголчууд улаантны талд урвах нь ихэссэн тул Барон Унгерн Оросын ард түмнийг Зөвлөлт засгийн эсрэг босгон Орост хаант засгийг дахин тогтоох, Богд хаант Монгол улсын хойд хилийг улаантны аюулаас хамгаалах төлөвлөгөө гарган Их Хүрээг орхин хойд зүгт цэргээ хөдөлгөжээ. Зөвлөлт Оросын явуулсан шинэ эдийн засгийн бодлого тариачдын дургүйцлийг ихээр төрүүлж, бослого хөдөлгөөн байнга гарч байсан нь энэ шийдвэр гарахад нөлөөлсөн байна. === Богд хаанаас Хан, Дархан хошой чин вангийн хэргэм шагнасан тухай зарлиг === '''Шашин төрийг хослон баригч, наран гэрэлт, түмэн наст Богд хааны зарлиг''' Орос жанжин генарал Барон болбоос бидний Монголын өөрийн эзэрхэх засгийн газрыг дахин байгуулах хэрэгт тэргүүлэн чармайн зүтгэсэн гавъяа бүхий хүмүүн мөн. Түүний бие анх цэрэг авч ирснээс инагш хүйтэн жихүүнд халшрал хийхгүй, олон ардыг өчүүхэн төдий гаслагсангүй, эцэстэл зоригийг хатуужин явсаар нэгэн өглөөний зуур Хүрээний газрыг байлдан авч гавъяа бүтээсэн ба шан хорыг тэгшлэн, цэргийн цаазыг явуулсанийг үзвээс үнэхээрийн тодорхой чанга хэмээвээс болмой. Тиймийн тул би бээр их л сайшаан үзэж, генарал Баронд үе улиран ханы зэрэг, дархан хошой чин вангийн хэргэм, ногоон жууз, улбар шар хүрэм, шар жолоо, гурван нүдэт тогосын отог, улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол шагнавай. Хойч өдөр үе улиран тасрал үгүй залгамжлуулагтун. Иймийн тул шар торгоны өргөмжлөлд эрдэнэ дарж олговой. -Олноо Өргөгдсөний арваннэгдүгээр он == Хойд зүгийн аян, урвалт, цаазаар авалт == [[Файл:Унгернъ-Щетинкинъ.jpg|thumb|200px|left|Унгерн улаан цэрэгт олзлогдсоны дараа]] 1921 оны 5-р сарын эцсээр Унгерн болон түүний туслах [[Борис Резухин|генерал Резухин]] хоёр чиглэлээр Оросын хилийн зүг аялжээ. Борис Резухиний удирдсан 2-р бригад амжилттай байлдаж [[Улаан Арми|Улаан армийн]] отрядуудыг бут цохисон боловч Унгерний өөрийн шууд удирдсан 1-р бригад [[Константин Рокоссовский|Рокоссовскийн]] (сүүлд [[ЗХУ]]-ын [[маршал]]) удирдсан Улаан армийн морин хороо болон Д.Сүхбаатарын удирдсан Ардын цэрэгт бут цохигдон [[Сэлэнгэ мөрөн|Сэлэнгийн]] хөндийд Резухиний бригадтай нийлжээ. Улаан арми болон Ардын цэрэг нийслэл руу хөдлөн 1921 оны 7-р сард Их Хүрээнд орж иржээ. 1921 оны 6-аас 8-р саруудад Зөвлөлт Оросын нутагт Барон Унгерн хэд хэдэн удаа амжилттай байлдааны үйл ажиллагаа явуулж Улаан армийн зарим хүчийг бут цохьжээ. Барон Унгерн олзлогдсон тариачин гаралтай улаан орос цэргүүдийг суллан явуулж байжээ. Барон Унгерн улаан орос цэргийн илт давуу хүчийг сайн тооцоолоогүй байсан юм. Хоёр гуравхан мянган цэрэгтэйгээр хорь гучин мянган улаан орос цэргийн эсрэг тулалдана гэдэг өөрөө өөрийгөө алахтай адил байлаа. Барон Унгерний цэрэг эцэстээ хүчээр хэд дахин илт давуу улаан орос цэрэгт ялагдав. Ялагдлын дараа Барон Унгерн Түвд руу явахаар шийдсэн нь [[Манжуур]] луу аялан Атаман Семёновттой нийлэхийг илүүд үзэж байсан түүний цэрэг офицерүүдийн эсэргүүцлийг төрүүлэн эдгээр цэргүүд 8-р сарын 16-нд Резухинийг буудаж алсны дараагаар 6-р сарын 18-нд Унгернийг буудаж алахыг оролдсон боловч тэрээр түүнийг дагасан [[Сундуй гүн]]ий Монгол цэргийн хороо руу зугтан зайлж амжжээ. Барон жанжин Бишрэлт гүн Сундуй дээр давхиж очиход харин тэр хоёр монгол цэргийн хамт түүнийг гэнэт баривчлан улаан орос цэргийн дарга [[Пётр Щетинкин|Щетинкинд]] хүргэж өгчээ. Саяхан л улаантны эсрэг хамт тулалдаж явсан Богд хаант төрийн монгол цэргүүд ийм амархан улаантны талд урвасанд Барон жанжин итгэж чадахгүй байсан гэдэг. Улаан Орос цэргийн дарга Щетинкин өөрийн талд орсон Сундуй гүнийг 2 монгол цэргийнх нь хамт энэ урвасан "гавьяа"-ных нь төлөө амьд үлдээж Монгол руу буцахыг зөвшөөрсөн ажээ. Харин Барон жанжныг улаан орос цэргүүд Новониколаевскад цаазаар авахаар хүргэжээ. [[Файл:Барон Унгерн во время судебного процесса.jpg|thumb|Шүүх хурлын үеэр Барон Унгерн.]] 1921 оны 8-р сарын 26-нд [[Владимир Ленин|Ленин]] утсаар Барон Унгернийг яаралтай түргэн цаазлах үүрэг даалгавар өгчээ. 1921 оны 9-р сарын 15-нд Барон Унгерн фон Штернбергийг нээлттэй шүүх хурлаар шүүж Азийн их Монгол гүрэн байгуулах төлөвлөгөөтэйгээр [[Япон]]ы талд ажилласан, Орос оронд хаант засгийг сэргээх зорилгоор Зөвлөлт засгийн эсрэг тэмцсэн, алан хядах үйл ажиллагаа явуулсан гэсэн хэргээр цаазаар авах ял оноож, ялыг шуурхай гүйцэтгэсэн байна. Большевикуудын шүүх хурал гэгч жүжгийг Барон жанжин огт зөвшөөрөхгүй гэдгээ мэдэгдэж, Орос орныг сүйрүүлсэн хэрэгт большевикуудыг буруутган эсэргүүцэж байгаагаа илэрхийлж байжээ. Түүнийг улаан оросууд цаазаар авсныг сонссон Богд гэгээн монголын бүх буддын сүм хийдэд ном хуруулж байжээ. Унгернийг [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] Жамсранжавтай уулзахад Дилав хутагт Унгерний амьд явах хоногийнх нь тоог нь далны ясаар урьдчилан мэргэлж хэлсэн байдаг нь нас барсан өдөртэй нь яг таарч байсан гэдэг. == Хэргийг нь дахин хянасан нь == Новосибирийн мужийн шүүхийн 1998 оны 9 сарын 25-ны хуралдаанаар Барон Унгерн фон Штернбергийг цагаатгахаас татгалзсан байна. <ref>Постановление Президиума Новосибирского областного суда от 25 сентября 1998 года (дело № 10с-98 год)</ref> == Гэр бүл == Барон Унгерн нь нэг удаа гэрлэж байсан ба энэ нь [[Манж]]ийн эзэн хааны [[Цзи гүнж]] юм. Барон Унгерн 1919 оны зун [[Бээжин]]д очсоны дараа Цзи гүнжтэй гэрлэж [[Орос]]ын [[Үнэн алдартны шашин]]ы дагуу гүнж өөрийн нэрийг слав гаралтай Елена Петровна нэрээр өөрчилсөн ажээ. Барон Унгерн нь 1920 онд Монгол руу хятад цэргийн эсрэг довтлохоос өмнө Цзи гүнжээс албан ёсоор салсан ба энэ тухайгаа эхнэртээ захиа бичиж мэдэгдэж, богинохон хугацаанд эхнэр нь байсан хүнийхээ цаашдын амьдралд нь зориулж үлэмж ихээхэн хэмжээний мөнгө дагалдуулан илгээж байжээ. Энэ гүнжийн цаашдын амьдралын тухай мэдээлэл хомс байдаг юм. Барон Унгерн эмэгтэй хүнд сэтгэл алдардаггүй байсан. Энэхүү ганц удаагийн гэрлэлт нь хайр сэтгэлийн гэхээс илүү улс төрийн ашиг сонирхолтой байсан хэмээн зарим судлаачид үздэг. Үнэхээр Барон Унгерн манж, монгол хоёр үндэстнийг дахин сэргээж дорно дахины хүчирхэг Их Монгол улс дахин сэргээн байгуулахыг мөрөөддөг байсан гэдэг. Барон Унгерн, Цзи нар үр хүүхэдгүй байсан. Барон жанжинд хувийн амьдрал гэж байгаагүй. Барон жанжин хамаг амьдрал, өмч хөрөнгөө цэргүүддээ зориулсан байдаг юм. == Гавьяа шагнал == * Гэгээн Георгийн 4-р зэргийн одон (1914 он); * Гэгээн Аннагийн 4-р зэргийн одон (1914 он); * Гэгээн Владимирын 4-р зэргийн одон (1915 он); * Гэгээн Станиславын 4-р зэргийн одон (1915 он); * Гэгээн Аннагийн 3-р зэргийн одон (1916 он); * Оросын армийн дэслэгч генерал цол (1920 он, маргаантай); * Монголын хошой чин вангийн зэрэг хэргэм (1921 он); * Монгол улсыг мандуулагч их баатар жанжин цол (1921 он). ==Мөн үзэх== * [[Нийслэл хүрээг хятадын гамин цэргээс чөлөөлсөн нь]] * [[Улаан хадны байлдаан]] * [[Улаан орос алан хядагч нараа Монголд илгээсэн нь]] == Утга зохиол ба урлагт == * Леонид Абрамович Юзефович өөрийн «Самодержец пустыни» номондоо Барон Унгерний захидлууд болон бусад сонирхолтой баримтуудыг оруулжээ. * Польшийн аялагч зохиолч Антоний Фердинанд Оссендовский Барон Унгернтэй уулзаж, ажиллаж байсан бөгөөд түүний тухай «И звери, и люди, и боги» номоо бичжээ. * Калинов Мост хамтлагийн «Вечное небо» дууг түүний дурсгалд зориулжээ. * [[Жамьянгийн Бунтар]] ба А.Бобровскийн найруулсан Төгсгөл уран сайхны кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ. * Сүхбаатар кинонд түүний Монгол дахь дайны үйл ажиллагааг харуулжээ. * [http://www.youtube.com/watch?v=rjd2rzkpB10 "Зөвхөн намайг үхсэний дараа" scence Найруулагч Б.Баяр] == Домог яриа, цуу яриа, онигоо == * 1921 онд улаантнуудад баригдахаасаа өмнө Барон Унгерн бүх алт эрдэнэсээ Сэлэнгийн Ингэт толгойд нуусан гэсэн цуурхал тарж байжээ. ==Цаашид унших== *Bodisco Th. von, Dugin A., Evola J., Fernbach M., Freitag Y., Greiner A.W., Mutti C., Nesmelow A. 2007. ''Baron Ungern von Sternberg – der letzte Kriegsgott''. Straelen: Regin-Verlag. *Hopkirk, Peter (1986) ''Setting the East Ablaze: on Secret Service in Bolshevik Asia''. Don Mills, Ont. *[[Kamil Giżycki]] (1929). Przez Urjanchaj i Mongolje. Lwow – Warszawa: wyd. Zakladu Nar. im. Ossolinskich. *Kuzmin, Sergei L. (2011). ''The History of Baron Ungern. An Experience of Reconstruction''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 978-5-87317-692-2. *Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Baron Ungern v Dokumentakh i Memuarakh''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-164-5. *Kuzmin, S.L. (compiler) (2004). ''Legendarnyi Baron: Neizvestnye Stranitsy Grazhdanskoi Voiny''. Moscow: KMK Sci. Press, ISBN 5-87317-175-0. *Maclean, Fitzroy (1974). ''To the Back of Beyond''. Little, Brown & Co., Boston. *Michalowski W.St. (1977). ''Testament Barona''. Warszawa: Ludowa Spoldzielnia Wyd. *[[Ferdynand Antoni Ossendowski|Ossendowski, Ferdynand]] (1922) ''Beasts, Men and Gods''. New York. *Palmer, James (2008) ''The Bloody White Baron''. London: Faber and Faber. ISBN 0-571-23023-7 *Pershin, D.P. (1999) ''Baron Ungern, Urga i Altanbulak''. Samara: Agni. *Pozner, Vladimir (1938) ''Bloody Baron: the Story of Ungern–Sternberg''. New York. *{{cite web|url=http://praiagrande.blogspot.com/2005/04/baron-roman-von-ungern-sternberg.html | title=Personal survey of some books |accessdate= 2009-04-01}} *du Quenoy, Paul. “Perfecting the Show Trial: The Case of Baron von Ungern-Sternberg,” ''Revolutionary Russia'', 19: 1, June 2006. *du Quenoy, Paul. “Warlordism à la russe: Baron von Ungern-Sternberg’s Anti-Bolshevik Crusade, 1917-1921,” ''Revolutionary Russia'', 16: 2, December 2003 *Sunderland, Willard. ''[http://www.cornellpress.cornell.edu/book/?GCOI=80140100805580 The Baron's Cloak: A History of the Russian Empire in War and Revolution]'', [[Cornell University Press]], 2014. ISBN 978-0-8014-5270-3 *[[Yuzefovich, Leonid]]. ''Le baron Ungern, khan des steppes'' *Znamenski, Andrei (2011) ''Red Shambhala: Magic, Prophecy, and Geopolitics in the Heart of Asia''. Wheaton, IL: Quest Books. ISBN 978-0-8356-0891-6 == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{DEFAULTSORT:Штернберг, Унгерн фон}} [[Ангилал:Балтын Германчууд]] [[Ангилал:Германчууд]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Оросын Германчууд]] [[Ангилал:Олноо өргөгдсөн Монгол улс]] [[Ангилал:Оросын генерал]] [[Ангилал:Орост цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:Ноёрхогч]] [[Ангилал:Сурвалжит язгууртан]] [[Ангилал:Цагаан армийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:20-р зуунд цаазлагдсан хүн]] [[Ангилал:1886 онд төрсөн]] [[Ангилал:1921 онд өнгөрсөн]] 2ev52tna9qbzq03crfshzsxvjuna9gd 1 сарын 13 0 16022 865527 722279 2026-08-09T15:44:14Z ~2026-43873-39 106664 /* Мэндэлсэн алдартнууд */ 865527 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|1 сарын}} '''1 сарын 13''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллоор]] жилийн 13 дахь [[өдөр]] юм. Энэ өдрөөс хойш жил дуусахад 353 хоног үлдэнэ. Энэ өдөр Монгол Улсын шинэ үндсэн хууль батлагдаж байсан бол Африкийн Того улсыг чөлөөлсөн өдөр юм. Мөн Кабо Верде улсын тухайд ардчиллын өдөр. == Онцлох үйл явдал == * 532 &ndash; Эртний Константинополь хотод Никагийн бослого гарав. * 1547 &ndash; Английн Суррейн гүн Хэнри Ховардыг хаант улсын эсрэг тэрсэлсэн гэж үзэн төрсөн эцэг нь цаазаар авах ял оноов. * 1607 &ndash; Испани улс өрөө төлөх боломжгүйгээ зарласны улмаас Женоагийн банк дампуурав. * 1797 &ndash; Францын хувьсгал: Францын усан онгоц, эргийн дагуу Их Британийн хоёр хөлөгтэй ширүүн тулаан хийж, Британийн ялалтаар өндөрлөжээ. Тулаанд 900 хүн амь үрэгдсэн юм. * 1822 &ndash; Грек улсын одоогийн төрийн далбааны загварыг Эпидаурын анхны хуралдаанаар батламжилжээ. * 1833 &ndash; АНУ-ын Ерөнхийлөгч Эндрю Жексон, дэд ерөнхийлөгч Мартин ван Бюрен рүү Өмнөд Каролина мужид гарсан бослогыг энхийн замаар нэн даруй дарахыг шаардсан захидал бичиж байжээ. * 1840 &ndash; АНУ-ын түүхэн дэх томоохонд тооцогдох байлдааны хөлөг онгоц Лонг Айлэнд орчимд живж, улмаар 139 хүн амиа алджээ. * 1847 &ndash; Кахуэнгагийн тунхагт АНУ болон Мексикийн талууд гарын үсэг зурсны дүнд АНУ-Мексикийн хооронд дэгдсэн дайн дуусав. * 1849 &ndash; Британийн эзэн хааны усан флот Канадын Ванкуверын колонийн захиргааг байгуулав. * 1888 &ndash; АНУ-ын нийслэл Вашингтон хотод Үндэсний газар зүйн хүрээлэн байгуулагдав. * 1893 &ndash; Их Британийн Тусгаар тогтнол, хөдөлмөрийн намын анхны хуралдаан Лондон хотноо болжээ. * 1895 &ndash; Африкийн Этиоп улсыг эзлэх Италийн дайн болж, улмаар Италийн тал ялалт байгуулсан юм. * [[1910]] &ndash; АНУ-ын Нью-Йорк хотын Метрополитан дуурийн театраас "Пиалиаччи", "Кавальера рустикана" дуурийг радиогоор дамжуулсан нь олон нийтэд зориулсан анхны радиогийн нэвтрүүлэг болжээ. *1942 &ndash; Автомашин зохион бүтээгч Хенри Форд хуванцар машины патентын эрхийг авчээ. Энэ нь төмөр машинаас 30 хувь илүү хурдтай байсан юм. * 1960 &ndash; ЗХУ дахь Гулаг буюу албадан хөдөлмөрийн лагерийн системийг албан ёсоор халав. * 1966 &ndash; АНУ-ын Засгийн газарт анх удаа хар арьст хүн алба хаших болов. АНУ-ын Барилга, хот төлөвлөлтийн сайдаар Роберт К.Уийвер томилогджээ. * 1972 &ndash; Гана улсын Ерөнхийлөгч Эдуард Акуфо-Аддо болон ерөнхий сайд Кофи Адрефа Бусиа нарыг хороож, хурандаа Игнатиус Куту Ачимпонг төрийн эрхийг авчээ. * 1988 &ndash; Тайванийн Ерөнхийлөгчөөр Ли Тэн-Хүй сонгогдсон нь тус улсын түүхэнд Тайваньд төрсөн хүн анх удаа засгийн эрхийг авсан тохиолдол боллоо. * 1990 &ndash; Виржиниа мужийн Ричмонд хотын захирагчаар Дуглас Уайлдер сонгогдсон нь АНУ-ын засаг захиргаа удирдлагын нэгжийн түүхэнд хамгийн анх удаа хар арьст хүн захирагч болсон тохиолдол болжээ. * 1991 &ndash; Зөвлөлт Литвын нийслэл [[Вильнюс]] хотод ардчиллыг дэмжсэн жагсагчдыг ЗХУ-ын арми хүч хэрэглэн тараахад 14 хүн амиа алдаж 1000 гаруй хүн шархаджээ. * [[1992 он]] - Монгол Улсын Шинэ үндсэн хууль батлагдав. * 2012 &ndash; Орчин үеийн зорчигч тээврийн, тансаг зэрэглэлийн Коста Конкордиа усан онгоц живж, 32 хүн амиа алдав. Хожим нь тус хөлгийн ахмад буруугаа хүлээжээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * МЭӨ 5 &ndash; Хятадын Хан гүрний эзэн хаан Гуангву (57 онд нас барсан) * 1562 &ndash; Шотландын яруу найрагч, зохиолч Марк Александер Бойд (1601 онд нас барсан) * 1845 &ndash; Францын одон оронч Феликс Тиссеран (1896 онд нас барсан) * 1864 &ndash; Нобелийн шагналт Германы физикч Вилгельм Вайн (1928 онд нас барсан) * 1890 &ndash; Эстони улсын 7 дахь Ерөнхий сайд Юри Улуотс (1945 онд нас барсан) * 1926 &ndash; "Паддингтон Баавгай"-г зохиогч Майкл Бонд * 1927 &ndash; Нобелийн шагналт Өмнөд Африкийн биологч Сидней Бреннэр * 1952 &ndash; Английн алдарт "Индепедэнт" сонинг үүсгэн байгуулагч, сэтгүүлч Стифен Гловер * 1960 &ndash; Нобелийн шагналт АНУ-ын физикч Эрик Бетцик * 1966 &ndash; Америкийн жүжигчин Патрик Гейлн Демпси * 1970 &ndash; Телевизийн алдарт цуврал "Скандал"-ыг зохиосон Шонда Раймс * 1977 &ndash; Америкийн жүжигчин, "Карибын тэнгисийн дээрэмчид", "Бөгжний эзэн", "Трой" киногоороо алдарт хүрсэн Орландо Блүүм * 1990 &ndash; Австралийн жүжигчин Лиам Хемсфорд * 1995 - Америкийн жүжигчин Наталиа Дяер == Нас барсан алдартнууд == * 1177 &ndash; Австрийн гүн II Хенри (1107 онд төрсөн) * 1330 &ndash; Австийн хаан I Фредерик (1286 онд төрсөн) * 1885 &ndash; АНУ-ын сэтгүүлч, 17 дахь дэд ерөнхийлөгч Шайлер Колфакс (1823 онд төрсөн) * 1923 &ndash; Францын Ерөнхий сайд Александр Рибо (1842 онд төрсөн) * 1958 &ndash; "Парамаунт" кино компанийг үүсгэн байгуулагч Жесси Л.Ласки(1880 онд төрсөн) * 1963 &ndash; Того улсын Ерөнхийлөгч Силванус Олимпио (1902 онд төрсөн) * 1978 &ndash; АНУ-ын эрүүл мэндийн ажилтан Хаберт Хумфри(1911 онд төрсөн) * 1986 &ndash; Өмнөд Йемений дөрөв дэх Ерөнхийлөгч, сурган хүмүүжүүлэгч Абдул Фаттах Исмайл (1939 төрсөн) * 1988 &ndash; БНХУ буюу Тайванийн Ерөнхийлөгч Чианг Чин-Куо (1910 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{TOG}} Чөлөөлөгдсөн өдөр ---- {{Commonscat|13 January|1 сарын 13}} [[Ангилал:Өдөр|0113]] [[Ангилал:Нэгдүгээр сарын өдөр|#13]] 79oueyrwgex4xvslsypyy6bmh1bw0w8 2 сарын 19 0 16069 865528 848432 2026-08-09T15:45:38Z ~2026-43873-39 106664 /* Мэндэлсэн алдартнууд */ 865528 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|2 сарын}} '''2 сарын 19''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 50 дахь өдөр бөгөөд жилийн эцэс хүртэл 315 өдөр ([[өндөр жил]] бол 316 өдөр) үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 356 - Ромын Эзэнт гүрниы хаан II Константинус улс орон даяарх бүх паганизмын /байгаль шүтэх ёс/ сүмүүдийг татан буулгаж, хаав. * 1594 - Польш-Литвын холбооны улын парламент хаан ширээнд III Сигисмундыг залах шийдвэр гаргажээ. * 1649 - Гуарарапесийн хоёрдугаар тулаанд Бразилчууд ялалт байгуулснаар тус улс дахь Голландын ноёрхол эцэслэв. * 1674 - Англи болон Нидерландын засгийн газар Уестминстерийн тунхагт гарын үсэг зурж, хоёр улсын хооронд үүссэн гуравдугаар дайн эцэслэжээ. Энэ гэрээний хүрээнд Америк дахь Нью Амстердам хот Нью-Йорк болж нэрээ сольсон байна. * 1807 - АНУ-ын Дэд Ерөнхийлөгч асан Аарон Бөрр улсаасаа урвасан хэргээр баривчлагдав. * 1819 - Британийн аялагч Уиллиам Смит Өмнөд Шетландын арлыг илрүүлж Английн хаан III Жоржийн нэрээр нэрлэжээ. * 1846 - Өөрсдийгөө улс гэж зарласан [[Бүгд Найрамдах Техас улс]] АНУ-д нэгдэж Техас муж улс болов. * 1878 - Алдарт [[зохион бүтээгч]] [[Томас Эдисон]] дуу бичиж сонсох зориулалт бүхий фонограф төхөөрөмждөө патент авчээ. * 1913 - Мексикийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Пепро Ласкурейн 45 минутын дараа үүрэгт ажлаа хүлээлгэн өгөв. Ингэснээр дэлхийн түүхэнд хамгийн богино хугацаанд төр барьсан ерөнхийлөгч болжээ. * 1915 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]: Дарданельс орчимд Англи-Францын хамтарсан усан цэргийн хүч Османы эзэнт гүрний талыг бөмбөгдөв. Ингэснээр дэлхийн I дайны анхны усан замын тулаан эхэлсэн түүхтэй. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы армийн 250 онгоц Австралийн хойд хэсгийн [[Дарвин хот|Дарвин]] хотыг бөмбөгдөв. Дайралтын улмаас 243 хүн амиа алджээ. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт|Франклин Д.Рузвельт]] захирамж гаргаж Япон гаралтай америк иргэдийг түр байрлах лагерьт байршуулах шийдвэр гаргав. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы Иво Жима аралд АНУ-ын 30 мянган усан цэрэг газардав. * 1949 - Боллингений холбооноос олгодог яруу найргийн дээд шагналыг Эзра Паунд анх удаагаа хүртжээ. * 1953 - АНУ-ын [[Жоржиа]] муж хэвлэлийг хянах зөвлөл байгуулах шийд гаргав. * 1954 - Зөвлөлт Оросын бүрэлдэхүүнээс [[Крым]] мужийг Зөвлөлт Украинд шилжүүлсэн. * 1959 - Их Британичууд [[Кипр|Киприйн]] тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрчээ. Үүнээс нэг жил зургаан сарын дараа Кипр улс бүрэн тусгаар тогтносон юм. * 1960 - Хятад улс T-7 дуут пуужинг амжилттай туршив. * 1976 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жеральд Форд]] япон гаралтай америк иргэдийг өөр газар түр байрлуулах шийд гаргажээ. * 1985 - Дэлхийн түүхэнд зүрх шилжүүлэн суулгасан анхны хүн болох Уиллиам Ж.Шройдер эмнэлгээс гарав. * 1986 - [[Шри Ланка]] улсын засгийн газрын шийдвэрээр тус нутгийн зүүн хэсэгт оршин суудаг Тамилийн 80 фермерийг устгав. * 2002 - [[NASA]] буюу АНУ-ын Сансар судлалын агентлаг Ангараг гарагыг судлах Одиссей хөтөлбөрөө эхлүүлжээ. * 2011 - Хятадын Тан улсын үеийн усан онгоцны үлдэгдэл, эд өлгийн зүйлийг дэлгэн үзүүлсэн анхны үзэсгэлэн Сингапурт нээлтээ хийв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1594 - Уэльсийн хунтайж Хенри Фредерик (1612 онд нас барсан) * 1833 - Швейцарийн сэтгүүлч, Нобелийн Энхтайвны шагналт Элли Дюкоммун (1906 онд нас барсан) * 1855 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 16 дахь их аварга I Кажиро Нишиноуми (1908 онд нас барсан) * 1859 - Нобелийн шагналт Шведийн физикч Сванте Аррхениус (1927 онд нас барсан) * 1880 - Мексикийн 39 дэх Ерөнхийлөгч Альваро Обрегон (1928 онд нас барсан) * 1924 - "Оскар"-ын наадам, "БАФТА", "Алтан бөмбөрцөг" наадмын шагналт нэрт жүжигчин Лий Марвин (1987 онд нас барсан) * 1938 - 10-р Ванчин лам Чойжий Галсан (1989 онд нас барсан) * 1940 - Туркменистаны анхны Ерөнхийлөгч [[Сапармурат Ниязов]] (2006 онд нас барсан) ** Америкийн алдарт дуучин Смоки Робинсон * 1941 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Девид Гросс * 1943 - Нобелийн шагналт Английн биохимич Тим Хант * 1952 - Словенийн гурав дахь Ерөнхийлөгч Данило Тюрк * 1953 - Аргентин улсын 52 дахь Ерөнхийлөгч Кристина Фернандез де Киршнер * 1955 - "Тони", "Эмми", "Алтан бөмбөрцөг" наадмын шагналт жүжигчин Жефф Даниелс * 1956 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Родерик МакКиннон * 1960 - Йоркийн гүн, хунтайж Эндрью * 1963 - Английн дуучин, ая зохиогч Сийл * 1977 - Италийн хөлбөмбөгч Жианлука Замбротта * 1980 - Олимпын гурав, Дэлхийн 9, Азийн дөрвөн удаагийн аварга Хятадын ширээний теннисч Ма Лин * 1983 - Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн озеки, Болгарын сүмоч Котоошү Кацүнори * 1986 - Дэлхийн таван удаагийн эмэгтэй шилдэг хөлбөмбөгч Марта * 2004 - Английн жүжигчин Милли Бобби Браун == Нас барсан алдартнууд == * 1951 - Нобелийн шагналт Норвегийн зохиолч, яруу найрагч Нут Хамсун (1869 онд төрсөн) * 1988 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Андре Фредерик Курнанд (1895 онд төрсөн) * 1997 - БНХАУ-ын төрийн зөвлөлийн шадар сайд [[Дэн Сяопин]] (1904 онд төрсөн) * 2012 - Зөвлөлт Оросын 27 дахь Ерөнхий сайд Виталий Воротников (1926 онд төрсөн) * 2013 - Нобелийн шагналт Америкийн физикч Роберт Колмен Ричардсон (1937 онд төрсөн) * 2016 - Италийн зохиолч Умберто Эко (1932 онд төрсөн) * 2016 - Америкийн зохиолч Харпер Лий (1926 онд төрсөн) * 2019 - Германы нэрт загвар зохион бүтээгч Карл Лагерфельд (1933 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{MEX}} Зэвсэгт хүчний өдөр * {{ROU}} Бранчуси өдөр * {{BUL}} Васил Левскиг дурсах өдөр * {{TKM}} Төрийн далбааны өдөр * {{IND}} Шиважи Жаянти (Махараштра муж) ---- {{Commonscat|19 February|2 сарын 19}} [[Ангилал:Өдөр|0219]] [[Ангилал:Хоёрдугаар сарын өдөр|#19]] 48hhprt2rd2moss4i0xcpdbkvcd360t 4 сарын 16 0 16279 865529 779031 2026-08-09T15:46:37Z ~2026-43873-39 106664 /* Мэндэлсэн алдартнууд */ 865529 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|4 сарын}} '''4 сарын 16''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 106 дахь ([[өндөр жил]] бол 107 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 259 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 1457 - Египетийн фараон III Тутмос болон Кадешийн хаан Канаанитийн армийн эсрэг тулаан эхэлжээ. Энэ нь дэлхийн түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн эртний бөгөөд анхны тулаан юм. * 1346 - Сербийн эзэнт гүрний хаанаар "Бүхнийг чадагч" Бушан өргөмжлөгдөж улмаар Балканы хаант улсуудыг эзлэн түрэмгийлж эхэлжээ. * 1520 - Испанийн хаан V Чарльзын эрсэг Комунеросын хувьсгал дэгджээ. * 1582 - испанийн аялагч, эзлэн түрэмгийлэгч Хернандо де Лерма Аргентин улсын Сальта арлыг илрүүлэв. * 1746 - Кммберландын гүн Уиллиам Августусаар удирдуулсан цэргийн хүч Францын Якобчуудыг дэмжигч цэргийн хүчтэй тулалдав. Тулааны дараа Шотландын ёс зан заншилд бага хэмжээгээр өөрчлөлт оржээ. * 1780 - Германы Умард Райн-Вестфалиад Мюнстерийн их сургууль байгуулагдав. * 1799 - Наполеоны дайн: Табор уулын тулаан: Наполеоны цэргийн хүч Османы Туркийн армийг Йордан гол өгсөн Акра орчимд бүслэн дарав. * 1818 - АНУ-ын Сенатын танхим Канадтай хиллэх хилийн зурвасыг эцэслэн баталжээ. * 1847 - Английн далайчид Маори омгийнхон руу санаандгүй гал нээснээр нутгийн уугуул иргэд Английн далайчдын эсрэг босчээ. Үүний улмаас Шинэ Зеландыг эзлэн түрэмгийлэх гэсэн урт хугацааны дайн дэгдсэн юм. * 1853 - Энэтхэгт анхны зорчигч тээврийн галт тэрэгний үйлчилгээ нэвтрэв. Анхны зорчигч тээврийн галт тэрэг Бомбайаас Тане хот руу зорчиж байжээ. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Лий Миллсийн тулаан эхлэв. ** [[Америкийн иргэний дайн]]: Колумбиа тойргийн хуралдаанаар боолчлолыг цуцлажээ. * 1863 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Холбооны бүх цэргийн адмирал Девид Диксон Портероор удирдуулсан Холбоотны тэнгисийн цэрэг, Виксбург орчимд Холбооны явган цэргийн ангитай буудалцав. * [[1910]] - Орчин үеийн шайбтай хоккейн дүрмийн дагуу зохиогдсон анхны тэмцээн АНУ-ын Массачусетс мужийн Бостон хотын цэнгэлдэхэд болжээ. * [[1912]] - Харриет Күймби Английн сувгийг нисч гаталсан анхны эмэгтэй болов. * 1917 - Швейцарьт цөлөгдсөн Владимир Ленин Оросын Петроград хотод эргэн иржээ. * 1919 - Энэтхэгийн эрх чөлөөний төлөө тэмцэж байсан иргэдийг хүч хэрэглэн тараасан Британийн колонийн засаг захиргааны эсрэг залбирал үйлдэхийг Мохандас Ганди уриалжээ. ** Польш-Зөвлөлтийн дайн: Польшийн арми Вильна ажиллагаа явуулж, одоогийн Литва улсын Вилниус хотыг эзлэн авчээ. * 1921 - Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар Догсомын Бодоо тодорчээ. Тэрээр 1922 оны нэгдүгээр сарын 7-ны өдрийг хүртэл энэ албыг хашсан юм. * 1922 - Герман болон ЗХУ Рапаллогийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар дэлхийн I дайнаас болж тасалдаад байсан дипломат харилцаагаа эргэн сэргээв. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Итали-Германы хамтарсан тэнгисийн цэргийн хүч Британийн усан онгоцнуудыг бөмбөгдөж эхлэв. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Холбоотны цэргийн хүч Сербийн Бельград хотыг бөмбөгдөв. Үүний улмаас 1,100 хүн амиа алджээ. Түүнээс гадна түүхийн дурсгалт Христийн Ортодокс сүм бүрэн нурсан юм. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Зөвлөлтийн "Улаан арми" Германы армийн эсрэг сүүлийн шийдвэрлэх тулааны хийжээ. Сийловын өндөрлөгийн төлөөх тулаанд хоёр талаас нийтдээ нэг сая цэрэг оролцсон гэх мэдээ бий. ** АНУ-ын арми Нацистын улстөрийн хоригдлуудыг хорьж байсан Колдицийн лагерийг чөлөөлжээ. ** Германы дүрвэгсэд тээвэрлэж явсан "Гойа" хөлөг онгоцыг Зөвлөлтийн шумбагч онгоц гал нээн устгав. Үүний улмаас 7,000 хүн газар дээрээ амиа алджээ. * 1947 - Америкийн улстөр судлаач Бернард Барук АНУ болон ЗХУ-ын харилцаанд сэв суусныг ажиглан "Хүйтэн дайн" гэх нэр томъёог анх удаа ашиглав. * 1961 - Кубын удирдагч Фидель Кастро ард түмэндээ хандан хэлсэн үгэндээ "Куба улс ирэх жилүүдэд Марксист-Ленинист замаар Коммунист засаглалаар замнана" гэдгээ зарлан тунхаглажээ. * 1963 - АНУ-ын Алабама мужийн Бирмингем хотод болж буй хүний эрхийн төлөөх тайван жагсаалыг засгийн газрын зүгээс хүч хэрэглэн тарааж байгааг эсэргүүцэн хүний эрхийн төлөө тэмцэгч Мартин Лютер Кинг "Бирмингемийн шорон"-гоос захидал бичжээ. * 1972 - Аполло сансрын хөтөлбөр: АНУ-ын Флорида мужийн Канаверал хошуунаас "Аполло 16" хөлөг хөөрөв. * 1990 - Дэлхийн эрүүл мэндийн практикт анх удаа Жек Кеворкиан гэх эмч өвчтөний хүсэлтээр амьсгалын системийг нь тасалжээ. Түүнийг олон нийт "Үхлийн эмч" гэж цоллосон гэдэг. * 2001 - Энэтхэг-Бангладешийн хооронд тав хоног үргэлжилсэн хилийн маргаан дэгдэв. * 2003 - Грекын парламент Европын холбоонд нэгдэн орохыг дэмжжээ. * 2007 - Виржиниагийн технологийн коллежийн халдлага: Солонгос гаралтай Сён-Хуй Чо гэгч Виржиниагийн технологийн коллежд зэвсэглэн халдаж 32 хүн амиа алдан, 17 гаруй хүн шархаджээ. Халдлага үйлдсэнийхээ дараа Сён-Хуй Чо өөрийгөө буудан хороосон байна. * 2012 - Норвеги улсад террорист халдлага үйлдсэн Андерс Беринг Бревикид холбогдох хэргийн шүүх хурал нийслэл Осло хотод эхэлжээ. ** Пулитцерийн шагналын Уран зөгнөлийн төрөлд аливаа ном зохиол ялалт байгуулсангүй. Ингэснээр 1977 оноос хойш анхны тохиолдол болсон юм. * 2014 - Өмнөд Солонгосын Жиндо арлын ойролцоо Севол гатлага онгоц осолдож 304 зорчигч амиа алджээ. Олон нийт болон төрийн зүтгэлтнүүд Севол онгоцны удирдлагын багийг буруутгаж байсан ч тэд ослын үед хийх ёстойгоо хийсэн болох нь тогтоогдсон юм. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1319 - Францын хаан II Жон (1364 онд нас барсан) * 1488 - Жосон улсын хаан Жунжон (1544 онд нас барсан) * 1839 - Италийн 12 дахь ерөнхий сайд Антонио Старабба ([[1908]] онд нас барсан) * 1844 - Нобелийн шагналт Францын зохиолч Анатоль Франц (1924 онд нас барсан) * 1847 - Швейцарийн холбооны ордоны загварыг бүтээсэн Австрийн архитекторч Ханс Ауэр ([[1906]] онд нас барсан) * 1867 - Нисэх онгоцыг зохион бүтээсэн Америкийн эрдэмтэн Уильбур Врайт ([[1912]] онд нас барсан) * 1889 - Английн нэрт жүжигчин, найруулагч [[Чарльз Спенсер Чаплин]] (1977 онд нас барсан) * 1893 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн халхалттай гүйгч Жон Нортон (1979 онд нас барсан) * 1917 - Алдарт зохиолч Йан Флемингийн "Жеймс Бонд" зохиолын нууц ажилтан "Жеймс Бонд"-ын дүрийг бүтээсэн анхны жүжигчин Барри Нелсон (2007 онд нас барсан) * 1921 - Академийн наадам, "Алтан Бөмбөрцөг" наадмын хоёр удаагийн шагналт Английн нэрт жүжигчин Петер Устинов (2004 онд нас барсан) * 1922 - Бельгийн 43 дахь ерөнхий сайд Лео Тиндеманс (2014 онд нас барсан) * 1927 - Ромын пап XVI Бенедикт * 1933 - Олимпын аварга, Европын хошой аварга Зөвлөлтийн уртын харайгч, гүйгч Вера Крепкина * 1940 - Данийн хатан хаан II Маргрете * 1942 - "Формула 1" уралдааны Уиллиамс багийг үндэслэгч Френк Уиллиамс * 1950 - "Цагдаагийн академи" киноны Таклберригийн дүрээр алдаршсан Девид Граф (2001 онд нас барсан) * 1952 - Азийн таван удаагийн аварга Израйлийн урдын харайгч, олон төрөлтийн тамирчин, гүйгч Эстер Рот-Шахаморов * 1955 - Люксембургийн их ван Хенри * 1965 - "Муу залуус", "Том ээжийн байшин" киноны од Мартин Лоуренс * 1969 - Дэлхийн хошой мөнгөн медальт Шведийн уулын цаначин Патрик Жарбин * 1971 - Америкийн нэрт дуучин Селена (1995 онд нас барсан) ** Олимпын хүрэл медальт, Хосын төрөлд их дуулгийн 20 түрүү авсан Беларусийн теннисч Наташа Зверава * 1973 - Сенегал гаралтай Америкийн дуучин Эйкон * 1977 - Шведийн хөлбөмбөгч Фредрик Льюнгберг * 1982 - Францын сагсанбөмбөгч Борис Диау * 1984 - Олимпын хошой мөнгө, нэг хүрэл, Дэлхийн гурван удаагийн аварга Ямайкын гүйгч Керрон Стьюарт * 1985 - Нигерийн хөлбөмбөгч Тайе Таиву * 1986 - Японы хөлбөмбөгч Шинжи Оказаки * 1987 - Английн хөлбөмбөгч Аарон Леннон * 2002 - Америкийн жүжигчин Седи Синк == Нас барсан алдартнууд == * 1113 - Киевийн хаан II Свиатополк (1050 онд төрсөн) * 1756 - Францын нэрт одон оронч Жак Кассини (1677 онд төрсөн) * 1788 - Францын математикч Жорж-Луй Леклерк (1707 онд төрсөн) * 1828 - Испани гаралтай Францын уран зураач Франциско Гойа (1746 онд төрсөн) * 1850 - "Мадам Тюссо" лааны тосон барималын музейг санаачлагч Мери Тюссо * 1859 - Францын нэрт философич, Гадаад хэргийн сайд Алексис де Токвиль (1805 онд төрсөн) * 1928 - Олимпын хүрэл медальт Эстонийн сонгомол бөхийн тамирчин Роман Стайнберг ([[1900]] онд төрсөн) * 1942 - Олимпын аварга Ирландын полочин Денис Сейнт Жорж Дейли (1862 онд төрсөн) * 1972 - Нобелийн шагналт Японы зохиолч Кавабата Ясүнари (1899 онд төрсөн) * 1988 - Палестины "Фатах" бүлэглэлийг үндэслэгч Халил аль-Вазир (1935 онд төрсөн) * 1991 - Академийн наадмын хоёр, "Алтан Бөмбөрцөг" наадмын гурван удаагийн шагналт нэрт найруулагч Сир Девид Лийн ([[1908]] онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{DNK}} Хатан хаан Маргрете мэндэлсэн өдөр * {{HUN}} Хоморголон устгалтад өртөгсдийг дурсах өдөр * {{USA}} Үндэсний эрүүл мэндийн даатгалын өдөр * Дэлхийн дуу хоолойны өдөр ---- {{Commonscat|16 April|4 сарын 16}} [[Ангилал:Өдөр|0416]] [[Ангилал:Дөрөвдүгээр сарын өдөр|16]] a2j8odk34t04i9ba20dclgiczuqute2 6 сарын 4 0 16388 865530 820749 2026-08-09T15:48:23Z ~2026-43873-39 106664 /* Мэндэлсэн алдартнууд */ 865530 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 4''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 155 дахь ([[өндөр жил]] бол 156 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 210 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * 1039 - Германы хаан ширээнд III Хайнрих суусан. * 1411 - Францын хаан VI Шарль хаан Рокефорт-сюр-Сульцон хотын ард иргэдэд нутгийн онцлог бүхий бяслагаа хэдэн зууны туршид хийх дархан эрх олгов. * 1561 - Лондон хотын Гэгээн Павелын сүмийн оройд аянга буусны улмаас шатав. Сүмийг дахиж хэзээ ч сэргээн засварлаагүй билээ. * 1716 - Луизианад (Умар Америк) анх африкаас боолуудыг авчирсан. * 1783 - Францын зохион бүтээгч Монгольферийн ах дүүс агаарын бөмбөлөгөөр нисэж олон нийтэд харуулав. * 1784 - Дэлхийн түүхэнд анх удаагаа Элизабет Тибль гэх эмэгтэй агаарын бөмбөлөгөөр нисчээ. Тэрээр 45 минутын турш 1500 метрийн өндөрт ниссэн байна. * 1792 - Английн нэрт аялагч, ахмад Жорж Ванкувер одоогийн АНУ-аас хойд зүгт нэгэн арлыг нээж улмаар "Пюжет Саунд" гэх нэр хайрлажээ. * 1812 - АНУ-ын [[Луизиана]] муж нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүнд багтсаны дараа тус мужийн газар нутгийг шинэчлэн тогтоож, улмаар Луизианад багтаж байсан газар нутгийг [[Миссури]] мужид шилжүүлэхээр болов. * 1859 - Италийн тусгаар тогтнолын дайн: Магентагийн тулаанд Луи-Наполеон нараар удирдуулсан Францын арми Австрийн армийг буулган авав. * 1862 - [[Америкийн иргэний дайн]]: Холбоотны цэргүүд [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи мөрөний]] эрэгт орших Форт Пиллоу тосгоныг нүүлгэн шилжүүлж, [[Теннесси]] мужийн [[Мемфис]] хотын харьяанд нийлүүлэв. * 1878 - Киприйн конвенц: [[Османы эзэнт гүрэн]] Киприйг Их Британид шилжүүлсэн ч, цолны нэрээ хэвээр үлдээжээ. * 1896 - Автомашин зохион бүтээгч [[Хенри Форд]] уурын хөдөлгүүрт "Фордын дөрвөн дугуйт" өөрөө явагч хэрэгслийг амжилттай туршив. * [[1912]] - АНУ-ын [[Массачусеттс]] муж хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг анх удаа тооцсон анхны улс болжээ. * 1917 - Пулитцерийн шагналыг анх удаа олгож эхлэв. Лаура Ричардс, Мауд Эллиотт нар Жулиа Вард Хоуын намтараар шилдэг намтар зохиолын шагнал хүртжээ. Харин Жеан Жюл Юссеран "Америкийн өнгөрсөн ба одоо" бүтээлээрээ түүхийн шилдэг ном, "Нью-Йорк Ворлд" сонины сэтгүүлч Херберт Суоп сэтгүүл зүйн шагнал хүртсэн байна. * 1919 - Эмэгтэйчүүдийн эрх: [[АНУ-ын Үндсэн хууль|АНУ-ын Үндсэн хуулийн]] 19 дэх нэмэлт өөрчлөлтөөр эмэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг хуульчлав. * 1920 - [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа сөргөлдөгч талуудад байсан [[Унгар]] улс "Трианоны тунхаг"-т гарын үсэг зурснаар газар нутгийнхаа 71 хувь, хүн амынхаа 63 хувийг алдав. * 1928 - [[Япон|Японы]] тагнуулын албадын оролцоотойгоор Бүгд найрамдах Хятад улсын Ерөнхийлөгч Жанг Зуолины амь насанд халдав. * 1932 - Мармадюк Грөу гэгчийн удирдлагын дараа [[Чили]] улсад төрийн эргэлт болсон. Улмаар Бүгд найрамдах социалист Чили улс байгуулагдсан ч удаан оршин тогтноогүй юм. * 1940 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Данкөркөд цэрэг төвлөрүүлэх ажиллагаа бүрэн дуусав. Эхний тулаанд ялагдал хүлээсний дарааа Британийн талаас 338 мянган цэргийг төвлөрүүлжээ. Үүний дараа Уинстон Черчиль Нийтийн танхимд "Бид далайн эрэг дээр байлдах болно" гэж мэдэгдсэн юм. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы тэнгисийн цэргийн адмирал Нагүми Чүичи Хавайн бүлэг арлын нэг хэсэг "Мидвей" аралд цэрэг оруулах тушаал буулгав. * 1943 - [[Аргентин]] улсад төрийн эргэлт болж Рамон Кастиогийн засаглал нуран унав. * 1944 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: АНУ-ын тавдугаар арми [[Ром]] хотыг эзлэв. Ингэснээр Германы 14 дүгээр арми хойд зүгт ухарчээ. * 1961 - [[Хүйтэн дайн]]: ЗХУ-ын удирдагч [[Никита Хрущёв]] Зүүн Германтай тусдаа гэрээ байгуулж, Америк, Британи, Францын хүчнээс хамгаална гэдгээ мэдэгдэв. Ингэснээр Берлиний хямрал эхэлжээ. * 1970 - [[Тонга]] улс Их Британиас тусгаар тогтнов. * 1975 - АНУ-ын [[Калифорни]] мужийн захирагч Жерри Браун [[Калифорни]] мужийн хөдөө аж ахуйн хөдөлмөрийн харилцааны хуульд гарын үсэг зурав. Ингэснээр АНУ-д анх удаагаа тариалан эрхлэгчид хамтын хэлэлцээрт орох эрх хангагдсан билээ. * 1979 - [[Гана]] улсад нисэх хүчний дэслэгч Жерри Роулингс төрийн эргэлт хийж, генерал Фред Акуффогийн засаглалыг түлхэн унагажээ. * 1986 - АНУ-ын цэргийн тагнуулын нууц тайланг Израилын талд өндөр үнээр худалдсан Жонатан Поллардыг гэм буруутайд тооцож, бүх насаар нь хорих ял оноов. * 1988 - Зөвлөлт Казахстан улсын Арзамас мужийн Горький хотод химийн хорт бодит тээвэрлэж явсан галт тэрэгтэй гурван автомашин мөргөлдөж 91 хүн амиа алдаж, 1500 хүн гэмтжээ. * 1989 - Исламын бүгд найрамдах [[Иран]] улсын Дээд Ассемблейн ээлжит хуралдаанаас тус улсын Дээд Удирдагчаар Али Хамениг сонгов. ** БНХАУ-ын нийслэл [[Бээжин]] хотын [[Тяньаньмэний талбай|Тяньаньмэнийн талбайд]] болсон жагсаалыг намжаах зорилготой цэргийн ажиллагааны улмаас 250-10 гаруй мянган хүний амь нас хохирчээ. Чухам хэдэн хүний амь нас хохирсон нь одоо ч тодорхой болоогүй. ** ЗХУ-ын [[Уфа]] хотын ойролцоо байгалийн хий тээвэрлэж явсан хоёр галт тэрэг мөргөлдөж 575 хүн амиа алдаж, хийн хоолой сүйджээ. * 1998 - АНУ-ын [[Оклахома]] хотод бөмбөг дэлбэлсэн Терри Николс гэгчид бүх насаар нь хорих ял оноов. * 2010 - АНУ-ын сансар судлалын түүхэнд арилжааны зорилготой "SpaceX" хөтөлбөрийн анхны хөлөг болох "Falcon 9" пуужин амжилттай хөөрөв. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1394 - Дани, Норвеги, Шведийн хатан хаан Филиппа (1430 онд нас барсан) * 1704 - Сайжруулсан ган зохион бүтээгч Бенжамин Хантсмен (1776 онд нас барсан) * 1738 - Их Британийн хаан III Жорж (1820 онд нас барсан) * 1744 - Фергюсоны галт зэвсгийг зохион бүтээгч английн офицер [[Патрик Фергюсон]] (1780 онд нас барсан) * 1821 - Хаант Оросын яруу найрагч, уран зохиолч Аполлон Николаевич Майков (1897 онд нас барсан) * 1829 - Японы мэргэжлийн [[сүмо]] бөхийн 12 дахь ёкозүна Жинмакү Кюгоро ([[1903]] онд нас барсан) * 1867 - Финландын зургаа дахь Ерөнхийлөгч Карл Густаф Эмиль Маннерхайм (1951 онд нас барсан) * 1877 - [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналт]] Германы химич Хайнрих Отто Вайлэнд (1957 онд нас барсан) * 1885 - Аргентин улсын 26 дахь Ерөнхийлөгч Артуро Раусон (1952 онд нас барсан) * [[1910]] - Усны хийн завь зохион бүтээгч, Английн инженер Кристофер Кокерелл (1999 онд нас барсан) * [[1915]] - Мали улсын анхны Ерөнхийлөгч Модибо Кейта (1977 онд нас барсан) * 1916 - Нобелийн шагналт Америкийн биохимич Роберт Фюрготт (2009 онд нас барсан) * 1924 - Самоа улсын тав дахь Ерөнхий сайд Тофилау Эти Алесана (1999 онд нас барсан) * 1929 - Грек улсын тав дахь Ерөнхийлөгч Каролос Папулиас * 1947 - Австрийн 25 дахь канцлер Виктор Клима * 1951 - Олимпын аварга, Европын хошой аварга Польшийн халхалттай гүйгч Бронислав Малиновски * 1952 - Польшийн тав дахь Ерөнхийлөгч [[Бронислав Коморовски]] * 1956 - Америкийн жүжигчин Кийт Дейвис * 1961 - Унгарын зургаа дахь Ерөнхий сайд Ференч Гюршани * 1962 - Олимпын мөнгөн медальт Польшийн унадаг дугуйч Зенон Яскула * 1970 - Олимп, дэлхийн гурван удаагийн аварга Италийн цаначин Дебора Компаниони * 1971 - Бүгд найрамдах ардчилсан Конго улсын Ерөнхийлөгч Жозеф Кабила * 1975 - Английн хошин шогч, жүжигчин Расселл Брэнд ** Нэрт жүжигчин, найруулагч [[Анжелина Жоли]] * 1976 -Оросын улс төрч, нийгмийн зүтгэлтэн [[Алексей Навальный]] (2024 онд нас барсан) * 1978 - "Готам" цувралын Пенгвиний дүрээр алдаршсан жүжигчин Робин Лорд Тейлор * 1982 - Олимпын мөнгөн медальт, Дэлхийн хошой аварга Кенийн марафонч Абел Кируи * 1983 - [[Кот-д'Ивуар]] улсын хөлбөмбөгч Эммануэл Эбуэ * 1985 - Олимп, дэлхийн аварга Америкийн уран гулгагч Эван Лисачек ** Германы хөлбөмбөгч [[Лукас Подольски]] * 1989 - Дэлхийн дөрөв, Европын нэг удаагийн аварга Польшийн зээрэнцэг шидэгч Павел Фаидек * 1991 - Италийн хөлбөмбөгч Лоренцо Инсинье * 1992 - Америкийн супер од Межик Жонсоны хүү ЭЖ Жонсон * 1999 - Өмнөд Солонгосын жүжигчин Ким Со Хён == Нас барсан алдартнууд == * 1134 - Шведийн хаан I Магнус (1106 онд төрсөн) * 1830 - Боливын хоёр дахь Ерөнхийлөгч Антонио Хосе де Сукре (1795 онд төрсөн) * 1872 - Нидерландын Ерөнхий сайд Йохан Рудольф Торбек (1798 онд төрсөн) * 1933 - Туркийн нэрт яруу найрагч Ахмет Хашим (1884 онд төрсөн) * 1941 - Германы эзэн хаан II Вилхельм (1859 онд төрсөн) * 2002 - Перу улсын 42 дахь Ерөнхийлөгч Фернандо Белонде Терри ([[1912]] онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{HUN}} Үндэсний нэгдлийн өдөр * {{ROU}} Трианоны тунхгийн өдөр * Тианаьменийн босогчдыг эргэн дурсах өдөр ---- {{Commonscat|4 June|6 сарын 4}} [[Ангилал:Өдөр|0604]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#04]] 9l3r1dvkf1zsdowibjmen07gief74vm 7 сарын 8 0 16655 865531 861439 2026-08-09T15:49:40Z ~2026-43873-39 106664 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 865531 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 189 дахь ([[өндөр жил]] бол 190 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 176 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * МЭӨ 52- [[Парис]] (Лутетиа) хотыг байгуулсан гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн он сар өдөр юм. * 1497 - [[Васко да Гама|Васко да Гамагийн]] удирдсан Европоос Энэтхэг рүү хийсэн анхны далайн экспедиц [[Лиссабон]] хотоос хөдөлжээ. * 1796 - [[АНУ-ын Төрийн Департамент|АНУ-ын Төрийн департамент]] анхны АНУ-ын паспортыг олгосон. * 1969 - [[Вьетнамын дайн]]: Америкийн цэргүүдийг Өмнөд Вьетнамаас гаргах ажиллагаа эхэлж, гурван жил хагасын дараа дууссан. * 1972 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] ЗХУ гурван жилийн хугацаанд 750 сая долларын үнэтэй Америкийн үр тариа худалдаж авна гэж зарласан. * 1974 - [[ЗХУ-ын Коммунист нам|ЗХУ-ын]] [[ЗХУ-ын Коммунист нам|Коммунист намын]] Төв Хороо Байгаль-Амарын төмөр замын гол шугам (БАМ)-ын барилгын төслийг батлав. * 1980 - Алматы хотод Ту-154 онгоц осолдсон. 166 хүн нас барсан нь Казахстаны түүхэн дэх хамгийн аймшигтай агаарын ослын нэг болжээ. * 1990 - 1990 оны Хөлбөмбөгийн ДАШТ-ий финал: Баруун Герман Ром хотод Аргентиныг 1:0-ээр хожсон. * 1994 - [[Ким Ил Сон]] нас барсны дараа БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, хүү удирдагч [[Ким Жон Ил|Ким]] [[Ким Жон Ил|Жон Илийн]] хувьд БНАСАУ-ын Их удирдагчийн албан тушаалыг бий болгосон. * 2022 - Японд болсон сонгуулийн кампанит ажлын үеэр Ерөнхий сайд [[Абэ Шинзоо|Абэ]] [[Абэ Шинзоо|Шинзоо]] алагджээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1839 — [[Жон Рокфеллер|Жон Д. Рокфеллер]] (1937 онд нас барсан), Америкийн аж үйлдвэрч, "Стандарт Ойл" компанийн үүсгэн байгуулагч. * 1842 — Николай Бенардос (1905 онд нас барсан), Оросын инженер, бүх төрлийн цахилгаан нуман гагнуурын зохион бүтээгч. * 1843 — Херманн Кристиан Хилдебранд (1890 онд нас барсан), Германы Балтийн түүхч, архивч, сурган хүмүүжүүлэгч. * 1894 — [[Пётр Капица]] (1984 онд нас барсан), Зөвлөлтийн физикч, инженер, академич, Нобелийн шагналт (1978). * 1895 — [[Игорь Тамм]] (1971 онд нас барсан), Зөвлөлтийн онолын физикч, профессор, академич, Физикийн Нобелийн шагналт (1958). * 1998 - Америкийн алдарт жүжигчид Итан Хаук болон Ума Турманы охин Маяа Хаук == Энэ өдөр нас барагсад == 1994 - Ким Ил Сон (1912 онд төрсөн), Умард Солонгосын төрийн зүтгэлтэн, удирдагч, Солонгосын Хөдөлмөрийн намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга (1946 оноос хойш). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|8 July|7 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0708]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#08]] 3gwm0f9ri3k3dg8plsbweqcptnzhuxu Цам 0 16660 865555 797587 2026-08-10T07:06:22Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 865555 wikitext text/x-wiki [[File:ChamDance.jpg|thumb|]] '''Цам''' нь [[шарын шашин|шарын шашны]] багт бүжиг юм. ==Цамын үүсэл гарал, домог== Энэтхэгийн [[Төвөдийн Буддын шашин|бурханы шашны]] нууц тарни, дотоод бясалгалын бүжгээс уламжлалтай "Цам", "Гарчам" хэмээн нэрлэгдсэн шарын шашны багт бүжгийн зүйл 8-р зууны сүүлийн мөчлөгөөс Төвдөд, 18-р зууны дунд үеэс Монгол газарт ихэд дэлгэрчээ. Цамын холбогдох эх сурвалжууд болон цамыг судалсан эрдэмтдийн зохиол бүтээлд эл багт бүжгийн үүслийн тухайд өгүүлснээс дурдвал: #Энэтхэгээс Бадма Самбава гэдэг хүний авчирч түгээсэн Буддын пантомим ба эрт цагт Төвдөд байсан бөөгийн ид шидийн бүжиг 2-ын нэгдлээс цам үүссэн. #Бурханы шашны улааны чиглэлийн алдарт тарничин Ловон Бадамжунайн төвдөд залагдаж, 775 онд Самъяа хийдийн яндар дэвсгэрийг тавихийн үест тэндхийн газрын лус савдаг болон хүн бусын хар хүчний зүгээс элдэв саад тотгор учруулсанд тэдгээрийг номхотгон засах "Жахар" цамын зан үйлийг үйлдсэн нь Төвдөд цам дэлгэрэхийн эхэн үүсэл болсон. #Монголч эрдэмтэн Н. Шастина өгүүлэлдээ нэгэн сонин домгийг тэмдэглэсэн байдаг. Энэ нь IX зууны үед амьдарч байсан Төвдийн "Ландрам" (841-901) хаан бөөгийн шүтлэгийг дээдлэн бишрэгч байсан ба Төвдөд буддизмыг дэлгэрүүлэхийн эсрэг хүчтэй тэмцэгч байжээ. Түүний хаанчлалын жилүүдэд сүм хийдүүдийг хайр найргүй эвдлэн сүйтгэж, хийдэд шавилан суугч лам нарын шахан хавчих болсон тул хуврагууд хад агуйд даяанчлан суух болж долоон түмэн хуврагаас долоохон үлдсэн гэлцдэг. Ийнхүү тэрээр ард олонд маш их зовлон учруулсанд тэр харгис хааныг Лхалхүмбалдорж хэмээх нэгэн чойжин устгажээ. Үүний тулд тэрээр хар цагаан 2 өнгийн дотор гадартай, уужим өргөн ханцуйтай, гоёмсог дээл хувцас хийж өмсөөд, нум сумаа ханцуйдаа далдалж, цагаан морийг цоохор болгон будаж унаад, хааны ордны зүг явжээ. Ордны гадна очоод элдэв уран хөдөлгөөнийг үзүүлэн цамнан харайж бүжсэнд хаан ихэд сонирхон үзэхээр гарч ирэхэд нь бүжиглэх зуураа нэг ханцуйнаасаа нумаа, нөгөөгөөсөө сумаа аван онилж, хааныг харван хөнөөгөөд цагаан дээлээ эргүүлэн хар болгон өмсөж, усан дундуур давхин гарч, морио цагаан болгон зүсийг нь хувиргаад, мөрдөгчдөөсөө зугтан, уул хаданд оргон зайлж даян хийн суух болсон. Үүнээс хойш шашны дайсныг номхотгон дарах утга бүхий цамын бүжиг тоглогдох болсон гэдэг. #Монгол цам анх аль хийдэд тоглогдож, улмаар бусад олон хүрээ хийдэд түгэн дэлгэрсэн тухайд судалгаа шинжилгээний зохиол бүтээл ба эх сурвалжуудад дурдсан баримт сэлт ихэнхдээ тохирч байна. Анх 1756 онд шарын шашны хамгийн эртний хийд болох Эрдэнэзууд цам тоглогдсон ба үүний жишээгээр бусад олон сүм хийдүүд цамтай болсон байна. Гэвч үүнийг зөвхөн Төв халхын харъяалал дэхь сүм хийдүүдийн хүрээнд авч үзэх нь зүйтэй санагдана. Учир нь үүнээс бараг хагас зууны өмнө буюу 63 жилийн өмнө 1723 онд Ойрадын зүүнгарын хаант улсад цагаан сарын өмнөхөн цам тоглогдсон тухай баримт байна. Үүнийг Зүүнгарын хаан Цэвээнравдангийн дэргэд 2 жил амьдарсан оросын элч Иван Унковскийн өөрийн өдрийн тэмдэглэлдээ бичжээ. Иймээс нийт Монгол туургатны хүрээнд хамгийн анх цам тоглогдсон тухай авч үзвэл 18 зууны эхээр гэж үзэж болно. Харин шашин номын гол дэг жаягийг тогтоож байсан хамгийн нөлөө бүхий томоохон төв болох Халхын их хүрээнд анх 16-р жарны төмөр хонин жил буюу европын он тооллоор 1811 онд 4-р Жавзандамба хутагтын (1755-1813) үед "Жахар" цамыг тоглуулжээ. Хүрээ цамын баг хувцас, дэгийг 5-р далай ламын зохиосон уг журмаар Төвдийн Дашлхүмбэ хийдээс дэглэсэн гэх бөгөөд харин цамын хамгийн нарийн нандин нууц холбогдол бүхий "Дансранжамцын гарчим" гэдэг номыг гаргаж өгсөнгүй гэсэн яриатай байжээ. Харин тэрхүү нууц номыг тэр үеийн хүрээний 12-р их хамба Жадрын Хайдав хамба гэгч монгол хүн хийснийг Түвдийн мэргэчүүлийн хийсэн тэр номноос хол зөрөөгүй болсон гэдэг домогтой. Жидорын Хамба (Kyee rdor mkhan po), Агваанхайдүв (Ngag dbang mkhas grub,1779-1838)-ын зохиосон Цамын ном бол "Шашны сахиусан далайн бүжиг цамыг тодорхойлогч Тангараг төгөлдөр зүрхэн толь хэмээх оршивой. Худалдааны эд мэт хэн хүнд үзүүлж болохгүй бат битүүмжтэй/Bstan bsrung rgya mtso’i gar ’chams gsal byed dam ldan snying gi me long zhes bya ba bzhugs so// Tsong zong bzhing du su rung la mi ston pa’i bka’ rgya dam po mdzod mdzod// " гэсэн нэртэй. Жидорын Хамба Агваанхайдүв энэ Цамын номоо 1835 онд Их Хүрээнд зохиосон. Уг ном нь зохиогчийн сүнбүмд орж барлагдаагүй, тусдаа Их Хүрээнд барлагдсан 21 хуудастай их ховор ном болно/P.Бямбаа/. Төвдийн мэрэгчүүдийн хийсэн "Дансранжамцын гарчим" гэдэг ном бол тийм ч ховор ном бишээ. Эрдэнэзуугийн цамыг дэглэхэд их хүрээний төвд унзад, аграмба гэлэн Сэнгэравдан "Номыг тэтгэгч нийтийн гайс хийгээд балингийн үүднээс шашны дайсныг гэсгээх цамын гол оршив" хэмээх гарын авлагыг зохиосон гэдэг. Эндээс үзвэл Төвдийн Дашлхүмбэ, Монголын Эрдэнэзуу хийд, Их хүрээний цамын уг гарал нэг боловч цагийн урт хугацааны явцад орон нутгийн ахуй нөхцлөөр баяжигдан, тооны олон цөөн хийгээд тогтоож дэглэсэн ёс горим нь өөр өөр болсон байна. ==Цамын олон төрөл== Төвдөөс Монголд дэлгэрсэн цам нь түгэн дэлгэрч хөгжих явцдаа маш ихээр сонирхогдох болж, Төвдийн цамаас ялгагдах өвөрмөц онцлог шинж чанар, дүр төрхийг олсноор үл барам нутаг нутгийн цамын бүжиг өөр хоорондоо эрс ялгагдах онцлогийг олон хөгжин дэлгэрчээ.Энэ нь газар газрын сүм хийдүүдийн шүтээн сахиус, уул усны лус савдаг өөр өөр байдагтай нэг талаар холбоотой бөгөөд нөгөө талаас нутаг нутгийн ард түмний зан заншлын өвөрмөц онцлогтой уялдан тооны олон цөөн ба гарах дүр дүрслэл, цаг хугацаа, ёс жаяг, дэг хөдөлгөөнийхөө хувьд ялгарах болсон байна. Үүнийг хувьсгалаас өмнө тус оронд 700 гаруй хийдэд 500 гаруй цамын өвөрмөц дэг найруулга байсан гэх мэдээ баримт харуулж байна. Тухайлбал, Жахар цам, Тахилын цам, Майдарын цам, Бухан цам, Хангалын цам, Эрлэг цам, Дарь эхийн цам, Гэсэрийн цам, Мялын цам гэх мэт. *''Жахар цам'' буюу их цам нь Ямандаг бурхнаас аюулт эрлэгүүдийн балгасыг эвдэж, номхотгосон түүхийг харуулсан ба энд арван хангал, тэдний нөхөд сэлтийн цам гарна. "Жахар" буюу "Жагхар" гэдэг нь "төмөр хот" гэсэн утгыг хадгалах бөгөөд төмөр хот нь газар доорх бирд, шулмасуудын орон болно. Жахар цамын хурах хурал, зан үйл нь маш нарийн дэг жаягтай байх ба Их Хүрээнд нийт 23 гаралт (цам ээлжээр гарч цамнах) байсан гэх бөгөөд тэдний баг өмсгөл, гүйцэтгэх зан үйл, гарах дэс дараа зэргийн тухай Н.Шастина "Религиозная мистерия цам в монастыре Дзун-Хурэ" хэмээх цамын бичигтээ тодорхой тэмдэглэжээ. *''Тахилын цам'' буюу бага цамд 21 дахь эх гарч цамнах бөгөөд тоо, үргэлжлэх хугацааны хувьд их цамаасаа бага байна. "Тахилын цам" нь өргөлийн цам буюу өршөөл, цагаатгалын цам гэсэн утгатай. Гэвч их бага цамын дэг ёс, цамын бүжиг нь мөн хийд тус бүрд ондоо байсан байна. *''Майдарын цам'' гэдэг нь (майдар эргэх гэдэг) Майдар хэмээх бурханд зориулагдсан шашин ёслолын үед тоглогдож байсан байна. Майдар нь ирээдүй цагийн бурхан хэмээгдэх тул тийнхүү энэ бурхныг залж хойч ирээдүйгээ даатгах ёслолыг үйлддэг байжээ *''Гэсэрийн цам'': Засагт хан аймгийн Ялгуусан хутагтын хүрээ болон Улиастай хот, Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн Сан бэйс Сансрайдоржийн хошууны хүрээ хийдэд гарч байсан гэдэг.Чингэхдээ Гэсэрийн дүрийг Улаан сахиустай адилтган үзүүлдэг байв.Монголд дэлгэрсэн Гэсэрийн цам нь эртний Хятадын Гуанди баатрын дүрээр дүрслэгдсэн Хятад шийний дүрслэгдэхүүнээс ихэд өөр, буддын шашны догшин шүтээн, дайчин тэнгэр Жамсрангийн өмсгөлтэй адил хувцас өмсч байв. Энд "Гэсэр" туужаас сэдэвлэсэн үйл явдлыг харуулах ба 32 баатрын нум сум агссан бүжиг байсан гэдэг. *''Мялын цам'' хэмээх нь эрт цагт хүн амьтанд тус хүргэн, их буян үйлдсэн Мял богд хэмээх хүний амьдралаас сэдэвлэн харуулсан болно. *''Бухан цам'' Засагт хан аймгийн Ялгуусан хутагтын хүрээ, Жалханз хутагтын хүрээ зэрэг газар гарч байсан гэх ба Хангайн нурууны салаа салбарт орших сарлаг, хайнаг ихтэй нутгуудаар гарсан үхрийн мялан өвчнийг арилгахын тулд бий болгосон гэдэг. Ингэж Монгол дэлгэрсэн цамын бүжиг нь [[Энэтхэг]], Төвдөөс үүсэлтэй хэдий ч манай ард түмний өвөрмөц зан заншил, түүх домгийн уламжлалтай сэтгэлгээг илэрхийлэх болсноор "Монгол цам" гэж нэрлэгдэх өвөрмөц онцлогийг олж, манай бүжгийн урлагийн нэгэн төрөл зүйл болон хөгжжээ. ==Баг өмсгөл, мутрын тэмдэг== Цамын үндсэн өмсгөл нь додиг хэмээх цээжний өмсгөл, модиг буюу хормойвч, шүшив хэмээх агуу ханцуйт дээл, матар хоншоорт гутал, баг зэрэг болох бөгөөд эдгээр хувцас нь цөм нийлээд муу аюулыг тонилгох, бурхан шашны дайсныг даран сөнөөхийг билэгдсэн зан үйлийн хувцас болно.Додигонд элгэнд нь алт, мөнгөн толь ба хорол байна.Хормойвчид догшидийн сүрлэг тэргүүн хатган урлаж, бүсэлхийд нь дөлгөөн бурхадын дүрийг урласан байдаг.Дээлийн ханцуй нь үзүүр хэсгээрээ маш өргөн байх ба энэ нь Ландрам хааны домогтой холбоотой байж болох юм. Ханцуйг өнгө алаглуулан хошоолж гоёно. Энгэр хормойг дагуулан хохимой толгойн дүрсээр чимэглэхийн зэрэгцээгээр цагаан ясаар үйлдсэн эрхэн сийлбэртэй рүүжин хэмээх сүлжээ чимгээр битүү чимэглэнэ. Рүүжингийн төгсгөл бүрд жижиг хонх зүүнэ. Жамсрангийн дуулганы ард номын үсэгт олон өнгийн дадар хатгасан байдаг. Гутал нь ногоон өнгийн матар хоншоортой, зузаан цагаан ултай, улаан торгон байна.Эдгээр хувцас өмсгөлийг тансаг үзэсгэлэнт хоргой торго, магнаг хэрэглэн, өнгийг урлаг төгс зохицуулан янз бүрийн зөн билэгдэлтэй хээ угалзнуудыг зүү ороох, задгай утсан хатгамал, зээглэх зэрэг монгол ардын чимэх, чимэглэх урлагийн олон талын мэргэжсэн урчуудын нэгдмэл ажиллагаагаар бүтээж байжээ. ===Мутрын тэмдэг=== Мутрын тэмдэг нь хувцас өмсгөлийн салшгүй нэгэн хэсэг болохынхоо сацуу догшид, бурхадын гүйцэтгэх зан үйл билэгдлийг тодотгон харуулах бөгөөд маш олон зүйл байна. Үүнд: *жад, илд, сүх, нум сум, гох, хадамгаа, алх, хадуур, заазуур, дэгээ, хутга, ташуур, зандан шийдэм, сэрээ, гадас, зэрэг дайсан зэтгэрийг тасдагч мэс, очир, чагжа, хорол эрдэнэ, цэцэг, эрих, бива, бадар аяга, хүрд, хонх, дамар, дулдуй, шүхэр (дүг), цалам, жалцан, бойпор, дэвүүр (аяив), судар, титэм, гавал, эрдэнээр дүүрэн таваг, эрдэнийн зүйлээр бөөлжигч хулгана, удвал, бумба зэрэг зүйлүүдийг таван өнгийн хив хадгаар барьж цамнадаг. Догшид тэргүүтэн хийгээд тэдний нөхөд сэлт нь бурханы номлолд заасны дагуу мутрын тэмдгийг барих бөгөөд мутрын тэмдэг нь дээр өгүүлсэн олон төрөл зүйл байхаас гадна тус бүрдээ билэгдэлт, утга учиртай байна.Жишээ болгон заримыг дурдвал: *''Хонх'' - Үүсэл хөдлөлийн эх.Энгийн чихний сонсох чадлаас давсны билэгдэл, хоосон чанарын илэрхийлэл *''Сэлэм'' - Би хэмээн баримтлах сэтгэлийг таслах хүч, шуналыг таслагч гэгээн ухааны билэгдэл *''Гавал'' - Цусаар дүүрсэн байх ба амьдралын хүч нэмэн олгох, хүчтэнийг сөхрөөн дарахын билэгдэл *''Дамар'' - Юм 2 талтайг үзүүлэхийг билэгдэл. ===Цамын баг=== Цамын баг нь догшид бурхад хийгээд уул усны лус савдаг зэргийн төрх байдлыг дүрслэн харуулах хамгийн гол хэрэгсэл болно.Шашны номлолд 4 үйлс гэж алдаршсан Шижайбандагийнлай гэх буюу амирлуулагч, дэлгэрүүлэгч, эрхэнд оруулагч, хатуу ширүүн гэсэн 4 их үйлсийг бүтээгч бурхад нь тус тусдаа өнгө байдал, үүрэг чиглэл нь өөр, жишээлбэл: өвчин саад зэтгэрийг амирлуулагч бурхад нь цагаан өнгөтэй, нас буян эрдэм мэдлэгийг дэлгэрүүлэгч бурхад шар өнгөтэй, ертөнцийн эд баялаг, эр эмийг эрхэнд хураан үйлдэгч бурхад нь улаан өнгөтэй, зөөлнөөр эс дийлдэх дайсан, тэрсүүдийг дарагч бурхад нь хар өнгөтэй байна. Цамын багийг урлахдаа эдгээр өнгийг болон бурхан бүтээх тиг хэмжээ, тогтсон ёс, журмыг баримтлан бүтээж байжээ. Догшидын багийн тэргүүнд баатрын дуулга өмсгөн магнайд нь нар, сар дүрслэн, дуулганы хөвөөгөөр нүүрэн талд таван хохимой толгойн дүрс урладаг. Энэ таван хохимойн дүрс нь цаглашгүй таван муу хор уур хилэн, мунхаг харанхуй, шунал тачаал, омог бардам, атаа жөтөө зэргийг номхотгон дарж ялсны билэгдэл ажээ. Харин дөлгөөн дүрт бурхдын багийн тэргүүнийг дөлгөөн царайтай хийж оройд нь 5 тал норвоор чимэг хийсэн байдаг.Багийн чихэнд голдуу ээмэг зүүдэг ба түүнийг алтлаг шармал өнгөтэй хийнэ.2 чихний араас гоёмсог хатгамалтай бүчин шавдан унжуулдаг. Цамын багийг тусгай мэргэшсэн урчууд хийх ба энэ нь урт удаан хугацааны бэрх, хүнд хэцүү үйл явц юм.Арга нь эхлээд мод юм уу шавраар баримал барьж түүнээсээ хэв авна.Үүний дараа тэр хэвэн дээрээ даавуу ба нимгэн нойтон цаасыг олон давхарлан нааж шуугаад дараа нь зүлгэж өнгөлөх, будаж бэхжүүлэх, засал гоёл чимэглэлийн нарийн ажиллагааг хийнэ. Эцэст нь бэлэн болсон багийг будаад, алтдан ариутган сүншиглэдэг байна.Төвдөд цамын багийг цаас болон даавуугаар эсвэл зэсээр урлаж байсан бол бурхны шашинтай Балба, Бутан зэрэг газарт модоор урлаж байжээ. Багийн үс ихэвчлэн хар улаан байх ба үсийг сарлагийн савгаар хийнэ. Амьтны дүрст баг бол тэр амьтныхаа төрх тухайлбал, эвэр, ам, хамар зэргийг дуурайсан байх ба уур амьтныхаа өнгөтэй ижил үслэг эдэн өмсгөлтэй байна. Монголд цамын багийг урлаж байсан тухай ном зохиолд тэмдэглэснээс үзвэл зөвхөн Их хүрээнд гэхэд: *Баргын аймгийн нэртэй зураач, барималч чамбон ''Пунцаг-Осор''. *Намдлингийн аймгийн цогчин гэсгүй ''Ёндон'' *Дарь эхийн “Ачит” Самдан зэрэг чамбонгууд ба *Хүрээний их зураач Зоогой аймгийн ''Жүгдэр'' *Номчийн аймгийн өндөр бурханч, алдарт лавчин ''Лувсанцэрэн'' *Зоогой аймгийн унзад зураач ''Гэндэндамба'' *Мөн аймгийн оёдолчин эхнэр ''Бадам'' *Сүнгийн аймгийн хатгамалч хүүхэн ''Долгорсүрэн'' зэрэг олон алдартай урчууд цамын баг өмсгөлийг урлахад оролцож байсан бөгөөд одоогоос 80 гаруй жилийн өмнө чамбон Пунцаг-Осорын удирдлаган дор '''Хүрээ цам'''-ын хувцас хэрэглэлийг шинэтгэжээ.Шинэ багууд нь ерөнхийдөө машигар дөрвөлжин хэлбэртэй, тиг харьцааг зөв олсон, сахиус бурхан, хүн амьтдын дүрийг нарийн ялгаж гаргаж чадсан гэж судлаачид үнэлдэг.Ер нь манай урчууд Энэтхэг, Төвдийн цамын баг өмсгөл чимгийг яг хууллбарлалгүй бүтээлчээр хөгжүүлэн монгол хүний төрх байдал, өндөр нам, хөдөлгөөн зэрэгт зохицуулан элдэв хэрэглэгдхүүнээр баяжуулахын хамт ардын гар урлаг, гоёл чимэглэлийн урлагтай хослуулан хөгжүүлж чаджээ. Тухайлбал, цамын багийг зөвхөн лавчин цаасан шуумалаар урлаад зогсоогүй, алт мөнгөний уран дархны оролцоо, эрдэнийн чулуу, шүр, оюу, анар шигтгэсэн хөөмөл, хөөтүүр, цохимол, хазлага, сийлбэр, шармал зэрэг олон талын арга ажиллагааг хослуулан бүтээж байсан байна. Үүний жишээ болгон Жамсрангийн шүрэн багийг нэрлэж болох юм.Энэ багийг чамбон Пунцаг-Осор бүтээсэн бөгөөд цаасан шуумлын гадуур нүүрний мах булчингийн ширхэг дагуу 17000 ширхэг улаан шүр шигтгэн урлажээ.Үүний зэрэгцээ орон нутгийн сүм хийдүүдийн цамын баг нь хэлбэр хэмжээ, гоёл чимэглэл зэргээрээ ялгагдах болж, нутаг нутгийн урчуудын авъяас билэг, ур чадлыг илтгэн харуулж байсан байна.Жишээлбэл зөвхөн хэмжээнийхээ хувьд гэхэд Жанжин Чойрын сүмийн цамын баг нь хүний толгойд тохирсон, тийм ч том биш бөгөөд бүжиглэгч нь эргэн тойрноо нимгэн шилээр хийсэн нүдээр харж байсан бол Их хүрээний цамын баг нь бусдаас эрс ялгагдахаар том хэмжээтэй байжээ.Тэдгээр баг нь хүний толгойн хэмжээнээс даруй 2 дахин том бөгөөд бүжиглэгч нь эргэн тойрноо багны нээлттэй амаар хардаг байсан гэнэ.Харин Манзширийн хийдийн цамын багны ар талыг үргэлж хиймэл үсээр бүрхэн урладаг байжээ.Ийнхүү монгол урчууд уран сайхны хэтрүүлгийг ашиглан баг дүрсийг маш бодитой чадмаг үйлдэж байсан нь цамын бүжигт дүрийг илэрхийлэх нэгэн гол хэрэглэгдхүүн болох цамын багийн хөгжилтөнд оруулсан чухал хувь нэмэр болно. ==Эшлэл== *Цэцэгжаргал.Т, "Монгол цам, дэг урлаг" /магистрын дипломын ажил/,УБ., 1997 он *Хүрэлбаатар.Л, "Монгол цам" (Олон улсын монголч эрдэмтдийн 6-р их хуралд тавьсан илтгэл), УБ., 1992 он *Долгорсүрэн. Г, "Монгол ардын бүжиг", УБ., 1962 он *Дашзэвэг.Ж, "Бүжиг үү, бүжир үү" ([[Улаанбаатар]] сонин. ¹169 ), УБ., 1993 он *Хүрэлбаатар. Л, "Эрдэнэзуугийн монгол цамын нэгэн төвд сурвалж" (Түүх соёлын дурсгалыг хамгаалах олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд тавьсан илтгэл ), УБ., 1984 он *Мандах. Д, "Цам" гар бичмэл, УБ., 1984 он *Аръяасүрэн.Ч, Нямбуу.Х , "Монгол ёс заншлын их тайлбар толь", УБ., 1992 он *Нямбуу.Х, "Монгол хувцасны түүх", УБ., 2004 он *Дагвадорж.Ч, "Монголын шашин суртахууны товч тайлбар толь", УБ., 1995 он == Цахим холбоос == {{commonscat|Cham dance|Цам}} [[Ангилал:Төвөдийн буддын шашин]] [[Ангилал:Төвөдийн соёл]] [[Ангилал:Хятадын биет бус соёлын өв]] [[Ангилал:Шашны бүжиг]] nvpo063mk06rrpyqm6bzf8rvmhz3fmg 7 сарын 10 0 16663 865541 623205 2026-08-10T05:31:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 865541 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 191 дахь ([[өндөр жил]] бол 192 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 143 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдлууд == * 610 - Мухаммедд ирсэн анхны илчлэлт: Исламын шашин үүссэн огноо гэж тооцогддог Хира уулан дээрх агуйд Жабриел сахиусан тэнгэр түүнд үзэгдсэн гэдэг. * 1500 — португалийн далайчин Диого Диаш Энэтхэг рүү аялж байгаад [[Мадагаскар (арал)|Мадагаскар]] [[Мадагаскар (арал)|арлыг]] нээсэн. * 1539 — Францын [[I Франсуа]] хаан төрийн баримт бичгийг латинаар бус франц хэлээр явуулахыг тушааж төрийн хэл болгосон. * 1821 — [[Миссури]] АНУ-ын 24 дэх муж болсон. * 1876 — [[Онтарио]] (Канад)-д хот хоорондын анхны телефон утасны холбоо барив (хотуудын хооронд 13 км байсан). * 1985 — [[Майкл Жэксон]] 47,5 сая доллараар "The Beatles" хамтлагийн бүх дууны эрхийг авсан. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * 1397 — II Альбрехт (1439 онд нас барсан) [[Ромын эзэнт гүрэн|Ариун Ромын эзэнт улсын]] эзэн хаан (1438—1439). * 1814 — [[Анри Нестлэ]] (1890 онд нас барсан) герман-швейцар эм зүйч, «[[Nestle]]<nowiki/>» компани үүсгэн байгуулагч. * 1960 — [[Антонио Бандерас]], испанийн болон америкийн жүжигчин, кино найруулагч, продюсер бөгөөд дуучин. * 2005 — [[Рамешбабу Прагнанандха]], энэтхэгийн залуу шатарчин, их мастер. == Энэ өдөр нас барсан алдартнууд == * 1941 - [[Анандын Амар]] (БНМАУ-ын Ерөнхий Сайд) * 2019 - [[Жеффри Эпштейн]] (1953 онд төрсөн) Jeffrey Epstein VI Foundation копани үндэслэгч. == Тэмдэглэлт баярууд == *[[Монгол улсын төрийн далбаа]]ны өдөр ---- {{Commonscat|10 July|7 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0710]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#10]] e59ic2110mweuf5rzlxmmsfl7n9arlr 865542 865541 2026-08-10T05:36:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 865542 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 191 дахь ([[өндөр жил]] бол 192 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 143 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдлууд == * == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * == Энэ өдөр нас барсан алдартнууд == * 1941 - [[Анандын Амар]] (БНМАУ-ын Ерөнхий Сайд) * == Тэмдэглэлт баярууд == *[[Монгол улсын төрийн далбаа]]ны өдөр ---- {{Commonscat|10 July|7 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0710]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#10]] 8fp1obqpw603eie88vyw52z7w6y6pca 865544 865542 2026-08-10T05:57:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 865544 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 191 дахь ([[өндөр жил]] бол 192 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 143 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдлууд == * 1847 — АНУ-д анхны 35 хятад цагаачид ирсэн. * 1890 — [[Вайоминг]] АНУ-ын 44 дэх муж болсон. * 1925 — Москва -Улаанбаатар -Бээжин чиглэлийн зөвлөлтийн нисгэгч нарын 6 онгоц хөөрсөн. Уг нислэг 7 хоногт 6476 км зайг туулжээ. * 1984 — [[Милан]] хотод зөвлөлтийн найруулагч [[Андрей Тарковский]] өрнөдөд үлдэж буйгаа мэдэгдсэн. * 1991 — Оросын Холбооны Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]] бүрэн эрхийн эхлэл. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * 1856 — [[Никола Тесла]] (1943 онд нас барсан) серб-америкийн физикч, зохион бүтээгч. * 1957 — [[Юрий Стоянов]], Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Энэ өдөр нас барсан алдартнууд == * 1941 - [[Анандын Амар]] (БНМАУ-ын Ерөнхий Сайд) * 1986 - [[Ле Зуан]] (1907 онд төрсөн) Вьетнамын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. * == Тэмдэглэлт баярууд == *[[Монгол улсын төрийн далбаа]]ны өдөр ---- {{Commonscat|10 July|7 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0710]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#10]] 9qy8av7rnfiuxawown63qd6doukdzxn 865545 865544 2026-08-10T05:57:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 865545 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 191 дахь ([[өндөр жил]] бол 192 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 174 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдлууд == * 1847 — АНУ-д анхны 35 хятад цагаачид ирсэн. * 1890 — [[Вайоминг]] АНУ-ын 44 дэх муж болсон. * 1925 — Москва -Улаанбаатар -Бээжин чиглэлийн зөвлөлтийн нисгэгч нарын 6 онгоц хөөрсөн. Уг нислэг 7 хоногт 6476 км зайг туулжээ. * 1984 — [[Милан]] хотод зөвлөлтийн найруулагч [[Андрей Тарковский]] өрнөдөд үлдэж буйгаа мэдэгдсэн. * 1991 — Оросын Холбооны Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]] бүрэн эрхийн эхлэл. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * 1856 — [[Никола Тесла]] (1943 онд нас барсан) серб-америкийн физикч, зохион бүтээгч. * 1957 — [[Юрий Стоянов]], Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Энэ өдөр нас барсан алдартнууд == * 1941 - [[Анандын Амар]] (БНМАУ-ын Ерөнхий Сайд) * 1986 - [[Ле Зуан]] (1907 онд төрсөн) Вьетнамын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. * == Тэмдэглэлт баярууд == *[[Монгол улсын төрийн далбаа]]ны өдөр ---- {{Commonscat|10 July|7 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0710]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#10]] h0pxtefyj5qzae1rw1n033dap99lhqj 865546 865545 2026-08-10T06:00:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 865546 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|7 сарын}} '''7 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 191 дахь ([[өндөр жил]] бол 192 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 174 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдлууд == * 1847 — АНУ-д анхны 35 хятад цагаачид ирсэн. * 1890 — [[Вайоминг]] АНУ-ын 44 дэх муж болсон. * 1925 — Москва -Улаанбаатар -Бээжин чиглэлийн зөвлөлтийн нисгэгч нарын 6 онгоц хөөрсөн. Уг нислэг 7 хоногт 6476 км зайг туулжээ. * 1984 — [[Милан]] хотод зөвлөлтийн найруулагч [[Андрей Тарковский]] өрнөдөд үлдэж буйгаа мэдэгдсэн. * 1991 — Оросын Холбооны Улсын анхны Ерөнхийлөгч [[Борис Ельцин|Борис Ельциний]] бүрэн эрхийн эхлэл. == Энэ өдөр төрсөн алдартнууд == * 1856 — [[Никола Тесла]] (1943 онд нас барсан) серб-америкийн физикч, зохион бүтээгч. * 1957 — [[Юрий Стоянов]], Оросын тайз, дэлгэцийн жүжигчин. == Энэ өдөр нас барсан алдартнууд == * 1941 - [[Анандын Амар]] (1886 онд төрсөн) БНМАУ-ын Ерөнхий Сайд. * 1986 - [[Ле Зуан]] (1907 онд төрсөн) Вьетнамын төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн. * == Тэмдэглэлт баярууд == *[[Монгол улсын төрийн далбаа]]ны өдөр ---- {{Commonscat|10 July|7 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0710]] [[Ангилал:Долоодугаар сарын өдөр|#10]] eaurpenl1jmqaf92yyuykkbexld9u69 8 сарын 10 0 16773 865543 811170 2026-08-10T05:38:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 865543 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|8 сарын}} '''8 сарын 10''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 222 дахь ([[өндөр жил]] бол 223 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 143 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 610 - Зөнч Мухаммедын анхны илчлэлт: Исламын шашин үүссэн огноо гэж тооцогддог Хира уулан дээрх агуйд Жабриел сахиусан тэнгэр түүнд үзэгдсэн гэдэг. * 1500 — португалийн далайчин Диого Диаш Энэтхэг рүү аялж байгаад [[Мадагаскар (арал)|Мадагаскар]] [[Мадагаскар (арал)|арлыг]] нээсэн. * 1539 — Францын [[I Франсуа]] хаан төрийн баримт бичгийг латинаар бус франц хэлээр явуулахыг тушааж төрийн хэл болгосон. * 1821 — [[Миссури]] АНУ-ын 24 дэх муж болсон. * 1876 — [[Онтарио]] (Канад)-д хот хоорондын анхны телефон утасны холбоо барив (хотуудын хооронд 13 км байсан). * 1985 — [[Майкл Жэксон]] 47,5 сая доллараар "The Beatles" хамтлагийн бүх дууны эрхийг авсан. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1397 - II Альбрехт (1439 онд нас барсан) [[Ромын эзэнт гүрэн|Ариун Ромын эзэнт улсын]] эзэн хаан (1438—1439). * 1814 - [[Анри Нестлэ]] (1890 онд нас барсан) герман-швейцар эм зүйч, «[[Nestle]]<nowiki/>» компани үүсгэн байгуулагч. * 1845 - [[Абай Кунанбаев]] (1904 онд нас барсан) казахын яруу найрагч, казахын сонгодог уран зохиолыг үндэслэгч. * 1960 - [[Антонио Бандерас]], испанийн болон америкийн жүжигчин, кино найруулагч, продюсер бөгөөд дуучин. * [[1985]] - [[Мангалжалавын Ананд]] (Какүрюү Рикисабүро) Монголын [[сүмо]]ч * [[1993]] - [[AOA]] хамтлагийн гишүүн Хежонь * 2005 - [[Рамешбабу Прагнанандха]], энэтхэгийн залуу шатарчин, их мастер. == Тэмдэглэлт баярууд == == Энэ өдөр нас барагсад == 2019 - [[Жеффри Эпштейн]] (1953 онд төрсөн) Jeffrey Epstein VI Foundation копани үндэслэгч. ---- {{Commonscat|10 August|8 сарын 10}} [[Ангилал:Өдөр|0810]] [[Ангилал:Наймдугаар сарын өдөр|#10]] i9wuvgfqwnxzzye3rrm3sk6swfhhzyw Төмөрийн улс 0 19373 865518 865321 2026-08-09T12:52:41Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 865521 865324 2026-08-09T13:06:21Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865521 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-08-09 13:06:21 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] t45qp6cfe2p2njs1rw9quo0xna72t6j 12 сарын 21 0 22128 865532 851018 2026-08-09T15:50:49Z ~2026-43873-39 106664 /* Энэ өдөр төрөгсөд */ 865532 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|12 сарын}} '''12 сарын 21''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 355 дахь ([[өндөр жил]] бол 356 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 10 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1913 — «New York World» сонин анх удаагаа үгийн сүлжээ хэвлэжээ. Үгийн сүлжээг Артур Уинн зохиожээ. * 1928 — Бразилд Тупансиретан хот үүсгэн байгуулагдав. * 1937 — Уолт Диснейн анхны бүрэн хэмжээний хүүхэлдэйн кино “Цасан гуа ба долоон одой” нээлтээ хийжээ. * 1957 — Гондурас үндсэн хуулиа батлав. * 1963 — Францын олон нийтийн телевизийн гол суваг болох “France 2” үүсгэн байгуулагджээ. * 1988 - Ан-225 «Мрия» онгоцны анхны нислэг болжээ. *[[2007]] - [[Эстони]], [[Латви]], [[Литва]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Мальта]], [[Польш]], [[Словени]], [[Словак]] улсууд [[Шенгений гэрээ]]нд нэгдэн оржээ. == Энэ өдөр төрөгсөд == *[[1905]] - [[Бямбын Ринчен]] /Эрдэмтэн/ *[[1948 он|1948]] - [[Намсрайн Сувд]] /Жүжигчин/ *[[1966]] - [[Харангын Лхагваа|Х.Лхагвасүрэн]] [[Харанга (хамтлаг)|Харанга]] хамтлагийн [[дуучин]], [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|МУГЖ]], [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]] *[[1995]] - [[IKon]] хамтлагийн [[Bobby]] *1997 - Америкийн жүжигчин Медилин Клайн == Тэмдэглэлт баярууд == * Филиппинд зэвсэгт хүчний өдөр. == Энэ өдөр нас барагсад == ---- {{Commonscat|21 December|12 сарын 21}} [[Ангилал:Өдөр|1221]] [[Ангилал:Арванхоёрдугаар сарын өдөр|#21]] mol9cyn8aol16god74kdt15atk4ddm0 Сур харваа 0 23874 865538 791293 2026-08-10T02:52:00Z ~2026-43825-07 106674 /* Монголын уламжлалт харваа */ 865538 wikitext text/x-wiki '''Сур харваа''' буюу '''Монгол сур харваа''' нь [[монголчууд]]ын эрхий мэргэнээ сорин тэмцэлдэх [[наадам]] юм. Сур харваа нь өнөө үеийн [[Наадам|Үндэсний их баяр наадмын]] дөрвөн төрлийн нэг бөгөөд [[буриад сур харваа]], [[халх сур харваа]], [[урианхай сур харваа]] гэх 3 төрөл байна.Чингис хааны дүү Хасарын 2 дугаар хүү Есүнгэ мэргэн монгол холын харваагаар 335 алд газар харваж оносон түүхийг хадан дээр сийлж үлджээ. == Монголын уламжлалт харваа == Монголын уламжлалт харвааны хамгийн эртний хэлбэр нь аль болох хол зайд байг цэцэн мэргэн оноход чиглэгдсэн зэв нүүлгэх тэмцээн юм. Зэв нүүлгэх хэмээн нэрлэсний учир нь болцуут сум арай хожуу үүссэн учраас эрт үед зэвт сум ихэвчлэн хэрэглэдэг байсантай холбоотой юм. Хуучин цагт харваа нь цэрэг дайны бэлтгэл сургалт, ан гөрөө хийх дайн тулаанд ашиглах чухал зэвсэг байсан юм. Монгол нум нь эвэр элэгтэй шөрмөсөн артай нум гэдэг нумны гол матах хэсгийг элэг гэдэг нумны хөвч рүү харсан элэг хэсгийг өвөр элэг гэдэг харин гадагш харсан хэсгийг ар элэг гэдэг ар элгэн талд малын шөрмөс задалж ширхэглэн наадаг харин өвөр элэгт үхэр янгирийн эврийг малын гаралтай цавуугаар нааж өгдөг тийм учираас монголчуудын нум бусад улсын нумнаас хүчтэй сумаа хол шиддэг байжээ.{{Citation needed}} Халх харвааны нум нь 1940-өөд оноос өмнө манж-монгол хэв шинжийн товхтой гичир урт зэрэг онцлогтой том урт нум байжээ. == Харвааны төрөл == Энэ тэмцээнийг оролцогсдын тоог харгалзахгүйгээр явуулахдаа хэн хэчнээн сумыг хол оновчтой харвасныг харгалзан шалгаруулдаг байжээ. [[Онон гол|Онон голын]] орчим [[Нэрчүү гол|Нэрчүү]] гэдэг газраас олдсон [[Чингисийн чулууны бичиг|Чингисийн чулууны бичигт]] - Буха сочихай гэдэг газар [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол Улсын]] ард олон хуран цэнгэх үед [[Чингис хаан|Чингис]]ийн ач хүү [[Есүнгэ|Есүнхэ]] гурван зуун гучин таван алд газар сум харван оносон тухай өгүүлсэн нь зэв нүүлгэх наадам тэмцээний хамгийн хол зайг харвасан амжилтыг тэмдэглэсэн баримт байв. Өнгөрсөн зууны шувтарга үед Монголын дорнод нутгийн харваачид өөрсдийн явуулдаг нэгэн зүйл тэмцээнээ зэв нүүлгэх гэж нэрлэдэг байжээ. Нум сумын харвуул тэмцээн нь олон зууныг дамжин уламжлагдахдаа амьтан харвахаас гадна, '''бөмбөг намнах, сарампай харвах, арьсан бай харвах''', '''сумаа хол харвах''' зэргээр өрсөлдөж байсан. * Бөмбөг харвах гэдэг нь арьсан бөмбөгийг модонд цувруулан өлгөөд морины эрч хурдаар давхих зуур бөмбөг бүрийг алдалгүй онох журамтай бөмбөг намнахдаа 40 нумын газраас эр нэг бүрийг хорин сум цуваа харвуулан оноог тооцон шалгаруулдаг байсан.{{Citation needed}} * Сарампай харвах гэдэг нь хонь, үхэр зэрэг малын арьс, нэхийг дөрвөлжин модонд тэлж татан голд нь хүний дүрс зураад "дайсан" хэмээн нэрлэж, ил хараагаар болон дов толгойн ар, гуу жалга зэрэг далд хараагаар дөчин алд газраас хорин сум харваж илүү оносон нь түрүүлдэг "далдын дайсан" харвах зэрэг хэлбэрээр их түгэн дэлгэрсэн байв.{{Citation needed}} === Халх сур харваа === Халх сур харваа нь Манжийн сүүл үеэс 1876 он манжийн хааны бадрангуй төрийн 2-р онд хэлбэршин тогтсон монголын нэгэн төрлийн харваа юм.{{Citation needed}} [[Сур]] харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 м орчим газар бөгөөд анх бөөрөнхий хэлбэр бүхий мод харвадаг байсан бол сүүлд боловсронгуй болж нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг ажээ. Нарийн зүссэн [[сур]]аар сүлжиж хийсэн хонгио хэлбэрийн бөмбөгийг эгнүүлэн өрж, алс зайнаас олон удаа [[нум]]наас [[сум]] харвах бөгөөд хамгийн олон ончтой харвасан нь түрүүлдэг.{{Citation needed}} ==== Харвааны арга барил ==== [[Файл:Сур харваа -Түүхэн- (5497786002).jpg|thumb|Уламжлалт халх сурын аргаар харваж буй харваач (1980-аад оны сүүлч)]] Монголын Халх сур харвааны харвах арга барил нь сүүлийн 100 жилийн дотор '''"уламжлалт халх харваа"''', '''"шинэ халх харваа"''' гэх хоёр өөр хэв маягтай болж хувьссан. # Уламжлалт халх сурын харвах арга нь "сумаа нумны баруун талд эрхий хуруун дээр тавьж, сумыг нумын хөвчтэй хамт эрхийвчлэн татаж, нумын хөвчийг цээжний эгэмний тушаа хүртэл тэлэхдээ байг хоёр нүдээр харсан чигтээ харвадаг" байсан нь хуучны фото зураг, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн наадмын дүрс бичлэгт<ref>https://www.youtube.com/watch?v=JXLnlRqoiMI</ref> үлдсэн юм. Энэ уламжлалт аргыг эзэмшсэн сүүлчийн харваач бол дархан мэргэн [[Чойжинсүрэнгийн Мөнхцэцэг]] юм. # [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын нөлөөгөөр 1960 аад оноос байт харвааны арга барил түгэн дэлгэрч, европ [[байт харваа]]-уламжлалт харвааны арга барилын холимог аргыг одоо цагийн бүх харваачид хэрэглэх болжээ. Уг арга нь "сумаа нумны зүүн талд долоовор хуруун дээр тавьж, сумлан харвахдаа сумаа хөндөж унагахгүйн тулд сумны доорх хөвчөөс эрхийвчлэн хацар тушаа тэлж, байгаа онилохдоо зүүн нүдээ аньж баруун нүдээр шагайж харвадаг." [[Файл:Archer (8367822103).jpg|thumb|Орчин цагийн шинэ халх харвааны арга]] Нум сум харвах тэмцээний үед тусгайлан аман зохиол хэлдэг тухай мэдээ баримт одоогоор үгүй. Гэхдээ туульд баатар эр нум сум харвахдаа шившлэгийн тусгай үг хэлдэг тухай түгээмэл дурдсан байдаг. Мөн орчин үеийн сур харвах наадмын үед уухайлдаг ёс бий. Энэ нь сур харвахад урьж уриалсан уухай, байгаа оносон баярын уухай, угтан авсан самбарын уухай гэж гурван янзын аялгуутай бөгөөд эдгээрийг нэгэн удаад гурав гурван удаа эгшиглүүлдэг байна. Халх сурын харваа нь үндэсний баяр наадмын 7 сарын 10, 11, 12 ны өдөр болдог ба эхний өдөр 16 сум, хоёр дахь өдөр 12 сум, гурав дахь өдөр 12 сум, нийт 40 сумны нийлбэр оноогоор дүнг гаргадаг. '''Харвах зай''': Эрэгтэй 75 метр, эмэгтэй 65 метрээс, хүүхдүүд өөрийн нас хүйсээс хамаарч тогтоосон зайнаас харвана. '''Бай''': 1.68м өргөнтэй, 2,5м урттай ''зурхайн'' арын ирмэг дээр ''хасаа (''8*8см диаметртэй сураар сүлжсэн бай'')''-г өрсөн бай байна. Эхний 20 сумыг ''хана суранд'' (60 ширхэг сураас бүрдсэн бай), дараачийн 20 сумыг ''хасаа суранд'' (30 ширхэг сураас бүрдсэн бай) нийт 40 сум харваж наадна. Товх харвааны бай нь 16 сур байна. '''Дүрэм:''' Харваачдын тооноос хамаарч хэдэн ч зурхай (бай) засаж болдог. Нэг зурхай дээр нэг удаа 4 харваач цолны эрэмбээр зогсож харвах ба үүнийг ''үе'' гэнэ. Үндэсний сурд цолны эрэмбээр мэргэ үе, шил мэргэ үе, ноён үе, баатар үе, хөндий үе, шувтарга мэргэ үе гэж ангилна. ===Урианхай харваа=== * <small>''Гол өгүүлэл: [[Урианхай сур харваа]]''</small> Монголчуудын баруун зүг хийсэн аян дайны дараа наадам хийхэд үүссэн гэж ярьдаг. Харин өөр нэг дам яриа байдаг нь, Сүбээдэй баатар цагаан сараар хадмындаа очиж золгохдоо сумныхаа зэвийг сугалан чөдөр цулбуураа зангидан голын мөсөн дээр баг болон харвалдан наадсан гэх яриа бий. Эртнээс урианхай эрчүүдийн сур харваагаар харвалдан цэц мэргэнээ соридог байжээ.Урианхай сур орчин үеийн наадамд 40м ээс харвана нэг босж харвахдаа 3 сум тавина урианхай сурын бай нь 350-400гр жинтэй чих гэж нэрлэх сураар сүлжсэн байг харван наана 20см шороог 2м газар давуулан оносон бол цааш 2м газар өнхрүүлэн 20см шороог давуулсныг оноонд тооцдог юм. ===Буриад харваа=== * <small>''Гол өгүүлэл: [[Буриад сур харваа]]''</small> Буриад сур нь Манжийн үед үүссэн гэдэг бөгөөд 180 жилийн түүхтэй гэлцдэг. 4 метр ам дөрвөлжин зурхай дотор бүлэнг<ref>8 см хэмжээтэй цэмбэ, булигаараар бүрсэн хонины ноосон чихмэл </ref> 20-30 нумын зайнаас харвадаг. Цуваа, багын харваа гэсэн хоёр төрөлтэйгээс цуваа харваанд 30 м, 45 м зайнаас тус бүр 32 сум нийт 64 сум харвана.<ref>{{Cite book |last=Г |first=Гантогтох |title=Монгол нүүдэлчдийн тайлбар толь |publisher=Монсудар |year=2020 |edition=1 |volume=3 |location=Улаанбаатар |pages=282-283}}</ref> Багийн харваанд 45 метрийн зайд өрж тавьсан 20 бүлэн, 1 ласти өрж, үлдсэн үридхыг өрсөн сурын хоёр талаар тав таваар эгнүүлэн тавьсан сурыг багаар харвадаг.<ref>{{Cite book |last=Г |first=Гантогтох |title=Монгол нүүдэлчдийн тайлбар толь |publisher=Монсудар |year=2020 |edition=1 |volume=3 |location=Улаанбаатар |pages=284}}</ref> === Мөсний сур харваа === == Ялагчийн шагнал == Сурын харваанд шалгарсан хүмүүст мэргэн цол чимэг олгодог байв. Тухайлбал наадамд сур сайн харвасан хүмүүст маш гайхамшигт мэргэн, хичээнгүй зоригт мэргэн, улам нэмэх хурц мэргэн, нягт идэр хурц мэргэн, өрнөн дэлгэрэх идэр мэргэн, чин итгэлт хэтэрхий мэргэн зэрэг цолыг олгож байжээ. Өнөө үед сурчдын амжилтыг өөгшүүлсэн шинэ цол олгодог журамтай болсон байна. [https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=16530657329231 Үндэсний Их Баяр наадмын тухай хуульд] зааснаар улсын наадамд нэг түрүүлбэл "'''Улсын мэргэн",''' хоёр түрүүлбэл '''"Даян мэргэн"''', гурав түрүүлбэл '''"Даяар дуурсах мэргэн"''', дөрөв түрүүлбэл '''"Дархан мэргэн'''" цол олгодог<ref>{{Cite web |title=enaadam.mn - Үндэсний их баяр наадам |url=https://enaadam.mn/ |access-date=2024-07-13 |website=enaadam.mn - Үндэсний их баяр наадам |language=en}}</ref> бөгөөд сүүлд орсон нэмэлт өөрчлөлтөөр Улсын наадамд 2 дугаар байр эзэлсэн харваач '''"Гарамгай харваач"''' цол, 3 дугаар байр эзэлсэн харваач '''"Гоц харваач"''', 4 дүгээр байр эзэлсэн харваач '''"Онч харваач'''", 5 дугаар байр эзэлсэн харваач '''"Тод харваач"''' цолыг Монгол улсын ерөнхийлөгчийн зарлигаар олгодог болсон.<ref name=":0">{{Cite web |title=ҮНДЭСНИЙ ИХ БАЯР НААДМЫН ТУХАЙ |url=https://legalinfo.mn/ |access-date=2024-07-13 |website=Эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем |language=en}}</ref> Халх харвааны төрөлд хамгийн олон буюу 6 удаа түрүүлсэн тамирчин бол дархан мэргэн [[Чойжинсүрэнгийн Мөнхцэцэг]] юм. Аймгийн наадамд түрүүлсэн бол '''"аймгийн мэргэн"''', хоёрдугаар байр эзэлсэн харваачид '''"аймгийн гарамгай харваач"''', гуравдугаар байр эзэлсэн харваачид '''"аймгийн гоц харваач"''', дөрөвдүгээр байр эзэлсэн харваачид '''"аймгийн онч харваач"''', тавдугаар байр эзэлсэн харваачид '''"аймгийн тод харваач"''' цол олгоно.<ref name=":0" /> Сумын наадамд түрүүлсэн харваачид '''"сумын мэргэн"''', хоёрдугаар байр эзэлснийг '''"сумын гарамгай харваач"''', гуравдугаар байр эзэлснийг '''"сумын гоц харваач"''' цолыг тус тус олгоно.<ref name=":0" /> Аймаг сумын наадам түрүүлсэн харваач мэргэдийн цолыг тухайн орон нутгийн засаг дарга олгох эсвэл хураан авах эрхтэй байдаг. ==Эшлэл== [[Ангилал:Сур харваа| ]] [[Ангилал:Спортын төрөл]] [[Ангилал:Буудлагын спортын төрөл]] bxh7gguxhb025s2sjs2maco72f0gbct Монгол Улсын Ерөнхий Сайдын жагсаалт 0 28125 865509 865500 2026-08-09T11:59:55Z Avirmed Batsaikhan 53733 865509 wikitext text/x-wiki {{Multiple image |total_width=300 |image1=Yagaan noyon.jpg |perrow=2 |image2=Yumjaagiin_Tsedenbal_1963.jpg |image3=Luvsannamsrain Oyun-Erdene, Prime Minister of Mongolia at The Pentagon, USA on August 3, 2023 (cropped).jpg |image4=Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png |caption1=Монгол Улсын анхны ерөнхий сайд [[Төгс-Очирын Намнансүрэн]] |caption2=Монголын түүхэн дэх хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] |caption3=Орчин үеийн Монголын хамгийн удаан хугацаанд ерөнхий сайдаар ажилласан [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] |caption4=Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд [[Ням-Осорын Учрал]] }} {{Монгол улсын улс төр}} '''[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]]''' нь [[Монгол|Монгол Улсын]] засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>[https://legalinfo.mn/mn/detail/367 Монгол Улсын Үндсэн Хууль]</ref> Тус албан тушаалыг [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын хувьсгалын]] үеэр [[Чин улс]]аас тусгаар тогтнолоо зарласны дараахан буюу 1912 онд байгуулагдсан.{{efn|[[Ар Монгол]] нь 1946 оны 1 сарын 5 хүртэл (1945 оны 10 сарын 20-нд болсон [[1945 оны Монголын тусгаар тогтнолын бүх нийтийн санал асуулга|бүх нийтийн санал асуулгын]] дараа) БНХУ ''де-факто'' тусгаар тогтнолыг нь албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх хүртэл ''де-юре'' [[Бүгд Найрамдах Хятад Улс (1912–1949)|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]]ын бүрэлдэхүүнд байсан.}} 1924-1992 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын үед засгийн газрын тэргүүний албан ёсны нэршил нь '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''', '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''', эцэст нь '''Ерөнхий Сайд''' зэрэг хэд хэдэн өөрчлөлтөд орсон. ==Монгол Улсын Ерөнхий сайд нар== === [[Богд хааны Засгийн газар|Халхын хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар]] (1911) === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Жавзандамба хутагт|Шашны тэргүүн]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Халхын Хүрээний газрын бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газрын дарга ! rowspan="2 "style="font-weight:normal" |'''[[Богд хаан|VIII Жавзандамба хутагт]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=VIII Жавзандамба хутагт]]<br>{{small|(1870–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[Файл:Gadinbalyn Tserendorj.jpg|140x140px]] | {{small|[[Чин ван]]}}<br>'''[[Гадинбалын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1869–1915)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 11 сарын 28 | 1911 оны 12 сарын 29 | {{Age in years and months|1911|11|28|1911|12|29}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |} ===[[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] (1911–1919, 1921–1924) and [[Ардын түр засгийн газар]] (1921)=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan=2 colspan=2| {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan=2| Хөрөг зураг ! rowspan=2| Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan=3| Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan=2| Нам ! rowspan="2" |[[Монгол хаад|Хаан]]<br>{{small|(Хаанчлал)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="8"| Ерөнхий сайд ! rowspan="13 "style="font-weight:normal" | '''[[Богд хаан]]'''<br>[[File:Bogd Khan.jpg|123x123px|alt=Bogd Khan]]<br>{{small|(1911–1924)}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Tserenchimed.jpg|100px|alt=Da Lama Gombyn Tserenchimed]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>[[Да лам Цэрэнчимэд|'''Гомбын Цэрэнчимэд''']]<br>{{small|(1872–1914)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1911 оны 12 сарын 29{{efn|Жулианы хуанлийн дагуу 1911 оны 12 сарын 16.}} | 1912 оны 7 сар | {{Age in years and months|1911|12|29|1912|7|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1912 оны 7 сар – 1912 оны 11 сар) |- | 1 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Yagaan noyon.jpg|100px|alt=Sain Noyon Khan Tögs-Ochiryn Namnansüren]] | {{small|[[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён хан]]}}<br>'''[[Төгс-Очирын Намнансүрэн]]'''<br>{{small|(1878–1919)}} | 1912 оны 11 сар | 1919 оны 4 сар † | {{Age in years and months|1912|11|1|1919|4|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | 2 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:PrimeMinisterBadamdorj.jpg|123x123px|alt=Da Lama Gonchigjalzangiin Badamdorj]] | {{small|[[Да лам]]}}<br>'''[[Гончигжалцангийн Бадамдорж]]'''<br>{{small|(1850–1920)}} | 1919 оны 4 сарын 9 | 1920 оны 1 сарын 2{{Efn|[[Сю Шүжан]] Ар Монголын автономит эрхийг цуцалав}} | {{Age in years and months|1919|4|9|1920|1|2}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1920 оны 1 сарын 2 – 1921 оны 2 сарын 22) |- | 3 ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br>{{small|(1874–1923)}}<br>{{efn|Гамингаас чөлөөлөгдсөн Монголын анхны Ерөнхий сайд. Жалханз хутагт Дамдинбазар нь Богд хааныг хаан ширээнд нь ахин залсан өдөр албан тушаалаа авсан.}} | 1921 оны 2 сарын 22 | 1921 оны 5 сар | {{Age in years and months|1921|2|22|1921|5|1}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Бие даагч}};" | | [[File:Sambadondogiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Manzushir Khutagt Sambadondogiin Tserendorj]] | [[Манзушир хутагт Цэрэндорж|{{small|Манзушир хутагт}}<br>'''Самбадондогийн Цэрэндорж''']]<br>{{small|(1872–1937)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1921 оны 5 сар | 1921 оны 7 сарын 10 | {{Age in years and months|1921|5|1|1921|7|10}} | [[Бие даагч|Нам бус]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Acting Prime Minister Dambyn Chagdarjav.jpg|100px|alt=Dambyn Chagdarjav]] | '''[[Дамбын Чагдаржав]]'''<br>{{small|(1880–1922)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}}<br>{{efn|1921 оны 3 сарын 12-нд [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|Зөвлөлт Оросын]] [[Хиагт]] хотод байгуулагдсан МАН-ын [[Ардын түр засгийн газар|Ардын түр засгийн газрын]] Ерөнхий сайд}} | 1921 оны 3 сарын 13 | 1921 оны 4 сарын 16 | {{Age in years and days|1921|3|12|1921|4|16}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 4 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Dogsomyn Bodoo High Res.jpg|111x111px]] | '''[[Догсомын Бодоо]]'''<br>{{small|(1885–1922)}}<br>{{efn|1921 оны 7 сарын 11-н хүртэл АТЗГ-ын Ерөнхий сайд байсан. Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улс ба Ардын хувьсгалын ялалтыг уг өдөр МАН зарлан тунхагласан.}} | 1921 оны 4 сарын 16 | 1922 оны 1 сарын 7 | {{Age in years and days|1921|4|16|1922|1|7}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | colspan="8"| Сул орон зай (1922 оны 1 сарын 7 – 3 сарын 3) |- | 5 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:JalkhanzKhutagt2.jpg|100px|alt=Jalkhanz Khutagt Sodnomyn Damdinbazar]] | [[Содномын Дамдинбазар|{{small|Жалханз хутагт}}<br>'''Содномын Дамдинбазар''']]<br><small>(1874–1923)</small> | 1922 оны 3 сарын 3 | 1923 оны 3 сарын 23 † | {{Age in years and days|1922|3|3|1923|6|23}} | [[Монгол Ардын Нам]] |- | 6 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | 1923 оны 6 сарын 23 | ''1924 оны 11 сарын 28'' | {{Age in years and days|1923|6|23|1924|11|26}} | [[Монгол Ардын Нам|МАН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:01/01/1925 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Чин ван Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Да лам Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн ноён хан Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Да Лам Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|Жалханз хутагт Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]](үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 26/11/1924 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" |}} ===[[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (1924–1992)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" |[[Ардын Их Хурал]] |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- ! colspan="9" | '''Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | (6) ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Balingiin Tserendorj.jpg|100px|alt=Balingiin Tserendorj]] | rowspan="4" | '''[[Балингийн Цэрэндорж]]'''<br>{{small|(1868–1928)}} | rowspan="4" | ''1924 оны 11 сарын 28'' | rowspan="4" | 1928 оны 2 сарын 13 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1924|11|26|1928|2|13}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |I<br>{{small|(1924)}} |- |II<br>{{small|(1925)}} |- |III<br>{{small|(1926)}} |- | rowspan="3" |IV<br>{{small|(1927)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1928 оны 2 сарын 13 – 21) |- | rowspan="2" | 7 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | rowspan="2" | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | rowspan="2" | 1928 оны 2 сарын 21 | rowspan="2" | 1930 оны 4 сарын 27 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1928|2|21|1930|4|27}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |V<br>{{small|(1928)}} |- | 8 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Tsengeltiin Jigjidjav.png|100px|alt=Tsengeltiin Jigjidjav]] | '''[[Цэнгэлтийн Жигжиджав]]'''<br>{{small|(1894–1933)}} | 1930 оны 4 сарын 27 | 1932 оны 7 сарын 2 | {{Age in years and days|1930|4|27|1932|7|2}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | rowspan="2" |VI<br>{{small|(1930)}} |- | rowspan="2" | 9 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Genden.jpg|100px|alt=Peljidiin Genden]] | rowspan="2" | '''[[Пэлжидийн Гэндэн]]'''<br>{{small|(1892–1937)}} | rowspan="2" | 1932 оны 7 сарын 2 | rowspan="2" | 1936 оны 3 сарын 2 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1932|7|2|1936|3|2}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="6" |VII<br>{{small|(1934)}} |- | colspan="8" | Сул орон зай (1936 оны 3 сарын 2 – 22) |- | 10 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Anandyn Amar.png|100px|alt=Anandyn Amar]] | '''[[Анандын Амар]]'''<br>{{small|(1886–1941)}} | 1936 оны 3 сарын 22 | 1939 оны 3 сарын 7 | {{Age in years and days|1936|3|22|1939|3|7}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | colspan="8" | Сул орон зай (1939 оны 3 сарын 7 – 24) |- ! colspan="8" | '''Сайд нарын Зөвлөлийн дарга''' |- | rowspan="4" | 11 ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="4" | [[File:Horloogiyn Choybalsan.jpg|100px|alt=Khorloogiin Choibalsan]] | rowspan="4" | {{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Хорлоогийн Чойбалсан]]'''<br>{{small|(1895–1952)}} | rowspan="4" | 1939 оны 3 сарын 24 | rowspan="4" | 1952 оны 1 сарын 26 † | rowspan="4" | {{Age in years and days|1939|3|24|1952|1|26}} | rowspan="4" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |VIII<br>{{small|(1940)}} |- |IX<br>{{small|(1949)}} |- | rowspan="2" |I<br>{{small|(1951)}} |- | rowspan="8" |12 ! rowspan="8" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="8" |[[Файл:Yumjaagiin Tsedenbal 1963.jpg|134x134px]] | rowspan="8" |{{small|[[БНМАУ-ын маршал|Маршал]]}}<br>'''[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]'''<br>{{small|(1916–1991)}} | rowspan="8" |1952 оны 1 сарын 26 | rowspan="8" |1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="8" |{{Age in years and days|1952|1|26|1974|6|11}} | rowspan="8" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |II<br>{{small|(1954)}} |- |III<br>{{small|(1957)}} |- |IV<br>{{small|(1960)}} |- |V<br>{{small|(1963)}} |- |VI<br>{{small|(1966)}} |- |VII<br>{{small|(1969)}} |- | rowspan="2" |VIII<br>{{small|(1973)}} |- | rowspan="3" | 13 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:J Batmonkh.jpg|100px|alt=Jambyn Batmönkh]] | rowspan="3" | '''[[Жамбын Батмөнх]]'''<br>{{small|(1926–1997)}} | rowspan="3" | 1974 оны 6 сарын 11 | rowspan="3" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="3" | {{Age in years and days|1974|6|11|1984|12|12}} | rowspan="3" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- |IX<br>{{small|(1977)}} |- | rowspan="2" |X<br>{{small|(1981)}} |- | rowspan="2" | 14 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[Файл:Japanese Prime Minister Toshiki Kaifu receiving Mongolian Prime Minister Dumaagiin Sodnom during his official 1990 visit to Japan (cropped).jpg|153x153px]] | rowspan="2" | '''[[Думаагийн Содном]]'''<br>{{small|(1933 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1984 оны 12 сарын 12 | rowspan="2" | 1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" | {{Age in years and days|1984|12|12|1990|3|21}} | rowspan="2" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="2" |XI<br>{{small|(1986)}} |- | rowspan="2" |15 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" |[[Файл:Sharavyn Gungaadorj in the 1990s.jpg|138x138px]] | rowspan="2" |'''[[Шаравын Гунгаадорж]]'''<br>{{small|(1935 онд төрсөн)}} | rowspan="2" |1990 оны 3 сарын 21 | rowspan="2" |1990 оны 9 сарын 11 | rowspan="2" |{{Age in years and days|1990|3|21|1990|9|11}} | rowspan="2" |[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |- | rowspan="3" |[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|XII<br>{{small|(1990)}}]] |- ! colspan="8" | '''Ерөнхий сайд''' |- | 16 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | 1990 оны 9 сарын 11 | ''1992 оны 2 сарын 12'' | {{Age in years and days|1990|9|11|1992|2|12}} | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:26/11/1924 till:12/02/1992 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1925 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1926 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:BalingiinTserendorj from: 26/11/1924 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 12/02/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" |}} ===[[Монгол|Монгол Улс]] (1992–одоо үе)=== '''Түлхүүр''':<br>{{legend2|{{party color|Монгол Ардын Нам}}|[[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (МАХН) / [[Монгол Ардын Нам]] (МАН) (11)|border=1px solid #AAAAAA}}<br>{{legend2|{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}|[[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] / [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] (АН) (7)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" rowspan="2" | {{abbr|Ду.|Дугаар}} ! rowspan="2" | Хөрөг зураг ! rowspan="2" | Нэр<br>{{small|(Төрсөн–Нас барсан)}} ! colspan="3" | Бүрэн эрхийн хугацаа ! rowspan="2" | Нам ! rowspan="2" | Засгийн газар ! rowspan="2" | Сонгууль ! colspan="2" rowspan="2" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />{{small|(Бүрэн эрх)}} |- ! Эхэлсэн ! Дууссан ! Хашсан хугацаа |- | (16) ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Dashiin_Byambasüren_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dashiin_Byambas%C3%BCren_(cropped).png|133x133px]] | '''[[Дашийн Бямбасүрэн]]'''<br>{{small|(1942 онд төрсөн)}} | ''1992 оны 2 сарын 12'' | 1992 оны 7 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|1992|2|12|1992|7|21}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Дашийн Бямбасүрэнгийн Засгийн газар|Бямбасүрэн]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]])}} | {{small|[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|(1990)]]}} ! rowspan="3" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="3" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Пунсалмаагийн Очирбат]]'''<br>[[File:Punsalmaagiin Ochirbat 1990.png|90px|alt=1st President Punsalmaagiin Ochirbat]]<br>{{small|(1990–1997)}} |- | 17 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Пунцагийн_Жасрай_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Пунцагийн Жасрай]]'''<br>{{small|(1933–2007)}} | 1992 оны 7 сарын 21 | 1996 оны 7 сарын 19 | <small>{{Age in years and days|1992|7|21|1996|7|19}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Пунцагийн Жасрайн Засгийн газар|Жасрай]] | [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|I<br>{{small|(1992)}}]] |- | rowspan="2" | 18 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Mendsaikhany Enkhsaikhan-1.jpg|100px|alt=Mendsaikhany Enkhsaikhan]] | rowspan="2" | '''[[Мэндсайханы Энхсайхан]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 1996 оны 7 сарын 19 | rowspan="2" | 1998 оны 4 сарын 23 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|1996|7|19|1998|4|23}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Мэндсайханы Энхсайханы Засгийн газар|Энхсайхан]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} | rowspan="6" | [[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|II<br>{{small|(1996)}}]] |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Нацагийн Багабанди]]'''<br>[[File:President Natsagiin Bagabandi.jpg|90px|alt=2nd President Natsagiin Bagabandi]]<br>{{small|(1997–2005)}} |- | 19 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 1998 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 1998 оны 4 сарын 23 | 1998 оны 12 сарын 9 | <small>{{Age in years and days|1998|4|23|1998|12|9}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#1998 оны Засгийн газар|Элбэгдорж I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 20 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Janlavyn_Narantsatsralt_(cropped).jpg|144x144px]] | '''[[Жанлавын Наранцацралт]]'''<br>{{small|(1957–2007)}} | 1998 оны 12 сарын 9 | 1999 оны 7 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|1998|12|9|1999|7|22}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Жанлавын Наранцацралтын Засгийн газар|Наранцацралт]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Nyam-Osoryn Tuyaa.png|100px|alt=Nyam-Osoryn Tuyaa]] | '''[[Ням-Осорын Туяа]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 1999 оны 7 сарын 22 | 1999 оны 7 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|1999|7|22|1999|7|30}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] |- | 21 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rinchinnyamyn_Amarjargal_(cropped).jpg|133x133px]] | '''[[Ринчиннямын Амаржаргал]]'''<br>{{small|(1961 онд төрсөн)}} | 1999 оны 7 сарын 30 | 2000 оны 7 сарын 26 | <small>{{Age in years and days|1999|7|30|2000|7|26}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл]] | style="background:#bbcafa;" | [[Ринчиннямын Амаржаргалын Засгийн газар|Амаржаргал]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]])}} |- | 22 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[Файл:Nambaryn Enkhbayar 2004 (cropped2).jpg|133x133px]] | '''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2000 оны 7 сарын 26 | 2004 оны 8 сарын 20 | <small>{{Age in years and days|2000|7|26|2004|8|20}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Намбарын Энхбаярын Засгийн газар|Энхбаяр]] | [[2000 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|III<br>{{small|(2000)}}]] |- | rowspan="2" | 23 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[File:Prime Minister of Mongolia Tsakhiagiin Elbegdorj 2004 (cropped).png|100px|alt=Tsakhiagiin Elbegdorj]] | rowspan="2" | '''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2004 оны 8 сарын 20 | rowspan="2" | 2006 оны 1 сарын 13 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2004|8|20|2006|1|13}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Цахиагийн Элбэгдоржийн Засгийн газар#2004-2006 оны Засгийн газар|Элбэгдорж II]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАХН]])}} | rowspan="5" | [[2004 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|IV<br>{{small|(2004)}}]] |- ! rowspan="5" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="5" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Намбарын Энхбаяр]]'''<br>[[File:Nambaryn Enkhbayar-1.jpg|90px|alt=3rd President Nambaryn Enkhbayar]]<br>{{small|(2005–2009)}} |- | colspan="9" | Сул орон зай (2006 оны 1 сарын 13 – 25) |- | 24 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Miyeegombyn Enkhbold.jpg|100px|alt=Miyeegombyn Enkhbold]] | '''[[Миеэгомбын Энхболд]]'''<br>{{small|(1964 онд төрсөн)}} | 2006 оны 1 сарын 25 | 2007 оны 11 сарын 22 | <small>{{Age in years and days|2006|1|25|2007|11|22}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Миеэгомбын Энхболдын Засгийн газар|Энхболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|ҮШН]]–[[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]]–[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]])}} |- | rowspan="3" | 25 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[File:Sangiyin Bayar.jpg|100px|alt=Sanjiin Bayar]] | rowspan="3" | '''[[Санжаагийн Баяр|Санжийн Баяр]]'''<br>{{small|(1956 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2007 оны 11 сарын 22 | rowspan="3" | 2009 оны 10 сарын 29 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2007|11|22|2009|10|29}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Эхний засгийн газрын бүтэц (2007 оны 11 сар - 2008 оны 8 сар)|Баяр I]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]])}} |- | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Санжаагийн Баярын Засгийн газар#Хоёр дахь засгийн газрын бүтэц (2008 оны 9 сар - 2009 оны 10 сарын 28)|Баяр II]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАХН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} | rowspan="3" | [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар сонгогдсон гишүүдийн жагсаалт|V]]<br>{{small|([[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008]])}} |- ! rowspan="7" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="7" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Цахиагийн Элбэгдорж]]'''<br>[[File:Tsakhiagiin Elbegdorj (3x4 cropped).jpg|90px|alt=4th President Tsakhiagiin Elbegdorj]]<br>{{small|(2009–2017)}} |- | 26 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Sükhbaataryn Batbold (cropped).jpg|100px|alt=Sükhbaataryn Batbold]] | '''[[Сүхбаатарын Батболд]]'''<br>{{small|(1963 онд төрсөн)}} | 2009 оны 10 сарын 29 | 2012 оны 8 сарын 10 | <small>{{Age in years and days|2009|10|29|2012|8|10}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]→[[Монгол Ардын Нам|МАН]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Сүхбаатарын Батболдын Засгийн газар|Батболд]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]])}} |- | 27 ! style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | [[File:Norovyn Altankhuyag (cropped).png|100px|alt=Norovyn Altankhuyag]] | '''[[Норовын Алтанхуяг]]'''<br>{{small|(1958 онд төрсөн)}} | 2012 оны 8 сарын 10 | 2014 оны 11 сарын 5 | <small>{{Age in years and days|2012|8|10|2014|11|5}}</small> | style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | rowspan="2" style="background:#DDDDDD;" | [[Норовын Алтанхуягийн Засгийн газар|Алтанхуяг]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} | rowspan="4" | [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|VI<br>{{small|(2012)}}]] |- style="background:#E3E9B0;" | | – ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)}};" | | [[File:Dendeviin Terbishdagva (cropped).jpg|100px|alt=Dendeviin Terbishdagva]] | '''[[Дэндэвийн Тэрбишдагва]]'''<br>{{small|(1955 онд төрсөн)<br>''Үүрэг гүйцэтгэгч''}} | 2014 оны 11 сарын 5 | 2014 оны 11 сарын 21 | <small>{{Age in years and days|2014|11|5|2014|11|21}}</small> | style="background:#EFA7AB;" | [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]{{efn|2010 онд МАН-аас салсан [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010–2021).}} |- | rowspan="2" | 28 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | | rowspan="2" | [[Файл:The Prime Minister, Shri Narendra Modi and the Prime Minister of Mongolia, Mr. Chimed Saikhanbileg signing of agreements between India and Mongolia, at the State Palace, in Mongolia on May 17, 2015 (1) (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="2" | '''[[Чимэдийн Сайханбилэг]]'''<br>{{small|(1969 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2014 оны 11 сарын 21 | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2014|11|21|2016|7|7}}</small> | rowspan="2" style="background:#bbcafa;" | [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг I]]<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Чимэдийн Сайханбилэгийн Засгийн газар|Сайханбилэг II]]}}<br>{{small|([[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|МАХН]]–[[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]])}} |- | rowspan="2" | 29 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolia PM Jargatulgyn Erdenebat 2017 (cropped).png|100px|alt=Jargaltulgyn Erdenebat]] | rowspan="2" | '''[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат]]'''<br>{{small|(1973 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2016 оны 7 сарын 7 | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2016|7|7|2017|10|4}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Жаргалтулгын Эрдэнэбатын Засгийн газар|Эрдэнэбат]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2016–2020|VII]]<br>{{small|([[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]])}} |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Халтмаагийн Баттулга]]'''<br>[[File:Khaltmaagiin Battulga - 2019 (48425595252) (cropped).jpg|90px|alt=5th President Khaltmaagiin Battulga]]<br>{{small|(2017–2021)}} |- | rowspan="2" | 30 ! rowspan="2" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="2" | [[File:Mongolian Prime Minister Khurelsukh Ukhnaa in 2018.jpg|100px|alt=Ukhnaagiin Khürelsükh]] | rowspan="2" | '''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>{{small|(1968 онд төрсөн)}} | rowspan="2" | 2017 оны 10 сарын 4 | rowspan="2" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="2" | <small>{{Age in years and days|2017|10|4|2021|1|27}}</small> | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн нэг дэх Засгийн газар (2017-2020)|Хүрэлсүх I]] |- | style="background:#F4C6C9;" | [[Ухнаагийн Хүрэлсүхийн Засгийн газар#У.Хүрэлсүхийн хоёр дахь Засгийн газар|Хүрэлсүх II]] | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2020–2024|VIII]]<br>{{small|([[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020]])}} |- | rowspan="3" | 31 ! rowspan="3" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | rowspan="3" | [[Файл:Prime Minister Oyun-Erdene Luvsannamsrai of Mongolia discussed space cooperation with NASA at a meeting on 4 August 2023 at the NASA Headquarters in Washington, D.C. (cropped).jpg|133x133px]] | rowspan="3" | '''[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]]'''<br>{{small|(1980 онд төрсөн)}} | rowspan="3" | 2021 оны 1 сарын 27 | rowspan="3" | 2025 оны 6 сарын 3 | rowspan="3" | <small>{{Age in years and days|2021|1|27|2025|6|13}}</small> | rowspan="3" style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | rowspan="2" style="background:#F4C6C9;" | [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2021-2024 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ I]] |- ! rowspan="4" style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | ! rowspan="4" style="font-weight:normal" | [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br>'''[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]'''<br>[[File:Ukhnaagiin Khürelsükh (2024) (cropped).jpg|90px|alt=6th President Ukhnaagiin Khürelsükh]]<br>{{small|(2021 оноос хойш)}} |- | style="background:#DDDDDD;" | {{nowrap|[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар#2024-2025 оны Засгийн газрын сайд нар|Оюун-Эрдэнэ II]]}}<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]])}} | rowspan="3" | [[Улсын Их Хурлын гишүүдийн жагсаалт, 2024–2028|IX]]<br>{{small|([[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024]])}} |- | 32 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | | [[File:Gombojavyn Zandanshatar (2025) (cropped).png|100px|alt=Gombojavyn Zandanshatar]] | '''[[Гомбожавын Занданшатар]]'''<br>{{small|(1970 онд төрсөн)}} | 2025 оны 6 сарын 13 | 2026 оны 3 сарын 30 | <small>{{Age in years and days|2025|6|13|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Гомбожавын Занданшатарын Засгийн газар|Занданшатар]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]])}} |- |33 ! style="background:{{party color|Монгол Ардын Нам}};" | |[[Файл:Nyam-Osoryn Uchral in October 2025.png|134x134px]] |'''[[Ням-Осорын Учрал]]'''<br>{{small|(1987 онд төрсөн)}} |2026 оны 3 сарын 30 |''Алба хашиж байгаа'' |<small>{{Age in years and days|2026|3|30}}</small> | style="background:#F4C6C9;" | [[Монгол Ардын Нам]] | style="background:#DDDDDD;" | [[Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Учрал]]<br>{{small|([[Монгол Ардын Нам|МАН]]–[[ХҮН нам|ХҮН]]–[[Үндэсний Эвсэл (Монгол)|ҮЭ]])}} |}{{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:12/02/1992 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1995 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1994 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:Byambasüren from: 12/02/1992 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Цаг хугацааны график== {{#tag:timeline| ImageSize = width:1100 height:auto barincrement:16 PlotArea = top:10 bottom:80 right:170 left:20 AlignBars = late Define $today = {{#time:d/m/Y}} Colors = id:independent value:gray(0.8) legend:Нам_бус_(Бие_даагч) id:mprp value:rgb(0.84,0.08,0.22) legend: Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам id:dp value:rgb(0.08,0.27,0.62) legend:Ардчилсан_Нам id:mpp value:rgb(0.93,0.11,0.15) legend:Монгол_Ардын_Нам id:mprp2012 value:rgb(1,0,0.1) legend:Монгол_Ардын_Хувьсгалт_Нам_(2012) id:gray1 value:gray(0.85) id:gray2 value:gray(0.95) DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:28/11/1911 till:$today TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = gridcolor:gray1 unit:year increment:5 start:1915 ScaleMinor = gridcolor:gray2 unit:year increment:1 start:1912 Legend = columns:1 left:150 top:35 columnwidth:170 TextData = pos:(20,38) textcolor:black fontsize:M text:"Улс төрийн нам:" BarData = bar:GChagdarjav bar:Tserenchimed bar:Namnansüren bar:Badamdorj bar:Damdinbazar bar:SambadondogiinTserendorj bar:Chagdarjav bar:Bodoo bar:BalingiinTserendorj bar:Amar bar:Jigjidjav bar:Genden bar:Choibalsan bar:Tsedenbal bar:Batmönkh bar:Sodnom bar:Gungaadorj bar:Byambasüren bar:Jasrai bar:Enkhsaikhan bar:Elbegdorj bar:Narantsatsralt bar:Tuyaa bar:Amarjargal bar:Enkhbayar bar:Enkhbold bar:Bayar bar:Batbold bar:Altankhuyag bar:Terbishdagva bar:Saikhanbileg bar:Erdenebat bar:Khürelsükh bar:Oyun-Erdene bar:Zandanshatar bar:Uchral PlotData = width:5 align:left fontsize:9 shift:(5,-4) anchor:till bar:GChagdarjav from: 28/11/1911 till: 29/12/1911 color:independent text:"[[Гадинбалын Чагдаржав|Г.Чагдаржав]]" bar:Tserenchimed from: 29/12/1911 till: 01/07/1912 color:independent text:"[[Г.Цэрэнчимэд]]" bar:Namnansüren from: 01/11/1912 till: 09/04/1919 color:independent text:"[[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Т.Намнансүрэн]]" bar:Badamdorj from: 09/04/1919 till: 02/01/1920 color:independent text:"[[Гончигжалцангийн Бадамдорж|Г.Бадамдорж]]" bar:Damdinbazar from: 22/02/1921 till: 01/05/1921 color:independent from: 03/03/1922 till: 23/06/1923 color:mprp text:"[[Содномын Дамдинбазар|С.Дамдинбазар]]" bar:SambadondogiinTserendorj from: 01/05/1921 till: 10/07/1921 color:independent text:"[[Манзушир хутагт Цэрэндорж|С.Цэрэндорж]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Chagdarjav from: 13/03/1921 till: 16/04/1921 color:mprp text:"[[Дамбын Чагдаржав|Д.Чагдаржав]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Bodoo from: 16/04/1921 till: 07/01/1922 color:mprp text:"[[Догсомын Бодоо|Д.Бодоо]]" bar:BalingiinTserendorj from: 23/06/1923 till: 13/02/1928 color:mprp text:"[[Балингийн Цэрэндорж|Б.Цэрэндорж]]" bar:Amar from: 21/02/1928 till: 27/04/1930 color:mprp from: 22/03/1936 till: 07/03/1939 color:mprp text:"[[Анандын Амар|А.Амар]]" bar:Jigjidjav from: 27/04/1930 till: 02/07/1932 color:mprp text:"[[Цэнгэлтийн Жигжиджав|Ц.Жигжиджав]]" bar:Genden from: 02/07/1932 till: 02/03/1936 color:mprp text:"[[Пэлжидийн Гэндэн|П.Гэндэн]]" bar:Choibalsan from: 24/03/1939 till: 26/01/1952 color:mprp text:"[[Хорлоогийн Чойбалсан|Х.Чойбалсан]]" bar:Tsedenbal from: 26/01/1952 till: 11/06/1974 color:mprp text:"[[Юмжаагийн Цэдэнбал|Ю.Цэдэнбал]]" bar:Batmönkh from: 11/06/1974 till: 12/12/1984 color:mprp text:"[[Жамбын Батмөнх|Ж.Батмөнх]]" bar:Sodnom from: 12/12/1984 till: 21/03/1990 color:mprp text:"[[Думаагийн Содном|Д.Содном]]" bar:Gungaadorj from: 21/03/1990 till: 11/09/1990 color:mprp text:"[[Шаравын Гунгаадорж|Ш.Гунгаадорж]]" bar:Byambasüren from: 11/09/1990 till: 21/07/1992 color:mprp text:"[[Дашийн Бямбасүрэн|Д.Бямбасүрэн]]" bar:Jasrai from: 21/07/1992 till: 19/07/1996 color:mprp text:"[[Пунцагийн Жасрай|П.Жасрай]]" bar:Enkhsaikhan from: 19/07/1996 till: 23/04/1998 color:dp text:"[[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]]" bar:Elbegdorj from: 23/04/1998 till: 09/12/1998 color:dp from: 20/08/2004 till: 13/01/2006 color:dp text:"[[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]" bar:Narantsatsralt from: 09/12/1998 till: 22/07/1999 color:dp text:"[[Жанлавын Наранцацралт|Ж.Наранцацралт]]" bar:Tuyaa from: 22/07/1999 till: 30/07/1999 color:dp text:"[[Ням-Осорын Туяа|Н.Туяа]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Amarjargal from: 30/07/1999 till: 26/07/2000 color:dp text:"[[Ринчиннямын Амаржаргал|Р.Амаржаргал]]" bar:Enkhbayar from: 26/07/2000 till: 20/08/2004 color:mprp text:"[[Намбарын Энхбаяр|Н.Энхбаяр]]" bar:Enkhbold from: 25/01/2006 till: 22/11/2007 color:mprp text:"[[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]]" bar:Bayar from: 22/11/2007 till: 29/10/2009 color:mprp text:"[[Санжаагийн Баяр|С.Баяр]]" bar:Batbold from: 29/10/2009 till: 24/06/2011 color:mprp from: 24/06/2011 till: 10/08/2012 color:mpp text:"[[Сүхбаатарын Батболд|Сү.Батболд]]" bar:Altankhuyag from: 10/08/2012 till: 05/11/2014 color:dp text:"[[Норовын Алтанхуяг|Н.Алтанхуяг]]" bar:Terbishdagva from: 05/11/2014 till: 21/11/2014 color:mprp2012 text:"[[Дэндэвийн Тэрбишдагва|Д.Тэрбишдагва]] (үүрэг гүйцэтгэгч)" bar:Saikhanbileg from: 21/11/2014 till: 07/07/2016 color:dp text:"[[Чимэдийн Сайханбилэг|Ч.Сайханбилэг]]" bar:Erdenebat from: 07/07/2016 till: 04/10/2017 color:mpp text:"[[Жаргалтулгын Эрдэнэбат|Ж.Эрдэнэбат]]" bar:Khürelsükh from: 04/10/2017 till: 27/01/2021 color:mpp text:"[[Ухнаагийн Хүрэлсүх|У.Хүрэлсүх]]" bar:Oyun-Erdene from: 27/01/2021 till: 03/06/2025 color:mpp text:"[[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ|Л.Оюун-Эрдэнэ]]" bar:Zandanshatar from: 13/06/2025 till: 30/03/2026 color:mpp text:"[[Гомбожавын Занданшатар|Г.Занданшатар]]" bar:Uchral from: 30/03/2026 till: $today color:mpp text:"[[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]]" |}} ==Мөн үзэх== * [[Монгол хаад]] * [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] ** [[Монгол улсын төрийн тэргүүн]] * [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд]] ==Тэмдэглэл== {{notelist}} ==Эх сурвалж== {{reflist}} == Гадаад холбоос == * [http://www.open-government.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=33&Itemid=76 Монгол Улсын Ерөнхий сайдын тухай] {{Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} [[Ангилал:Монгол Улсын Ерөнхий Сайд| ]] [[Ангилал:Засгийн газрын тэргүүний жагсаалт]] br0tlq0hgj29chv7wrar1tnexivbnr7 Моторын дуу 0 36009 865511 789564 2026-08-09T12:14:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 865511 wikitext text/x-wiki «'''Моторын дуу'''» — [[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр бүтсэн 10 бүлэг хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Говийн ганц худаг дээр моторчноор ажиллаж байгаа Ганаагийн ажил амьдралаар дамжуулан хөдөө орон нутагт соёл, технологи нэвтэрч, хүн ардын оюун санаанд шинэ нийгмийн үзэл бодол, хүнд суртал, дамын наймаа зэрэг тудагдлуудыг харуулдаг байна. == Уран бүтээлчид == * Ерөнхий найруулагч: [[Бадрахын Сумхүү]] * Зохиогч: [[Чимидийн Гомбо]] * Зураглаач: [[Бэгзийн Балжинням]] * Зураач: [[Очирын Мягмар]] * Хөгжмийн зохиолч: [[Дагвын Лувсаншарав]] * Дууны найруулагч: З.Гаваа * Нүүр хувиргагч: П.Ичинхорлоо * Эвлүүлэгч: Д.Батгэрэл === Дүрүүдэд: === * Ганаа - [[Нямхүүгийн Бямбацогт]] * Өлзий - Д.Хишигдулам * Үрчгэр - [[Улаанхүүгийн Осор]], * Даржаа - [[Тангадын Пэрэнлэй]], * Мягмар - [[Батхүүгийн Даваасүрэн]], * Сэдэд - [[Зогсоолонгийн Доржсүрэн]], * Дулмаа - [[Загдын Долгорсүрэн]], * Гарьд - Билгээгийн Мижиддорж * Сум нэгдлийн дарга - МУУГЗ [[Лхагваагийн Эрдэнэбулган]] * Сумын орлогч дарга - МУУГЗ найруулагч [[Түмэнгийн Намсрайжав]]. * Аймгийн намын хорооны дарга -Н. Ёндонсамбуу * Нэгдлийн ахмад гишүүн - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Дэндэвийн]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Чимэд-Осор]] * Малчин эмэгтэй - Цэндийн Цэнд-Аюуш * Зоотехникч Баасан - н.Лувсандорж [[Ангилал:1973 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Бадрахын Сумхүү]] h1xsd9fu8pvcefvakfosd0g3jy9o8d6 865516 865511 2026-08-09T12:41:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 865516 wikitext text/x-wiki «'''Моторын дуу'''» — [[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр "Монгол кино үйлдвэр"-т бүтсэн 10 бүлэг хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Говийн ганц худаг дээр моторчноор ажиллаж байгаа Ганаагийн ажил амьдралаар дамжуулан хөдөө орон нутагт соёл, технологи нэвтэрч, хүн ардын оюун санаанд шинэ нийгмийн үзэл бодол, хүнд суртал, дамын наймаа зэрэг тудагдлуудыг харуулдаг байна. == Уран бүтээлчид == * Ерөнхий найруулагч: [[Бадрахын Сумхүү]] * Зохиогч: [[Чимидийн Гомбо]] * Ерөнхий зураглаач: [[Бэгзийн Балжинням]] * Зураач: [[Очирын Мягмар]] * Хөгжмийн зохиолч: [[Дагвын Лувсаншарав]] * Дууны найруулагч: З.Гаваа * Найруулагч У.Осор * Зураглаач С.Дашгалсан * Нүүр хувиргагч: П.Ичинхорлоо * Эвлүүлэгч: Д.Батгэрэл * Зургийн дарга. Н.Гомбосүрэн === Дүрүүдэд: === * Ганаа - [[Нямхүүгийн Бямбацогт]] * Өлзий - Д.Хишигдулам * Үрчгэр - [[Улаанхүүгийн Осор]], * Даржаа - [[Тангадын Пэрэнлэй]], * Мягмар - [[Батхүүгийн Даваасүрэн]], * Сэдэд - [[Зогсоолонгийн Доржсүрэн]], * Дулмаа - [[Загдын Долгорсүрэн]], * Гарьд - Билгээгийн Мижиддорж * Сум нэгдлийн дарга - МУУГЗ [[Лхагваагийн Эрдэнэбулган]] * Сумын орлогч дарга - МУУГЗ найруулагч [[Түмэнгийн Намсрайжав]]. * Аймгийн намын хорооны дарга -Н. Ёндонсамбуу * Нэгдлийн ахмад гишүүн - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Дэндэвийн]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Чимэд-Осор]] * Малчин эмэгтэй - Цэндийн Цэнд-Аюуш * Зоотехникч Баасан - н.Лувсандорж [[Ангилал:1973 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Бадрахын Сумхүү]] hfqz7vuhnugtwpi4kbamiwtpaj7swpl 865523 865516 2026-08-09T13:16:47Z Avirmed Batsaikhan 53733 865523 wikitext text/x-wiki «'''Моторын дуу'''» — [[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр "Монгол кино үйлдвэр"-т бүтсэн 10 бүлэг хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Говийн ганц худаг дээр моторчноор ажиллаж байгаа Ганаагийн ажил амьдралаар дамжуулан хөдөө орон нутагт соёл, технологи нэвтэрч, хүн ардын оюун санаанд шинэ нийгмийн үзэл бодол, хүнд суртал, дамын наймаа зэрэг тудагдлуудыг харуулдаг байна. == Уран бүтээлчид == * Ерөнхий найруулагч: [[Бадрахын Сумхүү]] * Зохиогч: [[Чимидийн Гомбо]] * Ерөнхий зураглаач: [[Бэгзийн Балжинням]] * Зураач: [[Очирын Мягмар]] * Хөгжмийн зохиолч: [[Дагвын Лувсаншарав]] * Дууны найруулагч: З.Гаваа * Найруулагч У.Осор * Зураглаач С.Дашгалсан * Нүүр хувиргагч: П.Ичинхорлоо * Эвлүүлэгч: Д.Батгэрэл * Зургийн дарга. Н.Гомбосүрэн === Дүрүүдэд: === * Ганаа - [[Нямхүүгийн Бямбацогт]] * Өлзий - Д.Хишигдулам * Үрчгэр - [[Улаанхүүгийн Осор]], * Даржаа - [[Тангадын Пэрэнлэй]], * Мягмар - [[Батхүүгийн Даваасүрэн]], * Сэдэд - [[Зогсоолонгийн Доржсүрэн]], * Дулмаа - [[Загдын Долгорсүрэн]], * Гарьд - [[Билгээгийн Мижиддорж]] * Сум нэгдлийн дарга - МУУГЗ [[Лхагваагийн Эрдэнэбулган]] * Сумын орлогч дарга - МУУГЗ найруулагч [[Түмэнгийн Намсрайжав]]. * Аймгийн намын хорооны дарга -Н. Ёндонсамбуу * Нэгдлийн ахмад гишүүн - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Дэндэвийн]] [[Дэндэвийн Чимэд-Осор|Чимэд-Осор]] * Малчин эмэгтэй - Цэндийн Цэнд-Аюуш * Зоотехникч Баасан - н.Лувсандорж [[Ангилал:1973 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Бадрахын Сумхүү]] jcqva7poysrq8vzbckxl3lvixnv85ut Бий булагийн балгас 0 66449 865554 805951 2026-08-10T07:06:16Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 865554 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} Хутаг-Өндөр сумын нутаг орших энэхүү газрыг улсын хамгаалалтанд байх түүх, соёлын дурсгалт газрын жагсаалтанд оруулсан байдаг. Түрэгийн хаант улс мөхсөний дараа Монгол нутагт түр хугацаанд хүчирхэгжин мандаж байсан улс бол [[Уйгур улс]]. Уйгурын үед холбоотой олон чухал дурсгал Монгол нутагт багагүй байгаа бөгөөд тэр дундаа хот тосгонтой холбогдсон хэд хэдэн дурсгал байдаг. Уйгур нар нь өөрийн улсыг байгуулж, хот хэрэм барь байсны ул мөр нь одоогийн [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн Хотонт сумын нутагт орших Хар Балгас, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг Намнан уулын ойролцоо орших Бий булагийн балгас билээ. [[Хар балгас]] нь Уйгур улсын нийслэл байсан. Байбалык хот буюу Бийбулаг нь сумын төвөөс баруун тийш 14 километрт байдаг бөгөөд нутгийнхан Бийбулаг гэж нэрлэдэг. Булган аймгийн Сайхан сумын нутагт орших Моюнчур хаанд зориулан босгосон гэрэлт хөшөөний 44 дүгээр мөрөнд “Сэлэнгийн эрэгт Байбалык хотыг байгуулахыг согд табагач нарт даалгалаа би” хэмээн тэмдэглэсэн байдаг учир уг хотыг Уйгарын хаан Моюнчур байгуулуулсан бололтой хэмээн судлаачид үздэг. [[Ангилал:Монголын эртний хот балгас]] [[Ангилал:Монгол дахь археологийн олдворт газар]] {{archaeology-stub}} {{Mongolia-stub}} ns8csmo90b5doj1ih0bnbag7u20j1qa Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 865519 865322 2026-08-09T12:57:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865519 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|url=https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=[https://archive.org/details/noplacelefttobur00itan/page/314 314]|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | url=https://archive.org/details/makingofmodernbu0000than | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-08-09 12:57:50 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] 4b281aat1p5muuujyrzj564sqjwd7lf Рок хөгжим 0 67308 865510 697249 2026-08-09T12:09:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865510 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хөгжмийн жанр |Name = Рок |Entstehungsphase = [[1950]]-иад оны сүүлээр |Herkunftsort = {{GBR}} |Vorläufer = [[Рок-н-ролл]] |Nachfolger = [[Метал]], [[Панк рок|панк]] |Instrumente = [[Цахилгаан гитар|Гитар]] • [[Цахилгаан аргил гитар|аргил гитар]] • [[бөмбөр]] • [[дуулалт]] • [[даралтат хөгжим]] • [[синтезатор]] |Bands = [[Элвис Пресли]] • [[Роллинг Стоунз]] • [[The Beatles]] |Sonstiges1Titel = Дэд жанр |Sonstiges1Inhalt = [[Альтернатив рок]] • [[арт рок]] • [[блюз рок]] • [[классик рок]] • [[дарк рок]] • [[гараж рок]] • [[глэм рок]] • [[гранж рок]] • [[хард рок]] • [[индастриал рок]] • [[нойз рок]] • [[поп рок]] • [[прогрессив рок]] • [[психоделик рок]] • [[софт рок]] • [[сатерн рок]] • [[синт рок]] •[[стоунер рок]] • [[викинг рок]] }} [[File:Stones members montage2.jpg|thumb|right|300x|Рок хамтлаг [[Роллинг Стоунз]]]] '''Рок хөгжим''' гэж [[хөгжим|хөгжмийн урсгалын]] дээд ойлголтыг хэлэх ба 1950-иад оны сүүл, 1960-аад оны эхээр хөгжмийн өөр урсгалуудтай (жишээлбэл [[бит хөгжим]], [[блюз]] гэх мэт) болон 1960-аад оны сүүлээс [[рок-н-ролл]]той холимог байдлаар хөгжиж иржээ. Рок хөгжим нь дотроо олон төрөл жанртай ба үүнийг залуусын соёлоор тодорхойлж болно. == Рок хамтлагийн бүрэлдэхүүн == Рок хамтлаг нь [[цахилгаан гитар|цахилгаан-]] ба [[гитар|акустик гитар]], [[цахилгаан аргил гитар|аргил гитар]], [[бөмбөр]], [[дуу]]лалтаас бүрдэнэ. Энэхүү бүрэлдэхүүн дээр [[төгөлдөр хуур]], [[кибоард|даралтат хөгжим]], [[хаммонд орган]], [[синтезатор]] бас нэмэгдэнэ. Хөгжмийн урсгал, чиглэлээс хамааран (жишээ нь [[Фанк Метал|фанк рок]]) [[Гуулин үлээвэр хөгжмийн зэмсэг|үлээвэр]] хөгжим ч бас ордог. Хөгжмийн онол талаас нь авч үзвэл рок хөгжим нь [[хомофон]] хөгжим бөгөөд хэмнэл өгөх бүлгээр дагалдуулан дуу, гитар эсвэл бусад соло хөгжмийн зэмсгүүд нь онцгойрон аялгуугаа авч явна. == Түүх == === 1950-иад он === Рок хөгжим нь [[рок-н-ролл]]оос гаралтай бол, рок-н-ролл нь өөрөө [[кантри]] хөгжим ба [[ритм-энд-блюз]]ын нэгдлээс бий болжээ. [[Билл Хейли]]гийн 1954 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд бичүүлсэн ''[[Rock Around the Clock]]'' дууны пянз нь рок-н-роллыг дэлхий даяар шүтэн бишрэх эхлэлийг анх тавьсан байдаг. 1950-иад оны рок-н-роллын олны танил дуучдад Билл Хейли, [[Элвис Пресли]] нараас гадна [[Чак Берри]], [[Жерри Ли Льюис]], [[Литл Ричард]], [[Бадди Холли]] нарыг нэрлэж болно. Энэ үеэс эхлэн Чак Берри гитарыг гол хөгжмийн зэмсгээ болгон ашигласан нь, тухайн үеийг хүртэл рок хөгжмийн үндсэн хөгжмийн зэмсэг байсан [[саксофон]]ыг түрэн гаргасан байна. Рок хөгжим нь рок-н-роллоос бие даасан хөгжмийн хэлбэр болох гол ялгаа нь хөгжмийн хэмнэл ба рок хөгжмийн наймтын нот нь хосоор буюу тэгш тоогоор тоглоно. === 1960-аад он === Рок-н-ролл нь 60-аад онд хэв маягийн хувьд англид ихээхэн өөрчлөгджээ. {{өргөтгөх хэсэг}} === 1970-аад он === === 1980-аад он === === 1990-ээд он === == Цахим холбоос == {{Commons|Rock music|Рок хөгжим}} * [https://web.archive.org/web/20160411165455/http://www.jugi3.ch/homepage/rockclassics.htm 100 Great Rock Classics] [[Ангилал:Рок хөгжим| ]] [[Ангилал:Хөгжмийн жанр]] p644yqa9qs9ngedhox206yzsxtoxsf1 Хайфа 0 105908 865522 865327 2026-08-09T13:13:58Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 865522 wikitext text/x-wiki {{Short description|Хойд Израилын хот}} {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{native name|he|חיפה|italics=off}}<br />{{native name|ar|حيفا|italics=off}} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | border = infobox | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = The Hanging Gardens of Haifa, Israel (50099173503) (cropped).jpg | caption1 = [[Бахайн ертөнцийн төв]]өөс харагдах Хайфа хот | image2 = SailTower.jpg | caption2 = [[Дарвуул (Хайфа)|Дарвуул]] | image3 = Haifa_Theatre_0401.jpg | caption3 = [[Хайфагийн театр]] | image4 = Israel_Electric_Company_Building_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa.jpg | caption4 = [[IEC Tower]] | image5 = 98082 polytechnic PikiWiki Israel.jpg | caption5 = [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Мадатек]] | image6 = Bat Galim neighborhood and Haifa Bay.jpg | caption6 = [[Бат-Галим]] | image7 = Hadar_and_Carmel.jpg | caption7 = [[Адар]] | image8 = 97600_stella_maris_monastery_PikiWiki_Israel.jpg | caption8 = [[Стелла Марис хийд]] }} | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt = | pushpin_map = Израил умард хайфа#Израил | pushpin_mapsize = | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Израил дахь байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} |subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] |subdivision_name = {{ISR}} |subdivision_type1 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] |subdivision_name1 = [[Хайфа тойрог|Хайфа]] |subdivision_type2 = Дэд тойрог |subdivision_name2 = [[Хайфа дэд тойрог|Хайфа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун |government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] |governing_body = Хайфа хотын захиргаа | leader_title = [[Хайфа хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Йона Яхав]] | unit_pref = metric | area_total_dunam = {{formatnum:63666|R}} | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2 = auto | population_demonym = Хайфачууд | demographics_type1 = Угсаатан | demographics1_footnotes = {{Israel populations|reference}} | demographics1_title1 = [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]] | demographics1_info1 = 73.1% | demographics1_title2 = [[Израилын араб иргэд|Арабууд]] | demographics1_info2 = 12.1% | demographics1_title3 = Бусад | demographics1_info3 = 14.8% | timezone1 = [[Израилын Стандарт Цаг|IST]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Израилын Зуны Цаг|IDT]] | utc_offset1_DST = +3 | website = {{URL|www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:הריסות העיר התחתית בחיפה לאחר מלחמת השחרור.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009|archive-date=24 Долдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724135023/http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|url-status=dead}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20091028171259 |text=Israel |archiv-bot=2026-08-09 13:13:58 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм. {{Уур амьсгалын хүснэгт |location=[[Хайфа нисэх буудал]] (5 м / 16 фут) (Хэм: 1995–2010, Туйлшрал 1898–2011, Хур тунадас: 1980–2010) |metric first=yes |single line=yes |Jan record high C=27.0 |Feb record high C=30.4 |Mar record high C=38.0 |Apr record high C=42.5 |May record high C=44.6 |Jun record high C=43.5 |Jul record high C=37.8 |Aug record high C=37.8 |Sep record high C=41.8 |Oct record high C=41.4 |Nov record high C=36.0 |Dec record high C=31.5 |Jan avg record high C=22.6 |Feb avg record high C=25.0 |Mar avg record high C=29.9 |Apr avg record high C=35.5 |May avg record high C=36.2 |Jun avg record high C=34.6 |Jul avg record high C=35.2 |Aug avg record high C=34.1 |Sep avg record high C=34.7 |Oct avg record high C=35.4 |Nov avg record high C=30.3 |Dec avg record high C=24.7 |year avg record high C= |Jan high C=17.8 |Feb high C=18.6 |Mar high C=20.9 |Apr high C=23.8 |May high C=26.5 |Jun high C=29.5 |Jul high C=31.6 |Aug high C=31.6 |Sep high C=30.2 |Oct high C=27.9 |Nov high C=24.4 |Dec high C=19.8 |year high C= |Jan mean C=13.9 |Feb mean C=14.4 |Mar mean C=16.5 |Apr mean C=19.4 |May mean C=22.4 |Jun mean C=25.7 |Jul mean C=28.0 |Aug mean C=28.4 |Sep mean C=26.7 |Oct mean C=23.7 |Nov mean C=19.8 |Dec mean C=15.8 |year mean C= |Jan low C=10.0 |Feb low C=10.2 |Mar low C=12.1 |Apr low C=14.8 |May low C=18.2 |Jun low C=21.9 |Jul low C=24.4 |Aug low C=25.1 |Sep low C=23.2 |Oct low C=19.5 |Nov low C=15.1 |Dec low C=11.8 |year low C=15.9 |Jan avg record low C=5.4 |Feb avg record low C=6.1 |Mar avg record low C=7.6 |Apr avg record low C=9.5 |May avg record low C=13.7 |Jun avg record low C=18.4 |Jul avg record low C=21.7 |Aug avg record low C=22.7 |Sep avg record low C=19.5 |Oct avg record low C=14.8 |Nov avg record low C=9.9 |Dec avg record low C=7.3 |year avg record low C= |Jan record low C=-1.6 |Feb record low C=-3.5 |Mar record low C=2.0 |Apr record low C=4.3 |May record low C=9.6 |Jun record low C=13.0 |Jul record low C=17.0 |Aug record low C=17.9 |Sep record low C=14.2 |Oct record low C=8.5 |Nov record low C=5.0 |Dec record low C=0.2 |year record low C= |rain colour=green |Jan rain mm=124.9 |Feb rain mm=95.2 |Mar rain mm=52.8 |Apr rain mm=23.6 |May rain mm=2.7 |Jun rain mm=0.1 |Jul rain mm=0.0 |Aug rain mm=0.0 |Sep rain mm=1.2 |Oct rain mm=28.0 |Nov rain mm=77.8 |Dec rain mm=135.5 |unit rain days=0.1 мм |Jan rain days=13.9 |Feb rain days=11.7 |Mar rain days=8.6 |Apr rain days=3.6 |May rain days=1.4 |Jun rain days=0.1 |Jul rain days=0.1 |Aug rain days=0 |Sep rain days=0.8 |Oct rain days=3.9 |Nov rain days=8.0 |Dec rain days=11.8 |source 1=''Израилын Цаг Уурын Алба''<ref name=IMS>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |title=Temperature average |publisher=Израилын Цаг Уурын Алба |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130618145923/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/TempNormals.htm |archive-date=2013-06-18}}{{in lang|he}}</ref><ref name=Rain>{{cite web |url=http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |title=Precipitation average |access-date=2026-06-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925080227/http://www.ims.gov.il/IMS/CLIMATE/ClimaticAtlas/RainNormals.htm |archive-date=2011-09-25}}{{in lang|he}}</ref> }} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415044437/http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|url-status=dead}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz|archive-date=3 Арван хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071203085715/http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|url-status=dead}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013|archive-date=3 Есдүгээр сар 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903212521/http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|url-status=dead}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] lfvghk2yupz213r8sfoylux6mg1oyzl Загвар:Ардчилсан Намын дарга 10 115683 865565 732813 2026-08-10T07:29:52Z Egzs 88168 865565 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ардчилсан Намын дарга | title = [[Монголын Ардчилсан Нам|{{color|#ffffff|Ардчилсан Намын дарга}}]] | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#11479E; color:#ffffff; | belowstyle = background:#11479E; color:#ffffff; | group1 = {{flagicon image|Flag of the Mongolian Democratic Party (1990).png}} [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]] {{nobold|{{small|(1990–1992)}}}} | list1 = * [[Эрдэнийн Бат-Үүл]] * [[Мэндсайханы Энхсайхан]] | group2 = {{flagicon image|Mongolian Democratic Party Flag.svg}} [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам]] {{nobold|{{small|(1992–2000)}}}} | list2 = * [[Даваадоржийн Ганболд]] * [[Цахиагийн Элбэгдорж]] * [[Жанлавын Наранцацралт]] * [[Ринчиннямын Амаржаргал]] | group3 = {{flagicon image|Democratic Party of Mongolia flag since 2026.svg}} [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] {{nobold|{{small|(2000 оноос)}}}} | list3 = * [[Дамбийн Дорлигжав]] * [[Мэндсайханы Энхсайхан]] * [[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] * [[Цахиагийн Элбэгдорж]] * [[Норовын Алтанхуяг]] * [[Зандаахүүгийн Энхболд]] * [[Содномзундуйн Эрдэнэ]] * [[Цэвэгдоржийн Туваан]] * [[Лувсаннямын Гантөмөр]] * [[Одонгийн Цогтгэрэл]] | below = }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монголын улс төрч|Ардчилсан Намын дарга]] </noinclude> 8edsls0dzh8zdfcqe7sqbqohxw5jz41 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс 0 124914 865591 846597 2026-08-10T11:40:11Z Ядамжавын Цэлмэн 106686 865591 wikitext text/x-wiki [[Файл:NHRCM.png|thumb]] [[Файл:Government Building 12.jpg|thumb|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] '''Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс''' нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг хамгаалах, дэмжих чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан үндэсний байгууллага юм. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагуудын Олон Улсын Зохицуулах Хороонд 2003, 2008, 2014, 2021 онуудад "А" статусаар магадлан итгэмжлэгдсэн, Ази Номхон Далайн Бүс Нутгийн Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагын Чуулганы бүрэн эрхт гишүүн юм. Хүний эрхийн Үндэсний Комисс 2015-2018 онд Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганыг даргалж байсан бөгөөд 2022-2023 онд Комиссын дарга Ж.Хунан Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганы дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. == Бэлэгдэл == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бэлгэдэл нь дээш доош гараа өргөн зөрүүлсэн хоёр хүний дүрсэн хэлхээ бөгөөд "Эх дэлхийн хүн нь дээр доор, баян ядуу, хүүхэд, өтгөс ялгалгүй хүний эдлэх ёстой эрхийг тэгш төгөлдөр эдэлнэ" гэх утгыг илэрхийлдэг. Энэхүү бэлгэдлийг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач [[Цэвээндоржийн Ойдов]] [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]]аас сэдэвлэн бүтээсэн байна. == Түүх == Монгол Улсын Их Хурлаас 2000 оны 12-р сарын 07-ны өдөр Монгол Улсын [https://legalinfo.mn/mn/detail/360 Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийг] баталж, 2001 оны 2-р сарын 02-ны өдөр Комиссын анхны гишүүдийг томилсноор Парисын зарчимд нийцсэн хүний эрхийн үндэсний байгууллага Монгол Улсад үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн. *'''С.Цэрэндорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2001-2007) * '''Г.Далайжамц''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2007) * '''Ж.Дашдорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2013) * '''Д.Солонго''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * '''Ж.Бямбадорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2020) * '''П.Оюунчимэг''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2007-2020) * '''Н.Ганбаяр''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2013-2020) Монгол Улсын Их Хурлаас [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг] 2021 оны 1-р сарын 23-ны өдөр баталснаар Комиссын чиг үүрэг, үйл ажиллагааны зарчим, дарга, гишүүний бүрэн эрх, зохион байгуулалт, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол мэдээллийг шийдвэрлэх ажиллагаа болон хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хамгаалах, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний механизмыг байгуулсан зэрэг томоохон өөрчлөлтийг хийсэн. == Алсын хараа == Хүний эрх бодитоор хэрэгждэг, ардчилсан Монгол Улсыг бэхжүүлэхэд манлайлагч, үндэсний итгэлт байгууллага байна. == Эрхэм зорилго == Хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх, хамгаалах, хангах төрийн үүргийн хэрэгжилтэд хараат бус хяналт хэрэгжүүлж, хүнлэг соёлыг түгээн дэлгэрүүлнэ. == Тэргүүлэх чиглэл == Иргэний оролцоог хамгаалж, тэгш бус байдлыг бууруулах замаар хүн төвтэй нийгмийн хөгжлийг бэхжүүлэх нь Комиссын тэргүүлэх чиглэл байна. == Үйл ажиллагааны зарчим == Комисс үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан зарчмаас гадна хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх, хүртээмжтэй байх, шударга, ил тод байх, хараат бус, бие даасан байх зарчмыг баримтална. == Уриа == Хүний эрх, эрх чөлөөг орон даяар, цаг ямагт хүн бүрд. == Комиссын дарга, гишүүд == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь дарга, таван гишүүн, Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээс бүрдэх бөгөөд бие даан хараат бусаар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлнэ. '''2001-2007''' * Сүрэнгийн '''Цэрэндорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга * Гүүширийн '''Далайжамц''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2007-2013''' * Дарамжавын '''Солонго''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2013), Хууль зүйн ухааны доктор '''2013-2020''' * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2013-2020), Хууль зүйн ухааны доктор * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Нанзадын '''Ганбаяр''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2020 оноос''' * Дугарын '''Сүнжид''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2023 оноос), Хууль зүйн ухааны доктор * Хүрэлбаатарын '''Мөнхзул,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Ганбатын '''Нарантуяа''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жаргалсайханы '''Хунан,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, (2020-2023 онд Комиссын дарга) * Батзэвэгийн '''Энхболд''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор '''2021 оноос''' * Сангишаравын '''Дондов,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн) * Ядамжавын '''Цэлмэн''', Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор Комиссын болон Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн хууль зүйн өндөр мэргэшилтэй, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилласан туршлагатай, Монгол Улсын гучин таван насанд хүрсэн иргэн 6 жилийн хугацаатайгаар томилогддог. Комиссын гишүүний бүрэн эрх Улсын Их Хурлаас томилсноор эхэлж, дараагийн Комиссын гишүүнийг томилсноор дуусгавар болно. Комиссын гишүүнийг нэг удаа улируулан томилж болно. Хууль зүйн байнгын хороо нэр дэвшигчийн сонсгол зохион байгуулж, Комиссын гишүүнийг томилох эсэхийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар шийдвэрлэдэг. == Комиссын чиг үүрэг == Комисс нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хууль болон бусад хууль, тогтоомжийн дагуу дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. Үүнд: • Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж гаргаж, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдэд хүргүүлэх; • Хууль тогтоомж, захиргааны байгууллагын шийдвэрийн төсөл Үндсэн хууль, олон улсын гэрээ, хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал гаргах; • Хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээнд нэгдэн орох, соёрхон батлах эсэх талаар санал хүргүүлэх, НҮБ-ын Хүний эрхийн Зөвлөл болон гэрээний хороодод мэдээлэл хүргүүлэх; • Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбогдсон хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох тухай саналаа хууль санаачлах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжлах; • Хүний эрхийн боловсролыг дэмжих, түгээх; Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах; Хүний эрхийн асуудлаар төр, иргэний нийгэм, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, хуулийн этгээд болон олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллах; • Шаардлагатай асуудлаар эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, ашгийн төлөө бус хуулийн этгээдээр судалгаа хийлгэх, тухайлсан асуудлаар мэргэшсэн шинжээч томилж, дүгнэлт гаргуулах; • Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж, тайланг УИХ-д хүргүүлэх; • Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа, гарсан зөрчил, мэдээллийн эзний эрхийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн хэрэгжилт болон хүний эрхийн хамгаалагчийн нөхцөл байдалд хяналт шинжилгээ, судалгаа хийж, илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Төрийн байгууллага, албан тушаалтан хүний эрхийг хангах, хамгаалах, хүндэтгэх үүргийн хэрэгжилтэд хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хяналт тавих. === Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмж === Комиссын гишүүн нь байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн гэж үзвэл зөрчлийг арилгуулахаар шаардлага хүргүүлнэ. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдийн шийдвэр, үйл ажиллагаа нь хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл шалтгаан, нөхцөлийг арилгуулахаар зөвлөмж хүргүүлнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийг хүлээн авсан байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд заавал биелүүлэх үүрэгтэй. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд [https://nhrcm.gov.mn/#/page/214/accordion/menu/214/224 шаардлагыг] хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор, [https://nhrcm.gov.mn/#/page/212/accordion/menu/212/212 зөвлөмжийг] хүлээн авснаас хойш 60 хоногийн дотор хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний талаар бичгээр хариу мэдэгдэнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийн дагуу арга хэмжээ аваагүй бол албан тушаалтныг огцруулах, албан тушаал бууруулах, хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах, биелүүлэх хүртэлх хугацаанд хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, үйл ажиллагааг нь зогсоох, түр зогсоох саналыг эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд гаргана. === Гомдол, мэдээлэл хүлээн авах, шалган шийдвэрлэх ажиллагаа === Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөн талаар Монгол Улсын иргэн дангаар, эсхүл хамтарч, Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын иргэний нэгэн адил гомдол, мэдээлэл гаргах эрхтэй. Хүүхэд болон иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, зарим, эсхүл бүрэн бус чадамжтай хүн өөрт хамаарах аливаа асуудлаар бие даан, эсхүл тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчээрээ дамжуулан гомдол, мэдээлэл гаргаж болно. Комисст гомдол, мэдээлэл гаргах хэлбэр, түүнд тавигдах шаардлага, хүлээн авч шийдвэрлэх хугацаа, Комиссын гишүүний гомдол, мэдээллийг шалгах, шийдвэрлэхтэй холбоотой бүрэн эрхийг [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн 21-26 дугаар зүйлд тусгайлан заасан.] == Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоо == Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль 2021 онд батлагдсанаар Монгол Улс Ази тивдээ Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоог бий болгосон анхны улс болсон. Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах бие даасан, хараат бус, иргэний нийгэм, ялгаварлан гадуурхалтад өртсөн бүлгүүдтэй нягт уялдаатай ажиллах чиг үүрэг бүхий Хүний эрх хамгаалагчийн Хороо нь Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дэргэд ажиллаж байна. Хүний эрх хамгаалагчийн хороо нь 7 гишүүнтэй. Хорооны даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн ажиллах бөгөөд бүрэлдэхүүнд нь ашгийн бус хуулийн этгээдээс нэр дэвшин, нээлттэй сонсголоор сонгогдсон 4 гишүүн, Монголын хуульчдын холбооны гишүүн хуульчид, Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны гишүүн өмгөөлөгчдөөс нэр дэвшигч сонгогдон ажиллаж байна. == Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа == Хүний хувийн мэдээллийг цуглуулах, боловсруулах, ашиглах, аюулгүй байдлыг хангахтай холбоотой харилцааг зохицуулах Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль 2021 онд батлагдсан. Комисс нь хүний эмзэг мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглахад хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор мэдээлэл хариуцагчид зөвлөмж өгч ажиллахын зэрэгцээ дуу, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийн төхөөрөмжийг байршуулах түүнийг ашиглахтай холбоотой харилцаанд хяналт тавьж, мэдээлэл хариуцагчийн мэдээлэл цуглуулах болон ашиглах үйл ажиллагаатай холбоотой гомдлыг хүлээн авч шалгаж шийдвэрлэдэг. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалахтай холбоотой чиг үүргийг Комиссын нэг гишүүн тусгайлан хариуцаж хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн Комиссын гишүүн хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааны тайланг жил бүрийн эхний улиралд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж, хэвлэн нийтэлдэг. Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. * “Бүх газар”-т аль ч цаг үед саадгүй нэвтрэх, хяналт шинжилгээ хийх; * Хууль тогтоомж, төрийн байгууллагын шийдвэрийн төсөл эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал, зөвлөмж гаргах; * Бүх газар, эрх чөлөөгөө хязгаарлуулсан хүний талаарх бүх төрлийн мэдээллийг аль ч үед гаргуулан авах; * Бүх газарт ажиллах явцдаа аюулгүй байдлаа хангуулах; * Бүх газрын нөхцөл байдлыг техник хэрэгсэл ашиглан баримтжуулах; * Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг шалгуулахаар холбогдох эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд болон бусад байгууллагатай хамтран ажиллах, харилцан мэдээлэл солилцох, олон нийтэд тогтмол мэдээлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг дотоод, гадаад харилцаанд төлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн даргыг томилох, чөлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод үйл ажиллагаатай холбогдсон дүрэм, журам баталж мөрдүүлэх. '''Ядамжавын Цэлмэн''' нь Монголын хуульч, хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]ын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн юм. Тэрээр эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах ажиллагаа, хүний эрх болон эрүү шүүлт, бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр ажилладаг. Цэлмэн 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Улсын Их Хурлын 29 дүгээр тогтоолоор Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилогдсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Монгол Улсын Их Хурал Цэлмэнг 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Энэ албан тушаалын хүрээнд тэрээр Монгол Улсын эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Үүнд эрх чөлөө хязгаарласан болон хассан газарт урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ хийх, эрүү шүүлт болон зүй бус харьцааны эрсдэл, шалтгаан нөхцөлийг тодорхойлох, холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж хүргүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа багтдаг. Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны тайланг Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж ирсэн.<ref>{{cite web |title=Байнгын хорооны хуралдааны тэмдэглэл |url=https://www.parliament.mn/files/173c257aa025471b8b9bd6c5e6ef1de7/?d=1 |publisher=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Түүний энэ чиглэлийн үйл ажиллагаа нь эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн эрх, эрүү шүүлтийн эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ болон үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. == Олон улсын хамтын ажиллагаа == Цэлмэн Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын хүрээнд олон улсын хүний эрхийн байгууллага болон бусад улсын үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмуудтай хамтран ажиллаж ирсэн. 2022 онд Asia Pacific Forum-аас Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой зохион байгуулсан дээд түвшний хэлэлцүүлэгт Цэлмэн Монголын ХЭҮК-ийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын чиг үүрэг, тухайн үеийн үйл ажиллагааны талаар танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=APF holds High-Level Dialogue with Mongolian NHRI |url=https://www.asiapacificforum.net/news/apf-holds-high-level-dialogue-with-mongolian-nhri |publisher=Asia Pacific Forum |date=2022-12-15 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2024 онд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийг ахлан Словенийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмтай туршлага солилцох айлчлалд оролцсон.<ref>{{cite web |title=Experience of the Slovenian National Preventive Mechanism shared with the newly founded NPM from Mongolia |url=https://arhiv.varuh-rs.si/en/news/news/experience-of-the-slovenian-national-preventive-mechanism-shared-with-the-newly-founded-npm-from-mon/index.html |publisher=Human Rights Ombudsman of the Republic of Slovenia |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 3–5-нд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийн хамт Польшийн Хүний эрхийн комиссарын байгууллагад туршлага судлах айлчлал хийсэн. Польшийн Хүний эрхийн комиссарын албан мэдээлэлд Цэлмэнг ''Commissioner for the Prevention of Torture in Mongolia'' гэж танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=Study visit of the representatives of Mongolian National Preventive Mechanism |url=https://bip.brpo.gov.pl/index.php/en/content/study-visit-representatives-mongolian-national-preventive-mechanism |publisher=Commissioner for Human Rights of the Republic of Poland |date=2025-06-06 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> == OSCE-ийн Supplementary Human Dimension Meeting == 2026 онд Цэлмэн [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] (OSCE)-ын Швейцарийн даргалалт болон Ардчилсан институт, хүний эрхийн алба (ODIHR)-аас зохион байгуулсан ''Preventing Torture and Ill-Treatment: Strengthening Co-operation and Implementation'' сэдэвт Supplementary Human Dimension Meeting III-д шинжээч илтгэгч (''expert introducer'')-ээр уригдан оролцсон. Тус хурал 2026 оны 6 дугаар сарын 29–30-ны өдрүүдэд Австрийн Вена хотод зохион байгуулагдсан. OSCE-ийн Швейцарийн даргалалт болон ODIHR-аас 2026 оны 6 дугаар сарын 8-нд ирүүлсэн албан урилгад Цэлмэнг Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын тэргүүний хувиар тус хурлын ''expert introducer''-аар үг хэлэхийг урьж, өөрийн шинжилгээ, байр суурийг танилцуулан хэлэлцүүлгийн үндсийг тавихыг хүссэн байна. 2026 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр болсон '''Session II: Preventing torture through training, monitoring, and enhanced oversight''' хуралдаанд Цэлмэн гурван introducer-ийн нэгээр оролцсон. Хуралдаанаар эрүү шүүлт болон зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэхэд мэргэжлийн сургалт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт хийх урьдчилан сэргийлэх хяналт, хараат бус хяналтын тогтолцоо, хамгаалалтын баталгааны хүртээмж болон Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үүргийг хэлэлцсэн. Цэлмэн тус хуралдаанд Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын туршлага, урьдчилан сэргийлэх хяналт, сургалт, зөвлөмжийн хэрэгжилт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт нэвтрэх боломж болон механизмын институцийн хараат бус байдлын асуудлаар илтгэл, байр сууриа танилцуулсан. == Мэргэжлийн чиглэл == Цэлмэний мэргэжлийн болон судалгааны үйл ажиллагаа нь эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах болон нотлох ажиллагаа, хүний эрх, эрүү шүүлт болон бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн хүний эрхийн баталгаа, Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. Тэрээр хууль сахиулах болон эрүүгийн эрх зүйн салбарын алба хаагчдад хүний эрх, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудлаар зохион байгуулсан сургалт, мэргэжлийн үйл ажиллагаанд оролцож ирсэн. == Хэвлэл мэдээлэл == Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа болон эрх чөлөө хязгаарласан байгууллагуудын нөхцөл байдлын талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ярилцлага, байр сууриа илэрхийлж ирсэн. 2023 онд ''Jargal Defacto''-д өгсөн ярилцлагадаа эрүү шүүлтийн асуудал, Монголын хорих байгууллагууд болон Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн нөхцөл байдлын талаар ярьсан.<ref>{{cite web |title=Ядамжавын Цэлмэн (Tselmen Yadamjav) |url=https://jargaldefacto.com/?p=16055 |publisher=Jargal Defacto |date=2023-10-26 |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенц]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенцын Нэмэлт протокол]] * [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны албан ёсны цахим хуудас * Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын албан ёсны цахим хуудас {{DEFAULTSORT:Цэлмэн, Ядамжавын}} [[Ангилал:Монголын хуульчид]] [[Ангилал:Монголын хүний эрхийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] === Тамгын газар === Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газар Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга, гишүүд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай, Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль, Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө өгч, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, үйл ажиллагаагаа гүйцэтгэхэд туслах чиг үүрэг бүхий Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бүтцийн нэгж юм. '''Ажлын албаны дарга нар:''' * Амархүүгийн '''Батпүрэв''' (2001-2002) * Батчулууны '''Хишигсайхан''' (2002-2005) * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' (2005-2007) * Бийцээгийн '''Үнэнбат''' (2007-2008) * Дашдоржийн '''Гэрэлчулуун''' (2008-2010) * Ганбатын '''Нарантуяа''' (2010-2012) * Гантөмөрийн '''Золжаргал''' (2012-2013) * Александрын '''Дашдэлэг''' (2013-2017) '''Тамгын газрын дарга нар:''' * Чойжоогийн '''Алтангэрэл''' (2017-2021) * Цээхээгийн '''Адъяахишиг''' (2021-2025) * Тогоохүү '''Ихтамир''' (2025 оноос Тамгын газрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч) Тамгын газар нь бүтцийн хувьд Комиссын чиг үүргийг дагнан хэрэгжүүлэх дараах хэлтэстэй байна. Үүнд:  # Захиргаа, удирдлагын хэлтэс;   # Хүний эрхийн боловсролын хэлтэс; # Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэс; # Судалгаа, дүн шинжилгээний хэлтэс; # Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах хэлтэс; # Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах хэлтэс; # Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх хэлтэс; # Санхүү, хөрөнгө оруулалтын хэлтэс; # Гадаад хамтын ажиллагааны тасаг; # Орон нутаг хариуцсан тасаг. === Иргэний нийгмийн зөвлөл === Комиссын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх чиг үүрэг бүхий орон тооны бус Иргэний нийгмийн зөвлөл ажилладаг. Иргэний нийгмийн зөвлөл нь хүний эрхийн асуудал эрхэлсэн ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их, дээд сургуулийн багш, судлаачдаас бүрдсэн 19 гишүүнтэй. Зөвлөлийн даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн ажилладаг. ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official|1=https://nhrcm.gov.mn/}} [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хүний эрх]] [[Ангилал:Монголын олон нийтийн засаг захиргаа]] 2k5gqglagw7dkodxl2ybr3t664wcujw Тордайн Ганболд 0 126770 865579 858248 2026-08-10T10:41:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 865579 wikitext text/x-wiki '''Тордайн Ганболд''' (1971 оны 6-р сарын 6-нд [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] Эрдэнэмандал суманд төрөөд [[Улаанбаатар]] хотод өссөн)- Бизнесмэн. УИХ-д нэр дэвшиж байсан. 2027 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцох хүсэлтэй гэдгээ илэрхийлээд байгаа. == Намтар == Өвөг эцэг нь Хөдөлмөрийн баатар, "Саятан" хэмээх жолооч Самбуу гэж хүн байжээ. Эцэг нь Архангай аймгийн Эрдэнэмандал сумын харъяат Ринчен овогтой Шаравын Тордай. Эцэгийнх нь өвөг эцэг Ринчен гэж лам хүн байжээ. Боловсрол: МУИС, Хамбург хотын Маркетинг Менежемент Академи, СЭЗДС * 1979-1989 он Улаанбаатар хот дахь Зөвлөлтийн /оросын/ 14-р дунд сургууль * 1991-1993 он Гадаад Хэлний Дээд Сургууль /Франц хэлний анги, өнөөгийн [[Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургууль|Хүмүүнлэгийн их сургууль]]/ * 1998-2000 он ХБНГУ, Хамбург хотын Маркетинг Менежемент Академи * 2000-2002 онд МУИС, Гадаад Хэл Соёлын Сургууулийн Франц хэлний анги * 2001-2004 он СЭЗДС –Бизнесийн удирдлага мэргэжилтэй. Ажлын туршлага: * 2000-2007 онд “Пайонеринг Интернэшнл” ХХК-ийг үүсгэн байгуулж, Ерөнхий захирлаар ажилласан * 2006-2009  онд “Дарханы Төмөрлөгийн үйлдвэр” ТӨХК-ийн Гүйцэтгэх захирал, Дорнын Бүгд Найрамдах [[Уругвай]] Улсын Монгол Улс дахь Өргөмжит консул, * 2009-2010 онд  “Корпорэйт Хотел Нүхт” ХХК-ийн Ерөнхий захирал, * 2011 оноос “Алтан Дорнод Монгол” ХХК-ийн Ерөнхий захирал, ТУЗ-ийн дарга * 2020 онд УИХ-д бие дааж нэр дэвшээд 33% санал авсан. Гадаад хэлний мэдлэг: * Орос, Франц, Герман, Англи Тэрээр гурван хүүхэдтэй. Том нь есөн настай, удаах нь хүү найман настай, бага хүү зургаан настай /2020 оны байдлаар/ {{DEFAULTSORT:Ганболд, Тордайн}} [[Ангилал:Монголчууд]] q79u3t221c1rskxnbf78sqwkpa22uoy Навааны Дугарсанжаа 0 128412 865535 741112 2026-08-10T01:21:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 865535 wikitext text/x-wiki '''Навааны Дугарсанжаа''' (1924 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Лүн суманд төрсөн-2004 онд нас барсан) [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин]] цол 1974 онд хүртсэн. == Намтар == 16 настайдаа урлагийн сургуульд орж 1943 онд төгсөөд Улсын Хөгжимт Драмын Театрийн жүжигчин болжээ. 1956-1958 онд [[Москва]] хотын Театр Урлагийн дээд сургуулийн түр курсэд суралцан найруулагч болсон байна. == Бүтээлүүд == "Цогт тайж" /1945/ бүрээ үлээдэг цэрэг, "Түмний нэг" /1962/ Гүрсэд, "[[Хүний мөр]]" /1965/ Гүрсэд, "Төгсгөл" Цэвээн ноён, "Агуйн нууц" сэргийлэхийн хурандаа, "Гэм нь урдаа" Гомбо, "Анхны хайрын дууль" "Төөрсөөр төрөлдөө" Ванчин бэйл "Тойрох хуудас" Гочоо, "Их замын эхэнд" түшмэл Дамбий, "Хүний төлөө" намын дарга "Ацаг шүдний зөрөө" данжаад, "Саруул талын ерөөл" багш, "Намрын халуун өдрүүд" данжаад, "Мандухай цэцэн хатан" ноён, "Мөнгөн буйл" хотын панзчин, "Хэцүү даалгавар" уудаг профессор зэрэг дүрүүдэд тогложээ. Н.Дугарсанжаа жүжигчин, найруулагч байснаас гадна хэд хэд жүжгийн зохиол, дууны үг бичжээ. {{DEFAULTSORT:Дугарсанжаа, Наваан}} [[Ангилал:1924 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны жүжигчин]] 359l85wr7vm97byrlxdwrf43bdfqzpq Зүүнгар-Чин улсын дайн 0 145438 865583 865410 2026-08-10T10:42:30Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865583 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] joaxbhibct62jjq76moh6ld07y59ykp Одонгийн Цогтгэрэл 0 145495 865561 850734 2026-08-10T07:21:43Z Egzs 88168 шинэчлэв 865561 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс албан тушаалтан |honorific_prefix= |name=Одонгийн Цогтгэрэл |image=Odongiin Tsogtgerel 2024.png |caption=О.Цогтгэрэл. 2024 он. |order= |office=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Намын]] дарга |term_start=2025 оны 9 сарын 18 |term_end= |predecessor=[[Лувсаннямын Гантөмөр]] |successor= |office1={{flagicon|Монгол}} [[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] гишүүн |term_start1=2020 оны 6 сарын 30 |term_end1= |birth_place=[[Тэс сум]], [[Увс аймаг]], Монгол |birth_date={{birth date and age|1976|12|31}} |death_place= |death_date= |party=[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] |spouse= |children= |alma_mater=[[ШУТИС|Технологийн Их Сургууль]]<br/>[[Удирдлагын Академи]] |imagesize=220px |constituency1=2-р тойрог, [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]], [[Завхан аймаг|Завхан]], [[Ховд аймаг|Ховд]], [[Увс аймаг]]<br/>(2024–одоо)<br/>15-р тойрог, [[Увс аймаг]]<br/>(2020–2024) |signature= }} '''Одонгийн Цогтгэрэл''' (1976 оны 12 дугаар сарын 31-нд [[Увс аймаг|Увс аймгийн]] [[Тэс сум (Увс)|Тэс суманд]] төрсөн) - Монгол улсын [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан намын]] дарга. == Намтар == 1993 онд Увс аймгийн Тэс сумын 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. 1998 онд ТИС-ийн Компьютерын техник менежментийн сургууль, эдийн засагч мэргэжлээр дүүрэгсэн. 1998-2011 онд ТЭСО ХХК-ийн захирал. 2008 онд Удирдлагын академид сурч магистр хамгаалсан. 2012-2015 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягийн зөвлөх 2015-2017 онд Увс аймгийн Ардчилсан Намын дарга 2015-2020 онд ТЭСО корпорацын ерөнхийлөгч 2020-2024 онд Увс аймгаас Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон. 2022 оноос Монгол Улсын Их Хурал дахь Ардчилсан Намын бүлгийн дарга 2024 онд УИХ-ын сонгуулийн 2 дугаар тойрог (Говь-Алтай, Завхан, Ховд, Увс)-оос гишүүнээр сонгогдож Монгол Улсын Их Хурлын гишүүнээр ажиллаж байна. 2025 оны 8-р сарын 31-нд Ардчилсан намын Үндэсний бодлогын хорооны ээлжит бус хуралдаанд оролцсон нийт гишүүдийн 60 хувийн саналаар тэрээр Ардчилсан намын даргаар сонгогдов. == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Ардчилсан Намын дарга}} {{DEFAULTSORT:Цогтгэрэл, Одон}} [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Тэсийн (Увс) хүн]] [[Ангилал:Увсынхан]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Удирдлагын Академийн төгсөгч]] [[Ангилал:Монголын бизнесмен]] [[Ангилал:Ардчилсан Намын дарга]] [[Ангилал:Улсын Их Хурлын гишүүн]] nj3831b2wv4fau7hq5drhiglu91j5xt Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 145904 865586 865414 2026-08-10T10:43:00Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865586 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 2okyd5w2xg3dx4hmbbmlch237q2he2i Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 145905 865589 865417 2026-08-10T10:43:30Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865589 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн]] tagkgy5wks8qd6w6ye9xutp8epnm61j Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 145952 865581 865408 2026-08-10T10:42:10Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865581 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] aa9qnxdjak3lqmjmhynrwy1bo7czz9y Алаг адуу 0 146456 865533 856969 2026-08-09T20:56:57Z ~2026-43800-94 106669 865533 wikitext text/x-wiki Mitad humuus baijee b4myjo2nw8buqccbnb45ijitw0ue678 865534 865533 2026-08-09T20:57:22Z ~2026-43800-94 106669 865534 wikitext text/x-wiki Kitad kumsuud baijee 97lzlra60s3fo6h8vuj5n1mzbnesxnr Ойрад–Манжийн дайн 0 147011 865585 865413 2026-08-10T10:42:50Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865585 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] joaxbhibct62jjq76moh6ld07y59ykp Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 0 147014 865590 865418 2026-08-10T10:43:40Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865590 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн]] awosx5zwmm88n69lpewa85rg2ovhay7 Амарсанаагийн бослого 0 147029 865580 865407 2026-08-10T10:42:00Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865580 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Амарсанаагийн бослого]] phv4nf87iytuajzy1vr5umytvif7igy Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого 0 147030 865588 865416 2026-08-10T10:43:20Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865588 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого]] kn4zw69060umoco8qzkpocidd9ba59i Чингүнжавын бослого 0 147031 865587 865415 2026-08-10T10:43:10Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865587 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого]] kn4zw69060umoco8qzkpocidd9ba59i Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь 0 147043 865584 865411 2026-08-10T10:42:40Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865584 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь]] lg7gbkyme9jil8u7dr2gybk460g0a30 Зүрчидийн нэгдэл 0 147055 865582 865409 2026-08-10T10:42:20Z EmausBot 7864 исправление двойного перенаправления на [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] 865582 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Зүүнгар–Чин улсын дайн#Зүрчидийн нэгдэл]] lmfwqhmk9fyizajzprt8a0ic7x1mg86 Гомбожавын Пэрэнлэй 0 147080 865540 865455 2026-08-10T05:10:26Z Ichko8001 91268 865540 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Урлагийнхан|Name=Гомбожавын Пэрэнлэй|төрсөн=1930|төрсөн газар=Дорнод аймаг Дашбалбар сум Баянцагаан|харьяалал=Монгол үндэстэн|мэргэжил=Түүхч, Багш мэргэжилтэй|зураг=Perenlei1.jpg}} '''Гомбожавын Пэрэнлэй''' нь 1930 оны 3-р сарын 16-нд Дорнод аймаг Дашбалбар сум “Баянцагаан” гэдэг газар төрсөн. Түүхч, Багш мэргэжилтэй. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан. ==ТӨГССӨН СУРГУУЛЬ== * 1940-1944 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бага сургууль * 1966 онд Улсын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг “онц” дүнтэй төгссөн * 1975 онд Эрхүү хотод 3 сарын хугацаатай нэгдлийн даргын мэргэжил дээшлүүлэх курс * 1983 онд 45 хоногийн хугацаагаар Улаан-Үүд хотод мэргэжил дээшлүүлэх курс ==НАМТАР== Пэрэнлэй нь Бөгтөр Хуасай омгийн Аюур овогтой Гомбожавын ууган хүү. Буриад ястан. Түүний намтарын товчооноор аялахын өмнө хүн яаж сурч боловсорч өөрийгөө хөгжүүллдэг. Үр шимээ ч нутаг орондоо хоёргүй сэтгэлээр зүтгэж Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн даргаар 21 жил тууштай ажиллан нэгэн насны амьдралаа зориулж чадсан түүхэн дарга, багш, захирал байсан гэдгийг нутаг орныхон нь, шавь нар нь, үе үеийн хамтран зүтгэгчид нь, хийж бүтээсэн түүхэн замнал нь Гомбожавын Пэрэнлэйг илтгэнэ. Тэрээр бусдын адил сумынхаа сургуульд суралцан “онц сайн” дүнтэй бага сургуулиа төгссөн ч “хараа муу” шалтгаанаар үргэлжлүүлэн сурч чадаагүй юм. Хэдий тийм боловч 14 настай Пэрэнлэйд Дашбалбар сумынхаа захиргаанд “Галч бичээч”-ээр орох боломж олдсон. Түүний хувьд анхны ажлын гараа нь ийнхүү эхэлж гурван жил хөдөлмөрлөж цаашлаад хоршооны барааны нярав, дэлгүүрийн худалдагч хийж явсаар нэг л өдөр сумандаа “Бага ангийн багш” болон очиж, хүүхэд багачуудад эрдэм мэдлэгийг түгээх их үйлсийн эзэн болсон. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар тус тус тасралтгүй ажиллаж, ард олныхоо итгэлийг алдалгүй соён гэгээрлийг түгээж явсан нэгэн билээ. Г.Пэрэнлэй хүүхэд байхын хичээнгүй, аливаад үнэнчээр хандаж байсны үр шимээр Улсын Багшийн Дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн. Хүнд “Боловсрол”ямар хэрэгтэйг ухааран 1966 оны зун “Онц” дүнтэй 2761 тоот дипломтойгоор сургуулиа амжилттай төгссөн оюунлаг нэгэн байсан. Сумаа нэгдлийн хөрөнгөөр шинэхэн Соёлын төвтэй болгох барилгын ажлыг хүндхэн цаг үед шинэхэн дарга санаачилж байсан түүхтэй. Үүгээр зогсохгүй Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн (одоогоор боловсролын хэлтэс) даргаар ажиллаж байх үедээ Монгол улсад анх удаа багш нарын баярыг 1964 онд тэмдэглэж байсан гээд санаачлан хийснийг энд дурьдвал тоймгүй их. Түүний аав Аюурын Гомбожав14 насандаа ааваасаа өнчирөн үлдэж, ээж дүү хоёрын хамт амьдрахын эрхээр өөрийн төрсөн газар Оросын холбооны улс Чита мужийн Агын үндэсний тойргийн Агын районы Будлан хүнхэр гэдэг газраас Монголд амьдарч буй нагац нараа түшиглэхээр 1914 онд иржээ. Дорнод аймаг Дашбалбар, Баяндун сумдын нутгаар амьдарч, хатуу бэрхийг туулж, хар бор ажлыг гололгүй хийсээр эрийн цээнд хүрч, мал маллан ахуй амьдралаа тогтвор сууршилтай болгож чадсан аавын хүү ажээ. Хожим Пэрэнлэйн аав Монгол бичиг, шинэ үсгийг ч бие даан сурч худалдааны байгууллагад малын эрхлэгч агентын ажлыг 20 шахам жил хийсэн хөдөлмөрч нэгэн байжээ. Пэрэнлэй төрүүлсөн ээж Дариймаас амьдралын эрхээр өргүүлэн Нансалмаа ээжийн гар дээр өссөн. Тэд бүгд Буриад ястан. Эгэл жирийн малчин, энгийн даруу хөдөлмөрч бүсгүйчүүд байсан гэдэг. Пэрэнлэй дарга нутаг орноо хөгжүүлэх их үйлсийн төлөө ажиллаж явахдаа хань Цэндэмтэй танилцан гэр бүл болж 9 хүүхдийг төрүүлж 3 хүүхдээ ах эгч нартаа өргүүлэн ахан дүүсээ хаялгүй хамаатны нандин холбоог үргэлжлүүлэн зургаан хүүхдээ өөсрдөө өсгөцгөөжээ. Түүний хань Цэдэнгийн Цэндэм нь Хэнтий аймгийн Дадал суманд төрсөн. Багш мэргэжилтэй. Дадал сумандаа төдийгүй Чойбалсан хотод цэцэрлэгийн эрхлэгчээр, Баян-Уул, Дашбалбар сумын дунд сургуульд гэр ахуйн багшаар тус тус багшилж байгаад хүнд өвчний улмаас 1981 онд насан эцэслэжээ. Алдарт эхийн 1,2-р одонт, “хөдөлмөрийн гавшгайч” 1,2-р тэмдэгтэй, Монгол улсдаа Эвлэлийн гишүүнээр он удаан жил явжээ. Хань Цэндэм энэ биеэ бусдын хүүхдүүдийн сурч боловсрох үйлд зориулан амьдарч ажиллаж явсан ачтан байсан нь үйл хэрэг нь харуулнам. Ийм л оюунлаг эцэг эхийн үргэлжлэл болсон Оюунжаргал Түмэнжаргал, Уранжаргал, Төгсжаргал, Отгонжаргал, Түвшинжаргал нар нь үр хүүхэд хань ижлийн хамт өнөр өтгөн болцгоож улс орондоо, төрсөн нутаг усандаа өөрсдийн хийж чаддаг зүйлээрээ ажиллаж хөдөлмөрлөн амар тайван амьдарцгаана. ==Г.ПЭРЭНЛЭЙН ААВ ЭЭЖ, АХАН ДҮҮС БА ТҮҮНИЙ ҮР ХҮҮХЭД, АЧ ЗЭЭ НАР== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper.jpg | caption1 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, эхнэр Ц.Цэндэм Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ 6 хүүхдийн хамт 1975–1976 оны үед Дашбалбар сум | image2 = Unper2.jpg | caption2 = Г.Пэрэнлэй 2 ээж, Дүү Б.Цэрэнгийн том хүү Г.Түмэнзориг /Талийгаач/ Хүү Г.Цолмон, Г.Солонгогийн хамт П.Tүвшинжаргалаас бусад 5 хүүхдийн хамт 1982–1983 оны үед Дашбалбар сум }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Perenlei2.png | caption1 = Г.Пэрэнлэй хань Ц.Цэндэмийн хамт | image2 = Unper21.png | caption2 = Том охин Пэрэнлэйгийн Оюунжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper45.png | caption1 = Том Хүү Пэрэнлэйгийн Түмэнжаргал | image2 = Unper234.png | caption2 = ГУРАВ: Пэрэнлэйгийн Түвшинжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 400 | image1 = Unper3.png | caption1 = ДӨРӨВ: Охин Пэрэнлэй Уранжаргал | image2 = Unper9876.png | caption2 = ТАВ: Хүү Пэрэнлэйгийн Төгсжаргал }} {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = 500 | image1 = Unper0.png | caption1 = ЗУРГАА: Охин П. Отгонжаргал | image2 = | caption2 = }} ==АЖЛЫН ЗАМНАЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь хөдөлмөрийн гараагаа: *1944-1947 онд Дашбалбар сумын захиргаанд галч бичээчээр *1947-1948 оны Хоршооны барааны нярав, худалдагчаар *1948 оны 8 сараас сумандаа Бага ангийн багш *1949-1955 онд Баян-Уул, Цагаан-Овоо, Дашбалбар сумын сургуулиудад багш, эрхлэгч, захирлаар *1958-1965 онд Чойбалсан хотын НДХ гүйцэтгэх захиргааны Гэгээрлийн хэлтэст байцаагч, даргаар *1966-1967 онд Дорнод аймаг Баян-Уул сумын арван жилийн дунд сургуулийн захирал *1967-1988 онд Дорнод аймаг Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар ажиллаж байсан. ==ГАВЬЯА ШАГНАЛ== * 1961 онд Сайд нарын зөвлөлийн жуух бичиг * 1968 онд АИХ тэргүүлэгчдийн 208-р зарлигаар “Хөдөлмөрийн хүндэт медаль" * 1971 онд “Алтан гадас” одон * 1974 онд “Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон” * 1962 онд “Ардын гэгээрлийн тэргүүний ажилтан” * 1971 онд “МХЗЭ-ийн тэргүүний ажилтан” * 1973 онд “Ардын цэргийн тэргүүний ажилтан” * 1979 онд “ХАА-ын тэргүүний сайчуул” цол * 1981 онд Улсын биеийн тамирын спортын хорооны “Хүндэт тэмдэг” * 1961, 1971, 1981 онуудад Ардын хувьсгалын 40, 50, 60 жилийн “Хүндэт медаль" ==СОНГУУЛЬТ АЖИЛ== Гомбожавын Пэрэнлэй нь аймаг орон нутгийнхаа депутатаар олон жил сонгогдон нам төрийн үйл хэрэгт идэвхитэй оролцдог МАХН-ын гишүүн, түмнийхээ итгэлийг олсон нэгэн байсан нь түүний сонгуульт ажил харуулж байна. Тухайлбал: [[Файл:Perenlei3.png|600x500px|thumb|МАХН-ын XIX их хурлын Дорнод аймгийн төлөөлөгчид]] - 1944 онд МУ эвлэлд гишүүн - 1945 онд МХЗ эвлэлд элсэн орсон - 1952 онд сумын АДХ-ын депутат - 1954 оны 3-р сарын 25-нд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын намын үүрийн бүх гишүүдийн хурлаар МАХН-ын гишүүн - 1961 онд Монголын багш нарын III дугаар их хуралд - 1963-1966 онд Дорнод аймгийн төвийн АИХ-ын сонгох сонгуулийн Зангиатын 139-р тойрогт АИХ-ын депутатаар 3 жил - 1967 онд аймгийн АДХ-ын депутатаар 5,6,8,9,10,11,12,13,14 дэх удаагийн сонгуулиар аймгийн намын хорооны 11,12,14,15,16,17,18,19,20 дугаар бага хурлаас бүгд хурлын гишүүнээр тус тус сонгогдон ажилласан. - 1967, 1973, 1979 онуудад нэгдэлчдийн III, IV, V-р их хуралд тус бүр төлөөлөгчөөр - 1969 онд Монголын Биеийн тамир спортын III дугаар их хуралд - 1973-1977 онд АИХ-ын сонгох сонгуулийн Дашбалбарын 171-р тойрогт Ардын их хурлын депутатаар 4 жил сонгогдсон. - 1971, 1976 онд аймгийн намын 25-р бага хурлаас МАХН-ын 16, 17-р их хурлын төлөөлөгчөөр - 1977-1982 онд Монголын ХАА-ын Үйлдвэрчдийн эвлэлийн бүгд хурлын гишүүнээр сонгогдсон. - 1983 оны сүүлээр Улаанбаатар хотод болсон БНМАУ-ын сум, хороо, район хотын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дарга нарын улсын зөвлөгөөнд оролцсон. ==НОМ БҮТЭЭЛ== Г.Пэрэнлэй агсан сум орныхоо түүхийг гар бие оролцон бүтээж явсны хувьд, болохоос нь болохгүй хүртэл их бага гэлтгүйгээр сэтгэлээн чилээж, урсах цаг хугацаатай уралдан, энэ л нутаг орныхоо бүтээн байгуулалт, хөгжил цэцэглэлтийн эх суурийг тавьсан түүхийн гэрч юмаа. Үүнийгээ ч үеийн үед нутгийн зон олон, ирээдүй хойчдоо үлдээе хэмээн зорин, тэр их ажлын хажуугаар ном тохимол бичсэн оюуны хүн байлаа. Тиймдээ ч үр хүүхдүүд нь төрөлх Дашбалбар сумын түүхт 100 жилийн ой 2025 онд болоход аавынхаа бичиж үлдээсэн 2 товхимол номыг нэгтгэн нэг ном болгон хэвлүүлж нутаг орондоо дурсгажээ. 1. '''1995 он “Дашбалбар сумын түүх оршвой”''' 2. '''1988 он Дашбалбар сум “Улз” нэгдлийн түүхчилсэн танилцуулга''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙ ДАРГЫН САНААЧЛАН ХИЙСЭН ТҮҮХЭН АЖЛУУД== '''НЭГ. Дашбалбар сум анхны соёлын төвтэй болов''' [[Файл:Mes98.jpg|500x500px|thumb]] Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын "Улз" нэгдлийн даргаар 1967 оны хавар Гомбожавын Пэрэнлэй сонгогджээ. Шинэхэн дарга нэгдлийн төвийг тохижуулна, хүн ардаа соёлжуулна гэж ярьдаг, сайхан клуб бариулна гээд энэ санаагаа 1968 оны үйлдвэр-санхүүгийн төлөвлөгөөнд тусгасан байна. Клубын барилгын төсөл 750 мянган төгрөг зарцуулагдахаар болжээ. Ингээд материал татах зэрэг ажилд мөнгө зарах гэтэл аймгийн банк 100 мянгаас дээш төгрөгийн төсөвтэй барилгад Улсын төлөвлөгөөний комиссын хурлаар баталсан шийдвэр шаардлагатай гээд зөвшөөрсөнгүй. Иймээс Пэрэнлэй дарга нэгдлийн 1-р бригадын даргаар ажиллаж буй Жалсавын Жамцыг дуудаж: Та Улаанбаатар хотод томилолтоор яв. Улсын төлөвлөгөөний комиссоос манай клубыг бариулах тогтоол шийдвэр гаргуулаад ир! гэжээ. Танай нэгдлийн шинэ дарга аж ахуй, эдийн засгаа хөгжүүлэхийн оронд соёл урлагийн газраа илүү анхаарч байгаа нь тун ч харамсалтай алдаа юм даа гээд халгаасангүй. Жамц дарга учир байдлаа тоочин гомдолсны эцэст Улсын төлөвлөгөөний комисс орж хурлаар тогтоол шийдвэр гаргуулаад нутаг буцсан түүхтэй ажээ. Ингээд цэргийн 030-р ангийхантай "Улз" нэгдэл холбоо тогтоож, тэр ангийн барилгачид болон Чойбалсан хотод мах комбинат барьж байсан Болгар нөхдийн оролцоотойгоор Дашбалбар сум хоёр жилийн хугацаанд клубын барилга ашиглалтанд оржээ. Г.Пэрэнлэй дарга нэгдлийн хөрөнгийг буруу зүйлд зарцуулсан гэж НХДЗ-ийн даргаас зэмлэл хүлээсэн ч Монгол улсын хөдөө нутгийн аль ч сумын төвд байхгүй, зарим хэсэгтээ хоёр давхар, олон хүний багтаамжтай, цэлгэр тайз, бүжгийн танхим, номын сан, хөнгөн цайны газар, орон нутгийг судлах музейтэй, үнэхээр соёлын төв гэсэн нэрэндээ тохирсон газар болж хүн зоны хөл тасрахгүй ажилласаар байжээ. Цаашлаад Б.Балжидын удирдсан тус төвд ардын театр ажиллаж, нутгийн хүү Ж.Лодойн "Хурим", Буриадын зохиолч Шагжийн Цэрэний "Будамшуу", Ж.Жамцын зохиол "Зовсон жаргал", "Солигдсон амь" зэрэг жүжгийг амжилттай тоглосноос гадна "Улзын дэлбээ" нэртэй бүжгийн хамтлаг ажиллаж байв. '''Д.Бадамням, Ц.Жамбалжамц нарын дурсамжаас 1967 он''' [[Файл:Perenlei6.png|600x400px|thumb|Г.Пэрэнлэй нь Дорнод аймгийн Гэгээрлийн хэлтсийн /одоогийн боловсролын хэлтэс / даргаар ажиллаж байсан үед Ю.Цэдэнбал даргатай хамт]] '''ХОЁР. Монгол улс түүхэндээ “Багш нарын баяр”-тай болов''' Б.Жаргал: Манай улсад багш нарын баярыг тэмдэглэдэг болоогүй байхад Дорнод аймгийн багш нар 1964 онд Пэрэнлэй даргын санаачилгаар анх удаа "Багш нарын баяр"-ыг тэмдэглэсэн. Өмнө нь Гэгээрлийн хэлтсийхэн энэ талаар аймгийнхаа багш нараасаа санал авахад бүгд зөвшөөрсөн юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ГУРАВ. "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга''' Гэгээрлийн хэлтсийн дарга, тууврын хонины ноосыг бага хугацаанд хяргаж эрт тарга хүч авхуулах зорилгоор сурагчдын зуны амралтаар "Хөдөлмөр зуслан" анх ажиллуулсан нэгдлийн дарга юм. '''Монгол Улсын Анхдагчид Буриадууд номноос''' '''ДӨРӨВ. Дашбалбар сумын туршлагыг орон даяар нэвтрүүлэв''' Пэрэнлэйг сумын гүйцэтгэх захиргааны даргаар ажилласан найм дахь жилийн босгон дээр 1975 оны намар түүнийг Улаанбаатар хотоос дууджээ. «Сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргаанаас соёл хүмүүжлийн ажлыг ҳэрхэн удирдаж байгаа тухай» илтгэлийг нь Сайд нарын Зөвлөлд авч хэлэлцжээ. Сумынхаа төвд үзвэр үйлчилгээ, уншлагын заал бүхий тохилог сайхан клуб, баялаг үзмэртэй кабинет, жирэмсэн эхчүүдийн амрах байр, нийтийн халуун ус байгуулан тохижуулснаа илтгэжээ. Дашбалбар сумынхны амжилт бүтээлийг нам засаг өндөр үнэлж, туршлагыг нь орон даяар нэвтрүүлэх тухай тогтоол гаргаж байжээ. '''ТАВ. "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз бүрэн бэхжив''' Дашбалбар сумын "Улз" нэгдэл нь материаллаг бааз, хэрэгслийн хувьд бэхэжсэн, аж ахуйн зохион байгуулалт бүрэн төлөвшсөн, эдийн засгийн талаар биеэ даасан манай улсын томоохон сум, аж ахуйн нэг болсон. Энэ нь түүнийг 20 гаруй жил удирдсан Гомбожавын Пэрэнлэй гэдэг эгэл жирийн ухаалаг хүний ажил амьдралтай салшгүй холбоотой билээ. '''ЗУРГАА. Нэгдлийн мөнгөн орлого нэмэгдэж хөдөлмөрийн бүтээмж өсөв''' Сум орныхоо одоо, ирээдүйн тухай өргөн хүрээнд буурь суурьтай, гүн гүнзгий бодож сэтгэхийг Пэрэнлэйгээс амьдрал аяндаа шаарджээ. YII таван жилд төлөвлөсен хэмжээнээс нэгдлийн мөнгөн орлого, хөдөлмөрийн бүтээмж ихээхэн өсчээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрын зуун га тутмаас 220 центнер мах, 15 центнер ноос, 55 центнер сүү үйлдвэрлэж сумын АДХ-ын чуулганыг мал аж ахуйн бригадад төвлөрүүлж хийсэн тэр жилийн намар арван мянган тонн өвс нөөцөлжээ. Бод, бог мал нэгээс хоёр ээлжийн хашаагаар хангагдаж, холимог тэжээл үйлдвэрлэлт эрс нэмэгдсэн байна. «Улз» нэгдэлд мужааны цех, барилгын бригад ажиллаж төвийнхөн нь шинэ байшинд суух болжээ. Дөч гаруй цэгт төмс, хүнсний ногоо тарьж ургуулан амины туслах аж ахуйн хүрээнд гахай бордож мах үйлдвэрлэдэг айл өрх ч бий болов. '''Сэтгүүлч Ц.ВАНЧИНДОРЖ''' ==ГОМБОЖАВЫН ПЭРЭНЛЭЙН ТУХАЙ ДУРСАМЖ ЯРИАНУУД== [[Файл:Perenlei5.png|600x400px|thumb|Зүүн гар талаас "Улз" нэгдлийн орлогч дарга А.Данзан. Дашбалбар сум "Улз" нэгдлийн дарга БНМАУ- АИХ-н Депутат Г.Пэрэнлэй, Дашбалбар сумын намын дарга Л.Банзрагч]] '''Хөдөө аж ахуйн гавъяат ажилтан, Малын их эмч С.Чойжилсүрэн''' Гомбожавын Пэрэнлэй даргынхаа тухай дурсан ярихад сайхан үг хүртэл багадаж байна. Би дөрвөн жил хамт ажилласан хэрнээ насаараа тэр хүнээс суралцаж үг үйлдэл, ажлын арга барилыг нь үргэлж санан бодож ажил амьдралдаа тусгаж явдаг. Хөдөө аж ахуйн их сургуулийг 1974 онд 23 настайдаа төгсөөд аймгийн намын хорооны шийдвэрээр хувиарлагдан Дашбалбар сумын мал эмнэлгийн тасгийн их эмчээр томилогдон очоод Пэрэнлэй даргын удирдлаган дор ажилласан. Дараа нь 1992-1996 онд Булган сумын АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны болон "Туг" нэгдлийн дарга, 1992-1996 онд Аймгийн АДХ-ын гүйцэтгэх захиргааны дэд дарга, Засаг даргын орлогч, 1998-2001 онд "Дорнод гурил" ХК-ны гүйцэтгэх захирал, 2001-2013 оны хооронд Дорнод аймаг дахь Гаалийн газрын даргаар тус тус ажиллаж байв. Ингэхдээ байнга л Пэрэнлэй даргатайгаа ажлын арга барилын хувьд өөрийгөө харьцуулдаг байлаа. Тухайн үед МУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, Хөвсгөл аймгийн Цагаан-Үүр сумын нэгдлийн дарга намын XIX-р хурал дээр хэлсэн үг байдаг. “Дарга хүн гэж хүнээр юм хийлгэж чаддаг хүнийг хэлдэг юмаа” гэхэд тэнд байсан намын гишүүд бүгд алга ташиж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Тэр тодорхойлолтонд хүрч чадсан хүн бол яах аргагүй манай Пэрэнлэй дарга юм байна гэж одоог хүртэл ойлгож явдаг. Пэрэнлэй дарга хүмүүсээр юм хийлгэж чаддаг. Өөрийн гэсэн арга барилтай. Хийсэн бүтээснээрээ сум орон нутагтаа төдийгүй аймагт нэр хүндтэй хүн байсан. Хадлан хадахад хүртэл газрыг нь зааж өгдөг. Аливаа ажлыг жижиг бага гэлтгүй ач холбогдол өгдөг. Багш хүн учир орчноо мэдэрч хүнд юм тайлбарлаж өгдөг. Одоо байсан бол энгэрт нь “Гавьяат” тэмдэг байхаар сумын дарга. Пэрэнлэй даргын үед улсын хэмжээнд 255 нэгдэл байлаа. Тэр дунд Дашбалбар сумын “Улз” нэгдэл эдийн засгийн хувьд хүчин чадал сайтай. Бие даасан бааз суурьтай байсан. Пэрэнлэй даргаас хойш томилогдон очсон дарга нар нутаг орныхонд их гологдсон. Дамдинсүрэн дарга одоо ч ярьдаг юм. Мундаг хүн удирдаж байсан учраас Дагдан бид 2 жижигдсэндээ гэдэг. Тэр том хүний нөөлөг, бүтээн байгуулалт нүсэр байсан учраас шүү дээ. Би 1993 онд мөн 2015 онд суманд очиход тэр үеийн байшин барилга бүтээн байгуулалтаа харах сайхан байсан. Нэг жишээ хэлэхэд сумын төвийн барилгын бригадыг Шийрэв гуай ахлаад ажиллахдаа авдар, савнаас авахуулаад Номын сан хүртэл хийж байсан. Хүний хүссэн болгоныг хийдэг. Намайг Дашбалбар суманд шилжих үед Пэрэнлэй даргын бэлэглэсэн номын сан, 1974 оны 9 сард хийгдсэн 4 сандал одоо хүртэл өнгө хийц чанараараа байна. Тийм мужааны цехтэй сум ховор байлаа. Тэгэж л сумынхаа хүмүүсийн хэрэгцээг хангаж чаддаг нэгдлийн дарга байлаа. Ер нь өнгөрснөө мэдэхгүй бол өнөөдрөө зөв харахгүй. Ирээдүйгээ ч зөв тодорхойлохгүй шүү дээ. Пэрэнлэй даргатай хамт 1975 онд 4-р бригад дээр очлоо. Нэг дурсамж санаанд бууна. Дашбалбар сум зуун хориод мянган малтай. Түүнийг гардан өсгөж, арчилж малладаг суурь бүрээр орж малчин олныхоо ажил амьдралыг судлан санаа бодлыг нь сонсож явахаас сайхан юм байхгүй шүү гэж Пэрэнлэй дарга өгүүлж билээ. Норовсамбуу гээд айлд орсон. Гадаа нь нэг хонь хэвтэх юм. Энэ яасын гэсэн хургалах гээд чадахгүй гурав хонолоо гэнэ. Малын эмч ирснийх гээд үзлэг хийсэн хургалах боломжгүй байсан. Үхсэн хургийг нь гаргаад гэдсийг нь буцаж боогоод хэсэг хугацааны дараа нөгөө хонь босоод явлаа. Тэгсэн дарга гарч ирээд хонийг анхаараарай гэнэ. Тэгээд надаас асууж байдаг шүү. Саяын хагалаа хийлгэсэн хонь амьдрах уу гэж байна. Тэгнээ тэр явна гэсэн харчихаад гүй ямар жигтэй юм гээд өөр юм хэлсэнгүй. Хожим бригадын даргаас асуухад нь нөгөө хонь амьдарсныг мэдээд намайг их тоосон. Ингэж л Пэрэнлэй дарга юм хийж чаддаг хүнээ томилдог. “Улз” нэгдэл малын тоо толгойгоороо, ажлын үзүүлэлтээр ч аймагтаа өрсөлддөг байлаа. Тиймдээ ч “Тэргүүний нэгдэл” болж байсан. Улсын анхдугаар зөвлөгөөн болоход завсарлагаанаар Рагчаа даргатай тамхи татаад зогсож байдаг. Пэрэнлэй дарга сум орноо тааруухан удирдан авч явсан бол тэгж зогсохгүй дээ. Энэ мэт жишээ олон. Дарга тийм чанга хүн биш. Хүний эвийг олдог. Гэхдээ бас хатуу юман дээрээ дугарна. Их хошин бас их ёгч үгэн дотор үг хавчуулна. Мөн Пэрэнлэй даргын үед Улаанбаатар хотод “Нутгийн сэхээтний зөвлөл” гэж байгуулагдсан. 50 жилийн ойн сум нэгдлийн "Дарга" тавих илтгэлийг Пэрэнлэй дарга ерөнхий бичээд Ардын уран зураач Г.Одон гуай одоогоор бол редактор буюу хянан тохиолдуулж байлаа шүү дээ. Харилцаа холбоог олон талаар хослуулж хөрш зэргэлдээ Чита мужтай ойр дотно ажилладаг байлаа. Пэрэнлэй дарга цэлгэр талын дээгүүр элч туяагаа цацруулах хоёр нарны хооронд төдийгүй шөнө дөл болсон хойно ч сууриас суурь дамжин зав чөлөөгүй явж «Улз» нэгдлийн ирээдүй өөд, түмэн олныхоо хүсэл эрмэлзэл, итгэл найдварыг биелүүлэхийн төлөө хүчин зүтгэж явсан Дашбалбар сумын түүхэнд тодоос тод бичигдэх ховорхон хүн билээ. '''Хүний гавьяат эмч, Дашбалбар сумын Эрүүл мэндийн төвийн дарга В.Алтанцэцэг''' Гомбожавын Пэрэнлэй нь манай сумын түүхэн хүний нэг юм. Миний хувьд нэгдлийн дарга байхад нь сургуулиа төгсч ирээд сумандаа ажиллах болсон цаг. Дараа нь би сумынхаа засаг даргаар ажиллаж байх үедээ уулзаж зөвлөлгөө авч байсан. Өндөр настай болоод гэртээ суудаг байхад нь хаяа уулзахад сумынхаа төлөө санаа тавьж “ийм ажил хийвэл их зүгээр дээ" гээд л ярьж байдаг нь үнэхээр нутгаа гэсэн сэтгэлтэй хүн юмаа гэж хүндэлдэг байлаа. Манай сумын хагас зуун жилийн түүх Г.Пэрэнлэй, Ж.Ёндонжамц дарга нартай салшгүй холбоотой гэж боддог. Тэд л одоогийн энэ хөгжил дэвшилд хүрэхэд үүрэг гүйцэтгэсэн хүмүүс юм. Пэрэнлэй даргын хувьд 20 гаруй жил “Улз” нэгдлийг удирдахдаа улсдаа тэргүүнйи нэгдэл болгон хөгжүүлж, хойч үе бидэндээ хүлээлгэж өгсөн. Одоо манай сум “Улсын тэргүүний сум болтлоо хөгжсөн. Монгол улсын 330 сумаас улсад малын тоогоороо эхний 8-рт бичигдэж байгаа нь Пэрэнлэй даргын маань “Улз” нэгдлийн буян юмдаа. Нэгдэл тарахад сумын иргэдэд хувьчилсан мал, бусад хөрөнгүүд иргэдийн хувийн өмчийн суурь болсон. Улсдаа тэргүүлдэг сум нэгдэл байсныг гэрчлэх хэдэн жишээ дурдвал: -1969 онд нэгдэлжих хөдлөлгөөн ялсаны 10 жилийн ой угтсан уралдаанд улсад 2-р байр /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1971 онд Ардын хувьсгал, МХЗЭ-ийн 50 жилийн ой угтаж заралсан уралдаанд улсад 3-р байр /'''ОНС музейн матеираас'''/ -1974 онд Засгийн газрын хүндэт жуух бичгээр шагнуулсан /'''ОНСмузейн материалаас'''/ -1975,1976 онуудад цөцгийн тос ээдэмцэрийн төлөвлөгөөг биелүүлсэн амжилтаар 2,3-р байр эзэлж байжээ, “Улз" нэгдэл улсад мөнгөн орлогоороо 2-р байр, нэгдлийн гишүүдэд хөлс олголтооороо 1-р байр улсаас урт богино хугацааны зээл авдаггүй өөрийгөө санхүүжүүлдэг нэгдэл байсан. Дашбалбар сумын 40,50,60 жилийн ойн зардалыг “Улз” нэгдэл санхүүжүүлдэг байсан ба тухайн үед хандив тусламж авдаггүй байлаа. -1979 онд түүхэндээ хамгийн олон буюу 113432 толгой мал тоолуулж байсан. “Улз” нэгдэл 30 гаруй авто машин, гинжит болон дугуйт трактортой, томоохон авто гаржтай, нэгдлийн тээврийн бүхий л үйлчилгээ үзүүлдэг байсан. Мөн айлуудад ундны ус түгээдэг авто цистерн, бригадуудаас сүү, цөцгийн тосоо тээвэрлэдэг сүүний машин бригаддад соёлын үйлчилгээ хүргэдэг, “Кубань машин, түлш цэнэглэдэг машинууд. Сумын төвийн айл өрхүүдийг цахилгаанаар хангадаг дизель станц, хадлангийн механикжсан салаа тариа бригад, жилдээ 20,0-30,0 цөцгийн тос боловсруулдаг сүү тосны завод, халуун усны газар, айл өрхүүдэд тавилга болон хэрэгцээт зүйлийг хийж үйлдвэрлэдэг барилгын цех , нэг ээлжинд 25 хүн хүлээн авах хүчин чадалтай зочид буудал, 40 хүн хүлээж авах гуанз, Талхны газар, гахай шувууны аж ахуй, мал тууварын бригад, мал эмнэлэг, худаг усны бригад, чанар нөөцийн бригад, хүүхдийн хөдөлмөр зуслан гээд тоочоод барамгүй одооноос дутахгүй жижиг үйлдвэрлэл үйлчилгээний газруудтай сумынхаа иргэдийн хэрэгцээг хангадаг ийм сайхан нэгдэл сум байсан даа. Энэ бүхэн Пэрэнлэй даргын сэтгэл оюун, хөдөлмөр зүтгэлээ шингээн ажиллаж ирсэн 20 гаруй жилийн түүхэн амжилт билээ. '''Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугын одонт, МУ-ын Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Балжид''' Би айлын ганц охин. Аав, ээж хоёр минь нэгдлийн хоньчин. Аав маань хониныхоо бэлчээр дээрээ бурхан болсон. Жаахан басган байхдаа сумын дарга гэж ямар хүн байдгийг ч мэдэхгүй байлаа. Хамгийн анхны Г.Пэрэнлэй даргын талаарх дурсамж аавын минь ажил явдалд 56 машинаар дүүрэн нутгийн олноо авчирч оролцуулж, хариуцаж байсан хонийг нь даруй айлд шилжүүлж ээж бид хоёрын амьдралд тулгарсан ачааг хөнгөлж байснаар нь “ямар сайн хүн бэ” гэж боддог байсан. Би Баян-уулын сургуулийг дүүргээд МУИС-ын Орос хэлний багшийн сургуульд явах гэсэн оноо хүрэхгүй, мориноос унаад биеийн эрүүл мэнд сайнгүй байлаа. Тэр үед Пэрэнлэй дарга намайг ардын депутатын хурлын гүйцэтгэх захиргааны бичээч, бичиг хэргийн ажилтнаар ажилллаж чадах уу гэж асуув. Би чадахгүй байхдаа гэхэд сурна даа гэж эрс шийдэмгий хэлж билээ. Ингээд дөрвөн хуруугаараа бичгийн машин дээр бичиж сураад 3 жил энэ албан тушаалыг хашсан. Гэтэл элэгний өвчин сэдэрч сумын эмч Мөнхөөгийн тодорхойлолтоор нарийн бичгийн даргын албыг үргэлжлүүлэн хаших боломжгүй боллоо. Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудаж одоо Баруун Яслийн эрхлэгч болно доо гэлээ. Хэлснээр нь Яслийн эрхлэгчээр ажиллаж байтал тэрээр хөөцөлдөж явсаар Цэдэнбал Фелотовагийн нэрэмжит Хүүхдийн фондын хөрөнгөөр улсын хэмжээнд баригдах 33 цэцэрлэгийн нэгийг сумандаа 1 жилийн дотор зохион байгуулан бариулж сум маань Цэцэрлэг, Яслийн цогцолбортой боллоо. Шинэ хуучин хоёр цэцэрлэг нэгдэж, би цэцэрлэгийн эрхлэгч, нярав хоёрыг хамтад нь хийж байлаа. Ажлаа гартаа оруулаад 4 жил 8 сар болов. Гэтэл нэг өдөр Г.Пэрэнлэй дарга өрөөндөө дуудлаа. Дарга өрөөндөө намын даргатай хамт тамхиа баагиулаад сууж байна. “Чамайг Клубийн даргаар тавина” гэдэг юм. “Би клубийн дарга болмооргүй байна. Олон дарга солигдсон, уналтын байдалтай байгаа” гэв. Энэ явдлаас өмнө сумын тооцооны тасгийн нярав бол гэж нэг удаа хэлсэн ч би санхүү тооцоо мэдэхгүй. Тэгтэл өнөө орой очоод Жамсрандоржоор сампин заалгаад ир гэлээ. Тэр оройжин том хүрэн сампин дээр хичээл заалгаж аваад хэсэг хугацаанд тооцооны касс, яслийн эрхлэгч хийж байтал дарга өөрийнхөөрөө ямартай ч намайг клубийн эрхлэгч болголоо. Би дургүй ч 1983 оны 10-р сарын 1-нд клубийн эрхлэгч боллоо. Анх ажлаа авахад том хүрэн ширээ, шургуулгад нь хэдэн ширхэг Правда сэтгүүл, өрөөний мухарт 6 ширхэг архины шил байлаа. Г.Пэрэнлэй дарга Доржханд гуай манаачтай, Номын санч Цэвэлмаа гээд 4 хүний орон тоотой ажил хүлээлгэн өглөө. Клубийн нэг ч техник ажилладаггүй, том хар төгөлдөр хуур, ажилладаг, ажилладаггүй цөөн хэдэн хөгжмийн зэмсэг байж билээ. Нөхцөл байдал нилээн хүнд байлаа. Улсын хэмжээнд соёлжуулах аян зохион байгуулагдаж, тухайн үед нь Пэрэнлэй дарга 100 хүн хамрагдах сургалтад намайг явуулж чадсан юм. 1 сарын дараа клубийн эрхлэгчийн мэргэжлийн үнэмлэх гардаж авав. Дорнод аймгийн бүх суманд “Дашбалбар цахилгаан хөгжимтэй болсон” гэж ойрын сумдад зар түгж, залуучууд оройдоо гурван дугуйттайгаа цахилгаан хөгжимтэй бүжигт оролцох гэж ирнэ. Пянз тоглуулагч Пэрэнлэй даргаар цохуулж аваад өглөө хүртэл диско бүжигт залуучуудыг татаж байлаа. Бүжигт орохдоо хромын гутал, тэрлэгэн дээл зэрэг гоёлын хувцас өмсөж ордог боллоо. Пэрэнлэй даргын бодлого нь соёлын төвөөр дамжуулан нутгийн залуучуудыг соёлжуулах үйл ажиллагааг идэвхтэй зохион байгуулсан. Миний сурах зүйл сургалт үргэлжилсээр Улаанбаатар хот руу 3 сарын курст дараа нь 20 хүнийг Москва руу явуулна гэсэн жагсаалтад багтаж 1 сарын онолын сургалт хийгээд үлдсэн хугацаанд дадлага хийсэн. Үүнийг хэлэх болсон шалтгаан нь 3 сарын курс төгссөнөөрөө Соёлын төвийн захирал гэсэн тушаалтай ирсэн бөгөөд Соёлын яамны шалгуур үзүүлэлтийн дагуу жил жилээр Соёлын төвийн хөдөлгөөнд хамруулж байв. Тэр үеэс хойш би гэдэг хүн их л дургүй, уйлан байж ажиллахаар ирсэн Соёлын төвийнхөө эрхлэгчээр 22 жил ажилласан юмдаа. Пэрэнлэй дарга соёлыг бодлогоор маш их дэмжсэн. Гадаад дотоод харилцаа сайтай, залуу мэргэжилтэн суурьшуулахад анхаарч ажилладаг алсын хараатай хүн байсан гэдгийг онцолмоор байна. Соёлын төв ажил хөдөлмөрөөрөө аймагтаа битгий хэл улсын хэмжээнд тэргүүлж улсын хүүхэд залуучуудын театрт тайлант тоглолт хүртэл хийдэг боллоо. Ямар ч уулзалт, үйл ажиллагаанд заавал санхүүгийн мэргэжилтнээ дагуулж явдаг бөгөөд өөртөө нэг ч төгрөг завшиж байгаагүй. Миний амьдралын багш юмаа. Пэрэнлэй дарга маш оюунлаг хүн байсан учраас нутгийн ажилчдыг соёлжуулахад ном, кино зэргээр хүчтэй нөлөөлсөн гэж хэлж болно. Соёлын төв нэг сард 4 шинэ кино гаргана, нэгдлийн хөрөнгөөр шинээр гарсан номоос заавал 5 ширхэгийг худалдан авдаг. Хэвлэлийн жагсаалтад байгаа бүх сонин, сэтгүүлийг захиалж хүмүүст заавал уншуул гэдэг байлаа. Нэгдэл хөрөнгөтэй тулдаа Соёлд хөрөнгө оруулалт хийдэг байсан. Мөнгөгүй бол мал аж ахуйгаа арайхын удирдаж, тэр холын соёлыг орхигдуулдаг нэгдлүүдийн нэгэн адил болох байсан гэж боддог юм. ==ДУРСГАЛ== Пэрэнлэй дарга “Багш” мэргэжилтэй учир хүнд юм ойлгуулах арга ухааныг туйлын чамбай эзэмшсэн хүн гэж олон хүнээс сонсоно. Хэнд, хэдийд, ямар маягаар, юуг хэлж ойлгуулахаа сүрхий мэддэг байж. [[Файл:Perenlei7.png|thumb| Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын “Улз” нэгдлийн дарга агсан Гомбожавын Пэрэнлэй]] 1990 онд хувьчлал явагдаж, хуучин бүх зүйл өөрчлөгдөхөд 20 гаруй жил сум, нэгдэл удирдаж, олон зүйлийг шинээр бий болгож, бүтээсэн Пэрэнлэй даргын хувьд өөрийнх нь нүдэн дээр бүх юм өөрчлөгдөж, хувьчлал нэрэн дор зарим зүйлийг үгүй хийсэн нь түүнд үнэхээр хүнд туссан гэдэг. Түүнийгээ ч 1993 онд ажлаар суманд нь очсон Малын их эмч С.Чойжилсүрэнд ихэд гутрангуй дурсан ярьжээ. Г.Пэрэнлэй дарга хүнд ажил хариуцуулан хийлгэж чаддаг, хүний эвийг олдог. Дарга нарт ажлаа ойлгуулж, танилцуулж чаддаг, Аймгийн чуулганд үгээ оновчтой хэлдэг, тэр нь олны анхаарлыг ихэд татдаг, сумандаа ахмадуудын дунд нэр хүндтэй нэгэн байжээ. Үүгээр зогсохгүй сум орон нутгаасаа төрсөн, аймаг болон улсад хариуцлагатай ажил, алба хийж буй сэхээтэн, дарга нартай холбоотой байх, тэд нарын туслалцааг сумандаа авах, ашиглах талаар гарамгай сайн ажиллаж байж. Чита мужийн Агийн Үндэсний тойргийн удирдлагуудтай харилцан туслалцах, гэрээ хэлцэл байгуулж тогтмол холбоотой байдаг, Хүнийг гомдоохоос ихэд зайлсхийдэг, сумынхаа нэр хүндийг ямагт өргөж, сайхан байлгахыг эрмэлздэг, ажилдаа чин сэтгэлээ зориулж чаддаг ховорхон дарга, ах, сумандаа хайртай нутгийн хүү байжээ. berwet38wwb6t7q0r0raihppdr2ly1v Полиизоцианурат 0 147689 865548 864433 2026-08-10T06:38:43Z Asaaa18 98448 865548 wikitext text/x-wiki [[File:IsocyanurateV2.svg|thumb|Полиизоциануратын ерөнхий химийн бүтэц нь изоциануратын бүлгийг харуулж байна. Полиолуудыг R-бүлэг гэж товчилдог.]] '''Полиизоцианурат''' ( {{IPAc-en|ˌ|p|ɒ|l|ɪ|ˌ|aɪ|s|oʊ|s|aɪ|ˈ|æ|nj|ʊər|eɪ|t}} ), мөн '''PIR''', '''полиол''', эсвэл '''ISO''' гэж нэрлэгддэг бөгөөд ихэвчлэн хөөс хэлбэрээр үйлдвэрлэгддэг бөгөөд хатуу дулаан тусгаарлагч болгон ашигладаг термосет хуванцар <ref>{{Cite web |last=Building Science Corporation |date=January 2007 |title=Guide to Insulating Sheathing |url=http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf |page=6 }}{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBuilding_Science_Corporation2007">Building Science Corporation (January 2007). [http://www.buildingscience.com/documents/guides-and-manuals/gm-guide-insulating-sheathing/GM_Guide_Insulating_Sheathing.pdf "Guide to Insulating Sheathing"]{{Dead link|date=Наймдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <span class="cs1-format">(PDF)</span>. p.&nbsp;6.</cite></ref> юм. Эхний түүхий эдүүд нь [[Polyurethane|полиуретан]] (PUR) үйлдвэрлэхэд ашигладаг материалтай төстэй боловч [[:en:Methylene_diphenyl_diisocyanate|метилен дифенил диизоциа]]<nowiki/>нат (MDI)-ын эзлэх хувь илүү өндөр байдаг. Мөн урвалд [[:en:Polyether|полиэфир полиол]] (polyether polyol)-ын оронд полиэстерээс гарган авсан [[:en:Polyester|полиол]] (polyester-derived polyol)-ыг ашигладаг. Үүссэн химийн бүтэц нь мэдэгдэхүйц өөр бөгөөд MDI дээрх изоцианатын бүлгүүд нь полиолууд хоорондоо холбогдож, нарийн төвөгтэй полимер бүтэц үүсгэдэг изоциануратын бүлгүүдийг үүсгэдэг . <ref>{{Cite journal |vauthors=Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ |date=April 2022 |title=Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms |journal=Nanomaterials |volume=12 |issue=9 |pages=1522 |doi=10.3390/nano12091522 |pmc=9100237 |pmid=35564231 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMerillasMartín-de_LeónVillafañeRodríguez-Pérez2022">Merillas B, Martín-de León J, Villafañe F, Rodríguez-Pérez MÁ (April 2022). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 "Optical Properties of Polyisocyanurate-Polyurethane Aerogels: Study of the Scattering Mechanisms"]. ''Nanomaterials''. '''12''' (9): 1522. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/nano12091522|10.3390/nano12091522]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9100237 9100237]</span>. [[PMID (identifier)|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35564231 35564231].</cite></ref> [[Ангилал:Нийлэг материал]] 69b6t5oo5v1sj645ubb0g89e4fl8dzc Полибутен 0 147690 865549 864290 2026-08-10T06:39:30Z Asaaa18 98448 865549 wikitext text/x-wiki '''Полибутен''' нь 1-бутен, 2-бутен ба изобутилений холимогоос гаргаж авсан органик полимер юм. Газрын тос боловсруулах явцад этилен уурын хагарлын үед үүссэн <sub>C4</sub> [[Нүүрсустөрөгч|нүүрсустөрөгчийг]] полибутенд нэмэлт тэжээл болгон ашигладаг. Энэ нь томоохон боловсруулах үйлдвэрийн <sub>C4</sub> цогцолборт үйлдвэрлэсэн үндсэндээ цэвэр изобутиленээс гаргаж авдаг [[Полиизобутен|полиизобутилен]] (PIB)-тэй төстэй. Изобутиленээс өөр изомерүүд агуулагдах нь хэд хэдэн нөлөө үзүүлж болно. Үүнд:[https://en.wikipedia.org/wiki/Polyisobutenylsuccinic_anhydride][https://en.wikipedia.org/wiki/Steric_hindrance] [[Ангилал:Нийлэг материал]] oai7lvqpyaies8x1cw47lqlqqea9l3t Чечень хэл 0 147821 865567 865446 2026-08-10T07:32:05Z Avirmed Batsaikhan 53733 865567 wikitext text/x-wiki [[Файл:Idioma checheno.png|thumb|Чечень хэлний тархалт]] '''Чече́нь хэл''' (өөрсдөө — ''нохчийн мотт, noxçiyn mott'')- [[Чеченьчүүд|Чеченийн]] ард түмний хэл бөгөөд ОХУ-ын [[Бүгд Найрамдах Чечень Улс|Чеченийн Бүгд Найрамдах Улс]] болон [[Дагестан|Дагестаны]] албан ёсны хэлнүүдийн нэг юм. Энэ нь хамгийн олон хүн ярьдаг Нах-Дагестаны хэлний (Нах салбар) нэг хэсэг юм. Энэ хэлээр Бүгд Найрамдах Чечень Улс, Ингушети, Бүгд Найрамдах Дагестан Улсын Хасавюрт, Новолак, Казбек, Бабаюрт, Кизилюрт дүүргүүд, Хойд Осетийн Моздок дүүрэг, Гүржийн Ахмета дүүргийн зарим тосгон, [[Йордан|Йорданы]] зарим хэсэгт ярьдаг. 2021 оны хүн амын тооллогоор Орос улсад 1,493,748 хүн чечень хэлээр ярьдаг байв. Чечень хэлийг одоогоор [[Кирилл үсэг|кирилл үсгээр]] бичиж байгаа бөгөөд өмнө 1925-1938 онуудад [[Латин цагаан толгой|Латин цагаан толгойн]] үсгийг ашиглаж байжээ. 731vq56ir3bjxrvzekvqq9tz2ip9lrs Нямхүүгийн Бямбацогт 0 147826 865512 2026-08-09T12:18:04Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Нямхүүгийн Бямбацогт''' (1952 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- 2002 онд нас барсан) -Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. == Намтар == * 1974-1978 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг төгссөн. * 1978 оноос Төв аймгийн Театрын найруулагч. * 1973 он "[[Моторын дуу]]" кинонд гол дүр болох..." 865512 wikitext text/x-wiki '''Нямхүүгийн Бямбацогт''' (1952 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- 2002 онд нас барсан) -Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. == Намтар == * 1974-1978 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг төгссөн. * 1978 оноос Төв аймгийн Театрын найруулагч. * 1973 он "[[Моторын дуу]]" кинонд гол дүр болох Ганаагийн дүрийг бүтээсэн. * 1976 он "[[Шинэ хотын гэрэл]]" Цогт * 1981 он "[[Цэрэг эрсийн жирийн өдрүүд]]" офицер Тулга * 1982 он "[[Хуучин сүмийн нууц]]" Ванданжав * 1987 он "[[Хүний хүн]]" атаманд тоглосон. 1993 онд "Чамд итгэж явсан" гэдэг нэртэй уран сайхны киноны зохиолыг бичиж өөрөө найруулсан h68263nr36ltsd7h3ti6j3stjf2nt8f Тангадын Пэрэнлэй 0 147827 865514 2026-08-09T12:25:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Тангадын Пэрэнлэй''' (1945 оны 5 дугаар сарын 10-нд Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай суманд төрсөн- 2025 оны 1-р сарын 31-нд нас барсан) -Монгол Улсын Хүүхэлдэйн Театрын жүжигчин, тайз, киноны жүжигчин. 1962-1967 онд сумын дунд сургуульд суралцаж төгссөн. 1967-1970 онд Ардын..." 865514 wikitext text/x-wiki '''Тангадын Пэрэнлэй''' (1945 оны 5 дугаар сарын 10-нд Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай суманд төрсөн- 2025 оны 1-р сарын 31-нд нас барсан) -Монгол Улсын Хүүхэлдэйн Театрын жүжигчин, тайз, киноны жүжигчин. 1962-1967 онд сумын дунд сургуульд суралцаж төгссөн. 1967-1970 онд Ардын армийн 026-р ангид цэргийн албаа хааж 1970 онд Улсын Хүүхэлдэйн театрт дагалдан жүжигчинээр орсон. Т.Пэрэнлэй нь 1975-1982 онд олондоо нэр хүндтэй тэргүүний уран бүтээлч болж тэдний итгэл найдварыг хүлээж МҮЭ-ийн хороон даргын сонгуульт албанд сонгогдсон төдийгүй хөдөө орон нутгийн үзэгчдэд урлагийн бригадаар тогтмол үйлчилж, хүүхэлдэйн урлагийг сурталчлан үзэгчдийн тоо болон орлогын төлөвлөгөөг биелүүлэхэд манлайлан, ардын театр болон сайн дурын бүлгэм дугуйлангийн уран бүтээлчдэд зөвлөгөө өгч туслан дэмжиж байсан олон шавьтай багш байлаа. Т.Пэрэнлэй 1982-1999 онд телевизийн урлагт сэтгэл санаагаа зориулж, шинийг эрэлхийлж, Үндэсний олон нийтийн телевизийн Телетеатрт “Бор хүү”, “Алаг бөмбүүлэй”, “Сарьсан багваахай”, “Алим” зэрэг жүжгүүдийг телевизийн жүжиг болгосны зэрэгцээ “Үдшийн үлгэр”, “Теле зохиомж”, “Хошин шог” зэрэг бүтээлүүдэд амжилттай оролцон тоглосон нь алтан фондод орж хадгалагдан үлдсэн байна. == Уран бүтээл == Б.Лхагвасүрэнгийн “Мэдэмхий шар шувуу” жүжгийн мэдэмхий шар шувуу, Карло Гоццийн “Ноён буга” жүжгийн буга, Ян Маликийн “Алаг бөмбүүлэй” жүжгийн өвгөн, В.Рабаданы “Бяцхан дагина” жүжгийн илбэ шидийн хувилбарууд, П.Панчевийн “Туулайн сургууль” жүжгийн багш, А.Чойсонгийн “Хүүхэлдэйн концерт” тоглолтын ятга, ёочин, морин хуур, казак, бөмбөрчин гоцлолууд, “Алтан гургалдай” жүжгийн түшмэл, “Борхүү” жүжгийн чоно, С.Образцовын “Их Иван” жүжгийн их Иван, Хо.Нацагдоржийн “Сарьсан багваахай” жүжгийн сарьсан багваахай, Р.Рачановагийн “Чебарушка” жүжгийн Гена матар, Н.Гернетийн “Маугли” жүжгийн чоно, Л.Лхамсүрэнгийн “Хүрэн морь” жүжгийн хүрэн морь, Б.Лхагвасүрэнгийн “Хуруун чинээ хаан” жүжгийн том жижиг хааны дүрд, “Нар сарны хотхон” жүжгийн заан, Б.Алтан-Очирын найруулсан “Хүүхэлдэйн хөгжөөнт багт наадам”-ын өвлийн өвгөн, театрын 70 жилийн ойн “Гайхамшигт хайрцаг” хүүхэлдэйн концертын бүжигч Жими зэрэг өөрийн болон гадаад орны 40 гаруй жүжгийн гол ба туслах дүрийг өвөрмөц дуу хоолой, авьяас чадвараараа хүүхэлдэйн онцлогт тохируулан чадварлаг бүтээж үзэгчдийн талархал, хүндэтгэлийг хүлээсэн агуу уран бүтээлч байлаа. Т.Пэрэнлэй нь Ч.Гомбын “[[Моторын дуу]]” киноны Даржаа, П.Баярсайханы “[[Хөх өвсний нуур хөлгүй]]” киноны Тулга, Д.Дожоодоржийн “Хойлгийн мөрөөр” киноны Бандихүү, Г.Золжаргалын “Өдөр өдрийн наран” киноны эмч, Ж.Биндэрийн “Нутгийн залуус” киноны буриад өвгөн, Я.Энхээ, Н.Жавзандулам нарын “Шувууд буцах намар” киноны хянагч, Ш.Гүрбазарын “Бадарчын паян” киноны бадарчин, Б.Цогтбаатарын “Өвчтэй хог хоноод явахгүй” киноны аав, А.Алимаагийн “Сэтгэлийн дуудлагаар” киноны аав, Б.Цогтбаярын “Улаан шугам” зэрэг дэлгэцийн олон арван уран бүтээлүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд хоногшин агуу уран бүтээлч байлаа. == Шагнал == Т.Пэрэнлэй 2000 онд Монгол Улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, 2017 онд “Алтан гадас” одон, 2021 онд “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон”-гоор тус тус шагнагдсан. fdmq6p1yk4sb3h5ehfslsmlag71u0gd 865515 865514 2026-08-09T12:26:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 865515 wikitext text/x-wiki '''Тангадын Пэрэнлэй''' (1945 оны 5-р сарын 10-нд [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай суманд]] төрсөн- 2025 оны 1-р сарын 31-нд нас барсан) -Монгол Улсын [[Хүүхэлдэйн театр|Хүүхэлдэйн Театрын]] жүжигчин, тайз, киноны жүжигчин. 1962-1967 онд сумын дунд сургуульд суралцаж төгссөн. 1967-1970 онд Ардын армийн 026-р ангид цэргийн албаа хааж 1970 онд Улсын Хүүхэлдэйн театрт дагалдан жүжигчинээр орсон. Т.Пэрэнлэй нь 1975-1982 онд олондоо нэр хүндтэй тэргүүний уран бүтээлч болж тэдний итгэл найдварыг хүлээж МҮЭ-ийн хороон даргын сонгуульт албанд сонгогдсон төдийгүй хөдөө орон нутгийн үзэгчдэд урлагийн бригадаар тогтмол үйлчилж, хүүхэлдэйн урлагийг сурталчлан үзэгчдийн тоо болон орлогын төлөвлөгөөг биелүүлэхэд манлайлан, ардын театр болон сайн дурын бүлгэм дугуйлангийн уран бүтээлчдэд зөвлөгөө өгч туслан дэмжиж байсан олон шавьтай багш байлаа. Т.Пэрэнлэй 1982-1999 онд телевизийн урлагт сэтгэл санаагаа зориулж, шинийг эрэлхийлж, Үндэсний олон нийтийн телевизийн Телетеатрт “Бор хүү”, “Алаг бөмбүүлэй”, “Сарьсан багваахай”, “Алим” зэрэг жүжгүүдийг телевизийн жүжиг болгосны зэрэгцээ “Үдшийн үлгэр”, “Теле зохиомж”, “Хошин шог” зэрэг бүтээлүүдэд амжилттай оролцон тоглосон нь алтан фондод орж хадгалагдан үлдсэн байна. == Уран бүтээл == Б.Лхагвасүрэнгийн “Мэдэмхий шар шувуу” жүжгийн мэдэмхий шар шувуу, Карло Гоццийн “Ноён буга” жүжгийн буга, Ян Маликийн “Алаг бөмбүүлэй” жүжгийн өвгөн, В.Рабаданы “Бяцхан дагина” жүжгийн илбэ шидийн хувилбарууд, П.Панчевийн “Туулайн сургууль” жүжгийн багш, А.Чойсонгийн “Хүүхэлдэйн концерт” тоглолтын ятга, ёочин, морин хуур, казак, бөмбөрчин гоцлолууд, “Алтан гургалдай” жүжгийн түшмэл, “Борхүү” жүжгийн чоно, С.Образцовын “Их Иван” жүжгийн их Иван, Хо.Нацагдоржийн “Сарьсан багваахай” жүжгийн сарьсан багваахай, Р.Рачановагийн “Чебарушка” жүжгийн Гена матар, Н.Гернетийн “Маугли” жүжгийн чоно, Л.Лхамсүрэнгийн “Хүрэн морь” жүжгийн хүрэн морь, Б.Лхагвасүрэнгийн “Хуруун чинээ хаан” жүжгийн том жижиг хааны дүрд, “Нар сарны хотхон” жүжгийн заан, Б.Алтан-Очирын найруулсан “Хүүхэлдэйн хөгжөөнт багт наадам”-ын өвлийн өвгөн, театрын 70 жилийн ойн “Гайхамшигт хайрцаг” хүүхэлдэйн концертын бүжигч Жими зэрэг өөрийн болон гадаад орны 40 гаруй жүжгийн гол ба туслах дүрийг өвөрмөц дуу хоолой, авьяас чадвараараа хүүхэлдэйн онцлогт тохируулан чадварлаг бүтээж үзэгчдийн талархал, хүндэтгэлийг хүлээсэн агуу уран бүтээлч байлаа. Т.Пэрэнлэй нь Ч.Гомбын “[[Моторын дуу]]” киноны Даржаа, П.Баярсайханы “[[Хөх өвсний нуур хөлгүй]]” киноны Тулга, Д.Дожоодоржийн “Хойлгийн мөрөөр” киноны Бандихүү, Г.Золжаргалын “Өдөр өдрийн наран” киноны эмч, Ж.Биндэрийн “Нутгийн залуус” киноны буриад өвгөн, Я.Энхээ, Н.Жавзандулам нарын “Шувууд буцах намар” киноны хянагч, Ш.Гүрбазарын “Бадарчын паян” киноны бадарчин, Б.Цогтбаатарын “Өвчтэй хог хоноод явахгүй” киноны аав, А.Алимаагийн “Сэтгэлийн дуудлагаар” киноны аав, Б.Цогтбаярын “Улаан шугам” зэрэг дэлгэцийн олон арван уран бүтээлүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд хоногшин агуу уран бүтээлч байлаа. == Шагнал == Т.Пэрэнлэй 2000 онд Монгол Улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, 2017 онд “Алтан гадас” одон, 2021 онд “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон”-гоор тус тус шагнагдсан. 68sapalwx114u1xtif94cdpqewwj7qi Батхүүгийн Даваасүрэн 0 147828 865517 2026-08-09T12:49:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Батхүүгийн Даваасүрэн''' (1949 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- )- Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин. 1971 онд УБДС-ын кино драмын жүжигчний ангийг төгсөөд өндөр насны тэтгэвэрт гартлаа УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажилласан. УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажиллаж КУДС-д жүжигчны ур ч..." 865517 wikitext text/x-wiki '''Батхүүгийн Даваасүрэн''' (1949 онд Улаанбаатар хотод төрсөн- )- Монгол Улсын Гавъяат жүжигчин. 1971 онд УБДС-ын кино драмын жүжигчний ангийг төгсөөд өндөр насны тэтгэвэрт гартлаа УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажилласан. УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажиллаж КУДС-д жүжигчны ур чадварын багшаар 2009 оноос 2024 он хүртэл ажиллсан. == Дүр бүтээсэн кинонууд == * 1970 он "Дайны тухай өгүүллэг" япон цэрэг * 1971 он "Тэмцэл" хятад зарц * 1973 он "[[Моторын дуу]]" жолооч Мягмар * 1975 он "[[Хань]]" хуралд оролцогч * 1980 он "Эхлэл" орчуулагч Галбадрах * 1983 он "[[Гарьд магнай]]" тогооч * 1986 он "Ирэх хаврын цэцэг" сурвалжлагч * 1987 он "Даатгалгүйн паян" сэргийлэгч * 1988 он "Амьдралын нахиа" архины найз * 1990 он "[[Тод магнай]]" хятад зарц * 1991 он “Аргамжаа" хүүхдийн байцаагч * 1992 он "Сүүдэрт жилийн зурвас" Жигмэд * 1994 он "Төрийн сүлд өршөө" ОАУСК гамин * 1998 он "Алуурчин бэлтгэх дамжаа" дарга * 1999 он "Цонхон дээр суусан ялаа" * 1999 он "Ахадсан ачаа" хохирогч * 2001 он "Янаг дурлалын дууль" * 2003 он "Ээждээ л үнсүүлэхсэн" өртөөний дарга * 2007 он "[[Надтай гэрлээч]]" * 2010 он "Хайр харуусал" эмч гэх мэт олон кинонд тоглосон ийм л энгийн түүхтэй уран бүтээлч. Мөн олон теле жүжигт тоглосон билээ. jkjlfpsxxdlp8olwoaebovs88oq6hdx Билгээгийн Мижиддорж 0 147829 865524 2026-08-09T13:30:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Билгээгийн Мижиддорж''' (1915 онд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сумын]] нутагт төрсөн - 1986 он орчим нас барсан) -БНМАУ-ын Гавъяат жүжигчин цолыг 1956 онд хүртсэн, театр киноны нэрт төлөөлөгч, жүжигчин найруулагч. Бага насандаа өнчирөн..." 865524 wikitext text/x-wiki '''Билгээгийн Мижиддорж''' (1915 онд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сумын]] нутагт төрсөн - 1986 он орчим нас барсан) -БНМАУ-ын Гавъяат жүжигчин цолыг 1956 онд хүртсэн, театр киноны нэрт төлөөлөгч, жүжигчин найруулагч. Бага насандаа өнчирөн хойт эцгээрээ овоглосон бөгөөд 1936 онд цэргийн алба хааж байхдаа урлагт орж иржээ. Театрт жүжигчин, туслах найруулагчаар олон жүжигт ажиллан 1956 онд БНМАУ-ын гавъяат жүжигчин цолыг хүртсэн байна. [[Тунгалаг Тамир (кино)|"Тунгалаг Тамир" киноны]] Довчинд тоглосон дүрээр Монголын үзэгчид андахгүй мэднэ. == Бүтээлүүд == Мижиддорж гуайн кино урлагт бүтээсэн анхны дүр нь "[[Анхдугаар хичээл]]" киноны байлдагчийн дүр байлаа. * "Цогт тайж" киноны Манжийн Амбагай хааны дүрд Б.Мижиддорж гуай тоглосон. * "[[Улаанбаатарт байгаа миний аавд]]" киноны Самданд эхнэрийнх нь талаар "-Та нар тусгүй байна шүү... Худлаа гэвэл эд нөхдөөсөө л асуулдаа..." гэдэг халамцуу эрийг санаж байна уу? * 1940 он "Анхдугаар хичээл" байлдагч * 1945 он "Цогт тайж" Амбагай цэцэн * 1961 он "Улаанбаатарт байгаа миний аавд" жолооч Дорлиг * 1967 он "Төгсгөл" хятад тэрэгчин * 1969 он "[[Агуйн нууц]]" Ламзав * 1970 он "Дайны тухай өгүүллэгүүд. Балга ус" япон цэрэг * 1971 он "[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]]" Довчин бээс * 1973 он "[[Моторын дуу]]" морь уяач Гарьд * 1974 он "[[Нэг ангийн хоёр]]" багш Дамба * 1976 он "[[Хүний төлөө]]" Лосол * 1978 он "[[Их замын эхэнд]]" Цоохор * 1979 он "[[Тууврын замд]]" бригадын дарга зэрэг дүрүүдийг мөнхөлсөн юм. g4cwu9l4k7v2zkewgk80stmqw74h1l4 Берген 0 147830 865556 2026-08-10T07:09:34Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Берген бол Норвеги улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун эргийн хамгийн чухал боомт юм. Норвегийн үзэсгэлэнт фьорд (хавцал булан)-ууд руу аялах гол гарц болдог тул түүнийг "Фьордын үүд" гэж нэрлэдэг. Тус хот нь 1070 онд байгуулагдсан баялаг түүхтэй..." 865556 wikitext text/x-wiki Берген бол Норвеги улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун эргийн хамгийн чухал боомт юм. Норвегийн үзэсгэлэнт фьорд (хавцал булан)-ууд руу аялах гол гарц болдог тул түүнийг "Фьордын үүд" гэж нэрлэдэг. Тус хот нь 1070 онд байгуулагдсан баялаг түүхтэй бөгөөд нэгэн цагт Норвегийн нийслэл байжээ. Хотын түүхэн төв болох "Брюгген" хэмээх модон барилгуудын цогцолбор нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн байдаг. Мөн Берген хот нь бороо ихтэй цаг агаар, далайн бүтээгдэхүүний худалдаагаараа алдартай.<ref>{{Citation |title=Берген |date=2026-02-17 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD&oldid=151785066 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 8z38wbhbabk4hd2qjx5ka5bi0khcxkw Ставангер 0 147831 865557 2026-08-10T07:11:19Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ставангер бол Норвегийн дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын "Газрын тосны нийслэл" гэж тооцогддог. 1960-аад онд Хойд далайгаас газрын тос олдсоноос хойш тус хот нь Норвегийн газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэлийн төв зангилаа болон хөгжсөн бөгөөд энд олон..." 865557 wikitext text/x-wiki Ставангер бол Норвегийн дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын "Газрын тосны нийслэл" гэж тооцогддог. 1960-аад онд Хойд далайгаас газрын тос олдсоноос хойш тус хот нь Норвегийн газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэлийн төв зангилаа болон хөгжсөн бөгөөд энд олон улсын эрчим хүчний компаниуд болон Газрын тосны музей байрладаг. Үүнээс гадна Ставангер нь цагаан өнгөтэй уламжлалт модон байшингууд бүхий хуучин хотын хэсгээ сайн хадгалж үлдсэн бөгөөд дэлхийд алдартай "Номлогчийн хад" (Preikestolen) руу аялах гол бааз болдог.<ref>{{Citation |title=Ставангер |date=2026-04-25 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80&oldid=152867525 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> hu239l3ik479k34rvc5zk77hvuedche Тромсё 0 147832 865558 2026-08-10T07:12:57Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Тромсё бол Норвегийн хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд Хойд туйлын цагиргаас хойш 350 орчим километрийн зайд оршдог тул түүнийг "Арктикийн үүд" гэж нэрлэдэг. Энэхүү хот нь туйлын туяаг (Аврора) харах болон туйлын цагаан шөнийг мэдрэх дэлхийн хамгийн шилдэ..." 865558 wikitext text/x-wiki Тромсё бол Норвегийн хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд Хойд туйлын цагиргаас хойш 350 орчим километрийн зайд оршдог тул түүнийг "Арктикийн үүд" гэж нэрлэдэг. Энэхүү хот нь туйлын туяаг (Аврора) харах болон туйлын цагаан шөнийг мэдрэх дэлхийн хамгийн шилдэг газруудын нэг юм. Тус хотод дэлхийн хамгийн хойд зүгт орших их сургууль, шар айрагны үйлдвэр, ургамлын цэцэрлэг байрладаг. Түүхэндээ Арктикийн хайгуулын багуудын гол гарааны цэг байсан бөгөөд өдгөө орчин үеийн туйлын соёл, өвлийн аялал жуулчлалын төв болон хөгжжээ.<ref>{{Citation |title=Тромсё |date=2026-07-20 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%81%D1%91&oldid=154024792 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 435w4io1rsq4xzrzfoqzz99wwfsm4ur Олесунн 0 147833 865559 2026-08-10T07:15:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Олесунн бол Норвегийн баруун эрэгт орших далайн боомт хот бөгөөд өвөрмөц "Югендстиль" (Art Nouveau буюу Шинэ урлаг) хэмээх уран барилгын хэв маягаараа дэлхийд алдартай. 1904 онд гарсан том түймрийн дараа хотыг бүхэлд нь чулуугаар, урлагийн чамин хийцтэйгээр шин..." 865559 wikitext text/x-wiki Олесунн бол Норвегийн баруун эрэгт орших далайн боомт хот бөгөөд өвөрмөц "Югендстиль" (Art Nouveau буюу Шинэ урлаг) хэмээх уран барилгын хэв маягаараа дэлхийд алдартай. 1904 онд гарсан том түймрийн дараа хотыг бүхэлд нь чулуугаар, урлагийн чамин хийцтэйгээр шинэчлэн барьсан байна. Хэд хэдэн арлууд дээр байрладаг тул байгалийн үзэмж тун үзэсгэлэнтэй бөгөөд дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Гейрангер фьорд руу аялах үүд хаалга, мөн Норвегийн сагамхай загасны экспортын чухал төв юм.<ref>{{Citation |title=Олесунн |date=2026-02-01 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%83%D0%BD%D0%BD&oldid=151480247 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 3j4lkhcerx867oykaxz1043dvtk8gqh Кристиансанн 0 147834 865560 2026-08-10T07:17:38Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Кристиансанн бол Норвегийн хамгийн өмнөд хэсэгт орших хот бөгөөд Агдер мужийн засаг захиргааны төв юм. Дулаахан зуны уур амьсгал, үзэсгэлэнт элсэн наран шарлагын газар, арлуудын үзэмжээрээ алдартай тул Норвегичуудын хамгийн дуртай зуны амралтын газар..." 865560 wikitext text/x-wiki Кристиансанн бол Норвегийн хамгийн өмнөд хэсэгт орших хот бөгөөд Агдер мужийн засаг захиргааны төв юм. Дулаахан зуны уур амьсгал, үзэсгэлэнт элсэн наран шарлагын газар, арлуудын үзэмжээрээ алдартай тул Норвегичуудын хамгийн дуртай зуны амралтын газар бөгөөд "Нарлаг хот" гэгддэг. Тус хотыг 1641 онд байгуулсан бөгөөд хотын төлөвлөлт нь зөв дөрвөлжин хэлбэртэй байдгаараа онцлогтой. Энд Норвегийн хамгийн том Амьтны хүрээлэн, тоглоомын парк (Dyreparken) болон чухал усан боомт байрладаг.<ref>{{Citation |title=Кристиансанн |date=2026-08-08 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BD&oldid=154311779 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> etfuw8pwl8wl2z5lpo6v6hlesr4l7im Будё 0 147835 865562 2026-08-10T07:24:42Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Будё''' (норв. ''Bodø'') бол Норвеги улсын Нурланн мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагиргаас хойш орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь дэлхийн хамгийн хүчтэй далайн түрлэгийн эргүүлэг болох "Салтстраумен" (Saltstraumen)-оороо дэлхийд алдартай бөгөөд..." 865562 wikitext text/x-wiki '''Будё''' (норв. ''Bodø'') бол Норвеги улсын Нурланн мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагиргаас хойш орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь дэлхийн хамгийн хүчтэй далайн түрлэгийн эргүүлэг болох "Салтстраумен" (Saltstraumen)-оороо дэлхийд алдартай бөгөөд Лофотен арлууд руу аялах усан замын гол зангилаа болдог. Будё нь байгалийн үзэсгэлэнт уулс, далайгаар хүрээлэгдсэн тул аялал жуулчлал, агаарын тээвэр болон батлан хамгаалах салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд 2024 онд Европын соёлын нийслэлээр шалгарч байжээ。<ref>{{Citation |title=Будё |date=2026-05-02 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%83%D0%B4%D1%91&oldid=152953898 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> tefs0ou5z69yljh7ao64sqd1fx1tfin Нарвик 0 147836 865563 2026-08-10T07:26:43Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Нарвик''' (норв. ''Narvik'') бол Норвегийн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. Гольфстримийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн Кируна хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээ..." 865563 wikitext text/x-wiki '''Нарвик''' (норв. ''Narvik'') бол Норвегийн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. Гольфстримийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн Кируна хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээлд гаргах стратегийн чухал боомт болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы цэргийн эсрэг Нарвикийн ширүүн тулалдаан болж байсан түү书тэи бөгөөд өдгөө уулын цана болон туйлын аялал жуулчлалын томоохон төв болон хөгжсөн。<ref>{{Citation |title=Нарвик |date=2025-11-04 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BA&oldid=149586267 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> n2w8koah7ly6hf10hppy42mxi41if72 865566 865563 2026-08-10T07:31:40Z Сарнай258 106342 865566 wikitext text/x-wiki '''Нарвик''' (норв. ''Narvik'') бол Норвегийн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. Гольфстримийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн Кируна хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээлд гаргах стратегийн чухал боомт болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы цэргийн эсрэг Нарвикийн ширүүн тулалдаан болж байсан түүхтэй бөгөөд өдгөө уулын цана болон туйлын аялал жуулчлалын томоохон төв болон хөгжсөн。<ref>{{Citation |title=Нарвик |date=2025-11-04 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BA&oldid=149586267 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 2t0tc896uezsb1udah2ipvsltlz72y7 865568 865566 2026-08-10T07:32:23Z Сарнай258 106342 865568 wikitext text/x-wiki '''Нарвик''' бол Норвегийн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. Гольфстримийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн Кируна хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээлд гаргах стратегийн чухал боомт болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы цэргийн эсрэг Нарвикийн ширүүн тулалдаан болж байсан түүхтэй бөгөөд өдгөө уулын цана болон туйлын аялал жуулчлалын томоохон төв болон хөгжсөн。<ref>{{Citation |title=Нарвик |date=2025-11-04 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BA&oldid=149586267 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> svyufbxl1jwvfhk1t6zffr04dlascnn АНУ дахь хятадууд 0 147837 865564 2026-08-10T07:29:51Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of Chinese Americans in 2023.png|thumb|459x459px|АНУ дахь хятадуудын оршин сууж буй байдлын газрын зураг]] '''АНУ дахь хятадууд''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 华裔美国人, уламжл. хятад. 華裔美國人, [[Англи хэл|англи]]. ''Chinese Americans'') — Хятад гаралтай Америкчууд юм. Тэд Хятад нийгэмлэгийн нэ..." 865564 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of Chinese Americans in 2023.png|thumb|459x459px|АНУ дахь хятадуудын оршин сууж буй байдлын газрын зураг]] '''АНУ дахь хятадууд''' ([[Хятад хэл|хятад.]] 华裔美国人, уламжл. хятад. 華裔美國人, [[Англи хэл|англи]]. ''Chinese Americans'') — Хятад гаралтай Америкчууд юм. Тэд Хятад нийгэмлэгийн нэг хэсэг бөгөөд Ази Америкчууд гэж ангилагддаг. Энэ нэр томьёог зөвхөн Хятадаас шууд цагаачилсан Хятадуудад төдийгүй Хонконг, Сингапур, Тайваниас болон бусад олон Хятад иргэдтэй орнуудаас ирсэн цагаачид багтдаг. АНУ-ын хүн амын тооллогын 2022 оны Америкийн Нийгэмлэгийн судалгаагаар Хятад Америкчуудын хүн ам 5,465,428 гэж тооцоолсон бөгөөд үүнээс Хятад 4,258,198 болон Хятад гаралтай 1,207,230 хүн юм. 2010 оны хүн амын тооллогоор Хятад Америкчуудын хүн ам 3.8 сая орчим байсан. 2010 онд АНУ-д төрсөн Хятад хүмүүсийн тал гаруй хувь нь Калифорни, Нью Йорк хотод амьдарч байсан. 1980-аад онд Хойд Хятад болон Тайваниас ирсэн Мандарин хятад хэлээр ярьдаг цагаачдын тоо АНУ-д нэмэгдсэн. 1990-ээд онд Фужианаас ирсэн цагаачид ирсэн бөгөөд тэдний олонх нь хууль бусаар, ялангуяа Нью-Йорк хотын орчимд сууршьсан байна. 19, 20-р зуунд Хятад болон Хятад-Америкчууд бараг бүхэлдээ баруун мужууд, ялангуяа Калифорни, Невада мужууд болон Нью-Йорк хотод амьдарч байжээ. == Түүх == '''Эхний давалгаа (1815–1949)''' 1820 онд анхны Хятад цагаачид АНУ-д ирсэн. 1852 он гэхэд тэдний тоо 25 мянга, 1880 он гэхэд 105 мянга хүрчээ. Тэдний ихэнх нь тус улсын баруун эрэгт амьдарч, Хятадын Гуандун мужаас гаралтай байжээ. 1868 онд Хятад-Америкийн Бурлингамын гэрээг (1880 онд шинэчилсэн) баталж, хоёр улсын хооронд чөлөөтэй шилжих боломжийг олгосон. Үүний үр дүнд зөвхөн 1870-1880 оны хооронд Хятадаас 138,941 цагаач АНУ-д иржээ. Гол замууд баригдсаны дараа Хятадын хүн ам хөдөө аж ахуй эрхэлж, тус улсын зах зээлийг хүнсээр хангаж байв. Цагаан арьстнууд болон Африк гаралтай хүмүүсээс ялгаатай нь (1870 оноос хойш) Хятадууд АНУ-ын иргэншил авах эрхгүй байв. 1882 онд АНУ-д Хятадуудыг хасах тухай хууль батлагдсан (1902 онд 10 жилээр сунгаж, 1904 онд байнгын болгосон) бөгөөд уг хууль нь Хятад ажилчдыг АНУ руу импортлохыг хориглосон (худалдаачдад хамаарахгүй) бөгөөд тус улсад хууль ёсоор орж ирсэн бүх хуулиуд эх орондоо буцаж очих (энэ тохиолдолд тэдэнд АНУ руу буцах гаалийн гэрчилгээ олгодог байсан) эсвэл хувийн бичиг баримтаа авсан тохиолдолд үлдэх боломжтой байжээ. 1943 онд Магнусоны хууль батлагдаж, Хятадуудыг хасах тухай хуулийг хүчингүй болгож, АНУ-ын түүхэнд анх удаа Хятадуудыг иргэншүүлэхийг зөвшөөрсөн (өмнө нь зөвхөн АНУ-д төрсөн иргэд болон тэдний үр удам нь Хятад гаралтай АНУ-ын иргэд байсан). 1950-иад оноос 1970-аад он хүртэл Хятадын цагаачдын ихэнх нь Хонконг, Тайваниас ирсэн боловч эх газрын Хятадууд ч мөн адил их хэмжээгээр байсан. 20-р зууны хоёрдугаар хагаст Америкийн хуулиар арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах хязгаарлалтыг цуцалсны дараа нь [[Дэн Сяопин|Дэн Сяопины]] Хятад дахь шинэчлэлийн ачаар угсаатны хятадуудын тоо хурдацтай өссөөр байна. 1940 онд АНУ-д 70,000 гаруй хятад хүн амьдарч байсан бол өнөө үед тэдний тоо (холимог арьст хүн амыг оруулаад) 5 саяд хүрчээ. '''Хоёрдахь давалгаа (1949–1980)''' 1943 онд батлагдсан Хятадын иргэдийг хасах тухай хууль нь 1924 оны Цагаачлалын тухай хуулиар тогтоосон хэмжээгээр Хятад цагаачдыг хүлээн зөвшөөрсөн бөгөөд энэ нь 1890 онд Америкийн Хятад хүн амын 2% байв. 1949 онд [[Хятадын Коммунист Нам]] Хятадын Иргэний дайнд ялсаны дараа уг үйл явдлаас дүрвэгсэд ихээр суурьших болсон. Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] 1965 оны "Цагаачлал ба Үндэс угсааны тухай хууль"-д гарын үсэг зурснаар 1924 оны Цагаачлалын тухай хуулийн квотын системийг хүчингүй болгосон бөгөөд энэ нь Хятадын цагаачдын хязгаарыг нэмэгдүүлсэн юм. АНУ БНХАУ-ыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй тул 1960, 1970-аад оны Хятад дүрвэгсэд бараг бүхэлдээ Хонконг, Тайваниас ирсэн байжээ. [[Ричард Никсон|Ричард Никсоны]] 1972 онд Хятадад хийсэн айлчлал нь 1979 онд харилцааг албан ёсны болгож, аяллыг сэргээх боломжийг олгосон. 1979 оны Тайванийн харилцааны тухай хууль нь Тайвань, Хятадын цагаачлалын квотыг цаашид салгаж, харилцааг албан ёсоор болгосон. Хятадын цагаачдын хоёр дахь давалгаа нь ихэвчлэн Хонконг, Тайванийн иргэд, мөн оюутнууд, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн байв. 1952 онд байгуулагдсан "Хятад сэхээтнүүдэд туслах дүрвэгсдэд" санаачилга нь хоёр жил гаруй коллежид суралцсан хятад дүрвэгсдэд Америк руу нүүхэд нь тусалсан. Түүнчлэн, [[Хятадын иргэний дайн|Хятадын иргэний дайны]] дараа мянга мянган хятад оюутнууд эх газар руугаа буцаж чадаагүйтэй холбоотой юм. '''Гурав дахь давалгаа (1980 оноос хойш)''' 1980, 1990-ээд онд Хятадын цагаачлал үргэлжлэн нэмэгдэж, 2000-аад он гэхэд Хятад Америкчуудын тоо 1 саяд хүрчээ. Нью-Йорк хотын Флашинг болон 8-р өргөн чөлөө, Сан Францискогийн Ричмонд хотод шинэ Хятад хорооллууд (Chinatown) гарч, одоо байгаа Хятад хорооллууд Хятадын цагаачдын урсгалыг дасан зохицохын тулд өргөжсөн. [[Файл:Judy Chu 2019-05-02.jpg|thumb|Жүди Чу бол [[АНУ-ын Конгресс|АНУ-ын Конгресст]] сонгогдсон анхны америкийн хятад эмэгтэй. ]] [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улсын]] эдийн засгийн өсөлт нь эх газрын Хятадуудад АНУ руу цагаачлах илүү олон боломжийг олгосон. 2011 оны судалгаагаар Хятадын саятнуудын 60% нь цагаачлахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд Хятадын саятнуудын 40% нь АНУ-ыг цагаачлалын гол газар болгон сонгосон байна. EB-5 хөтөлбөрийн дагуу өргөдөл гаргагчид эхнэр/нөхөр, 21 нас хүрээгүй гэрлээгүй хүүхдүүдтэйгээ хамт АНУ-д байнгын оршин суух зөвшөөрөл авах эрхтэй болгосон. EB-5 хөтөлбөр нь өргөдөл гаргагчдад гэр бүлээрээ өргөдөл гаргах боломжийг олгодог тул энэ нь Хятад оюутнуудад АНУ-д ажиллах зөвшөөрөл авах чухал арга гэж мэдээлэгдсэн. Хятадын тэрбумтнууд 2021 онд АНУ-д хэрэгжүүлсэн EB-5 цагаачлалын хөрөнгө оруулагчдын хөтөлбөрөөс хамгийн их ашиг хүртсэн бөгөөд АНУ-ын Иргэншил, Цагаачлалын Алба (USCIS)-ын жагсаалтад орсон төслүүдэд хөрөнгө оруулахад дор хаяж 500,000 ам.доллартай байх шаардлагатай ажээ. АНУ-д байнгын оршин суух эрхтэй EB-5 ногоон карт авах боломжтой боловч зөвхөн туршилтын төслөөр тодорхойлсон мужуудад л боломжтой. H-1B виз нь 2016 онд батлагдсан өргөдлийн 9%-ийг эзэлж, Хятад иргэдийн цагаачлалын гол замуудын нэг болоод байна. АНУ-д байгаа хятадууд голчлон боловсрол, шинжлэх ухаан, худалдаа, бизнесийн салбарт ажилладаг бөгөөд энэ нь АНУ-ын хууль тогтоомж, диаспорын бүтцийн ачаар Хятадаас ирсэн өндөр мэргэшсэн мэргэжилтнүүд, чинээлэг бизнес эрхлэгчид голчлон ажилладагтай холбоотой юм. == Музейнүүд == АНУ-д Хятад-Америкийн нийгэмлэгт зориулсан хэд хэдэн музей байдаг. Хамгийн алдартай нь 1980 онд байгуулагдсан Нью-Йорк хотын [[Манхэттен|Манхэттэн]] дүүргийн Хятад хороололд байрлах [[Америк дахь Хятадуудын музей]] ([[Англи хэл|англи.]] ''Museum of Chinese in America in Manhattan's Chinatown'') юм. Бусад музейд [[Лос-Анжелес]] хот дахь Хятад-Америкийн музей ([[Англи хэл|англи.]] ''Chinese American Museum''), [[Чикаго]] дахь Хятад-Америкийн музей ([[Англи хэл|англи.]] ''Chinese American Museum of Chicago''), [[Сан-Франциско]] дахь Америкийн Хятадын түүхийн нийгэмлэг ([[Англи хэл|англи.]]''Chinese Historical Society of America''), [[Вашингтон (муж)|Вашингтон]] дахь Хятад-Америкийн музей ([[Англи хэл|англи.]] Chinese American Museum in Washington, D.C.) зэрэг байдаг ажээ. == Иргэншил == Хууль ёсоор АНУ-д төрсөн бүх хятад үндэстэн Америкийн иргэншилтэй байдаг. Цагаачид иргэншсэнийхээ дараа АНУ-д үнэнч байх тангараг өргөх ёстой боловч өмнөх иргэншлээсээ татгалзах шаардлагагүй. Хятадын хуулийн дагуу гадаадын иргэншил авах нь Хятадын иргэншлийг автоматаар хасагдахад хүргэдэг. Үүний зэрэгцээ, Хятадад байгаа гадаадын хятад иргэдэд Хятадын иргэдтэй адил статус олгогддог бөгөөд энэ нь Хятадаас ирсэн цагаачид Япон, Өмнөд Солонгос, Энэтхэг болон давхар иргэншил хориглосон Азийн бусад орнуудаас ирсэн цагаачдаас илүү Америкийн иргэншил авахад хүргэдэг. Хонконг, Макао нь өөрсдийн иргэншлийн дүрэм журамтай бөгөөд Хонконг, Макаогийн оршин суугчид давхар иргэншил авах эрхтэй. == Америкийн хятадуудын суурьшил == {| class="wikitable sortable mw-collapsible" !Зэрэглэл !Хот !Муж !Америкийн хятадууд !Эзлэх хувь |- | align="center" |1 |San Francisco |California | align="right" |{{nts|172,181}} | align="right" |{{nts|21.4}} |- | align="center" |2 |Honolulu |Hawaii | align="right" |{{nts|38,330}} | align="right" |{{nts|10.2}} |- | align="center" |3 |Oakland |California | align="right" |{{nts|34,083}} | align="right" |{{nts|8.7}} |- | align="center" |4 |San Jose |California | align="right" |{{nts|63,434}} | align="right" |{{nts|6.7}} |- | align="center" |5 |New York City |New York | align="right" |{{nts|486,463}} | align="right" |{{nts|6.0}} |- | align="center" |6 |Salt Lake County |Utah | align="right" |{{nts|14,286}} | align="right" |{{nts|1.2}} |- | align="center" |7 |Sacramento |California | align="right" |{{nts|20,307}} | align="right" |{{nts|4.4}} |- | align="center" |8 |Seattle |Washington | align="right" |{{nts|27,216}} | align="right" |{{nts|4.1}} |- | align="center" |9 |Boston |Massachusetts | align="right" |{{nts|24,910}} | align="right" |{{nts|4.0}} |- | align="center" |10 |San Diego |California | align="right" |{{nts|35,661}} | align="right" |{{nts|2.7}} |- | align="center" |11 |Philadelphia |Pennsylvania | align="right" |{{nts|30,069}} | align="right" |{{nts|2.0}} |- | align="center" |12 |Stockton |California | align="right" |{{nts|5,188}} | align="right" |{{nts|1.8}} |- | align="center" |13 |Los Angeles |California | align="right" |{{nts|66,782}} | align="right" |{{nts|1.8}} |- | align="center" |14 |Portland |Oregon | align="right" |{{nts|9,113}} | align="right" |{{nts|1.7}} |- | align="center" |15 |Chicago |Illinois | align="right" |{{nts|43,228}} | align="right" |{{nts|1.6}} |- | align="center" |16 |Anaheim |California | align="right" |{{nts|4,738}} | align="right" |{{nts|1.4}} |- | align="center" |17 |Houston |Texas | align="right" |{{nts|29,429}} | align="right" |{{nts|1.3}} |- | align="center" |18 |Austin |Texas | align="right" |{{nts|8,886}} | align="right" |{{nts|1.2}} |- | align="center" |19 |Pittsburgh |Pennsylvania | align="right" |{{nts|3,402}} | align="right" |{{nts|1.1}} |- | align="center" |20 |Riverside |California | align="right" |{{nts|2,985}} | align="right" |{{nts|1.0}} |} == АНУ дахь Хятадуудын талаарх хэвшмэл ойлголтууд == 2007 оны дүн шинжилгээгээр Ази бус Америкчуудын ихэнх нь Хятад Америкчууд болон Зүүн Азийн Америкчуудын хооронд ерөнхийдөө ялгаа гаргадаггүй бөгөөд хоёр бүлгийн ойлголт бараг ижил байгааг харуулсан. 2001 онд Америкчуудын Ази Америкчууд болон Хятад Америкчуудын талаарх хандлагын талаар хийсэн судалгаагаар хариулагчдын дөрөвний нэг нь Хятад Америкчуудын талаар ерөнхийдөө бага зэрэг эсвэл маш сөрөг хандлагатай байгааг харуулсан. Гэсэн хэдий ч судалгаагаар Хятад Америкчуудын талаар хэд хэдэн эерэг ойлголтыг олж тогтоосон: гэр бүлийн хүчтэй үнэт зүйлс (91%); бизнес эрхлэгчдийн хувьд шударга байдал (77%); боловсролын өндөр үнэлэмж (67%). == Эдийн засаг == Боловсролын түвшин дунджаас дээгүүр байгаа учраас бүх нийгэм, эдийн засгийн гарал үүсэлтэй Хятад Америкчууд боловсролын түвшин, мэргэжлийн нэр хүнд, хувийн болон өрхийн орлого, дундаж наслалт болон бусад нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдээрээ мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргасан. АНУ-ын санал болгож буй санхүүгийн болон нийгэм, эдийн засгийн бүрэн боломжууд нь олон Хятад Америкчуудыг ядуурлаас гаргаж, олон нийтийн ихэнх хэсэгт Америкийн дунд болон дээд дунд давхаргын зэрэглэлд дэвших, мөн АНУ-ын бусад цөөнх угсаатны бүлгүүдтэй харьцуулахад нэлээд өндөр сайн сайхан байдлыг эдлэх замаар хятад нийгмийн хөдөлгөөнөө чиглүүлэх боломжийг олгосон. Хятад Америкчуудын нийт эдийн засгийн гүйцэтгэл, байдал маш эерэг хэвээр байгаа ч Хятад Америкчуудын баялаг улс орон даяар бүс нутгаар харилцан адилгүй байна: Жишээлбэл, Нью-Йорк хотод Хятад Америкчуудын 22% нь ядууралд амьдардаг. 2022 онд Хятад Америкчуудын дунд орлогын тэгш бус байдал бусад Ази Америк хүн амтай харьцуулахад хамгийн өндөр байсан бөгөөд 1980-2022 оны хооронд хамгийн их өссөн байна. Хятад Америкчууд Америкийн нийт хүн амаас илүү орон сууцтай байх магадлал өндөр байдаг. 2000 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоор Хятад Америкчуудын 65% нь орон сууцтай байсан нь Америкийн нийт хүн амын 54%-иас өндөр үзүүлэлт юм. 2003 онд Өмнөд Калифорнийн Их Сургуулийн Ласкийн Үл хөдлөх хөрөнгийн судалгааны төвийн үл хөдлөх хөрөнгийн эдийн засагч Гари Пейнтер Лос-Анжелес хотын ижил төстэй орлогын түвшинтэй орон сууц эзэмшигчдийг харьцуулж үзэхэд Хятад Америкчуудын орон сууц эзэмших түвшин Цагаан арьстнуудаас 20%, Сан Францискод 23%, Нью-Йоркийн метрополитан бүсэд 18% өндөр байгааг тогтоожээ. Америкийн нийгэмлэгийн өмнөөс гаргасан Америкийн Азийн Үл хөдлөх хөрөнгийн холбооны 2008 оны тайланд Техас, Нью-Йорк, Калифорни мужуудад амьдардаг Хятад Америкчууд бүгд орон сууц эзэмших түвшин өндөр, нийт хүн амын дунджаас хамаагүй өндөр буюу ойролцоо байгааг тогтоожээ. 2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоор Хятад Америк эрчүүдийн бүтэн цагийн дундаж орлого 91,138 доллар, Хятад Америк эмэгтэйчүүдийн дундаж орлого 75,148 доллар байжээ. Хятад Америкчууд Зүүн Азийн бусад Америк хүн амтай харьцуулахад өрхийн дундаж орлого хамгийн өндөр байдаг ажээ. == Алдартай америкийн хятадууд == * [[Теренс Тао]]: математикийн суут ухаантан [[Фильдсийн медаль|Фильдсийн медалийн]] эзэн. * Анна Мэй Вонг, Холливудын анхны Хятад Америкийн кино од гэж тооцогддог. * Майкл Чан, мэргэжлийн теннисчин, дасгалжуулагч. * Шейн Чен, зохион бүтээгч, бизнес эрхлэгч; өөрийгөө тэнцвэржүүлдэг ховербордын зохион бүтээгч. * Стив Чен, YouTube-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч. * Женсен Хуан (黃仁勳), Nvidia-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал. * Чарльз Куэн Као, физикч, 2009 онд шилэн кабелийн чиглэлээр хийсэн бүтээлээрээ Физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн. Шилэн кабелиар дамжуулан дижитал өгөгдлийг лазер ашиглан дамжуулсан. * [[Брюс Ли]], тулааны урлагийн мастер, жүжигчин, Jeet Kune Do-ийн үүсгэн байгуулагч. * Коко Ли, дуучин, ая зохиогч, жүжигчин. [[Оскарын шагнал]] гардуулах ёслолд оролцсон анхны Ази гаралтай Америк дуучин. "Just No Other Way" цомгоо дэлхий даяар гаргасан анхны Ази Америк дуучин * Цун-Дао Ли, физикч, сул харилцан үйлчлэл дэх тэгш байдлын хуулийг зөрчсөн талаарх бүтээлийнхээ төлөө Ян Чен-Нинтэй хамт Физикийн [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн (1957). * Жереми Шу-Хоу Лин- Мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн тоглогч хэдэн жил NBA-д тоглож, Харвардын төгсөгч. * [[Гари Локк]] -Улс төрч, дипломатч, Хятад дахь АНУ-ын 10 дахь Элчин сайд (2011–2014), Вашингтоны 21 дэх захирагч (1997–2005), Обамагийн засаг захиргаанд АНУ-ын Худалдааны нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан (2009–11). * Бен Мин- [[Нью-Хэмпшир]] мужийн төлөөлөгч, Нью Хэмпшир мужийн Ерөнхий шүүхэд сонгогдсон анхны Хятад гаралтай Америк хүн. * Лиза Су (蘇姿豐), "Advanced Micro Devices" компанийн гүйцэтгэх захирал, ерөнхийлөгч. * Дэвид Сун- Кингстон Технологи компанийн хамтран үүсгэн байгуулагч, үйл ажиллагаа хариуцсан захирал , тэрбумтан * Эми Рут Тан- Зохиолч, The Joy Luck Club-ийн зохиолч. * Самуэль Чао Чун Тинг- физикч, 1976 онд J/ψ мезоныг нээснийхээ төлөө Физикийн Нобелийн шагнал хүртсэн хоёр хүн * Даниел Чи Цуй- физикч, фракц цэнэгтэй өдөөлттэй квант шингэний шинэ хэлбэрийг нээснийхээ төлөө 1998 онд Физикийн [[Нобелийн шагнал]] хүртсэн хүмүүсийн нэг. * Жон Ту- Кингстон Технологи компанийн хамтран үүсгэн байгуулагч, тэрбумтан. * Чарльз Б. Ван- Компьютер Ассошиэйтс Интернэшнл, Инк. компанийн хамтран үүсгэн байгуулагч, гүйцэтгэх захирал (хожим нь CA Technologies нэрээ өөрчилсөн). * Чиен-Шиун Ву- Нобелийн шагнал хүртсэн, сул харилцан үйлчлэл дэх паритетийн зөрчлийг туршилтаар нээснийхээ төлөө эрдэмтэд "Физикийн тэргүүн хатагтай" гэж нэрлэсэн физикч; Манхэттэн төслийн цөмийн реакторт ксенонтой холбоотой асуудлыг харуулсан чухал судалгаа хийсэн; түүний бүтээлийг 1978 онд Чонын шагнал хүртэх хүртэл шилдэг эрдэмтдээс бусад нь олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөөгүй. * Мишель Ву- Бостон хотын анхны Ази-Америк хотын дарга, АНУ-д төрсөн. * Кен Сие- Системийн Интеграцийн Шийдэл (SIS), NetScreen, Fortinet-ийн үүсгэн байгуулагч, тэрбумтан * Эндрю Ян - бизнес эрхлэгч, улс төрч, хуульч, 2020 оны Ардчилсан намын ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч * Жерри Ян – Yahoo!-ийн хамтран үүсгэн байгуулагч, тэрбумтан * Шинг-Тунг Яу, математикч, 1982 онд [[Фильдсийн медаль|Филдсийн медаль]] хүртсэн, 1990 онд Америкийн иргэн болсон. * Эрик Юань, тэрбумтан бизнес эрхлэгч, Zoom Video Communications-ийн үүсгэн байгуулагч. gnoj1lwekhdmoz1ysmc57udob6k3rwc Саннес 0 147838 865569 2026-08-10T07:34:51Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "Саннес (норв. Sandnes) бол Норвегийн баруун өмнөд хэсэгт, Ругаланн мужид орших хот юм. Тус хот нь Норвегийн газрын тосны нийслэл Ставангер хоттой залгаа оршдог бөгөөд хамтдаа тус улсын гурав дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг. Түүхэндээ ваар сав, тоосгоны үй..." 865569 wikitext text/x-wiki Саннес (норв. Sandnes) бол Норвегийн баруун өмнөд хэсэгт, Ругаланн мужид орших хот юм. Тус хот нь Норвегийн газрын тосны нийслэл Ставангер хоттой залгаа оршдог бөгөөд хамтдаа тус улсын гурав дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг. Түүхэндээ ваар сав, тоосгоны үйлдвэрлэлээрээ "Шаварлаг хот" гэгддэг байсан бол өдгөө Норвегид хамгийн хурдацтай хөгжиж буй хотуудын нэг бөгөөд унадаг дугуйн соёл, мэдээллийн технологийн салбар болон Люсе-фьорд руу аялах аялал жуулчлалын бааз суурь гэдгээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Саннес |date=2025-08-03 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81&oldid=147313515 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 5uaxots47vcajkgpa66kov6o60eootx 865570 865569 2026-08-10T07:36:06Z Сарнай258 106342 865570 wikitext text/x-wiki '''Саннес''' бол Норвегийн баруун өмнөд хэсэгт, Ругаланн мужид орших хот юм. Тус хот нь Норвегийн газрын тосны нийслэл Ставангер хоттой залгаа оршдог бөгөөд хамтдаа тус улсын гурав дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг. Түүхэндээ ваар сав, тоосгоны үйлдвэрлэлээрээ "Шаварлаг хот" гэгддэг байсан бол өдгөө Норвегид хамгийн хурдацтай хөгжиж буй хотуудын нэг бөгөөд унадаг дугуйн соёл, мэдээллийн технологийн салбар болон Люсе-фьорд руу аялах аялал жуулчлалын бааз суурь гэдгээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Саннес |date=2025-08-03 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81&oldid=147313515 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> flqltt46d1uqcayp1fooplqbgpz95ja Драммен 0 147839 865571 2026-08-10T07:38:27Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Драммен''' бол Норвегийн зүүн өмнөд хэсэгт, Бускеруд мужид орших засаг захиргааны төв бөгөөд чухал боомт хот юм. Нийслэл Осло хотоос баруун өмнөд зүгт 40 орчим километрийн зайд, Драмменсельва голын адагт байрладаг тул тээвэр, логистик болон аж үйлдвэрий..." 865571 wikitext text/x-wiki '''Драммен''' бол Норвегийн зүүн өмнөд хэсэгт, Бускеруд мужид орших засаг захиргааны төв бөгөөд чухал боомт хот юм. Нийслэл Осло хотоос баруун өмнөд зүгт 40 орчим километрийн зайд, Драмменсельва голын адагт байрладаг тул тээвэр, логистик болон аж үйлдвэрийн томоохон зангилаа болдог. Сүүлийн жилүүдэд хотын төвийг шинэчлэх, байгаль орчныг хамгаалах төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлснээр үйлдвэрлэлийн саарал хотоос голын эрэг дагуух үзэсгэлэнтэй, орчин үеийн соёл, боловсролын төв болон өөрчлөгдсөн байна。<ref>{{Citation |title=Драммен |date=2025-08-04 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD&oldid=147323080 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> mxg1r9q22hbw3airk0un3amg3hnm6qq Фредрикстад 0 147840 865572 2026-08-10T07:42:08Z Сарнай258 106342 Хуудас үүсгэв: "'''Фредрикстад''' бол Норвегийн зүүн өмнөд хэсэгт, Эстфолл мужид, Гломма голын Осло-фьордод цутгах адаг дээр орших боомт хот юм. Тус хотыг 1567 онд Норвегийн хаан II Фредрик байгуулсан бөгөөд Хойд Европт хамгийн сайн хадгалагдан үлдсэн 17-р зууны бэхлэлт бүхий "..." 865572 wikitext text/x-wiki '''Фредрикстад''' бол Норвегийн зүүн өмнөд хэсэгт, Эстфолл мужид, Гломма голын Осло-фьордод цутгах адаг дээр орших боомт хот юм. Тус хотыг 1567 онд Норвегийн хаан II Фредрик байгуулсан бөгөөд Хойд Европт хамгийн сайн хадгалагдан үлдсэн 17-р зууны бэхлэлт бүхий "Хуучин хот" (Gamlebyen)-оороо алдартай. Өдгөө хөрш Сарпсборг хоттой нийлж тус улсын зургаа дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг бөгөөд түүх соёлын өв, усан онгоцны үйлдвэрлэл болон соёлын арга хэмжээнүүдээрээ жуулчдыг ихээр татдаг。<ref>{{Citation |title=Фредрикстад |date=2026-02-24 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B8%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4&oldid=151905225 |work=Википедия |access-date=2026-08-10 |language=ru}}</ref> 3quit68n0ylqzpk7jsmnhp7yb4bjvk7 АНУ дахь энэтхэгчүүд 0 147841 865573 2026-08-10T07:50:39Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Map of Indian Americans in 2023.png|thumb|485x485px|АНУ дахь энэтхэгчүүдийн суурьшлын газрын зураг]] '''АНУ дахь энэтхэгчүүд'''-([[Англи хэл|англи.]] ''Indian Americans'') Энэтхэгээс бүрэн эсвэл хэсэгчлэн гаралтай Америк иргэд юм. Азийн Энэтхэг, Зүүн Энэтхэг гэсэн нэр томьёог АНУ-ын ууг..." 865573 wikitext text/x-wiki [[Файл:Map of Indian Americans in 2023.png|thumb|485x485px|АНУ дахь энэтхэгчүүдийн суурьшлын газрын зураг]] '''АНУ дахь энэтхэгчүүд'''-([[Англи хэл|англи.]] ''Indian Americans'') Энэтхэгээс бүрэн эсвэл хэсэгчлэн гаралтай Америк иргэд юм. Азийн Энэтхэг, Зүүн Энэтхэг гэсэн нэр томьёог АНУ-ын уугуул Америкчуудтай андуурахгүйн тулд ашигладаг бөгөөд тэднийг "Индианчууд" эсвэл "Америкийн Индианчууд" гэж нэрлэдэг. Энэтхэгийн Гадаад хэргийн яамны мэдээлснээр 6 сая гаруй (6,079,221) хүн амтай Энэтхэг гаралтай Америкчууд АНУ-ын хүн амын ойролцоогоор 1.78%-ийг эзэлдэг бөгөөд Өмнөд Азийн Америкчуудын хамгийн том бүлэг, Азиас гаралтай хамгийн том бүлэг, [[АНУ дахь хятадууд|АНУ дахь хятадуудын]] дараа ордог Ази гаралтай Америкчуудын хоёр дахь том бүлэг юм. Хүн амын тоогоороо биш, харин хувиараа хамгийн том Энэтхэгийн диаспор АНУ-д байдаг гэж үздэг. == Түүх == 17-р зуунаас эхлэн Зүүн Энэтхэгийн компанийн гишүүд Америкийн колониудад Энэтхэгээс зарц нарыг авчирч байжээ. Америкийн колоничлолын үед Зүүн Энэтхэгийн зарим боолууд байсан. Ялангуяа 1700-аад оны шүүхийн бүртгэлд Мэрилэнд, Делавэр мужуудад хэд хэдэн "Зүүн Энэтхэгчүүд" боолчлогдож байсныг дурдсан байдаг. Эрх чөлөөтэй болсны дараа тэд "мулат" гэж тооцогддог Африк гаралтай Америкчуудын чөлөөт хүн амд ууссан гэж үздэг. * 1899–1914: Энэтхэгчүүдийн анхны давалгаа эхэлсэн бөгөөд тэдний ихэнх нь [[Панжаб (Энэтхэг)|Панжаб]] мужаас ирсэн Сикхүүд байв. Тэд голчлон газар тариалан болон бусад туслах ажил эрхлэхээр Калифорни руу нүүж иржээ. * 1912: Калифорни мужийн Стоктон хотод анхны Сикх сүм нээгдэв. * 1917: Азичууд, тэр дундаа Энэтхэгчүүдийг тус улсад цагаачлахыг хориглосон Хориотой бүсийн тухай хуулийг Конгресс гуравны хоёрын саналаар батласан. * 1923: АНУ-ын Дээд шүүх АНУ-ын эсрэг Бхагат Сингх Тхинд хэрэгт гаргасан шийдвэртээ Энэтхэгчүүдийг цагаан арьст бус гэж харьяалуулахыг хориглож, хууль тогтоох зорилгоор цагаан арьст хүмүүсийг "шинжлэх ухааны бус, уламжлалт утгаар" тодорхойлох ёстой гэж шийдсэн. * 1943: [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд найрамдахчууд]] АНУ-д Энэтхэгчүүдийг харьяалуулах хуулийн төслийг өргөн барьсан. Ерөнхийлөгч [[Франклин Рузвельт]] мөн "Энэтхэгчүүдийн эсрэг зохицуулалтын ялгаварлан гадуурхалтыг" зогсоохыг уриалсан. * 1946: Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] Энэтхэгчүүдийн цагаачлал, харьяалагдах эрхийг сэргээв. * 1965 он: Ерөнхийлөгч [[Линдон Жонсон]] 1965 оны Цагаачлалын албаны тухай хуульд гарын үсэг зурж, улс орон бүрээр цагаачлалын квотыг цуцалж, мэргэжлийн туршлага, боловсролд суурилсан цагаачлалын хөтөлбөрийг нэвтрүүлэв. j6ofq96cooz2sdu86uajgdonyczquuo АНУ дахь солонгосчууд 0 147842 865574 2026-08-10T09:41:54Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ дахь солонгосчууд''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 한국계 미국인, Хангук-гые мигугин) - бүрэн буюу хэсэгчилсэн солонгос гаралтай америкчууд юм. Ихэнх солонгос америкчууд Өмнөд Солонгосоос гаралтай байдаг. 2023 оны байдлаар Солонгос гаралтай Америкчууд АНУ-ын х..." 865574 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь солонгосчууд''' ([[Солонгос хэл|солонг:]] 한국계 미국인, Хангук-гые мигугин) - бүрэн буюу хэсэгчилсэн солонгос гаралтай америкчууд юм. Ихэнх солонгос америкчууд Өмнөд Солонгосоос гаралтай байдаг. 2023 оны байдлаар Солонгос гаралтай Америкчууд АНУ-ын хүн амын ойролцоогоор 0.6%-ийг эзэлж, ойролцоогоор 2 сая хүн амтай байв. Тэд Хятад гаралтай Америкчууд, Филиппин, Энэтхэг, Вьетнамчуудын дараа Ази гаралтай Америкчуудын нийгэмлэгийн тав дахь том бүлэг юм. АНУ нь дэлхийн хамгийн том Солонгосын нийгэмлэг бөгөөд голчлон Өмнөд Солонгосоос гаралтай юм. 2006 оны байдлаар 1950-иад оны [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайнаас]] үүдэлтэй АНУ-д Хойд Солонгосоос дүрвэсэн хүмүүсийн тоо 220 орчим байгаа юм. Тиймээс Солонгос гаралтай Америк хүн амын дийлэнх нь Өмнөд Солонгосоос гаралтай гэдэг нь тодорхой байна. Бүгд Найрамдах Солонгос Улс нь АНУ-ын гол холбоотон гэдгээрээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн бөгөөд нийтлэг үнэт зүйлс, хоорондоо уялдаа холбоотой эдийн засгийн ашиг сонирхол, стратегийн аюулгүй байдлын хамтын ажиллагаанд суурилсан харилцааг бэхжүүлж байна. БНСУ-ын Гадаад хэргийн яамны мэдээлснээр, 2021 оны байдлаар АНУ-д байгаа Солонгосчууд 2,633,777 байжээ. Энэ тоонд АНУ-д амьдарч буй Солонгос гаралтай АНУ-ын иргэд болон Өмнөд Солонгосын иргэд багтсан болно. Тодруулбал, АНУ-д амьдарч буй Солонгос гаралтай 1,529,855 АНУ-ын иргэн, Өмнөд Солонгосын 1,103,922 иргэн байжээ. 2021 он гэхэд АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчооноос Солонгос гаралтай Америкчуудын тоо 1,469,854 болсон байна. Эдгээр хүмүүсийн ойролцоогоор 1,011,589 нь Солонгост төрсөн байдаг байна. Хүн ам 2023 он хүртэл харьцангуй тогтвортой хэвээр байсан бөгөөд Гадаад дахь Солонгосчуудын сан 2,615,419 гэсэн тоог мэдээлж байгаа юм. == Түүх == АНУ руу хийсэн Солонгосын цагаачлалыг 4 үе шатанд хувааж болно: * 1884 оны орчимд анхны цөөн тооны цагаачлал * 1903-1950 оны эхэн үеийн цагаачлал * Солонгосын дайнаас шалтгаалсан цагаачлал (1950–1964) * 1965 оны Цагаачлалын тухай хуулийн дараах цагаачлал == АНУ-ын Конгресс дахь солонгосчууд == * [[Энди Ким]]: 1982 оны 7-р сарын 12-нд Массачусетс мужийн Бостон хотод Солонгос цагаачдын гэр бүлд төрсөн Энди Ким бол АНУ-д төрсөн цорын ганц Солонгос гаралтай Америкийн Конгрессын гишүүн юм. Тэрээр 2019 оны 1-р сарын 3-наас хойш Нью Жерси мужийг төлөөлж буй [[Ардчилсан Нам (АНУ)|Ардчилсан намын]] гишүүнээр ажиллаж байна. * [[Янг Ким]]: 1962 оны 10-р сарын 18-нд Өмнөд Солонгосын Инчон хотод төрсөн. Тэрээр Калифорнийн 39-р тойргийг төлөөлж буй Бүгд Найрамдах Намаас Конгрессын гишүүн болсон бөгөөд 2021 оны 1-р сарын 3-нд албан тушаалаа авсан. * [[Мишель Стил]]: Өмнөд Солонгост төрсөн Мишель Парк Стил бол Калифорнийн 48-р тойргийг төлөөлж буй [[Бүгд Найрамдах Нам (АНУ)|Бүгд Найрамдах Намаас]] Конгрессын гишүүн болсон юм. Тэрээр энэ албан тушаалыг 2021 оны 1-р сарын 3-наас хойш хашиж байна. * [[Мэрилин Стрикленд]]: Өмнөд Солонгосын Сөүл хотод төрсөн. Тэрээр Вашингтоны 10-р тойргийг төлөөлж буй Ардчилсан намаас Конгрессын гишүүнээр сонгогдоод 2021 оны 1-р сарын 3-наас хойш энэ албан тушаалыг хашиж байна. Стрикланд бол Вашингтоныг холбооны түвшинд төлөөлсөн анхны Ази гаралтай Америк эмэгтэй бөгөөд Конгрессын түүхэнд сонгогдсон анхны Солонгос гаралтай Америк эмэгтэй юм. * [[Жэй Ким]]: 1939 онд Өмнөд Солонгосын Кёнсон (одоогийн Сөүл) хотод Японы Солонгосыг эзлэн түрэмгийлэх үед төрсөн. Тэрээр 1961 онд АНУ руу цагаачилж, дараа нь Бүгд Найрамдах Намаас Конгрессын гишүүнээр ажиллаж байжээ. mt4n1px0x69uh92kd4ueps5uc696kup АНУ дахь вьетнамчууд 0 147843 865575 2026-08-10T09:52:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ дахь вьетнамчууд''' ([[Вьетнам хэл|вьет:]] Người Mỹ gốc Việt, [[Англи хэл|англи.]] ''Vietnamese Americans'') Вьетнам гаралтай Америкчууд юм. Тэд Хятад, Филиппин, Энэтхэгчүүдийн дараа тус улсын Ази хүн амын дунд 4 дэх том бүлгийг бүрдүүлдэг. АНУ-д дэлхийн Вьетнамын диаспо..." 865575 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь вьетнамчууд''' ([[Вьетнам хэл|вьет:]] Người Mỹ gốc Việt, [[Англи хэл|англи.]] ''Vietnamese Americans'') Вьетнам гаралтай Америкчууд юм. Тэд Хятад, Филиппин, Энэтхэгчүүдийн дараа тус улсын Ази хүн амын дунд 4 дэх том бүлгийг бүрдүүлдэг. АНУ-д дэлхийн Вьетнамын диаспорын тал орчим хувь нь амьдардаг. Вьетнамчуудыг АНУ руу олноор нь цагаачлах нь 1975 онд [[Вьетнамын дайн]] дууссаны дараа л эхэлсэн боловч энэ богино хугацаанд тэд том, тогтвортой диаспорыг бий болгож чадсан юм. == Түүх == Вьетнамын цагаачлал АНУ руу харьцангуй хожуу эхэлсэн. 1975 оноос өмнө тус улсын Вьетнамын хүн амын дийлэнх нь Вьетнамд байсан Америкийн цэргийн албан хаагчдын цөөн тооны хүүхэд, эхнэрүүд байсан. АНУ-ын Цагаачлал, Иргэншлийн Албаны мэдээлснээр 1950-1974 оны хооронд ердөө 650 Вьетнам хүн АНУ руу цагаачилсан байна. [[Вьетнамын дайн|Вьетнамын дайны]] төгсгөл нь вьетнамын цагаачлал огцом өссөн. 1975 оны хавар ойролцоогоор 125,000 хүн Вьетнамаас гарсан. Энэ бүлэг эртний цагаачдыг, ихэвчлэн өндөр ур чадвартай, боловсролтой хүмүүсийг АНУ-ын засгийн газар цэргийн баазуудаараа дамжуулан хүлээн авчээ. Дараагийн жилүүдэд Вьетнамаас ирсэн цагаачдын урсгал маш өндөр хэвээр байсан бөгөөд энэ нь шилжилт хөдөлгөөний үйл явцыг хөнгөвчлөх, олон хүнд дүрвэгсдийн статус авах боломжийг олгосон хэд хэдэн хууль тогтоомжийн ачаар хөнгөвчилсөн юм. 1978 оноос 1980-аад оны дунд үе хүртэл Вьетнамын дүрвэгсдийн хоёр дахь давалгаа гарч ирэв. Эдгээр нь 1975 оны анхны цагаачдаас илүү нийгмийн доод давхаргатай хүмүүс байв. Жижиг, хэт ачаалалтай, аюултай завиар улс орноосоо гарч буй энэ бүлэг Вьетнамчуудыг ихэвчлэн "завьны хүмүүс" (Вьетнам хэл: Thuyền nhân) гэж нэрлэдэг. 1980 онд дүрвэгсдийн АНУ руу нэвтрэхийг хязгаарлаж, Вьетнамаас гарахыг мөн илүү хатуу хянаж байв. 1981-2000 онуудад АНУ Вьетнамаас 531,310 улс төрийн дүрвэгчдийг хүлээн авсан юм. АНУ-ын ихэнх Вьетнамчууд нэг болон хоёр дахь үеийн цагаачид байдаг юм. 5 ба түүнээс дээш насны ойролцоогоор 1 сая хүн гэртээ Вьетнам хэлээр ярьдаг бөгөөд энэ нь АНУ-д хамгийн өргөн хэрэглэгддэг 7 дахь хэл болгож байгаа юм. АНУ-аас гадуур төрсөн Вьетнамчуудын 46.5% нь 1990 оноос өмнө, 38.8% нь 1990-2000 оны хооронд, 14.6% нь 2000 оноос хойш цагаачилан очсон байна. 2000 оны хүн амын тооллогоор 1,123,000 хүн өөрсдийгөө Вьетнам хүн гэж тодорхойлсон байна. Эдгээрээс 447,000 (39.8%) нь [[Калифорни|Калифорнид]], 135,000 (12%) нь [[Техас]] мужид амьдарч байжээ. Вьетнамын хүн амын хурдацтай өсөлт бусад мужуудад ч ажиглагдаж байна. 2006 оны байдлаар АНУ-д 1,599,394 Вьетнам хүн амьдарч байжээ. opotvk4yichmkfa18iw4dgn0leqy7zu АНУ дахь монголчууд 0 147844 865576 2026-08-10T10:15:42Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ дахь монголчууд'''- Монгол үндэстэн Америкчууд. Албан ёсны болон албан бус тооцоогоор 4'''0''' '''орчим''' мянган Монгол иргэн ажиллаж, амьдарч, суралцаж байна. АНУ-д оршин суугаа монголчуудын хууль ёсны статусыг авч үзвэл: * '''АНУ-ын иргэншил авсан''': 3,413 ир..." 865576 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь монголчууд'''- Монгол үндэстэн Америкчууд. Албан ёсны болон албан бус тооцоогоор 4'''0''' '''орчим''' мянган Монгол иргэн ажиллаж, амьдарч, суралцаж байна. АНУ-д оршин суугаа монголчуудын хууль ёсны статусыг авч үзвэл: * '''АНУ-ын иргэншил авсан''': 3,413 иргэн * '''Ногоон карт (Байнгын оршин суугч)''': 9,583 иргэн * '''Цагаачилсан''': 3,566 иргэн * '''Улс төрийн орогнол авсан''': 1,252 иргэн * '''Грин картны сугалаа хожсон''': 1,065 иргэн * Багагүй хувийг F-1 буюу оюутны визтэй суралцагчид болон богино, урт хугацааны ажлын визтэй иргэд эзэлдэг. == Түүх == Америк оронд ардчилал ялахаас өмнө Эрдэнэтийн УБҮ-ээс залуус суралцахаар анх Денверт очиж албан ёсны суурьшилийн эхлэлийг тавьсан гэж үзэж болно. Харин Ардын хувьсгалаас хойш бол [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] өөрийн шавь нарын хамт ирж суурьшсан нь эхлэл байж болох. Хүнд хатуу цагт Дилав хутагтын дагуул болж ирэн энд суурьшиж, бурханы шашны үнэнч зүтгэлтэн байсаар 104 насандаа таалал төгссөн Өмнөговь аймгийн уугуул Жамбалдорж гуай хамгийн олон жил амьдарсан монгол хүн нь болох байх. АНУ-д ирж суурьшсан Монголчуудын төвлөрөл 2000 оноос хойш нилээд эрчимжсэн юм билээ. == Монголчуудын холбоод == АНУ-д Монголчууд олноор суурьшсан хот болгон Монголчуудын Холбоо байгуулан уг хотдоо ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа зориулан олон ч арга хэмжээг санаачлан хийдэг. Тэд нийтлэг байдлаар хот хотдоо Монголын уламжлалт баяр болох цагаан сар, наадам, шинэ жилийн баярыг монголчуудынхаа хамтад тэмдэглэж, сүүлийн жилүүдэд Монгол хүүхдүүдийн урлаг соёлын арга хэмжээг өргөнөөр зохион байгуулах болсон. Вашингтон ДС орчмын Монголчуудын Холбоо \Ц.Ивээлт\, Чикаго орчмын Монголчуудын Холбоо \Л.Гэрлээ Баясгалан\ Биэ-Ариа хавийн Монголчуудын Холбоо \Лувсанжамбаа\ Коларадагийн Монголчуудын Холбоо \М.Цогтсайхан\ Лос-Анжелосийн Монголчуудын Холбоо \Д.Мөнхзул\ Сакраментогийн Монголчуудын Холбоо \Д.Амаржаргал\ гээд байгууллагууд албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулж байна. Нью-Йорк хотноо суурьших болсон Д.Бямбаа \Монгол эвэнтс\ энэ хотын монголчуудад зориулан олон ажлыг санаачлан хийж байна. == Цахим хуудсууд == Америкт анх ирж буй монголчууддаа хэрэгтэй мэдээлэл өгч туслах зорилгоор байгуулагдаж байсан цахим сайтууд өдгөө өөрсдийн гэсэн өнгө төрх болон үйлчлүүлэгчидтэй болжээ. 2006 онд үүсч байсан '''www.orloo.com''' сайт “Дэлхий нийтээр тархан суугаа монголчуудын мэдээ, мэдээллийн нэгдсэн төв” гэсэн уриатайгаар эхэлж байсан бол 6 жилийн дараа энэ зорилтондоо аль хэдийн хүрч чадсан нь үүсгэн байгуулагч нэгэн гэр бүлийн хос болох Б.Тайван, А.Ариунаа \Вашингтон ДС\ нарын нөр их хөдөлмөр, хичээл зүтгэлийн үр шим. Өдгөө хамгийн олон хандалттай болж байгаа энэ сайт зөвхөн Америк дахь төдийгүй гадаадын бусад орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа хүрч чадсанаараа онцлогтой. Хэл шинжлэлийн доктор М.Саруул-Эрдэнийн \Вашингтон ДС\ өөрийн анд нөхдийн хамтаар эрхлэн ажиллуулдаг '''www.dayarmongol.com''' цахим сайт оюунлаг хэрнээ хэл шинжлэл, түүхийн болон бусад олон салбарын эрдэмтдийн бичлэг дээрээ тулгуурладгаараа өөрийн гэсэн өвөрмөц төрхийг илтгэдэг. Д.Өлзийхутагийн \Чикаго\ нээн ажиллуулж байгаа '''www.medeelel.com''' сайт нь дүрстэй мэдээлэл дээр тулгуурладаг төдийгүй маш олон мэдээллийн сайтуудын нэгдэл болж чадсанаараа өөрийн онцлогоо харуулдаг. М.Цэрэндоржийн \Сан-Франциско\ эрхэлдэг '''www.zamdaan.com''' сайт нь зүүн эргийн монголчуудын мэдээ, мэдээллийг голчилдог хирнээ спортын мэдээллийг нилээд голчилдог нь “таван цагираг”-ийн Энхтүвшингийн хоршилтой холбоотой байх. Нилээд эртнээс үйл ажиллагаагаа эхэлж нийт монголчуудад  дуу хөгжмийн баялаг сангаараа хэрэгцээг нь хангаж байдаг '''www.asuult.net''' сайт нь Хундагаагийн \[[Лос-Анжелес]]\ сонирхол болон зүтгэлийн онцлог. Эдгээрээс гадна АНУ-ын монголчууд олноор суурьшсан хот болгоны Монголчуудын Холбоод өөр өөрийн мэдээллийн сайтуудтай. “Америкийн анхны мэргэжлийн монгол ТВ” тодотголтой сэтгүүлч Сарантуяагийн удирддаг нэвтрүүлгүүд МҮОНТВ-ээр нэвтрүүлгээ цацдаг бол, нэвтрүүлэгч Б.Уранчимэгийн “UMON” ТВ Монголын НТВ-ээр, сэтгүүлч Батбаярын “Америкийн өнгө” Монголын “УБ ТВ”-ээр, МУГЖ Н.Батцэцэг, түүний гэр бүл найруулагч О.Машбат нарын “Үгүйлэн санана” нэвтрүүлэг Монголын хэд хэдэн ТВ-ээр тус тус нэвтрүүлгүүдээ цацдаг болсоор удаж буй. Энэ нь АНУ-дахь монголчуудын мэдээ мэдээлэл болон аж амьдрал, санаа бодол, санал санаачлагыг Монголын үзэгчдэд хүргэж байгаа ГҮҮР нь болж байв. == Монгол сургууль == Америкт олон жилээр суурьшсан монголчуудын хүүхдүүд болон АНУ-д төрж өсөж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэл, соёл, ёс заншил, монгол урлагийг сурталчлан, зааж сургах зорилгоор анхлан Денвер хотноо байгуулагдсан монгол сургуулийн араас өдгөө нэлээд хотуудад Монгол сургуулиуд байгуулагдан, жилээс жилд өргөжин тэлсээр байна. Ц.Дүүрэн \Денвер\, Мөнгөнцэцэг\Вашингтон ДС\,С.Энхтуяа \Чикаго\, Мандах \Лос-Анжелес\ захиралтай монгол сургуулиудын хамт олон, Сан-Францискод үйл ажиллагаагаа явуулдаг “Гэр төв” зэрэг байгууллагууд  АНУ-д суралцаж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэлээр нь их зүйлийг зааж сурган тэдэнд “МОНГОЛ ХҮН” гэдгээ марталгүй санаж, монгол эх орноороо бахархаж байх оюун санааны их баялгийг бүтээж байна. '''Харах:''' * [[Монгол-Америкийн харилцаа]] * [[АНУ дахь хятадууд]] * [[АНУ дахь энэтхэгчүүд]] * [[АНУ дахь солонгосчууд]] * [[АНУ дахь вьетнамчууд]] j5qsph956o2ngm7peh3bgik3buhapm6 865577 865576 2026-08-10T10:20:19Z Avirmed Batsaikhan 53733 865577 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь монголчууд''' ''(''[[Англи хэл|англи.]] ''Mongolian Americans)''- Монгол үндэстэн Америкчууд. Албан ёсны болон албан бус тооцоогоор 4'''0''' '''орчим''' мянган Монгол иргэн ажиллаж, амьдарч, суралцаж байна. АНУ-д оршин суугаа монголчуудын хууль ёсны статусыг авч үзвэл: * '''АНУ-ын иргэншил авсан''': 3,413 иргэн * '''Ногоон карт (Байнгын оршин суугч)''': 9,583 иргэн * '''Цагаачилсан''': 3,566 иргэн * '''Улс төрийн орогнол авсан''': 1,252 иргэн * '''Грин картны сугалаа хожсон''': 1,065 иргэн * Багагүй хувийг F-1 буюу оюутны визтэй суралцагчид болон богино, урт хугацааны ажлын визтэй иргэд эзэлдэг. == Түүх == Америк оронд ардчилал ялахаас өмнө Эрдэнэтийн УБҮ-ээс залуус суралцахаар анх [[Денвер|Денверт]] очиж албан ёсны суурьшилийн эхлэлийг тавьсан гэж үзэж болно. Харин Ардын хувьсгалаас хойш бол [[Башлуугийн Жамсранжав|Дилав хутагт]] өөрийн шавь нарын хамт ирж суурьшсан нь эхлэл байж болох. Хүнд хатуу цагт Дилав хутагтын дагуул болж ирэн энд суурьшиж, бурханы шашны үнэнч зүтгэлтэн байсаар 104 насандаа таалал төгссөн Өмнөговь аймгийн уугуул Жамбалдорж гуай хамгийн олон жил амьдарсан монгол хүн нь болох байх. АНУ-д ирж суурьшсан Монголчуудын төвлөрөл 2000 оноос хойш нилээд эрчимжсэн юм билээ. == Монголчуудын холбоод == АНУ-д Монголчууд олноор суурьшсан хот болгон Монголчуудын Холбоо байгуулан тухайн хотдоо ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа зориулан олон ч арга хэмжээг санаачлан зохион байгуулдаг байна. Тэд нийтлэг байдлаар хотдоо Монголын уламжлалт баяр болох [[цагаан сар]], [[наадам]], шинэ жилийн баярыг монголчуудынхаа хамтад тэмдэглэж, сүүлийн жилүүдэд Монгол хүүхдүүдийн урлаг соёлын арга хэмжээг өргөнөөр зохион байгуулах болсон. Вашингтон ДС орчмын Монголчуудын Холбоо \Ц.Ивээлт\, Чикаго орчмын Монголчуудын Холбоо \Л.Гэрлээ Баясгалан\ Биэ-Ариа хавийн Монголчуудын Холбоо \Лувсанжамбаа\ Коларадагийн Монголчуудын Холбоо \М.Цогтсайхан\ Лос-Анжелосийн Монголчуудын Холбоо \Д.Мөнхзул\ Сакраментогийн Монголчуудын Холбоо \Д.Амаржаргал\ гээд байгууллагууд албан ёсоор үйл ажиллагаа явуулж байна. Нью-Йорк хотноо суурьших болсон Д.Бямбаа \Монгол эвэнтс\ энэ хотын монголчуудад зориулан олон ажлыг санаачлан хийж байна. == Цахим хуудсууд == Америкт анх ирж буй монголчууддаа хэрэгтэй мэдээлэл өгч туслах зорилгоор байгуулагдаж байсан цахим сайтууд өдгөө өөрсдийн гэсэн өнгө төрх болон үйлчлүүлэгчидтэй болжээ. 2006 онд үүсч байсан '''www.orloo.com''' сайт “Дэлхий нийтээр тархан суугаа монголчуудын мэдээ, мэдээллийн нэгдсэн төв” гэсэн уриатайгаар эхэлж байсан бол 6 жилийн дараа энэ зорилтондоо аль хэдийн хүрч чадсан нь үүсгэн байгуулагч нэгэн гэр бүлийн хос болох Б.Тайван, А.Ариунаа \Вашингтон ДС\ нарын нөр их хөдөлмөр, хичээл зүтгэлийн үр шим. Өдгөө хамгийн олон хандалттай болж байгаа энэ сайт зөвхөн Америк дахь төдийгүй гадаадын бусад орнуудад ажиллаж амьдарч байгаа монголчууддаа хүрч чадсанаараа онцлогтой. Хэл шинжлэлийн доктор М.Саруул-Эрдэнийн \Вашингтон ДС\ өөрийн анд нөхдийн хамтаар эрхлэн ажиллуулдаг '''www.dayarmongol.com''' цахим сайт оюунлаг хэрнээ хэл шинжлэл, түүхийн болон бусад олон салбарын эрдэмтдийн бичлэг дээрээ тулгуурладгаараа өөрийн гэсэн өвөрмөц төрхийг илтгэдэг. Д.Өлзийхутагийн \Чикаго\ нээн ажиллуулж байгаа '''www.medeelel.com''' сайт нь дүрстэй мэдээлэл дээр тулгуурладаг төдийгүй маш олон мэдээллийн сайтуудын нэгдэл болж чадсанаараа өөрийн онцлогоо харуулдаг. М.Цэрэндоржийн \Сан-Франциско\ эрхэлдэг '''www.zamdaan.com''' сайт нь зүүн эргийн монголчуудын мэдээ, мэдээллийг голчилдог хирнээ спортын мэдээллийг нилээд голчилдог нь “таван цагираг”-ийн Энхтүвшингийн хоршилтой холбоотой байх. Нилээд эртнээс үйл ажиллагаагаа эхэлж нийт монголчуудад  дуу хөгжмийн баялаг сангаараа хэрэгцээг нь хангаж байдаг '''www.asuult.net''' сайт нь Хундагаагийн \[[Лос-Анжелес]]\ сонирхол болон зүтгэлийн онцлог. Эдгээрээс гадна АНУ-ын монголчууд олноор суурьшсан хот болгоны Монголчуудын Холбоод өөр өөрийн мэдээллийн сайтуудтай. “Америкийн анхны мэргэжлийн монгол ТВ” тодотголтой сэтгүүлч Сарантуяагийн удирддаг нэвтрүүлгүүд МҮОНТВ-ээр нэвтрүүлгээ цацдаг бол, нэвтрүүлэгч Б.Уранчимэгийн “UMON” ТВ Монголын НТВ-ээр, сэтгүүлч Батбаярын “Америкийн өнгө” Монголын “УБ ТВ”-ээр, МУГЖ Н.Батцэцэг, түүний гэр бүл найруулагч О.Машбат нарын “Үгүйлэн санана” нэвтрүүлэг Монголын хэд хэдэн ТВ-ээр тус тус нэвтрүүлгүүдээ цацдаг болсоор удаж буй. Энэ нь АНУ-дахь монголчуудын мэдээ мэдээлэл болон аж амьдрал, санаа бодол, санал санаачлагыг Монголын үзэгчдэд хүргэж байгаа ГҮҮР нь болж байв. == Монгол сургуулиуд == Америкт олон жилээр суурьшсан монголчуудын хүүхдүүд болон АНУ-д төрж өсөж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэл, соёл, ёс заншил, монгол урлагийг сурталчлан, зааж сургах зорилгоор анхлан Денвер хотноо байгуулагдсан монгол сургуулийн араас өдгөө нэлээд хотуудад Монгол сургуулиуд байгуулагдан, жилээс жилд өргөжин тэлсээр байна. Ц.Дүүрэн \Денвер\, Мөнгөнцэцэг\Вашингтон ДС\,С.Энхтуяа \Чикаго\, Мандах \Лос-Анжелес\ захиралтай монгол сургуулиудын хамт олон, Сан-Францискод үйл ажиллагаагаа явуулдаг “Гэр төв” зэрэг байгууллагууд  АНУ-д суралцаж буй монгол хүүхдүүддээ монгол хэлээр нь их зүйлийг зааж сурган тэдэнд “МОНГОЛ ХҮН” гэдгээ марталгүй санаж, монгол эх орноороо бахархаж байх оюун санааны их баялгийг бүтээж байна. '''Харах:''' * [[Монгол-Америкийн харилцаа]] * [[АНУ дахь хятадууд]] * [[АНУ дахь энэтхэгчүүд]] * [[АНУ дахь солонгосчууд]] * [[АНУ дахь вьетнамчууд]] aylta4cpv77bfrwium1qvdc59erp41k АНУ дахь оросууд 0 147845 865578 2026-08-10T10:39:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''АНУ дахь оросууд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Russian American,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Русские американцы'') гэдэг нь орос хэлээр ярьдаг иргэд эсвэл АНУ-ын байнгын оршин суугчид бөгөөд угсаатны оросууд, Оросын эсвэл хуучин ЗХУ эсвэл хуучин Оросын эзэнт гүрний бусад орноос..." 865578 wikitext text/x-wiki '''АНУ дахь оросууд''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Russian American,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Русские американцы'') гэдэг нь орос хэлээр ярьдаг иргэд эсвэл АНУ-ын байнгын оршин суугчид бөгөөд угсаатны оросууд, Оросын эсвэл хуучин ЗХУ эсвэл хуучин Оросын эзэнт гүрний бусад орноос ирсэн цагаачид эсвэл цагаачдын үр удам юм. 2008 оны байдлаар ойролцоогоор 3 сая америк хүн орос гаралтай гэж мэдэгджээ. 2000 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоор 706,000 америк хүн орос хэлийг төрөлх хэл гэж үздэг байжээ. Орос хэл нь АНУ-д хамгийн өргөн хэрэглэгддэг долоо дахь хэл байв. 2020 онд АНУ-д ойролцоогоор 1.4 сая орос хүн байсан нь Оросын хүн амын 1%-ийг эзэлж байна. == Түүх == '''Эхний давалгаа''' нь 18, 19-р зууны үед Оросууд Америкийг судалсантай холбоотой бөгөөд Номхон далайн эрэг дагуу суурин байгуулсан цөөн тооны Оросын анхдагчидаас бүрдсэн байв. 1820-1917 оны хооронд Оросын эзэнт гүрнээс дор хаяж 3.3 сая цагаач АНУ-д ирсэн боловч тэдний цөөхөн нь угсаатны хувьд оросууд байв. 20-р зууны эхний арван жилд (шилжилтийн бараг тал хувийг (1.6 сая) бүрдүүлсэн) 44 орчим хувь нь еврейчүүд, 27 хувь нь польшууд, 9 гаруй хувь нь литвачууд, 8 гаруй хувь нь финчүүд, 6 орчим хувь нь германчууд, ердөө 5 орчим хувь нь оросууд байжээ. '''Хоёр дахь давалгаа''' нь 19-р зууны сүүл, 20-р зууны эхэн үед гарсан бөгөөд голчлон Оросын эзэнт гүрний еврейчүүдээс бүрдсэн байв. Энэ давалгааны гол төлөөлөгчдөд [[Ирвинг Берлин]], [[Шолем Алейхем]] нар багтжээ. '''Гурав дахь давалгаа''' нь 1917 оны Октябрийн хувьсгалын дараа Оросоос дүрвэсэн цагаачдаас бүрджээ. Энэ давалгааны гол төлөөлөгчдөд [[Игорь Сикорский]], Владимир Зворыкин, [[Борис Бахметьев]], [[Александр Высоцкий]] нар багтжээ. '''Дөрөв дэх, жижиг давалгаа''' нь Дэлхийн 2-р дайны төгсгөлөөс 1970-аад оны эхэн үе хүртэл ЗХУ-аас улс төрийн цагаачдаас бүрдсэн байв. Энэ давалгааны гол төлөөлөгч нь [[Иван Елагин]] байв. '''Тав дахь давалгаа''' буюу Зөвлөлтийн үеийн анхны томоохон давалгаа нь 1971 оноос [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|Өөрчлөн байгуулалт]] /Перестройка/ -ын эхэн үе хүртэл үргэлжилсэн. Энэ үеэр ЗХУ-ын еврейчүүд эрх баригчдаас Израиль дахь хамаатан садантайгаа дахин нэгдэх зөвшөөрөл авсан. Гэсэн хэдий ч Израилийн визээр Зөвлөлт Холбоот Улсаас гарч, гадаадад байгаа хүмүүсийн олонх нь АНУ руу нүүхийг илүүд үзсэн бөгөөд тухайн үед тус улс Зөвлөлтийн еврей цагаачдад үүдээ нээсэн юм. Энэ үед [[Михаил Барышников]], Михаил Шуфутинский, Михаил Гулько, [[Иосиф Бродский]], Наум Коржавин, Эдуард Лимонов, [[Сергей Довлатов]], Павел Литвинов, [[Александр Солженицын]], [[Савелий Крамаров]], Илья Баскин, Лев Халиф, Константин Кузьминский нар цагаачилсан байна. '''Зургаа дахь бөгөөд хамгийн том давалгаа''' нь 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр [[Төмөр хөшиг]] нээгдсэнтэй холбоотой байсан бөгөөд энэ үед зөвхөн еврейчүүд төдийгүй ЗХУ-д амьдарч байсан бүх үндэстэн, арьс өнгө, шашны төлөөлөгчид АНУ-д бөөнөөрөө цагаачилж эхэлсэн юм. 1980-1990-ээд оны цагаачлал нь үзэл суртлын бүрэлдэхүүн хэсэг бараг бүрэн байхгүй байснаараа онцлог байв. Орос хэлээр ярьдаг хүмүүс анх удаа Америк руу нүүхийг бараг зөвхөн гайхалтай (эх оронтойгоо харьцуулахад) санхүүгийн хэтийн төлөвтэй холбож эхэлсэн. Энэ давалгааны алдартай төлөөлөгчдөд Александр Болонкин, Алексей Мурженко, Владимир Альбрехт, Зенон Позняк, Алексей Пажитнов нар багтдаг. d826g5p4vxkcyc96m0rcefo2btj80zc