Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 4332 865592 865526 2026-08-10T13:27:52Z ~2026-44159-48 106688 Голын нэрийг буруу бичсэнийг засварлав. 865592 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Сагсай сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠰᠠᠭᠰᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag bayan olgiy aymag.svg}} [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Уужим | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1920 оны дунд үе | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3,139.99 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,532 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 7 | utc_offset = +7 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = 83160 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Сагсай''' — [[Баян-Өлгий]] аймгийн Сагсай [[сум]] нь 1928 онд байгуулагдсан, хуучнаар Ховдын хязгаар, одоогийн Улаанхус сумын Ялалт нэгдлээс тусгаарлагдсан. Ямаат, Хоолш,Өмөн гол, Цагаан асга, Шар, Даян, Уужим, Дунд уул гэсэн 7 багийн 1135 өрхөд 4670 хүн амьдардаг. Хүн амын тоогоор аймгийн 13 сумаас 7-д, газар нутгийн хэмжээгээр /313999 га/ 7-д ордог. Хүн амын нягтралаар 67хүн/га юм. Ихэвчлэн хасаг угсааны соёлын цөөнх хүмүүс амьдрах бөгөөд мөн [[урианхай]] яст Монголчууд амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн баруун хэсэгт байдаг бөгөөд аймгийн төвөөс 27 км, нийслэл Улаанбаатар хотоос 1668 км хол оршдог. Өлгий хот, Бугат, Улаанхус, Цэнгэл, Буянт, Алтай сум болон БНХАУ-тай хил залгадаг. Далайн түвшнээс дээш 1750 м өргөгдсөн. Физик газарзүйн хувьд Монгол Алтайн уулсын мужид багтдаг. Газар хөдлөлтийн эрчим 7 балл хүртэл Сумын нутаг дэвсгэр нь уул, гүвээ, толгод бүхий Ховд, Сагсай, Түргэн, Ямаат, Хар чулуут, Сонгинот зэрэг том голуудтай, мөн Хар нуур, Даяннуур болон Ямаат, Сонгинот зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газар байдаг ба аялал жуулчлал хөгжүүлэхэд тохиромжтой. '''Уур амьсгал:''' Хуурай, дулаан зун, хахир хүйтэн өвөлтэй. 1 дүгээр сарын дундаж температур -270С, 7 дугаар сарын дундаж температур +250С, Жилийн дундаж салхины хурд6-10 м/с, Жилийн хур тунадасны нийлбэр 300-400 мм, 2012 онд хур тунадас олон жилийн дундажаас илүү буюу 500 мм байсан. '''Газар тариалан:''' Сумын хэмжээгээр жилд 20 га талбайд төмс, 2 га талбайд хүнсний ногоо, 3,5 га талбайд малын тэжээл тариалж 338 тн төмс, 33 тн хүнсний ногоо, 5725 тн хадлан, 42 тн тэжээлийн ургамал хураан авч аймгийн хэмжээнд дөрөвт орж байна. Хүнсний ногоо тариалах Түргэн голын чиглэл нь малын хөлийн газар ба тэнд малчдын өвөлжөө, хаваржаа байдаг тул хүнс, ногоо малын хөлд байнга талхлагдаж тариалан эрхлэхэд хүнд тусдаг учир 5 км газрыг чулуун хэрэмээр хашиж хамгаалсан. '''Мал сүрэг:''' Сумын хэмжээгээр нийт 102583 толгой мал тоологдсоноос цэвэр үүлдэр, эрлийз, нутгийн шилдэг омгийн 28147 толгой мал тоологдсон нь нийт малын 27,4 хувь байна. Тэмээ-283, Адуу-4516, Үхэр-6503, Хонь-48198, Ямаа-43083 . 616 малчин өрх, 1002 малтай өрх байгаа нь сумын нийт өрхийн 89,6 хувийг эзэлж байна. '''Цахилгаан хангамж:''' 1998 онд 24 цагийн өндөр хүчдлийн шугамд холбогдсон 35 квт-ийн дэд станцтай. '''Алдартнууд:''' Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар Б.Цээхээ ... '''Эрдэмтэд:''' Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ц.Баатар, Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд доктор, Х.Ахсолтан, Б.Хайрат, Түүхийн ухааны доктор, профессор Ц.Гантулга, Ц.Баттулга, Физикийн ухааны доктор Р.Хоролжав, Компьютер мэдээллийн ухааны доктор Ө.Есболды, Урлагийн ухааны доктор М.Озила, Мал эмнэлгийн ухааны дэд доктор О.Сахай нарын олон эрдэмтэд төрөн гарсан. {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Баян-Өлгийн сумууд}} [[Ангилал:Сагсай сум| ]] [[Ангилал:Баян-Өлгий аймгийн сум]] [[Ангилал:Монголын сум]] exbgqk8vp69goa0vlwd6iuranz3tzds 4 7418 865600 865470 2026-08-11T03:21:39Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Memeseas0521|Memeseas0521]] ([[User talk:Memeseas0521|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 864584 wikitext text/x-wiki '''Энэ бол Википедиад хэрэгцээт өгүүллүүдээ захиалах хуудас болно.''' === Оруулах арга === Энд хуудас захиалахдаа "Хэрэгцээт өгүүллүүд" хэсэгт дараах байдлаар оруулаарай. #"Хэрэгцээт өгүүллүүд" гэсний хажууд байгаа [Засварлах] товч дээр дарна #'''<nowiki>*[[Хэрэгцээт өгүүллийн нэр]]</nowiki>''' гэж оруулж, хажууд нь товч тодорхойлолтоо бичнэ. #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' гэж гарын үсэг (хэрэглэгчийн нэр эсвэл IP хаяг автоматаар гарч ирнэ) Жишээ: *[[Монгол улс]] - Монгол улсын тухай ерөнхий ойлголт, түүх, соёл гэх мэт --[[User:Chinneeb|Чинээ]]_{[[User_talk:Chinneeb|миний яриа]]} 07:56, 29 Хоёрдугаар сар 2008 (UTC) :Цэрэндоржийн Цэнгэн буюу :Партизан Цэнгэн түүний үр сад [[Хэрэглэгч:Д.Батзориг1990|Д.Батзориг1990]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Д.Батзориг1990|яриа]]) 16:19, 19 Долоодугаар сар 2026 (UTC) *[[Швабын газар]]&lt;/nowiki&gt;''' Антарктитын Швабын газар буюу өнөөдрийн хадагтай Модын газар дах Фашистын Германы нууц баазын талаарх мэдээлэл.''' #'''<nowiki>--~~~~</nowiki>''' == Мөн үзэх == *[[Wikipedia:Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүд (жагсаалт)|Монгол Википедиад байх ёстой өгүүллүүдийн жагсаалт]] == ''[[Малоны хүчил]]'' ([[:en:Malonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Метилмалоны хүчил]]'' ([[:en:Methylmalonic acid]]) == Please create this article. == ''[[Оддын дайн]]'' (''Star Wars'') == Please create this article. == ''[[Пумпуанг Дуангчан]]'' ([[:en:Pumpuang Duangjan]]) == Please create this article.--[[Хэрэглэгч:Boonyatham|Boonyatham]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Boonyatham|talk]]) 10:00, 3 Гуравдугаар сар 2019 (UTC) == ''[[Mode Gakuen Cocoon Tower]]'' ([[:en:Mode Gakuen Cocoon Tower]]'') == Please create this article. == ''[[Паи Пхонгсатон]]'' ([[:en:Phai Phongsathon]]'') == Please create this article. == ''[[Пхонсак Сонгсанг]]'' ([[:en:Pornsak Songsaeng]]'') == Please create this article. == ''[[Netflix]]'' ([[:en:Netflix]]'') == Please create this article. [[Ангилал:Википедиа:Архив:]] td8wphnym3dsgsgl3ex6fxvrrme3nno 0 8276 865593 864987 2026-08-10T20:06:50Z QuickQuokka 81196 [[Special:Contributions/~2026-41820-19|~2026-41820-19]] ([[User talk:~2026-41820-19|Яриа]]) хэрэглэгчийн [[Special:Diff/863641|863641]] засварыг цуцлах 865593 wikitext text/x-wiki {{short description|Баруун Азийн улс}} {{Энэ гарчиг}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Израил Улс | native_name = {{nobold|{{Script/Hebrew|מְדִינַת יִשְׂרָאֵל}} ([[Еврей хэл|Еврей]])<br />{{Script/Arabic|دَوْلَة إِسْرَائِيل}} ([[Араб хэл|Араб]])}} | common_name = Израил | image_flag = Flag of Israel.svg | flag_type = [[Израилын төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Emblem of Israel.svg | coa_size = 80 | symbol_type = [[Израилын төрийн сүлд|Сүлд]] | national_anthem = {{lang|he|{{Script/Hebrew|הַתִּקְוָה}}}} (''[[Израилын төрийн дуулал|Хатиква]]''; "Итгэл найдвар"){{parabr}}{{center|[[File:Hatikvah instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:Israel (orthographic projection) with occupied territories.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Israel - Location Map (2012) - ISR - UNOCHA.svg|frameless]]|Израилын газрын зураг ([[Ногоон шугам (Израил)|Ногоон шугам]])}} | map_caption = Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хил доторх Израилыг хар ногооноор; [[Израилын эзэлсэн газар нутаг|Израилын эзэлсэн газар нутгийг]] цайвар ногооноор харуулав | capital = [[Иерусалим]]<br />([[Иерусалимын статус|хэсэгчилсэн]]){{refn|group=fn|НҮБ-ын бусад гишүүн орнуудын хүлээн зөвшөөрөл: Орос ([[Баруун Иерусалим]]),<ref>{{cite web |title=Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement |url=http://www.mid.ru/en/foreign_policy/news/-/asset_publisher/cKNonkJE02Bw/content/id/2717182 |website=www.mid.ru |date=6 April 2017}}</ref> [[Чех]] ([[Баруун Иерусалим]]),<ref>{{cite web|url=http://www.jpost.com/Breaking-News/Czech-Republic-announces-it-recognizes-West-Jerusalem-as-Israels-capital-517241|title=Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital|work=The Jerusalem Post|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017|quote="The Czech Republic currently, before the peace between Israel and Palestine is signed, recognizes Jerusalem to be in fact the capital of Israel in the borders of the demarcation line from 1967." The Ministry also said that it would only consider relocating its embassy based on "results of negotiations."}}</ref> [[Хондурас]],<ref>{{cite news |title=Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital |url=https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/ |work=The Times of Israel |date=29 August 2019}}</ref> [[Гватемал]],<ref>{{cite web|url=https://www.infobae.com/america/mundo/2017/12/24/guatemala-se-suma-a-eeuu-y-tambien-trasladara-su-embajada-en-israel-a-jerusalen/|title=Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén|trans-title=Guatemala joins US, will also move embassy to Jerusalem|website=Infobae|date=24 December 2017|language=es}} Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.</ref> [[Науру]],<ref>{{cite news |title=Nauru recognizes J'lem as capital of Israel |url=http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084 |work=Israel National News |date=29 August 2019 |language=en}}</ref> болон АНУ.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html|title=Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move|work=[[The New York Times]]|date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref>}}{{refn|group=fn|Эзлэгдсэн газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн [[Зүүн Иерусалим]]ыг оруулбал Иерусалим нь Израилын хамгийн том хот юм.<ref>{{citation|title=The Legal Status of East Jerusalem|publisher=[[Norwegian Refugee Council]]|date=December 2013|url=https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf|pages=8, 29}}</ref>}} | coordinates = {{coord|31|47|N|35|13|E|region:IL-JM_type:city(880000)}} | largest_city = capital | languages_type = Албан ёсны хэл | languages = [[Еврей хэл]] | languages2_type = Зөвшөөрөгдсөн хэл | languages2 = [[Стандарт араб хэл|Араб хэл]]{{refn|group=fn|Араб хэл өмнө нь Израилын төрийн албан ёсны хэл байсан.<ref name=lang1>{{cite web |title=Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge |url=http://mfa.gov.il/MFA/IsraelExperience/Culture/Pages/Arabic-in-Israel--an-official-language-and-a-cultural-bridge-18-December-2016.aspx |website=Israel Ministry of Foreign Affairs |date=18 December 2016|access-date=8 August 2018}}</ref> 2018 онд [[Үндсэн хууль: Израил нь Еврей ард түмний үндэсний улс|ангиллыг]] нь "улсад онцгой статустай" болгон өөрчилснөөр төрийн байгууллагуудад ашиглахаар хуульчилсан.<ref name=lang2>{{cite news |title=Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs |url=https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html |work=The New York Times |date=19 July 2018 |language=en}}</ref><ref name=lang3>{{cite news |last1=Lubell |first1=Maayan |title=Israel adopts divisive Jewish nation-state law |url=https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V |work=Reuters |date=19 July 2018}}</ref>}} | ethnic_groups = {{unbulleted list|73.6% [[Израилын Еврейчүүд|Еврейчүүд]]|21.1% [[Израилын араб иргэд|Арабчууд]]|5.3% [[Израилын хүн ам|бусад]]}} | ethnic_groups_year = 2022 | ethnic_groups_ref = <ref name="population_stat2022"/> | demonym = [[Израилчууд‎]] | government_type = [[Нэгдмэл парламентын бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Исаак Херцог]] | leader_title2 = [[Израилын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name2 = [[Биньямин Нетаньяху]] | leader_title3 = [[Кнессетийн даргын жагсаалт|Кнессетийн дарга]] | leader_name3 = [[Амир Охана]] | leader_title4 = [[Израилийн Дээд шүүх|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Эстер Хают]] | legislature = [[Кнессет]] | sovereignty_type = Тусгаар тогтнол {{nobold|([[Палестин дахь Британийн Мандатын төгсгөл|Британийн Палестинаас]])}} | established_event1 = [[Израилын тусгаар тогтнолын тунхаглал|Тунхаглав]] | established_date1 = 5 сарын 14, 1948 он | established_event2 = [[Израиль болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ-д элсэв]] | established_date2 = 5 сарын 11, 1949 он | established_event3 = [[Израилын үндсэн хуулиуд|Үндсэн хуулиуд]] | established_date3 = 1958–2018 | area_km2 = 20,770–22,072 | area_sq_mi = 8,019–8,522 | area_rank = 149 | area_footnote = {{ref label|area|a}} | percent_water = 2.71 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) |url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | population_estimate = {{data Israel|poptoday|formatnum}}<ref name="cbs_main">{{cite web |url=https://www.cbs.gov.il/en/mediarelease/Pages/2022/Population-of-Israel-on-the-Eve-of-2023.aspx |title=Home page |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=29 December 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 91 | population_census = 7,412,200<ref>{{cite report |date=2008 |title=Population Census 2008 |url=http://www.cbs.gov.il/www/mifkad/mifkad_2008/profiles/rep_e_000000.pdf |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=27 December 2016}}</ref> | population_census_year = 2008 | population_density_km2 = {{pop density|{{data Israel|poptoday}}|22072|km2|prec=0|disp=num}} | population_density_rank = 29 | GDP_PPP = {{increase}} $534 тэрбум<ref name="IMFWEOIL">{{cite web |date=April 2023 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=436,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=July 8, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $54,997<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_PPP_rank = 48 | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_per_capita_rank = 29 | GDP_nominal = {{increase}} $539 тэрбум<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_rank = 29 | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $55,536<ref name="IMFWEOIL"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 13 | Gini = 34.8 | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.oecd.org/chart/60V4 |title=Income inequality |website=data.oecd.org |publisher=OECD |access-date=29 June 2020 |archive-date=30 Зургадугаар сар 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200630002540/https://data.oecd.org/chart/60V4 |url-status=dead }}</ref> | Gini_year = 2018 | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI = 0.919 | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_rank = 22 | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022}}</ref> | currency = [[Израилын шинэ шекель|Шинэ шекель]] ({{lang|he|₪}}) | currency_code = ILS | time_zone = [[Израилын Стандарт Цаг|ИСЦ]] | utc_offset = +2:00 | time_zone_DST = [[Израилын Зуны Цаг|ИЗЦ]] | utc_offset_DST = +3:00 | date_format = {{unbulleted list|{{lang|he|יי-חח-שששש}} ([[Дэлхийн жил|AM]])|өө-сс-жжжж ([[Манай эрин|МЭ]])}} | drives_on = right | cctld = [[.il]] | iso3166code = IL | calling_code = +972 | footnote_a = {{note|area}} 20,770&nbsp;км² талбай нь [[Ногоон шугам (Израил)|ногоон шугам]] доторх Израил юм. 22,072&nbsp;км² нь эзлэгдсэн [[Голаны өндөрлөг]] (1,200&nbsp;км²) болон [[Зүүн Иерусалим]] (64&nbsp;км²) багтана }} '''Израил''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏יִשְׂרָאֵל‏‎, [[Араб хэл|араб.]] إِسْرَائِيل‎), албан ёсоор '''Израил Улс''' ([[Еврей хэл|еврей.]] ‏מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‏‎ ''Медина́т Исраэ́ль'', [[Араб хэл|араб.]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎ ''Даула́т Исра’и́ль''),— [[Газар дундын тэнгис]]ийн зүүн эрэг дээр орших баруун [[Ази]]йн орон. Хойд талаараа [[Ливан]], зүүн хойд талаараа [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]] орнуудтай хиллэдэг бөгөөд өөрийн харьцангуй жижиг нутаг нь газар зүйн хувьд өөр өөр өвөрмөц онцлогтой. [[Баруун эрэг]] болон [[Газын зурвас]] ч мөн зэргэлдээ оршино. Израилын хүн амын ихэнх хувь нь [[Еврей үндэстэн]] бөгөөд дэлхийн цорын ганц еврей орон юм. Еврейчүүдээс гадна [[араб]]ын [[Ислам|Мусульманчууд]], [[Христийн шашин]]тнууд, Друзе, Самари зэрэг үндэстэн, шашинтнууд оршдог. Өнөөгийн Израил улс нь 3000 гаруй жилийн турш [[Иудаизм|Иудаизмын]] хамгийн чухал ухагдахуунуудын нэг "Израилын нутаг" (Eretz Yisrael)-аас үндэстэй юм. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн нэгдүгээр дайны]] дараа [[Үндэстнүүдийн Лиг]] нь "Еврей үндэстэнд өөрсдийн гэсэн орон" бүтээх зорилгоор Британийн Палестин дахь мандатыг баталжээ. 1947 онд [[НҮБ]] нь Палестины мандатыг еврей, араб хоёр улсад хуваахыг баталсан байна. [[Арабын Барилдлага]] нь энэ төлөвлөгөөг эсэргүүцсэн боловч 1948 оны 5-р сарын 14-нд Еврейн түр засгийн газар Израилыг тусгаар тогтносныг мэдэгджээ. Дараа нь болсон [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайнд]] Израил ялалт байгуулснаар энэ улсын хил хязгаарыг [[НҮБ]]-ын хуваах төлөвлөгөөнд зааснаас ч илүүгээр сунган тэлжээ. Энэ явдлаас хойш зэргэлдээ орших олон араб оронтой мөргөлдөж, үр дүнд нь олон том дайн болсон бөгөөд энэ нь өнөө хүртэл үргэлжилсээр байна. Израил улс анх байгуулагдсанаас хойш, ялангуяа зэргэлдээ орших араб орнуудаас түүний хил хязгаар болон бүр оршин тогтнох эрх нь хүртэл зөрчилтэй тулгарч байна. Харин Израил нь [[Египет]], [[Йордан]] зэрэг орнуудтай энх тайвны гэрээ байгуулж, [[Палестин]]чуудтай бүр мөсөн зохицолдох хэлэлцээр явуулсаар байна. Израил нь төлөөллийн [[ардчилал]]тай бөгөөд [[парламент]]ын системтэй, сонгох эрх нь хүн бүрт оногдоно. Засгийн газрын тэргүүн нь ерөнхий сайд бөгөөд Израилын хууль тогтоох байгууллага нь [[Кнессет]]. [[ҮНБ]]-ээр тооцвол Израилын эдийн засаг нь дэлхийд 44-т орно. [[Хүний хөгжил]], [[хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө]], эдийн засгийн өрсөлдөөнөөрөө Ойрх Дорнодын орнуудад дээгүүр жагсдаг. Улсын нийслэл ба засгийн газрын байрлах газар нь [[Иерусалим]] бол эдийн засгийн төв нь [[Тел-Авив]] юм. == Этимологи == [[Их Британи|Их Британийн]] захирах эрх (мандат)-ын үед энэ газрыг бүхэлд нь Палестин ([[Еврей хэл|еврей:]] פלשתינה) гэж нэрлэдэг байв. 1948 онд тусгаар тогтнолоо зарлсаны дараа улс нь албан ёсоор Израил улс ([[Еврей хэл|еврей:]] מְדִינַת יִשְׂרָאֵל‎, ''Medīnat Yisrā'el'' [mediˈnat jisʁaˈʔel]; [[Араб хэл|араб:]] دَوْلَة إِسْرَائِيل‎, ''Dawlat Isrāʼīl'', [dawlat ʔisraːˈʔiːl]) хэмээх нэрийг авсан. Дараа нь бусад хүмүүс Эрэц Исраэль, Эвэр, Сион, Жудеа гэх мэт түүхэн болон шашны нэршилүүд санал болгосон боловч түтгэлзүүлж, [[Давид Бен-Гурион|Давид Бен-Гурионы]] "Израиль" гэсэн нэр нь 6-3-ын харьцаатай дэмжигдсэн. Тусгаар тогтнолын эхний долоо хоногт засгийн газар нь Израилийн иргэндйг илэрхийлэхийн тулд "Израильчууд" гэсэн нэр томъёог сонгож, анх [[Израил улсын гадаад харилцааны яам|Гадаад харилцааны]] сайд Моше Шарет албан ёсоор хэрэглэсэн. == Түүх == {{main|Израилын түүх}} === Балар эртний түүх === 1,5 сая жилийн өмнө орчин цагийн Израилын газар нутаг дээр хүний амьдарч байсан мөрийг Галилей тэнгисийн хажууд байдаг Убейдиад олсон. Палеолитын бусад дурсгалт газрууд нь Табун, Кесем, Манотын агуй юм. Африкаас гадна олдсон орчин үеийн хүмүүсийн хамгийн эртний олдворуудыг 120,000 жилийн тэртээ одоогийн Израилийн хойд хэсэгт орших Схул, Кафзехаас олсон юм. МЭӨ 10-р мянганы орчимд Натуфийн соёл уг нутагт оршин тогтнож байжээ. === Эртний үе === Энэ газар нутгийн эртний үеийн түүх нь тодорхоогүй байна. Орчин үеийн археологийн судалгаа нь Торагийн Жошуагийн номонд гардаг еврейчүүдийн өвөг дээдэс нь Египетээс гарж Ханааныг эзэлсэн түүхийг үгүйсгэж, үүнийг еврейчуудийн үндэсний домог гэсэн. Хүрлийн зэвсгийн сүүлчийн үед (НТӨ 1550–1200) Ханааны ихэнх хэсэг нь Египетийн хаант улсад хүндэтгэл үзүүлж, хараат улс болов. Израильчуудын өвөг дээдсийг семит хэлтэй энэ нутгийн уугуул хүмүүс байсан гэж үздэг. [[Файл:City_of_David_-_King_David's_Palace_IMG_5815.JPG|thumb|[[Иерусалим|Иерусалимд]] оршдог том чулуун байгууламж]] [[Самуел]]ын дараа тэд өөрсдийн гэсэн хаантай болсон бөгөөд түүнийг Саул гэдэг байв. Тэрээр Израилчуудын удирдагч байлаа. Түүний дараа [[Давид хаан]] ширээнд суусан бөгөөд [[Израилын хаант улс|Израилын хаант улсыг]] МЭӨ 1000 оны үед байгуулан, нийслэлийг [[Иерусалим]] хэмээн зарлан тунхаглажээ. Түүний хүү [[Соломон]] хаан ширээнд суусан бөгөөд Иерусалим хот дахь анхны Ариун Сүмийг Бурханы алдарт зориулан барьсан байна. [[Соломон]] МЭӨ 928 онд насан өөд болсон бөгөөд түүнийг нас эцэслэсний дараа Хаант улс 2 хэсэг хуваагдан салж Хойд Хаант улсыг Израил хэмээж нийслэлийг Самари гэж зарласан бол, Өмнөд Хаант улсыг Иуда хэмээж нийслэл нь Иерусалим хэвээр үлдсэн юм. [[Ассири]]чууд МЭӨ 722 онд Израилыг эзлэн авж, ард иргэдийг нь цөллөгт явуулсан бол МЭӨ 586 онд [[Вавилони|Вавилонийн Эзэнт Гүрэн]] Иудаг эзлэн авж Вавилон руу цөлсөн. Гэвч Вавилон [[Перс|Персүүдэд]] эзлэгдсэний дараа Иудачуудыг нутагт нь буцааж хагас хараат байдалтай захирч байв. Үүний дараа Грек болон [[Ромын эзэнт гүрэн]] энэхүү дэглэмийг уламжлан захирч байлаа. МЭ 70 оны үед Ромын цэргүүд Иерусалим уруу дайран давшсаар Иерусалим хот болон Ариун сүмийг сүйтгэн шатаагаад явсан юм. Үүний дараа МЭ 132 Ромын цэргүүд дахин ирж еврейчүүдийг хайр найргүй хядсан бөгөөд энэ бүхний дараа маш цөөхөн тооны еврейчүүд үлдсэн юм. Бага тооны еврейчүүд Израилын нутагт амьдарч, бусад нь өөр улс орон луу дүрвэн амьдарч байв. Энэ дүрвэлт, дайжилтийг еврейчүүд '''Диаспора''' гэж нэрлэж байв. Олон еврейчүүд дахин [[Галил]] (Израилын нэгэн аймаг) уруу нүүсэн. МЭ 2-4 зууны үед еврей багш нар еврей номууд болох Мишна, Талмуд зэрэг чухал номуудыг дахин бичсэн. Одоогийн Израилын нутагт олон улс дайн дажин үймээн самууныг тарьж явсаар МЭ 635 онд Византын Эзэнт Гүрэн, дараа нь арабчууд эзлэн авч 1516 он хүртэл байсан бөгөөд үүний дараа Османы Эзэнт Гүрэн 20-р зууныг хүртэл ноёрхож байлаа. Израил улс газар нутаг, хүн ам багатай хэдий ч олон томоохон дайнд ялалт байгуулсаар ирсэн хүчирхэг улс юм. Еврей үндэстэн Нобелийн шагналтнаараа тэргүүлдэг ба Дэлхийн эдийн засгийг тэд атгаж байна. === 1917-1948 оны түүх === 1947 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын шийдвэрээр Палестиныг Араб, Еврей хоёр улс болгосон. Үүнийг нь арабчууд маш ихээр эсэргүүцэв. 1948 онд Израил улс тусгаар тогтнолоо зарласнаас ердөө хэдхэн хоногийн дараа арабын 5 улсын цэрэг Израил руу довтлон [[Палестины дайн|Израил-Арабын дайн]] эхэлжээ. == Хүн ам == {{Main|Израилын хүн ам|Израилчууд}} [[Файл:Israelpop.svg|thumb|Израилын хүн амын пирамид]] [[2021 он|2021 оны]] байдлаар Израилын хүн ам 9,344,900 орчим байсан бөгөөд үүнээс 74,2% нь [[еврей]] гэж бүртгэгдсэн байв.<ref name="population_stat2019">{{cite report|url=https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf|title=Israel's Independence Day 2019|date=6 May 2019|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=7 May 2019}}</ref> [[Арабчууд]] хүн амын 20.9%-ийг эзэлж байсан бол араб биш [[Христ итгэл|христийн]] шашинтнууд болон иргэний бүртгэлд шашин шүтлэггүй гэж бүртгэгдсэн хүмүүс 4.8%-ийг эзэлж байна. Сүүлийн арван жилийн хугацаанд [[Румын]], [[Тайланд]], [[Хятад]], [[Африк]], [[Өмнөд Америк|Өмнөд Америкийн]] олон тооны цагаач ажилчид Израилд суурьшсан. Тэдний олонх нь тус улсад хууль бусаар амьдардаг<ref>{{cite news|url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators|title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators|newspaper=IRIN|date=14 July 2009}}</ref> тул бодит тоо баримт тодорхойгүй байгаа боловч 166,000-203,000 гэсэн тооцоо байдаг.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> [[2012 он|2012 оны]] 6 сар гэхэд ойролцоогоор 60,000 Африк цагаачид Израилд нэвтэрсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611|title=Israel rounds up African migrants for deportation|newspaper=Reuters|date=11 June 2012}}</ref> Израилчуудын 92 орчим хувь нь хот суурин газарт амьдардаг.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|title=The Land: Urban Life|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx|archive-date=7 June 2013}}</ref> [[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага|ЭЗХАХБ-аас]] [[2016 он|2016 онд]] нийтэлсэн мэдээллээр израилчуудын дундаж наслалтыг 82.5 жил гэж тооцоолж, дэлхийд 6-т жагссан. [[Файл:Aliyah_1948-2015.png|thumb|1948–2015 оны хооронд Израил руу цагаачилсан хүмүүсийн тоо.]] Израил нь [[Еврей|еврей хүмүүсийн]] эх орон болж байгуулагдсан бөгөөд ихэвчлэн еврейн улс гэж нэрлэгддэг. Тус улсын [[Буцах тухай хууль (Израил)|Буцах тухай хууль]] нь бүх еврей болон еврей гаралтай хүмүүст [[Израилын иргэншлийн тухай хууль|Израилын иргэншилтэй]] байх эрхийг олгодог.<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm|publisher=Knesset|title=The Law of Return|access-date=14 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199|archive-date=27 November 2005}}</ref> Израил улсаас еврейчүүд гол төлөв [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Канад]] руу цагаачилдаг ([[Еврей хэл|еврей.]] ירידה‎) бөгөөд энэ үзэгдлийг хүн ам зүйчид нөлөө багатай гэж тодорхойлдог<ref>{{cite book|last=DellaPergola|first=Sergio|author-link=Sergio DellaPergola|contribution=Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective|editor=Daniel J. Elazar|editor2=Morton Weinfeld|title=The Global Context of Migration to Israel|url=https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse|orig-year=2000|year=2000|publisher=Transaction Publishers|location=New Brunswick, NJ|isbn=978-1-56000-428-8|pages=[https://archive.org/details/stillmovingrecen0000unse/page/13 13]–60}}</ref> боловч Израилын засгийн газрын яамд үүнийг Израилын ирээдүйн томоохон аюул заналхийлэл гэж үздэг.<ref>{{cite journal|last1=Gould|first1=Eric D.|last2=Moav|first2=Omer|year=2007|title=Israel's Brain Drain|journal=Israel Economic Review|volume=5|issue=1|pages=1–22|ssrn=2180400}}</ref><ref>{{cite news|last=Rettig Gur|first=Haviv|title=Officials to US to bring Israelis home|newspaper=The Jerusalem Post|date=6 April 2008|url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254|access-date=20 March 2012}}</ref> Хүн амын дөрөвний гурав нь еврейн олон янзын угсаатны бүлгүүдээс гаралтай. Израилын еврейчүүдийн 75 орчим хувь нь Израилд төрсөн, 16 хувь нь [[Европ]], [[Америк|Америк тивээс]], 7 хувь нь [[Ази]], [[Африк|Африкаас]] ирсэн цагаачид юм.<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017|title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> [[Европ]], хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн еврейчүүд, тэдний Израилд төрсөн үр удам нь [[еврей]] гаралтай израилчуудын 50 орчим хувийг эзэлдэг. Арабын болон Исламын орнуудаас гарсан буюу дүрвэсэн еврейчүүд<ref>{{cite journal|url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html|title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.|doi=10.18647/2793/JJS-2008}}</ref> нь үлдсэн хэсгийн ихэнхийг бүрдүүлдэг.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi|title=The myth of the Mizrahim|work=The Guardian|date=3 April 2009|location=London}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim|title=Missing Mizrahim|date=31 August 2009}}</ref> [[Ногоон Шугам (Израил)|Ногоон шугамаас]] цааш Израилын нийт суурьшигчдын тоо 600,000 гаруй (Израилын еврей хүн амын ≈10%) байдаг.<ref>{{cite magazine|last=Gorenberg|first=Gershom|date=26 June 2017|title=Settlements: The Real Story|url=http://prospect.org/article/settlements-real-story|magazine=The American Prospect|access-date=25 August 2017}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] 399,300 израил хүн амьдарч байсан бөгөөд үүнд Израил улс байгуулагдахаас өмнө эсвэл [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа [[Хеврон]], [[Гуш-Эцион]] зэрэг хотуудад шилжин суурьшигчид багтана. [[Баруун эрэг|Баруун эргийн]] суурингуудаас гадна [[Зүүн Иерусалим|Зүүн Иерусалимд]] 200,000 гаруй еврей, [[Голаны өндөрлөг|Голаны өндөрлөгт]] 22,000 еврей амьдардаг байв.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7 May 2019|website=Daily Sabah|access-date=9 May 2019}}</ref> [[Газын зурвас]] дахь [[Гуш-Катиф]] нэртэй сууринд ойролцоогоор 7800 израил хүн амьдарч байсан ч, засгийн газраас гаргасан төлөвлөгөөний дагуу [[2005 он|2005 онд]] нүүлгэн шилжүүлжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|title=Settlements in the Gaza Strip|access-date=12 December 2007|website=Settlement Information|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1|archive-date=26 August 2013}}</ref> === Хот суурин газрууд === {{main|Израилын хотын жагсаалт}}{{wide image|Tel Aviv Panorama.jpg|1000px|Тел-Авивын дэлгэмэл зураг}}Израил улс үндсэн 4 хотын бүстэй: [[Гуш-Дан]] (Тел-Авив хотын бүс; 3,854,000 хүн ам), Иерусалим хотын бүс (1,253,900 хүн ам), [[Хайфа хотын бүс]] (924,400 хүн ам), [[Беэр-Шева хотын бүс]] (377,100 хүн ам).<ref>{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_25&CYear=2017|title=Localities, Population and Density per Sq. Km., by Metropolitan Area and Selected Localities|date=6 September 2017|publisher=Израилийн Статистикийн Төв Товчоо|access-date=19 September 2017}}</ref> Хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хувьд Израилын хамгийн том хот нь [[Иерусалим]] бөгөөд 936,425 оршин суугчтай, 125 хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Израилын засгийн газрын [[Иерусалим|Иерусалимын]] талаарх статистик мэдээлэлд Израилын эзэлсэн [[Палестин|Палестины]] газар нутаг гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн Зүүн Иерусалимын хүн ам, газар нутгийг багтаадаг. 460,613, 285,316 хүн амтай [[Тел-Авив]], [[Хайфа]] хотууд нь Израилд [[Иерусалим|Иерусалимын]] дараа хэмжээгээрээ 2, 3-т ордог хотууд. Израил нь 100,000-аас дээш хүн амтай 16 хоттой. Нийтдээ Израил нь "хотын захиргаа" (эсвэл "хот") статустай болсон 77 сууринтай<ref>[http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_22&CYear=2018 2.22 Localities and Population, by Municipal Status and District], 2018</ref> бөгөөд 4 нь [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] байрладаг.<ref>{{Cite web|url=https://www.science.co.il/municipal/Cities.php|title=List of Cities in Israel}}</ref> Өөр хоёр сууринд хотын статус олгохоор төлөвлөсөн: [[Негевийн цөл|Негевд]] баригдахаар төлөвлөгдсөн [[Касиф]] хот ба [[2015 он|2015 оноос]] хойш өргөжиж эхэлсэн [[Хариш]] хот.<ref>{{cite news|url=https://www.timesofisrael.com/as-harish-rises-some-wonder-if-it-can-break-suburban-mold/|title=New town Harish harbors hopes of being more than another Pleasantville|work=The Times of Israel|access-date=2 July 2018|date=25 August 2015}}</ref> {{Израилын хамгийн том хотууд}} == Засгийн газар ба улс төр == {{multiple image |total_width=260 |caption_align=center | image1 = Isaac Herzog.jpg | caption1 = [[Израилын ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]]<br />[[Ицхак Херцог]] | image2 = Yair Lapid (D1237-011).jpg | caption2 = [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]]<br />[[Яир Лапид]] }} [[Файл:PikiWiki_Israel_7260_Knesset-Room.jpg|thumb|[[Кнессет|Кнессетийн]] ордон, Израилын засгийн газар хуралддаг байр]] Израил нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглалтай]] [[Бүгд Найрамдах Улс|бүгд найрамдах улс]], бүх нийтийн сонгуультай [[Ардчилал|ардчилсан улс]] юм. Парламентын олонхын дэмжлэг авсан парламентын гишүүн [[Израил Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайд]] болдог, тэр нь ихэвчлэн хамгийн олон суудалтай намын дарга байдаг. Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн юм.<ref>In 1996, direct elections for the prime minister were inaugurated, but the system was declared unsatisfactory and the old one reinstated. See {{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/2683259.stm|work=BBC News|title=Israel's election process explained|access-date=31 March 2010|date=23 January 2003}}</ref> Израилыг [[Кнессет]] гэдэг 120 гишүүнтэй парламент удирддаг. Кнессетийн гишүүнчлэл нь [[Улс төрийн нам|улс төрийн намуудын]] пропорциональ төлөөлөл дээр суурилдаг,<ref>{{cite web|url=https://www.knesset.gov.il/description/eng/eng_mimshal_beh.htm|publisher=The Knesset|access-date=8 August 2007|title=The Electoral System in Israel}}</ref> 3.25%-ийн сонгуулийн босготой ба бодит байдал дээр эвслийн засгийн газрууд байгуулагддаг. [[Баруун эрэг]] дэх Израилын оршин суугчид санал өгөх эрхтэй<ref>[https://www.foxnews.com/world/jewish-settlers-can-vote-in-israeli-elections-though-west-bank-is-officially-not-israel Jewish settlers can vote in Israeli elections, though West Bank is officially not Israel], Fox News, February 2015: "When Israelis go to the polls next month, tens of thousands of Jewish settlers in the West Bank will also be casting votes, even though they do not live on what is sovereign Israeli territory. This exception in a country that doesn't allow absentee voting for citizens living abroad is a telling reflection of Israel's somewhat ambiguous and highly contentious claim to the territory, which has been under military occupation for almost a half century."</ref> бөгөөд [[2015 оны Израилын парламентын сонгууль|2015 оны сонгуулийн]] дараа 120 гишүүний 10 (8%) нь Баруун эрэгт суурьшигчид байсан.<ref>[https://en.idi.org.il/articles/5199 The Social Composition of the 20th Knesset], Israeli Democracy Institute, 30 March 2015</ref> Парламентын [[Израилын сонгууль|сонгуулийг]] дөрвөн жилд нэг удаа товлодог боловч тогтворгүй эвсэл эсвэл Кнессетийн итгэлгүй байдал зэрэг нь засгийн газрыг эрт тараах боломжийг үүсгэдэг. [[Файл:Israel's_political_system.svg|thumb|309x309px|Израилын улс төрийн тогтолцоо]] [[Израилын үндсэн хуулиуд]] нь батлагдаагүй үндсэн хуулийн үүргийг гүйцэтгэдэг. [[2003 он|2003 оноос]] Кнессет эдгээр хуулиуд дээр үндэслэн албан ёсны Үндсэн хуулийг боловсруулж эхэлсэн.<ref>{{Harvard citation no brackets|Mazie|2006|p=34}}</ref> Израилын ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн боловч ёслолын чанартай байдаг.<ref name="cia2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|work=The World Factbook|title=Field Listing&nbsp;— Executive Branch|access-date=20 July 2007|date=19 June 2007|archive-date=22 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080422215126/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2077.html|url-status=dead}}</ref> Израил нь албан ёсны шашин шүтлэггүй<ref>{{cite book|title=Secularism on the Edge: Rethinking Church-State Relations in the United States, France, and Israel|chapter=Israel's Self-Restrained Secularism from the 1947 Status Quo Letter to the Present|chapter-url={{Google books|gThvBAAAQBAJ|page=PA167|keywords=|text=|plainurl=yes}}|pages=167–169|isbn=978-1-137-38115-6|year=2014|location=New York|publisher=Palgrave Macmillan|editor3-first=Aurora|last=Charbit|editor3-last=Nou|editor2-first=Sarah|editor2-last=Fainberg|editor1-first=Jacques|editor1-last=Berlinerblau|first=Denis|quote=The compromise, therefore, was to choose constructive ambiguity: as surprising as it may seem, there is no law that declares Judaism the official religion of Israel. However, there is no other law that declares Israel's neutrality toward all confessions. Judaism is not recognized as the official religion of the state, and even though the Jewish, Muslim and Christian clergy receive their salaries from the state, this fact does not make Israel a neutral state. This apparent pluralism cannot dissimulate the fact that Israel displays a clear and undoubtedly hierarchical pluralism in religious matters.&nbsp;... It is important to note that from a multicultural point of view, this self-restrained secularism allows Muslim law to be practiced in Israel for personal matters of the Muslim community. As surprising as it seems, if not paradoxical for a state in war, Israel is the only Western democratic country in which Sharia enjoys such an official status.}}</ref><ref>{{cite book|title=The Sage Handbook of the Sociology of Religion|last=Sharot|first=Stephen|editor1-last=Beckford|editor1-first=James A.|editor2-last=Demerath|editor2-first=Jay|chapter=Judaism in Israel: Public Religion, Neo-Traditionalism, Messianism, and Ethno-Religious Conflict|publisher=Sage Publications|location=London and Thousand Oaks, CA|year=2007|isbn=978-1-4129-1195-5|pages=671–672|chapter-url={{Google books|vA8edg7bv0kC|page=PA671|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=It is true that Jewish Israelis, and secular Israelis in particular, conceive of religion as shaped by a state-sponsored religious establishment. There is no formal state religion in Israel, but the state gives its official recognition and financial support to particular religious communities, Jewish, Islamic and Christian, whose religious authorities and courts are empowered to deal with matters of personal status and family law, such as marriage, divorce, and alimony, that are binding on all members of the communities.}}</ref><ref>{{cite book|title=Women in Zones of Conflict: Power and Resistance in Israel|last=Jacoby|first=Tami Amanda|publisher=McGill-Queen's University Press|location=Montreal, Quebec and Kingston, Ontario|year=2005|isbn=978-0-7735-2993-9|pages=53–54|url={{Google books|pr1LJNrlmuIC|page=PA53|keywords=|text=|plainurl=yes}}|quote=Although there is no official religion in Israel, there is also no clear separation between religion and state. In Israeli public life, tensions frequently arise among different streams of Judaism: Ultra-Orthodox, National-Religious, ''Mesorati'' (Conservative), Reconstructionist Progressive (Reform), and varying combinations of traditionalism and non-observance. Despite this variety in religious observances in society, Orthodox Judaism prevails institutionally over the other streams. This boundary is an historical consequence of the unique evolution of the relationship between Israel nationalism and state building.&nbsp;... Since the founding period, in order to defuse religious tensions, the State of Israel has adopted what is known as the 'status quo,' an unwritten agreement stipulating that no further changes would be made in the status of religion, and that conflict between the observant and non-observant sectors would be handled circumstantially. The 'status quo' has since pertained to the legal status of both religious and secular Jews in Israel. This situation was designed to appease the religious sector, and has been upheld indefinitely through the disproportionate power of religious political parties in all subsequent coalition governments.&nbsp;... On one hand, the Declaration of Independence adopted in 1948 explicitly guarantees freedom of religion. On the other, it simultaneously prevents the separation of religion and state in Israel.}}</ref> боловч Израил улсыг "еврей ба ардчилсан" гэж тодорхойлсон нь [[иудаизм]] шашинтай хүчтэй холбоо үүсгэснээс гадна төрийн хууль ба шашны хууль хоорондын зөрчилдөөнийг бий болгодог. Улс төрийн намуудын харилцан үйлчлэл нь төр ба шашны Их Британийн бүрэн эрхийн үед байсан тэнцвэрийг үүсгэдэг.<ref>{{cite journal|last=Englard|first=Izhak|date=Winter 1987|title=Law and Religion in Israel|journal=The American Journal of Comparative Law|volume=35|issue=1|pages=185–208|doi=10.2307/840166|jstor=840166|quote=The great political and ideological importance of religion in the state of Israel manifests itself in the manifold legal provisions concerned with religions phenomenon.&nbsp;... It is not a system of separation between state and religion as practiced in the U.S.A and several other countries of the world. In Israel a number of religious bodies exercise official functions; the religious law is applied in limited areas}}</ref> [[2018 он|2018 оны]] [[7 сарын 19|7 сарын 19-ний]] өдөр [[Кнессет|Израилын парламент]] Израил улсыг "Еврейчүүдийн Үндэстэн Улс", [[Еврей хэл|еврей хэлийг]] албан ёсны хэл гэж тодорхойлсон Үндсэн хуулийг батласан. Хуульд [[араб хэл]]д "онцгой статус" олгосон. Уг хуулиар [[Еврей|еврейчүүдэд]] үндэсний хувь заяагаа тодорхойлох онцгой эрхийг олгож, тус улсад еврейчүүдийн суурьшлыг хөгжүүлэх ажлыг "үндэсний ашиг сонирхол" гэж үзэж, засгийн газарт "энэхүү ашиг сонирхлыг хөхиүлэн дэмжих, урагшлуулах, хэрэгжүүлэх арга хэмжээ авах" боломжийг олгосон.<ref>{{cite news|title=Jewish nation state: Israel approves controversial bill|publisher=BBC|date=19 July 2018|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-44881554|access-date=20 July 2018}}</ref> === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Израилын тойргууд}} {{Израил улсын засаг захиргааны хуваарь}} Израил улс нь ''мехозот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] מחוזות) гэж нэрлэгддэг засаг захиргааны үндсэн зургаан тойрогт хуваагддаг - [[Израилын төв тойрог|Төв]], [[Хайфа тойрог|Хайфа]], [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]], [[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]], [[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] тойрог, мөн [[Баруун эрэг|Баруун эрэгт]] оршдог [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн]] бүс нутаг. Бүх [[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самарийн бүс нутаг]] болон [[Иерусалим тойрог|Иерусалим]], [[Израилын умард тойрог|Хойд]] тойргийн зарим хэсгийг Израилын нэг хэсэг гэж олон улсад хүлээн зөвшөөрдөггүй. тойргууд нь ''нафот'' ([[Еврей хэл|еврей.]] נפות) гэж нэрлэдэг арван таван дэд тойргуудад хуваадаг бөгөөд дэд-тойргууд нь тавин байгалийн бүсэд хуваагддаг.<ref>{{cite web|publisher=Central Bureau of Statistics|title=Introduction to the Tables: Geophysical Characteristics|url=http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|format=doc|access-date=4 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110221195435/http://www.cbs.gov.il/shnaton53/download/st_eng01.doc|archive-date=21 February 2011|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Тойрог ! rowspan="2" |Нийслэл ! rowspan="2" |Томоохон хот ! colspan="3" |Хүн ам<ref name="districts_pop">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_17&CYear=2017|title=Localities and Population, by Population Group, District, Sub-District and Natural Region|date=6 September 2017|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|access-date=19 September 2017}}</ref> |- !Еврейчүүд !Арабчууд !Нийт |- ![[Иерусалим тойрог|Иерусалим]] | colspan="2" |[[Иерусалим]] | style="text-align:right" |67% | style="text-align:right" |32% | style="text-align:right" |{{sort|1083300|1,083,300}} |- ![[Израилын умард тойрог|Хойд]] |[[Ноф-ха-Галиль]] |[[Назарет]] | style="text-align:right" |43% | style="text-align:right" |54% | style="text-align:right" |{{sort|1401300|1,401,300}} |- ![[Хайфа тойрог|Хайфа]] | colspan="2" |[[Хайфа]] | style="text-align:right" |68% | style="text-align:right" |26% | style="text-align:right" |{{sort|0996300|996,300}} |- ![[Израилын төв тойрог|Төв]] |[[Рамла]] |[[Ришон-ле-Цион]] | style="text-align:right" |88% | style="text-align:right" |8% | style="text-align:right" |{{sort|2115800|2,115,800}} |- ![[Тел-Авив тойрог|Тел-Авив]] | colspan="2" |[[Тел-Авив]] | style="text-align:right" |93% | style="text-align:right" |2% | style="text-align:right" |{{sort|1388400|1,388,400}} |- ![[Израилын өмнөд тойрог|Өмнөд]] |[[Беэр-Шева]] |[[Ашдод]] | style="text-align:right" |73% | style="text-align:right" |20% | style="text-align:right" |{{sort|1244200|1,244,200}} |- ![[Иудей ба Самари тойрог|Иудей ба Самари]] |[[Ариэль]] |[[Модиин-Иллит]] | style="text-align:right" |98% | style="text-align:right" |0% | style="text-align:right" |{{sort|0399300|399,300}} |} === Тусгай төрлийн суурин газар === * [[Нийтийн суурин]] * [[Еврей суурин]] * [[Кибуц]] * [[Мошав]] * [[Мошава]] === Гадаад харилцаа === {{Main|Израилын гадаад харилцаа|Израилыг хүлээн зөвшөөрсөн улсын жагсаалт}} [[Файл:Foreign_relations_of_Israel_Map_July_2011.PNG|thumb|{{legend|#0000ff|Дипломат харилцаа}}{{legend|#80ffff|Дипломат харилцаагаа зогсоосон}}{{legend|#00ff00|Хуучин дипломат харилцаа}}{{legend|#ff00ff|Дипломат харилцаагүй, гэхдээ хуучин худалдааны харилцаатай байсан}}{{legend|#ff8040|Дипломат харилцаагүй}}]] Израил улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|НҮБ-ын 164 гишүүн орон]], мөн [[Ариун Сэнтий]], [[Косово]], [[Күүкийн арлууд]], [[Ниуэ]] улстай дипломат харилцаа тогтоосон. Дэлхийн өнцөг булан бүрт 107 [[Дипломат төлөөлөгч|дипломат төлөөлөгчийн газартай]];<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|title=Israel's Diplomatic Missions Abroad: Status of relations|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=25 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420071334/http://mfa.gov.il/MFA/AboutTheMinistry/Pages/Israel-s%20Diplomatic%20Missions%20Abroad.aspx|archive-date=20 April 2016}}</ref> Дипломат харилцаа холбоогүй ихэнх улсын дунд Исламын шашинт орнууд багтдаг.<ref>{{cite news|url=http://www.jpost.com/Opinion/Op-Ed-Contributors/Why-doesnt-the-Muslim-world-recognize-Israel#article=0QUFFOUZBN0YxODM3RDE5NDM4OUEyRkE5MjY1OEJCRDI=|title=Why Doesn't the Muslim World Recognize Israel?|author=Mohammed Mostafa Kamal|newspaper=[[The Jerusalem Post]]|date=21 July 2012|access-date=30 November 2015}}</ref> [[Арабын Барилдлага|Арабын барилдлагын]] цөөн хэдэн улс л Израилтай харилцаагаа хэвийн болгосон. [[Египет]], [[Йордан|Йордан улс]] тус тус [[Египет-Израилын энхийн гэрээ|1979]], [[Израил-Египетийн энхийн гэрээ|1994 онд]] энхийн гэрээ байгуулсан. 2020 оны сүүлээр Израил [[Арабын Нэгдсэн Эмират Улс|Арабын Нэгдсэн Эмират]], [[Бахрейн]] зэрэг Арабын дөрвөн улстай ([[Авраамын гэрээ]] гэж нэрлэдэг),<ref>{{Cite news|last=Liebermann|first=Oren|date=September 16, 2020|title=Two Gulf nations recognized Israel at the White House. Here's what's in it for all sides|work=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2020/09/15/politics/israel-uae-bahrain-white-house-analysis-intl/index.html}}</ref> 10-р сард [[Израил-Суданы энхийн гэрээ|Судан]],<ref>{{Cite web|last=Hansler|first=Jennifer|date=October 23, 2020|title=Trump announces that Israel and Sudan have agreed to normalize relations|url=https://www.cnn.com/2020/10/23/politics/trump-sudan-israel/index.html|access-date=2020-12-15|website=CNN}}</ref> 12-р сард [[Израил-Мароккогийн энхийн гэрээ|Мароккотой]] харилцаагаа хэвийн болгосон.<ref>{{Cite news|date=December 11, 2020|title=Morocco latest country to normalise ties with Israel in US-brokered deal|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-55266089|access-date=December 15, 2020}}</ref> Израил, Египетийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан ч египетчүүд Израилыг дайснаа гэж тооцдог.<ref>"Massive Israel protests hit universities" (Egyptian Mail, 16 March 2010) "According to most Egyptians, almost 31 years after a peace treaty was signed between Egypt and Israel, having normal ties between the two countries is still a potent accusation and Israel is largely considered to be an enemy country"</ref> Иран Израилтай дипломат харилцаатай байсан<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=37–39, 47}}</ref> боловч Исламын хувьсгалын дараа Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөсөө татгалзжээ.<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|pp=47–49}}</ref> Израилын иргэд Дотоод хэргийн яамны зөвшөөрөлгүйгээр [[Сири]], [[Ливан]], [[Ирак]], [[Саудын Араб]], [[Йемен|Йеменд]] ([[Араб-Израилын дайн|1948 онд Араб-Израилын дайнд]] оролцсон орнууд) очих боломжгүй.<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot+din+israeli0304.htm|publisher=Israeli Ministry of Foreign Affairs|script-title=he:הוראות הדין הישראלי|year=2004|language=he|access-date=9 August 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701072212/http://www.mfa.gov.il/MFAHeb/MFAArchive/2004/horaot%2Bdin%2Bisraeli0304.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] үр дүнд [[Мавритани]], [[Катар]], [[Боливи]], [[Венесуэл|Венесуэл улс]] Израилтай улс төр, эдийн засгийн харилцаагаа зогсоосон<ref name="al-jaz-eng">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2009/01/2009116151135307776.html|newspaper=Al Jazeera English|title=Qatar, Mauritania cut Israel ties|access-date=20 March 2012|date=17 January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|publisher=YVKE Mundial Radio|title=Bolivia rompe relaciones diplomáticas con Israel y anuncia demanda por genocidio en Gaza|access-date=14 April 2010|date=14 January 2009|first=Abi|last=Abn|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105210936/http://www.radiomundial.com.ve/yvke/noticia.php?17621|archive-date=5 January 2011}}</ref> ч Боливи [[2019 он|2019 онд]] харилцаагаа сэргээжээ.<ref>{{cite news|last1=Flores|first1=Paola|title=Bolivia to renew Israel ties after rupture under Morales|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/bolivia-renew-israel-ties-rupture-morales-67374746|access-date=15 December 2020|agency=[[ABC News]]|date=29 November 2019}}</ref> [[Хятад-Израилын харилцаа|Хятад]] улс Израил болон Арабын ертөнцтэй сайн харилцаатай байдаг.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2018/07/israel-china-relations-innovation-infrastructure-investment/|title=Israel-China Relations: Innovation, Infrastructure, Investment|last=Kuo|first=Mercy A.|date=17 July 2018|website=The Diplomat}}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] нь Израил улсыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны хоёр улс бөгөөд ойролцоогоор нэгэн зэрэг хүлээн зөвшөөрснөө зарласан.<ref>{{Cite journal|jstor=2193961|title=The Recognition of Israel|journal=The American Journal of International Law|volume=42|issue=3|pages=620–627|last1=Brown|first1=Philip Marshall|doi=10.2307/2193961|year=1948}}</ref> [[Зургаан өдрийн дайн|Зургаан өдрийн дайны]] дараа 1967 онд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] Израилтай дипломат харилцаагаа тасалж, [[1991 он|1991 оны]] 10 сард харилцаагаа сэргээсэн.<ref>{{cite news|last=Yaakov|first=Saar|title=There Were Times (Hayu Zemanim)|page=30|language=he|publisher=Israel Hayom|date=18 October 2017}}</ref> АНУ Израилыг "нийтлэг ардчиллын үнэт зүйлс, шашны уялдаа холбоо, аюулгүй байдлын ашиг сонирхол" дээр үндэслэн "Ойрх Дорнод дахь хамгийн найдвартай түнш" гэж үздэг.<ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3581.htm|title=U.S. Relations With Israel Bureau of Near Eastern Affairs Fact Sheet March 10, 2014|website=U.S. Department of State|access-date=30 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|title=Israel: Background and Relations with the United States Updated|publisher=Defense Technical Information Center|access-date=19 October 2009|archive-date=5 Хоёрдугаар сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110205011800/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?AD=ADA470003&Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf|url-status=dead}}</ref> 1967 оноос хойш АНУ нь Гадаадын тусламжийн тухай хуулийн дагуу Израилд 68 тэрбум долларын цэргийн тусламж, 32 тэрбум долларын буцалтгүй тусламж үзүүлсэн<ref name="PNADR900">{{cite web|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|title=U.S. Overseas Loans and Grants|access-date=2021-05-01|archive-date=2024-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208131018/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADT555.pdf|url-status=dead}}</ref> ба Израил нь 2003 он хүртэл АНУ-аас хамгийн их тусламж авсан улс юм.<ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20111020131918/http://www.census.gov/compendia/statab/2012/tables/12s1297.pdf|url-status=dead|archive-date=20 October 2011|title=U.S. Government Foreign Grants and Credits by Type and Country: 2000 to 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225192852/http://www.census.gov/compendia/statab/cats/foreign_commerce_aid/foreign_aid.html|url-status=dead|archive-date=25 December 2007|title=Foreign Aid}}</ref> 2007 он гэхэд [[Герман-Израилын харилцаа|Герман]] Израил улс болон [[Холокост|Холокостоос]] амьд үлдсэн хувь хүмүүст 25 тэрбум [[Евро|еврогийн]] нөхөн төлбөр төлсөн.<ref>{{cite web|url=https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|title=Congressional Research Service: Germany's Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy, Jan 19, 2007. (p. CRS-2)|access-date=29 September 2010|archive-date=6 Хоёрдугаар сар 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070206131300/https://fas.org/sgp/crs/row/RL33808.pdf|url-status=dead}}</ref> [[Европын Холбоо|ЕХ]] болон түүний хөрш орнуудыг ойртуулах зорилготой Европын Холбооны Хөршийн Бодлогод Израил багтсан.<ref>{{cite news|url=https://euobserver.com/foreign/127874|title=EU to Revise Relations with Turbulent Neighbourhood|author=Eric Maurice|publisher=[[EUobserver]]|date=5 March 2015|access-date=1 December 2015}}</ref> [[Файл:President_Donald_Trump_and_Prime_Minister_Benjamin_Netanyahu_Joint_Press_Conference,_February_15,_2017_(01).jpg|left|thumb|АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Доналд Трамп]], Израилын Ерөнхий сайд [[Биньямин Нетаньяху]] нар [[Цагаан ордон|Цагаан ордонд]] хийсэн хэвлэлийн бага хурлын үед, 2017 он.]] Турк Израил улстай 1991 он хүртэл бүрэн дипломат харилцаа тогтоогоогүй байсан ч<ref>{{Harvard citation no brackets|Abadi|2004|p=3}}. "However, it was not until 1991 that the two countries established full diplomatic relations."</ref> 1949 онд Израилыг хүлээн зөвшөөрснөөс хойш еврей улстай хамтран ажиллаж ирсэн. [[Газын дайн (2008-09)|2008-09 оны Газын дайны]] дараа Турк, Израилын харилцаа уналтад ороод байна.<ref>{{cite journal|last=Uzer|first=Umut|date=26 March 2013|title=Turkish-Israeli Relations: Their Rise and Fall|url=http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|journal=Middle East Policy|volume=XX|issue=1|pages=97–110|doi=10.1111/mepo.12007|access-date=7 January 2017|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423054359/http://www.mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/turkish-israeli-relations-their-rise-and-fall|url-status=dead}}</ref> Израил, Туркийн харилцаа муудсанаас болж 1995 оноос хойш [[Грек-Израилын харилцаа]] сайжирч эхэлсэн.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-11556442|title=Israel woos Greece after rift with Turkey|newspaper=BBC News|date=16 October 2010}}</ref> Хоёр улс батлан хамгаалах салбарын хамтын ажиллагааны гэрээнд гарын үсэг зурсан бөгөөд 2010 онд [[Израилын нисэх хүчин]] [[Грекийн нисэх хүчин|Грекийн нисэх хүчинтэй]] Увда баазад хамтарсан сургуулилт зохион байгуулж байсан. [[Азербайжан]] нь Израил улстай хоёр талын стратеги, эдийн засгийн харилцааг хөгжүүлж буй цөөн тооны Исламын шашинтай орнуудын нэг. Азербайжан улс Израилын газрын тосны хэрэгцээг хангадаг бөгөөд Израил нь Азербайжаны Зэвсэгт хүчнийг шинэчлэхэд тусалсан. Энэтхэг улс 1992 онд Израил улстай бүрэн дипломат [[Энэтхэг-Израилын харилцаа|харилцаа]] тогтоож, тэр цагаас хойш тус улстай цэрэг, технологи, соёлын хүчтэй түншлэлийг хөгжүүлж ирсэн.<ref>{{cite web|url=http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|publisher=Jerusalem Institute for Western Defense|last=Kumar|first=Dinesh|title=India and Israel: Dawn of a New Era|access-date=19 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512233225/http://pakistanyouthmovement.com/Research-Reports/India%20Israel%20Ties.pdf|archive-date=12 May 2012}}</ref> Энэтхэг нь [[Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн жагсаалт|Израилын цэргийн тоног төхөөрөмжийн]] хамгийн том захиалагч бөгөөд Израил нь Энэтхэгийн Оросын дараа хоёрдугаарт ордог цэргийн түнш юм.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|archive-url=https://archive.today/20120707084501/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-01-19/india/28119010_1_largest-ever-defence-deal-second-largest-defence-supplier-sensitive-technology-control-requirements|url-status=dead|archive-date=7 July 2012|title=India to hold wide-ranging strategic talks with US, Israel|date=19 January 2010|newspaper=[[The Times of India]]|access-date=20 March 2012}}</ref> Этиоп нь улс төр, шашин шүтлэг, аюулгүй байдлын нийтлэг ашиг сонирхлын улмаас Израилын Африк дахь гол холбоотон юм.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/15453225|title=Iran and Israel in Africa: A search for allies in a hostile world|newspaper=The Economist|date=4 February 2010|access-date=20 March 2012}}</ref> Израил улс Этиопт усжуулалтын төслийн талаар мэргэшсэн мэдлэг олгодог бөгөөд олон мянган этиоп еврейчүүд Израилд амьдардаг. Израил улс дэлхий даяар гамшгийн үед яаралтай тусламж, хүмүүнлэгийн хариу арга хэмжээ авч байсан түүхтэй.<ref>{{cite news|url=http://www.haaretz.com/israel-news/.premium-1.653988|last=Pfeffer|first=Anshel|newspaper=Haaretz|title=The Downsides of Israel's Missions of Mercy Abroad|date=28 April 2015|access-date=22 November 2015|quote=And even when no Israelis are involved, few countries are as fast as Israel in mobilizing entire delegations to rush to the other side of the world. It has been proved time and again in recent years, after the earthquake in Haiti, the typhoon in the Philippines and the quake/tsunami/nuclear disaster in Japan. For a country of Israel's size and resources, without conveniently located aircraft carriers and overseas bases, it is quite an impressive achievement.}}</ref> 1955 онд Израил Бирмд гадаад тусламжийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж эхэлсэн. Улмаар хөтөлбөрийн гол зорилго Африк руу шилжжээ.<ref name="Geldenhuys">{{cite book|url=https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld|url-access=registration|quote=israel international aid africa 1970.|title=Isolated States: A Comparative Analysis|author=Deon Geldenhuys|publisher=Cambridge University Press|year=1990|page=[https://archive.org/details/isolatedstatesco0000geld/page/428 428]|isbn=978-0-521-40268-2}}</ref> Израилын хүмүүнлэгийн үйл ажиллагаа 1957 онд Израилын Олон улсын хөгжлийн хамтын ажиллагааны агентлаг болох [[Машав|Машавыг]] байгуулснаар албан ёсоор эхэлсэн.<ref>{{cite web|url=http://mfa.gov.il/MFA/mashav/AboutMASHAV/Pages/Background.aspx|title=About MASHAV|publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs|access-date=20 January 2017}}</ref> Үүний дараа Израилын гадаад тусламжийн хөтөлбөр Латин Америк руу чиглэсэн. 1970-аад оны сүүлчээс хойш Израилын гадаад тусламж аажмаар буурч эхэлсэн. Сүүлийн жилүүдэд Израил Африкт үзүүлэх тусламжаа сэргээхийг оролдож байна.<ref name="Yacobi">{{cite book|title=Israel and Africa: A Genealogy of Moral Geography|author=Haim Yacobi|publisher=Routledge|year=2016|pages=111–112}}</ref> 1985-2015 оны хооронд Израил улс ЦАХАЛ-ын эрэн хайх, аврах ангийн 24 төлөөлөгчийг 22 улсад илгээсэн.<ref>{{cite news|url=http://www.israeltoday.co.il/NewsItem/tabid/178/nid/26634/Default.aspx|date=20 May 2015|access-date=24 November 2015|newspaper=Israel Today|title=When catastrophe strikes the IDF is there to help}}</ref> Одоогийн байдлаар Израилын гадаад тусламж нь ЭЗХАХБ-ын орнуудын дунд доогуур байгаа бөгөөд [[Орлогын тэгш бус байдлын илтгэлцүүр|ОТББИ-ийхээ]] 0.1%-иас бага хувийг хөгжлийн тусламжид зарцуулж байна. НҮБ-аас 0.7% -ийн зорилт тавьсан байдаг юм. 2015 онд зургаан улс НҮБ-ын зорилтот түвшинд хүрсэн байв.<ref name="Quinn">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/jan/04/uk-among-six-countries-hit-un-aid-spending-target-oecd|title=UK among six countries to hit 0.7% UN aid spending target|author=Ben Quinn|publisher=theguardian|year=2017}}</ref> Израил улс 2016 онд уг индексээр 46-р байранд орсон.<ref>{{cite report|date=October 2016|title=World Giving Index|url=https://www.cafonline.org/docs/default-source/about-us-publications/1950a_wgi_2016_report_web_v2_241016.pdf|publisher=Charities Aid Foundation|access-date=20 January 2017}}</ref> == Дайн самуун == Дэлхийн 2-р дайнд оросуудаас ч илүү хүнд бэрх нөхцөлийг туулсан ард түмэн бол еврей үндэстэн билээ. Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсаны дараа Герман улс ихээхэн хэмжээний төлбөрт унаж ард иргэд үгүйрэн хоосорч, эдийн засаг сулран доройтож байхад гагцхүү еврейн гэр бүлүүд баян цатгалан байж, Германы эдийн засагт томоохон массыг эзэгнэж байсан нь үндсэрхэг үзэлт [[Германы Үндэсний Социалист Ажилчны Нам]] буюу Нацист намынхныг ард түмэн дэмжихэд нэгэн түлхэц болсон байна. 1921 оноос нацист намын удирдагчаар [[Адольф Хитлер]] тодорч, 1933 он гэхэд Германы канцлер болон, улмаар өөрийн тоталитарыг байгуулсан нь 6 сая [[Еврей|еврейг]] аймаглан устгах ([[Холокост]]), 17 сая энгийн иргэнийг системчлэн хороох урьдчилсан нөхцөл болжээ. === Цэрэгжилт === Израил улсын оршин тогтнол нь өөрөө ардаасаа олон асуудал бэрхшээлийг дагуулж бий болсон бөгөөд 2 ч удаа арабын улс орнуудтай холбоотнуудын дэмжлэгтэйгээр байлдаж ялж ирсэн түүхтэй. Өдгөө тэд 18 нас хүрээд хуулийн дагуу доод тал нь 2-3 жил цэргийн алба хаах ёстой. Жилд 1 удаа анги нэгтгэлээрээ цуглаж хилийн манаанаас өгсүүлээд, байлдааны ажиллагаа хүртэл бүхий л цэргийн үйл ажиллагаануудаас аль нэгэнд нь оролцдог тул иргэн бүр нь нас, хүйс үл харгалзан бэлтгэл цэрэг, байлдааны чадавхтан байдаг аж. === Орчин үе === Тарж бутарсан еврейчүүд өөрсдийн гэсэн эх нутагтай болохыг хүсэж байв. 1880 оны үед еврей үндэстний Сионизм (Израил уруу буцах үзэл) үүсэв. 1948 оны 5 сарын 14-ний өдөр [[Их Британи]] Палестины бүс нутгийг удирдлагадаа байлгахаа больсон бөгөөд еврейчүүд өөрсдийн нутгаа эргүүлэн авч Израил гэх хуучин нэрээрээ улсаа дахин шинээр байгуулжээ. Израилд тухайн хүний их сургуулийн боловсрол армийн албаны түүхээс нь чухал байж чаддаггүй гэхэд хилсдэхгүй агаад ажилд орох ярилцлага бүр дээр асуудаг чухал асуултын нэг бол “Цэрэгт хаана алба хаасан бэ” гэдэг асуулт юм. Израилчууд цэргийн албаа хаачхаад дараа нь их, дээд сургуульд сурдаг агаад төгсөх үес 25 нас хүрнэ. Зарим нь эрдмийн зэрэгтэй, тэрчлэн олон залуус гэр бүлтэй болсон байдаг аж. Иймээс Израилд туршлага, үзэл бодол, ухаан суух нь харьцангуй залуу насанд ирдэг байна. Израил залуусын 45 хувь нь их, дээд сургуулийн боловсролтой болдог нь дэлхий дээр хамгийн өндөр хувь үзүүлэлт. == Газар зүй == Израил нь хойд талаараа [[Ливан]], [[Сири]], зүүн талаараа [[Йордан]], баруун өмнөд талаараа [[Египет]]тэй хиллэдэг. == Зүүлт == ===Тэмдэглэл=== {{Reflist|group=fn}} {{notelist}} ===Эшлэл=== {{reflist}} ===Эх сурвалж=== {{Refbegin|2}} * {{cite book |title=Israel's Quest for Recognition and Acceptance in Asia: Garrison State Diplomacy|last=Abadi|first=Jacob|isbn=978-0-7146-5576-5|publisher=Routledge|year=2004}} * {{cite book|title=The Original Story: God, Israel and the World|url=https://archive.org/details/originalstorygod0000bart|last1=Barton|first1=John|last2=Bowden|first2=Julie |author-link=John Barton (theologian)|isbn=978-0-8028-2900-9|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company|year=2004}} * {{cite book | last = Bascomb | first = Neal | author-link = Neal Bascomb | title = Hunting Eichmann: How a Band of Survivors and a Young Spy Agency Chased Down the World's Most Notorious Nazi | year = 2009 | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | location = Boston; New York |isbn=978-0-618-85867-5 | title-link = Hunting Eichmann }} * {{cite book |title=A History of the Jewish People |last=Ben-Sasson |first=Hayim |year=1985 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-39731-6}} * {{cite book|title=A History of Israel|last=Bregman|first=Ahron|isbn=978-0-333-67631-8|publisher=Palgrave Macmillan|year=2002|author-link=Ahron Bregman |url=https://archive.org/details/historyofisrael0000breg}} * {{cite book|title=World Music: The Rough Guide|last1=Broughton|first1=Simon|last2=Ellingham|first2=Mark|last3=Trillo|first3=Richard|isbn=978-1-85828-635-8|publisher=Rough Guides|year=1999 |url=https://archive.org/details/roughguidetoworl00simo}} * {{cite book|title=Holocaust City: The Making of a Jewish Ghetto|url=https://archive.org/details/holocaustcitymak0000cole|last=Cole|first=Tim|isbn=978-0-415-92968-4|year=2003|publisher=Routledge}} * {{cite book | last=Fischbach | first=Michael | title=Jewish Property Claims Against Arab Countries | publisher=Columbia University Press | year=2008 |isbn=978-0-231-51781-2 | url=https://books.google.com/books?id=38xyBIqKgkwC&pg=PA27 }} * {{cite book |last1=Faust |first1=Avraham |chapter=The Exodus Group |editor-last1=Levy |editor-first1=Thomas E. |editor-last2=Schneider |editor-first2=Thomas |editor-last3=Propp |editor-first3=William H. C. |title=Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective: Text, Archaeology, Culture, and Geoscience |date=28 March 2015 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-04768-3 |language=en}} * {{cite book |last1=Finkelstein |first1=Israel |last2=Silberman |first2=Neil Asher |title=The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Sacred Texts |url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink |date=6 March 2002 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-2338-6 |language=en}} * {{cite book|last=Fraser|first=T.G.|title=The Arab-Israeli Conflict|url={{Google books|IBJrQgAACAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|access-date=12 May 2013|year=2004|publisher=Palgrave Macmillan Limited|isbn=978-1-4039-1338-8}} * {{cite book|title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War|url=https://archive.org/details/israelpalestinec0000gelv|last=Gelvin|first=James L.|author-link=James L. Gelvin|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-85289-0}} * {{cite book|title=The Routledge Atlas Of The Arab–Israeli conflict|url=https://archive.org/details/routledgeatlasof0000mart|last=Gilbert|first=Martin|isbn=978-0-415-35900-9|year=2005|publisher=Routledge|edition=8th}} * {{cite book|title=The Climate of Israel: Observation, Research and Application|last=Goldreich|first=Yair|isbn=978-0-306-47445-3|year=2003|publisher=Springer}} * {{cite book|title=Warfare and the Third World|url=https://archive.org/details/warfarethirdworl0000hark|last1=Harkavy|first1=Robert E.|last2=Neuman|first2=Stephanie G.|year=2001|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-312-24012-7}} * {{cite book|title=Brassey's International Intelligence Yearbook|url=https://archive.org/details/brasseysinternat0000robe|edition=2003|last=Henderson|first=Robert D'A.|publisher=Brassey's Inc.|year=2003|isbn=978-1-57488-550-7}} * {{cite book|title=The Jewish State|url=https://archive.org/details/jewishstate0000herz_g7y9|last=Herzl|first=Theodor|author-link=Theodor Herzl|publisher=American Zionist Emergency Council|year=1946|isbn=978-0-486-25849-2}} * {{cite book|title=Israel and the Palestinian Territories: The Rough Guide|last=Jacobs|first=Daniel|publisher=Rough Guides|edition=2nd revised|year=1998|isbn=978-1-85828-248-0 |url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco}} * {{cite book|title=Society and Settlement: Jewish Land of Israel in the Twentieth Century|last=Kellerman|first=Aharon|year=1993|publisher=State University of New York Press|isbn=978-0-7914-1295-4 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/societysettlemen0000kell}} * {{cite book |last=Killebrew |first=Ann E. |title=Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanites, Philistines, and Early Israel, 1300-1100 B.C.E. |location=Atlanta, Georgia |publisher=Society of Biblical Literature |year=2005 |isbn=1-58983-097-0 |url=https://books.google.com/books?id=VtAmmwapfVAC}} * {{cite book|title=Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism|last=Kornberg|first=Jacques|isbn=978-0-253-33203-5|publisher=Indiana University Press|year=1993}} * {{cite book|title=For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel|last=Lustick|first=Ian|isbn=978-0-87609-036-7|publisher=Council on Foreign Relations Press|year=1988 |url=https://archive.org/details/forlandlordjewis0000lust}} * {{cite book|title=Israel's Higher Law: Religion and Liberal Democracy in the Jewish State|url=https://archive.org/details/israelshigherlaw0000mazi|last=Mazie|first=Steven|publisher=Lexington Books|year=2006|isbn=978-0-7391-1485-8}} * {{cite book |last=McNutt |first=Paula M. |date=1999 |title=Reconstructing the Society of Ancient Israel |url={{Google books|hd28MdGNyTYC|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Westminster John Knox |isbn=978-0-664-22265-9}} * {{cite book |last=Miller |first=Robert D. |date=2012 |orig-year=First published 2005 |title=Chieftains of the Highland Clans |url={{Google books|P35NAwAAQBAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |isbn=978-1-62032-208-6}} * {{cite book |last=Morris |first=Benny |author-link=Benny Morris |date=2008 |title=1948: A History of the First Arab–Israeli War |url={{Google books|J5jtAAAAMAAJ|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}} |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-14524-3}} * {{cite book|title=Triumph of the File: The Media's War in the Persian Gulf&nbsp;— A Global Perspective|last1=Mowlana|first1=Hamid|last2=Gerbner|first2=George|last3=Schiller|first3=Herbert I.|year=1992|publisher=Westview Press|isbn=978-0-8133-1610-9 |url=https://archive.org/details/triumphofimageme0000unse}} * {{citation|author-link=OECD|author=OECD|date=2011|title=Study on the Geographic Coverage of Israeli Data|publisher=OECD Statistics Directorate|url=https://www.oecd.org/els/48442642.pdf}} * {{cite book |last1=Redmount |first1=Carol A. |chapter=The Literary and Historical Character of the Exodus Narrative |editor-last1=Coogan |editor-first1=Michael D. |title=The Oxford History of the Biblical World |date=7 June 2001 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-988148-2 |language=en}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Adam|author-link=Adam Roberts (scholar)|title=Prolonged Military Occupation: The Israeli-Occupied Territories Since 1967|journal=The American Journal of International Law|volume=84|issue=1|year=1990|pages= 44–103|doi=10.2307/2203016|jstor=2203016|s2cid=145514740|url=https://semanticscholar.org/paper/8aaa455b51d4c49285089a97a08496071e322877}} * {{cite book|title=A Historical Atlas of Israel|last=Romano|first=Amy|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8239-3978-7 |url-access=registration|url=https://archive.org/details/historicalatlaso0000roma_r5h5}} * {{cite book|title=The Economic Consequences of Zionism|url=https://archive.org/details/economicconseque0000rose|last=Rosenzweig|first=Rafael|year=1997|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-90-04-09147-4}} * {{cite book|title=Power Kills: Democracy As a Method of Nonviolence|url=https://archive.org/details/powerkillsdemocr0000rrum|last=Rummel|first=Rudolph J.|year=1997|publisher=Transaction Publishers|author-link=R. J. Rummel|isbn=978-0-7658-0523-2}} * {{cite book|title=Understanding Jewish History|last=Scharfstein|first=Sol|isbn=978-0-88125-545-4|year=1996|publisher=KTAV Publishing House}} * {{cite book|title=1967: Israel, the War, and the Year that Transformed the Middle East|last=Segev|first=Tom|isbn=978-0-8050-7057-6|year=2007|publisher=Henry Holt and Company}} * {{cite book |title=Palestine: A Guide |last=Shahin |first=Mariam |year=2005 |url=https://archive.org/details/palestine00mari |publisher=Interlink Books |via=[[Internet Archive]] |isbn=1-56656-557-X}} * {{cite book|title=The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream|url=https://archive.org/details/landbeyondpromis0000shin|last=Shindler|first=Colin |isbn=978-1-86064-774-1|year=2002|publisher=I.B.Tauris Publishers}} * {{cite book|title=Encyclopedia Judaica|last=Skolnik|first=Fred|isbn=978-0-02-865928-2|publisher=Macmillan|year=2007|volume=9|edition=2nd}} * {{cite book|title=Deterring America: Rogue States and the Proliferation of Weapons of Mass Destruction|isbn=978-0-521-86465-7|publisher=Cambridge University Press|year=2006|last=Smith|first=Derek |url=https://archive.org/details/deterringamerica0000smit}} * {{cite book|title=The Hope Fulfilled: The Rise of Modern Israel|last=Stein|first=Leslie|year=2003|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-275-97141-0 |url=https://archive.org/details/hopefulfilledris00lesl}} * {{cite book|title=The Arabs in Israel|last=Stendel|first=Ori|isbn=978-1-898723-23-3|year=1997|publisher=Sussex Academic Press |url=https://archive.org/details/arabsinisrael00sten}} * {{cite book|title=Critical Essays on Israeli Social Issues and Scholarship|last1=Stone|first1=Russell A.|last2=Zenner|first2=Walter P.|isbn=978-0-7914-1959-5|publisher=SUNY Press|year=1994}} * {{cite book|title=Culture and Customs of Israel|url=https://archive.org/details/culturecustomsof0000tors|last=Torstrick|first=Rebecca L.|isbn=978-0-313-32091-0|year=2004|publisher=Greenwood Press}} {{Refend}} {{Ази}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Израил| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Иудаизм]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] t9egshmadktomqde68fcxhk149u3lbd 0 9957 865616 865550 2026-08-11T06:43:27Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Baatar.b.90|Baatar.b.90]] ([[User talk:Baatar.b.90|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Zorigt|Zorigt]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 854913 wikitext text/x-wiki [[Монгол Улс]]ын түүхэнд 220 [[жил]] үргэлжилсэн [[Манж Чин гүрэн|Манж Чин гүрний]] ноёрхлыг эцэс болгон монгол төрийг сэргээн байгуулж, монголчуудын сэргэн мандлын эхийг тавьсан 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь төрт ёсны өнөө эртний уламжлалтай Монголын ард түмний түүхийн онцгой хуудас, хойч үе нь бахархан дурсвал зохих түүхт үйл явдал мөн. Энэхүү Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал нь монголчуудын туурга тусгаар улсаа сэргээн байгуулах гэсэн олон арван жилийн мохошгүй хүсэл тэмүүлэл, тууштай тэмцлийн биелэл, үндэсний ухамсрын их сэргэлтийн эхлэл, 1921 оны Ардын хувьсгалын бодит хөрс болсон билээ. Ялалттай болсон эрх чөлөөний тэмцлийг хувьсгал, амжилтгүй болсон бол хөдөлгөөн гэж нэрлэдэг. <ref>{{Citation |last=Gilbert |first=Mark |title=Coxhill, Lol |date=2003 |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.j104800 |work=Oxford Music Online |access-date=2024-09-15 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-56159-263-0}}</ref> [[File:Ulanbator Gate Green Palace Bogd Khan 1972 1.jpg|thumb|Богд хааны ордон дахь энэ ёслолын хаалгыг тусгаар тогтнолоо тунхагласанд зориулж хийжээ]] 1911 оны цагаагчин гахай жилийн шинийн 9 буюу 12 дугаар сарын 29-ний өдөр 11 цагт Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулан Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, [[Богд хаан|Богд Жавзандамба хутагт]]ыг хаан ширээнд залж, түүнд [[төрийн тамга]], [[Монгол улсын төрийн далбаа|далбаа]], өргөмжлөл, хүндэтгэлийг өргөж, таван [[Богд хааны Засгийн газар|яам]] бүхий Засгийн газрыг байгуулах түүхэн шийдвэр гаргасан юм. ==Хувьсгалаас өмнөх Ар Монголын байдал== Энэхүү “[[Шинэ засгийн бодлого]]” нь Монгол нутагт хятадуудыг үй олноор нь шилжүүлэн суурьшуулах, Монголын хүн амыг хятадчилах, байгалийн баялгийг их гүрнүүдтэй нийлэн цөлмөх, Монголыг Манжийн ([[Хятад үндэстэн|Хятад]]ын) засаг захиргааны шууд нэг хэсэг, дотоод муж болгон хувиргах зэрэгт чиглэгдэж байв.<ref>[http://unuudur.mn/монголын-үндэсний-анхдугаар-хувьсгал/ МОНГОЛЫН ҮНДЭСНИЙ АНХДУГААР ХУВЬСГАЛ]</ref> ==Сандо амбанг хөөв== [[Файл:Qing Dynasty Mongolia map 1911.svg|thumb|Чин улсын Ар Монгол 1911.]] Манжаас тусгаар болохын тулд эхлээд Хүрээнд байсан манжийн [[Сандо амбан]]г зайлуулах шаардлагатай болсон юм. Тиймээс халхын нутаг бүрээс сайн дурын цэрэг эрсийг цуглуулж, үүнээс зүрх алдан айсан Сандо зугтан Хүрээн дахь Оросын консулын газар хоргодон, 1911 оны 12 дугаар сарын 4-д орос цэргээр хамгаалуулан [[Хиагт]]аар дамжин Монгол нутгаас зугтан гарсан юм. ==Анхны яамд== [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]]ын яам нь 5 яамдаас бүрдэж байв. Гадаад хэргийг эрхлэн шийтгэх яам Чин ван [[Минжиддоржийн Ханддорж]] /Одоогийн Гадаад хэргийн яам/, Цэргийн яам Эрдэнэ далай ван [[Ваанчигийн Гомбосүрэн]] /Одоогийн Батлан хамгаалах яам/, Сангийн яам Түшээ гүн [[Гадинбалын Чагдаржав]] / Одоогийн Сангийн яам/, Шүүх яам Эрдэнэ ван [[Мижиддоржийн Намсрай]], Дотоод явдлын яам [[Да лам Цэрэнчимэд]] /одоогийн Хууль зүй, дотоод хэргийн яам/ нарын сайдтайгаар байгуулагдав. Эдгээр сайд нарын эрх мэдлийн зөрчилдөөний улмаас тэдний дээр ерөнхий сайдаар [[Төгс-Очирын Намнансүрэн|Сайн Ноён хан Намнансүрэн]]г тавьжээ. ==100 жилийн ой== Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр “Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ой”-г тэмдэглэх тухай Зарлиг 2008 оны 12 дугаар сарын 28-нд гаргаж Арвантавдугаар жарны Цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн есөн буюу аргын тооллын 1911 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулж Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг даяар олноо тунхаглан зарласан түүхэн үйл явдлыг тохиолдуулан Монгол Улсад Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал өрнөсний 100 жилийн ойг 2011 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр /Үндэсний эрх чөлөөний өдөр/ орон даяар тэмдэглэхээр болсон.<ref>[http://www.legalinfo.mn/inpro/news.php?vnewsid=914]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> ==Эшлэл== {{Reflist}} *Н.Магсаржав Монгол Улсын шинэ түүхээс УБ, 1994 {{Манжийн үеийн Монгол}} {{Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс}} [[Ангилал:Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал| ]] [[Ангилал:20-р зууны хувьсгал]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Монголын хувьсгал]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] o6xapk2c30u25g3rupo0dx3fgzdbuf3 0 21427 865595 785558 2026-08-11T00:26:33Z Baatar.b.90 106205 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 865595 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image = Competitive table tennis.jpg | imagesize = 300px | caption = Мэргэжлийн тамирчдын тэмцээн | union = [[Олон Улсын Ширээний Теннисний Холбоо|ОУШТХ]] | nickname = Пинг-понг | first = 1880-д он, Англи | registered = | clubs = | contact = Үгүй | team = Ганцаарчилсан, хос | mgender = эрэгтэй, эмэгтэй, холимог | category = [[Цохиурт спорт]], танхимын спорт | ball = [[Целлулоид]], 40&nbsp;мм | olympic = 1988 }} '''Ширээний теннис''' ('''Одон бөмбөг''') гэдэг нь хөнгөн, хөндий бөмбөгийн хоёр буюу дөрвөн тоглогч [[ширээний теннисний цохиур|цохиур]] ашиглан цохиж тоглодог [[спорт]] юм. Тороор хуваагдсан хатуу ширээн дээр тоглолт явагдана. Давуулалтаас бусад үед тоглогчид өөрийн талбай дээр нэг удаа ойсны дараа хариу цохиж айлын талбайд ойлгох ёстой. Бөмбөгийг дүрмийн дагуу буцааж цохиж чадаагүй тохиолдолд оноо алдана. Ширээний теннис нь тоглогчоос хурдтай хариу үйлдлийг шаарддаг спорт юм. Чадварлаг тоглогчид бөмбөгөндөө төрөл бүрээр эргэлт оруулж, явах чиглэлийг нь таахад бэрх байдлаар цохисноор өрсөлдөгчөөсөө давуу тал олж авдаг. ==Хэрэгсэл== ===Ширээ=== Ширээ нь олон улсын стандартаар урт нь 274 см, өргөн нь 152.5 см, өндөр нь 76 см байна. Торных нь урт 183 см, өндөр нь 15.25 см байна. ===Бөмбөг=== Шар, цагаан гэсэн хоёр өнгийн бөмбөг байна. 40 мм диаметртэй, 2.7 гр жинтэй байна. ===Цохиур=== Цохиур нь хоёр талдаа хар, улаан резинтэй, тусгай үйлдвэрийн модоор бүрдэнэ. ==Техник== Ази болон [[Европ]] гэсэн үндсэн хоёр төрлийн аргаар цохиураа барьдаг. Сүүл үед Монголд ширээний теннис их хурдацтай хөгжиж байгаа. Техникийн тал дээр ихэвчлэн довтолгооны байрлалд тоглодог байсан хүмүүс сүүлийн үед хамгаалах буюу дарах техникийг ихээр эзэмших болсон == Монгол дахь ширээний теннис == Энэ спорт Монголд анх 1950-иад оны эхнээс Гадаад Явдлын яам, Улсын хөгжимт драмын театр, Намын шинэ хүчний дээд сургууль зэрэг цөөн хэдэн газар үзэгдэх болсон тэр цагаас монголчууд “ Ширээний теннис” тоглох болжээ. Ширээний теннис сонирхогчдын аварга шалгаруулах анхны тэмцээн Монголд 1955 онд болжээ. Тэмцээн Голын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хашаан дахь модон байшингийн саравчинд явагдаж цөөн хэдэн хүн оролцсоноос эрэгтэйчүүдэд С.Чойвон, эмэгтэйчүүдэд Д. Эрдэнэсанаа нар тэргүүн байранд тус тус шалгарч анхны аваргууд болж байжээ. Монголд ширээний теннис сонирхож тоглодог хүмүүсийн тоо 1956 оны эцэс, 1957 он гэхэд ихээхэн өсч, теннисний ширээгүй томоохон албан байгууллага, сургууль бараг байхгүй болсон байв. Ингээд удалгүй 1957 ондоо Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн багш С.Чойвонгийн санаачлагаар БТСХорооны дэргэд ширээний теннис сонирхогчдын анхны бүлгэм буюу клубыг байгуулж МУИС-ийн оюутан Нооной, Долгор, Улсын филармоний хөгжимчин Сэрээтэр, Юндэн нарын цөөн хэдэн хүн тогтмол тоглон бэлтгэл сургуулалт хийх болжээ. Тэр цагаас бүлгэмийн гишүүдийн тоо тасралтгүй өсч 1959 оны 10 сар гэхэд бүлгэмд 17 хүн тогтмол хичээллэх болсон байна. Тэр үеийн теннисчид дундаа шилдгүүдээр Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн багш С.Чойвон, Бээжингийн их сургуулийг төгсгөөд ирсэн Д.Баньдхүү, МУИС-ийн оюутан Нооной, Хүчитбаатар, ХААДС-ийн оюутан Бор, Улсын драмын театрын хоёр Санжмятав, хөгжимчин Түмэндэлгэр, Цэрэннадмид, Улсын филармоний хөгжимчин Сэрээтэр, Юндэн, Арван жилийн 1 дунд сургуулийн багш Цэндсүрэн, сурагч Д.Эрдэнэсанаа, 2 дунд сургуулийн сурагч Б. Нармандах, Батаа, Ц. Болд, Пүрвээ, 3 дунд сургуулийн сурагч Г.Нансал нар тодорч байжээ. “Ширээний теннис “ сонирхогчдын анхдугаар хурлыг 1959 оны 10 сард хуралдуулж “Ширээний теннисний спортын үндэсний холбоог байгуулж, Холбооны даргаар С. Чойвон, Холбооны нарийн бичгийн даргаар Д. Баньдхүү нарыг тус тус сонгож, бүлгэмийг “ Төв Секц” хэмээн нэрлэжээ. / Спорт тоглоом, 1972 он Н.Дашням нар / 1957 онд анхны улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохиогдож эр Сэрээтэр, эм Нансал нар улсын аваргууд болж байв. МБТСУХ-ны урилгаар 1959-1960 онд Монголд ирж ажилласан БНХАУ-ын өндөр зэрэглэлтэй багш Жан Юй Нин, Монголын ширээний теннисний анхны шигшээ баг, бүрэлдэхүүнийг 1961 онд БНХАУ-д хүлээн авч дэлхийн 26 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бэлтгэж ажилласан багш Чин Ши Жун нар Монголын ширээний теннисчдэд анхны суурь техник эзэмшүүлэх, спортын бэлтгэл сургалтын ажиллыг зөв гордилоор эхлүүлэж цаашид хөгжих онол практиктийн үндсийг тавих үйлсэд онцгой үүрэг гүйцэтгэснийг цохон тэмдэглэх нь зүйтэй. 1961 оны ДАШ тэмцээний үеэр хуралдсан ДШТХ-ны чуулганаас МШТХ-ны анхны ерөнхийлөгч С.Чойвонг ДШТХ-ны Хянан шалгах хорооны гишүүнээр сонгосон. Энэ нв Монгол улсын спортын түүхэнд болсон шинэ үйл явдал байв. Үүнээс өмнө Монгол улсын спортын аль ч төрлийн төлөөлөгч олон улсын спортын байгууллагын сонгуульд оролцон сонгогдож байгаагүй юм. 1960 онд анх удаа БНАСАУ-с тамирчдыг урин авчирч анхны хамтарсан бэлтгэл, нөхөрсөг уулзалт тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Энэхүү нөхөрсөг тэмцээнд манай улсын эмэгтэй 9 : 0, эрэгтэй 12 : 1 хожигдож байв. Монголын багаас Д.Баньдхүү нэг хожил багтай авч байв. 1960 оны 09 сарын 01 нд Үндсэний шигшээ баг 7 хүний бүрэлдхүүнтэй байгуулагдав. 1961 онд БНЧехсловак АУ, БНУАУ-ын баг тамирчид Монголд ирж хамтарсан бэлтгэл сургуулалт хийж байв. 1961 онд Монголын Бүх Ард Түмний анхдугаар Спартакиад ширээний теннис 3 төрөл дээр явагдаж анхны эрэгтэй аваргаар 15 настай, 10 жилийн сургуулийн сурагч залуу тамирчин Б.Амарсанаа, эмэгтэй .................. нар түрүүлж аваргын алтан медалийг зүүж байлаа. 1964 оны 4 сард [[Монголын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Монголын шигшээ багийн]] тамирчид анх удаа Европийн хамтарсан бэлтгэл хийхээр БНЧАУ, БНУАУ, БНПАУ-ыг зориж байлаа. 1966 онд Монголын шишээ баг Азийн орнуудын Анхдугаар аварга шалгаруулах тэмцээнд орж манай эр баг 5 байрт, эр хос тоглолтоор Бямбажав, Томбуу нар 52 хосоос 4 байрт орж анх удаа гадаадын тэмцээнээс диплом авчирч байв. 1970 оны улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд нийт 28 багийн эмэгтэй 36, эрэгтэй 84 тамирчид спортын 5 төрөл дээр аваргын алтан медалийн төлөө өрсөлдөж байв. МШТХ нь манай ахмад багш, тамирчдын хүч хөдөлмөрийн үрээр бусад орны ширээний теннисчидтэй тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааг уламжлал ёсоор хөгжүүлж ирэв. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд манай улсад БНХАУ-ын мэргэлжилтэн багш Ван Фу уригдан ирж ажилласны дээр БНСУ-ын иргэн 1988 оны дан хос тоглолтын олимпын аварга эмэгтэй Ян Ён Жа, БНСУ-ын улсын шигшээ багийн гишүүн, 1990 оны Азийн тоглолтын багийн төрлийн аварга эрэгтэй Пак Жин Хиен нар Монголд түр ажиллаж амьдрах хугацаандаа манай теннисчидтэй байнгын холбоотой байж өсвөрийн теннисчдийг сурган хүмүүжүүлэх ажилд үнэтэй хувь нэмрээ оруулсаар ирэв. 1990 оноос хойш Монгол улсын эдийн засгийн системд гарсан шинэчлэлт өөрчлөлтийн үйл явц спортын талбарыг тойрч гарсангүй мөн л хамран хувиргаж бүтэц зохион байгуулалтын их өөрчлөлтөд хийв. Үүний дүнд Монголд ширээний теннисний клубууд шинээр төрөн гарч өнөөдрийн байдлаар хот хөдөөд “ Тэмүүлэл”, “ Старс”, “Сол-Мон”, “ ОЧ “ Дархан, Эрдэнэт, Баянчандмань зэрэг 10 шахам клуб идэвхтэй ажиллаж байна. Эдгээр клубд Б.Дэлгэрбуян, Д.Баяраа, С.Галбадрах, Д.Энхбаатар, Т. Мэргэн, Ч.Цагаанцэцэг, Баярсайхан зэрэг дадлага туршлагатай ахмад тамирчид, мастерууд болон өсч яваа шилдэг тамирчид, багш дасгалжуулагчид тогтмол ажиллаж олон сайн, спортын ирээдүйтэй тамирчдыг сургаж, хүмүүжүүлж байна. Монголын ширээний тенисний холбоо 1959 онд байгуулагдсан бөгөөд өнөө үед Ц.Гантулга ерөнхийлөгчөөр нь, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар С.Галбадрах ажиллаж байна. ==Теннисний олон улсын дүрэм== Ширээний теннисний ОУ-ын бүх тэмцээнд дараах дүрмүүд мөрдөгддөг. Дүрмийн дагуу тоглож сурч гэмээ нь амжилт гаргах, маргаангүй чадварлаг тоглолт гаргах үндэс болох юм:  <nowiki>*</nowiki> Ширээний шүүгч өндөр сандал дээр тоглолтыг шүүх бөгөөд хэрэв байхгүй нөхцөлд хос тоглолтыг зогсож шүүнэ. Нэг бүрчилсэн тоглолтыг зогсож шүүх шаардлагагүй. <nowiki>*</nowiki> Багийн тоглолтонд тоглож буй тамирчины ард багийн гишүүд болон дасгалжуулагч суух бөгөөд харин нэг бүрчилсэн тоглолтонд зөвхөн нэг хүн суухыг зөвшөөрдөг. Хэрэв дүрмэнд зааснаас олон хүн суусан байвал шүүгч тогтоогдсон тоо хүртэл хүн байхыг шаардах бөгөөд биелүүлэхгүй бол тоглолтыг эхлүүлэхгүй. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтонд орох бөмбөг нь үйлдвэрлэлийн алдаа, хэлбэр алдагдсан зэрэг асуудал байж болзошгүй тул тамирчид ширээн дээр тоглохоос өмнө бөмбөгийг сонгосон байх ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад тамирчид цохиур гэмтсэнээс бусад тохиолдолд цохиурыг солихыг хориглоно. Сольсон тохиолдолд шүүгч энэ үйлдлийг ерөнхий шүүгчид мэдэгдэж тамирчиныг тэмцээнээс хасах хүртэл арга хэмжээ авна. <nowiki>*</nowiki> Нэг үеийн тоглолт дууссаны дараа болон завсарлагаар тамирчид цохиурыг ширээн дээр орхих ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тамирчид резинийг тоглохоос өмнө тусгай зориулалын өрөөнд зориулалтын цавуугаар наасан байх ёстой. Ширээн дээр тоглох гэж гарч ирээд наахыг хатуу хориглоно. <nowiki>*</nowiki> Давуулалтыг хийхдээ бөмбөгийг 16 см-аас доошгүй өндөрт, шүүгч, туслах шүүгч болон өрсөлдөгч тамирчинд харагдахаар, ширээтэй ижил түвшинээс алгаа дэлгэж алган дээрээс онцом шидэж давуулна. Давуулалт нуух, гар салгалгүй буюу 16см ээс доош шидэж давуулсан бол 1 оноогоор торгоно. <nowiki>*</nowiki> Хэрэв давуулалтыг дүрмийн бус гэж үзэж буй нөхцөлд шүүгч эхний удаа анхааруулна. Хоёр дахь удаагаа буруу давуулбал шууд 1 оноогоор торгоно. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын ширээн дээр гарч ирээд тамирчид бие халаалтыг 2 минут хүртэл хийнэ. '''Маргаан шийдвэрлэх:''' <nowiki>*</nowiki> Давуулалт хийх үед бөмбөг ширээний торонд хүрэх, гаднаас бөмбөг орж ирэх, хүчтэй дуу чимээ гарах болон бусад шаардлагатай тохиолдолдуудад тоглолтыг зогсоохыг зөвхөн шүүгч шийднэ. <nowiki>*</nowiki> Шүүгчийн гаргасан шийдвэр хоёр тамирчины саналтай зөрж байгаа тохиолдолд жнь: бөмбөг ширээний өнцөгийг шүргэсэн эсэхэд санал зөрсөн бол 2 тамирчины санал нэг байгаа тохиолдолд тамирчдын саналаар шийдэж болно. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад бөмбөг цохиур барьж буй гарны бугуйнаас урагш цохиж эсрэг талын ширээн дээр орвол тоглолтыг үргэлжлүүлнэ. <nowiki>*</nowiki> Давуулалт хийх болон тоглолтын явцад бөмбөг зөвхөн цохиурт л хүрэх ёстой. Хувцас, гаранд хүрвэл алдаанд тооцно.  <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад бөмбөг тор шүргэж орсон болон торны тогтоогч төмөрт цохиж орсон, ширээний ирмэг дэх цагаан шугамтай хэсэгт шүргэсэн бол орсонд тооцно. Харин ширээний хажуу босоо буюу хар хэсэгт цохисон бол гарсанд тооцно.  '''Завсарлага:''' <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад багийн дасгалжуулагч болон тамирчины аль нэг нь нэг минутын хугацаатай нэг удаа завсарлагыг авч болно. Завсарлага авсан тоглогчын тал дээр “T” гэсэн тэмдэг тавина. <nowiki>*</nowiki> Харин нэг үеийн тоглолт дууссаны дараах завсарлага 2 минутаас илүүгүй байх ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад тамирчинг 6 тоо тутмын дараа буюу 2 тамирчны онооны нийлбэр 6-д хуваагдах тоон дээр хөлс арчихыг зөвшөөрнө. 3:3  9:3  6:0 9:9 гэх мэт <nowiki>*</nowiki> Тамирчинд зөвлөгөөг зөвхөн дүрмэнд заасан завсарлагааны үеэр өгнө. Хөлс арчих, бөмбөгөнд явах үеүдэд зөвлөгөө өгөх, авахыг хатуу хориглоно. Хэрэв энэ дүрмийг зөрчвөл эхний удаад шар картаар зөвлөгөө өгч байгаа хүнийг торгож, хоёр дахь удаад түүнийг тоглолтын талбайгаас хөөнө. Энэ үед орлогч дасгалжуулагч хүрч ирж суух ёсгүй. '''Буруу зан үйл гаргасан үед:''' <nowiki>*</nowiki> Тамирчин тоглолтын үеэр талбайд чанга хашгирах, хараах, шүүгчтэй маргах зэрэг ёс бус үйлдэл хийвэл шүүгч түүнийг шар картаар сануулна. Хэрэв үйлдлийг дахин давтвал шууд улаан картаар торгож нэг оноог өрсөлдөгч тамирчинд өгнө. <nowiki>*</nowiki> Дахин дээрх үйлдлийг давтвал дахин улаан картаар торгож, дахин нэг оноог өрсөлдөгчид өгнө. <nowiki>*</nowiki> 3 дахь улаан картаар торгуулах үйлдэл хийвэл шүүгч тоглолтыг зогсоож ерөнхий шүүгчид мэдэгдэнэ. Ерөнхий шүүгч тамирчиныг тэмцээнээс хасах хүртэл арга хэмжээ авна. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын нэг үе дууссаны дараа тамирчин буруу зан, үйлдэл хийвэл дараагийн үеийг нэг тэгээр (1:0) эхлүүлнэ. <nowiki>*</nowiki> Шүүгч багийн тоглолтыг шүүх явцдаа нэг тоглолт дуусах бүрд багийн тоглолтын нийт харьцааг байнга чангаар хэлж байх ёстой. == Гадны холбоос == {{Commonscat|Table tennis|Ширээний теннис}} * [http://www.ittf.com/_front_page/ittf.asp?category=General Олон Улсын Ширээний Теннисний Холбоо] [[Ангилал:Ширээний теннис| ]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] hw152dpenjkf1j7ipo0bj07eqqsq1ul 865643 865595 2026-08-11T09:15:21Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/Baatar.b.90|Baatar.b.90]] ([[User talk:Baatar.b.90|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Enkhsaihan2005|Enkhsaihan2005]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 785558 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс спорт | image = Competitive table tennis.jpg | imagesize = 300px | caption = Мэргэжлийн тамирчдын тэмцээн | union = [[Олон Улсын Ширээний Теннисний Холбоо|ОУШТХ]] | nickname = Пинг-понг | first = 1880-д он, Англи | registered = | clubs = | contact = Үгүй | team = Ганцаарчилсан, хос | mgender = эрэгтэй, эмэгтэй, холимог | category = [[Цохиурт спорт]], танхимын спорт | ball = [[Целлулоид]], 40&nbsp;мм | olympic = 1988 }} '''Ширээний теннис''' ('''Одон бөмбөг''') гэдэг нь хөнгөн, хөндий бөмбөгийн хоёр буюу дөрвөн тоглогч [[ширээний теннисний цохиур|цохиур]] ашиглан цохиж тоглодог [[спорт]] юм. Тороор хуваагдсан хатуу ширээн дээр тоглолт явагдана. Давуулалтаас бусад үед тоглогчид өөрийн талбай дээр нэг удаа ойсны дараа хариу цохиж айлын талбайд ойлгох ёстой. Бөмбөгийг дүрмийн дагуу буцааж цохиж чадаагүй тохиолдолд оноо алдана. Ширээний теннис нь тоглогчоос хурдтай хариу үйлдлийг шаарддаг спорт юм. Чадварлаг тоглогчид бөмбөгөндөө төрөл бүрээр эргэлт оруулж, явах чиглэлийг нь таахад бэрх байдлаар цохисноор өрсөлдөгчөөсөө давуу тал олж авдаг. ==Хэрэгсэл== ===Ширээ=== Ширээ нь олон улсын стандартаар урт нь 274 см, өргөн нь 152.5 см, өндөр нь 76 см байна. Торных нь урт 183 см, өндөр нь 15.25 см байна. ===Бөмбөг=== Шар, цагаан гэсэн хоёр өнгийн бөмбөг байна. 40 мм диаметртэй, 2.7 гр жинтэй байна. ===Цохиур=== Цохиур нь хоёр талдаа хар, улаан резинтэй, тусгай үйлдвэрийн модоор бүрдэнэ. ==Техник== Ази болон Европ гэсэн үндсэн хоёр төрлийн аргаар цохиураа барьдаг. Сүүл үед Монголд ширээний теннис их хурдацтай хөгжиж байгаа. Техникийн тал дээр ихэвчлэн довтолгооны байрлалд тоглодог байсан хүмүүс сүүлийн үед хамгаалах буюу дарах техникийг ихээр эзэмших болсон == Монгол дахь ширээний теннис == Энэ спорт Монголд анх 1950-иад оны эхнээс Гадаад Явдлын яам, Улсын хөгжимт драмын театр, Намын шинэ хүчний дээд сургууль зэрэг цөөн хэдэн газар үзэгдэх болсон тэр цагаас монголчууд “ Ширээний теннис” тоглох болжээ. Ширээний теннис сонирхогчдын аварга шалгаруулах анхны тэмцээн Монголд 1955 онд болжээ. Тэмцээн Голын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн хашаан дахь модон байшингийн саравчинд явагдаж цөөн хэдэн хүн оролцсоноос эрэгтэйчүүдэд С.Чойвон, эмэгтэйчүүдэд Д. Эрдэнэсанаа нар тэргүүн байранд тус тус шалгарч анхны аваргууд болж байжээ. Монголд ширээний теннис сонирхож тоглодог хүмүүсийн тоо 1956 оны эцэс, 1957 он гэхэд ихээхэн өсч, теннисний ширээгүй томоохон албан байгууллага, сургууль бараг байхгүй болсон байв. Ингээд удалгүй 1957 ондоо Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн багш С.Чойвонгийн санаачлагаар БТСХорооны дэргэд ширээний теннис сонирхогчдын анхны бүлгэм буюу клубыг байгуулж МУИС-ийн оюутан Нооной, Долгор, Улсын филармоний хөгжимчин Сэрээтэр, Юндэн нарын цөөн хэдэн хүн тогтмол тоглон бэлтгэл сургуулалт хийх болжээ. Тэр цагаас бүлгэмийн гишүүдийн тоо тасралтгүй өсч 1959 оны 10 сар гэхэд бүлгэмд 17 хүн тогтмол хичээллэх болсон байна. Тэр үеийн теннисчид дундаа шилдгүүдээр Намын шинэ хүчний дээд сургуулийн багш С.Чойвон, Бээжингийн их сургуулийг төгсгөөд ирсэн Д.Баньдхүү, МУИС-ийн оюутан Нооной, Хүчитбаатар, ХААДС-ийн оюутан Бор, Улсын драмын театрын хоёр Санжмятав, хөгжимчин Түмэндэлгэр, Цэрэннадмид, Улсын филармоний хөгжимчин Сэрээтэр, Юндэн, Арван жилийн 1 дунд сургуулийн багш Цэндсүрэн, сурагч Д.Эрдэнэсанаа, 2 дунд сургуулийн сурагч Б. Нармандах, Батаа, Ц. Болд, Пүрвээ, 3 дунд сургуулийн сурагч Г.Нансал нар тодорч байжээ. “Ширээний теннис “ сонирхогчдын анхдугаар хурлыг 1959 оны 10 сард хуралдуулж “Ширээний теннисний спортын үндэсний холбоог байгуулж, Холбооны даргаар С. Чойвон, Холбооны нарийн бичгийн даргаар Д. Баньдхүү нарыг тус тус сонгож, бүлгэмийг “ Төв Секц” хэмээн нэрлэжээ. / Спорт тоглоом, 1972 он Н.Дашням нар / 1957 онд анхны улсын аварга шалгаруулах тэмцээн зохиогдож эр Сэрээтэр, эм Нансал нар улсын аваргууд болж байв. МБТСУХ-ны урилгаар 1959-1960 онд Монголд ирж ажилласан БНХАУ-ын өндөр зэрэглэлтэй багш Жан Юй Нин, Монголын ширээний теннисний анхны шигшээ баг, бүрэлдэхүүнийг 1961 онд БНХАУ-д хүлээн авч дэлхийн 26 дахь удаагийн аварга шалгаруулах тэмцээнд бэлтгэж ажилласан багш Чин Ши Жун нар Монголын ширээний теннисчдэд анхны суурь техник эзэмшүүлэх, спортын бэлтгэл сургалтын ажиллыг зөв гордилоор эхлүүлэж цаашид хөгжих онол практиктийн үндсийг тавих үйлсэд онцгой үүрэг гүйцэтгэснийг цохон тэмдэглэх нь зүйтэй. 1961 оны ДАШ тэмцээний үеэр хуралдсан ДШТХ-ны чуулганаас МШТХ-ны анхны ерөнхийлөгч С.Чойвонг ДШТХ-ны Хянан шалгах хорооны гишүүнээр сонгосон. Энэ нв Монгол улсын спортын түүхэнд болсон шинэ үйл явдал байв. Үүнээс өмнө Монгол улсын спортын аль ч төрлийн төлөөлөгч олон улсын спортын байгууллагын сонгуульд оролцон сонгогдож байгаагүй юм. 1960 онд анх удаа БНАСАУ-с тамирчдыг урин авчирч анхны хамтарсан бэлтгэл, нөхөрсөг уулзалт тэмцээнийг зохион байгуулжээ. Энэхүү нөхөрсөг тэмцээнд манай улсын эмэгтэй 9 : 0, эрэгтэй 12 : 1 хожигдож байв. Монголын багаас Д.Баньдхүү нэг хожил багтай авч байв. 1960 оны 09 сарын 01 нд Үндсэний шигшээ баг 7 хүний бүрэлдхүүнтэй байгуулагдав. 1961 онд БНЧехсловак АУ, БНУАУ-ын баг тамирчид Монголд ирж хамтарсан бэлтгэл сургуулалт хийж байв. 1961 онд Монголын Бүх Ард Түмний анхдугаар Спартакиад ширээний теннис 3 төрөл дээр явагдаж анхны эрэгтэй аваргаар 15 настай, 10 жилийн сургуулийн сурагч залуу тамирчин Б.Амарсанаа, эмэгтэй .................. нар түрүүлж аваргын алтан медалийг зүүж байлаа. 1964 оны 4 сард Монголын шигшээ багийн тамирчид анх удаа Европийн хамтарсан бэлтгэл хийхээр БНЧАУ, БНУАУ, БНПАУ-ыг зориж байлаа. 1966 онд Монголын шишээ баг Азийн орнуудын Анхдугаар аварга шалгаруулах тэмцээнд орж манай эр баг 5 байрт, эр хос тоглолтоор Бямбажав, Томбуу нар 52 хосоос 4 байрт орж анх удаа гадаадын тэмцээнээс диплом авчирч байв. 1970 оны улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд нийт 28 багийн эмэгтэй 36, эрэгтэй 84 тамирчид спортын 5 төрөл дээр аваргын алтан медалийн төлөө өрсөлдөж байв. МШТХ нь манай ахмад багш, тамирчдын хүч хөдөлмөрийн үрээр бусад орны ширээний теннисчидтэй тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагааг уламжлал ёсоор хөгжүүлж ирэв. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд манай улсад БНХАУ-ын мэргэлжилтэн багш Ван Фу уригдан ирж ажилласны дээр БНСУ-ын иргэн 1988 оны дан хос тоглолтын олимпын аварга эмэгтэй Ян Ён Жа, БНСУ-ын улсын шигшээ багийн гишүүн, 1990 оны Азийн тоглолтын багийн төрлийн аварга эрэгтэй Пак Жин Хиен нар Монголд түр ажиллаж амьдрах хугацаандаа манай теннисчидтэй байнгын холбоотой байж өсвөрийн теннисчдийг сурган хүмүүжүүлэх ажилд үнэтэй хувь нэмрээ оруулсаар ирэв. 1990 оноос хойш Монгол улсын эдийн засгийн системд гарсан шинэчлэлт өөрчлөлтийн үйл явц спортын талбарыг тойрч гарсангүй мөн л хамран хувиргаж бүтэц зохион байгуулалтын их өөрчлөлтөд хийв. Үүний дүнд Монголд ширээний теннисний клубууд шинээр төрөн гарч өнөөдрийн байдлаар хот хөдөөд “ Тэмүүлэл”, “ Старс”, “Сол-Мон”, “ ОЧ “ Дархан, Эрдэнэт, Баянчандмань зэрэг 10 шахам клуб идэвхтэй ажиллаж байна. Эдгээр клубд Б.Дэлгэрбуян, Д.Баяраа, С.Галбадрах, Д.Энхбаатар, Т. Мэргэн, Ч.Цагаанцэцэг, Баярсайхан зэрэг дадлага туршлагатай ахмад тамирчид, мастерууд болон өсч яваа шилдэг тамирчид, багш дасгалжуулагчид тогтмол ажиллаж олон сайн, спортын ирээдүйтэй тамирчдыг сургаж, хүмүүжүүлж байна. Монголын ширээний тенисний холбоо 1959 онд байгуулагдсан бөгөөд өнөө үед Ц.Гантулга ерөнхийлөгчөөр нь, ерөнхий нарийн бичгийн даргаар С.Галбадрах ажиллаж байна. ==Теннисний олон улсын дүрэм== Ширээний теннисний ОУ-ын бүх тэмцээнд дараах дүрмүүд мөрдөгддөг. Дүрмийн дагуу тоглож сурч гэмээ нь амжилт гаргах, маргаангүй чадварлаг тоглолт гаргах үндэс болох юм:  <nowiki>*</nowiki> Ширээний шүүгч өндөр сандал дээр тоглолтыг шүүх бөгөөд хэрэв байхгүй нөхцөлд хос тоглолтыг зогсож шүүнэ. Нэг бүрчилсэн тоглолтыг зогсож шүүх шаардлагагүй. <nowiki>*</nowiki> Багийн тоглолтонд тоглож буй тамирчины ард багийн гишүүд болон дасгалжуулагч суух бөгөөд харин нэг бүрчилсэн тоглолтонд зөвхөн нэг хүн суухыг зөвшөөрдөг. Хэрэв дүрмэнд зааснаас олон хүн суусан байвал шүүгч тогтоогдсон тоо хүртэл хүн байхыг шаардах бөгөөд биелүүлэхгүй бол тоглолтыг эхлүүлэхгүй. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтонд орох бөмбөг нь үйлдвэрлэлийн алдаа, хэлбэр алдагдсан зэрэг асуудал байж болзошгүй тул тамирчид ширээн дээр тоглохоос өмнө бөмбөгийг сонгосон байх ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад тамирчид цохиур гэмтсэнээс бусад тохиолдолд цохиурыг солихыг хориглоно. Сольсон тохиолдолд шүүгч энэ үйлдлийг ерөнхий шүүгчид мэдэгдэж тамирчиныг тэмцээнээс хасах хүртэл арга хэмжээ авна. <nowiki>*</nowiki> Нэг үеийн тоглолт дууссаны дараа болон завсарлагаар тамирчид цохиурыг ширээн дээр орхих ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тамирчид резинийг тоглохоос өмнө тусгай зориулалын өрөөнд зориулалтын цавуугаар наасан байх ёстой. Ширээн дээр тоглох гэж гарч ирээд наахыг хатуу хориглоно. <nowiki>*</nowiki> Давуулалтыг хийхдээ бөмбөгийг 16 см-аас доошгүй өндөрт, шүүгч, туслах шүүгч болон өрсөлдөгч тамирчинд харагдахаар, ширээтэй ижил түвшинээс алгаа дэлгэж алган дээрээс онцом шидэж давуулна. Давуулалт нуух, гар салгалгүй буюу 16см ээс доош шидэж давуулсан бол 1 оноогоор торгоно. <nowiki>*</nowiki> Хэрэв давуулалтыг дүрмийн бус гэж үзэж буй нөхцөлд шүүгч эхний удаа анхааруулна. Хоёр дахь удаагаа буруу давуулбал шууд 1 оноогоор торгоно. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын ширээн дээр гарч ирээд тамирчид бие халаалтыг 2 минут хүртэл хийнэ. '''Маргаан шийдвэрлэх:''' <nowiki>*</nowiki> Давуулалт хийх үед бөмбөг ширээний торонд хүрэх, гаднаас бөмбөг орж ирэх, хүчтэй дуу чимээ гарах болон бусад шаардлагатай тохиолдолдуудад тоглолтыг зогсоохыг зөвхөн шүүгч шийднэ. <nowiki>*</nowiki> Шүүгчийн гаргасан шийдвэр хоёр тамирчины саналтай зөрж байгаа тохиолдолд жнь: бөмбөг ширээний өнцөгийг шүргэсэн эсэхэд санал зөрсөн бол 2 тамирчины санал нэг байгаа тохиолдолд тамирчдын саналаар шийдэж болно. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад бөмбөг цохиур барьж буй гарны бугуйнаас урагш цохиж эсрэг талын ширээн дээр орвол тоглолтыг үргэлжлүүлнэ. <nowiki>*</nowiki> Давуулалт хийх болон тоглолтын явцад бөмбөг зөвхөн цохиурт л хүрэх ёстой. Хувцас, гаранд хүрвэл алдаанд тооцно.  <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад бөмбөг тор шүргэж орсон болон торны тогтоогч төмөрт цохиж орсон, ширээний ирмэг дэх цагаан шугамтай хэсэгт шүргэсэн бол орсонд тооцно. Харин ширээний хажуу босоо буюу хар хэсэгт цохисон бол гарсанд тооцно.  '''Завсарлага:''' <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад багийн дасгалжуулагч болон тамирчины аль нэг нь нэг минутын хугацаатай нэг удаа завсарлагыг авч болно. Завсарлага авсан тоглогчын тал дээр “T” гэсэн тэмдэг тавина. <nowiki>*</nowiki> Харин нэг үеийн тоглолт дууссаны дараах завсарлага 2 минутаас илүүгүй байх ёстой. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын явцад тамирчинг 6 тоо тутмын дараа буюу 2 тамирчны онооны нийлбэр 6-д хуваагдах тоон дээр хөлс арчихыг зөвшөөрнө. 3:3  9:3  6:0 9:9 гэх мэт <nowiki>*</nowiki> Тамирчинд зөвлөгөөг зөвхөн дүрмэнд заасан завсарлагааны үеэр өгнө. Хөлс арчих, бөмбөгөнд явах үеүдэд зөвлөгөө өгөх, авахыг хатуу хориглоно. Хэрэв энэ дүрмийг зөрчвөл эхний удаад шар картаар зөвлөгөө өгч байгаа хүнийг торгож, хоёр дахь удаад түүнийг тоглолтын талбайгаас хөөнө. Энэ үед орлогч дасгалжуулагч хүрч ирж суух ёсгүй. '''Буруу зан үйл гаргасан үед:''' <nowiki>*</nowiki> Тамирчин тоглолтын үеэр талбайд чанга хашгирах, хараах, шүүгчтэй маргах зэрэг ёс бус үйлдэл хийвэл шүүгч түүнийг шар картаар сануулна. Хэрэв үйлдлийг дахин давтвал шууд улаан картаар торгож нэг оноог өрсөлдөгч тамирчинд өгнө. <nowiki>*</nowiki> Дахин дээрх үйлдлийг давтвал дахин улаан картаар торгож, дахин нэг оноог өрсөлдөгчид өгнө. <nowiki>*</nowiki> 3 дахь улаан картаар торгуулах үйлдэл хийвэл шүүгч тоглолтыг зогсоож ерөнхий шүүгчид мэдэгдэнэ. Ерөнхий шүүгч тамирчиныг тэмцээнээс хасах хүртэл арга хэмжээ авна. <nowiki>*</nowiki> Тоглолтын нэг үе дууссаны дараа тамирчин буруу зан, үйлдэл хийвэл дараагийн үеийг нэг тэгээр (1:0) эхлүүлнэ. <nowiki>*</nowiki> Шүүгч багийн тоглолтыг шүүх явцдаа нэг тоглолт дуусах бүрд багийн тоглолтын нийт харьцааг байнга чангаар хэлж байх ёстой. == Гадны холбоос == {{Commonscat|Table tennis|Ширээний теннис}} * [http://www.ittf.com/_front_page/ittf.asp?category=General Олон Улсын Ширээний Теннисний Холбоо] [[Ангилал:Ширээний теннис| ]] [[Ангилал:Олимпын спортын төрөл]] [[Ангилал:Цохиурт спорт]] e89be75jvy01r6oqixaqrs8r1ylguof 0 23514 865641 857619 2026-08-11T09:11:25Z ~2026-44165-99 106721 /* Хаан ширээний төлөөх тэмцэл */ 865641 wikitext text/x-wiki {{Short description|1242-1246 онуудад Монголын эзэнт гүрний захирагч}} {{Инфобокс хатан |image=Töregene Khatun coin.png |caption=Дөргөнэ хатны үед Кавказад цутгасан байж магадгүй зоос |succession=[[Монгол хаад|Монголын эзэнт гүрний захирагч]] |reign=1242–1246 |reign-type=Регент |predecessor=[[Өгэдэй]] |successor=[[Гүюг]] |death_date=1246 |consort=yes |spouse=Дайр усун <br/> [[Өгэдэй]] |issue=[[Гүюг]]<br/>[[Годан]] |posthumous name=Жаоци хатан (昭慈皇后) |house=[[Найман]] (төрөлх) <br/> [[Боржигин]] (гэрлэлтээр) |succession1=[[Монгол хатад|Монголын хатан]] |reign1=1241–1246 |predecessor1=[[Мөгэ хатан]] |successor1=[[Огул Каймиш]] }} '''Дөргэнэ хатан''' (1206 онд орчим төрсөн'''-'''1246 онд нас барсан) [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] зургаадугаар (зарим сурвалжид 2 дугаар хатан гэдэг) хатан. [[Монгол]] сурвалж бичгүүдэд Наймажин буюу Наймалжин гэж бичсэн байдаг. Энэ нь найман аймгийн гаралтай гэсэн үг. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] нас барсны дараа 1241-1246 он хүртэл [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] төр барьсан хатан бөгөөд анх Монголын төр барьсан эмэгтэй гэж үздэг юм. == Амьдрал == Дөргэнэ хатан их царайлаг биш боловч их захирангуй, хатуу чанга хүн байсан гэж [[Рашид ад-Дин]] бичсэн байдаг. Дөргэнэ бол [[Мэргид|мэргид аймгийн]] тэргүүн [[Тохтоа бэх|Тохтоа бэхийн]] ууган хүү Худу-гийн гэргий байжээ. Гэтэл [[Чингис хаан]] мэргидийг байлдан дагуулахдаа түүнийг олзолж хөвгүүндээ өгснөөр хаан ширээ залгамжлах болсон [[Өгэдэй хаан|Өгэдэйн]] зургадугаар хатан болсон ажээ. Дөргэнэ Өгэдэй хааны хатан болоод [[Гүюг хаан|Гүюг]], [[Годан|Хүдэн]], [[Хүчү]], [[Харачар]], [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] хэмээх таван хөвүүн төрүүлжээ. Төрөлхийн зоримог, шударга зантай, чадварлаг Дөргэнэ бусад хатдаасаа илүү хааныхаа хайр сэтгэлийг булааж чаджээ. [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаанчлалынхаа сүүлийн үед бор дарсанд орж төрийн хэргийг цалгардуулах болсон тул Дөргэнэ хатан төрийн хэргийг орлон эрхлэх болжээ. Тэрээр лалын худалдаачдыг дотночлон тэдэнд зүйл бүрээр тусалж дэмжиж байсан аж. Ялангуяа лал худалдаачин Абдуррахман хатанд онцгой дотночлогдож, 1240 онд эзлэгдсэн орнуудын олон мужаас татвар хураагч түшмэл болтол дэвшсэн байдаг. 1241 оны [[12 сарын 11]]-нд учир битүүлэг нас барсан [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] бусдад хорлогдсон ч байж магадгүй хэмээн үздэг. [[Өгэдэй хаан]] гэнэт нас барсан учир [[Чингис хаан|Чингис хааны]] адил хаан ширээ залгамжлуулах хүнээ нэр заан албан ёсоор гэрээслээгүй ажээ. Дэргэдээсээ салгадаггүй хайрт хатан Мөгэ хатандаа «Чи төрийн хэрэг хамаар. Ширэмүнийг дэмжиж хаан ширээ залгамжлуул» гэж нэг биш удаа захисан нь зарим ном дэвтэрт тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөгэ хатан бол ухаалаг, зан ааш сайтай, Өгэдэйд ихэд үнэлэгддэг байсан байна. Гэвч Өгэдэй хааныг таалал төгссөний дараа Мөгэ хатан удалгүй өвчнөөр нас барсан бөгөөд Ширэмүн төрийн хэрэг жолоодоход балчир байсан ажээ. == Хаан ширээний төлөөх тэмцэл == [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааныг]] 1241 оны эцсээр тэнгэрт халимагц Монгол гүрний хаан ширээ булаацалдах тэмцэл хямрал эхэлсэн ажээ. Дөргэнэ хатан нөлөө бүхий хэсэг ноёд язгууртнуудийг зарлан цуглуулж Далан даваа гэдэг газар хуралдаан хийж, шинэ хааныг өргөмжлөх асуудал хэлэцүүлжээ. Гэхдээ тэр чуулганаас хэнийг хаанаар өргөмжлөх тодорхой шийдвэр гаргалгүй Дөргэнэ хатанд төрийг түр хамааруулахаар тогтжээ. Ийм шийдвэр гаргахад [[Цагадай]] гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэр үед [[Цагадай]] [[Чингис хаан|Чингис хааны]] хөвүүдээс амьд сэрүүн байсан ганц хүний хувьд эрх сүр их байв. Нөгөө талаар төрийн эрхийг гартаа авахын тулд Дөргэнэ хатан өөрөө ч зарим нэг арга мэхийг хэрэглэсэн байдаг. Энэ явдалд [[Өгэдэй]] хааны ах дүү, үр садан болон хуучин түшмэд, [[Чингис хаан|Чингисийн]] угсааны бусад ноёд сурвалжтан нарын олонх ихэд дургүйцжээ. Хаан суулгахаар [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] гэрээсэлж үлдээсэн Ширэмүнийг амьд сэрүүн байхад эд нар дураар аашилж байна гэсэн яриа олны дунд ихэд дэлгэрч, нөгөө талаар нөлөө бүхий ноёд, түшмэдийн ихэнх нь шинэ хааныг өргөмжлөх эрмэлзэлтэй байсан учир Дөргэнэ арга буюу бусдын шахалтаар их хуралдайг хуралдуулах болов. Дөргэнэ хатан төрийн эрхийг барьж байсныхаа хувьд Ширэмүнийг балчир гэдэг нэрийдлээр өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] их хаанд өргөмжлүүлжээ. Чингис хааны ахмад хөвүүн [[Зүчи|Зүчийн]] том хөвүүн [[Бат хаан|Бат]] ба отгон хөвүүн [[Толуй|Толуйн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан суух явдлыг эсэргүүцэж харин [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]], [[Цагадай|Цагадайн]] угсааныхан [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хүрээлэн дагасан байна. Ийнхүү [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] залгамжлагчийг сонгох үед [[Чингис хаан|Чингис хааны]] алтан ургийнхан хоёр хэсэг хагарчээ. Хэдий тийм боловч [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан ширээ өргөмжлөх хуралдай Дөргэнэ хатны дэмжлэгээр хааны зуны ордонд [[1246 он|1246 оны]] зун эхлэв. Энэ их хуралдайгаар [[Гүюг хаан|Гүюг]] их хаанаар өргөмжлөгдсөн бөгөөд ингэсэнээр Дөргэнэ хатны төрийн эрх барих явдал эцэслэжээ. Гэсэн хэдий ч Дөргэнэ хатны нөлөө, эрх сүр нь бүрмөсөн буураагүй болой. Удалгүй тэр жилдээ Дөргэнэ хатан нас баржээ. Нэгэн үед Монголын төрийг барьж нэр цуутай явсан Дөргэнэ хатны амьдрал улс төрийн тэмцлийн шуурганд ийн эцэслэсэн түүхтэй. {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын их хатан |он= 123?-1241 |өмнө= [[Борогчин]] |дараа= [[Огул Хаймыш]] }} {{end}} {{s-start}} {{Залгамжлал |албан_тушаал= [[Их Монгол Улс]]ын төрийн тэргүүн |он= 1242-1248 |өмнө= [[Өгэдэй]] хаан |дараа= [[Гүюг]] хаан }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын хатан хаан]] [[Ангилал:Регэнт]] [[Ангилал:12-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1247 онд өнгөрсөн]] mla4n5q43m20tkxygci99qt7nrdnpqy 0 31418 865610 860982 2026-08-11T06:23:21Z ~2026-44172-42 106716 /* үргээлэг */ шинэ хэсэг 865610 wikitext text/x-wiki {{Жүжигчин | зураг = Bold-erdene.jpg | төрсөн_өдөр = {{bda|1976|6|29}} | төрсөн_газар = | яс_үндэс = [[монгол үндэстэн]] | иргэн = {{MGL2}} | ажил_үйл = [[жүжигчин]] | тайзны_нэр = | төрөл = тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК, ОАК) | дүр_маяг = | танил_үе = 2000-аад он — одоо | театр = Улсын драмын эрдмийн театр | сургууль = | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Монгол улсын гавьяат жүжигчин }} '''Сугарын Болд-Эрдэнэ''' ([[1976 он]]д төрсөн) — [[Монгол улс|Монголын]] тайз, дэлгэцийн [[жүжигчин]]. == Намтар == С.Болд-Эрдэнэ нь жүжигчин Сугарын хүү болж 1976 онд төржээ. === Боловсрол === * 1984-1994 онд Нийслэлийн 52-р сургуулийг төгссөн. * 1995-1999 онд Соёл Урлагийн Их сургуулийг кино, драмын жүжигчин мэргэжлээр суралцаж төгссөн. * 2013 онд доктор, профессор С.Сугарын удирдлагад магистрын зэрэг хамгаалсан. === Ажилласан байдал === * 2000 оноос УДЭТ-ын жүжигчнээр ажиллаж байгаад * 2019 оноос одоог хүртэл Уран бүтээлийн хэлтсийн даргаар ажиллаж байна. Монголын драмын урлаг унал­тад байсан тэр цагт Г.Эрдэнэбилэг, С.Болд-Эрдэнэ, Г.Амгаланбаатар, Н.Наранбаатар тэргүүтэй уран бүтээлчид орж ирснээр хэлтэй, хөлтэй болсон гэж үздэг. Эдгээр уран бүтээлчид хамтран "[[Драмын дөрөв]]" хэмээх хамтлаг байгуулан дуулж олны талархлыг хүлээж байлаа. == Уран бүтээл == === Тайзны дүр === # Зуны шөнийн зүүд (2000) - Намалдаг # Сэтгэлд нууцлагддсан амраг (2001) # Кармен хүүхэн (2001) - Рамендадо # Надаар тоглосон хайр (2001) - Бүүвэй # Хаалганы өмнө жүжгийн Чүнсэрээний дүр (2002. УДЭТ) # Тэмүүжин (2002) - Дай цэцэн # Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх (2003) - Франсуа Пенион # Садар эрийг номхотгосон нь (2003) - Зарц # Бардам туулай (2003) 2-р Бүжин # Улаан дарвуулт хөлөг - Олны хэсэгт # Тамгагүй төр - Хүчир # Ричард ван -Жеймс # Далан худалч - Малгайчин # Үнсгэлжин - Ордны дагуул # Хүйтэн сэнтий - Хятад ноён # Гавал сар - Ундрал # Эрлэгийн данс - Гончиг # Ээжээ - Болд болон Зориг # Атга нөж - Өгэдэй # Хуримын бэлэг - Уудам # Төлөөс - Мөрдөгч # Аавын хонгорхон үрс - Хятад # Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе - Гаабий # Найрын ширээний ууц - Залуус # Гарваа жүжгийн +- Олны хэсэгт # Өширч чадахгүй үнэн - Батсар # Гургалдайн дуут шөнө - Петр Бородин # Миний six амрагууд (туйлшрал) # Хайрын массаж (туйлшрал) # Тэнгэрийн хүү - Их зайран болон Хан улсын элч # Хаан түүх I, II, III - Олны хэсэг болон Харуул # Дурлахыг хориглоно (2003) - Жижгээ # Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж (2004) - Гарьд # Саран хөхөө (2004) - Лагана # Антигона (2005) - Гемон # Эр хүн болгож өгөөч (2005) Батаа # Амьгүй албат (2005) - Хачиг # Атга нөж (2006) - Өгөдэйн дүр # Хайрын виз (2006) - Жаргал # Амьдрал чиний төлөө (2007) - Харгалзагчийн дүр # Нууц амраг чинь болъё (2007)- Оргил # Харц хатан (2007) - Ёндон # Сарны цагаан цус (2007) - Эсгэл # Гол дүрийн амрагууд (2008) - Жек # Лусын дагина жүжгийн (2008) - Ханхүү # Эдип (2008) - Хамгаалагч # Парисын дарь эхийн сүм (2009) Квазимодо # Шар тэнгисийн тарчлаан (2009) - Зайгуулынхан # Би ч гэсэн жаргамаар байна (2010) - Нөхөр # Оролмаа (2011) - Сандагдорж # Ану хатан (2011) - Галдмаа баатар # Цэцэрлэгт учирсан хоёр (2012) - Фёдор Кузмыч # Гамлет (2013) - Гамлет # Кихот ноён (2013) - Гахайчин # Норовын намтар (2013) - Захирал # Ромео Жульетта (2016) - Лоренцо лам # Царцаа намжил (2017) - Номын багш # Фауст (2018) - Фауст # Бүсгүйн зурвас (2019) - Архай сайд # Анна Каренина (2020) - Левин === Дэлгэцийн дүр === #[[Ноён Солиот]] - Баяр # [[Орхидос]] - Сүхээ # [[Хайрлаагүй амь]] # [[Эзэнгүй бөгж]] # [[Амьдрах тасалбар]] # [[Нар сарны зааг]] # Удирдагч - Хангал # [[Хоёр амь]] (2017) #2000 - Манж жанжин #Сүүн замын сахиул #Дурлалын золиос - Зураач #Сэтгэлийн дуудлага #Чингис хаан (Англи-Монгол хамтарсан) - Бэлгүтэй #Сая километр - Аав #Торлогдсон хайр - туслах найруулагч #Амин дэнс - туслах найруулагч #[[Амьдрах тасалбар]] - Эрка #[[Нар сарны зааг]] - Сэнгээ #[[Үл таних эмэгтэй]] - Ананд #Эзэнгүй бөгж - гол дүр #Бөртэ чоно (Япон Монголын хамтарсан) - Хачиун #Найзууд - гол дүр #Хайрлаагүй амь - Сүлдээ #Хоёр амь - Галаа #Зура - Отгонбаатар                                                                                    #Boss of boss - Том ах #Сүүн замын сахиул #Эрдэнэсийн өв - Инженер #Хөх тавилан - Нөхөр #Богд хаан - Ханддорж ван #Чин Ван Ханддорж - Ханддорж ван #Амьдрал - Зураач === Тоглосон клипүүд === 1. Free zone хамтлагийн Миний нулимсыг салхи арчина дуу 2. Дуучин Оюунбилэг                                 3. Дуучин Дашдондогийн Тайчигч хөвгүүд ба саарал гудамж жүжгийн дуу 4. Дуучин С.Жавхлангийн Зүүдэнд уяатай аав 5. Дуучин Б.Жаргалсайханы Эрхүүгийн хавар 6. Дуучин Алтанцэцэгийн Дурлалын золиос киноны дуу 7. Дуучин Алтанцэцэгийн Антигона жүжгийн дуу 8. Чоно хамтлагийн Залуу нас 9.  Дуучин Сэрчмаа, ВХ нарын Нууц амраг чинь болъё жүжгийн дуу 10.Дуучин Сэрчмаагийн Дурлахыг хориглоно жүжгийн дуу 11. Ган-Эрдэнэ, Маралжингоогийн Хайрын виз  жүжгийн дуу 12. Хайрын дурсамж Дөрвөн улирал 13. Хайрын дурсамж Уучил хайрт минь 14. Хайрын дурсамж Санаандгүй учрал 15. Хайрын дурсамж [[Шүтээн (Монгол кино)|Шүтээн]] 16. Дуучин Т.Ариунаа Үггүй мордсон чи минь 17. Драм-4, Халиун Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе жүжгийн дуу 18. Дуучин Ө.Уянга Амьдрал чиний төлөө жүжгийн дуу 19. Дуучин Анхаа, Халиун нарын Лусын дагина жүжгийн дуу 20. Жүжигчидийн дуулсан Гол дүрийн амрагууд жүжгийн дуу 21. Дуучин Ө.Уянга-ын Ээжээ ... жүжгийн дуу 22. Дуучин Хэрлэн Эр хүн болгож өгөөч жүжгийн дуу 23. Хоёр амь киноны дуу === Радио телевизийн жүжгийн дүрүүд === 1. С.Жаргалсайхан “Хаан түүх” 1,2,3 телевизийн жүжиг - Аанд 2. Д.Мягмар “Найрын ширээний ууц” - Галжав 3. Д.Мэндсайхан “Ээжээ” Жүжиг DVD бичлэг 4. Ш.Гүрбазар “Надаар тоглосон хайр” DVD бичлэг 5. Шар толгой “Саран хөхөө” DVD бичлэг 6. К.Людвиг “Гол дүрийн амрагууд” DVD бичлэг 7. В.Хюго “Парисын Дарь-Эхийн сүм”  DVD бичлэг 8. Б.Цогнэмэх “Тэнгэрийн хүү” DVD бичлэг 9. С.Жаргалсайхан “Нууц амраг чинь болъёо” DVD бичлэг 10. Д.Төрбат “Харц хатан” DVD бичлэг 11. Б.Галаарид “Шар тэнгисийн тарчлаан” DVD бичлэг 12. Х.Пинтер “ Өчигдөр” DVD бичлэг 13. В.Красногоров “Яаж амьдрах юм бэ?” DVD бичлэг       === Оролцон тоглосон дурсамж, тайлан тоглолтууд === 1. Соёлын тэргүүний ажилтан жүжигчин С.Дамдины тайлан тоглолт 2. Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 3. Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 4. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардын жүжигчин Г.Гомбосүрэнгийн тайлан тоглолт 5. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан – Өлзийн тайлан тоглолт 6. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 7. Ардын жүжигчин Д.Чимид – Осорын дурсамж тоглолт 8. Төрийн соёрхолт, Гавъяат жүжигчин Н.Сувдын тайлан тоглолт Ардын жүжигчин П.Цэрэндагвын тайлан тоглолт 5. Ардын жүжигчин, эрдэмтэн зохиолч Э.Оюуны дурсамж тоглолт 6. Ардын жүжигчин Д.Мэндбаярын тайлан тоглолт 7. Гавъяат жүжигчин Ч.Алтан-Өлзийн тайлан тоглолт 8. Театр судлаач, орчуулагч Б.Зориг, жүжигчин Д.Цээнямбуу нарын дурсамж тоглолт 9. СТА Дамдин “Сөгдөн амьдарснаас сөрж үх” тайлан тоглолт 10. Төрийн хошой шагналт Д.Намдаг “Дурсамж” тоглолт 11. Бөмбөгөр ногооны дуудлага 12. Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн шагналт, Ардийн жүжигчин Ц.Гантөмөр “Хүний мөр, миний мөр” тайлан тоглолт 13. СТА, найруулагч Ч.Түвшин “Хайрын тайз” тайлан тоглолт 14. Ардын жүжигчин, УГЗ, найруулагч Б.Мөнхдорж “Театр, жүжиг, би” тайлан тоглолт 15. УГЗ, найруулагч Б.Баатар “Атга нөж” тайлан тоглолт 16. “Алтан үе” дурсамж тоглолт (2005-2018) 17. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Сэтгэлээс ургасан дүрүүд” тайлан тоглолт (2005) 18. Ардын жүжигчин Ж.Лхамхүү “Шавийн эрдэм багшаас” тайлан тоглолт (2010) 19. УГЗ, найруулагч Н.Ганхуяг “Эрчүүдээ баярлуулцгаач” тайлан тоглолт 20. Ардын жүжигчин Г.Мягмарнаран тайлан тоглолт 21. УГЖ Б.Жаргалсайхан тайлан тоглолт 22. Ардын жүжигчин С.Сарантуяагийн “Зүрхнээс зүрхэнд” уран бүтээлийн цэнгүүн 23. УГЗ Б.Баатар найруулагч агсны “Найруулагч Б.Баатар” хүндэтгэлийн тоглолт 23. Г.Доржсамбуу найруулагч агсны “Тэнгэр мэднэ” хүндэтгэлийн тоглолт === Бие даасан уран бүтээлүүд === 1.”Хайрын дурсамж” цомог /1990-ээд оны дууны/ 2.”Бүсгүй чамд” цомог 3.”Хайрын дурсамж” тоглолт /хөгжимт/ 4.”Бүсгүй чамд” тоглолт 5. “Хайрын дурсамж” театрчилсан ион концерт 2006 он 6. УГЖ У.Уранчимэгтэй хамтран “Парисын Дарь-Эхийн сүм” жүжгийн дуу 7.дуучин Халиунтай хамтран “Сүүлчийн бүжгийг чамд үлдээе” жүжгийн дуу, === Оролцсон олон улсын наадам, фестивал, аялан тоглолт === 1. Литва улсад болсон хүүхдийн жүжгийн фестивал “Алунгоо эх” Бүгнүүтэй (2002) 2. ОХУ-ын Буриад улсын Улан-Үдэ хотод “Алтан сэрэг” фестивал 3. Солонгосын Масан хотын олон улсын театрын фестивалд “Хаан угсаа” ханхүү (2002) 4. Солонгосын Масан хотноо “Сэндэр охин” баяны хүү (2003) 5. Англи, Ирланд улсад ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан “Хайрын дурсамж” тоглолт (2007) 6. АНУ-д амьдарч буй монголчуудад зориулан“Хайрын дурсамж” тоглолт (2008) онд тоглосон 7. УДЭТ-ын аялан тоглолтын хүрээнд 2002 оноос хойшхи аялан тоглолтууд (21 аймаг) 8. Европын холбооны улсуудаар Драм-4 хамтлагийн “Бүсгүй чамд” тоглолт (2015) 9. БНСУ-д ажиллаж амьдарч буй монголчуудад зориулан Драм-4 хамтлагаараа “Бүсгүй чамд” тоглолт (2018) == Гавьяа шагнал == * 2004 онд Чиний эхнэр минийх, миний эхнэр минийх жүжгийн Франсуа Пернины дүрээр “Гэгээн Муза I ” наадмын Шилдэг эрэгтэй дүрийн шагнал * 2006 онд Соёлын тэргүүний ажилтан цол тэмдэг * 2013 онд Алтангадас одон * 2011 онд “Би ч гэсэн жаргамаар байна” жүжгийн Нөхрийн дүрээр “Гэгээн Муза VIII” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын Шилдэг жүжигчин шагнал * 2012 онд “Тэнгэрийн хүү” жүжгийн Хан улсын элчийн дүрээр “Гэгээн Муза IX” наадмын Шилдэг эрэгтэй туслах дүрийн шагнал болон БСШУЯ-ны “Мөнгөн мод” наадмын “Тайз дэлгэцийн шилдэг жүжигчин” шагнал * 2013 онд “Гамлет” жүжгийн Гамлетийн дүрээр “Гэгээн Муза X” наадмын Шилдэг эрэгтэй гол дүрийн шагнал * 2019 онд Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон * 2021 онд Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин == Эх сурвалж == *https://web.archive.org/web/20210510144727/http://drama.mn/artist?id=9 {{DEFAULTSORT:Болд-Эрдэнэ, Сугарын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон шагналтан (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1976 онд төрсөн]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Амьд хүн]] __FORCETOC__ __INDEX__ __NEWSECTIONLINK__ == үргээлэг == дүр [[Тусгай:Contributions/&#126;2026-44172-42|&#126;2026-44172-42]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:&#126;2026-44172-42|talk]]) 06:23, 11 Наймдугаар сар 2026 (UTC) alfoja360tdjf23t7t9i41lynbstkfs 0 32813 865596 779058 2026-08-11T00:26:42Z Enhtuya.ao 106206 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 865596 wikitext text/x-wiki Айн-Жалудын домог тулалдаанд эрсэдсэн монгол дайчдын дурсгалд, [[Монгол-Мамлюкийн дайнууд]]. == Дурсахын учир == Одоогоос яг 750 жилийн өмнө 1260 оны 9 дүгээр сарын гурванд өнөөгийн [[Израил]]ын Назарет хотын баруун өмнөд хэсэгт, Палестиний хилийн ойролцоо байх Айн-Жалуд хэмээх газарт монголын багашиг арми Лалын ертөнцийн нэгдсэн армид бут цохигдон, хэдэн мянган монгол эрс, түүний дотор Их Монгол гүрний Найман аймгийн домог болсон баатар жанжин [[Хэтбуха]] тэрхүү газарт үүрд нойрсжээ. Ийнхүү бүтэн жарны туршид гудайж үзээгүй монгол цэргийн туг энд анх удаа гудайж, ялагдаж үзээгүй монгол дайчид энд анх удаа ялагдлын гашууныг амсчээ. Маш олон түүхчид Айн-Жалудын тулалдааныг анх удаа монголын түрэмгийлэлд няцаалт өгсөн, Исламын, Арабын ертөнцийг аварсан түүхэн ач холбогдолтой тулалдаан хэмээн үнэлдэг нь үнэний хувьтай юм. [[Чингис хаан]] Хорезмыг дайлж байхад өнөөгийн Афганистаны Бамиян мужид [[Шихихутаг]]ийн удирдсан гурван түмэн цэрэг [[Желал-ад-Дин]]ий цэрэгт бут цохигдсоныг “монголчуудын анхны ялалдал” хэмээн зарим түүхчид тооцдог нь буруу. Учир юун гэвээс хэдийгээр Бамаянд Шихихутагийн цэрэг томоохон хохирол амссан ч энэ нь Хорезмийн дайнд үндсэн эргэлт болох хэмжээний үр дагавартай байж чадаагүй бөгөөд Бамаяны тулалдаан нь [[Монголын арми]] [[Хорезм]], [[Иран]]ыг байлдан дагуулах ерөнхий стратегийн зөвхөн нэг хэсэг нь байсан билээ. Бамаянд ялагдсанаар монголын арми зогсоогүй, харин ч Чингис хаан цохилтын хүчээ улам шаргуу, чанга болгож, биеэр цэрэг удирдан Желал-ад-Динийг мөшгөсөн Инд мөрний алдарт тулалдаанд түүнд сүүлчийн амин чухал цохилт өгсөн. Харин Айн-Жалудад монголын баг цэрэг цохигдсоноор [[Араб]]ын ертөнц бүхэлдээ, Мисир орон монголын довтолгооноос аврагдаж, түүхийн хүрд огт өөрөөр эргэж эхэлсэн гэж үзэж болох юм. Энэ тулалдааны дараа Мисир рүү чиглэсэн Монголчуудын довтолгооны чиглэл нугараад зогсохгүй Сири, Палестинийг бүхэлд нь алдаж, Евпрат мөрний зүүн эрэгт ухарч гарсан юм. Түүхийн янз бүрийн эх сурвалжуудад Айн-Жалудад хоёр талаас учирсан цэргийн тоог харилцан ихээхэн зөрүүтэй бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Араб, Персийн түүхчид ихэвчлэн хоёр талын хүчний харьцаа ойролцоо буюу тус бүрдээ 15 – 20 орчим мянган цэрэгтэй байсан гэдэг. Википедиа зэрэг лавлахуудад бол тус бүрдээ нэг түмэн цэрэгтэй байсан гэх. Монголчууд 20 000, мамлюк-түрэгүүд 25 000 байсан гэсэн тоо ч тааралдаж байсан. Юутай ч Хитбухын арми багадаа 10 000, ихдээ 15 000 орчим байсан гэдэг дээр олонхи түүхчид ам нэгдсэн байна. Энэ түүхийг нарийвчлан судалсан Иерусалимын Еврейн Их сургуулийн профессор Рювен Амитай [[Хэтбуха]] 12 000 цэрэгтэй байсан гэжээ. [[Хүлэгү]] хаан Сириэс буцахдаа Хэтбухад нэг түмэн цэрэг үлдээсэн гэх бөгөөд дээр нь [[Гүрж]], [[Армени]]йн туслах цэрэг 1000 орчим, мөн монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидуудын цэргүүд, хунтайж Муса, Хасан нар цөөн тооны цэрэгтэйгээ хүч хавсарч байсан гэхээр дээрх тоо нэлээд бодитой болов уу. Профессор Рювен Амитай [[Мамлюк]]ийн [[султан]] [[Күтүз]] [[Каир]]аас монголчуудыг тосон 12 000 цэрэгтэй гарсан гэжээ. Киарын Айюбид султаны мамлюк армийн хүч өмнө нь 12 000-аас хэтэрч байсангүй гэснийг үндэслэсэн бололтой. Гэвч энд зарим нэгэн хүчин зүйлийг тооцож үзэх хэрэгтэй юм. Монголчууд 1259 онд [[Багдад]]ыг унагаж, [[Сири]]д довтлон Сирид оршиж байсан Айюбидийн угсааны гурван ханлигийг буулгахын нь буулгаж, бут цохихыг нь бут цохиход монголчуудын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй лалын үй олон дайчид эцсийн тулгуур цэг хэмээн найдвар тавин Мисирийн зүг дүрвэцгээсэн гэдэг. Ялангуяа [[кипчак]] [[Бейбарс]]ын удирдлаган дор Сирид байсан бахричуудын үлэмжхэн хүч ч Күтүзтэй 1260-аад оны эхэээр очиж нийлжээ. Тэгэхээр Күтүзийг Киараас 12 000 цэрэгтэй гарсан гэсэн тоо ихээхэн эргэлзээтэй. Мөн Күтүзийг Киараас гаран Салихая руу хөдлөх үед Алеппогийн эзэн асан Ан-Насир Юсуфийн цэргийн үлдэгдэл очиж нийлсэн байдаг. Сири дэх Айюбидийн султанууд нь Хүлэгийн цэрэгт хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж чадах хэмжээний цэргийн хүчтэй байсан гэхээр тэдний хүч нэг хоёр арван мянгаар тогтохгүй байсан гэсэн үг юм. Энэ мэт хүчин зүйлээс үзэхэд Күтүзийн арми юутай ч багадаа монголчуудаас 2-3 дахин хүчтэй байсан гэх магадлал бий юм. Гумилев, Салех зэрэг Өрнийн түүхчид хүчний хувьд хоёр тал харьцангуй хол зөрөөтэй, монголчууд 15 000, мамлюк-түргүүд 60-65 000 орчим байсан гэжээ. Арабын түүхч Ибн ал-Давадари Айн-Жалудад мамлюк-түрэгүүд монголчуудаас тооны хувьд үлэмжхэн давуу байсныг хүлээн зөвшөөрсөн бол Монголын түүхч Ж.Бор Айн-Жалудад монголчууд арав дахин их хүчтэй дайсантай тулгарсан хэмээн бичсэн байх. Ийнхүү нэг түм орчим монгол дайчид, эрэлхэг дайчин баатар Хит Буха ноёныхоо тугын дор, цөөн тооны холбоотны хамтаар Айн-Жалудад үлэмжхэн хүчтэй, үхэх сэхэхээ үзэхээр ирсэн шийдэмгий, монголчуудтай угсаа гарал ч ойролцоо байж мэдэх түрэг цусны Күтүз, Бейбарс нарын цэрэгтэй эх нутгаасаа 6000 км-ын алсад эрслэн тулжээ. == Исламын тэнгэрт аянгын үүл хуралдав. == 1258 оны 2 дугаар сарын 13-нд [[Хүлэгү]] хааны дайчдын өмнө Багдад эрхгүй хүчин мөхөсдөж сөгдөв. Хүлэг хаан Багдадын Халифыг алт мөнгөний зооринд хоол ундгүй хорьж, алтаар хооллож, мөнгөөр ундаалахыг зөвлөн даажигнав. Таван зууны туршид хэн ч халдашгүй хэмээгдэж байсан Багдадын уналт нь Исламын ертөнцийн тэнгэрт аянга болон нирхийж, харин христийнхэний хувьд дорноос Христүүдийг ивээгч наран мандсан мэт сэтгэгдэж байжээ. Армяны түүхч Киракос “Энэ хот ховдог шунахай аалз мэт цадаж ханахыг мэдэхгүй, хэдэн зууны туршид ертөнц дахиныг хоослон залгиж байв. Цус асгаруулсныхаа төлөө, эзэрхэг түрэмгий байсныхаа төлөө, их нүгэл хилэнцийнхээ төлөө Багдад хот ийнхүү тэнгэрийн хилэнгээр цээрлэл хүлээсэн нь энэ буюу” хэмээн бичиж байжээ. Европын христ ертөнцийн хэдэн зууны мөрөөдөл болсон Ариун газрыг чухам одоо л Хүлэг хаан тэдэнд чөлөөлж өгөх нь хэмээн баярлаж буй билээ. Багдадын уналтын өмнө Хүлэг хаан Исламын ертөнцийн хар дарсан зүүд болоод байсан Уулын өвгөнийг ичээнд нь дарж билээ. [[Хүлэгү]] хаан төд удалгүй их цэргээ дагуулсаар [[Евпрат]] мөрнийг гэтлэв. [[Алеппо]] 1260 оны эхээр унав. Алеппо орчмын олон цайз хэрэм, хот балгад монгол цэргийн гарт дараалан нурав. Гэвч [[Хүлэгү]] хаан монголд [[Хаан|Их Хаан]] [[Мөнх]] нас барсан, түүний ширээ залгамжлалын асуудал төрсөн ах дүү нь болох [[Хубилай]], [[Аригбөх]]ийн хооронд иргэний дайны хэмжээнд тулж очсоноос гадна өөрийнх нь хамаатан [[Алтан Орд]]ны Мусульман хаан [[Бэрх]] Исламын ертөнцийн голт зүрх болсон Багдадыг унагаж, лал шүтлэгтнүүдийг хавчсанд дургүйцсэн, мөн Кавказын бүс нутгийг булцаацалдан умард хил дээр аюул занал дуудах болсоноос үүдэн буцжээ. Тэгэхдээ Тугийнхаа жанжин Хит Бухаг нэг түмэн цэргийн хамт Сирийн амбан захирагчаар үлдээж, Сири төдийгүй Мисир орныг хүртэл дайтан авах үүрэг өгсөн байна. Төд удалгүй Хит Буха жанжин урагшлан Хомс, Баалбек зэрэг хэд хэдэн томоохон хот, цайзуудыг ээлж дараалан авч, Дамаст тулж иржээ. Дамаскт түр хоргодоод байсан Алеппогийн султан ан-Насир Юсуф зугтаж, Дамаск бууж өглөө. Хит Бухын цэргүүд султан Насирыг элдсээр өнөөгийн Газын зурваст гүйцэж олзлон иржээ. Сири, Палестин орон үндсэндээ Хит Буха ноёны мэдэлд оров. Тэнгисийн эрэг дагуух Сидон, Тур, Акра хотууд, тэдгээрийг дагасан бяцхан зурвас болон Трифолын эрэг орчмын газар Загалмайтнуудын мэдэлд байжээ. Ийнхүү 1260 оны дунд үе гэхэд Исламын ертөнц бүхэлдээ сүйрлийн ирмэгт тулж ирлээ. Тэдний сүүлчийн найдвар, горьдлого нь Мисирийн мамлюк-түрэгүүд болоод байв. Чухам ийм эгзэгтэй үед уг тулалдаан болжээ. == Түүхийн хүрдийг өөр тийш нь эргүүлсэн увиагүй Баронуудын урвалга == Хит Буха ноёнтон өнөөгийн Изриалын зүүн хэсэгт орших [[Баалбек]] хотод буудаллаад байлаа. Ойрхи Дорнод, Бага Азийн христ шүтлэгт хаад, темплиер баронууд, хүссэн ч, эс хүссэн ч монголчуудын холбоотон болов. Учир нь тэдний дайсан нь Лалын ертөнц. Загалмайтнууд дөрвөн ч удаагийн аян дайнаараа, бүхэл европ даяараа хөтлөөд ч Ариун газраа чөлөөлж авч хүч хүрсэнгүй, харин Хүлэгийн довтолгоон нь тэдэнд шинэ найдварын наран болж байсныг дээр дурдсан. Арабуудын хувьд Газар дундын тэнгисийн зүүн эрэг, Триполи орчимд бэхэжсэн Загалмайтнуудын түшиц газрыг ховх цохихоор байдгаараа чардайж байсан цаг. Хит Буха ноёны дүр төрх ер бусын эрхэмсэг бардмаар төсөөлөгддөг юм. Эртний язгуур сурвалжит Армений [[ван]] [[Хетум]] болон [[Антиохын ван VI Бехоменд]] нараар бараа бологчоо хийж эртний [[Дамаск]] хотын гол хаалгаар хүндтэй залран орж яваа ихэмсэг Хит Буха ноён, Газаас олзлогдож ирсэн, алдар цуут [[Саладин]]ы ач [[ан-Насир Юсуф]] султаныг өмнөө сөхрүүлчихээд орон нутгийн Загалмайн шашинт баронуудыг хүндэтгэн барьж өгсөн нүсэр том сэрүүн асарт тухлан суугаа сүрлэг Хит Буха... Гэтэл Хит Буха ноён бол Хүлэг хааны олон түмтийн ноёдын л нэг нь байсан. Харин Хүлэг хаан бол Монголын Их эзэнт гүрний зөвхөн нэг жигүүрийн эзэн байсан билээ. Тэгэхээр тухайн үеийн Монголын Их эзэнт гүрний сүр хүчинг зөвхөн их далай, уудам огторгуйтай л эгнэж зүйрлэн байсан нь, монголчуудын эсрэг сөрөх нь үхэх хулгана муурын сахлаар оролдож буйтай ялгаагүй мэт төсөөлөгдөж байсан нь ч аргагүй юм. Энэ үе бол Монголын эзэнт гүрэн аль хэдийнэ дээд оргил цэгтээ хүрч, эцсийн эрчиндээ орчихоод байсан үе ажээ. Аливаа түүхэн эргэлтэнд санамсаргүй мэт, тун ч ялимгүй мэт үйлдэл гол оньс болон түүхийн хүрдийг эсрэг зүгт хөдөлгөчихдөг тохиолдол бий аж. Учир юун гэвээс, Сидоныг “Урт хөлт” Жульен хэмээх франк эр захирч байжээ. Ер тухайн үеийн Европын баронууд балмад түрэмгийгээрээ, дураараа дургидгаараа зард гарсан, Жульен ч тэднээс огтхон ч дутахааргүй байж. Монголчуудын очсон газар бүр дэг журамд орж, аливаа дураар үйлдэх явдал хантайрагдан хазаарлагддаг байсан тэр л жаягын дагуу Сири, Палестинд монголчууд орсны дараа тэнд шинэ дэг журам бий болж, өнөөх цадиггүй баронууд дураар дургиж чадахгүйд хүрчээ. Нэгэн өглөө Хит Буха ноёнтон итгэмээргүй тун хачирхалтай мэдээ хүлээж авчээ. Нөгөөх холбоотон баронууд нь Хит Бухын цэргийн нөөц агтны цэргийг алаад, туугаад явчихаж.., дээрэмдчихэж гэнэ. Урьд өмнө монголчуудад дайсан хаяанд байхад холбоотныхоо цэргийн агт руу хуруу дүрж байсан ийм хөгийн явдал огтоос тохиолдож байсангүй. Итгэхэд нэн бэрхтэй. Хамгийн адгийн урвагчид л ингэх биз. Гэтэл тухайн нөхцөлд урвана гэдэг зүгээр л сүйрэл рүү өөрөө гүйгээд очиж буйгаас ялгаагүй байж. Монголчуудаас урваж боллоо гэхэд Мамлюкуудаас өршөөгдөхгүй нь нэн ойлгомжтой. Хит Буха ноёнтон энэ явдалд итгэсэнгүй. Тэгээд ач хүүгээ 200 цэрэг дагуулан Жульенд том эндүүрэл болсныг хэлж, агт морьдоо буцааж авхуулахаар Сидоны зүг илгээжээ. Харин Жульен бол хулгайлах гэж хулгайлсан, дээрэмдэх гэж дээрэмдсэн тул “Өө, уучлаарай, энэ агт монголчуудынх байсан юм уу” хэмээн юу ч гэж хэлэх билээ. Хулгайч хүн хулгай хийхгүй бол санаа амарч тайвшран нойрсож чаддаггүй шиг л рефлексдээ хөтлөгдөөд хусчихсан юм чинь. Ичсэн хүн хүн ална гэгчээр “Урт хөлт” Жульен Хит Бухын ач хүүг /зарим түүхчид хүү гэсэн бий/ дагалдагсадын хамт нударч орхиод хулгайлсан агтаа далайн эрэг дагуулан Акра руу хөөлгөчихжээ. Үнэ хүргэх гэж тэр. Гэхдээ хэнд гээч... Өөрсдийнх нь мөнхийн дайсан Мамлюкүүдэд. Тэдэнтэй Акра болон Турийн баронууд ч хуйвалдсан байна. Янхан мөнгөө авч л байвал хэнтэй, хэзээ, хаана гэдэг нь хамаагүй гэдэг шиг хулгайч хүнд бол үнэ хүрч л байвал хэнд, хэзээ, хаана зарсан нь хамаагүй билээ. Монголчуудын хувьд байж боломгүй мэт энэ явдалд гэлмэн цочирдсон Хит Буха ихэд хилэгнэн ноёнтон цэргээ авч Сидоныг бүслэн байлдав. Хэдийгээр “Урт хөлт” Жульен балмад, журамгүй эр ч бас эрэлхэг рыцарь байж. Хотоо сүрхий хамгаалж, эцэст нь ойр дотныхноо авах усан онгоцонд суун Киприйн зүг зугтжээ. Монголчуудад тухайн үед усан онгоц байсангүй тул араас нь мөшгиж чадсангүй, харин Сидоныг нь эвдлэн сүйтгэж, галдан шатааж орхижээ. Ойрхи Дорнод дахь Христын шашны нэгэн тулгуур болж асан Сидоны үнс Акра хийгээд Турын баронуудад таалагдсангүй. == Мамлюк-түргүүдийн эцсийн эрс шийдвэр == Энэ үед Хүлэг хааны ихэмсэг бардам үгтэй захидал хүлээн авсан [[Мисир]] орон үймэн сандралдаж байв. [[Хүлэгү]] хаан тэрхүү захидалдаа “Дээд тэнгэрийн зарлигаар Монголчууд хүрэлцэн ирлээ. Биднийг сөрсөн бүхнийг няц дарна, та бүхэнд биднийг эсэргүүцээд үхэх, эсвэл бууж өгөх хоёрхон зам бий. Зугтан зайлах зам байхгүй, учир нь Тэнгэрээс тэгэж заасан юм” гэжээ. Мөн боол байгаад эзнээ алж, урвалгаар их суудалд хүрсэн султан Күтүзыг мамлюк-боол гаралтайг нь дурдаж, боол учир эзнийхээ өмнө бушуу хурдан нүглээ наминчлахыг тушаасан байна. Күтүзын цэргийн зөвлөл бүтэн долоо хоног хуралдаж, бууж өгөх, сөрөн босох эсэх дээр санал зөрөн удтал маргалджээ. Өөрийгөө ялагдан сүйрсэн Хорезм шахын угсааны хүн гэж тооцдог Күтүз болон монголчуудад өмнө нь олзлогдож, бас цэрэгт нь алба хааж байгаад Левант руу боол болон зарагдаж, түмэн бэрхийг туулж байсан Бейбарс нар тулалдаад үхье гэдэг дээр тууштай байсан байна. Эцэст нь Сирийн зарим хотууд бууж өгсний дараа ч монголчуудын өршөөл энэрлийг аваагүй, хядагдсан гашуун түүх тэднийг нэгэнт л үхэхээс хойш бууж өгч алуулснаас сэлмээ бариад тэмцэж байгаад алуулсан нь дээр юм гэсэн шийдвэрт хүргэжээ. Монголчуудтай тулалдая гэсэн шийдвэрт хүргэхэд Акрагийн рыцариудын илгээсэн элчийн мэдээ ч нөлөөлсөн биз. Монголчуудын дэглэмд дургүйцэж, бас ч дээр нь Жульен цохигдож, Загалмайн Сидон хот унасанд хорссон тэдгээр баронуудын элч Күтүзэд “Христийн үнэнч зарц нар монголчуудтай тулалдахад, та бүхэнтэй хамсахад бэлэн” гэсэн утгатай үг авч очжээ. Олзоо булаалдан хэмлэлдэх чоно, цөөвөр хоёр шинэ ирсэн барнаас олзоо харамлан хамтарч буй шиг л юм болж. Мамлюкуудын олонхи нь кипчак, түрэг угсаатай, цус халуун, оргилуун, дайнч шийдмэг эрчүүд байв. Тэр ч бүү хэл тэдний дотор Алтан ордны улсаас янз бүрийн шалтгаанаар дүрвэж очсон язгуурын монголчууд ч байлцсан гэдэг. Мисирийн хамгийн сүүлчийн Айюубидийн хатан нь ч мөн монгол-түрэг гарвалтай Шаграт гэгч байсан аж. Ингээд Күтүз Сири, Палестинаас монголчуудын цохилтоос зугтаж ирсэн цэргүүдээр үндсэн хүчээ зузаатгаад монголчуудыг эх нутаг дээрээ биш өмнөөс нь тосч тулахаар Каираас хөдөлжээ. Синайн цөлийг туулж, Газ руу орж ирэхэд тэнд Байдар ноёны удирдсан Хит Бухын толгойн сэргийлэх анги хүлээж байв. Даанчиг цөөхүүлээ байсан Байдарын цэргийг хоромхон зуур нөмрөн авч цохин, цөөхөн ч болсон монголыг ялсандаа мамлюкуудын дайны урам зориг нь бага ч атугай сэргэжээ. Баалбект байсан Хит Буха ноён мамлюк-түрэгүүд Синайн цөлийг гатлан Газад орж ирж буй мэдээг Байдараас хүлээн аваад цэргээ жагсаан яаравчлан тосчээ. Тэрбээр Назарет хүрч, тэндээсээ тунгалаг булаг урссан, агт морины бэлчээр сайтай Айн-Жалудыг сонгон авч мамлюкуудыг тэнд тосон цохихоор хүлээв. Хит Буха ноён Газын баруун эрэг мамлюкуудтай ясны дайсагнагч христийн рыцариудын эзэмшилд буй тул Күтүз яагаад ч баруун эргээд явахгүй, тэд зөвхөн Синайн цөлийг халз туулах ба цөлийн захад байх энэхүү ус, бэлчээртэй газрыг зорих болно, цөлийг туулж, агт морьд нь сульдсан байна гэж тооцоолжээ. Өөр хэн ч байсан ингэж л тооцох болно. Агт морины туулах чадвар гэдэг цэрэг армийн хувь заяаг голлон шийдэж байсан үе билээ. Тэрхүү Айн-Жалуд нь Монголын морьт армийн хувьд цэргээ дэлхэн байрлуулж байлдахад зүүн жигүүрийг нь уулс хамгаалж, баруун болон төв хэсгээрээ намхан толгодтой нь янз бүрийн маневр хийхэд нэн тохиромжтой газар байжээ. Харин энэ завсар Күтүзтэй Акрагийн рыцарууд холбоо барьж, тэднийг Акрагийн цайзынхаа дэргэд тосч, цэрэг армийг нь амрааж, жанжид, султануудыг нь цайлж дайлаад зогсохгүй мөнөөх дээрэмдсэн Хит Бухын цэргийн нөөц агтыг өндөр үнээр худалджээ. Тэгээд зогсохгүй хэрвээ монголчуудыг ялсан тохиолдолд тэдний агтыг эргүүлээд хямд үнээр худалдаж авах яриа хэлцээ ч хийсэн гэдэг. Ийнхүү монголчуудын хувьд огтхон ч төсөөлөөгүй үйл явдал болов. Хит Буха ноён рыцарь баронуудыг олзны төлөө холбоотныхоо морийг хулгайлж, дээрэмдэж болдгыг чүү ай гэж нэг ухаарсан ч харин өчүүхэн олзны төлөө дайсантайгаа нэг өвөр түрийнд орж, холбоотныхоо араас хутга шаадаг гэж огтхон ч төсөөлөөгүй, ерөөс монголчуудын хувьд тийм увиагүй урвалга санаанд нь ч багтахгүй байсан нь түүхэн үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэжээ. Акра, Турийн баронуудын энэхүү урвалгыг увиагүй шинжийг Л.Гумилев ихэд эгдүүцэн бичсэн нь шудрага ёсонд нийцнэ. Ингээд агт морьдоо сэлбэж, хоол хүнсээ базааж, сэргэж авсан мамлюкуудыг Айн-Жалудад ирэхэд Хит Буха ноён нөөц агтгүйн дээр Баалбекаас багагүй хол аян туулж ирээд цэрэг агтаа хангалттай амрааж ч амжаагүй байжээ. == Амь өрссөн тулаан == Тулалдаан 1260 оны 9 дүгээр сарын 3-ны үүрээр эхэлжээ. Зарим түүхчид эхэлж Күтүз монголчуудтай тулж, ихэд цохигдон ухарсан ба Бейбарс цэргээ аван отоонд байсан газар луу монголчуудыг дагуулж очсон, ингээд монголчуудыг хоёр талаас нь бүсэлж ялсан гэдэг. [[Ази]], [[Европ]]од [[Монгол]]чуудын олонтаа хэрэглэж байсан, тухайлбал 1217 онд Зэв ноён Ферганд Хорезмийн шахын эсрэг, 1221 онд [[Зэв]], [[Сүбээдэй]] хоёр Кура голд Гүржийн рыцариудын эсрэг, 1223 онд Калк голын хөвөөнд Оросын вангуудын нэгдсэн армийн эсрэг, 1241 онд Лигницэд Байдар, Хадаан нар II Хенри вангийн удирдсан европын нэгдсэн арми, Шйао голын эрэгт Сүбээдэй, [[Бат хан|Бат]] хаан нар Унгарын VI Бела вангийн эсрэг амжилттай хэрэглэсэн отон байлдааны уламжлалт аргыг мамлюк-түрэгүүд монголчуудын өөрсдийнх нь эсрэг анх удаа амжилттай хэрэглэсэн гэж үздэг байна. Бүтэн жарны турш Ази-Европыг донсолгосон монголын морьт цэргийн тактикийг энэ зуур дайснууд нь хангалттай судалж мэдсэн нь тодорхойн дээр монголын армид алба хааж байсан авьяаслаг Бейбарс жанжин уг аргыг монголчуудаас маш сайн суралцсан байх тал бий. Харин Изриалын түүхч Рювен Амитай анхлан Бибарс Монголчуудтай тулсан гэжээ. Юутай ч хүчний харьцаа багадаа хоёр, ихдээ 10 дахин их зөрөөтэй байсан ч урьд өмнө ялагдал гээчийг огтхон ч амсаж үзээгүй, ялагдлын тухай ойлголт ч байхгүй монголчууд өөрсөддөө даан чиг их итгэлтэй байж. Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын аян дайны түүхэнд монголчууд ямагт өөрсдөөсөө илүү хүчтэй, зарим тохиолдолд бүр хэд дахин их хүчтэй дайсантай тулалдаж, ямагт ялж дийлж ирсэн тул Хит Буха болон монгол дайчдын хувьд мамлюк-түрэгүүдийн цэргийн тоо нэг их сонин байгаагүй нь лавтай. Ингээд Монгол дайчдын гань галзуу довтолгоон эхэлж, эхэндээ Бейбарс бараг олзлогдох шахжээ. Монголчуудын баруун жигүүрийн цэрэг мамлюкүүдийн зүүн жигүүрийн хумин цохиж, тэднийг зугтахад хүргэжээ. Күтүз, Бейбарс хоёр ихээхэн чармайлт гарган байж задарсан цэргийнхээ жагсаалыг дахин цэгцэлж эргэн сөрөг дайралт хийсэн боловч монголчуудын мохошгүй зориг тэдний сөрөг дайралтыг няцаан, дахин довтолсноор мамлюкүүдын хувьд ялагдал тун ойрхон иржээ. Гэвч сунжирсан энэ тулалдаануудад сэлбэх хүчгүй болсон монгол цэргийн агт морьд сульдаж, харин монголчуудын нөөц агтаар сэлбэсэн мамлюк түрэгүүд дахин цэргээ эмхэлж чаджээ. Кутуз “Өө [[Ислам]], Аяа Аллах” хэмээн Аллах тэнгэртээ чанга дуугаар залбиран тусламж хүсэж, “Зугтсан ч үхнэ, тэгэхээр нэр төртэй тулалдаад үхэцгээе” хэмээн сандарч үймсэн цэрэг дайчдаа зоригжуулж, уриалж байжээ. Монголчуудын хувьд одоо нөхцөл байдал хүндрэх шинжтэй болов. Яг ийм эгзэгтэй мөчид монголчуудын зүүн жигүүр болж байсан монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидийн султан Муса цэргээ аван зугтаж одсоноор тулалдааны хувь заяаг нэг мөсөн эргүүлж орхив. Бибарс шилдэг цэргээрээ эзгүйрэн хоосорсон монголчуудын зүүн жигүүрийг хумин, бүсэлжээ. == Хит Буха ноёны омог бардам төгсгөл == Тулалдааны хувь заяа нэгэнт тодорхой болов. Хит Буха ноёны зарим шадрууд зугтан амь гарах боломж бий талаар хэлэхэд Хит Буха ноён хүлээж авсангүй. Тийнхүү “Зугтаж, дайсанд ар нуруугаа харуулж, хойч үедээ ичгэвтэр болохгүй. Монгол цэргийн сүр золбоог хэдийгээр ялагдсан ч гэсэн муу нохой шиг сүүл хавчин зугтаж гутаахгүй. Эзэн хаандаа үнэнч эр цэргийн ёсоор эрслэн тулалдана. Хожим хойно хэн нэгэн нь энэхүү тулалдаанаас амь гарч Эзэн хаанд маань хэл хүргэлээ гэхэд намайг эзнийхээ алдрыг гутаан шившгээ тарьж эргэж дутаасан хэмээн бүү хэлэг. Эргэн дутаадан цэрэг эртэй хэмээн Их эзэн маань бүү сэтгэл чилээрхэг. Энд миний цэрэг ялагдсан хэмээн эзэн минь сэтгэлээр бүү гутраг. Миний үхлийг, миний ялагдлыг эзэн хаан маань цэрэг дайчдынхаа гэргий нар нэг жил жирэмслээгүй, адуун сүргийнхээ гүүг нэг жил унагалаагүй хэмээн бодог” гэж хариулаад “Хүлэг хааны минь алдар бадраг” хэмээн уриа хашгиран дайран оржээ. Хит Бухаг ганцаараа мянган дайчин шиг эрэмгий тулалдсан хэмээн тэр үеийн түүх бичээчид тэмдэглэж үлдээжээ. Монгол цэргийн туг дайсанд олзлогдоход ойрхон болсныг хараад Хит Буха тугийнхаа цэргийг аврахаар дайсан руу дайрчээ. Ийн цавчилдаж байтал морь нь суманд оногдон унасан байна. Хэдий явгарсан ч Хит Буха хэнийг ч өөртөө ойртуулахгүй илдээ салхи мэт эргэлдүүлэн галзуу арслан барс шиг тулалдаж, монгол дайчныг мохоож, алдар хүртэх гэсэн маш олон мамлюк-түрэгийн баатар эрийг цавчлан хаялжээ. Урьд өмнө өч төчнөөн дайн тулаанд орж, олон шилдэг дайчидтэй илд зөрүүлж явсан Кутуз болон Бейбарс нар ийм аймшиггүй зориг, чадал төгс дайчныг харж, заавал амьдаар нь барихыг цэргүүддээ тушаасан байна. Мамлюк харваачид Хит Бухын тахимыг нь нуга харван сөхрүүлж байж сая нэг дарж авчээ. Дунд сургуулийн сурагч саваагүй сониуч хүүхэд байхдаа Хит Буха ноёны энэхүү эрэлхэг бөгөөд эмгэнэлт төгсгөлийн тухай номоос уншаад ихэд сэтгэл хөдлөн, түүнээс хойш олон жилийн туршид алдарт Хуралажын гянт илдээ чийрэг чанга гартаа атгаад сөхрөн суусан ч чивчиртэл татсан хуурын чавхдас мэт нуруугаа цэхлэн, тойрон шавсан үй олон мамлюк дайчдыг бүргэдийнх мэт ширүүн хурц харцаараа нэвт шувт шөвөгдөн харж буй буурал үс нь салхинд хийсэх өвгөн дайчны дүр төрх үе үе сэтгэлд сэрхийн орж ирдэг бөлгөө. Сайн зураачсан бол зурахсан. Яг л Репин Тарас Бульбаг зурсан шиг. Н.Гоголийн “Тарас Бульба” хэмээх яруу сайхан тууж шиг сайхан тууж бичиж, Хит Буха ноёны алдрыг дуурсгахсан гэсэн мөрөөдөл олон жил цээжинд уяатай явдаг юм. Дайсны бүслэлтээс гарахаар амь өрсөн давхиж явах зууртаа тамхины нь түнхэг гээгдэж унасанд “Байз, энэ муу сайн Ляхуудад тамхиныхаа түнхэгийг ч үлдээхгүй шүү” хэмээн мориноос бууж, сахлаг ургасан өвс ногоон дотор эрж тэмтчих зуур тал талаас нь гэнэт 30 орчим лях цэрэг гарч ирээд Тарасын чийрэг чанга мөрнөөс нь зууран ноцолдов. Өвгөн Тарас хэдэнтээ мөр цээжээ сэгсэрч үзээд, дийлсэнгүй, “Ай яа, уулыг цас, эрийг нас даржээ” хэмээгээд гаслан уйлав. Тарас залуудаа тийн мөрөө сэгсэрхэд нь түүний хүчирхэг мөрнөөс нь зууралдсан ямар ч чийрэг эрчүүд хадуурын эрэнд өртсөн тариан түрүү мэт ханаран шилбүүрдүүлэх бөлгөө хэмээн Гоголь эрэлхэг Тарас өвгөний дүрийг уран яруугаар дүрсэлсэнсэн. Монголын Эзэнт их гүрний жирийн нэгэн түмтийн ноёны энэхүү дүр бол яагаад ч Запорожийн тэрхүү казах атаман эрийн дүрээс дутах учиргүй. Хит Буха ноён тэр үед лавтай 60 орчим настай, магадгүй 60 насыг нэлээд давсан ч байж магадгүй байх учиртай. Яагаад гэвэл Сидон руу ач хүүгээ алдсан агтныхаа араас явуулж гэхээр... Баатар жанжнаа ийнхүү олон цөөврүүдэд ээрэгдсэн шархтай арслан аятай байх үед монгол дайчид бас ч зүгээр суусангүй. Газад байсан Хит Бухагийн толгойн сэргийлэх ангийг удирдаж байгаад мамлюкуудтай анхлан тулж, тулалдааны өмнөхөн цөөн үлдэгдэл цэргээ аван гол хүчтэйгээ нийлсэн Байдар ноён тэргүүтэй зарим монгол баатрууд тарж бутарсан цэргээ Байсан орчимд бөөгнүүлж, дахин цэгцлээд жанжнаа аврахаар гань галзуу довтолгон иржээ. Хэдий хүч дэндүү цөөн, морь, хүнгүй тамирдаж сульдсан байсан ч монголчуудын сүүлчийн тэр шийдмэг довтолгоон Күтүзийг ихээхэн сандаргаж, бараг л тавиад туучих дөхсөн гэдэг. Гэвч тооны илт давуу хийгээд ялалтаа мэдэрч урамшсан мамлюкүүдийг дийлсэнгүй, бараг толгой дараалан хядагдаж, цөөн хэд нь Йордон голын зэгсэнд орж нуугдсан боловч Бибарс зэгсэнд гал тавьсанаар амь аврагдах найдлагагүй болсон байна. Хүлээтэй Хит Буха ноёныг нэгэн өндөрлөг дээр бариулсан Күтүзийн асарт авчрав. Алдарт Саладин 1187 онд Айн Жалудаас холгүй орших Хаттингийн тулалдаанд Загалмайтнуудыг хиар цохиж, олзлогдсон загалмайтны барон, вангуудыг өмнөө сөхрүүлж байсны жишгээр Күтүз монгол эрийг өмнөө сөхрүүлэх гэсэн боловч чадсангүй. Күтүз “Буруу номтон чи, гэмгүй олны цусыг урсгаж, эртний сурвалжид хаад, баатар эрсийн амийг хөнөөв чи. Одоо харин чиний ээлж ирэх чинь энэ дээ” хэмээн тавласан байдалтай ял асуусанд Хит Буха “Эзэн хүн харьяатынхаа өмнө сөгддөг ёсон үгүй” хэмээн омог бардам өчиж, “Чи бол өөрийг чинь өргөж босгосон эзнээ алж, хаан ширээнд суусан өчүүхэн боол. Би чам шиг эзнийхээ араас хутга шааж байсангүй, ямагт үнэнч явсан” хэмээн Күтүзийг өөрийг нь хариу яллан донгоджээ. Боол гаралтай Күтүз ч, түүнийг дагалдаж явсан эмир, султанууд ч үнэн хэрэг дээрээ бүгдээр хууль бусаар хэргэм зэрэг, эрх мэдэлд хүрцгээсэн байсныг Хит Буха ноён ийнхүү яллан илчилсан байна. Түүний хэлснээс үзэхэд нэгэн цагт монголчуудад цохигдон, монголын захиргааг хэдийнэ хүлээн зөвшөөрсөн Кипчак-түрэг гаралтай Күтүз болон Бейбарсийн гарал үүсэл төдийгүй тэднийг хэрхэн ямар арга замаар султан, жанжны их ор суудалд хүрснийг ч сайтар мэдэж байсан бололтой байдаг. Тэгээд “Намайг аллаа ч ялж сөхрүүлж чадахгүй. Би үхэх ёстой бол энэ нь чиний сайных бус Мөнх Тэнгэрийн тааллаар болж буй хэрэг. Иймд чи хормын төдий ч бүү баярла, хумсын төдийд ч бүү сайрх. Өчүүхэн боол та бүхний энэ явдлын тухай Хүлэг хааны сонорт хүрмэгц, эзний хилэн далай мэт давалгаалж, Азербайжанаас Мисир хүртлэх газар нутгийг монгол морины туурайгаар тэгшлэх болно. Би бол Хүлэг хааны жирийн нэгэн дайчин, над шиг ийм эрс эзэнд минь мянга мянгаараа бий” гэжээ. Ертөнц дахиныг хураан захирах ёстой, монголчууд бол ард түмнүүдийн эрхт эзэн нь юм гэсэн [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт гүрний]] уламжлалт бодлого ч түүний үгнээс нэвт шувт харагддаг. Өшөө хорсолдоо түлэгдсэн Күтүз Хит Бухаг дөрвөн мөчлөн хороогоод, толгойг нь шонд өлгөн, өмнө нь Хүлэг хааны элчсийн толгойг Мисир даяар үзүүлснийхээ адилаар бүх Сири, Палестин, Мисир даяар үзүүлж, хорслоо дундруулжээ. Харин монголчууд хэзээ ч баригдсан ихэс сурвалжтнуудыг хэрцгийгээр хөнөөх, эрэлхэг баатруудыг үл хүндэтгэн, цогцсыг нь гутаан цэнгэх зүйл хийж байгаагүй юм. Монголчууд өөдгүй урвагчдад, өчүүхэн боолуудад л нохойн үхлийг оноодог байснаас биш баатар, эртний сурвалжит ихсийг ихэд хүндэтгэн, хороосон ч цус гаргахгүй цаазалж, дараа нь хүндэтгэн оршуулдаг байсан билээ. Чингис хаан Жамухыг хэрхэн хүндэтгэснийг бид сайн мэднэ. Хорезмийн султан эрэлхэг баатар Желал-ад Диний эрэмгий зоригийг Инд мөрний өндөр эрэг дээрээс харж бахадсан Чингис хаан түүнийг араас нь мөшгихийг хорьсон билээ. Зэв, Сүбээдэй нар Калка голд ялагдсан оросын вангуудыг ч, Хүлэг хаан эртний түүхт Багдадын Халифийг ч мөн цус гаргалгүй хөнөөсөн. Үнэгэн даваанд баригдсан Алтан улсын кидан гаралтай цэргийн жанжныг Тулуй, Сүбээдэй нар хүндэтгэн оршуулж, Солонгосын домогт баатар эр Пак Со-г монгол жанжин Саритай ихэд үнэлэн амь хэлтрүүлж байсан зэрэг олон баримт бий. Күтүз Монголын баатар жанжныг тийнхүү үл хүндэтгэн, өчүүхэн боолын үйлдэл хийснээрээ өөрийнхөө өчүүхэн үхлийг ч зөгнөн дуудсан юм. Үргэлж мөнхөд дайн дажины тоос босч, цус урсаж байх хараалд өртсөн Изриалийн Голаны өндөрлөг орчмын тэрхүү газар нутгийн бүлээн салхи эмгэнэлтэй, омог бардам төгсгөж буй Монголын нэгэн баатар эрийн буурал санчигийг сүүлчийн удаа хийсгэх хувьтай байжээ. == Урвагчдийн төгсгөл == Тулалдаанаас амьд үлдсэн монгол гэж бараг үлдсэнгүй. Золоор амь гарсан хэд нь Дамаск, Хам, Баалбекийн зүг зугтаав. Сирийн олон хотуудад захирагчаар сууж байсан цөөн тооны монголчууд хамгаалалтгүй болж, бужигнаж эхлэв. Хүлэг хааны цэргийн хүч Хойт Армени болон Иранд төвлөрөөд байжээ. Айн-Жалудын тулалдаанаас зугтагсдыг шил даран мөшгөсөн Бибарс ачаа хөсөг, гэр бүлээ аван ухарч байсан монголын хэсэг бүлэг дүрвэгчдийг ээлж дараалан хядсаар бүр Алеппо хүрсэн байна. Хамад байсан Хит Бухагийн эхнэр хүүхэд, өргөө гэрийг олзолж Күтүзд хүргэсэнд тэрбээр өчүүхэн ч эргэлзээгүйгээр цавчиж орхив. Мөн монголчуудын талд орсон орон нутгийн ихэс ноёдыг ч баривчлан авчирч эртний сурвалж гарвалыг нь ч үл харгалзан олноор нь цаазалжээ. Хамгийн ихээр хядуулсан нь Дамаскийн христос шүтлэгтнүүд байжээ. Күтүз ялалтын цуваагаар Дамаст орж ирээд тэнд монголчуудын ивээлээр байр сууриа бэхжүүлээд байсан христ мөргөлтнүүдийг толгой дараалан хядаж, Арабын улайрсан лал шүтлэгт Омейядууд болон Фатимид Эйюбидын зэрлэг күрдүүд хүртэл хайрлаад гар хүрч зүрхлээгүй асан Сирийн загалмайтнуудын бүтээсэн соёлын их өвийг үнсэн товрог болгон ялалтынхаа баярыг тэмдэглэжээ. Тэгээд зогссонгүй, Сири даяар Загалмайтнуудыг хомроглох аян өрнөж, “загалмайтнуудын цус Хүлэг хааны довтолгооны үед хөнөөгдсөн Лал шүтлэгтнүүдийнхээс хувь илүү урссан” хэмээн үйл явдлыг нүдээр үзсэн хүмүүс бичиж үлдээжээ. Ийнхүү Акра, Тур, Сидоны загалмайтнуудын ашиг харсан урвалтын төлөөсийг тэр дариудаа Сирийн загалмайтнууд цус болон олон арван жил бүтээн босгож ирсэн соёлын өвөөрөө төлсөн төдийгүй ерөөс төд удалгүй Сири орны баруун умард эрэг орчимд бэхжээд байсан түшиц газраа Загалмайтнууд үүрд алдсан байна. Айн-Жалудын тулалдаанд оролцсон султануудаа Күтүз толгой дараалан шагнаж, Сири оронд газар бүр эзэмшил олгожээ. Мөн эгзэгтэй цагт Монгол цэргийн зүүн жигүүрийг орхин одож, тулалдааны үр дүнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн Муса султаныг монголчуудын Сирид орж ирэхэд бууж өгөн дагалдсанаар эрх мэдлээ хэвээр нь хадгалж байсан хуучин эзэмшил газраа үргэлжлүүлэн захирах эрхийг өгчээ. Харин тулалдаанд голлох үүрэгтэй оролцсон төдийгүй Алеппо хүртэл Сириг нэвт амжилттай давшиж, олон хотуудад монголчуудын засаглалыг унагасан гол хүн Бибарсад Күтүз төдийлөн таатай хандсангүй. Угаас тэр хоёрын дунд өнө эртний өш зангидаатай байжээ. Учир нь Сири дахь Бахричуудын эзэн захирагч Актайн аллаганд Күтүз оролцсон бөгөөд Бибарс нь Актайн дотнын хүн байсан гэх. Энэ хоёр эр Монголчуудын эсрэг энэхүү өс хорслоо түр хойш нь тавьж нэгдсэн байжээ. Бейбарс алдар гавьяаных нь төлөө Күтүз өөрийг нь Алеппогийн султанаар тавих болов уу хэмээн харж байсан нь талаар болсонд тэдний хоорондох хуучны өш хонзон дахин хэзээ ч эвлэхгүйгээр босч ирсэн хэмээн бичсэн нь ч бий. Эрх мэдэлд дуртай, хүчтэй Бибарсад эрх мэдэл өгч, боломж олгох нь Күтүзэд аюултай байсан биз. Күтүз Сири дахинд хийсэн амжилттай аянаа өндөрлөөд буцах замдаа ан хийжээ. Туулай /үнэг/ харвасанд Бейбарс урьдаас бэлтгэсэн нэгэн хүнийг Күтүз рүү гүйлгэжээ. Тэр хүн өмнө нь алах ялд унасан байсан ч Күтүзийн өршөөлөөр амь хэлтэрсэн нэгэн байж. Тэр этгээд Күтүзийг алсан ангийнхаа дэргэд мориноосоо буух үед гүйн очиж өмнө нь сөхрөн унаад, амь хэлтрүүлсэнд талархаж, үүнээс хойш үүрд өөрт нь үнэнч байхаа тангараглан, баруун гараараа биед нь хүрч адислахыг хүсчээ. Хар сэр аваагүй Күтүз гараа сунгах агшинд өнөөх этгээд гараас нь зууран барьж, дэргэд нь явсан Бибарс Күтүзийн гарыг тас цавчин, улмаар тэнд нь хороосонд Күтүзийн ойр дотнын бүх хүмүүс гэлмэн цочиж, улмаар Бибарсыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Ийнхүү Монголчуудыг ялсан их ялалтын алдрыг Күтүз биш Бейбарс хүртэж, Кайрын гудамжинд хөөрсөн олноор тосуулжээ. Өөрийг нь өсгөн Мамлюкийн армийн командлагчийн зэрэг дэвд буюу Мисирийн хоёрдугаар хүний суудалд гаргаж ирсэн Айбег султанаасаа урваж, хүүг нь хороон, хаан суурийг нь булаан авсан Күтүз тийнхүү бас нэгэн урвагчийн гарт алуулж, урвагчийн үхлээр үхжээ. Айбег султан ч мөн Мисирийн хууль ёсны эзэн султаныг алж цэргийн эргэлтээр 1270 онд хаан суудалд заларч байсан ажээ. Хит Буха ноёнтон Күтүз болон түүний эзнийг урвагч хэмээн яллан донгодож байсан нь урвагчдийн хувь заяа Тэнгэрийн зургаар болохыг зөгнөсөн хэрэг байлаа. == Хүлэг хаан жанжныхаа өшөөг авч чадаагүйн учир == Хит Бухагийн үхлийн талаарх мэдээ Хүлэг хааны сонорт хүрэхэд хаантан ихэд харамсан гуниглажээ. Гэвч баатар дайчныхаа хариуг авч чадсангүй. Мөнх хааныг нас барсны дараа /1259 онд/ Хүлэгийн төрсөн ах, дүү нь болох Хубилай, Аригбөх нар хаан ширээ булаалдан тэмцэлдэж, Монголын төв нутаг иргэний дайны гал дүрэлзэн асч, ах дүүс биесээ өшлөн, алалдах болоод байв. Энэ иргэний дайн дөрвөн жилийн туршид үргэлжилсэн төдийгүй, энэ иргэний дайн Хубилайн хятад төвтэй бодлогыг эсэргүүцэн [[Өгэдэй]]н удмын хаан [[Хайду]], Хубилайн хоёрын дунд өрнөж цааш 40 жил үргэлжилжээ. Хүлэгийн хүү Жүмхүүр Аригбөхийн талд өөрийн армиа аван тулалдаж байсан бол Хүлэг өөрөө Хубилайг дэмжиж байжээ. Мөн нэгд, лалын Багдадыг унагаж, лалын шашны дээд эрх баригч халифийг алсан, мөн лалын орнуудыг байлдан дагуулж буйд Бэрх ихэд дургүйцэн занаж байсан, хоёрт Кавказын завсар дахь баялаг газар нутгийг булаацалдсан, гуравт Хүлэгийн армид байсан Алтан ордны хаадын угсааны нэг бус хан хөвүүд учир битүүлэг шалтгаанаар алагдсан зэрэг хэд хэдэн шалтгаанаар Алтан ордны хаан лалын үнэн сүсэгт Бэрхтэй муудалцаад байв. Хоёр талын их цэрэг 1260-аад оны сүүлчээр Дербент хавьд учран, монгол ах дүүс нэг нэгнийхээ цусыг хайр гамгүй урсгав. Энд хоёр талаас нийтдээ хагас сая гаруй цэргийн хүч тулсан нь чухам Чингис хааны үед ч дараа нь ч 1260 оныг хүртэл босон бүхий л дайн тулаанд болж байгаагүй том тулгаралт болсон бөгөөд монголчуудын цус энд хэдхэн хоногт өмнөх бүтэн жаран жилд урссанаасаа хавьгүй их урсжээ. Тэр ч бүү хэл Алтан ордны Бэрх Хүлэгийн Ил хаант улсын эсрэг Мамлюк Бибарстай хэлэлцээ хийж, олонтаа элч солилцож, хамтран нэгдэж Ил хаадыг дайлах тухай ч зөвшилдөж байв. Мөн Цагаадайн угсааны хаад өөрсдийн эзэмшил газраа бага хэмээн голж, Алтан орд, Ил хаадын газар нутаг руу өнгөлзөх болсноос энэ гурван улсын хил орчим, Дундад Азид гурвалжилж дөрвөлжилсөн иргэний дайн ч гарав. Энэ мэт шалтгаануудаас үүдэн Хүлэг хаан Сири, Мисир тийш цэргийнхээ гол хэсгийг шидэж чадаагүй бөгөөд энэ нь Сирид мамлюкүүд бэхжиж, улмаар 1281 онд Хомст дахин монголын томоохон хүчийг цохих боломж олгосон байна. Монголчуудын сэлмийн үзүүр Айн Жалудад мохсон энэ мөчлөгөөс эхлэн Монголын эзэнт гүрний газар бүрд салан тусгаарлах үзэл санаа хүчтэй өрнөж, төд удалгүй Монголын эзэнт гүрэн Хятадад төвлөсөн Азийн хэт их гүрэн [[Юань]] буюу Монголын Хөх гүрэн, Дундад Азид [[Цагаадайн улс|Цагаадайн Улс]], Ирэн, Араб, ойрхи дорнодод [[Ил Хаант Улс]], Кипчакийн уудам талын зүүн хязгаараас Денистр хүртэл үргэлжилсэн [[Алтан Орд|Алтан Ордны Улс]] хэмээн хэдэн хэсэг болон задарсан билээ. Хэрвээ монголчууд өөр хоорондоо алалцан, зөрчилдөөгүй бол үнэхээр Хит Бухагийн хэлснээр Хүлэг хааны морьт цэргийн туурай Сири, Мисирийг газрын хөрстэй тэгшлэхэд Бибарсын жанжны чадвар, хичээл чармайлт, мамлюк-түрэг дайчдын баатар зориг нэг их саад болж чадахгүй байсан биз. Үүнийг ч Арабын түүхчид ч хүртэл хүлээн зөвшөөрдөг. Тухайн цаг үед Монголчуудын хүчний хэтийдэлт нь зөвхөн монголчууд өөрсдөө л хорьж дийлэх оргил хэмжээнд нэгэнт хүрээд байсан бөгөөд Хятад, Орос, Европ хийгээд Мисирийн аль ч фронт дээр Монголчуудын түрэлтийг зогсоох боломж өөр бусад ямар ч үндэстэнд байсангүй. Аливаа түүхэн их үйл явдалд эцсийн тулах цэг, оргил цаг гэж буй агаад нэгэнт оргил цагтаа хүрснээс хойш уруудан буух түүхэн эргэлт болдог нь ч ёс аж. Чухам XIII зууны монголчуудын үйлс нь тийм хэмжээ хязгаарт хүрээд нэгэнт эргэх ёстой болсон тэр мөчид Мамлюкүүдэд боломж тохиосон байна. Тухайн үед монголчуудын эзэнт гүрэн нь мэдэгдэж байсан хуурай газар нутгийн аравны есийг буюу 33 сая кв.км газар нутгийг хамарч байжээ. Өөр ямар ч улс үндэстэн ийм хэт их гүрэнг байгуулж чадаагүй бөгөөд өдийг хүртэлх нэн олон түүхчид XIII зуунд монголчууд яагаад тийм ялагдашгүй мэт хүчирхэг байсан бэ, энэ бүхэн яаж, ямар хүчээр бий болов оо хэмээн гайхан дуу алдсан нь бий. /18-19 дүгээр зуунд Их Британы колончлолын оргил үед тэдний эзэлсэн газар нутаг 33,7 сая кв.км байсан хэдий ч тухайн үед дэлхийн хуурай газар бүхэлдээ нээгдсэн байсан бөгөөд энэ нь нээгдсэн нийт газар нутгийн гуравны нэгд ч хүрэхгүй байв./ Энд нэгэн зүйл ажиглагддаг нь Монголчууд аль Чингис хааны үеэс л ганц үндэстэнд бусдаас илүүгээр нэхэл хатуу байж, бүхий л боломжоороо дарж устгахыг хичээж ирсэн байдаг. Энэ нь монголчуудтай угсаа гарвал хийгээд дайнч чадвараараа нэн ойрхон байж мэдэх кипчак-түрэгүүд бөгөөд Днепрээс [[Алтайн нуруу]] хүртэлх асар уудам зайд нүүдэллэн аж төрж асан энэ үндэстэнтэй чухам яагаад тийм нэхэл хатуу тооцоо хийсний учир чухам тэд л монголчуудтай эн тэнцүү тэмцэлдэж чадах чадвартайд байсан байж болох юм. Анх Сүбээдэй мэргэдийн үлдэгдлийг дарахаар Чүй мөрөнд ирэхдээ л кипчакуудтай тулгарснаас хойш тэднийг цаг үргэлжид мөшгөсөөр бүр Мажарыг гэтэлгэн хөөж орхисон юм. Мамлюкүүд бол чухам тэдгээр кипчакуудын үлдэгдлүүд бөгөөд Күтүз нь Хорезмд, Бейбарс нь нэг бол Крымд, эсвэл өнөөгийн Казахстаны Караханд төрсөн хүн юм. Казахууд ч Бейбарсыг Казахын ард түмний баатар хэмээн нэрлэж, үндэстнийхээ нэгэн бахархал болгодог бөгөөд хөшөө дурсгалыг нь босгож, олон ангит кино ч хүртэл хийжээ. Мөн Каирт буй Бейбарсын мөргөлийн сүм, Сирид буй бунхныг нь Казахууд 3 сая ам.доллараар сэргээн засварласан байна. Чингис хааныг Хорезмийг эзлэх үеэр [[Мерв]] хотын умардад амьдарч байсан түрэгийн нэг багашиг овог баруун тийш нүүдэллэн, Арменд түр толгой хорогдож байгаад Монгол жанжин [[Чормаган хорчи|Чормаган]] хоёроос зугтаан Анадолу руу нүүсэн нь хожим Европын хагасыг эрхшээж, Ази, Европ тивийг дамнасан хүчирхэг [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрнийг]] үндэслэгчид болон Ертөнцийг эзэлж асан Монголчуудын ул мөр, балгасан дундаас өндийн боссон билээ. == Эпилог == Нэгэн жарны туршид асар эрчтэй урагшилсан Монголын эрч хүчний оргилолт Синайн цөлийн элсэнд шингэх борооны ус мэт Айн-Жалудын толгодод саарч, монголчууд ялагдашгүй, тэд бол бурханы хүсэл зоригийг гүйцэлдүүлэгчид гэсэн өрнө, дорнодод нэгэнт түгэж, хууль болон тогтнож байсан ойлголт замхарч, зөвхөн домог болон үлдэх хувь заяатай болов. Монголчуудыг ялж бас болдог юм байна гэдгийг Араб, Лалын ертөнц даяар мэдэрч, монголчууд бол бидний л нэгэн адил мах цусанд төрсөн, ялагдал, ялалт хоёрын торгон ирэн дээр бусдын л адил дэнжигнэж байдаг юм байна гэдгийг ертөнц дахин ойлгож эхлэв. Хэдийгээр Айн-Жалудад тулалдсан монголчууд нь Монголын Их эзэнт гүрний нэг өчүүхэн хэсэг, дөнгөж ганцхан түм байсан ч, Айн-Жалудын тулалдаан нь Монголчуудын хийж байсан хэдэн зуун тулалдаануудын нэг бяцхан хэсэг нь төдийхөн ч, Айн-Жалудад монголчууд ялагдсанаар Ил хаант улсын ул суурь өчүүхэн төдий ганхаагүй ч агуулгаараа монголын эзэнт гүрний ертөнцийг ноёрхох үзэл санааны ялагдал болсон байна. Чингис хаан хүмүүсийг хоёр ангилж үздэг байсан бөгөөд энэ нь ихэс дээдэс - харц боол хоёр бус, баян - ядуу хоёр ч бус, харин үзэл санаа, үнэнч тууштай чин шударгуу чанараар нь ангилан үздэг байжээ. Зарим хүмүүс эхнэр хүүхэн, элбэг тансаг байдал, нэгэн олдох бие, нэхэн олдохгүй амь насыг эрхэмлэн дээдэлж, өөрөөр хэлбэл alter ago- хэт шүтэж, хувиа бодож, нэр төр, алдар гавьяа, нийтлэг эрх ашгийг ямагт хоёрдугаарт тавьдаг байна. Тийм хүмүүс ямагт нэгэн хүчирхэг эзэн, даргыг дагаж, түүний эрх, сүрэнд захирагдаж, тэднээс айн чичирч байдаг агаад тэд эгзэг таарвал ивээн тэтгэсэн эздээсээ хэзээ ч урван, араас нь адгийн муухайгаар хутга шаахад, хаашаа ч холбироход бэлэн байдаг байна. Тийм хүмүүс ашиг харж, нийгмийн нийтлэг хэв ёсыг уландаа гишгэхдээ ер сэтгэл төвддөггүй төдийгүй зарим тохиолдолд түүнээ бах тав болгон цэнгэх нь ч бий. Тийм хүмүүс хүн төрөлхтний түүхэнд үеийн үед гай гамшиг, зовлон, ичгүүр сонжуургүй бүхнийг таригчид байсан бөгөөд Чингис хаан тийм хүмүүсийг адгийн боол хэмээн үзэж, хаа таарсан газар бүхэндээ өт хорхой мэт няц даран цээрлүүлж байлаа. Жамухыг барьж ирсэн түүний нөхдөд Чингис хаан нохойн үхэл оноосон бөгөөд харин Тайчуудын Таргудай эзнээ алалгүй тавьж явуулаад ирж нийлсэн Наяад итгэл үзүүлэн их хэрэг даалгаж байсан бөгөөд тэр хэзээ ч Чингис хааныхаа итгэлийг хөсөрдүүлж яваагүй билээ. Тайчуудын Зургаадай хэдийгээр өштөн дайсан нь ч түүний эрэлхэг эрэмгий, үнэнч шударгыг нь Чингис хаан үнэлж, чухам энэ үнэнч шударга, итгэлтэй, нийтлэг эрх ашгийн төлөө өөрийгөө өчүүхэн ч эргэлзээгүй золиосолж чаддаг чанар л тэдний төдийгүй Чингис хааны бусад олон өрлөгүүд, нөхөд сэлтийн өөр хоорондын нөхөрлөлийг үүрд салшгүйгээр гагнасан байна. Зэв мэт, Наяа мэт, Мухулай мэт, бас Хит Буха ноён мэт эрхэм нэрээ амь наснаасаа дээгүүрт тавьдаг, сэтгэл зүрхэндээ дээд хөх тэнгэрийн дуудлагыг мэдрэх мэдрэмжтэй, нийтлэг эрх ашгийг эрхэмлэн, эд хөрөнгө, элдэв цэнгэл, нэгэн биеийн өчүүхэн шуналыг огоорч чаддаг тийм хүмүүсийг Чингис хаан хөх тэнгэрийн харьяат иргэн хэмээн өндрөөр үнэлэн тэтгэж, тийм хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүлж, чухам тийм хүмүүсээр улс гүрнээ бүрдүүлж байлаа. Чингис хааны аугаа ялалтын, Монголын эзэнт их гүрний ялагдашгүйн нууц нь чухам энд байсан бөгөөд Л.Гумилев тийм хүмүүсийг “урт дурынхан” хэмээн томьёолсон. Тийм хүмүүс бол чин үнэнч сэтгэл, зүтгэл, эрэлхэг бардам, омог төгс чанараараа онцгой содон ялгардаг бөгөөд энэ нь XIII зууны монголчуудын нийтлэг хэв шинж байв. Айн-Жалудад эрсэдсэн Хит Буха жанжин хийгээд бусад монгол баатрууд ч тийм л хэв шинжийн сонгодог сүүлчийн төлөөлөл нь байлаа. Учир нь чухам тэр цагаас хойш монголчуудын тэрхүү гайхамшигтай онцлог шинж бүдэгрэн, аажим аажмаар замхарч, газар сайгүй урвалж, хувиа бодох, явцуу эрх ашгаа дээдлэх үзэл хогийн ургамал мэт үржиж, эзэнт гүрний эрч хүчийг сульдуулан, сүр сүлдийг гутаасан юм. Ялангуяа Монголын бага хаадын үед энэ бүр хэмжээ хязгааргүй болж билээ. Чингис хааны яруу алдарт Их Монгол гүрэн нь Чингис хааны өөрийнх нь үзэл санааг дагасан “урт дурын” хүмүүсийн гүрэн байсан бол бага хаадын үеийн Монгол нь явцуу эрх ашгийн төлөө үхэлдэн тэмцэлдсэн өчүүхэн урваач шарваачдын орон болсон байв. Тэд Чингис хааны Их засаг хуулийг аль хэдийнэ умартаж, Хөх тэнгэрийн эрх хүчийг мэдрэх мэдрэмжээ аль хэдийнэ гээж, хүний амьдралыг орчлонгийн бүхэл оршихуйн утгаар нь бус энэ нэгэн махан биеийн үхэх төрөхийн хоорондох хязгаараар хардаг болсон үе байлаа. Өнөө цаг үе ч мөн түүнээс ялгаа алга. Өнөө цагийн монгол хүмүүнд Чингис хааны монголчуудын үр хойч гэн нүүр бардам хэлэх ёс суртахууны эрх бий эсэхэд эргэлзэн эмзэглэх мөч мөн ч их болж, Чингис хааны үедсэн бол хэзээ ч өөд нар харахгүй байсан тийм урвагчид, амин хувиа хичээгчид өнөө өт хорхой, жоом бямсаа мэт асар их үржсэн төдийгүй, эрх мэдэлтэй болцгоож, улс орны, ард түмний хувь заяаг шийдэцгээж байх юм даа. Чухам тийм дээ л бид өнөө хүчгүй сул дорой байж, хүчтний өмнө бөхөлзөн шарвалзаж, гуйн царайчилж байна. Ард түмэн “Дээрээ суудлаа олохгүй бол доороо хөлөө олохгүй” хэмээн зүгээр нэг цэцлээгүй аж. Чингис хааны үл тэвчдэг байсан тийм хүмүүсээр удирдуулсан улс орон, хулгай, гуйранч, янхны орон болох нь ч аргагүй юм. “Дайсанд ар нуруугаа харуулан амь зулбан зугтсан юм хэмээн хойч үе минь бүү хэлтүгэй, бүү ичтүгэй” хэмээн хойч үеийнхээ өмнөөс ичиж, тэднийхээ өмнө хэдэн зууны турш, магадгүй өнө мөнхөд нүүр баатар, омог төгөлдөр байсан Хит Буха жанжны тэр сүүлийн эмгэнэлт мөчөөс харин хойч үеийн бид ичиж үхэх мэт болсон байна. Хит Бухагийн омог төгөлдөр төгсгөл нь XIII зууны монголын ялагдашгүй яруу алдрын сүүлчийн дуун байж. Тэр дуун өнөө бидний унтарсан урам зориг, замхарсан оюун санаа, алдагдсан итгэл үнэмшил, нойрмоглосон хүч чадлыг сэргээн дуудах дуудлага болон эргэн дуурсах болтугай. Ерөөс аливаа улс нийгмийн хөгжил, дэвшил, уруудал доройтлын цаад шалтгаан нь үзэл санаа байсан хийгээд даяаршин цэгцэрч буй XXI зуунд монголчууд бид үгүйрэл ядууралгүй, өвчин зовлонгүй, өрөөл биесээ үгүйсгэн мугуйдлахгүй нэгэн цул болон хөгжин цэцэглэхийн тулд бидэнд үндэсний сэргэн мандах үзэл юу юунаас чухал юм. Чухам үндэсний сэргэн мандах үзлийн нэгэн ширгэшгүй булаг бол үндэсний өв соёл, ялангуяа монголчууд бидний хувьд их түүх маань юм. “Түүх гэгч өнгөрсөн рүү харсан зөнч” гэнэм. Тэгэхээр бидэнд хөгжлийн их ирээдүй бий ажээ [[Ангилал:1260 он]] [[Ангилал:Их Монгол Улс]] [[Ангилал:13-р зууны тулалдаан]] [[Ангилал:Монголчуудын тэлэлтийн тулалдаан]] [[Ангилал:Монгол-Египетийн харилцаа]] [[Ангилал:Палестины түүх]] tselxacxsokmdw1d9m1pvsd8ko4vz7w 0 34531 865601 849467 2026-08-11T03:23:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 865601 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Файл:Ushakov FF.jpg|thumb]] '''Фёдор Ушаков''' нь ([[Орос хэл|Орос]]: ''Фёдор Фёдорович Ушако́в,'' 1745-1871)2 [[Оросын Хаант Улс|Оросын]] алдарт усан цэргийн жанжин юм. Тэрээр [[Орос-Туркын дайн]]уудад оролцож байсан усан цэргийн адмирал юм. [[Хар тэнгис]] дахь цэргийн флотын командлагч (1790—1798). Адмирал Фёдор Ушаков цэргийн түүхчдийн үзэж байгаагаар тэнгисийн цэргийн тактикийн шинэчлэгч байжээ. Ерөнхий зарчмуудаас хазайлгүйгээр тэрээр довтлох маягаар ажиллаж, идэвхтэй маневр хийдэг байв. Тэрээр хөлөг онгоцны командлагчдад тодорхой хэмжээний өргөрөг олгож, флотоо илүү маневрлах боломжтой болгодог байв. Тэрээр ихэвчлэн уламжлалт бус тактикийн аргыг ашигладаг байв. Жишээлбэл, тэрээр фрегатуудынхаа хүчийг гол довтолгооны зам дээр төвлөрүүлдэг байв. Үүний үр дүнд түүний удирдлаган дор хөлөг онгоцууд илүү хурдан маневр хийж, илүү нарийвчлалтай бууддаг байв. Ушаков хурдан үйлдлээрээ дайсны шугамд эмх замбараагүй байдал авчирсан. Ушаковын шинэлэг санаанууд болон тэдгээрийг хэрэгжүүлэх нь өвөрмөц үр нөлөө үзүүлсэн. Адмирал таван тулалдааныхаа нэгэн дэнч ялагдаагүй. Ушаковын ялагдашгүй тэнгисийн цэргийн командлагч гэсэн алдар нэр Европ даяар цуурайтаж байв. Далай дээрх тэдний эрх мэдэлд атаархсан Британичууд хүртэл түүнийг хүлээн зөвшөөрсөн байна. {{commonscat}} {{DEFAULTSORT:Ушаков, Фёдор Фёдорович}} [[Ангилал:1745 онд төрсөн]] [[Ангилал:1817 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Оросууд]] [[Ангилал:Ярославль мужийн хүн]] [[Ангилал:Оросын эзэнт гүрний адмирал]] [[Ангилал:18-р зууны зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:19-р зууны зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Гэгээн Владимирын одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Георгийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Эвслийн дайн дахь Оросын эзэнт гүрний хүн]] {{bio-stub}} tknnayfxpdonbhajw2io1hf6dokkxei 0 36009 865607 865523 2026-08-11T06:19:22Z Zorigt 49 865607 wikitext text/x-wiki «'''Моторын дуу'''» — [[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр "Монгол кино үйлдвэр"-т бүтсэн 10 бүлэг хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Говийн ганц худаг дээр моторчноор ажиллаж байгаа Ганаагийн ажил амьдралаар дамжуулан хөдөө орон нутагт соёл, технологи нэвтэрч, хүн ардын оюун санаанд шинэ нийгмийн үзэл бодол дэлгэрэхийн зэрэгцээ хүнд суртал, дамын наймаа зэрэг дутагдлуудыг харуулдаг. == Уран бүтээлчид == * Ерөнхий найруулагч: [[Бадрахын Сумхүү]] * Зохиогч: [[Чимидийн Гомбо]] * Ерөнхий зураглаач: [[Бэгзийн Балжинням]] * Зураач: [[Очирын Мягмар]] * Хөгжмийн зохиолч: [[Дагвын Лувсаншарав]] * Дууны найруулагч: З.Гаваа * Найруулагч У.Осор * Зураглаач С.Дашгалсан * Нүүр хувиргагч: П.Ичинхорлоо * Эвлүүлэгч: Д.Батгэрэл * Зургийн дарга. Н.Гомбосүрэн === Дүрүүдэд === * Ганаа - [[Нямхүүгийн Бямбацогт]] * Өлзий - Д.Хишигдулам * Үрчгэр - [[Улаанхүүгийн Осор]] * Даржаа - [[Тангадын Пэрэнлэй]] * Мягмар - [[Батхүүгийн Даваасүрэн]] * Сэдэд - [[Зогсоолонгийн Доржсүрэн]] * Дулмаа - [[Загдын Долгорсүрэн]] * Гарьд - [[Билгээгийн Мижиддорж]] * Сум нэгдлийн дарга - МУУГЗ [[Лхагваагийн Эрдэнэбулган]] * Сумын орлогч дарга - МУУГЗ найруулагч [[Түмэнгийн Намсрайжав]. * Аймгийн намын хорооны дарга - Н. Ёндонсамбуу * Нэгдлийн ахмад гишүүн - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] * Малчин эмэгтэй - Цэндийн Цэнд-Аюуш * Зоотехникч Баасан - н.Лувсандорж [[Ангилал:1973 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Бадрахын Сумхүү]] r6xsp4eqjcgzdzhmy2787om07bsk0ja 865608 865607 2026-08-11T06:19:36Z Zorigt 49 865608 wikitext text/x-wiki «'''Моторын дуу'''» — [[1973 он|1973]] онд [[Монгол улс|Монгол]] улсад [[монгол хэл|монгол]] хэлээр "Монгол кино үйлдвэр"-т бүтсэн 10 бүлэг хар цагаан [[уран сайхны кино]]. Говийн ганц худаг дээр моторчноор ажиллаж байгаа Ганаагийн ажил амьдралаар дамжуулан хөдөө орон нутагт соёл, технологи нэвтэрч, хүн ардын оюун санаанд шинэ нийгмийн үзэл бодол дэлгэрэхийн зэрэгцээ хүнд суртал, дамын наймаа зэрэг дутагдлуудыг харуулдаг. == Уран бүтээлчид == * Ерөнхий найруулагч: [[Бадрахын Сумхүү]] * Зохиогч: [[Чимидийн Гомбо]] * Ерөнхий зураглаач: [[Бэгзийн Балжинням]] * Зураач: [[Очирын Мягмар]] * Хөгжмийн зохиолч: [[Дагвын Лувсаншарав]] * Дууны найруулагч: З.Гаваа * Найруулагч У.Осор * Зураглаач С.Дашгалсан * Нүүр хувиргагч: П.Ичинхорлоо * Эвлүүлэгч: Д.Батгэрэл * Зургийн дарга. Н.Гомбосүрэн === Дүрүүдэд === * Ганаа - [[Нямхүүгийн Бямбацогт]] * Өлзий - Д.Хишигдулам * Үрчгэр - [[Улаанхүүгийн Осор]] * Даржаа - [[Тангадын Пэрэнлэй]] * Мягмар - [[Батхүүгийн Даваасүрэн]] * Сэдэд - [[Зогсоолонгийн Доржсүрэн]] * Дулмаа - [[Загдын Долгорсүрэн]] * Гарьд - [[Билгээгийн Мижиддорж]] * Сум нэгдлийн дарга - МУУГЗ [[Лхагваагийн Эрдэнэбулган]] * Сумын орлогч дарга - МУУГЗ найруулагч [[Түмэнгийн Намсрайжав]] * Аймгийн намын хорооны дарга - Н. Ёндонсамбуу * Нэгдлийн ахмад гишүүн - [[Дэндэвийн Чимэд-Осор]] * Малчин эмэгтэй - Цэндийн Цэнд-Аюуш * Зоотехникч Баасан - н.Лувсандорж [[Ангилал:1973 оны кино]] [[Ангилал:20-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] [[Ангилал:Бадрахын Сумхүү]] lyudhzbwjcqkytnbntgmeb4q9woyivo 0 39621 865653 855082 2026-08-11T11:39:18Z Enkhsaihan2005 64429 865653 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Болгарын муж}} {{coord|42|55|N|25|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Габрово муж | native_name = Област Габрово | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Provinces of Bulgaria|Province]] | image_skyline = "Kralimarkova kupa" Rock - panoramio (1).jpg | image_alt = | image_caption = [[Төв Балкан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image_flag = BG Gabrovo flag.svg | image_seal = | image_map = Gabrovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Габрово мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Габрово]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 4 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Невена Петкова | area_footnotes = | area_total_km2 = 2023.01 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 95,957 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = EB | website = {{Official URL|gb.government.bg}} | footnotes = }} '''Габрово муж''' (дуудах нь [га́бров], [[болгараар]] Област Габрово) 2023 км² талбай газар, 122,702 хүнтэй (2011 он) [[Болгар|Болгарын]] газар зүйн хувьд төвдөө орох муж юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 05:30:28 InternetArchiveBot }}.</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004/2005)</small> |- | [[Дряново]] | align="right" |9161 |- | [[Габрово]] | align="right" |72.352 |- | [[Плачковци]] | align="right" |2146 |- | [[Севлиево]] | align="right" |27.654 |- | [[Трявна]] | align="right" |11.628 |- |- |} |} == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Gabrovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Габрово муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 5hgjsnoysx22b5k1k9zj4pizjcs7h6o 865654 865653 2026-08-11T11:39:29Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Габрово аймаг]] to [[Габрово муж]] 865653 wikitext text/x-wiki {{Short description|Төв Болгарын муж}} {{coord|42|55|N|25|15|E|region:BG|display=title}} {{Инфобокс суурин | name = Габрово муж | native_name = Област Габрово | native_name_lang = bul<!-- ISO 639-2 code e.g. "bul" for Bulgarian. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Provinces of Bulgaria|Province]] | image_skyline = "Kralimarkova kupa" Rock - panoramio (1).jpg | image_alt = | image_caption = [[Төв Балкан үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]] | image_flag = BG Gabrovo flag.svg | image_seal = | image_map = Gabrovo in Bulgaria.svg | map_alt = | map_caption = Болгар дахь Габрово мужийн байршил | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = [[Болгар]] | established_title = | established_date = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Габрово]] | parts_type = [[Болгарын хотын захиргаанууд|Хотын захиргаа]] | parts_style = para | p1 = 4 | leader_party = | leader_title = Захирагч | leader_name = Невена Петкова | area_footnotes = | area_total_km2 = 2023.01 | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = <ref name="pop-stat-divisions"/> | population_total = 95,957 | population_as_of = 2022 оны 12 сар | population_est = | pop_est_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Болгарын тээврийн хэрэгслийн улсын дугаар|Улсын дугаар]] | blank_info_sec1 = EB | website = {{Official URL|gb.government.bg}} | footnotes = }} '''Габрово муж''' (дуудах нь [га́бров], [[болгараар]] Област Габрово) 2023 км² талбай газар, 122,702 хүнтэй (2011 он) [[Болгар|Болгарын]] газар зүйн хувьд төвдөө орох муж юм.<ref>{{Webarchiv|url=http://pop-stat.mashke.org/bulgaria-division.htm |wayback=20171113015521 |text=Хүн амын 2011 оны тооллогын дүн |archiv-bot=2026-04-30 05:30:28 InternetArchiveBot }}.</ref> == Хотууд == {| | valign="top" | {| class="wikitable sortable" ! style="background:#FFFACD;" | Хот ! style="background:#FFFACD;" | Хүн ам<br /><small>(2004/2005)</small> |- | [[Дряново]] | align="right" |9161 |- | [[Габрово]] | align="right" |72.352 |- | [[Плачковци]] | align="right" |2146 |- | [[Севлиево]] | align="right" |27.654 |- | [[Трявна]] | align="right" |11.628 |- |- |} |} == Эшлэл == <references /> == Цахим холбоос == {{дуудүрс|Gabrovo Province‎|Мужийн зургийн цомог}} {{Болгарын муж}} [[Ангилал:Габрово муж| ]] [[Ангилал:Болгарын муж]] 5hgjsnoysx22b5k1k9zj4pizjcs7h6o 0 45784 865594 859237 2026-08-10T20:52:26Z CommonsDelinker 211 Downtown_Fresno_Skyline_2021.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: per [[:c:Commons:Deletion requests/Downtown Fresno Skyline With Mountains.jpg and derivatives|]]. 865594 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын Калифорни мужийн хот}} {{Инфобокс суурин | name = Фресно | native_name = Fresno | settlement_type = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]] <!-- Images and maps ------> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 290 | caption_align = center | image1 = | caption1 = [[Сьерра-Невада]] харагдаж буй хотын үзэмж | image2 = Fresno Bee Building Dec 2012 (cropped).jpg | caption2 = [[Фресно Би барилга]] | image3 = Fulton mall-fresno (cropped).jpg | caption3 = [[Фултон Молл (Фресно)|Фултон Молл]] | image4 = Fresno-WarnorsTheatre (cropped).jpg | caption4 = [[Варнорс театр]] | image5 = Fresno station 2434 35 (cropped2).JPG | caption5 = [[Санта Фе зорчигч тээврийн газар (Фресно, Калифорниа)|Санта Фе]] }} | image_flag = Flag of Fresno, California.svg | flag_size = 105px | image_seal = Seal of Fresno, California.png | seal_size = 90px | nickname = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | pushpin_map = Калифорни#АНУ | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Калифорни дахь байршил##АНУ дахь байршил <!-- Location -------------> | coordinates = {{Coord|36|45|N|119|46|W|region:US-CA_city(542,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Улс]] | subdivision_name = {{flag|АНУ}} | subdivision_type1 = [[АНУ-ын мужууд|Муж]] | subdivision_name1 = {{flag|Калифорни}} | subdivision_type2 = [[Калифорнийн тойргийн жагсаалт|Тойрог]] | subdivision_name2 = [[Фресно тойрог, Калифорни|Фресно]] | subdivision_type3 = [[Калифорнийн бүс нутгийн жагсаалт|Бүс нутаг]] | subdivision_name3 = [[Сан-Хоакуин хөндий]] <!-- History --------------> | established_title = Төмөр замын өртөө | established_date = 1872 оны 5 сар | established_title2 = [[Хотын корпораци|Нэгдсэн]] | established_date2 = 10 сарын 21, 1885<ref>{{cite web | url = http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | title = California Cities by Incorporation Date | format = Word | publisher = California Association of [[Local Agency Formation Commission]]s | access-date = 2024-05-19 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20141103002921/http://www.calafco.org/docs/Cities_by_incorp_date.doc | archive-date = 2014-11-03 }}</ref> | named_for = <!-- Government -----------> | government_type = [[Хотын дарга-зөвлөлийн засгийн газар|Хотын дарга-зөвлөл]] | leader_title = [[Хотын дарга]] | leader_name = [[Жерри Дайер]]<ref>{{cite web | url = https://www.fresno.gov/mayor/ | title = Хотын даргын алба | access-date = 2024-05-19 | publisher = Фресно хот | archive-url = https://web.archive.org/web/20130403195028/http://www.fresno.gov/Government/MayorsOffice/Default.htm | archive-date = 2013-04-03 | url-status = live }}</ref> | leader_title1 = Зөвлөлийн дарга | leader_name1 = Анналиса Переа | leader_title2 = Зөвлөлийн дэд дарга | leader_name2 = Майк Карбасси | leader_title3 = [[Фресно хотын зөвлөл|Хотын зөвлөл]]<ref name=cc>{{cite web | title = Fresno City Council | url = https://www.fresno.gov/citycouncil/ | website = Фресно хот | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170711213955/https://www.fresno.gov/citycouncil/ | archive-date = 2017-07-11 | url-status = live }}</ref> | leader_name3 = {{collapsible list | bullets = yes | title = Гишүүд | 1 = Анналиса Переа | 2 = Майк Карбасси | 3 = Мигель Ариас | 4 = Тайлер Максвелл | 5 = Луис Чавес | 6 = Гарри Бредефельд | 7 = Нельсон Эспарза }} | leader_title4 = [[Хотын менежер]] | leader_name4 = Жоржанна Уайт<ref>{{cite web | title = City Manager | url = https://www.fresno.gov/citymanager/ | website = Фресно хот | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170130113130/https://www.fresno.gov/citymanager/ | archive-date = 2017-01-30 | url-status = live }}</ref> <!-- Area -----------------> | total_type = [[Калифорнийн хотын жагсаалт|Хот]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="CenPopGazetteer2019">{{Cite web | title = 2019 U.S. Gazetteer Files | url = https://www2.census.gov/geo/docs/maps-data/data/gazetteer/2019_Gazetteer/2019_gaz_place_06.txt | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2024-05-19 }}</ref> | area_total_km2 = 300.43 | area_total_sq_mi = 116.00 | area_land_km2 = 297.30 | area_land_sq_mi = 114.79 | area_water_km2 = 3.13 | area_water_sq_mi = 1.21 | area_water_percent = 1.04 <!-- Elevation ------------> | elevation_footnotes = <ref name="GNIS 277606">{{Cite GNIS|id=277606|name=Fresno}}</ref> | elevation_ft = 308 <!-- Population -----------> | population_total = 542107 | population_as_of = [[2020 оны АНУ-ын хүн амын тооллого|2020]] | population_footnotes = <ref name="QuickFacts">{{cite web | title = QuickFacts: Fresno city, California | url = https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/fresnocitycalifornia | publisher = АНУ-ын Хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2026-06-18 }}</ref> | population_est = 555549 {{gain}} | pop_est_as_of = 2025 | | population_rank = Хойд Америкт [[Хойд Америкийн хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|89-т]]<br />АНУ-д [[АНУ-ын хотын жагсаалт (хүн амын тоогоор)|34-т]]<br />Калифорнид [[Калифорнийн хотын жагсаалт|5-д]] | population_density_sq_mi = 4722.60 | population_density_km2 = 1823.43 | population_urban = 717,589 ([[АНУ-ын хот суурин газрын жагсаалт|АНУ: 61-т]]) | population_density_urban_km2 = 1,741.3 | population_density_urban_sq_mi = 4,510.0 | population_metro_footnotes = <ref name="2020Pop">{{cite web | title = 2020 Population and Housing State Data | url = https://www.census.gov/library/visualizations/interactive/2020-population-and-housing-state-data.html | publisher = АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо | access-date = 2024-05-19 }}</ref> | population_metro = 1008654 ([[Хотын бөөгнөрлийн статистик бүс нутаг|АНУ: 56-д]]) | population_demonym = Фресночууд <!-- GDP -----------> | demographics_type2 = ДНБ {{Nobold|(Нэрлэсэн, 2023)}} | demographics2_footnotes = <ref name="bea.gov">{{cite web |url = https://fred.stlouisfed.org/series/NGMP23420 |title = Total Gross Domestic Product for Fresno, CA (MSA) |website = fred.stlouisfed.org}}</ref> | demographics2_title1 = Бөөгнөрөл | demographics2_info1 = $60.151 тэрбум <!-- Time zones -----------> | timezone = [[Номхон далайн цаг|НДЦ]] | utc_offset = −08:00 | timezone_DST = [[Номхон далайн цаг#Зуны цаг|НДЗЦ]] | utc_offset_DST = −07:00 <!-- Codes ----------------> | postal_code_type = [[ЗИП код]]ууд<ref>{{cite web | url = https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action | title = ZIP Code(tm) Lookup | publisher = [[АНУ-ын шуудангийн үйлчилгээ]] | access-date = 2024-05-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141116111202/https://tools.usps.com/go/ZipLookupAction!input.action | archive-date = 2014-11-16 | url-status = live }}</ref> | postal_code = 93650, 93701–93712, 93714–93718, 93720–93730, 93737, 93740, 93741, 93744, 93745, 93747, 93750, 93755, 93760, 93761, 93764, 93765, 93771–79, 93786, 93790–94, 93844, 93888 | area_code_type = [[Хойд Америкийн дугаарлалтын төлөвлөгөө|Бүс нутгийн кодууд]] | area_code = [[Бүс нутгийн код 559|559]] | blank_name = [[Мэдээлэл Боловсруулах Холбоо Стандарт|МБХС]] код | blank_info = {{FIPS|06|27000}}<ref name="GR2">{{cite web|url=https://www.census.gov |publisher=[[АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо]] |access-date=January 31, 2008 |title=U.S. Census website}}</ref> | blank1_name = [[Газар Зүйн Нэрийн Мэдээллийн Систем|ГНМС]] онцлог ID | blank1_info = 277606, 2410546 | website = {{URL|https://www.fresno.gov/|fresno.gov}} }} '''Фресно''' нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[хот]] юм. Хотын нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 271,4 км². 522.000 хүн амтай (мэдээ: 2016 оны АНУ-ын хүн амын тооллогын багцаалсан дүн) тус хот нь [[Калифорни|Калифорни Муж Улсын]] том хотуудын жагсаалтад тавд ордог. == Хүн амын өсөлт == {| class="wikitable" |- ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Огноо ! style="background:#F3F3FF; text-align:center;" | Хүн амын тоо¹ |- |1950 | align="right" |91.669 |- |1960 | align="right" |133.929 |- |1970 | align="right" |166.655 |- |1980 | align="right" |217.491 |- |1990 | align="right" |355.202 |- |2000 | align="right" |429.583 |- |2010 | align="right" |496.112 |- |2016 | align="right" |522.053 |- |} ¹ <small>1950–2010: Хүн амын тооллогын дүн; 2016 оны тоо нь багцаагаар</small> {{Том зураг|Downtown Fresno Skyline.jpg|800|Фресно хотын үдэш}} == Уур амьсгал == {{Уур амьсгалын хүснэгт|location = Фресно, Калифорни ([[Фресно Йосемит олон улсын нисэх буудал|Фресно нисэх буудал]]), 1991–2020 оны хэвийн, туйлын үе 1881–одоо |collapsed = {{{collapsed|}}} |single line = Y |Jan record high F = 78 |Feb record high F = 84 |Mar record high F = 93 |Apr record high F = 101 |May record high F = 110 |Jun record high F = 112 |Jul record high F = 115 |Aug record high F = 113 |Sep record high F = 114 |Oct record high F = 105 |Nov record high F = 90 |Dec record high F = 77 |year record high F = 115 |Jan avg record high F = 68.1 |Feb avg record high F = 73.7 |Mar avg record high F = 81.9 |Apr avg record high F = 90.8 |May avg record high F = 99.0 |Jun avg record high F = 105.9 |Jul avg record high F = 107.7 |Aug avg record high F = 107.1 |Sep avg record high F = 103.1 |Oct avg record high F = 93.2 |Nov avg record high F = 79.6 |Dec avg record high F = 67.4 |year avg record high F = 109.2 |Jan high F = 55.4 |Feb high F = 61.3 |Mar high F = 67.5 |Apr high F = 73.7 |May high F = 82.7 |Jun high F = 91.4 |Jul high F = 97.7 |Aug high F = 96.5 |Sep high F = 90.7 |Oct high F = 78.7 |Nov high F = 64.9 |Dec high F = 55.3 |year high F = 76.3 |Jan mean F = 48.0 |Feb mean F = 52.3 |Mar mean F = 57.4 |Apr mean F = 62.3 |May mean F = 70.2 |Jun mean F = 77.6 |Jul mean F = 83.5 |Aug mean F = 82.2 |Sep mean F = 77.1 |Oct mean F = 66.7 |Nov mean F = 55.1 |Dec mean F = 47.5 |year mean F = 65.0 |Jan low F = 40.6 |Feb low F = 43.3 |Mar low F = 47.3 |Apr low F = 50.9 |May low F = 57.6 |Jun low F = 63.9 |Jul low F = 69.3 |Aug low F = 67.9 |Sep low F = 63.4 |Oct low F = 54.6 |Nov low F = 45.4 |Dec low F = 39.8 |year low F = 53.7 |Jan avg record low F = 30.5 |Feb avg record low F = 33.4 |Mar avg record low F = 37.2 |Apr avg record low F = 40.4 |May avg record low F = 47.7 |Jun avg record low F = 52.9 |Jul avg record low F = 60.1 |Aug avg record low F = 59.7 |Sep avg record low F = 53.8 |Oct avg record low F = 44.6 |Nov avg record low F = 34.7 |Dec avg record low F = 30.2 |year avg record low F = 28.8 |Jan record low F = 17 |Feb record low F = 24 |Mar record low F = 26 |Apr record low F = 32 |May record low F = 36 |Jun record low F = 42 |Jul record low F = 50 |Aug record low F = 49 |Sep record low F = 37 |Oct record low F = 27 |Nov record low F = 26 |Dec record low F = 18 |year record low F= 17 |precipitation colour = green |Jan precipitation inch = 2.16 |Feb precipitation inch = 1.93 |Mar precipitation inch = 1.90 |Apr precipitation inch = 1.04 |May precipitation inch = 0.42 |Jun precipitation inch = 0.24 |Jul precipitation inch = 0.03 |Aug precipitation inch = 0.00 |Sep precipitation inch = 0.05 |Oct precipitation inch = 0.56 |Nov precipitation inch = 0.87 |Dec precipitation inch = 1.79 |year precipitation inch = 10.99 |unit precipitation days = 0.01 инч |Jan precipitation days = 7.7 |Feb precipitation days = 8.5 |Mar precipitation days = 7.2 |Apr precipitation days = 4.5 |May precipitation days = 2.7 |Jun precipitation days = 0.7 |Jul precipitation days = 0.3 |Aug precipitation days = 0.1 |Sep precipitation days = 0.6 |Oct precipitation days = 2.2 |Nov precipitation days = 4.7 |Dec precipitation days = 7.3 |year precipitation days = 46.5 |Jan sun = 141.5 |Jan percentsun = 46 |Feb sun = 196.9 |Feb percentsun = 65 |Mar sun = 286.2 |Mar percentsun = 77 |Apr sun = 335.5 |Apr percentsun = 85 |May sun = 398.9 |May percentsun = 91 |Jun sun = 412.2 |Jun percentsun = 94 |Jul sun = 428.2 |Jul percentsun = 96 |Aug sun = 399.6 |Aug percentsun = 95 |Sep sun = 345.9 |Sep percentsun = 93 |Oct sun = 302.3 |Oct percentsun = 87 |Nov sun = 189.9 |Nov percentsun = 62 |Dec sun = 127.1 |Dec percentsun = 42 |year percentsun = 80 |humidity colour = green |Jan humidity = 83.3 |Feb humidity = 77.2 |Mar humidity = 68.9 |Apr humidity = 57.4 |May humidity = 47.3 |Jun humidity = 41.9 |Jul humidity = 39.2 |Aug humidity = 44.7 |Sep humidity = 50.0 |Oct humidity = 58.5 |Nov humidity = 74.1 |Dec humidity = 84.2 |year humidity = 60.6 |Jan dew point C = 4.1 |Feb dew point C = 5.8 |Mar dew point C = 6.2 |Apr dew point C = 6.2 |May dew point C = 7.4 |Jun dew point C = 9.4 |Jul dew point C = 11.3 |Aug dew point C = 12.3 |Sep dew point C = 10.9 |Oct dew point C = 8.5 |Nov dew point C = 6.2 |Dec dew point C = 4.2 |source 1 = NOAA (харьцангуй чийгшил, шүүдрийн цэг болон нар 1961–1990<!--, percent sun thru 2009-->)<ref name="NOAA Fresno">{{cite web |url = https://www.weather.gov/wrh/Climate?wfo=hnx |title = NowData – NOAA Online Weather Data |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18}}</ref><ref name="NCEI Summary of Monthly Normals - 1991–2020">{{cite web |url=https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093193&format=pdf |title = Summary of Monthly Normals 1991–2020 |publisher = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа]] |access-date = 2026-06-18 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230810235312/https://www.ncei.noaa.gov/access/services/data/v1?dataset=normals-monthly-1991-2020&startDate=0001-01-01&endDate=9996-12-31&stations=USW00093193&format=pdf |archive-date = 2023-08-10}}</ref><ref name="Fresno NOAA sun">{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72389.TXT |title = WMO Climate Normals for FRESNO/AIR TERMINAL CA 1961–1990 |access-date = 2026-06-18 |publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа |archive-url = https://web.archive.org/web/20230810234238/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_IV/US/GROUP3/72389.TXT |archive-date = 2023-08-10}}</ref><!--<ref name="Percent Sunshine">{{cite web | url = http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/online/ccd/pctpos.txt | title = Average Percent Sunshine through 2009 | access-date = 2026-06-18 | publisher = [[Үндэсний Цаг Уурын Мэдээллийн Төв]]}}</ref>--> |date=2021 }} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Fresno, California|Фресно}} == Эшлэл == <references/> [[Ангилал:АНУ-ын их сургуулийн хот]] [[Ангилал:АНУ-ын хот]] [[Ангилал:Калифорнийн суурин]] [[Ангилал:Хойд Америкийн суурин]] [[Ангилал:Фресно| ]] [[Ангилал:Калифорнийн тойргийн төв]] [[Ангилал:1872 онд байгуулагдсан]] c2tvhmbmsxvmuauv4iuenmtjb6w7e0k 0 46275 865606 609852 2026-08-11T06:09:59Z Avirmed Batsaikhan 53733 865606 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mount Wutai.JPG|thumb|382x382px|Утай уул /агаараас авсан зураг/.]] '''Утай''' '''[[уул]]''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Mount Wutai'') [[Хятад|Хятад улсын]] [[Шаньси муж]]ийн зүүн хойд хэсэгт оршдог. Утай нь бурхан шашны оюун ухааныг ивээн тэтгэгч [[Манзушир бурхан|Манзушир бурханы]] орон бөгөөд дэлхийд нэр сүр нь түгсэн бурханы шашны 4 их уулын нэг нь юм. Утай гэдэг нь тавцан тэгш оройтой 5 уул гэсэн утгатай. 53 гаруй ариун дагшин сүм хийд байрладаг Утай уул нь Хятадын хамгийн чухал олон хийд, сүм хийдийн өлгий нутаг юм. Ттэдгээр нь [[Тан улс|Тан улсын]] үеэс хадгалагдан ирсэн эртний модон барилгын архитектур гэдгээрээ онцлог билээ. Утай уул 2009 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|дэлхийн өвд]] бүртгэгдсэн. Утай уул нь Төвдийн бурханы шашинтай өнө удаан хугацааны холбоотой. [[10-р зуун|10-р зуунд]] [[Торгоны зам|Торгоны замаар]] аялж байсан [[Бумбын шашин|Бумбын шашны]] мөргөлчдийн хувьд түүхэн ариун дагшин уул байжээ. == Домог == Домогт өгүүлэх нь урд Тэнгэрийг Тэтгэгч хаан Утайд хэдэнтээ ирсэн боловч цас бороонд хавчигдан таван их оргилд нэг ч удаа гарч чадаагүй ажээ. Ингээд нэгэн хувраг хүнд 5 их оргилд гарахгүйгээр 5 манзушир бодьсадва-д мөргөх арга бодож олохыг даалгажээ. Мөнөөх лам арга сэдэж Зүүн оргилд тахидаг Цэцэн Манзушир, баруун оргилын Арслант Манзушир, өмнө оргилын Билигт Манзушир, хойд оргилын Ариун Манзушир, дунд оргилын Номт Манзушир зэрэг таван оргилыг хамтатган залж тахих болжээ. Тийнхүү сүсэгтэн олон 5 их оргилд авирч гаралгүйгээр зөвхөн Хар лавай оргилд гарч мөргөл үйлдэхийг Бага мөргөл гэх болжээ. Есөн луугаас доошлон 108 чулуун шат буй. Бурханы номын ёсоор хүн нэг төрөлдөө 108 зүйлийн зовлон эдэлдэг. Тэрхүү зовлонгоос ангижрах үүд байдаг бөгөөд үүнийг сүм хийдийн 108 шатаар төлөөлүүлжээ. Нэг гишгүүрээр давж гарах нь нэг зүйл зовлонгоос гэтэлж буйн төлөөлөл ажээ. ==Зураг== <gallery> Image:Xiantong Temple2.JPG|The Xiantong Temple, a major temple at Mount Wutai Image:五台山-大文殊殿.JPG|A palace hall at Mount Wutai Image:Dailuoding Temple5.JPG|The Dailuoding Temple Image:Lingfeng Temple Pagoda4.JPG|The Lingfeng Temple pagoda Image:Great White Pagoda2.JPG|The [[Sarira Stupa of Tayuan Temple]], built in 1582 during the [[Ming Dynasty]] File:Zunsheng Temple 11.JPG|View of the Zunsheng Temple File:Qifo Temple7.JPG|Qifo Temple File:Yuanzhao Temple2.JPG|Yuanzhao Temple Image:Mogao Cave 61, painting of Mount Wutai monasteries.jpg|10th century mural of Mount Wutai. From Cave 61 of [[Mogao Caves]] in [[Dunhuang]] Image:Wutaishan 1846.jpg|1846, [[Qing Dynasty|Qing]] Dynasty map of Mount Wutai </gallery> [[Ангилал:Хятадын буддын шашин]] 0bvp1lp9i0g4rvtbb2vlswor1gz8e7r 865648 865606 2026-08-11T09:58:32Z Zorigt 49 865648 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс уул | name = Утай уул | other_name = {{lang|zh|五台山}} | image = Mount_Wutai.JPG | image_caption = Утай уул (агаараас авсан зураг)Mount Wutai from the air | elevation_m = 3061 | elevation_ref = | prominence_m = 1784 | prominence_ref = <ref>{{cite web | title=East China - World Ribus | date=25 March 2025 | url=https://worldribus.org/east-china/ }}</ref> | listing = [[Ultra-prominent peak|Ultra]] | map = China Shanxi | map_size = 255 | label_position = left | location = Хятад, [[Шаньси]], [[Утай тойрог]] | coordinates = {{coord|39|04|45|N|113|33|53|E|type:mountain_region:CN-14_scale:100000_source:eswiki|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | first_ascent = | easiest_route = Hike | embedded = {{Инфобокс Дэлхийн өв |child = yes |нэр = Утай уул |ID = 1279 |төрөл = Соёлын |он= 2009 |шалгуур= ii, iii, iv, vi |бүс = Ази, Номхон далай |талбай= {{cvt|18,415|ha}} |buffer_zone = {{cvt|42,312|ha}} }} }} '''Утай [[уул]]''' ({{langx|zh|五台山}}) [[Хятад|Хятад улсын]] [[Шаньси муж]]ийн зүүн хойд хэсэгт оршдог. Утай нь бурхан шашны оюун ухааныг ивээн тэтгэгч [[Манзушир бурхан|Манзушир бурхны]] орон бөгөөд дэлхийд нэр сүр нь түгсэн Бурханы шашны 4 их уулын нэг нь юм. Утай гэдэг нь тавцан тэгш оройтой 5 уул гэсэн утгатай. 53 гаруй ариун дагшин сүм хийд байрладаг Утай уул нь Хятадын хамгийн чухал олон сүм хийдийн өлгий нутаг юм. Тэдгээр нь [[Тан улс|Тан улсын]] үеэс хадгалагдан ирсэн эртний модон барилгын архитектур гэдгээрээ онцлог билээ. Утай уул 2009 онд [[ЮНЕСКО]]-гийн [[Дэлхийн өв|дэлхийн өвд]] бүртгэгдсэн. Утай уул нь Төвөдийн Бурханы шашинтай өнө удаан хугацааны холбоотой. [[10-р зуун|10-р зуунд]] [[Торгоны зам|Торгоны замаар]] аялж байсан [[Бумбын шашин|Бумбын шашны]] мөргөлчдийн хувьд түүхэн ариун дагшин уул байжээ. == Домог == Домогт өгүүлэх нь урд Тэнгэрийг Тэтгэгч хаан Утайд хэдэнтээ ирсэн боловч цас бороонд хавчигдан таван их оргилд нэг ч удаа гарч чадаагүй ажээ. Ингээд нэгэн хувраг хүнд 5 их оргилд гарахгүйгээр 5 Манзушир бодьсадвад мөргөх арга бодож олохыг даалгажээ. Мөнөөх лам арга сэдэж Зүүн оргилд тахидаг Цэцэн Манзушир, баруун оргилын Арслант Манзушир, өмнө оргилын Билигт Манзушир, хойд оргилын Ариун Манзушир, дунд оргилын Номт Манзушир зэрэг таван оргилыг хамтатган залж тахих болжээ. Тийнхүү сүсэгтэн олон 5 их оргилд авирч гаралгүйгээр зөвхөн Хар лавай оргилд гарч мөргөл үйлдэхийг Бага мөргөл гэх болжээ. Есөн луугаас доошлон 108 чулуун шат буй. Бурханы номын ёсоор хүн нэг төрөлдөө 108 зүйлийн зовлон эдэлдэг. Тэрхүү зовлонгоос ангижрах үүд байдаг бөгөөд үүнийг сүм хийдийн 108 шатаар төлөөлүүлжээ. Нэг гишгүүрээр давж гарах нь нэг зүйл зовлонгоос гэтэлж буйн төлөөлөл ажээ. ==Зураг== <gallery> Image:Xiantong Temple2.JPG|The Xiantong Temple, a major temple at Mount Wutai Image:五台山-大文殊殿.JPG|A palace hall at Mount Wutai Image:Dailuoding Temple5.JPG|The Dailuoding Temple Image:Lingfeng Temple Pagoda4.JPG|The Lingfeng Temple pagoda Image:Great White Pagoda2.JPG|The [[Sarira Stupa of Tayuan Temple]], built in 1582 during the [[Ming Dynasty]] File:Zunsheng Temple 11.JPG|View of the Zunsheng Temple File:Qifo Temple7.JPG|Qifo Temple File:Yuanzhao Temple2.JPG|Yuanzhao Temple Image:Mogao Cave 61, painting of Mount Wutai monasteries.jpg|10th century mural of Mount Wutai. From Cave 61 of [[Mogao Caves]] in [[Dunhuang]] Image:Wutaishan 1846.jpg|1846, [[Qing Dynasty|Qing]] Dynasty map of Mount Wutai </gallery> ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын буддын шашин]] [[Ангилал:Хятадын уул]] [[Ангилал:Хятад дахь дэлхийн өв]] gk91g2ggtodsr5ls5b7rj1rp4bgqwke 0 64220 865604 840539 2026-08-11T04:31:30Z ~2026-44265-08 106715 865604 wikitext text/x-wiki '''Цэрэндоржийн Нямдорж''' нь [[Архангай аймаг|Архангай]] аймгийн [[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] сумын харьяат, [[үндэсний бөх]]ийн улсын начин цолтой бөх. === Улсын наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2016 |АХ-ын 95 жилийн ойн баяр наадамд 34 насандаа улсын арслан Х.Мөнхбаатараар тав давж шөвгөрөн "Улсын начин" цол хүртсэн. !1024 |} === Аймгийн наадмын дэвжээнд === {| class="wikitable" !Он !Амжилт !Бөхийн тоо |- !2004 |Архангай аймгийн баяр наадамд цэргийн начин Х.Мэндбаярт өвдөг шороодон үзүүрлэж "Аймгийн заан" цол хүртсэн. !128 |- !2006 |Архангай аймгийн баяр наадамд залуу бөх Э.Мөнхбатаар долоо даван түрүүлж "Аймгийн арслан" цол хүртсэн. !128 |- !2010 |Хэнтий аймгийн баяр наадамд аймгийн арслан Р.Пүрэвдагвад өвдөг шороодон үзүүрлэж чимэг нэмсэн. !256 |} {{DEFAULTSORT:Нямдорж, Цэрэндоржийн}} [[Ангилал:Улсын начин]] [[Ангилал:Цэнхэрийн хүн]] 2b967axn9so7524kmbajyusgickw7jx 14 93351 865656 599213 2026-08-11T11:48:20Z Enkhsaihan2005 64429 865656 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Gabrovo Province|Габрово муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] e5vytti1cy39t6z6nuypp90cm49ohb3 865657 865656 2026-08-11T11:48:26Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Ангилал:Габрово аймаг]] to [[Ангилал:Габрово муж]] without leaving a redirect 865656 wikitext text/x-wiki {{catmain}} {{Commons category|Gabrovo Province|Габрово муж}} [[Ангилал:Болгарын муж]] e5vytti1cy39t6z6nuypp90cm49ohb3 0 115810 865602 865491 2026-08-11T03:24:50Z Zorigt 49 865602 wikitext text/x-wiki '''Пизагийн цамхаг''' ({{lang-it|Torre pendente di Pisa}}) - [[Итали]]йн [[Пиза]] хотын цамхаг, хотын Санта-Мария-Ассунта сүмийн (Duomo Santa Maria Assunta) цогцолборын бүрэлдэхүүн хэсэг (Пизагийн сүм). Уг цамхаг хазгай хэлбэртэй байдгаараа дэлхийд алдаршсан юм. == Ерөнхий мэдээлэл == [[Файл:Torre di Pisa attraverso i Portici 01.jpg|thumb|Пизагийн цамхаг]] Цамхаг нь 296 шаттай бөгөөд 55,86 м өндөртэй. Суурин хэсгийн диаметр нь 15,54 м. Цамхгийн хананы зузаан нь сууриасаа орой руугаа нарийсдаг (суурь хэсэгтээ 4,9 м, оройдоо 2,48 м). Түүний нийт жин 14,453 тонн. Одоогийн хазайлтыг 3°54' гэж тооцоолж байна. Цамхгийн барилгын төслийн зургийг Бонанно Пизано хийсэн байна. Барилгын ажлыг 1173 оны 8-р сарын 9-нд эхлүүлэн 3 үе шаттай явуулж, нийт 199 жил үргэлжлүүлээд 1372 онд дуусгасан ажээ. Цамхгийг цагаан гантигаар барьсан. [[Файл:Leaning tower staircase 7th floor.JPG|thumb|Цамхагийн дотоод шат]] Өмнө нь цамхгийн "хазайлт" нь төслийн нэг хэсэг гэж үздэг байсан бол одоо уг таамаглалыг судлаачид үгүйсгэж байна. Цамхгийн зураг төсөл анхнаасаа буруу байсан бөгөөд гурван метрийн жижиг суурь, суурь дахь сул хөрс холилдсон нь гуравдугаар давхрыг барьсны дараа цамхгийн хазайлт үүссэн байна. Улмаар суурийг бэхжүүлж, 1198 онд дуусаагүй барилгыг түр хугацаагаар нээж байжээ. [[Галилео Галилей|Галилео Галилейн]] шавь, нарийн бичгийн дарга Винченцо Вивианийн бичсэн Галилеогийн намтарт дурдсанаар, Галилео бусад багш нарын дэргэд Пизагийн налуу цамхгаас янз бүрийн жинтэй зүйлийг нэгэн зэрэг унагаж туршилт хийж байжээ. Энэхүү алдартай туршилтын тайлбарыг олон номд өгүүлсэн байдаг боловч 20-р зуунд хэд хэдэн зохиогчид үүнийг домог гэж дүгнэсэн бөгөөд голчлон Галилео өөрийн номдоо энэхүү туршилтыг хийсэн гэж мэдэгдээгүй гэсэн баримтад үндэслэжээ. [[Ангилал:1372 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Итали дахь дэлхийн өв]] [[Ангилал:Италийн аялал жуулчлал]] [[Ангилал:Италийн барилга байгууламж]] qbv9rnx9uzhsqk1a4chw8kbvuusg30k 0 124914 865603 865591 2026-08-11T03:42:09Z Ядамжавын Цэлмэн 106686 865603 wikitext text/x-wiki [[Файл:NHRCM.png|thumb]] [[Файл:Government Building 12.jpg|thumb|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] '''Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс''' нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг хамгаалах, дэмжих чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан үндэсний байгууллага юм. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагуудын Олон Улсын Зохицуулах Хороонд 2003, 2008, 2014, 2021 онуудад "А" статусаар магадлан итгэмжлэгдсэн, Ази Номхон Далайн Бүс Нутгийн Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагын Чуулганы бүрэн эрхт гишүүн юм. Хүний эрхийн Үндэсний Комисс 2015-2018 онд Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганыг даргалж байсан бөгөөд 2022-2023 онд Комиссын дарга Ж.Хунан Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганы дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. == Бэлэгдэл == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бэлгэдэл нь дээш доош гараа өргөн зөрүүлсэн хоёр хүний дүрсэн хэлхээ бөгөөд "Эх дэлхийн хүн нь дээр доор, баян ядуу, хүүхэд, өтгөс ялгалгүй хүний эдлэх ёстой эрхийг тэгш төгөлдөр эдэлнэ" гэх утгыг илэрхийлдэг. Энэхүү бэлгэдлийг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач [[Цэвээндоржийн Ойдов]] [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]]аас сэдэвлэн бүтээсэн байна. == Түүх == Монгол Улсын Их Хурлаас 2000 оны 12-р сарын 07-ны өдөр Монгол Улсын [https://legalinfo.mn/mn/detail/360 Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийг] баталж, 2001 оны 2-р сарын 02-ны өдөр Комиссын анхны гишүүдийг томилсноор Парисын зарчимд нийцсэн хүний эрхийн үндэсний байгууллага Монгол Улсад үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн. *'''С.Цэрэндорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2001-2007) * '''Г.Далайжамц''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2007) * '''Ж.Дашдорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2013) * '''Д.Солонго''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * '''Ж.Бямбадорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2020) * '''П.Оюунчимэг''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2007-2020) * '''Н.Ганбаяр''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2013-2020) Монгол Улсын Их Хурлаас [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг] 2021 оны 1-р сарын 23-ны өдөр баталснаар Комиссын чиг үүрэг, үйл ажиллагааны зарчим, дарга, гишүүний бүрэн эрх, зохион байгуулалт, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол мэдээллийг шийдвэрлэх ажиллагаа болон хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хамгаалах, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний механизмыг байгуулсан зэрэг томоохон өөрчлөлтийг хийсэн. == Алсын хараа == Хүний эрх бодитоор хэрэгждэг, ардчилсан Монгол Улсыг бэхжүүлэхэд манлайлагч, үндэсний итгэлт байгууллага байна. == Эрхэм зорилго == Хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх, хамгаалах, хангах төрийн үүргийн хэрэгжилтэд хараат бус хяналт хэрэгжүүлж, хүнлэг соёлыг түгээн дэлгэрүүлнэ. == Тэргүүлэх чиглэл == Иргэний оролцоог хамгаалж, тэгш бус байдлыг бууруулах замаар хүн төвтэй нийгмийн хөгжлийг бэхжүүлэх нь Комиссын тэргүүлэх чиглэл байна. == Үйл ажиллагааны зарчим == Комисс үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан зарчмаас гадна хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх, хүртээмжтэй байх, шударга, ил тод байх, хараат бус, бие даасан байх зарчмыг баримтална. == Уриа == Хүний эрх, эрх чөлөөг орон даяар, цаг ямагт хүн бүрд. == Комиссын дарга, гишүүд == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь дарга, таван гишүүн, Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээс бүрдэх бөгөөд бие даан хараат бусаар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлнэ. '''2001-2007''' * Сүрэнгийн '''Цэрэндорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга * Гүүширийн '''Далайжамц''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2007-2013''' * Дарамжавын '''Солонго''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2013), Хууль зүйн ухааны доктор '''2013-2020''' * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2013-2020), Хууль зүйн ухааны доктор * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Нанзадын '''Ганбаяр''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2020 оноос''' * Дугарын '''Сүнжид''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2023 оноос), Хууль зүйн ухааны доктор * Хүрэлбаатарын '''Мөнхзул,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Ганбатын '''Нарантуяа''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жаргалсайханы '''Хунан,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, (2020-2023 онд Комиссын дарга) * Батзэвэгийн '''Энхболд''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор '''2021 оноос''' * Сангишаравын '''Дондов,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн) * Ядамжавын '''Цэлмэн''', Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор Комиссын болон Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн хууль зүйн өндөр мэргэшилтэй, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилласан туршлагатай, Монгол Улсын гучин таван насанд хүрсэн иргэн 6 жилийн хугацаатайгаар томилогддог. Комиссын гишүүний бүрэн эрх Улсын Их Хурлаас томилсноор эхэлж, дараагийн Комиссын гишүүнийг томилсноор дуусгавар болно. Комиссын гишүүнийг нэг удаа улируулан томилж болно. Хууль зүйн байнгын хороо нэр дэвшигчийн сонсгол зохион байгуулж, Комиссын гишүүнийг томилох эсэхийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар шийдвэрлэдэг. == Комиссын чиг үүрэг == Комисс нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хууль болон бусад хууль, тогтоомжийн дагуу дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. Үүнд: • Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж гаргаж, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдэд хүргүүлэх; • Хууль тогтоомж, захиргааны байгууллагын шийдвэрийн төсөл Үндсэн хууль, олон улсын гэрээ, хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал гаргах; • Хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээнд нэгдэн орох, соёрхон батлах эсэх талаар санал хүргүүлэх, НҮБ-ын Хүний эрхийн Зөвлөл болон гэрээний хороодод мэдээлэл хүргүүлэх; • Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбогдсон хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох тухай саналаа хууль санаачлах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжлах; • Хүний эрхийн боловсролыг дэмжих, түгээх; Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах; Хүний эрхийн асуудлаар төр, иргэний нийгэм, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, хуулийн этгээд болон олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллах; • Шаардлагатай асуудлаар эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, ашгийн төлөө бус хуулийн этгээдээр судалгаа хийлгэх, тухайлсан асуудлаар мэргэшсэн шинжээч томилж, дүгнэлт гаргуулах; • Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж, тайланг УИХ-д хүргүүлэх; • Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа, гарсан зөрчил, мэдээллийн эзний эрхийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн хэрэгжилт болон хүний эрхийн хамгаалагчийн нөхцөл байдалд хяналт шинжилгээ, судалгаа хийж, илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Төрийн байгууллага, албан тушаалтан хүний эрхийг хангах, хамгаалах, хүндэтгэх үүргийн хэрэгжилтэд хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хяналт тавих. === Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмж === Комиссын гишүүн нь байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн гэж үзвэл зөрчлийг арилгуулахаар шаардлага хүргүүлнэ. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдийн шийдвэр, үйл ажиллагаа нь хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл шалтгаан, нөхцөлийг арилгуулахаар зөвлөмж хүргүүлнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийг хүлээн авсан байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд заавал биелүүлэх үүрэгтэй. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд [https://nhrcm.gov.mn/#/page/214/accordion/menu/214/224 шаардлагыг] хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор, [https://nhrcm.gov.mn/#/page/212/accordion/menu/212/212 зөвлөмжийг] хүлээн авснаас хойш 60 хоногийн дотор хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний талаар бичгээр хариу мэдэгдэнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийн дагуу арга хэмжээ аваагүй бол албан тушаалтныг огцруулах, албан тушаал бууруулах, хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах, биелүүлэх хүртэлх хугацаанд хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, үйл ажиллагааг нь зогсоох, түр зогсоох саналыг эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд гаргана. === Гомдол, мэдээлэл хүлээн авах, шалган шийдвэрлэх ажиллагаа === Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөн талаар Монгол Улсын иргэн дангаар, эсхүл хамтарч, Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын иргэний нэгэн адил гомдол, мэдээлэл гаргах эрхтэй. Хүүхэд болон иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, зарим, эсхүл бүрэн бус чадамжтай хүн өөрт хамаарах аливаа асуудлаар бие даан, эсхүл тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчээрээ дамжуулан гомдол, мэдээлэл гаргаж болно. Комисст гомдол, мэдээлэл гаргах хэлбэр, түүнд тавигдах шаардлага, хүлээн авч шийдвэрлэх хугацаа, Комиссын гишүүний гомдол, мэдээллийг шалгах, шийдвэрлэхтэй холбоотой бүрэн эрхийг [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн 21-26 дугаар зүйлд тусгайлан заасан.] == Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоо == Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль 2021 онд батлагдсанаар Монгол Улс Ази тивдээ Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоог бий болгосон анхны улс болсон. Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах бие даасан, хараат бус, иргэний нийгэм, ялгаварлан гадуурхалтад өртсөн бүлгүүдтэй нягт уялдаатай ажиллах чиг үүрэг бүхий Хүний эрх хамгаалагчийн Хороо нь Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дэргэд ажиллаж байна. Хүний эрх хамгаалагчийн хороо нь 7 гишүүнтэй. Хорооны даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн ажиллах бөгөөд бүрэлдэхүүнд нь ашгийн бус хуулийн этгээдээс нэр дэвшин, нээлттэй сонсголоор сонгогдсон 4 гишүүн, Монголын хуульчдын холбооны гишүүн хуульчид, Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны гишүүн өмгөөлөгчдөөс нэр дэвшигч сонгогдон ажиллаж байна. == Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа == Хүний хувийн мэдээллийг цуглуулах, боловсруулах, ашиглах, аюулгүй байдлыг хангахтай холбоотой харилцааг зохицуулах Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль 2021 онд батлагдсан. Комисс нь хүний эмзэг мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглахад хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор мэдээлэл хариуцагчид зөвлөмж өгч ажиллахын зэрэгцээ дуу, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийн төхөөрөмжийг байршуулах түүнийг ашиглахтай холбоотой харилцаанд хяналт тавьж, мэдээлэл хариуцагчийн мэдээлэл цуглуулах болон ашиглах үйл ажиллагаатай холбоотой гомдлыг хүлээн авч шалгаж шийдвэрлэдэг. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалахтай холбоотой чиг үүргийг Комиссын нэг гишүүн тусгайлан хариуцаж хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн Комиссын гишүүн хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааны тайланг жил бүрийн эхний улиралд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж, хэвлэн нийтэлдэг. Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. * “Бүх газар”-т аль ч цаг үед саадгүй нэвтрэх, хяналт шинжилгээ хийх; * Хууль тогтоомж, төрийн байгууллагын шийдвэрийн төсөл эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал, зөвлөмж гаргах; * Бүх газар, эрх чөлөөгөө хязгаарлуулсан хүний талаарх бүх төрлийн мэдээллийг аль ч үед гаргуулан авах; * Бүх газарт ажиллах явцдаа аюулгүй байдлаа хангуулах; * Бүх газрын нөхцөл байдлыг техник хэрэгсэл ашиглан баримтжуулах; * Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг шалгуулахаар холбогдох эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд болон бусад байгууллагатай хамтран ажиллах, харилцан мэдээлэл солилцох, олон нийтэд тогтмол мэдээлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг дотоод, гадаад харилцаанд төлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн даргыг томилох, чөлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод үйл ажиллагаатай холбогдсон дүрэм, журам баталж мөрдүүлэх. '''Ядамжавын Цэлмэн''' нь Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), профессор, [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]ын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн юм. Тэрээр эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах ажиллагаа, хүний эрх болон эрүү шүүлт, бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр ажилладаг. Цэлмэн 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Улсын Их Хурлын 29 дүгээр тогтоолоор Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилогдсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Монгол Улсын Их Хурал Цэлмэнг 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Энэ албан тушаалын хүрээнд тэрээр Монгол Улсын эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Үүнд эрх чөлөө хязгаарласан болон хассан газарт урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ хийх, эрүү шүүлт болон зүй бус харьцааны эрсдэл, шалтгаан нөхцөлийг тодорхойлох, холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж хүргүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа багтдаг. Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны тайланг Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж ирсэн.<ref>{{cite web |title=Байнгын хорооны хуралдааны тэмдэглэл |url=https://www.parliament.mn/files/173c257aa025471b8b9bd6c5e6ef1de7/?d=1 |publisher=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Түүний энэ чиглэлийн үйл ажиллагаа нь эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн эрх, эрүү шүүлтийн эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ болон үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. == Олон улсын хамтын ажиллагаа == Цэлмэн Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын хүрээнд олон улсын хүний эрхийн байгууллага болон бусад улсын үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмуудтай хамтран ажиллаж ирсэн. 2022 онд Asia Pacific Forum-аас Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой зохион байгуулсан дээд түвшний хэлэлцүүлэгт Цэлмэн Монголын ХЭҮК-ийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын чиг үүрэг, тухайн үеийн үйл ажиллагааны талаар танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=APF holds High-Level Dialogue with Mongolian NHRI |url=https://www.asiapacificforum.net/news/apf-holds-high-level-dialogue-with-mongolian-nhri |publisher=Asia Pacific Forum |date=2022-12-15 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2024 онд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийг ахлан Словенийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмтай туршлага солилцох айлчлалд оролцсон.<ref>{{cite web |title=Experience of the Slovenian National Preventive Mechanism shared with the newly founded NPM from Mongolia |url=https://arhiv.varuh-rs.si/en/news/news/experience-of-the-slovenian-national-preventive-mechanism-shared-with-the-newly-founded-npm-from-mon/index.html |publisher=Human Rights Ombudsman of the Republic of Slovenia |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 3–5-нд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийн хамт Польшийн Хүний эрхийн комиссарын байгууллагад туршлага судлах айлчлал хийсэн. Польшийн Хүний эрхийн комиссарын албан мэдээлэлд Цэлмэнг ''Commissioner for the Prevention of Torture in Mongolia'' гэж танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=Study visit of the representatives of Mongolian National Preventive Mechanism |url=https://bip.brpo.gov.pl/index.php/en/content/study-visit-representatives-mongolian-national-preventive-mechanism |publisher=Commissioner for Human Rights of the Republic of Poland |date=2025-06-06 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> == OSCE-ийн Supplementary Human Dimension Meeting == 2026 онд Цэлмэн [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] (OSCE)-ын Швейцарийн даргалалт болон Ардчилсан институт, хүний эрхийн алба (ODIHR)-аас зохион байгуулсан ''Preventing Torture and Ill-Treatment: Strengthening Co-operation and Implementation'' сэдэвт Supplementary Human Dimension Meeting III-д шинжээч илтгэгч (''expert introducer'')-ээр уригдан оролцсон. Тус хурал 2026 оны 6 дугаар сарын 29–30-ны өдрүүдэд Австрийн Вена хотод зохион байгуулагдсан. OSCE-ийн Швейцарийн даргалалт болон ODIHR-аас 2026 оны 6 дугаар сарын 8-нд ирүүлсэн албан урилгад Цэлмэнг Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын тэргүүний хувиар тус хурлын ''expert introducer''-аар үг хэлэхийг урьж, өөрийн шинжилгээ, байр суурийг танилцуулан хэлэлцүүлгийн үндсийг тавихыг хүссэн байна. 2026 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр болсон '''Session II: Preventing torture through training, monitoring, and enhanced oversight''' хуралдаанд Цэлмэн гурван introducer-ийн нэгээр оролцсон. Хуралдаанаар эрүү шүүлт болон зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэхэд мэргэжлийн сургалт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт хийх урьдчилан сэргийлэх хяналт, хараат бус хяналтын тогтолцоо, хамгаалалтын баталгааны хүртээмж болон Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үүргийг хэлэлцсэн. Цэлмэн тус хуралдаанд Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын туршлага, урьдчилан сэргийлэх хяналт, сургалт, зөвлөмжийн хэрэгжилт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт нэвтрэх боломж болон механизмын институцийн хараат бус байдлын асуудлаар илтгэл, байр сууриа танилцуулсан. == Мэргэжлийн чиглэл == Цэлмэний мэргэжлийн болон судалгааны үйл ажиллагаа нь эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах болон нотлох ажиллагаа, хүний эрх, эрүү шүүлт болон бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн хүний эрхийн баталгаа, Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. Тэрээр хууль сахиулах болон эрүүгийн эрх зүйн салбарын алба хаагчдад хүний эрх, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудлаар зохион байгуулсан сургалт, мэргэжлийн үйл ажиллагаанд оролцож ирсэн. == Хэвлэл мэдээлэл == Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа болон эрх чөлөө хязгаарласан байгууллагуудын нөхцөл байдлын талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ярилцлага, байр сууриа илэрхийлж ирсэн. 2023 онд ''Jargal Defacto''-д өгсөн ярилцлагадаа эрүү шүүлтийн асуудал, Монголын хорих байгууллагууд болон Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн нөхцөл байдлын талаар ярьсан.<ref>{{cite web |title=Ядамжавын Цэлмэн (Tselmen Yadamjav) |url=https://jargaldefacto.com/?p=16055 |publisher=Jargal Defacto |date=2023-10-26 |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенц]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенцын Нэмэлт протокол]] * [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны албан ёсны цахим хуудас * Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын албан ёсны цахим хуудас {{DEFAULTSORT:Цэлмэн, Ядамжавын}} [[Ангилал:Монголын хуульчид]] [[Ангилал:Монголын хүний эрхийн зүтгэлтнүүд]] [[Ангилал:Амьд хүмүүс]] === Тамгын газар === Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газар Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга, гишүүд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай, Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль, Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө өгч, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, үйл ажиллагаагаа гүйцэтгэхэд туслах чиг үүрэг бүхий Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бүтцийн нэгж юм. '''Ажлын албаны дарга нар:''' * Амархүүгийн '''Батпүрэв''' (2001-2002) * Батчулууны '''Хишигсайхан''' (2002-2005) * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' (2005-2007) * Бийцээгийн '''Үнэнбат''' (2007-2008) * Дашдоржийн '''Гэрэлчулуун''' (2008-2010) * Ганбатын '''Нарантуяа''' (2010-2012) * Гантөмөрийн '''Золжаргал''' (2012-2013) * Александрын '''Дашдэлэг''' (2013-2017) '''Тамгын газрын дарга нар:''' * Чойжоогийн '''Алтангэрэл''' (2017-2021) * Цээхээгийн '''Адъяахишиг''' (2021-2025) * Тогоохүү '''Ихтамир''' (2025 оноос Тамгын газрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч) Тамгын газар нь бүтцийн хувьд Комиссын чиг үүргийг дагнан хэрэгжүүлэх дараах хэлтэстэй байна. Үүнд:  # Захиргаа, удирдлагын хэлтэс;   # Хүний эрхийн боловсролын хэлтэс; # Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэс; # Судалгаа, дүн шинжилгээний хэлтэс; # Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах хэлтэс; # Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах хэлтэс; # Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх хэлтэс; # Санхүү, хөрөнгө оруулалтын хэлтэс; # Гадаад хамтын ажиллагааны тасаг; # Орон нутаг хариуцсан тасаг. === Иргэний нийгмийн зөвлөл === Комиссын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх чиг үүрэг бүхий орон тооны бус Иргэний нийгмийн зөвлөл ажилладаг. Иргэний нийгмийн зөвлөл нь хүний эрхийн асуудал эрхэлсэн ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их, дээд сургуулийн багш, судлаачдаас бүрдсэн 19 гишүүнтэй. Зөвлөлийн даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн ажилладаг. ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official|1=https://nhrcm.gov.mn/}} [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хүний эрх]] [[Ангилал:Монголын олон нийтийн засаг захиргаа]] ofhebsr7dst3oisuaym3wjj8cjckiu0 865640 865603 2026-08-11T09:06:05Z Zorigt 49 865640 wikitext text/x-wiki [[Файл:NHRCM.png|thumb]] [[Файл:Government Building 12.jpg|thumb|Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] '''Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс''' нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хууль]], хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг хамгаалах, дэмжих чиг үүрэг бүхий хараат бус, бие даасан үндэсний байгууллага юм. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагуудын Олон Улсын Зохицуулах Хороонд 2003, 2008, 2014, 2021 онуудад "А" статусаар магадлан итгэмжлэгдсэн, Ази Номхон Далайн Бүс Нутгийн Хүний эрхийн Үндэсний Байгууллагын Чуулганы бүрэн эрхт гишүүн юм. Хүний эрхийн Үндэсний Комисс 2015-2018 онд Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганыг даргалж байсан бөгөөд 2022-2023 онд Комиссын дарга Ж.Хунан Ази Номхон Далайн бүс нутгийн Хүний эрхийн байгууллагын Чуулганы дэд даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. == Бэлэгдэл == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бэлгэдэл нь дээш доош гараа өргөн зөрүүлсэн хоёр хүний дүрсэн хэлхээ бөгөөд "Эх дэлхийн хүн нь дээр доор, баян ядуу, хүүхэд, өтгөс ялгалгүй хүний эдлэх ёстой эрхийг тэгш төгөлдөр эдэлнэ" гэх утгыг илэрхийлдэг. Энэхүү бэлгэдлийг Монгол Улсын Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зураач [[Цэвээндоржийн Ойдов]] [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]]аас сэдэвлэн бүтээсэн байна. == Түүх == Монгол Улсын Их Хурлаас 2000 оны 12-р сарын 07-ны өдөр Монгол Улсын [https://legalinfo.mn/mn/detail/360 Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийг] баталж, 2001 оны 2-р сарын 02-ны өдөр Комиссын анхны гишүүдийг томилсноор Парисын зарчимд нийцсэн хүний эрхийн үндэсний байгууллага Монгол Улсад үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлж эхэлсэн. *'''С.Цэрэндорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2001-2007) * '''Г.Далайжамц''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2007) * '''Ж.Дашдорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2001-2013) * '''Д.Солонго''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * '''Ж.Бямбадорж''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2020) * '''П.Оюунчимэг''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2007-2020) * '''Н.Ганбаяр''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (2013-2020) Монгол Улсын Их Хурлаас [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг] 2021 оны 1-р сарын 23-ны өдөр баталснаар Комиссын чиг үүрэг, үйл ажиллагааны зарчим, дарга, гишүүний бүрэн эрх, зохион байгуулалт, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол мэдээллийг шийдвэрлэх ажиллагаа болон хүний эрх хамгаалагчийн эрхийг хамгаалах, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний механизмыг байгуулсан зэрэг томоохон өөрчлөлтийг хийсэн. == Алсын хараа == Хүний эрх бодитоор хэрэгждэг, ардчилсан Монгол Улсыг бэхжүүлэхэд манлайлагч, үндэсний итгэлт байгууллага байна. == Эрхэм зорилго == Хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэх, хамгаалах, хангах төрийн үүргийн хэрэгжилтэд хараат бус хяналт хэрэгжүүлж, хүнлэг соёлыг түгээн дэлгэрүүлнэ. == Тэргүүлэх чиглэл == Иргэний оролцоог хамгаалж, тэгш бус байдлыг бууруулах замаар хүн төвтэй нийгмийн хөгжлийг бэхжүүлэх нь Комиссын тэргүүлэх чиглэл байна. == Үйл ажиллагааны зарчим == Комисс үйл ажиллагаандаа Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан зарчмаас гадна хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэх, хүртээмжтэй байх, шударга, ил тод байх, хараат бус, бие даасан байх зарчмыг баримтална. == Уриа == Хүний эрх, эрх чөлөөг орон даяар, цаг ямагт хүн бүрд. == Комиссын дарга, гишүүд == Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь дарга, таван гишүүн, Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээс бүрдэх бөгөөд бие даан хараат бусаар үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлнэ. '''2001-2007''' * Сүрэнгийн '''Цэрэндорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга * Гүүширийн '''Далайжамц''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2007-2013''' * Дарамжавын '''Солонго''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2007-2010) * Жадамбын '''Дашдорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2010-2013), Хууль зүйн ухааны доктор '''2013-2020''' * Жамсрангийн '''Бямбадорж''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2013-2020), Хууль зүйн ухааны доктор * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Нанзадын '''Ганбаяр''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн '''2020 оноос''' * Дугарын '''Сүнжид''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга (2023 оноос), Хууль зүйн ухааны доктор * Хүрэлбаатарын '''Мөнхзул,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн * Ганбатын '''Нарантуяа''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор * Жаргалсайханы '''Хунан,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, (2020-2023 онд Комиссын дарга) * Батзэвэгийн '''Энхболд''', Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор '''2021 оноос''' * Сангишаравын '''Дондов,''' Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн (Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн) * [[Ядамжавын Цэлмэн|Ядамжавын '''Цэлмэн''']], Комиссын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн, Хууль зүйн ухааны доктор Комиссын болон Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн хууль зүйн өндөр мэргэшилтэй, хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр ажилласан туршлагатай, Монгол Улсын гучин таван насанд хүрсэн иргэн 6 жилийн хугацаатайгаар томилогддог. Комиссын гишүүний бүрэн эрх Улсын Их Хурлаас томилсноор эхэлж, дараагийн Комиссын гишүүнийг томилсноор дуусгавар болно. Комиссын гишүүнийг нэг удаа улируулан томилж болно. Хууль зүйн байнгын хороо нэр дэвшигчийн сонсгол зохион байгуулж, Комиссын гишүүнийг томилох эсэхийг Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар шийдвэрлэдэг. == Комиссын чиг үүрэг == Комисс нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хууль болон бусад хууль, тогтоомжийн дагуу дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. Үүнд: • Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж гаргаж, эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдэд хүргүүлэх; • Хууль тогтоомж, захиргааны байгууллагын шийдвэрийн төсөл Үндсэн хууль, олон улсын гэрээ, хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал гаргах; • Хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээнд нэгдэн орох, соёрхон батлах эсэх талаар санал хүргүүлэх, НҮБ-ын Хүний эрхийн Зөвлөл болон гэрээний хороодод мэдээлэл хүргүүлэх; • Хүний эрх, эрх чөлөөг хангахтай холбогдсон хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох тухай саналаа хууль санаачлах эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд уламжлах; • Хүний эрхийн боловсролыг дэмжих, түгээх; Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалах; Хүний эрхийн асуудлаар төр, иргэний нийгэм, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, хуулийн этгээд болон олон улсын байгууллагатай хамтран ажиллах; • Шаардлагатай асуудлаар эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, ашгийн төлөө бус хуулийн этгээдээр судалгаа хийлгэх, тухайлсан асуудлаар мэргэшсэн шинжээч томилж, дүгнэлт гаргуулах; • Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж, тайланг УИХ-д хүргүүлэх; • Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж, мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа, гарсан зөрчил, мэдээллийн эзний эрхийн хэрэгжилтийн талаар илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн хэрэгжилт болон хүний эрхийн хамгаалагчийн нөхцөл байдалд хяналт шинжилгээ, судалгаа хийж, илтгэл боловсруулж, УИХ-д хүргүүлэх; • Төрийн байгууллага, албан тушаалтан хүний эрхийг хангах, хамгаалах, хүндэтгэх үүргийн хэрэгжилтэд хуулиар олгогдсон бүрэн эрхийнхээ хүрээнд хяналт тавих. === Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмж === Комиссын гишүүн нь байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчсөн гэж үзвэл зөрчлийг арилгуулахаар шаардлага хүргүүлнэ. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээдийн шийдвэр, үйл ажиллагаа нь хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл шалтгаан, нөхцөлийг арилгуулахаар зөвлөмж хүргүүлнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийг хүлээн авсан байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд заавал биелүүлэх үүрэгтэй. Байгууллага, албан тушаалтан, хуулийн этгээд [https://nhrcm.gov.mn/#/page/214/accordion/menu/214/224 шаардлагыг] хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор, [https://nhrcm.gov.mn/#/page/212/accordion/menu/212/212 зөвлөмжийг] хүлээн авснаас хойш 60 хоногийн дотор хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний талаар бичгээр хариу мэдэгдэнэ. Комиссын гишүүний шаардлага, зөвлөмжийн дагуу арга хэмжээ аваагүй бол албан тушаалтныг огцруулах, албан тушаал бууруулах, хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг цуцлах, биелүүлэх хүртэлх хугацаанд хуулийн этгээдийн тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, үйл ажиллагааг нь зогсоох, түр зогсоох саналыг эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд гаргана. === Гомдол, мэдээлэл хүлээн авах, шалган шийдвэрлэх ажиллагаа === Монгол Улсын Үндсэн хууль, хууль, олон улсын гэрээгээр баталгаажуулсан хүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөн талаар Монгол Улсын иргэн дангаар, эсхүл хамтарч, Монгол Улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт байгаа гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн Монгол Улсын иргэний нэгэн адил гомдол, мэдээлэл гаргах эрхтэй. Хүүхэд болон иргэний эрх зүйн бүрэн чадамжгүй, зарим, эсхүл бүрэн бус чадамжтай хүн өөрт хамаарах аливаа асуудлаар бие даан, эсхүл тэдгээрийн хууль ёсны төлөөлөгч, эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчээрээ дамжуулан гомдол, мэдээлэл гаргаж болно. Комисст гомдол, мэдээлэл гаргах хэлбэр, түүнд тавигдах шаардлага, хүлээн авч шийдвэрлэх хугацаа, Комиссын гишүүний гомдол, мэдээллийг шалгах, шийдвэрлэхтэй холбоотой бүрэн эрхийг [https://legalinfo.mn/mn/detail/15152 Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай хуулийн 21-26 дугаар зүйлд тусгайлан заасан.] == Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоо == Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль 2021 онд батлагдсанаар Монгол Улс Ази тивдээ Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах тогтолцоог бий болгосон анхны улс болсон. Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах бие даасан, хараат бус, иргэний нийгэм, ялгаварлан гадуурхалтад өртсөн бүлгүүдтэй нягт уялдаатай ажиллах чиг үүрэг бүхий Хүний эрх хамгаалагчийн Хороо нь Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дэргэд ажиллаж байна. Хүний эрх хамгаалагчийн хороо нь 7 гишүүнтэй. Хорооны даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Хүний эрх хамгаалагчийн асуудал эрхэлсэн гишүүн ажиллах бөгөөд бүрэлдэхүүнд нь ашгийн бус хуулийн этгээдээс нэр дэвшин, нээлттэй сонсголоор сонгогдсон 4 гишүүн, Монголын хуульчдын холбооны гишүүн хуульчид, Монголын Өмгөөлөгчдийн холбооны гишүүн өмгөөлөгчдөөс нэр дэвшигч сонгогдон ажиллаж байна. == Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах үйл ажиллагаа == Хүний хувийн мэдээллийг цуглуулах, боловсруулах, ашиглах, аюулгүй байдлыг хангахтай холбоотой харилцааг зохицуулах Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль 2021 онд батлагдсан. Комисс нь хүний эмзэг мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, ашиглахад хүний эрх, эрх чөлөөг зөрчихөөс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор мэдээлэл хариуцагчид зөвлөмж өгч ажиллахын зэрэгцээ дуу, дүрсний, дуу-дүрсний бичлэгийн төхөөрөмжийг байршуулах түүнийг ашиглахтай холбоотой харилцаанд хяналт тавьж, мэдээлэл хариуцагчийн мэдээлэл цуглуулах болон ашиглах үйл ажиллагаатай холбоотой гомдлыг хүлээн авч шалгаж шийдвэрлэдэг. Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалахтай холбоотой чиг үүргийг Комиссын нэг гишүүн тусгайлан хариуцаж хуульд заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлж байна. == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх үндэсний үйл ажиллагааг Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн Комиссын гишүүн хэрэгжүүлж, үйл ажиллагааны тайланг жил бүрийн эхний улиралд УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж, хэвлэн нийтэлдэг. Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр хэрцгий, хүнлэг бусаар шийтгэх буюу хүний нэр төрийг доромжлон харьцахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ. * “Бүх газар”-т аль ч цаг үед саадгүй нэвтрэх, хяналт шинжилгээ хийх; * Хууль тогтоомж, төрийн байгууллагын шийдвэрийн төсөл эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зарчимд нийцэж байгаа эсэх талаар санал, зөвлөмж гаргах; * Бүх газар, эрх чөлөөгөө хязгаарлуулсан хүний талаарх бүх төрлийн мэдээллийг аль ч үед гаргуулан авах; * Бүх газарт ажиллах явцдаа аюулгүй байдлаа хангуулах; * Бүх газрын нөхцөл байдлыг техник хэрэгсэл ашиглан баримтжуулах; * Эрүү шүүлт тулгах гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлийг шалгуулахаар холбогдох эрх бүхий байгууллагад шилжүүлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд болон бусад байгууллагатай хамтран ажиллах, харилцан мэдээлэл солилцох, олон нийтэд тогтмол мэдээлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг дотоод, гадаад харилцаанд төлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн даргыг томилох, чөлөөлөх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод зохион байгуулалтын асуудлыг шийдвэрлэх; * Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх нэгжийн дотоод үйл ажиллагаатай холбогдсон дүрэм, журам баталж мөрдүүлэх. === Тамгын газар === Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын Тамгын газар Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын дарга, гишүүд Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын тухай, Хүний эрх хамгаалагчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль, Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах тухай хууль, Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн бүрэн эрх, чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө өгч, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, үйл ажиллагаагаа гүйцэтгэхэд туслах чиг үүрэг бүхий Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын бүтцийн нэгж юм. '''Ажлын албаны дарга нар:''' * Амархүүгийн '''Батпүрэв''' (2001-2002) * Батчулууны '''Хишигсайхан''' (2002-2005) * Пүрэвийн '''Оюунчимэг''' (2005-2007) * Бийцээгийн '''Үнэнбат''' (2007-2008) * Дашдоржийн '''Гэрэлчулуун''' (2008-2010) * Ганбатын '''Нарантуяа''' (2010-2012) * Гантөмөрийн '''Золжаргал''' (2012-2013) * Александрын '''Дашдэлэг''' (2013-2017) '''Тамгын газрын дарга нар:''' * Чойжоогийн '''Алтангэрэл''' (2017-2021) * Цээхээгийн '''Адъяахишиг''' (2021-2025) * Тогоохүү '''Ихтамир''' (2025 оноос Тамгын газрын даргын албан үүргийг түр орлон гүйцэтгэгч) Тамгын газар нь бүтцийн хувьд Комиссын чиг үүргийг дагнан хэрэгжүүлэх дараах хэлтэстэй байна. Үүнд:  # Захиргаа, удирдлагын хэлтэс;   # Хүний эрхийн боловсролын хэлтэс; # Гомдол, хяналт шалгалтын хэлтэс; # Судалгаа, дүн шинжилгээний хэлтэс; # Хүний хувийн мэдээлэл хамгаалах хэлтэс; # Хүний эрх хамгаалагчийг хамгаалах хэлтэс; # Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх хэлтэс; # Санхүү, хөрөнгө оруулалтын хэлтэс; # Гадаад хамтын ажиллагааны тасаг; # Орон нутаг хариуцсан тасаг. === Иргэний нийгмийн зөвлөл === Комиссын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх чиг үүрэг бүхий орон тооны бус Иргэний нийгмийн зөвлөл ажилладаг. Иргэний нийгмийн зөвлөл нь хүний эрхийн асуудал эрхэлсэн ашгийн төлөө бус хуулийн этгээд, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их, дээд сургуулийн багш, судлаачдаас бүрдсэн 19 гишүүнтэй. Зөвлөлийн даргаар Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын гишүүн ажилладаг. ==Гадаад холбоос== {{commonscat}} * {{official|1=https://nhrcm.gov.mn/}} [[Ангилал:2000 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Монголын хүний эрх]] [[Ангилал:Монголын олон нийтийн засаг захиргаа]] 799q5aekjhfi51zddbr1wt0z6rz20ua 0 128412 865615 865535 2026-08-11T06:38:45Z Zorigt 49 865615 wikitext text/x-wiki '''Навааны Дугарсанжаа''' (1924 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] Лүн суманд төрж, 2004 онд нас барсан) [[Монгол улсын гавьяат жүжигчин|БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин]] цолыг 1974 онд хүртсэн Монголын жүжигчин. == Намтар == 16 настайдаа урлагийн сургуульд орж 1943 онд төгсөөд Улсын Хөгжимт Драмын Театрын жүжигчин болжээ. 1956-1958 онд [[Москва]] хотын Театр Урлагийн дээд сургуулийн түр курсэд суралцан найруулагч болсон байна. == Бүтээлүүд == "Цогт тайж" /1945/ бүрээ үлээдэг цэрэг, "Түмний нэг" /1962/ Гүрсэд, "[[Хүний мөр]]" /1965/ Гүрсэд, "Төгсгөл" Цэвээн ноён, "Агуйн нууц" сэргийлэхийн хурандаа, "Гэм нь урдаа" Гомбо, "Анхны хайрын дууль" "Төөрсөөр төрөлдөө" Ванчин бэйл "Тойрох хуудас" Гочоо, "Их замын эхэнд" түшмэл Дамбий, "Хүний төлөө" намын дарга "Ацаг шүдний зөрөө" данжаад, "Саруул талын ерөөл" багш, "Намрын халуун өдрүүд" данжаад, "Мандухай цэцэн хатан" ноён, "Мөнгөн буйл" хотын панзчин, "Хэцүү даалгавар" уудаг профессор зэрэг дүрүүдэд тогложээ. Н.Дугарсанжаа жүжигчин, найруулагч байснаас гадна хэд хэд жүжгийн зохиол, дууны үг бичжээ. {{DEFAULTSORT:Дугарсанжаа, Навааны}} [[Ангилал:1924 онд төрсөн]] [[Ангилал:2004 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Лүнгийн хүн]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны жүжигчин]] d73sfymxv6shsmrqfj9d7dimnajz4s2 0 144906 865605 846777 2026-08-11T05:59:10Z Avirmed Batsaikhan 53733 865605 wikitext text/x-wiki '''Манзушир бурхан''' Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд монголоор "Зөөлөн эгшигт" хэмээдэг бөгөөд хамаг бурхадын агуу [[Хоосон чанар|хоосон чанарыг]] оносон билгүүн, оюун ухаан, айлдлыг бэлгэддэг бурхан юм. Манзушир бурхны догшин дүр нь [[Жигжид бурхан|Жигжид]] [[Жигжид бурхан|бурхан]] буюу Айлган үйлдэгч бурхан юм. Баруун мөрөн дээрээ буруу үзэл ба мунхаг харанхуйг арилгагч сэлэм, зүүн мөрөн дээрээ Бадамлянхуа цэцэг, түүний дээр төгс гэгээрэлд хүрснийг илтгэх “Пражняпрамита” судар тавиастай байдаг. Буддын уламжлалд [[Жанрайсаг бурхан|Жанрайсиг]], [[Очирваань бурхан|Очирваань]], Манзушир бурхадаар гурван эрдэнийг төлөөлөн бэлгэддэг. Манзушир бурхан нь бодьсадвагийн 10 газрыг төгс туулж гарсан учраас бурхан багшийн адил төгс гэгээрэлд хүрсэн ажээ. Манзушир бурханы тарнийг тоолон уншвал ухамсарыг тэлж, билэг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзуширын догшин дүр нь [[Жигжид бурхан]] юм. Хятадын нутаг дахь [[Утай|Утай уулыг]] Манзуширын орон гэдэг. "Манзушир" гэдэг нь "Оюун билгийн тэнгэрийг сахих бурхан" гэсэн утгатай. Манзушир ламтны анхдугаар дүрийн хувилгаан Лувсанжамбалданзан удирдан 1733 онд [[Богд хан уул|Богдхан уулын]] урд энгэрт бариулснаар Манзуширын хийдийн суурь тавигджээ. == Манзушир тарни == Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд Манзушир бурхны тарнийг тоолон уншвал ухамсрыг тэлж, билэг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзушир бурханы зүрхэн тарни нь “'''''Ум ара база на ди, ум яани ли яа суухаа'''''” бөгөөд байнга уншиж байвал харанхуй мунхагаас гэтэлж, оюун ухаан сайжран тэлнэ хэмээдэг. == Манзушир бурханы магтаал == '''-Төвдөөр'''. -Ламаадан гомбоо жэвзүн жамби янлаа чанцолоо. -Гангий лодой дивний бринбрал нидэр намдаг равсалваа. -Жинэд донгүн жишэн сигчэр иджий түггар лэгвам жин. -Гандаг сридвий зонрар мариг мүнтүм дүнал жийсэрвий. -Дочог гүнла вүжиг дарзай янлаг дүгжү яндан сүн. -Врүгдар чэрдог нёнмон нёдлон лайжи жагдог долзад жин. -Мариг мүнсэл дүнал нүггү жийнэд жодзад ралди нам -Доднай дагжин савжү тарсон ёндон зүйзог жалсрай түво гү -Жүпраг жүүдэн жүүний жонбрай даглой мүнсэл жамъяан чодла дүд. -'''Монгол орчуулга''': -Ачит лам хийгээд итгэл болсон гэтэлгэгч Жамъяанд мөргөе. -Алин түүний оюун нь хоёр түйтгэрийн үүлнээс хагацсан наран мэт асар арилан тодорсон тул. -Ахуй хэдий утга бүхний ёсыг болгоосны тул өөрийн зүрхнээ судар барьсан. -Аливаа сансарын гянданд мунхагийн харанхуйгаар мэнэрэн зовлонд нэрвэгдсэн. -Амьтан бүхэнд ганц хүү мэт энэрснээс жаран эгшиг төгөлдөр зарлигийг. -Ад биш луу мэт дуурсган нисваанисийн нойрноос сэрээж үйлын төмөр чөдрөөс гэтэлгэн зохиож. -Адаг мунхагийн харанхуйг арилган зовлонгийн үр хар бүхнийг огтлох илд барьсан . -Ашдаас арилсан арван газрын эцэст хүрч эрдмийг огоот төгсгөсөн ялгуулсан хөвгүүний хүчэт лагшин. -Зуун арван хоёр мэлмийг цацруулан миний мунхагийн харанхуйг арилгагч Жамъяанд мөргөмүй. gqs97mb400h1ne6xkbbjrdvwfhhikdc 865645 865605 2026-08-11T09:40:28Z Zorigt 49 865645 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bodhisattva Manjushri as Tikshna-Manjushri (Minjie Wenshu) MET DP164061.jpg|thumb]] '''Манзушир бурхан''' Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд монголоор "Зөөлөн эгшигт" хэмээдэг бөгөөд хамаг бурхдын агуу [[Хоосон чанар|хоосон чанарыг]] оносон билгүүн, оюун ухаан, айлдлыг бэлгэддэг бурхан юм. Манзушир бурхны догшин дүр нь [[Жигжид бурхан]] буюу Айлган үйлдэгч бурхан юм. Баруун мөрөн дээрээ буруу үзэл ба мунхаг харанхуйг арилгагч сэлэм, зүүн мөрөн дээрээ Бадамлянхуа цэцэг, түүний дээр төгс гэгээрэлд хүрснийг илтгэх “Пражняпрамита” судар тавиастай байдаг. Буддын уламжлалд [[Жанрайсаг бурхан|Жанрайсиг]], [[Очирваань бурхан|Очирваань]], Манзушир бурхдаар гурван эрдэнийг төлөөлөн бэлгэддэг. Манзушир бурхан нь бодьсадвагийн 10 газрыг төгс туулж гарсан учраас бурхан багшийн адил төгс гэгээрэлд хүрсэн ажээ. Манзушир бурхны тарнийг тоолон уншвал ухамсарыг тэлж, билиг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзуширын догшин дүр нь [[Жигжид бурхан]] юм. Хятадын нутаг дахь [[Утай|Утай уулыг]] Манзуширын орон гэдэг. "Манзушир" гэдэг нь "Оюун билгийн тэнгэрийг сахих бурхан" гэсэн утгатай. Манзушир ламтны анхдугаар дүрийн хувилгаан Лувсанжамбалданзан удирдан 1733 онд [[Богд хан уул|Богдхан уулын]] урд энгэрт бариулснаар [[Манзуширын хийд]]ийн суурь тавигджээ. == Манзушир тарни == Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд Манзушир бурхны тарнийг тоолон уншвал ухамсрыг тэлж, билиг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзушир бурханы зүрхэн тарни нь “'''''Ум ара база на ди, ум яани ли яа суухаа'''''” бөгөөд байнга уншиж байвал харанхуй мунхагаас гэтэлж, оюун ухаан сайжран тэлнэ хэмээдэг. == Манзушир бурханы магтаал == Төвөдөөр: {{Quote| Ламаадан гомбоо жэвзүн жамби янлаа чанцолоо Гангий лодой дивний бринбрал нидэр намдаг равсалваа Жинэд донгүн жишэн сигчэр иджий түггар лэгвам жин Гандаг сридвий зонрар мариг мүнтүм дүнал жийсэрвий Дочог гүнла вүжиг дарзай янлаг дүгжү яндан сүн Врүгдар чэрдог нёнмон нёдлон лайжи жагдог долзад жин Мариг мүнсэл дүнал нүггү жийнэд жодзад ралди нам Доднай дагжин савжү тарсон ёндон зүйзог жалсрай түво гү Жүпраг жүүдэн жүүний жонбрай даглой мүнсэл жамъяан чодла дүд }} Монгол орчуулга: {{Quote| Ачит лам хийгээд итгэл болсон гэтэлгэгч Жамъяанд мөргөе Алин түүний оюун нь хоёр түйтгэрийн үүлнээс хагацсан наран мэт асар арилан тодорсон тул Ахуй хэдий утга бүхний ёсыг болгоосны тул өөрийн зүрхнээ судар барьсан Аливаа сансрын гянданд мунхгийн харанхуйгаар мэнэрэн зовлонд нэрвэгдсэн Амьтан бүхэнд ганц хүү мэт энэрснээс жаран эгшиг төгөлдөр зарлигийг Ад биш луу мэт дуурсган нисванисын нойрноос сэрээж үйлийн төмөр чөдрөөс гэтэлгэн зохиож Адаг мунхгийн харанхуйг арилган зовлонгийн үр хар бүхнийг огтлох илд барьсан Ашдаас арилсан арван газрын эцэст хүрч эрдмийг огоот төгсгөсөн ялгуулсан хөвгүүний хүчит лагшин Зуун арван хоёр мэлмийг цацруулан миний мунхгийн харанхуйг арилгагч Жамъяанд мөргөмүй }} n86iy1xdegrx53grnaixygdj9u16xht 865646 865645 2026-08-11T09:40:38Z Zorigt 49 865646 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bodhisattva Manjushri as Tikshna-Manjushri (Minjie Wenshu) MET DP164061.jpg|thumb]] '''Манзушир бурхан''' Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд монголоор "Зөөлөн эгшигт" хэмээдэг бөгөөд хамаг бурхдын агуу [[Хоосон чанар|хоосон чанарыг]] оносон билгүүн, оюун ухаан, айлдлыг бэлгэддэг бурхан юм. Манзушир бурхны догшин дүр нь [[Жигжид бурхан]] буюу Айлган үйлдэгч бурхан юм. Баруун мөрөн дээрээ буруу үзэл ба мунхаг харанхуйг арилгагч сэлэм, зүүн мөрөн дээрээ Бадамлянхуа цэцэг, түүний дээр төгс гэгээрэлд хүрснийг илтгэх “Пражняпрамита” судар тавиастай байдаг. Буддын уламжлалд [[Жанрайсаг бурхан|Жанрайсиг]], [[Очирваань бурхан|Очирваань]], Манзушир бурхдаар гурван эрдэнийг төлөөлөн бэлгэддэг. Манзушир бурхан нь бодьсадвагийн 10 газрыг төгс туулж гарсан учраас бурхан багшийн адил төгс гэгээрэлд хүрсэн ажээ. Манзушир бурхны тарнийг тоолон уншвал ухамсарыг тэлж, билиг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзуширын догшин дүр нь [[Жигжид бурхан]] юм. Хятадын нутаг дахь [[Утай|Утай уулыг]] Манзуширын орон гэдэг. "Манзушир" гэдэг нь "Оюун билгийн тэнгэрийг сахих бурхан" гэсэн утгатай. Манзушир ламтны анхдугаар дүрийн хувилгаан Лувсанжамбалданзан удирдан 1733 онд [[Богд хан уул|Богдхан уулын]] урд энгэрт бариулснаар [[Манзуширын хийд]]ийн суурь тавигджээ. == Манзушир тарни == Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд Манзушир бурхны тарнийг тоолон уншвал ухамсрыг тэлж, билиг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзушир бурханы зүрхэн тарни нь “'''''Ум ара база на ди, ум яани ли яа суухаа'''''” бөгөөд байнга уншиж байвал харанхуй мунхагаас гэтэлж, оюун ухаан сайжран тэлнэ хэмээдэг. == Манзушир бурхны магтаал == Төвөдөөр: {{Quote| Ламаадан гомбоо жэвзүн жамби янлаа чанцолоо Гангий лодой дивний бринбрал нидэр намдаг равсалваа Жинэд донгүн жишэн сигчэр иджий түггар лэгвам жин Гандаг сридвий зонрар мариг мүнтүм дүнал жийсэрвий Дочог гүнла вүжиг дарзай янлаг дүгжү яндан сүн Врүгдар чэрдог нёнмон нёдлон лайжи жагдог долзад жин Мариг мүнсэл дүнал нүггү жийнэд жодзад ралди нам Доднай дагжин савжү тарсон ёндон зүйзог жалсрай түво гү Жүпраг жүүдэн жүүний жонбрай даглой мүнсэл жамъяан чодла дүд }} Монгол орчуулга: {{Quote| Ачит лам хийгээд итгэл болсон гэтэлгэгч Жамъяанд мөргөе Алин түүний оюун нь хоёр түйтгэрийн үүлнээс хагацсан наран мэт асар арилан тодорсон тул Ахуй хэдий утга бүхний ёсыг болгоосны тул өөрийн зүрхнээ судар барьсан Аливаа сансрын гянданд мунхгийн харанхуйгаар мэнэрэн зовлонд нэрвэгдсэн Амьтан бүхэнд ганц хүү мэт энэрснээс жаран эгшиг төгөлдөр зарлигийг Ад биш луу мэт дуурсган нисванисын нойрноос сэрээж үйлийн төмөр чөдрөөс гэтэлгэн зохиож Адаг мунхгийн харанхуйг арилган зовлонгийн үр хар бүхнийг огтлох илд барьсан Ашдаас арилсан арван газрын эцэст хүрч эрдмийг огоот төгсгөсөн ялгуулсан хөвгүүний хүчит лагшин Зуун арван хоёр мэлмийг цацруулан миний мунхгийн харанхуйг арилгагч Жамъяанд мөргөмүй }} 6jqgiq1j40gbsbcin3yg2hm064jrw5p 0 147631 865644 865460 2026-08-11T09:21:51Z HorseBro the hemionus 100126 865644 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас Sino–Dzungar Wars гэх Хятад–Зүүнгарын дайнууд гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: ''Ойрато'''–'''маньчжурские войны''}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] rgy8wci1pridx50pjot3ql603rvq5ju 865647 865644 2026-08-11T09:43:54Z HorseBro the hemionus 100126 865647 wikitext text/x-wiki {{Under construction}}{{Инфобокс дайн | conflict = Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] | date = 1688–1759 | result = Пиррикийн Чин улсын ялалт | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | territory = [[Шинжаан]], [[Төвөд]], [[Монгол]], [[Хөхнуур муж]] Чин улсын эрхшээлд оров. | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]''' | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] }} '''Зүүнгар–Чин улсын дайн'''{{efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: ''准噶尔之役''; [[Англи хэл|Англи хэлээр]]: ''Dzungar–Qing Wars'' бас Sino–Dzungar Wars гэх Хятад–Зүүнгарын дайнууд гэж бас нэрлэгдэнэ.}} эсвэл '''Ойрад–Манжийн дайн'''{{efn|[[Орос хэл|Орос хэлээр]]: Ойрато–маньчжурские войны.{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}}}} нь [[Зүүнгарын Хаант Улс]] ба [[Чин улс]], түүний хараат улсуудын эсрэг тулгасан цуврал дайнууд юм. a a a a a a a a aa tom.pearl i will exoand pagefucks sakeu a a a a a a a a == Өмнөтгөл == === Ойрадууд === ==== Ойрадууд эрх мэдлийнхээ оргил үе ==== a a a a a a a a a a a a ==== Ойрадын нүүдэл ба тусгаар тогтнолоо алдсан нь ==== a a a a a a ==== Ойрадын тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл ==== a a a a a aaaaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a ==== Ойрадын улсууд байгуулагдсан нь ==== a a a a a a a === Манжууд === ==== Зүрчидийн нэгдэл ==== [[Файл:太祖趁势取乌拉城.jpg|thumb|[[Нурхач]] Ёнжи хотыг Хайши Зүрчидээс булаан авсан нь]] [[Жянши муж|Жянши мужын]] тэргүүн Ван Гао [[Мин улс|Мин улстай]] хэсэг хугацаанд дайсагнаж байсан бөгөөд Монголын холбоотнуудтай хамт Мин улсын хотуудад байнга халддаг байжээ. Тэрээр 1573 онд [[Фүшүн|Фүшүнд]] Мин улсын командлагчийг алсны дараа Мин улс хариу довтолж, Ван улсыг хойд зүг рүү Хада улсын нутаг руу хөөж, Хулун холбоотны удирдагч Ван Тайд олзлогдон Мин улсын генерал Ли Ченлянд хүлээлгэн өгчээ. Ли түүнийг 1575 онд цаазаар авахуулсан.{{sfn|Twitchett|1998b|p=270}} Ван Гаогийн үхэл Жианжоу овгуудын дунд эрх мэдлийн төлөөх тэмцлийг өдөөжээ. Ван Гаогийн өмнө нь харьяа байсан Жиоцанга болон түүний хүү Такси нар эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд Ли Ченлянтай нууцаар нэгдсэн.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} 1582 онд Ван Гаогийн хүү Атай Мин улсын нутгийг довтлов. Мин Гиоцангга болон Такси нарын дэмжлэгтэйгээр шийтгэх экспедиц илгээв.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Атайн цайз руу довтлох үеэр Гиоцангга болон Такси нарыг Мингийн өөр нэг Журчен холбоотон Никан Вайлан хөнөөжээ.{{sfn|Crossley|1987|p=771}} Мин улс үүнийг санамсаргүй явдал гэж үзээд Никан Вайланыг Таксигийн хүү [[Нурхач|Нурхачид]] хүлээлгэн өгөхөөс татгалзсан боловч тэд түүнд нөхөн төлбөр болгон зарим бэлэг, хөрөнгө оруулалт өгсөн.{{sfn|Swope|2014|p=17}} [[Файл:碩翁科羅巴遜敗哈達兵.jpg|left|thumb|Нурхачийн арми Хада Зүрчидийг ялав]] Нурхач ирээдүйтэй удирдагч болж өссөн. Тэрээр залуу байхдаа морьт харваанд авьяастай байсан бөгөөд Зүрчид, [[Монгол хэл|Монгол]], [[Хятад хэл|Хятад хэлийг]] сайн мэддэг байжээ. Зарим эх сурвалжаас үзэхэд Нурхач залуу насандаа Фушунд Ли Ченлянгийн гэрт амьдарч байсан тул хятад хэлээр бичиг үсэг тайлагдсан гэж үздэг.{{sfn|Swope|2014|p=16-17}} Тэрээр бага насныхаа ихэнх хугацаанд өөрийгөө Мин улсын хилийн харуул, Мин улсын эзэнт гүрний орон нутгийн төлөөлөгч гэж албан ёсоор үздэг байжээ.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} 1583 оны эхээр Нурхачи Мин улсын генерал Ли Ченлянаас эцгийнхээ залгамжлагч бага Зүрчид удирдагчийн эрхийг авчээ.{{sfn|Fang|1943b|ref=Fang1943b|p=595}} Тэрээр Никан Вайлантай дайн хийж, Мин улс руу зугтахыг албадаж, эцэст нь цаазаар авчээ. Нурхачи жижиг овог аймгуудыг аажмаар устгаж, Мин улсын тааллыг олж авснаар нөлөөгөө тэлсээр байв. 1589 онд тэрээр хулгайлагдсан хэдэн хятад хүнийг аварч, Мин улсын эрх баригчдад хүлээлгэн өгснөөр Мин улсын сэтгэлийг татсан бөгөөд энэ үйлдлээрээ түүнд ерөнхий комиссарын туслах цол олгов.{{sfn|Peterson|2008|p=29}} [[Файл:太祖招撫扎海.jpg|thumb|Нурхач Жахайгийн бууж өгөлтийг хүлээн авч байна]] Тэрээр 1611 он хүртэл Мин улсын ордонд алба гувчуур илгээх ажлыг биечлэн удирдан Мин улстай харилцаагаа бэхжүүлсэн бөгөөд Мин улс түүнийг үнэнч харьяат гэж үздэг байв.{{sfn|Jerr|2017|p=152}} Тэрээр Мин улсын олзлогдсон хүмүүсийг зохих эрх баригчдад буцааж өгч, тэр ч байтугай [[Солонгос руу хийсэн Японы довтолгоо|Солонгос руу хийсэн Японы довтолгооны]] эсрэг тэмцэх санал тавьсан. Түүний Япончуудтай тулалдах саналыг [[Солонгосчууд|Солонгосчуудын]] эргэлзээнээс болж татгалзсан боловч Мин улс Нурхачид Хадагийн удирдагчийн хамт луу-барын жанжин цол олгосон.{{sfn|Peterson|2008|p=30}} 1587 онд Нурхач Фе Алад шинэ нийслэл байгуулжээ. 1591 он гэхэд тэрээр Фүшүнээс [[Ялу гол]] хүртэл үргэлжилсэн газар нутгийн нэлээд хэсгийг хянаж байв. Түүний бусад Зүрчид овгуудын эсрэг түрэмгий тактик нь Мин улсын түүнд өгсөн өндөр статусаас үүдэлтэй бөгөөд түүний амжилт нь Хада, Ула, Хойфа, [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Шибэ]], Гувалка, Жушери, Нейен, Их зэрэг есөн овог аймгийн хамтарсан довтолгоонд хүргэсэн. 30,000 хүчтэй эвслийн хүч 1593 онд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=24}} 1599 оны байдлаар Нурхач Хада овгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч Мин овгийн удирдагчдад цол хэргэм олгохыг зөвшөөрсөн. Нурхач мөн Эрдэнэ Бакси, Дахай заргач нарт [[Монгол бичиг|Монгол бичгийг]] Зүрчид хэлэнд тохируулахыг даалгаснаар Зүрчидүүдийг ард түмэн болгон нэгтгэхийн төлөө ажилласан. Тэрээр мөн Манж улсын түүхийн ихэнх хугацаанд цэргийн байгууллагыг тодорхойлсон [[Найман хошуу]] армийн системийг бий болгосон. 1601 онд тэрээр хуурамч дүр эсгэж, Хадаг захируулсан. 1607 онд Хойфа нар дагалдаж, 1608 онд Улагийн эсрэг аян дайн эхэлсэн.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} 1603 онд өмнөх газарт усны асуудлаас болж Жяншийн нийслэлийг Хэту Ала руу нүүлгэсэн. 1605 онд [[Чосон|Чосоны]] Гванхэгун хойд зүг рүү экспедиц илгээж, Зүрчид Холжаон овгийг устгасан. Гэсэн хэдий ч Зүрчидүүдийн дийлэнх нь Нурхачийн хаант улсын нэг хэсэг болжээ. Зэрлэг Зүрчид үүд 1611 онд ялагдаж, Ула овог 1613 онд нэгтгэгджээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=25}} Сүүлийн томоохон Зүрчид овог болох Их нь Нурхач өөрийгөө [[Хожуу Жин]]{{Efn|Эсвэл Манжийн Амага [[Айсингиоро]]}} улсын ''"[[хаан]]"'' гэж зарласнаас хойш гурван жилийн дараа буюу 1619 он хүртэл захирагдаагүй. Үүний зэрэгцээ тэрээр 1618 онд Долоон гомдол зарлаж, Мин улсын ноёрхлоос илт татгалзаж, Мин улсын эсрэг тэмцэж эхлэв. Их нар Сархугийн тулалдаанд Нурхачтай тулалдахад Мин улстай нэгдэн орсон боловч хэдэн сарын дараа Сиченгийн тулалдаанд ялагдаж, эцэст нь эзлэгдсэн. {{sfn|Swope|2014|p=24}} Хожуу Жин улсыг [[Чин улс|Чин улсын]] өмнөх үе гэж үздэг бөгөөд энэ нь хожим Мин улсыг эзэлсэн юм. ==== Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Инфобокс дайн | conflict = Манжийн Өвөр Монголыг байлдан дагуулсан нь | place = [[Өвөр Монгол]] | caption = Манжийн Өвөр Монголчуудтай хийсэн дайны тухай газрын зураг. | image = Chahar war.png | result = Манжийн ялалт | territory = Манжийн [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] байлдан дагуулсан | partof = [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] | date = 1618–1636{{Sfn|Gantulga|2019|p=33}} | combatant1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Цахар]] | combatant2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Хожуу Жин]]<br>{{tree list}} *{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Өвөр Монгол|Өвөр Монголын бусад овог аймгууд]]:''' **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хорчин]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Түмэд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Асуд]] **{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Юншээбүү]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Лигдэн хаан]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Нурхач]]<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Дээд эрдэмт|Абахай]] }} [[Цахар|Цахар Монголын]] [[Лигдэн хаан]] өмнөд Монголын нутаг дэвсгэрт Цахарын ноёрхлыг сэргээхийг эрэлхийлж байв. Тэрээр [[Нурхач]] болон түүний [[Хожуу Жин]] гүрний хүчийг эсэргүүцэхийн тулд [[Халх Монголчууд]], [[Мин улс]] болон Их [[Зүрчид|Зүрчидүүдтэй]] холбоо тогтоохыг эрмэлзэж байв.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} 1618 оноос Зүрчидүүд өмнө зүгт Монгол, Мин улсууд руу тэлэлтээ эхлүүлсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1619 онд Лигдэн хаан Нурхачийн хамгаалалтад байсан морины худалдааны хот [[Гуаннинг]] руу довтлов. Тэрээр ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=30}} Түүний холбоотнуудтай дур зоргоороо харьцсаны улмаас тэд 1622–1624 онуудад Зүрчидүүд рүү урвасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} [[Хорчин ястан|Хорчин]], [[Жалайд хошуу|Жалайд]], [[Горлос]] аймгууд 1624 онд Манжид нэгдсэн бол [[Өвөр Халх|Өвөр Халхын]] 5 отог, [[Харчин]], [[Найман]], [[Аохан]] аймгууд 1627 онд Манжид нэгдсэн.{{sfn|Gantulga|2019|p=9}} {{Quote|''"[[Монголчууд]] энэ үүлтэй адил, үүл хуралдвал бороо ордог. Монголчууд цуглавал цэрэг болдог. Үүл сарнивал бороо зогсоно. Бид Монголчуудын хүч сарнихыг хүлээж чадвал тэднийг буулган авч чадна."''|[[Нурхач]].{{sfn|Gantulga|2019|p=32}}}}{{Quote|''"...[[Лигдэн хаан|Цахар хаан]] чиний илгээсэн бичигт: [[Их Монгол Улс|дөчин түмэн Монгол улсын]] эзэн баатар [[Чингис хаан]], мөрний гурван түмэн Манж улсын эзэн гэгээн хаанд илгээсэн хэмээн бичжээ. Танай дөчин түмэн Монгол улсын олонэд над юунд гайхуулна? Би сонсвол манай их нийслэл хотыг [[Мин улс|Дай Мин улсын]] [[Хунъү|Хун-Ү]] хаанд автагдах үед дөчин түмэн монголыг цөм эзэлж, гагцхүү зургаан түмэн бууруулан гарсан хэмээн сонссон. Тэрхүү зургаан түмэн монгол цөм танд үгүй болой. [[Ордос]] нэгэн түмэн, арван хоёр [[Түмэд]] нэгэн түмэн, [[Асуд]], [[Юншээбүү]], [[Харчин]] нэгэн түмэн, тэргүү Баруун гарын гурван түмэн улс чамд хамаагүй, өөрчлөн явах улс болой. Эл Зүүн гарын гурван түмэн улс цөм чиний болой. Гурван түмэн улс бүхийг алат дөчин түмэн хэмээн эртний үгээр бардамнах чинь улсыг хомс сангаар гурван түмэн хэмээн доромжлох тэнэгээр үл мэдэх ёс буй, буюу..."''|Лигдэн хаанд бичсэн Нурхачын захидал, 1619 он.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}}}} [[Файл:恩格德尔来上尊号图.jpg|thumb|1606 онд [[Нурхач|Нурхачид]] хүндэтгэл үзүүлсэн [[Халх Монгол]] Энхдагуур.]] 1625 онд Лигдэн хааны дахин нэг довтолгоог Хорчин–Зүрчид нарын хамтарсан хүч няцаасан.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1626 онд [[Абахай хаан|Абахай]]{{Efn|Тэрээр хожим нь 1636 оноос Дээд эрдэмт болжээ.}} Хорчин руу илгээсэн элчийг Лигдэн хаан хөнөөсөн гэсэн үндэслэлээр Цахар руу довтлов. Лигдэн хаан хожим Хорчин нутагт довтолж, хэд хэдэн олзлогдогч мал сүргийг дээрэмджээ. Хариуд нь Өвөрмонголын цэрэг Хорчин, [[Түмэд]], [[Асуд]], [[Юншээбүү]] нар Лигдэн хааны 43,000 цахар цэрэгтэй тулалдав.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1627 онд Лигдэн хаан морины худалдаанд гарах боломжийг нь хаасан [[Хорчин ястан|Хорчинууд]] руу довтолсон. Гэвч түүнийг буцааж, баруун тийш шахаж, Түмэд Монголчууд руу дайрч, Бошту хаанаас [[Хөх хот|Хөх хотийг]] булаан авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=34}} 1628 онд Лигдэн хаан Зуу хотод Монголчуудын холбоонд ялагдсан.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1629 онд Лигдан [[Датун]] дахь Мин улс руу довтолж, тэднээс их хэмжээний татаас авчээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=35}} 1631 онд Лигдэн хаан Хорчин нарын эсрэг сүүлчийн довтолгооноо эхлүүлсэн боловч холбоотнууд нь түүнийг орхисон.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Нарангоогийн хэлснээр 1632 онд Лигдэн хаан Абахайн довтолгоонд өртжээ. 1634 онд тэрээр баруун тийш зугтсан боловч [[Хөхнуур муж|Хөхнуурд]] салхин цэцэг өвчнөөр нас барж, Цахаруудыг [[Найман хошуу|Найман хошууд]] нэгтгэжээ.{{sfn|Narangoa|2014|p=36}} Гантулгын хэлснээр, 1632 онд 2 Монгол тагнуулч Абахай Цахарын эсрэг хийсэн аян дайныг Лигдэн хаанд мэдэгджээ. Үүний тулд тэрээр Хөхнуур руу зугтаж, 1634 онд Шарталд өвчний улмаас нас баржээ.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} 1634 онд Лигдан хааныг ялсан нь Өмнөд Монголын цэргүүдийн үнэнч байдлыг олж авахаас гадна [[Чин улс|Чин улсад]]{{Efn|1636 онд Хожуу Жин улсаас нэрээ өөрчилсөн}} асар их хэмжээний морь авчирсан бол Мин улс мөн адил хангамжийг үгүйсгэсэн. Чин улс мөн Монгол хаадын Их тамгыг булаан авч, тэдэнд өөрсдийгөө [[Юань Улс|Юань Улсын]] залгамжлагчид гэж харуулах боломжийг олгосон.{{sfn|Wakeman|1985|pp=201–203}} 1636 он гэхэд Зүрчид Өвөр Монголыг бүрэн эрхшээлдээ оруулсан.{{sfn|Gantulga|2019|p=29}} Өвөр Монголын 16 аймгийн 49 хошуу [[Мүгдэн|Мүгдэнд]] уулзаж, Манжууд албан ёсоор Өвөр Монголыг эзлэв.{{sfn|Gantulga|2019|p=33}} ==== Чин улс байгуулагдсан ба Манжийн Хятадыг байлдан дагуулсан нь ==== {{Main|Мин улсаас Чин улс руу шилжих шилжилт}} [[Файл:Du_Halde_-_Description_de_la_Chine_-_Vol_2_feuille_113.jpg|thumb|[[Мин улс|Мин]], [[Чин улс|Чин]] [[Чин улс|улсын]] эзэн хааны энгийн дүрэмт хувцастай Иезуит номлогчийн зураг]] [[Дээд эрдэмт]] [[Хятадууд|Хятад үндэстнээс]] эрдэмтэн-албан тушаалтнуудыг элсүүлэхийн тулд эзэн хааны шалгалт зохион байгуулж, Хятадын хууль эрх зүйн хэлбэрийг баримталжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=160–167}} 1631 онд Далинхэ бууж өгснөөр Мин улсын хамгийн чадварлаг армийн офицерууд дайны ихэнх хэсгийг бэлтгэх, төлөвлөх ажлыг хариуцах шинэ гүрний үнэнч дагалдагчид болжээ. Энэ үеэс эхлэн шилжилт нь Хятад, [[Манжуур|Манжийн]] хоорондох үндэстэн хоорондын мөргөлдөөн байхаа больж, харин [[Мүгдэн]], [[Бээжингийн тулалдаан (1900)|Бээжингийн]] хоорондох иргэний дайн болжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=196–197}} [[Файл:Emperor Huang Taiji.jpg|thumb|304x304px|[[Дээд эрдэмт|Дээд эрдэмтийн]] хөрөг.|left]]Дээд эрдэмт Хятадын эзэн хаан болохоос татгалзсан. Гэсэн хэдий ч Хан Хятадын албан тушаалтнууд Нин Ванво, Фан Вэнчэн, Ма Гуожу, Зу Кефа, Шэнь Пэйруй, Жан Вэнхэн нар түүнийг өөрийгөө Хятадын эзэн хаан гэж зарлахыг ятгасан. 1636 оны 5-р сарын 14-нд тэрээр энэ зөвлөгөөг хүлээн авч, өөрийн дэглэмийн нэрийг Жин биш Чин болгон өөрчилж, Күнзийн ёслолын үеэр өөрийгөө ''"Хятадын [[Хаан|эзэн хаан]]"'' хэмээн өргөмжилжээ.{{sfn|Wakeman|1985|pp=204–208}} 1641–1642 онд Жинжоу, Суншаний тулалдаанд Чин улс ялалт байгуулснаар Мин улсын Ляоси дахь хамгаалалтын тогтолцоо нуран унаж, Шаньхай даваа нь Бээжин хүрэх зам дахь сүүлчийн томоохон хамгаалалт болов.{{sfn|Wakeman|1985|pp=212–221}}[[Файл:Battle of Shanhai Pass.png|thumb|[[Манжууд]] Хятад руу нэвтрэх боломжийг олгосон [[Шаньхайн даваа дахь тулаан]].]] Босогчдын эгнээнээс гарч ирсэн нэр хүндтэй удирдагч бол 1642 он гэхэд Төв Хятадыг ноёрхож эхэлсэн ''"Зоригт ханхүү"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]]: 闖王; Латинжуулсан: Chuǎng Wáng}} цолтой Ли Зичен байв.{{sfn|Mote|1999|p=800}} Түүний манлайллын туршид Мин улс түүнийг хэд хэдэн удаа устгаж болох байсан ч Зүрчидүүд Цагаан хэрмийг нэвтлэв. Зүрчидүүд 1629 оноос хойш Цагаан хэрмийг хэд хэдэн удаа дайрч, түүний дотор 1634,{{sfn|Wakeman|1985|p=201}} 1638,{{sfn|Wakeman|1985|p=209}} болон 1642 онуудад халдсан нь,{{sfn|Wakeman|1985|p=154}} Мин гүрний анхаарлыг сарниулсан юм.{{sfn|Atwell|2008|p=630}} Мин улс нэгэн зэрэг тулгарч буй дотоод болон гадаад аюул заналхийллийг үр дүнтэй даван туулж чадаагүй, тэр ч байтугай Цагаан хэрэм дагуух тогтвортой хамгаалалтыг хадгалж чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч Манжууд Мин улсын эсрэг байлдан дагуулах довтолгоог эхлүүлэхэд хараахан бэлэн биш байсан; Дээд эрдэмт 1642 онд тэмдэглэснээр ''"Шанхайн даваа гарагийг эзлэх боломжгүй"'' гэв.{{sfn|Wakeman|1985|p=224}} 5-р сарын 27-нд Шун арми өмнөд хэсгээс Шаньхайн даваа руу ойртоход Ву Сангуй хаалгыг нээж, Чин улсын армийг хойд хэсгээс даваагаар нэвтрүүлэв. Энэ хүртэл Ли Зичэн, Ву Сангуй нарын хоорондох Шаньхайн даваа дахь тулаан Лигийн талд өрнөж байсан ч Манжийн туг дайчид гэнэт гарч ирснээр Шунийн хүчийг шийдэмгий бут цохив. Ийнхүү Цагаан хэрмийг нэвтлэн Манжууд 6-р сарын 5-нд Бээжин хотыг эзэлжээ. Эцэст нь тэд босогчдын байгуулсан Шун улс болон үлдсэн Мин улсын эсэргүүцлийг хоёуланг нь ялж, бүх Хятадад Чин улсын ноёрхлыг тогтоов.{{sfn|Elliott|2001|pp=1–2}} ==== Монголчуудад нөлөөлсөн Манжийн нөлөө ==== [[Файл:Meritorious Officers Paintings of Ziguang Ge-Bandi.JPG|thumb|218x218px|Монголын [[Найман хошуу|Найман хошууны]] гишүүн.]] 1621 онд Өмнөд [[Халх|Халхын]]{{efn|Тэднийг хожим нь Зуун уд болгон нэрлэжээ.}} анхны монголчууд 600 өрхтэй [[Хожуу Жин]] улстай нэгдсэн. Хожим нь [[Нурхач]] тэднийг хоёр сум болгон байгуулсан. Түүний залгамжлагч [[Дээд эрдэмт]] хожим нь тэднийг [[Найман хошуу|найман өөр Монгол хошууны]] нэг хэсэг болгон 80 сум болгон хуваажээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160}} 1657 он гэхэд найман хошууны 17%-ийг [[Монголчууд]] бүрдүүлжээ. Зөвхөн Манжийн эх нутаг{{Efn|Орчин үеийн зүүн [[Ляонин муж]].}} руу биечлэн нүүж ирсэн монголчууд л Найман хошууны гол бүрэлдэхүүнд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=160-161}} 1644 онд Манж Хятадыг эзлэн авсны дараа Найман хошууны цэргүүдийн тал хувь нь [[Бээжин]] рүү нүүлгэн шилжүүлэгдсэн. Цэргүүдийн 30 орчим хувь нь эзэнт гүрний стратегийн хэсгүүдэд байрладаг гарнизонуудад байрлаж байсан бөгөөд үүнд Монголын Найман хошууны цэргүүд багтжээ.{{sfn|Atwood|2004|p=161}} 1653 онд [[Гүш хаан|Төрбайх Гүш хаан]] Чин улсад алба гувчуур илгээж, [[Эеэр засагч|Эеэр засагчаас]] эзэн хааны тамга, цол хэргэм хүлээн авчээ. Хожим нь [[Дөрвөн Ойрадын холбоо|Дөрвөн Ойрадын холбооны]] [[Очирт сэцэн хан]], [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн хан]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] зэрэг Монголын удирдагчид мөн алба гувчуур илгээжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} === Зүүнгар–Чин улсын дипломат харилцаа === [[Файл:Qing-Expansion3 ZH.png|thumb|203x203px|[[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Чин улс|Чин улсыг]] өргөжүүлсэн нь.]] 1670-аад оны сүүлчээр [[Галдан бошигт хаан|Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт сэцэн ханыг]] ялсан байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} 1677 онд Чин улс Галданыг алба гувчуур явуулж, худалдаа хийхэд зөвшөөржээ. Галдан уг он гэхэд [[Өөлд|Өөлдүүдийг]] ялж, үүний үр дүнд Өөлдүүд Чин улсын хилийн харуулууд болон нутгийн иргэдийг довтлохоор болжээ. Тэдний дунд 10,000 орчим улстай Эрдэнэ хошууч байсан бол Мөргөналандорж хэдэн мянган улстай байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} 1678 оны 8-р сард Очирт сэцэн ханы харьяат Дархан хашха [[Ганьсү муж|Ганьсү мужийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] захиргаатай уулзжээ. Тэрээр Галдан 1678 оны 2-р сард Очирт сэцэн ханыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=167}} Хожим нь Ганьсу мужийн захиргаа [[Энх амгалан|Энх амгаланд]] Очирт сэцэн ханы хүү Баатарэрх жонон эцгийг нь ялагдсаны дараа өөрийн улстай хамт ирж, газар нутаг хүссэн гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=168-169}} Очирт сэцэн ханы ялагдсан харьяатууд [[Ордос|Ордос мужид]] байсан монголчууд руу довтлов.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Энэ нь Энх амгалан Очирт сэцэн ханы ялагдсан албатуудыг өршөөх зарлиг гаргаж, тэдэнд цол хэргэм, тамга, газар нутаг олгохыг тушаав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} Энх Амгалан мөн Өөлдүүдийг уучилсан бөгөөд Энх Амгалан хилийн цэргүүддээ тэднийг алахгүй, зөвхөн хөөж гаргахыг анхааруулсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} {{Quote|''“[[Галдан]] [[Очирт сэцэн хан|Очирт [сэцэн] ханыг]] ялсны дараа Баатарэрх жонон болон түүний нөхөд нутгаа орхин манай хил рүү зугтаж, Муумянган, Урадыг дээрэмдсэн бөгөөд үүний төлөө тэрээр бүрэн эрхийнхээ дагуу бүрмөсөн устгагдсан. Гэвч тэр болон бусад нь хоёулаа бидэнд үеэс үед алба гувчуур авчирсан Очирт [сэцэн] ханы харьяат хүмүүс байсан тул (...) бид түүний гэмийг уучилсан юм. Лувсангомборавданы хувьд тэрээр мөн Очирт [сэцэн] хааны ач хүү, Баатарэрх жононы ах юм”''|[[Энх амгалан]].{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}}}}[[Цоохор убаши|Цоохор убашийн]] үр удам хожим нь хамгаалалт хүссэн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1679 онд Эрдэнэ хошууч газар нутгаа үргэлжлүүлэн дээрэмдэж, Энх амгалан Эрдэнэ хошуучын ноёдыг гэж түүнийг хянах бөгөөд эцэст нь Энх амгалан Эрдэнэ хошуучийг олзлоход Галданаас тусламж хүсэхэд хүргэсэн.{{Sfn|Perdue|2005|p=139}} Галдан ''"Эрдэнэ хошууч зэрлэг амьтадтай хамт тэнүүчилж байсан тул олдсонгүй"'' гэж хариулав. Энх Амгалан ''"Галдан Эрдэнэ хошуучийг барьж аваад олзоо буцааж өгөх ёстой, эс тэгвээс тэр өөрөө арга хэмжээ авна"'' гэж хариулав.{{Sfn|Perdue|2005|p=140}} 1684 оны сүүлчээр Ханд тайж, Эрдэнэ хошууч Энх амгаланд хандан "Галдан Цоохор убашийг барьж, Бандияаг алав" гэж хэлжээ. Энх амгалан хожим Ханд тайжид газар өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169}} 1678 он гэхэд Энх амгалан Галданы удирдлаган дор [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарууд]] Манжид захирагдаагүй тул тэднийг сэжиглэж байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1678 оны хавар Галдан [[Хөхнуур муж|Хөхнуурын]] язгууртнуудын эсрэг дайн хийхээр бэлтгэж байгаа тухай Чин улсад мэдэгдсэн. Үүний тулд Энх амгалан асуудал зарлаж, Зүүнгаруудтай хийх аливаа дайныг зайлсхийв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=169-170}} Зүүнгар–Чин улсын харилцаа эхэндээ найрсаг байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} 1684 эсвэл 1689 он гэхэд Энх амгалан хаан Манжийн эрх хүч бүрэн тогтсон гэж үзэж, Зүүнгарүүд тэд нарт ямар ч аюул үзүүлсэнгүй гэж Пердью тэмдэглэжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=138}} Галдан илүү их эрх чөлөөтэй, илүү шийдэмгий байхийг хүссэн тул Энх амгалан хааныг өмнө баруун зүгт аян дайн хийх явцад 5-р Далай ламын зөвшөөрлөөр Галдан ''"Бошигт хаан"'' гэх цол хүртэжээ. Үүнийг зарлах тулдаа 1679 оны 10-р сард [[Бээжин]] рүү алба гувчуур, бэлэг илгээж Чин улсын засгийн газар түүнийг Чин улсын харьят хаан болсон гэж үзжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=140-141}} Дараа нь Энх амгалан хариуд нь 1683 оны намар Галдан руу илч илгээжээ. Галдан Чин улсын тамга, Хятад ёслол баримтлах гэж хүсэж, Чин улсын элч нартай 1685 он гэхэд Эрдэнэ хошууч ба бусад дээрэмчдийг барьцаалж авна гэж зөвшөөрөлджээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=141-142}} a a a a a a a a a a a aa a a a a == Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Өвөр Монгол]], Орчин үеийн Монгол болон Хятад | date = 1688–1697{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | result = '''1688–1696:''' Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=53}} '''1697:''' Чин улсын ялалт{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Түшээт хан аймаг]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галдан бошигт хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Ану хатан]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Данзан омбо<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Данжила]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар арайтан | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Тон Гуоган{{KIA}}{{Sfn|Perdue|2005|p=157}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Чахундорж хан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Занабазар]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Эбэйдүлээ | strength1 = 30,000{{Sfn|Perdue|2005|p=152}} | strength2 = 400,000{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=52}} | width = 330px | territory = Чин улсын [[Ар Монгол|Халх Монголыг]] байлдан дагуулав{{sfn|Chimitdorzhiev|2002|p=59}} }} aaaaaaaaaaaaa a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == ''Гол сэдэв:'' [[Зүүнгарын Төвөдийг байлдан дагуулсан нь]] {{Инфобокс дайн | conflict = Хоёрдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Хамил тойрог]], [[Төвөд]], Казахстан | date = 1714–1722 | result = '''Энхийн хэлэлцээ:'''{{Sfn|Perdue|2005|p=225}}<br> * [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] газар нутгаа хамгаалсан ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=213}} * [[Чин улс]] [[Төвөд|Төвдийг]] эзлэн түрэмгийлэв{{Sfn|Perdue|2005|p=238}} | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag|Хошуудын хант улс}} **{{flag|Казахын ханлиг}} {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Цэвээнравдан хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Чомбол зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Товч зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Санжи зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Дугар зайсан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Тагцэв | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Энх амгалан]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Иньти, Сюнь хан хунтайж|Иньти]]<br>{{flagicon|Чин улс}} [[Эрэнтэй]]{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} '''[[Лазан хаан]]'''{{KIA}}<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Сурц тайж<br>{{flag icon|Хошуудын хант улс}} Лувсанач тайж<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Ханченне]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} '''[[Полхане Топгие]]'''<br>{{flagicon|Төвөд}} Аронгпа<br>{{flagicon|Төвөд}} Бумтангпа{{KIA}} | width = 330px | casualties1 = Тодорхойгүй, хүнд, гэхдээ дайснуудаасаа бага. | casualties2 = '''Хүнд:''' * Илүү их хохирол амссан * {{flag icon|Чин улс}} 100,000 <small>([[Лхас|Лхасад]])</small> }} a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a == Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Ар Монгол]], [[Хөхнуур муж]], орчин үеийн Монгол, Хятад | date = 1729–1739 | result = Зүүнгарын Хаант Улсын ялалт{{Sfn|Perdue|2005|p=209}} | territory = [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунд]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]–[[Чин улс|Чин улсын]] хил хязгаарыг тогтоосон | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Галданцэрэн хаан]]'''<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Их Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Бага Цэрэндондов]]<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Йохан Густав Ренат]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Найралт төв]]'''{{Байгалийн шалтгаан}}{{efn|Тэрээр дайны үеэр нас барсан}}{{Бууж өгсөн}}{{Sfn|Perdue|2005|p=209}}<br>{{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Юэ Жончи]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Фурдан]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Эфү Цэрэн]]{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Нян Гэняао<br>{{flag icon|Чин улс}} Басай{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Чабин{{KIA}} | width = 330px }} a a a a a a a a aa aa aa aa a a a a a a == Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн == {{Инфобокс дайн | conflict = Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн | place = [[Зүүнгарын Хаант Улс]] | date = 1755–1759 | result = Чин улсын ялалт * Чин улс Зүүнгар–Казах эвслийг ялж чадаагүй | territory = [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] [[Чин улс]] байлдан дагуулав | combatant1 = {{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}}<br>{{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} [[Хотгойд]]–[[Халх]] | combatant2 = {{tree list}} *{{flag|Чин улс}} **{{flag icon|Чин улс}} [[Хамил засгийн хошуу]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Уйгурууд]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Ар Монгол|Халх Монгол]] **{{flag icon|Чин улс}} [[Өвөр Монгол]] {{tree list/end}} | commander1 = {{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Даваач]]'''{{POW}}{{Бууж өгсөн}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} '''[[Амарсанаа]]'''{{Зугтсан}}<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} Шээрэндорж<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} '''[[Аблай султан|Аблай хаан]]'''<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Country Data Юань Улс|military}} '''[[Чингүнжав]]'''{{executed}} | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} '''[[Тэнгэр тэтгэгч]]'''<br>{{flag icon|Чин улс}} Банди{{KIA}}{{efn|Тэрээр Хулж хотын бүслэлтийн үеэр амиа хорлосон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Ён Чан<br>{{flag icon|Чин улс}} Салар<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй<br>{{flag icon|Чин улс}} Эмин хозу<br>{{flag icon|Чин улс}} Цэвдэнжав<br>{{flag icon|Чин улс}} Аюуш<br>{{flag icon|Чин улс}} [[Хожис]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Эрэнчиндорж{{executed}}{{efn|Түүнийг зөвхөн Бээжинд Чин улс цаазалсан бөгөөд Зүүнгар улс цаазлаагүй.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}}{{sfn|Perdue|2005|p=278}}}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Танкала{{KIA}}<br>{{flag icon|Чин улс}} Хошуци{{KIA}} | width = 330px | strength1 = 10,000 <small>([[Даваач|Даваачийн]] цэргүүд)</small>{{sfn|Perdue|2005|p=274}}<hr>10,000 <small>([[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд)</small> | strength2 = {{plainlist| '''Маргаантай:'''<Br> * 50,000{{sfn|Perdue|2005|p=272}} * 90,000–200,000{{sfn|Zlatkin|1983|p=290}} }} | image = Battle of Khurungui.jpg | caption = [[Хөрөнгүйн тулалдаан]] | partof = [[Арван Их Аян]] }} '''Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн''' нь [[Чин улс|Чин улсын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] устгасан явдал бөгөөд [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|1911 оны Монголын тусгаар тогтнолын дайны]] өмнөх Чин улсын засаглалын эсрэг Монголчуудын сүүлчийн томоохон [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл|эсэргүүцэл]] байв. 1745 онд [[Галданцэрэн хаан]] нас барсны дараа Зүүнгарын Хаант Улс удаан хугацаанд үргэлжилсэн залгамжлалын хямрал, язгууртнуудын эрх мэдлийн тэмцэлд автаж, улсын төв засаглал эрс суларчээ. Энэхүү дотоодын эмх замбараагүй байдлыг Чин улс анхааралтай ажиглаж байсан бөгөөд [[Тэнгэр тэтгэгч]] Зүүнгарын улсыг бүрмөсөн устгаж, Өвөр Азид ноёрхлоо тогтоох боломж гэж үзэв. Үүний зэрэгцээ Зүүнгарын язгууртнуудын зарим нь Чин улсад дүрвэн орж, зарим нь Манжийн талд орсноор тус улсын улс төрийн байдал улам дордов. 1755 онд [[Амарсанаа]] Чин улсын дэмжлэгтэйгээр [[Даваач|Даваачийн]] эсрэг аян дайнд оролцсоноор дайн шинэ шатанд шилжив. Чин улсын цэргүүд Зүүнгарын нутагт довтолж, Даваачийг богино хугацаанд буулган авсан боловч Амарсанаа Чин улсын бодлогыг эсэргүүцэн удалгүй бослого гаргаж, Зүүнгарын тусгаар тогтнолыг сэргээхийг оролдов. Дараагийн хэдэн жилийн турш Ойрадын эсэргүүцэл үргэлжилсэн ч Чин улсын цэргийн болон эдийн засгийн давуу хүчийг даван туулж чадсангүй. 1755–1759 оны дайн нь Зүүнгар–Чин улсын дайны эцсийн үе шат байсан бөгөөд Зүүнгарын Хаант Улс бүрэн мөхөж, Өвөр Азийн улс төрийн хүчний тэнцвэр үндсээрээ өөрчлөгдөхөд хүргэсэн юм. Дайны дараа Чин улс [[Зүүнгар нутаг]], [[Төвөд]], [[Шинжаан]] дахь ноёрхлоо бататгаж, Ойрадын хүн амын дийлэнх нь [[Зүүнгарын геноцид|Зүүнгарын геноцидын]] үеэр устгагдсан байна. === Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн байдал === 1745 онд Зүүнгарын хаан, [[Галданцэрэн хаан]] нас баржээ. Зүүнгарын Хаант Улс орон дотор иргэний дайн дэгдэж, ялагдсан язгууртнууд Чин улсын мэдэлд орсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тухайн үед тэрээр Галданцэрэн хаан гурван хүү, хэд хэдэн охинтой байжээ. Ууган хүү [[Ламдаржаа]] эцгийгээ нас барах үед 19 настай, дунд хүү [[Цэвээндоржнамжил|Цэвээндорж]] 13 настай, отгон хүү Цэвээндаш ердөө 7 настай байжээ. Галданцэрэн хаан дунд хүүдээ хаан ширээг гэрээсэлсэн бөгөөд түүнийг 1746 онд ''"Аз намжал-хунтайж"'' нэрээр захирагчаар зарласан боловч түүний хаанчлал богино хугацаанд үргэлжилсэн.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Цэвээндоржнамжил архи уух, нохой алах сонирхолтой, мөн параноид болсон тул улс орныг хүчирхийлэлээр захирч байжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Түүний эгч Уламбаяр түүнийг зогсоохыг оролдсон боловч Цэвээндоржнамжил шоронд хорьсон бөгөөд,{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Баабарын хэлснээр тэрээр эгчийгээ бусад хүмүүсийн хамт цаазалсан гэжээ.{{Sfn|Baabar|1999|p=89}} Энэ нь Уламбаярын нөхөр Сайн Булагийг Цэвээндоржнамжилыг өөрийн илүү алдартай ах Ламдаржаатай хамт ан агнуурын аялалд алахыг зөвшөөрсөн.{{Sfn|Perdue|2005|p=270}} Тэд Цэвээндоржнамжилыг ялж чадаж, Цэвээндоржнамжилыг сохолж, Галданцэрэн хааны отгон хүү, Цэвээн Дашитай хамт [[Аксу тойрог|Аксу]] руу хорьсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=270-271}} 1749 онд хуйвалдааны үр дүнд түүнийг түлхэн унагааж, Ламдаржаа [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] захирагч болж, ''"Эрдэнэ ламбаатар хунтайж"'' цол хүртжээ. Гэвч түүний хаанчлал ч мөн богино хугацаанд үргэлжилсэн: цолтой Ойрадын язгууртнууд түүнийг захирагч гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзсан бөгөөд энэ нь даруухан гаралтай хүн бөгөөд Галданцэрэн хааны хууль бус хүү, татвар эмээс төрсөн гэжээ. Ламдаржааг түлхэн унагааж, залуу Цэвээндашийг хааны сэнтийд залах зорилготой шинэ хуйвалдаан гарч ирэв. Хуйвалдааныг илрүүлж, оролцогчдыг хатуу шийтгэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=281-282}} Харин Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Ламдаржаа 1750 онд бослого гаргаж, ''"[[хаан]]"'' цолыг авсан гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын хаан ширээнд өрсөлдөх шинэ өрсөлдөгч [[Их Цэрэндондов|Их Цэрэндондовын]] ач хүү, [[Даваач]] гарч ирсэн бөгөөд түүний гарал үүсэл нь түүнд залгамжлах давуу эрх олгосон юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Даваачийн өвөг дээдсийн эдлэн газар Тарвагатай нуруунд, мөн өөр нэг Ойрадын [[Хойд]] овгийн ноён, [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] эдлэн газар байсан бөгөөд Даваач түүнтэй нягт холбоотой, нөхөрлөдөг байв. Даваач, Амарсанаа нар холбоотон болж, Ламдаржаатай эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд тэд ялагдсан.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} 1751 онд тэд [[Казахын ханлиг]] руу зугтжээ.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа, Даваач хоёр зугтсаныг мэдсэн Ламдаржаа Казахын Дунд Жүзийн хаан, [[Аблай султан|Аблайд]] ултиматум{{Efn|эцсийн шаардлага буюу шаардлагыг үл тоомсорловол муу зүйл тохиолдох болно гэсэн анхааруулга}} илгээв. Ламдаржаа тэр хоёрыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Аблай султан татгалзжээ.{{Sfn|Abuev|2013|p=92}} 1752 оны 9-р сарын 9-нд Ламдаржаа 15,000–25,000 орчим цэрэг удирдан Дунд Жүзийн эсрэг тулалдсан боловч, Ламдаржааг Даваач, Амарсанаа нарын цэргүүд хөнөөж,{{Sfn|Moiseev|1991|p=202}} эсвэл Ламдаржаа гуайн өөрийн цэргүүд хөнөөсөн.{{Sfn|Abuev|2013|p=95}} Америкийн түүхч Пердьюгийн хэлснээр 1752 оны 12-р сард Ламдаржаагийн өөрийн цэргүүд бослого гаргаж, түүнийг хөнөөсөн байна.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Даваач ''"Да [[тайж]]"'' цолтойгоор Зүүнгарын хаан ширээнд суув.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Гэсэн хэдий ч хэд хэдэн ноён өөрсдийн шавь Нэмэхжаргалыг хаан ширээнд өргөмжилж, Зүүнгарын Хаант Улс нэгэн зэрэг хоёр захирагчтай болжээ. Амарсанаагийн тусламжтайгаар Даваач өрсөлдөгчөө огцруулж, хөнөөж, улмаар тэрээр хаан ширээг залгамжилжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=282}} Хожим нь, [[Дөрвөд|Дөрвөдүүд]] бослого гаргаж, хожим нь [[Чин улс|Чин улсын]] мэдэлд орсон.{{Sfn|Adle|2003|p=151}} Даваач Дөрвөдшүд бослого гаргасан тул эсрэг 5,000 Казах цэрэгийн тусламжтай тулалдсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=222-223}} 1753–1754 онуудад Даваач Дөрвөдүүдийн удирдагчийг ялж, Дөрвөд үндэстний эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг Казахын орд руу аваачиж чадсан юм.{{Sfn|Moiseev|1991|p=224}} Даваач мөн Амарсанаатай харилцаагаа тасалж, тун удалгүй хурцадмал байдал нь улам бүр нэмэгдэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердью Даваачийг эрх мэдэлд хүрэхдээ "Амарсанааг үзэн яддаг архичин, зэрлэг хүн" болсон гэж тодорхойлсон.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлтийн]] түүхч [[И. Я. Златкин]] Даваач Амарсанаад өгсөн амлалтаа биелүүлээгүйгээс үүссэн байж магадгүй гэж бичжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=287}} Хожим нь Амарсанаа [[Хошууд]], [[Дөрвөд]] болон [[Хойд|Хойдуудтай]] гэрлэх холбоо байгуулж, түүний нөлөөг нэмэгдүүлсэн. Учир нь тэр өмнө нь Даваачаас хамааралтай нөлөө үзүүлэх байх ёстой байсан.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Амарсанаа удалгүй Даваачаас тусгаар тогтнохыг хүсч,{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Зүүнгарын Хаант Улсыг өөрсдөдөө хуваах хүсэлт гаргасан. Гэсэн хэдий ч Даваач саналыг нь татгалзаж,{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} 30,000 цэрэгтэй түүн рүү довтлов. Энэ нь Амарсанааг Чин улс руу зугтахад хүргэв.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Уг үед бас 1753 онд Ойрадын ноён, зайсанууд [[Оросын царьт улс|Оросын царьт улсын]] иргэншлийг хүлээн авах боломжийг судалж байжээ. Үүний дараа Орост сайн дураараа нэгдэх хөдөлгөөн эрчимжжээ. 1755 оны 9-р сард 40 орчим Ойрадын зайсан нар Оросын иргэншлийг хүлээн авах хүсэлтэд Оросын царьт улсын засгийн газрын хариуг хүлээж байв. Оросын засгийн газар хүнд байдалд оржээ. Тус бүс нутагт цөөн тооны цэргийн оролцоотой байсан тул Чин улсын тэлэлт Зүүнгараас цааш [[Зүүн Туркестан]], [[Казахстан]], [[Төв Ази]] руу шууд аюул учруулж байв. Үүний зэрэгцээ, Чин улсын цэргээс зугтаж буй Ойрадын дүрвэгсэд Оросын хил рүү цугларсаар байв. Хэд хэдэн зарлигаар [[Санкт-Петербург]] Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод зөрчилдөөнд оролцохгүй байх өмнөх бодлогоо хэвээр хадгалахаар шийджээ. Нөхцөл байдлын онцгой нөхцөл байдлыг харгалзан хааны засгийн газар орон нутгийн эрх баригчдад Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээн авч, тэдэнд хоргодох байр олгож, хүссэн газраа тэнүүчлэхийг санал болгосноор Чин улсын эрх баригчид тэднийг тайван орхихыг хичээжээ. Чин улсын эрх баригчдын болзошгүй мэдэгдлийг Ойрадууд Чин улсын эзэн хааны харьяат биш гэсэн баримтаар няцааж, Орос улс Зүүнгарын Хаант Улсын дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцоогүй бөгөөд оролцохгүй байгаа, мөн Чин улсын засгийн газар ч мөн оролцох ёсгүй гэж тайлбарлах ёстой байв. Ялангуяа 1731 онд Санкт-Петербург хотод суугаа элчин сайд нар өөрсдөө эзэн хаан Орос улс Зүүнгараас дүрвэгсдийг хүлээн авахад ямар ч эсэргүүцэлгүй гэж мэдэгдэж, тэр ч байтугай Ойрадын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Орост шилжүүлэх санал тавьсан гэж мэдэгджээ. Эдгээр зааврыг удирдлага болгон Оросын хилийн эрх баригчид Ойрад дүрвэгсдийг хүлээн авч эхэлсэн бөгөөд тэдний урсгал 1758 он хүртэл үргэлжилсэн юм.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=296-297}} === Чин улсын дайны бэлтгэл === [[Файл:Dorbet_and_Choros_delegation_to_the_camp_of_the_Chinese_Qianlong_Emperor_in_the_Chengde_Mountain_Resort_in_1754,_in_萬樹園賜宴圖_1755.jpg|center|thumb|860x860px|{{center|1754 онд [[Чэндэ]] уулын амралтын газарт байрлах [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуаран руу [[Дөрвөд|Дөрвөдийн]] төлөөлөгчид, 1755 онд Жан-Денис Аттирет зурсан зураг.}}]] [[Файл:Portrait of the Qianlong Emperor in Court Dress.jpg|left|thumb|254x254px|Ахмад настай [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хөрөг.]] [[Гуравдугаар Зүүнгар–Чин улсын дайн]] дууссанаас хойш [[Чин улс]] Зүүнгарын нөхцөл байдлыг анхааралтай ажиглаж байв. 1750 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс]] задран унасны анхны шинж тэмдгүүд гарч ирэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1750 оны 11-р сараас эхлэн Ойрадууд Зүүнгар нутгаас Чин улс рүү урваж эхлэв. Чин улсын эрх баригчид урвасан хүн бүрийг өгөөмөр сэтгэлээр шагнаж, эхэндээ татвар болон бусад тэтгэмж олгож, язгууртнууд болон төрийн албан хаагчдын гишүүдэд янз бүрийн ихэмсэг цол, зэрэг цолыг олгож байв.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Үүний зэрэгцээ Чин улсын засгийн газар дотоодын хурцадмал байдал улам ширүүсвэл Зүүнгарын Хаант Улс үр дүнтэй эсэргүүцэл үзүүлэх боломжгүй болно гэж зөв итгэж, шинэ дайнд бэлтгэж эхлэв. 1752 онд Ойрадуудын эсрэг дайны бэлтгэл эрчимжжээ. Халх Монголд цэргийн албанд тэнцэх бүх эрчүүдийг, түүний дотор зэвсгийг нь цогцоор нь шалгаж, тооллого хийх тушаал хүлээн авчээ. 1752 оны зун [[Эрдэнэ Зуу хийд]] бүс нутагт [[Халх|Халх Монголын]] цэргүүдийг шалгахаар төлөвлөжээ. Тэнд цайз барьсан бөгөөд түүний хэрмээс Халх ноёдын цэргүүд байрлаж байсан Зүүнгарын хил хүртэл гинжин холбоо, цэргийн постууд сунаж тогтсон байв. 1753 оны хавар Чин улсын армийн их буу, зэвсэг, тоног төхөөрөмж, хангамжийн нөөцөөр тоноглогдсон шинэ ангиуд Зүүнгарын хил дээр ирж эхлэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283}} 1753 оны намар [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] хоёр ач хүүгийн удирдсан 3,000 гаруй Ойрадын гэр бүл Зүүнгараас Хятад руу дүрвэв. Чин улсын эрх баригчид Зүүнгарын эсрэг аян дайны бэлтгэл ажлыг улам эрчимжүүлэв. Манжийн дайчдын хамт Зүүнгарын Хаант Улсыг эзлэхээр төлөвлөж буй арми Манжийн удирдлага дор тулалдах [[Хань|Хань хятад]], [[Өвөр Монгол]], Халх Монголчуудыг өргөнөөр цэрэгт элсүүлж эхлэв. Чин улсын засгийн газар таатай нөхцөл байдлыг ашиглан Зүүнгарыг эзлэн түрэмгийлж, Ойрадын феодалын улсыг бүрмөсөн устгахаар илт бэлтгэв. Энэ удаад энэ ажлыг өөрөө гүйцэтгэнэ гэж найдаж байсан тул холбоотнуудаа хайхаа больсон.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=283-284}} [[Файл:Amursana in Qing dynasty painting.jpg|thumb|478x478px|Манжийн ёслолын хувцастай [[Амарсанаа]].]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] ялсны дараа [[Даваач]] 1754 оны 8-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгов. Ялагдсан Амарсанаа [[Алтан гол]], [[Ховд (хот)|Ховд]], [[Улаангом|Улаангомыг]] гатлан ​​[[Ар Монгол|Халхын нутаг]] руу зугтаж, Чин улсын эрх баригчдад өөрийгөө танилцуулж, Чин улсад үйлчлэх хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдэв. Түүнийг Бээжин хот руу илгээв. Амарсанааг ордонд маш их баяр хөөртэй угтан авч, [[Тэнгэр тэтгэгч]] түүнд ''"Чинь Ван"'' цол олгож, Зүүнгарын хаан ширээг булаан авахад нь туслахаа амлав. Чин улс Амарсанааг Зүүнгарын Хаант Улсыг устгах гэсэн эрхэм зорилгодоо хүрэхийн төлөөх тэмцэлд тохиромжтой хэрэгсэл гэж үзэв.{{sfn|Zlatkin|1983|pp=289}} Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар гэхэд Чин улсын довтлох арми дайнд бэлэн болсон байв. Үүнд зөвхөн Манжийн цэргүүд төдийгүй Хятадын цэргүүд, мөн өмнөд монгол, халхын анги нэгтгэлүүд багтаж байв. Арми хоёр хэсэгт хуваагдсан байв. Тэдний нэг нь Манжийн жанжин [[Банди|Бандийн]] удирдлаган дор хойд хэсгийн отрядыг бүрдүүлж байв. Энэ отрядад Улиастай нутгаас гарч, [[Бортал тойрог|Бортал]] голын хөндий рүү хөдөлж, Булган, Чингэл голууд, Айраг нуурыг гатлах үүрэг даалгавар өгчээ. Манжийн жанжин Ён Чаны удирдлаган дор өмнөд хэсгийн отрядыг [[Бархөл хошуу|Бархөл]]–[[Өрөмч]] замын дагуу Бортал хөндий рүү хөдлөхийг тушаав. Отряд бүр Чин улсын талд орсон Ойрадын ноёдын удирдсан хүчирхэг авангардуудтай байв. Хойд хэсгийн авангардыг Амарсанаа удирдаж байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Сэлэнгэ аймаг (Буриад)|Сэлэнгийн]] командлагч Якобигийн мэдээ, илгээлтүүд зэрэг олон тооны эх сурвалжуудад 200,000 хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын армийг дайчилж, Халх–Зүүнгарын хил дээр төвлөрүүлсэн тухай өгүүлдэг.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=289}} Пердугийн хэлснээр, Чин улс руу урвасан, хүчтэй хяналт тавьж байсан бусад Монгол удирдагчдаас ялгаатай нь Амарсанаа Бандийн удирдлага дор [[Улиастай|Улиастайгаас]] илгээсэн 25,000 Чин улсын армитай хамт Зүүнгар руу буцаж чадсан юм. Даваачийн эсрэг Тэнгэр тэтгэгч хоёр ширхэг 25,000 цэрэгтэй Зүүнгарын хаант Улс руу довтлох болов. Нэгийг нь Улиастайгаас Банди, нөгөөг нь Ён Чан, Салар нар удирдав.{{Sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улсын командлал бүх дайчдыг морь унуулахаар шийдсэн нь морьдыг олноор нь албадан нэхэмжилж буй шинэ давалгааг өдөөсөн юм. Эрх баригчид эргэлзэлгүйгээр Забайкали дахь [[Орос-Хятадын харилцаа|Орос–Хятадын хилийг]] хамгаалж байсан хилчдээс морь, тэмээг хураан авч, замд нь явж байсан худалдаачдын цувааг зогсоож, морь, тэмээг нь хураан авч, худалдаачдыг хувь тавилангаар нь даатгажээ. Бүх зүйл шийдвэрлэх довтолгооны бэлтгэлд захирагджээ. Дайчин бүр винтов, сэлэм, жад, 40 сумтай нум сумаар зэвсэглэсэн байв; арми бүр нь мөн хүчирхэг их буутай байв.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} === Чин улсын довтолгоо === [[Тэнгэр тэтгэгч]] дайны тухайд түүний өвөө болох, [[Энх амгалан|Энх амгалан хааны]] [[Галдан бошигт хаан|Галдан бошигт хааны]] эсрэг хийсэн аян дайныг иш татан, [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааныг]] "хил хязгаарыг баримталж, алба гувчуур өргөсөн" хэмээн магтан сайшаасан.{{sfn|Perdue|2005|p=272}} Чин улс Зүүнгарын Хаант Улсын төрийн үймээн самууныг ашиглан Монголын хил хязгаарыг тогтоож, Чин улсын цэргүүдийн сэтгэл санааг сэргээсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=274}}{{Quote|''"Манай эртний Манжийн ёс заншил шударга ёсыг хүндэтгэж, хүндэтгэдэг байв. Залуу, хөгшин хэн ч түүний төлөө тэмцэхээс ичдэггүй. Гэвч ийм удаан хугацааны энх тайвныг эдэлсний дараа хүмүүс хуяг дуулга өмсөж, дайны эгнээнд нэгдэхээс зайлсхийхийг хүсдэг."''|[[Тэнгэр тэтгэгч]].{{sfn|Perdue|2005|p=274}}}} [[Файл:Army_of_Dawachi_at_Gädän-Ola.jpg|center|thumb|928x928px|{{center|Гадан уулын [[Даваач|Даваачийн]] Зүүнгарын арми. Чин улсын ордонд зурсан Игнатий Сихельбартын зураг, 1761 он.}}]] [[Файл:清人画平定伊犁回部战图册-3.png|thumb|[[Гадан уулын тулаан]]]] [[Файл:Pacification of the Dzungars.jpg|thumb|Зүүнгарын бууж өгөлт]] Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Хойд Чин улсын арми [[Бортал тойрог|Бортал]] руу жагсаж, тэндээ Баруун Чин улсын армитай нэгдсэн. 1755 оны 5-р сарын эхээр хоёр арми [[Бортал хот|Бортал хотод]] ирж, [[Хулж хот]] руу довтлов гэж тэмдэглэжээ.'''{{Sfn|Adle|2003|p=159}}''' Златкины хэлснээр, 1755 оны хавар Чин улсын армийн хоёр анги{{Efn|Златкин янз бүрийн эх сурвалжийн мэдээлснээр нийт тоо нь 90,000–200,000 хүн байсан гэж тэмдэглэжээ.|name={{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}}}} Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт нэвтэрчээ. 4-р сарын сүүлээр хоёр анги [[Эв нуур|Эв нуурын]] ойролцоох Бортал голын хөндийд хүчээ нэгтгэн [[Или мөрөн|Или мөрөнд]] ойртож, гаталж, өчүүхэн ч эсэргүүцэлтэй тулгаралгүй цааш хөдөлжээ. [[Амарсанаа]] Чин улсын цэрэгтэй хамт жагсаж байгааг мэдээд олон Ойрадууд Чин улсын армид урважээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=290}} [[Даваач]] довтолгоог зогсоох оролдлого хийж, [[Бээжин]] хот рүү элч илгээж, энх тайван, нөхөрлөлийг санал болгосон боловч бүх зүйл бүтэлгүйтсэн. 5-р сарын 14-нд Амарсанаа Чин улсын армийн тэргүүн цэрэг Тэхэс голын хөндийд орж, Даваачийн цөөн тооны цэргүүдтэй тулгарсан.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Пердугийн хэлснээр Даваач холбоотонгүй байсан бөгөөд зүүн, баруун талаас довтлогдож байсан тул хариу үйлдэл үзүүлэх боломжгүй байв. Түүний арми хуваагдмал, зохион байгуулалтгүй байв.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} Златкины хэлснээр, Даваач тулалдааныг хүлээн авалгүйгээр Амарсанаагаас зугтаж, эхнэр хүүхдүүдээ гартаа үлдээгээд [[Кашгар]] руу явсан. 7-р сарын 8-нд түүнийг [[Куча хот|Куча хотын]] мусульман удирдагчид баривчилж, Амарсанаад хүлээлгэн өгсөн бөгөөд Амарсанаа олзлогдогчийг Чин улсын цэргийн ерөнхий командлагчийн төв байранд хүргэж өгчээ. Ойрадын ноёдууд ялагчдын өршөөлд бууж өгсөн; ноёдын тэмцэлд ядарсан энгийн ард түмэн эсэргүүцэхийг ч оролдоогүй. Удалгүй [[Зүүнгарын Хаант Улс]] мөхжээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=291-292}} Төв Азийн түүхийн ЮНЕСКО-гийн төслийн талаарх Чучинь Чин улсын цэргүүд Гадан уулд гэнэтийн довтолгоо хийж, Даваачийг зугтахад хүргэсэн. Хожим нь түүнийг [[Уктурпан|Уктурпаны]] ''"Хаким бэг"'' цол [[Хожис]] баривчилж, Чин улсын армид хүлээлгэн өгчээ гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Adle|2003|p=159}} Пердюгийн эх сурвалж үүнийг баталж байгаа бөгөөд тэрээр Даваач Хулж хотоос баруун өмнө зүгт Гадан уул руу зугтаж, 10,000 цэрэгтэйгээ сүүлчийн удаа тулалдсан гэж тэмдэглэжээ. Тэрээр Пердю цааш нь 1755 оны 7-р сарын 2-нд Чин улсын жижиг эргүүл цэрэг Даваачийн хүчийг тарааж, [[Тэнгэр Уул|Тэнгэр Уулсыг]] гатлан ​​зугтаж, тэндээ баригдсан гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=274}} ЮНЕСКО-гийн өөр нэгэн түүхчийн хэлснээр, Даваач [[Аксу тойрог|Аксугийн]] хойд зүгт уулс руу зугтсан боловч Чин улсын хүсэлтээр Уйгурын удирдагч Хожис баривчлагдаж, Чин улсад хүлээлгэн өгчээ. Дараа нь Даваач Чин улсын жанжин Жаохуйд бууж өгөв.{{Sfn|Adle|2003|p=201}} [[Файл:Zhaohui_receives_the_surrender_of_Dawachi_at_Il_in_1755_(more_detail).png|center|thumb|941x941px|{{center|1755 онд [[Хулж хот|Хулж хотод]] [[Даваач|Даваачийг]] бууж өгснийг Чин улсын жанжин [[Жаохуй]] (морьтой) хүлээн авч байна. Чин улсын ордонд Жезуит зураач Игнатий Сихельбартын зурсан зураг, 1761 он.}}]] Чин улсын ялалтын дараа Манж жанжид цэргээ татаж, Хулж хотод ердөө 500 цэрэг үлдээв. Амарсанаа Тэнгэр тэтгэчийг ялалтад нь баяр хүргэж, ''"цянжун"''{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] Жанжин гэж орчуулагдана.|name={{Sfn|Perdue|2005|p=275}}}} цол хүртэв. Амарсанаа ''"Зүүнгарын хаан"'' болохыг хүссэн боловч Тэнгэр тэтгэгч татгалзсан тул түүнийг ''"[[Хойд|Хойдын]] хаан"'' болгоно гэж мэдэгдэв. Амарсанаа татгалзаж, Зүүнгарт зөвхөн цорын ганц удирдагч хэрэгтэй гэж мэдэгдэв. Тэрээр Чин улсын хааны тамга, хувцас хэрэглээгүй бөгөөд [[Галданцэрэн хаан|Галданцэрэн хааны]] тамгыг ашигласан.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Амарсанаа хожим нь бослого гаргажээ.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} === Амарсанаагийн бослого === {{Мөн үзэх|Эхний Казах–Чин улсын дайн}}[[Файл:Amursana.jpg|thumb|[[Амарсанаа]], монгол хувцастай.]] [[Амарсанаа]] албан ёсоор бууж өгөхөөсөө өмнө илүү олон цэрэг цуглуулсаар байв. Пердью Амарсанаа 50,000 [[Казахууд|Казах]] дайчидыг цуглуулж байна гэсэн Чин улсын буруу мэдэгдэлдээ дурдсан ч Амарсанаа түүнийг дэмжихийн тулд [[Төвөд|Төвөдийн]] лам нарт мөнгө төлсөн гэж тэмдэглэжээ. Чин улсын тайланд Амарсанаа [[Киргизүүд|Киргиз]], [[Ярканд]], [[Кашгар|Кашгартай]] холбоотон болсон гэв. [[Тэнгэр тэтгэгч]] анх Амарсанааг цол хүртэхээр [[Чэндэ|Чэндэд]] урьсан. Амарсанаа татгалзсан тул Тэнгэр тэтгэгч дараа нь Халх Монголын ноён, Эринчиндоржоор баривчлахыг даалгажээ. 1755 оны 8-р сарын 20-нд Бандид Амарсанааг барих тушаал өгчээ. Хаана, Амарсанаа Эрэнчиндоржийн баривчлагдахаас мултарч [[Эрчис мөрөн]] руу зугтав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Златкины хэлснээр, 1755 оны 9-р сард тэрээр Халхын баруун хил дээр Амарсанаа байсан бөгөөд тэндээ олзлогдсон [[Даваач|Даваачийг]] хүргэж өгчээ. Амарсанаа Ойрадын дайчдын цөөн тооны цэргүүдийн хамт Халхын зарим командлагчтай хуйвалдаж, хил хамгаалж байсан Манжийн цэргүүд рүү дайрч, тэднийг ялж, Зүүнгар нутаг руу зугтжээ. Манжийн командлал хөөцөлдөхөөр олон тооны цэрэг илгээсэн боловч хөөцөлдөөн нь оргодлыг баривчилалгүйгээр буцаж иржээ.{{Sfn|Zlatkin|1983|p=294}} Амарсанаагийн зугталт [[Бээжин|Бээжинд]] шуугиан тарьж, Тэнгэр тэтгэгч уурлаж буцсан. Цэрэгээс гарсан цэргүүдийг яаралтай армид буцаажээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} Амарсанаагийн цэргүүд [[Хулж хот|Хулж хотыг]] бүслэн авч, Чин улсын цэрэг их томоохон бослого гарна гэж бодоогүй байсан. Хотийн бүслэлтийн үеэр Банди амиа хорлоод, Ён Чан ухарч, хүчээ нэмэгдүүлэхийг хүссэн. Тэрээр Чин улсын цэргүүд [[Өрөмч|Өрөмч хотыг]] тэр үед хамгаалж чадаагүй тул [[Бархөл хошуу|Бархөл]] руу ухрав. Дараа нь Ён Чаныг халж, оронд нь Цэрэн томилогдсон.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} [[Файл:Battle of Oroi-Jalatu.jpg|thumb|1756 оны [[Оройн Жалайтын тулаан]]. Манж жанжин [[Жаохуй]] одоогийн Шинжааны Вүсү нутагт шөнө Ойрадууд руу довтлов. Жузеппе Кастильонегийн зураг.]] Үүний зэрэгцээ Амарсанаа 1755–1756 оны өвлийг ашиглан хүчээ дахин зохион байгуулав. Тэрээр Ойрадын бүх ноёдыг түрэмгийлэгчдийг хөөн зайлуулж, бие даасан Зүүнгарын хаант улсыг сэргээхийг уриалав. Бүгд энэ уриалгыг сонссонгүй: [[Даваач|Даваачийн]] хуучин дэмжигчид Амарсанаагийн өшөө авалтаас айж, зарим феодал ноёд дорд гаралтай хүнд захирагдах нь ичгүүртэй хэрэг гэж үзэв. Амарсанаагийн дэмжигчид түүнийг ''"хаан"'' хэмээн зарласан боловч удалгүй тэдний хуаранд зөрчилдөөн, зэвсэгт мөргөлдөөн гарч, ялагдсан Амарсанаа [[Или мөрөн]] руу буцаж, дахин цэрэг цуглуулж эхлэхээс өөр аргагүй болжээ. Манжийн их хэмжээний арми ойртож байгааг мэдээд Амарсанаа Зүүнгарыг орхин 1756 оны зуны эхээр Казахуудын нутаг руу зугтжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=294-295}} [[Файл:Abylai Khan monument, Almaty (P1180153).jpg|left|thumb|Казахстаны [[Алматы|Алматы хотод]] орших [[Аблай султан|Аблай хааны]] хөшөө. Аблай [[Амарсанаа|Амарсанаад]] тусалж, Чин улсын цэргийг ялсан.]] Зохион байгуулалттай дайсангүйгээр Зүүнгарыг цэргийн довтлогд автуулсан Чин улсын цэргүүд Ойрадын хүн амыг [[Зүүнгарын геноцид|бөөнөөр нь устгаж эхлэв]]. 1756 оны 7-р сард хоёр мянган хүний ​​бүрэлдэхүүнтэй Чин улсын цэрэг Орос руу нэвтэрч, Амарсанааг хайж Колываны үйлдвэрт ойртов. Түүний ханан дор Ойрадын дүрвэгсэд нуугдаж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=295-296}} Тэр жилийн 10-р сарын 25-нд Манжийн дайчдын бүр ч том бүлэглэл [[Өскемен|Өскемений]] цайзад ойртож, тэнд байрлаж байсан Зүүнгарын харьяат байсан [[Урианхай|Урианхайчуудыг]] авч явахаар төлөвлөжээ. Амарсанаа [[Аблай султан|Аблай хааны]] нүүдэлчдийн хуаранд нуугдаж байгааг мэдээд Дунд Жүз руу чиглэв. 1756 оны 8-р сард Аблай хааны цэргүүд болон Чин улсын эзэн хааны цэргүүдийн хооронд тулалдаан болж, Казахууд ялагдаж, Оросын бэхлэлт шугам руу ухарч эхлэв. Казахын захирагчид өөрсдийг нь мөрдөж буй Манжийн цэргүүдээс хамгаалахыг Оросын эрх баригчдаас хүсэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=296}} Тэнгэр тэтгэгч Аблай хааныг Амарсанааг бууж өг гэж шахав.{{sfn|Perdue|2005|p=275}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай аян дайн явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны аян дайн холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч, В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон [[Аягуз|Аягуз голын]] эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй Казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн{{Efn|Их Жүз, Дунд Жүз, Бага жүз гэх гурван Казахын жүз бий байгаа.}} олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ерали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим Казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2014|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар Амарсанаа Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} 1756 оны намрын сүүлээр Аблай хаанд таван сар байсны дараа Амарсанаа Зүүнгарт дахин гарч ирэв. Тэрээр 1756–1757 оны өвлийг [[Тарвагатайн нуруу|Тарвагатайн нуруунд]] өнгөрөөж, Чин улсын эсрэг тэмцэх шинэ хүч цуглуулжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} 1757 онд Амарсанаа Оросын засгийн газраас тусламж хүсэв. Амарсанаа Оросын эрх баригчдаас өөрийн мэдэлд байгаа бүх Ойрад улсыг цуглуулахад туслахыг, мөн [[Эрчис мөрөн]] болон [[Зайсан нуур|Зайсан нуурын]] хооронд түүнд зориулж цайз барихыг, өөрийгөө болон бүх Ойрадуудыг хамгаалахыг хүсчээ. Амарсанаа удалгүй Оросын засгийн газраас Амарсанаагийн санал болгосон нөхцөлд Оросын иргэншлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй гэсэн хариу хүлээн авсан боловч Оросын эрх баригчид Амарсанаад биечлэн болон цөөн тооны цэрэгтэйгээр орогнол олгох боломжтой гэж мэдэгджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} 1757 оны хавар эхлэхэд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн хэсэг Зүүнгар–Халхын хил рүү зүүн тийш чиглэн, [[Чингүнжав|Чингүнжавыг]] үхсэнийг мэдээгүй тул тэнд түүнтэй нэгдэхийг хүсэв. Чингүнжавыг үхсэнийг мэдсэний дараа Амарсанаа Бархөл дахь Чин улсын цэрэг руу дайрч, устгав. 1757 оны хавар, зуны улиралд Тарвагатайн нуруу, Или мөрний хөндийд Амарсанаа болон түүний дэмжигчдийн удирдсан нийт 10,000 дайчинтай Ойрадын цэргүүд Чин улсын армийн эсрэг идэвхтэй ажиллагаа явуулж эхлэв. Түүний үйлдлээс үл хамааран эдгээр цэргүүд тэднээс олон дахин том, илүү сайн тоноглогдсон Чин улсын цэрэгтэй тэнцэхгүй байв. Босогчдын хүч довтолгоог няцааж, дараа нь шинэ довтолгоо эхлүүлэв. Ойрадууд ялагдаж, олзлогдсон бүх хүмүүсийг шийтгэгч хүч харгислалаар хүйс тэмтрэв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300-301}} [[Файл:The Victory of Khorgos1.jpg|thumb|273x273px|1758 он, [[Хоргосын тулалдаан]]. Уран зураг дээр, [[Нум (Зэвсэг)|нум сумаар]] зэвсэглэсэн Чин улсын армийн эсрэг тулалдаж буй мушкетаар тоноглогдсон [[Амарсанаа|Амарсанаагийн]] цэргүүд харуулсан байдал. Амарсанаагийн цэргүүд Цэвдэнжавд ялагдсан. Жан Денис Аттиретийн зураг.]] Амарсанаа хэд хэдэн ялагдал хүлээсний дараа 1757 оны 7-р сарын 28-нд [[Семей]] хотод ирж, орогнол хүссэн. Түүнийг орон нутгийн командлал хүлээн авч, хоёр хоногийн дараа Ямышево руу аваачиж, тэнд салхин цэцэг өвчнөөр өвчилсөн нь тогтоогджээ. Тэрээр Ямышево цайзад эмнэлгийн тусламж авч, 7-р сарын 31-нд [[Тобольск]] руу илгээгдэж, 8-р сарын 20-нд тэндээ иржээ. 8-р сарын 22-нд Сибирийн дэд захирагч Грабленовтой хийсэн ярилцлагадаа Амарсанаа Ойрадын бусад ноёдын жишээг дагаж Орос руу зугтахаар шийдсэнээ мэдэгдэв. Амарсанаа Тобольскийн ойролцоо суурьшиж, тэндээ бүрэн тав тухтай амьдарч байсан боловч 1757 оны 9-р сарын 15-нд Амарсанаа дахин салхин цэцэг өвчнөөс болж өвдөж, зургаан өдрийн дараа нас баржээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=301-302}} Амарсанааг Оросын эрх баригчид саатуулж, цагдан хоригдож байхдаа салхин цэцэг өвчнөөр нас барсан гэсэн албан ёсны мэдэгдэл ирэхэд Бээжиний засгийн газар түүний цогцсыг хүлээлгэн өгөхийг шаарджээ. Энэхүү шаардлагыг эсэргүүцэн, 1757 оны 11-р сарын 1-нд хааны засгийн газар Сибирийн захирагчид Амарсанааг [[Хиагт]] дахь хил рүү илгээхийг санал болгож, тэнд Чин улсын засаг захиргааны төлөөлөгчдийг түүний үхлийг баталгаажуулахыг урьсан байна. 1758 оны 3-р сарын 13-нд Чин улсын эрх баригчдын төлөөлөгчид Хиагтад ирж, Амарсанааг үнэхээр нас барсан эсэхийг баталгаажуулах боломжийг олгов.{{sfn|Zlatkin|1983|p=302}} Эцсийн Зүүнгар–Чин улсын дайн 1759 онд л дуусч, Чин улсын цэргүүд Ойрадын чөлөөлөх тэмцлийн сүүлчийн голомтыг Юлдус нуруунд устгаж чаджээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} === Чингүнжавын бослого ба Халхын бослого === [[Файл:Hotgoid Chingunjav Statue.JPG|thumb|Монгол, [[Улаанбаатар|Улаанбаатар хот]], [[Баянгол дүүрэг|Баянгол дүүрэгт]] [[Чингүнжав|Чингүнжавд]] зориулсан хөшөө. Хөшөөний ард '''''"'''Төр, үр хоёр минь мөнх оршиг'''"''''' гэж бичсэн байдаг.]] [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] өдөөлтөөр орон нутгийн Манжийн иргэний болон цэргийн эрх баригчид [[Ар Монгол|Халхын]] хүн амын сүүлчийн морь, үлдсэн малыг нөхөн төлбөргүйгээр хурааж эхэлсэн. [[Хиагт]]–[[Өргөө]] хурдны замын дагуух шуудангийн станцууд орлуулах морьгүй болсон тул зам дагуу явж буй албан тушаалтнууд, худалдаачид, дипломат элч нар ядарсан морьдыг шинээр сольж чадахгүй байсан бөгөөд хууль, ёс заншлын дагуу станцуудад хангалттай тоогоор байх шаардлагатай байв. Байгалийн гамшиг болох 1755–1756 оны хатуу ширүүн өвөл, хүчтэй хүйтрэл, гүн цас дагалдсан нь малыг их хэмжээгээр алдсанаар цэргийн хүчээр луйвардах явдлыг улам хүндрүүлэв. Улс орон даяар салхин цэцэг өвчний тахал дэгдэж байв. Ийм нөхцөлд 1755 оны зунаас хойш намжсан Манжийн эсрэг хөдөлгөөн шинэ эрч хүчээр дэгдэж, эзэн хаан Халхын Буддын шашны сүмийн тэргүүн Богд Гэгэнийг хүчээр саатуулж байгаа гэсэн цуурхал Халхад үймээн самууныг улам хурцатгав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} [[Хотгойд|Хотгойдын]] захирагч, [[Халх|Халхын]] жанжин, [[Чингүнжав]] [[Амарсанаа|Амарсанааг]] бослого гаргахад [[Чин улс|Чин улсын]] тушаалаас татгалзаж, 1756–1757 онд бослого гаргасан.{{sfn|Perdue|2005|p=276}} Златкины хэлснээр, Тэнгэр тэтгэгч [[Богд|Богд гэгээний]] ах Эрэнчиндоржийг цаазлах ёслолд оролцуулахыг албадсан бөгөөд Чин улсын эрх баригчид түүнийг Амарсанаагийн оргодолд буруутгаж байв. Богд гэгээн ахыгаа өршөөхийг удаа дараа, тууштай хүссэн ч 1755 оны 4-р сард [[Бээжин|Бээжинд]] дүүжлүүлжээ. Богд гэгээн удаан хугацаагаар байхгүй байх нь Халхын ард түмнийг хэт туйлшралд хүргэж болзошгүйг тодорхой мэдэгдсэний дараа л түүнийг суллажээ. 1756 оны зун Богд гэгээн, [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан]] нар Өргөөд ирж, цаазаар авсан хүний ​​цогцсыг авчирч, тэнд чандарлав.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298}} Чингүнжав цааш нь бослого гаргах шалтгаануудыг дурдсан бөгөөд тэрээр Чин улс Халхуудыг дээрэмдэж дарлаж, Эрэнчиндоржийг цаазалсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=278}} Златкины хэлснээр Чингүнжав өвөг дээдсийнхээ эдлэн газар байсан Хөвсгөл нуурын орчимд нүүжээ. Тэндээс тэрээр Халхын ноёд руу элч илгээж, Ойрадуудтай холбоо тогтоож, Зүүнгарт буцаж ирсэн Амарсанаатай холбоо барьж эхэлжээ. 1756 онд Амарсанаа Чингүнжавтай хамтран 1757 онд хамтарсан үйл ажиллагаа эхлүүлэхээр төлөвлөжээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=300}} Чингүнжавын бослого Монгол даяар өргөн тархсан. Халхын ноёд эдлэн газраараа дамжуулан Зүүнгар руу харилцаа холбоогоо дамжуулж, шуудан, шуудангийн газруудаа орхин, Чин улсын эрх баригчдын гар хүрэхгүй алслагдсан бүс нутгуудад нүүж ирсэн. Энэ нь Зүүнгарын Хаант Улсад үйл ажиллагаа явуулж буй Чин улсын цэргийн холбоо, хангамжийн үйлчилгээнд ноцтой саад учруулсан. Халхын ноёдод итгэхгүй, Монгол дахь байр сууриа улам дордуулахаас болгоомжилсон Бээжиний засгийн газар Халхын бүх цэргийг Зүүнгараас гаргаж, Халхад буцааж өгсөн.{{sfn|Zlatkin|1983|p=298-299}} 1756 оны өвөл Чингүнжав 2,000 орчим цэрэг цуглуулж, 1757 оны 1-р сард Чин улсын цэргүүд түүнийг дайрч, цаазаар авчээ.{{sfn|Perdue|2005|p=279}} Златкин Чингүнжавын баривчлагдаж, цаазлагдсан талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгсөн бөгөөд тэрээр үүнийг тэмдэглэжээ: 1757 оны 1-р сарын 17-нд Чин улсын эрх баригчид Чингүнжавын баривчлагдаж, Бээжинд аваачиж чаджээ. Түүний хоёр хүүг нуугдаж байгааг олж, тэднийг мөн Бээжинд аваачжээ. 1757 оны 6-р сарын 12-нд Чингүнжав болон түүний хөвгүүдийг цаазаар авчээ. Чингүнжавын гурав дахь хүүг алахаар тусгай төлөөлөгчдийг илгээсэн бөгөөд тэрээр ердөө долоон настай байсан бөгөөд Халхын баруун хойд хэсэгт хамаатан садныхаа гэрт амьдарч байжээ. Бослогод оролцсон бусад олон хүмүүс, мөн тэдний эхнэр хүүхдүүдийг баривчилж, Бээжинд аваачиж, тэнд цаазаар авчээ. Идэвхгүй дөчин босогчийг Өргөөд олон нийтийн өмнө цаазаар авчээ.{{sfn|Zlatkin|1983|p=299}} == Үр дагавар == [[Файл:Torghut prince Šereng (supposed).jpg|thumb|[[Торгууд]] ноён Шээрэндоржийн зураг.]] [[Зүүнгарын Хаант Улс]] бүрэн сүйрсэн. Хамгийн багадаа 600,000 хүн амтай ард түмнээс ердөө 30,000–40,000 орчим нь л амьд үлдэж, Орос руу зугтсан.{{sfn|Zlatkin|1983|p=303}} Хамгийн том бүлэг нь [[Шээрэндорж|Шээрэндоржийн]] удирдлага дор Зүүнгараас гарсан. Шээрэндорж Орос руу 10,000 тэрэгтэй явсан гэж бичжээ. Гэсэн хэдий ч түүхч А.Г.Митировын хэлснээр, ноён өөрөө хурандаа Спицын мэдээлснээр долоогоос найман мянган хүн буюу ойролцоогоор 2,500 тэрэг гаргасан гэж хэлсэн тул "тэрэг"-ийн оронд "гэр бүл"-ийг тоолох хэрэгтэй. Дараагийн баримт бичгүүд эдгээр тоо баримт үнэн зөв болохыг харуулж байна. Зүүнгараас явсан бүх Ойрадуудыг тоолсны дараа профессор Н.Н.Палмов "зарим зохиогчдын мэдэгдсэнчлэн 10,000 тэрэг байсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөд хэцүү" гэж мэдэгджээ. Шээрэндорж [[Халимагийн хант улс]] руу хүрэх гэж тулалдаж [[Ижил мөрөн|Ижил мөрөнд]], хүрчээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=384}} Профессор Н.Н.Палмов Шээрэндорж Чин улсын цэргийг ялж, Манжийн жанжин Танкалаг, Ойрадын нөмрөгч Хошуцыг алсан гэж мэдэгджээ.{{sfn|Mitirov|1998|p=234}} Зүүнгарын Хаант Улсын мөхөл нь Оросын эрх баригч хүрээлэлд ихээхэн түгшүүр төрүүлж, 1790-ээд он хүртэл Чин улсын арми Оросын нутаг дэвсгэрт довтлохоос ноцтойгоор айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} [[Төв Ази|Төв Азийн]] хүчний тэнцвэрийг алдагдуулж, олон улсын хэмжээнд хэд хэдэн ноцтой хүндрэл учруулсан. 1758 онд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар]], 1759 онд [[Зүүн Туркестан|Зүүн Туркестаныг]] эзэлсний дараа Чин улс хил хязгаараа Орос болон Төв Азийн ханлигуудын хил хүртэл тэлжээ. Төв Азийн ханлигуудын захирагчид өөрсдийн эзэмшлийн тусгаар тогтнолийн төлөө Чин улсаас айж байв.{{sfn|Zlatkin|1983|p=306}} {{Quote|''“[[Төв Ази|Төв Азид]] аюул заналхийлж байсан хүчирхэг [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар улс]] мөхөж, эцэст нь шашин шүтлэг нэгт Бага Бухар ([[Зүүн Туркестан]])-ыг эзэлсэн нь [[Ази]] даяар айдас түгшүүр төрүүлэв.”''|Ч.Ч.Валиханов}} === Зүүнгарын геноцид === {{Main|Зүүнгарын геноцид}}[[Файл:German illustration of the Dzungars.jpg|thumb|[[Зүүнгарын ард түмэн]]]] Зүүнгарын геноцидын улмаас амиа алдсан хүмүүсийн тоо 1755–1758 оны хооронд өвчин эмгэг, дайны улмаас сүйрсэн 600,000 ба түүнээс дээш Зүүнгарын 70–80 хувьтай тэнцэж байгаа бөгөөд,{{sfn|Powers|Templeman|2012|p=537}} Майкл Кларк үүнийг "зөвхөн Зүүнгарын улс төдийгүй Зүүнгарын ард түмнийг бүрэн сүйтгэсэн явдал" гэж тодорхойлжээ.{{Sfn|Clarke|2004|p=37}}{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Чин улсын эрдэмтэн Вэй Юанийн{{Efn|Тэр 1794–1857 онд амьдарч байсан.}} мэдээлснээр Чин улсын байлдан дагууллын өмнөх Зүүнгарын хүн ам 200,000 өрхөд 600,000 орчим байжээ.{{sfn|Perdue|2005|p=285}}{{Quote|''"Эдгээр босогчдод огт өршөөл үзүүлж болохгүй. Зөвхөн хөгшин, сул дорой хүмүүсийг л аврах хэрэгтэй. Бидний өмнөх цэргийн аян дайн хэтэрхий зөөлөн байсан. Хэрэв бид өмнөх шигээ авирлавал цэргүүд маань ухарч, цаашид асуудал үүснэ."'' ''"Хэрэв босогч баригдаж, түүний дагалдагчид бууж өгөхийг хүсвэл тэрээр өөрийн биеэр гарнизонд ирж, командлагчийн өмнө бөхийж, бууж өгөхийг хүсэх ёстой. Хэрэв тэр зөвхөн бууж өгөхийг хүсэхээр хүн илгээвэл энэ нь эргэлзээгүй заль мэх юм. Цэнгүнжавт эдгээр зальтай Зүүнгаруудыг хяд гэж хэл. Тэдний хэлсэнд бүү итгэ."''|Тэнгэр тэтгэгч{{efn|Орчуулга: Питер С. Пердью.{{sfn|Perdue|2005|p=283}}}}}} Вэй Юань Зүүнгарын өрхийн 40 орчим хувь нь [[Салхин цэцэгийн вакцин|салхин цэцэг]] өвчнөөр, 20 хувь нь Орос эсвэл Казах овог аймгууд руу дүрвэж, 30 хувь нь Манжийн туг цэргүүдэд алагдсан гэж бичжээ. Хэдэн мянган лигийн хувьд бууж өгсөн хүмүүсээс өөр гэр байгаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Оросын мэдээллээр Зүүнгарын бүх [[Эрэгтэй хүн|эрэгтэй]], [[Эмэгтэй хүн|эмэгтэй]], [[Хүүхэд|хүүхдүүдийг]] Манжийн цэргүүд хяджээ.{{sfn|Perdue|2005|p=284}} Зүүнгарын хүн ам хэдэн үеийн турш сэргэсэнгүй.{{sfn|Tyler|2004|p=55}} Хадах, Агуй нарын командлагчдыг зөвхөн Зүүнгарын газрыг эзэлж, ард түмнийг зугтахыг зөвшөөрсөн хэргээр шийтгэсэн. Жаохуй, Шүхэдэ нарын жанжнуудыг босогчдыг устгахад хангалттай хичээл зүтгэл гаргаагүй хэргээр шийтгэсэн. Танкелү зэрэг бусад хүмүүсийг хядлагад оролцсоных нь төлөө шагнасан. Тэнгэр тэтэгч [[Халх|Халхуудад]] "залуу, хүчтэй хүмүүсийг барьж аваад хядахыг" тодорхой тушаасан. Ахмад настан, хүүхэд, эмэгтэйчүүдийг амьд үлдээсэн боловч тэд өмнөх нэр, цол хэргэмээ хадгалж чадаагүй.{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Халхууд Зүүнгарын [[Хойд]] эмэгтэйчүүдийг Цэвдэнжаваас боол болгон хүлээн авч, өлсгөлөнд нэрвэгдсэн Зүүнгаруудыг хоол хүнсээр хангах тушаал гаргажээ. Манжийн туг цэргүүд болон үнэнч монголчууд Зүүнгарын эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд, хөгшчүүлийг боол болгон хүлээн авч, тэдний Зүүнгарын мөн чанарыг арчиж хаяжээ.{{sfn|Crowde|2014|p=31}}{{sfn|Perdue|2005|p=283}} Сүүлийн үеийн судалгааны сонирхол нь геноцидын асуудалд төвлөрсөн түүхч Марк Левен Зүүнгарыг устгасан нь "арван наймдугаар зууны геноцидын хамгийн шилдэг нь" гэж тэмдэглэжээ.{{Sfn|Levene|2008|p=188}} === Хүн ам зүйн өөрчлөлтүүд === [[Файл:Zunghar Khanate at 1760.jpg|thumb|1760 оны [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] хуучин нутаг дэвсгэрийн газрын зураг.|left|228x228px]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын ард түмэн|Зүүнгарын ард түмний]] эсрэг хийсэн [[Зүүнгарын геноцид|геноцид]] нь [[Шинжаан|Шинжааны]] хойд хэсгийг хүн амгүй болгосон. Чин улс сая, сая [[Хятадууд|Хятад]], [[Хотон (үндэстэн)|Хуй]], Төв Азийн туркууд ([[Уйгурууд|Уйгур]], [[Узбекчүүд|Узбек]]) болон [[Манжууд|Манжийн]] цэргүүдийг [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгар нутагт]] суурьшуулахыг ивээн тэтгэсэн.{{sfn|Perdue|2005|p=285}} Профессор Стэнли В. Тупс орчин үеийн хүн ам зүйн байдал Шинжааны эхэн үеийн Чин гүрний байдалтай төстэй байгааг тэмдэглэжээ. Хойд Шинжаанд Чин улс Зүүнгар болон бусад нүүдэлчин овог аймгуудыг устгасны дараа Хятад, Хуй, Уйгур, [[Шибэ]], [[Салар ястан|Салар]], Манжийн колоничлогчдыг авчирсан. Эдгээр хүн ам зүйн өөрчлөлтийн үр дүнд Чин улсын үед Шинжааны өмнөд хэсэгт төвлөрсөн Уйгуруудын 62 хувь, хойд хэсэгт Хятад, Хуй 30 хувь, бусад цөөнхийн 8 хувь нь бүрдсэн байв.{{sfn|Starr|2004|p=243}}[[Файл:Xinjiang nationalities by prefecture 2000.png|thumb|{{center|Шинжаан мужийн олон үндэстэн, 2000 он:{{legend|blue|[[Уйгурууд|Уйгурын]] олонх}}{{legend|red|[[Хятадууд|Хятад үндэстний]] олонх}}{{legend|yellow|[[Казахууд|Казах үндэстний]] олонх}}}}|282x282px]] Шинжааныг нэгдсэн, тодорхой газарзүйн өвөрмөц байдал болгон Чин улс бий болгож, хөгжүүлсэн.{{Efn|Гэхдээ орчин үеийн нэр нь зөвхөн 1884 онд авсан}}{{sfn|Marks|2011|p=192}} Хойд Шинжааны хүн ам цөөрснөөр Чин улс Манж, Шибэ, [[Дагуур ястан|Дагуур]], [[Солон]], Хятад, Хуй мусульман, Салар, [[Таранчи]] үндэстнүүд хойд хэсэгт суурьшихад хүргэсэн бөгөөд Хань хятад, Хуй цагаачид хамгийн олон суурьшсан хүн болжээ.{{sfn|Liu|Faure|1996|p=72}} 1820-иод онд Чин улс Жахангир Хожийг ялсны дараа Чин улс Таримын сав газраас Зүүнгар руу 12,000 Уйгур Таранчи гэр бүлийг цөлж, тус бүс нутгийг колоничилж, дахин суурьшуулсан.{{Sfn|Tyler|2004|p=67}} Зүүнгарын сав газарт өмнө нь Зүүнгарчууд амьдардаг байсан бөгөөд одоогоор [[Казахууд|Казах]], [[Киргизүүд]] (Уйгур, Хятад үндэстний цөөнх байсан) голчлон [[Хулж хот|Хулж]], Кызылсу орчимд амьдардаг боловч Зүүнгарын Ойрадын үр удам өнөөг хүртэл, голчлон [[Бортал хот|Бортал]], [[Баянгол Монголын өөртөө засах тойрог|Баянгол]] орчимд оршин тогтносоор байна.{{Sfn|Tyler|2004|p=4}} Зарим хүмүүс суурин газар, улсын ферм байгуулах зэрэг Чин улсын үйл ажиллагааг Шинжааны Хятад үндэстний нүүдэлтэй холбоотой өнөөгийн нөхцөл байдлыг харгалзан Уйгурын эсрэг хуйвалдаан гэж дүрслэхийг оролдсон ч Жеймс А. Миллвард Чин улсын хөдөө аж ахуйн колониуд нь Уйгурууд болон тэдний газар нутагтай ямар ч холбоогүй гэдгийг онцолсон. Чин улс үнэндээ Уйгур хүн амтай Таримын сав газрын баянбүрд нутагт Хятадуудыг суурьшуулахыг хориглож, үнэндээ Хятад суурьшуулагчдыг Уйгур биш Зүүнгар болон шинэ Өрөмч хотод суурьшуулахыг чиглүүлсэн. 1760–1830 оны хооронд 155,000 Хань хятад суурьшсан улсын фермүүдээс бүгд Зүүнгар, Үрүмчид байсан бөгөөд тэнд зөвхөн цөөн тооны Уйгурууд амьдардаг байв.{{Sfn|Millward|2007|p=104}} === Захиргааны шинэчлэл === [[Файл:Ili_region_Taiji_(Mongol_Prince)_and_his_wife,_Huang_Qing_Zhigong_Tu,_1769.jpg|thumb|[[Или мөрөн|Или]] болон бусад нутгаас ирсэн Монгол [[хунтайж]] болон түүний эхнэр. Хуан Чин Жигун Ту,{{Efn|[[Хятад хэл|Хятад хэлээр]] 伊犂等處台吉}} 1769.]] [[Чин улс]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] эзлэн авсны дараа түүнд [[Шинжаан]] гэдэг нэрийг өгсөн бөгөөд 1760–1820 оны хооронд [[Хятадууд|Хань Хятадын]] газар тариаланчдын шинэ колониуд 1 сая му (17,000 акр) газрыг тал хээрийн бэлчээрээс тариалангийн талбай болгон хувиргасан.{{sfn|Marks|2011|p=192}} 1762 оны 10-р сард [[Чин улс]] [[Или мөрөн|Илид]] цэргийн захирагчийг албан ёсоор байгуулж, дээд эрх мэдэл бүхий байгуулжээ. Цэргийн засгийн газар байгуулагджээ. Чин улс мөн [[Манжууд|Манж]], [[Шибэ]], [[Цахар]], [[Ойрадууд|Ойрадын]] хошууг байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=160}} Ховдод 2 лигт хуваагдан 14 хошуу байгуулсан. [[Шинжаан|Шинжаанд]] Зүүнгарын доод 5, дээд 3 хошуу байгуулагдсан. [[Хөхнуур муж|Хөхнуурт]] Зүүнгарын 6 хошуу байгуулагдсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсыг]] ялсны дараа Чин улсын засгийн газар Ойрад бүлгүүдийг улс төрийн болон гэр бүлийн хүчтэй холбоогоор нэгтгэхээс сэргийлэхийн тулд "хувааж захирах" бодлогыг баримталсан. Ойрадуудыг Чин улсын удирдлага дор [[Халх|Халхуудад]] ашигладагтай төстэй тогтолцоог дагаж хошуу, лиг болгон дахин зохион байгуулсан.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Үүний зэрэгцээ Чин улс орон нутгийн дээдсийн үнэнч байдлыг олж авахын тулд Ойрад язгууртнуудын олон уламжлалт цол хэргэм, албан тушаалыг хадгалж үлдсэн. [[Хан|Ханууд]] хан хэвээр үлдэж, [[Тайж|тайжууд]] хошуугийн удирдагч (засаг) болж, бусад уламжлалт албан тушаалтнуудад Чин улсын цэргийн болон захиргааны зэрэг дэвийг цалин, давуу эрхийн хамт өгсөн.{{Sfn|Adle|2003|p=170}} Хяналтаа хадгалахын тулд Чин улс Ховд, [[Тарвагатай тойрог|Тарвагатай]], Или зэрэг газруудад захиргааны төвүүдийг байгуулж, шуудангийн зам, Цахар, Солон, [[Харчин]] цэргийн гарнизонуудаар дэмжигдсэн. Энэхүү тогтолцооны дагуу Ойрад язгууртнууд хорьдугаар зууны эхэн үе хүртэл өөрсдийн ард түмнийг Чин улсын түшмэл болгон удирдсаар байв.{{Sfn|Adle|2003|p=170-171}} == Мөн үзнэ үү == * [[Галдан бошигт хаан]] * [[Арван Их Аян]] * [[Зүүнгарын Хаант Улс]] * [[Манжийн эсрэг монголчуудын тэмцэл]] * [[Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон]] * [[Зүүнгар–Оросын мөргөлдөөн]] * [[Казах–Зүүнгарын дайнууд]] == Эх сурвалж == === Тэмдэглэл === {{Notelist}} === Эшлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{Cite book |last=Abuev |first=K.K. |title=Abylai Khan. Contemporaries and successors: monograph |date=2013 |publisher=Ereket |year=2013 |isbn=978-601-7462-03-01 |editor-last=Sorokin |editor-first=Yu. A. |location=Kokshetau |publication-date=2013 |pages=308 |language=ru |editor-last2=Abzhanov |editor-first2=Kh. M.}} * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2014 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{Cite book |last=Adle |first=Chahrayar |title=History of civilizations of Central Asia: Development in contrast, from the sixteenth to the mid-nineteenth century |publisher=UNESCO |year=2003 |isbn=92-3-103876-1 |volume=5 |pages=934}} * {{Cite book |last=Adysha |first=Shirnenbanidyn |title=Galdan Boshigt |publisher=Internom |year=2019 |isbn=978-99978-66-54-7 |edition=2nd |location=Ulaanbatar}} * {{Cite book |last=Atwood |first=Christopher, Pratt |title=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol empire |publisher=Bloomington |year=2004 |isbn=0-81604671-9 |location=Indiana University |pages=678 |language=en}} * {{Cite book |last=Baabar |title=History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite |publisher=White Horse Press, University of Cambridge, Baabar |year=1999 |pages=456}} * {{Cite book |last=Chimitdorzhiev |first=Sh. B |title=National liberation movement of the Mongolian people in the 17th-18th centuries |publisher=Buryat Scientific Center of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences |year=2002 |location=Ulan Ude |pages=214}} * {{cite book |last=Clarke |first=Michael Edmund |url=http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |title=In the Eye of Power: China and Xinjiang from the Qing Conquest to the 'New Great Game' for Central Asia, 1759–2004 |publisher=Dept. of International Business & Asian Studies, [[Griffith University]] |year=2004 |location=Brisbane, Queensland |type=PhD |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410040826/http://www4.gu.edu.au:8080/adt-root/uploads/approved/adt-QGU20061121.163131/public/02Whole.pdf |archive-date=10 April 2008 |url-status=dead}} * {{citation |last=Crossley |first=Pamely Kyle |title=''Manzhou yuanliu kao'' and the Formalization of the Manchu Heritage |journal=Journal of Asian Studies |volume=46 |issue=4 |pages=761–90 |year=1987 |doi=10.2307/2057101 |jstor=2057101 |s2cid=162618002 |author-link=Pamela Kyle Crossley |doi-access=free}} * {{cite book |last=Crowde |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Crowe |first=David M. |url=https://books.google.com/books?id=aynFAgAAQBAJ |title=War Crimes, Genocide, and Justice: A Global History |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=978-1137037015 |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last=Elliott |first=Mark C. |title=The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China |publisher=Stanford University Press |year=2001 |isbn=978-0-8047-4684-7}} * {{Cite book |last=Gantulga |first=Ts. |title=History VIII |publisher=Soyombo printing |year=2019 |isbn=978-99962-74-33-6 |edition=3rd |location=Ulaanbaatar}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=YqNHAQAAIAAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=SMC |year=1991 |isbn=978-9-5763-8066-2 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |location=Taipei}} * {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=0_V5DwAAQBAJ |title=Eminent Chinese of the Ch'ing Period: 1644–1912 (2 vols) |publisher=Global Oriental |year=2010 |isbn=978-9004218017 |editor1-last=Hummel |editor1-first=Arthur W. |edition=reprint}} * {{citation |last=Jerr |first=Nicole |title=The Scaffolding of Sovereignty: Global and Aesthetic Perspectives on the History of a Concept |year=2017 |publisher=Columbia University Press}} * {{cite book |last=Levene |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=RBgoNN4MG-YC |title=Empire, Colony, Genocide: Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History |publisher=[[Berghahn Books|Berghahn]] |year=2008 |isbn=978-1-84545-452-4 |editor-last=Moses |editor-first=A. Dirk |location=Oxford and New York |pages=183–204 |chapter=Empires, Native Peoples, and Genocides |access-date=22 April 2014}} * {{cite book |last1=Liu |first1=Tao Tao |url=https://books.google.com/books?id=FW8SBAAAQBAJ |title=Unity and Diversity: Local Cultures and Identities in China |last2=Faure |first2=David |publisher=[[Hong Kong University Press]] |year=1996 |isbn=9622094023 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Marks |first=Robert B. |url=https://books.google.com/books?id=iXVHL2mYajAC |title=China: Its Environment and History |publisher=[[Rowman & Littlefield Publishers]] |year=2011 |isbn=978-1442212770 |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last=Millward |first=James A. |url=https://books.google.com/books?id=8FVsWq31MtMC |title=Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang |publisher=Columbia University Press |year=2007 |isbn=978-0231139243 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Mitirov |first=A. G |title=Oirats-Kalmyks: centuries and generations / The fall of the Dzungar Khanate |publisher=Kalm. book publishing house |year=1998 |location=Elista}} * {{cite book |last=Moiseev |first=Vladimir |title=The Dzungar Khanate and the Kazakhs (17th–18th Centuries) |publisher=Gylym; Institute of Uighur Studies, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1991 |location=Alma-Ata |language=ru}} * {{citation |last=Mote |first=Frederick W. |title=Imperial China: 900-1800 |year=1999 |location=Cambridge, MA |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-01212-7 |author-link=Frederick Mote |title-link=Imperial China: 900-1800}} * {{citation |last=Narangoa |first=Li |title=Historical Atlas of Northeast Asia, 1590-2010: Korea, Manchuria, Mongolia, Eastern Siberia |year=2014 |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231160704}} * {{Cite book |last=Perdue |first=Peter. C. |title=China marches West: Qing conquest of central Eurasia |publisher=Belknap Press |year=2005 |isbn=0-674-01684-X |location=Cambridge, Massachusetts |pages=725 |language=en}} * {{citation |last=Peterson |first=Willard |title=The Cambridge History of China Volume 9 The Ch'ing Empire to 1800, Part 1 |year=2008 |publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book |last1=Powers |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=LVlyX6iSDEQC |title=Historical Dictionary of Tibet |last2=Templeman |first2=David |publisher=[[Scarecrow Press]] |year=2012 |isbn=978-0810879843 |edition=illustrated |access-date=22 April 2014}} * {{Cite book |last=Rawski |first=Evelyn Sakakida |title=The Last Emperors: A Social History of Qing Imperial Institutions. |publisher=University of California Press |year=2001 |isbn=978-0-520-22837-5 |edition=1st |location=Berkeley}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=GXj4a3gss8wC |title=Xinjiang: China's Muslim Borderland |publisher=M.E. Sharpe |year=2004 |isbn=0765613182 |editor-last=Starr |editor-first=S. Frederick |edition=illustrated |access-date=10 March 2014}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{Citation |last=Swope |first=Kenneth |title=The Military Collapse of China's Ming Dynasty |year=2014 |publisher=Routledge}} * {{cite book |last=Tyler |first=Christian |url=https://books.google.com/books?id=bEzNwgtiVQ0C&q=Merchant+jahangir |title=Wild West China: The Taming of Xinjiang |publisher=Rutgers University Press |year=2004 |isbn=0813535336 |edition=illustrated, reprint |access-date=10 March 2014}} * {{citation |last=Twitchett |first=Denis |title=The Cambridge History of China Volume 8 The Ming Dynasty, 1368—1644, Part 2 |year=1998b |publisher=Cambridge University Press}} * {{Cite book |last=Unclear |title=Empire at the Margins: Culture, Ethnicity, and Frontier in Early Modern China. |publisher=University of California Press |year=2006 |isbn=978-1-282-35656-6 |editor-last=Pamela |editor-first=Kyle Crossley |editor-last2=Helen |editor-first2=F. Siu |editor-last3=Donald |editor-first3=S. Sutton}} * {{Citation |last=Wakeman |first=Frederic |title=The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China |volume=1 |year=1985 |publisher=University of California Press}} * {{Cite book |last=Zlatkin |first=I. Ya |title=History of the Dzungar Khanate (1634-1758) |publisher=Institute of Oriental Studies, Russian Academy of Sciences: Nauka. Main Publishing House of Eastern Literature |year=1983 |edition=2nd |pages=331 |language=ru}} [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын Хаант Улсын дайн]] h0n1figogwoqazlp3xxacrlbd50hyba 0 147826 865609 865512 2026-08-11T06:21:19Z Zorigt 49 865609 wikitext text/x-wiki '''Нямхүүгийн Бямбацогт''' (1952 онд Улаанбаатар хотод төрж, 2002 онд нас барсан) - Монгол Улсын жүжигчин, найруулагч. == Намтар == * 1974-1978 онд УБДС-ийн кино драмын ангийг төгссөн. * 1978 оноос Төв аймгийн Театрын найруулагч. * 1973 он "[[Моторын дуу]]" кинонд гол дүр болох Ганаагийн дүрийг бүтээсэн. * 1976 он "[[Шинэ хотын гэрэл]]" Цогт * 1981 он "[[Цэрэг эрсийн жирийн өдрүүд]]" офицер Тулга * 1982 он "[[Хуучин сүмийн нууц]]" Ванданжав * 1987 он "[[Хүний хүн]]" атаманд тоглосон. 1993 онд "Чамд итгэж явсан" гэдэг нэртэй уран сайхны киноны зохиолыг бичиж өөрөө найруулсан. {{DEFAULTSORT:Бямбацогт, Нямхүүгийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Монголын кино найруулагч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1952 онд төрсөн]] [[Ангилал:2002 онд өнгөрсөн]] 6hre0rrikxzuzh4jty5xe62xh2vlq6s 0 147827 865612 865515 2026-08-11T06:30:39Z Zorigt 49 865612 wikitext text/x-wiki '''Тангадын Пэрэнлэй''' (1945 оны 5-р сарын 10-нд [[Дундговь аймаг|Дундговь аймгийн]] [[Эрдэнэдалай сум|Эрдэнэдалай суманд]] төрж, 2025 оны 1-р сарын 31-нд нас барсан) - Монгол Улсын [[Хүүхэлдэйн театр|Хүүхэлдэйн Театрын]] жүжигчин, тайз, киноны жүжигчин. 1962-1967 онд сумын дунд сургуульд суралцаж төгссөн. 1967-1970 онд Ардын армийн 026-р ангид цэргийн алба хаагаад 1970 онд Улсын Хүүхэлдэйн театрт дагалдан жүжигчнээр орсон. Т.Пэрэнлэй нь 1975-1982 онд олондоо нэр хүндтэй тэргүүний уран бүтээлч болж тэдний итгэл найдварыг хүлээж МҮЭ-ийн хороон даргын сонгуульт албанд сонгогдсон төдийгүй хөдөө орон нутгийн үзэгчдэд урлагийн бригадаар тогтмол үйлчилж, хүүхэлдэйн урлагийг сурталчлан үзэгчдийн тоо болон орлогын төлөвлөгөөг биелүүлэхэд манлайлан, ардын театр болон сайн дурын бүлгэм дугуйлангийн уран бүтээлчдэд зөвлөгөө өгч туслан дэмжиж байсан олон шавьтай багш байлаа. Т.Пэрэнлэй 1982-1999 онд телевизийн урлагт сэтгэл санаагаа зориулж, шинийг эрэлхийлж, Үндэсний олон нийтийн телевизийн Телетеатрт “Бор хүү”, “Алаг бөмбүүлэй”, “Сарьсан багваахай”, “Алим” зэрэг жүжгүүдийг телевизийн жүжиг болгосны зэрэгцээ “Үдшийн үлгэр”, “Теле зохиомж”, “Хошин шог” зэрэг бүтээлүүдэд амжилттай оролцон тоглосон нь алтан фондод орж хадгалагдан үлдсэн байна. == Уран бүтээл == Б.Лхагвасүрэнгийн “Мэдэмхий шар шувуу” жүжгийн мэдэмхий шар шувуу, Карло Гоццийн “Ноён буга” жүжгийн буга, Ян Маликийн “Алаг бөмбүүлэй” жүжгийн өвгөн, В.Рабаданы “Бяцхан дагина” жүжгийн илбэ шидийн хувилбарууд, П.Панчевийн “Туулайн сургууль” жүжгийн багш, А.Чойсонгийн “Хүүхэлдэйн концерт” тоглолтын ятга, ёочин, морин хуур, казак, бөмбөрийн гоцлолууд, “Алтан гургалдай” жүжгийн түшмэл, “Борхүү” жүжгийн чоно, С.Образцовын “Их Иван” жүжгийн их Иван, Хо.Нацагдоржийн “Сарьсан багваахай” жүжгийн сарьсан багваахай, Р.Рачановагийн “Чебурашка” жүжгийн Гена матар, Н.Гернетийн “Маугли” жүжгийн чоно, Л.Лхамсүрэнгийн “Хүрэн морь” жүжгийн хүрэн морь, Б.Лхагвасүрэнгийн “Хуруун чинээ хаан” жүжгийн том жижиг хааны дүрд, “Нар сарны хотхон” жүжгийн заан, Б.Алтан-Очирын найруулсан “Хүүхэлдэйн хөгжөөнт багт наадам”-ын өвлийн өвгөн, театрын 70 жилийн ойн “Гайхамшигт хайрцаг” хүүхэлдэйн концертын бүжигч Жими зэрэг өөрийн болон гадаад орны 40 гаруй жүжгийн гол ба туслах дүрийг өвөрмөц дуу хоолой, авьяас чадвараараа хүүхэлдэйн онцлогт тохируулан чадварлаг бүтээж үзэгчдийн талархал, хүндэтгэлийг хүлээсэн уран бүтээлч байлаа. Т.Пэрэнлэй нь Ч.Гомбын “[[Моторын дуу]]” киноны Даржаа, П.Баярсайханы “[[Хөх өвсний нуур хөлгүй]]” киноны Тулга, Д.Дожоодоржийн “Хойлгийн мөрөөр” киноны Бандихүү, Г.Золжаргалын “Өдөр өдрийн наран” киноны эмч, Ж.Биндэрийн “Нутгийн залуус” киноны буриад өвгөн, Я.Энхээ, Н.Жавзандулам нарын “Шувууд буцах намар” киноны хянагч, Ш.Гүрбазарын “Бадарчийн паян” киноны бадарчин, Б.Цогтбаатарын “Өвчтэй хог хоноод явахгүй” киноны аав, А.Алимаагийн “Сэтгэлийн дуудлагаар” киноны аав, Б.Цогтбаярын “Улаан шугам” зэрэг дэлгэцийн олон арван уран бүтээлүүдэд гол болон туслах дүрүүдийг бүтээж ард түмнийхээ зүрх сэтгэлд хоногшсон уран бүтээлч байлаа. == Шагнал == Т.Пэрэнлэй 2000 онд Монгол Улсын “Соёлын тэргүүний ажилтан” цол тэмдэг, 2017 онд “Алтан гадас” одон, 2021 онд “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон”-гоор тус тус шагнагдсан. {{DEFAULTSORT:Пэрэнлэй, Тангадын}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Эрдэнэдалайн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1945 онд төрсөн]] [[Ангилал:2025 онд өнгөрсөн]] chhobq7obf4s23p8hajdxz0h2axfbq6 0 147828 865613 865517 2026-08-11T06:32:53Z Zorigt 49 865613 wikitext text/x-wiki '''Батхүүгийн Даваасүрэн''' (1949 онд Улаанбаатар хотод төрсөн) - Монгол Улсын Гавьяат жүжигчин. 1971 онд УБДС-ын кино драмын жүжигчний ангийг төгсөөд өндөр насны тэтгэвэрт гартлаа УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажилласан. УДЭТ-т мэргэжлээрээ ажиллаж КУДС-д жүжигчний ур чадварын багшаар 2009 оноос 2024 он хүртэл ажилласан. == Дүр бүтээсэн кинонууд == * 1970 он "Дайны тухай өгүүллэг" - япон цэрэг * 1971 он "Тэмцэл" - хятад зарц * 1973 он "[[Моторын дуу]]" - Мягмар * 1975 он "[[Хань]]" - хуралд оролцогч * 1980 он "Эхлэл" - орчуулагч Галбадрах * 1983 он "[[Гарьд магнай]]" - тогооч * 1986 он "Ирэх хаврын цэцэг" - сурвалжлагч * 1987 он "Даатгалгүйн паян" - сэргийлэгч * 1988 он "Амьдралын нахиа" - архины найз * 1990 он "[[Тод магнай]]" - хятад зарц * 1991 он “Аргамжаа" - хүүхдийн байцаагч * 1992 он "Сүүдэрт жилийн зурвас" - Жигмэд * 1994 он "Төрийн сүлд өршөө" ОАУСК - гамин * 1998 он "Алуурчин бэлтгэх дамжаа" - дарга * 1999 он "Цонхон дээр суусан ялаа" * 1999 он "Ахадсан ачаа" - хохирогч * 2001 он "Янаг дурлалын дууль" * 2003 он "Ээждээ л үнсүүлэхсэн" - өртөөний дарга * 2007 он "[[Надтай гэрлээч]]" * 2010 он "Хайр харуусал" - эмч Мөн олон теле жүжигт тоглосон билээ. {{DEFAULTSORT:Даваасүрэн, Батхүүгийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1949 онд төрсөн]] rai8y4zce2ycww59mqigfp8pfi0u2gc 0 147829 865614 865524 2026-08-11T06:36:10Z Zorigt 49 865614 wikitext text/x-wiki '''Билгээгийн Мижиддорж''' (1915 онд өнөөгийн Сэлэнгэ аймгийн [[Баянгол сум (Сэлэнгэ)|Баянгол сумын]] нутагт төрж, 1986 он орчим нас барсан) - БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цолыг 1956 онд хүртсэн, театр киноны нэрт төлөөлөгч, жүжигчин найруулагч. Бага насандаа өнчрөн хойд эцгээрээ овоглосон бөгөөд 1936 онд цэргийн алба хааж байхдаа урлагт орж иржээ. Театрт жүжигчин, туслах найруулагчаар олон жүжигт ажиллан 1956 онд БНМАУ-ын гавьяат жүжигчин цолыг хүртсэн байна. [[Тунгалаг Тамир (кино)|"Тунгалаг Тамир" киноны]] Довчинд тоглосон дүрээр Монголын үзэгчид андахгүй мэднэ. == Бүтээлүүд == * 1940 он "Анхдугаар хичээл" - байлдагч * 1945 он "Цогт тайж" - Амбагай цэцэн * 1961 он "Улаанбаатарт байгаа миний аавд" - жолооч Дорлиг * 1967 он "Төгсгөл" - хятад тэрэгчин * 1969 он "[[Агуйн нууц]]" - Ламзав * 1970 он "Дайны тухай өгүүллэгүүд. Балга ус" - япон цэрэг * 1971 он "[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг Тамир]]" - Довчин бээс * 1973 он "[[Моторын дуу]]" - морь уяач Гарьд * 1974 он "[[Нэг ангийн хоёр]]" - багш Дамба * 1976 он "[[Хүний төлөө]]" - Лосол * 1978 он "[[Их замын эхэнд]]" - Цоохор * 1979 он "[[Тууврын замд]]" - бригадын дарга {{DEFAULTSORT:Мижиддорж, Билгээгийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:Гавьяат Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Баянголын (Сэлэнгэ) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1915 онд төрсөн]] [[Ангилал:1986 онд өнгөрсөн]] 39z205rdqzfsrgw6op4r63hy34uqjxo 0 147830 865617 865556 2026-08-11T06:45:46Z Zorigt 49 865617 wikitext text/x-wiki '''Берген''' ({{langx|no|Bergen}}) бол [[Норвеги]] улсын хоёр дахь том хот бөгөөд тус улсын баруун эргийн хамгийн чухал боомт юм. Норвегийн үзэсгэлэнт фьорд (хавцал булан)-ууд руу аялах гол гарц болдог тул түүнийг "Фьордын үүд" гэж нэрлэдэг. Тус хот нь 1070 онд байгуулагдсан баялаг түүхтэй бөгөөд нэгэн цагт Норвегийн нийслэл байжээ. Хотын түүхэн төв болох "Брюгген" хэмээх модон барилгуудын цогцолбор нь ЮНЕСКО-гийн [[Дэлхийн өв]]д бүртгэгдсэн байдаг. Мөн Берген хот нь бороо ихтэй цаг агаар, далайн бүтээгдэхүүний худалдаагаараа алдартай. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] kj3m78u11rdjedayplb1pujbqj733ra 0 147831 865619 865557 2026-08-11T06:47:54Z Zorigt 49 865619 wikitext text/x-wiki '''Ставангер''' ({{langx|no|Stavanger}}) бол [[Норвеги]]йн дөрөв дэх том хот бөгөөд тус улсын "[[Газрын тос]]ны нийслэл" гэж тооцогддог. 1960-аад онд [[Хойд тэнгис]]ээс газрын тос олдсоноос хойш тус хот нь Норвегийн газрын тос, байгалийн хийн үйлдвэрлэлийн төв зангилаа болон хөгжсөн бөгөөд энд олон улсын эрчим хүчний компаниуд болон Газрын тосны музей байрладаг. Үүнээс гадна Ставангер нь цагаан өнгөтэй уламжлалт модон байшингууд бүхий хуучин хотын хэсгээ сайн хадгалж үлдсэн бөгөөд дэлхийд алдартай "Номлогчийн хад" (Preikestolen) руу аялах гол бааз болдог. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] 7636hb4bqcoy8p6ft3m5bv2msu2m7s6 0 147832 865620 865558 2026-08-11T06:50:19Z Zorigt 49 865620 wikitext text/x-wiki '''Тромсё''' ({{langx|no|Tromsø}}) бол [[Норвеги]]йн хойд бүсийн хамгийн том хот бөгөөд Хойд туйлын цагаригаас хойш 350 орчим километрийн зайд оршдог тул түүнийг "Арктикийн үүд" гэж нэрлэдэг. Энэхүү хот нь [[туйлын туяа]]г харах болон туйлын цагаан шөнийг мэдрэх дэлхийн хамгийн шилдэг газруудын нэг юм. Тус хотод дэлхийн хамгийн хойд зүгт орших их сургууль, шар айргийн үйлдвэр, ургамлын цэцэрлэг байрладаг. Түүхэндээ Арктикийн хайгуулын багуудын гол гарааны цэг байсан бөгөөд өдгөө орчин үеийн туйлын соёл, өвлийн аялал жуулчлалын төв болон хөгжжээ. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] 3upij7auh5ztyn5f70awhz1pil133xr 0 147833 865621 865559 2026-08-11T06:51:56Z Zorigt 49 865621 wikitext text/x-wiki '''Олесунн''' ({{langx|no|Ålesund}}) бол [[Норвеги]]йн баруун эрэгт орших далайн боомт хот бөгөөд өвөрмөц "Югендстиль" (Art Nouveau буюу Шинэ урлаг) хэмээх уран барилгын хэв маягаараа дэлхийд алдартай. 1904 онд гарсан том түймрийн дараа хотыг бүхэлд нь чулуугаар, урлагийн чамин хийцтэйгээр шинэчлэн барьсан байна. Хэд хэдэн арал дээр байрладаг тул байгалийн үзэмж тун үзэсгэлэнтэй бөгөөд дэлхийн өвд бүртгэгдсэн Гейрангер фьорд руу аялах үүд хаалга, мөн Норвегийн сагамхай загасны экспортын чухал төв юм. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] jycmku2a01fslv4o9ujqznbzaip2gc0 0 147834 865622 865560 2026-08-11T06:53:59Z Zorigt 49 865622 wikitext text/x-wiki '''Кристиансанн''' ({{langx|no|Kristiansand}}) бол [[Норвеги]]йн хамгийн өмнөд хэсэгт орших хот бөгөөд Агдер мужийн засаг захиргааны төв юм. Дулаахан зуны уур амьсгал, үзэсгэлэнт элсэн наран шарлагын газар, арлуудын үзэмжээрээ алдартай тул Норвегичуудын хамгийн дуртай зуны амралтын газар бөгөөд "Нарлаг хот" гэгддэг. Тус хотыг 1641 онд байгуулсан бөгөөд хотын төлөвлөлт нь зөв дөрвөлжин хэлбэртэй байдгаараа онцлогтой. Энд Норвегийн хамгийн том Амьтны хүрээлэн, тоглоомын парк (Dyreparken) болон чухал усан боомт байрладаг. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] d6e86cc4tsk9rcxmga4ku9tid8x6r55 0 147835 865623 865562 2026-08-11T06:55:36Z Zorigt 49 865623 wikitext text/x-wiki '''Будё''' ({{langx|no|Bodø}}) бол [[Норвеги]] улсын Нурланн мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагаригаас хойш орших чухал боомт хот юм. Тус хот нь дэлхийн хамгийн хүчтэй далайн түрлэгийн эргүүлэг болох "Салтстраумен" (Saltstraumen)-оороо дэлхийд алдартай бөгөөд Лофотен арлууд руу аялах усан замын гол зангилаа болдог. Будё нь байгалийн үзэсгэлэнт уулс, далайгаар хүрээлэгдсэн тул аялал жуулчлал, агаарын тээвэр болон батлан хамгаалах салбарт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд 2024 онд Европын соёлын нийслэлээр шалгарч байжээ. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] fu4quj1wvgc5bu6hgxsj9y7rtm5utz8 0 147836 865624 865568 2026-08-11T06:57:54Z Zorigt 49 865624 wikitext text/x-wiki '''Нарвик''' {({langx|no|Narvik}}) бол [[Норвеги]]йн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. [[Гольфстрим]]ийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн [[Кируна]] хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээлд гаргах стратегийн чухал боомт болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы цэргийн эсрэг Нарвикийн ширүүн тулалдаан болж байсан түүхтэй бөгөөд өдгөө уулын цана болон туйлын аялал жуулчлалын томоохон төв болон хөгжсөн. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] 3pqtgo3o7g96xw4fi50e8k700mlynei 865625 865624 2026-08-11T06:58:08Z Zorigt 49 865625 wikitext text/x-wiki '''Нарвик''' ({{langx|no|Narvik}}) бол [[Норвеги]]йн хойд хэсэгт, Нурланн мужид орших далайн боомт хот юм. [[Гольфстрим]]ийн дулаан урсгалын нөлөөгөөр Арктикийн бүсэд оршдог ч жилийн турш хөлддөггүй тул хөрш Шведийн [[Кируна]] хотоос олборлосон төмрийн хүдрийг дэлхийн зах зээлд гаргах стратегийн чухал боомт болдог. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы цэргийн эсрэг Нарвикийн ширүүн тулалдаан болж байсан түүхтэй бөгөөд өдгөө уулын цана болон туйлын аялал жуулчлалын томоохон төв болон хөгжсөн. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] s4yd6zkmuez7qxl61eoazewetcv7jaj 0 147838 865626 865570 2026-08-11T07:02:41Z Zorigt 49 865626 wikitext text/x-wiki '''Саннес''' ({{langx|no|Sandnes}}) бол [[Норвеги]]йн баруун өмнөд хэсэгт, Ругаланн мужид орших хот юм. Тус хот нь Норвегийн газрын тосны нийслэл [[Ставангер]] хоттой залгаа оршдог бөгөөд хамтдаа тус улсын гурав дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг. Түүхэндээ ваар сав, тоосгоны үйлдвэрлэлээрээ "Шаварлаг хот" гэгддэг байсан бол өдгөө Норвегид хамгийн хурдацтай хөгжиж буй хотуудын нэг бөгөөд унадаг дугуйн соёл, мэдээллийн технологийн салбар болон Люсе-фьорд руу аялах аялал жуулчлалын бааз суурь гэдгээрээ алдартай. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] jzo6re3ktvp0u2n5mm80b2gpbmcxbhi 0 147839 865627 865571 2026-08-11T07:04:04Z Zorigt 49 865627 wikitext text/x-wiki '''Драммен''' ({{langx|no|Drammen}}) бол [[Норвеги]]йн зүүн өмнөд хэсэгт, Бускеруд мужид орших засаг захиргааны төв бөгөөд чухал боомт хот юм. Нийслэл [[Осло]] хотоос баруун өмнөд зүгт 40 орчим километрийн зайд, Драмменсельва голын адагт байрладаг тул тээвэр, логистик болон аж үйлдвэрийн томоохон зангилаа болдог. Сүүлийн жилүүдэд хотын төвийг шинэчлэх, байгаль орчныг хамгаалах төслүүдийг амжилттай хэрэгжүүлснээр үйлдвэрлэлийн саарал хотоос голын эрэг дагуух үзэсгэлэнтэй, орчин үеийн соёл, боловсролын төв болон өөрчлөгдсөн байна. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] 22y5u3yrsyywic5imgroi6xduvpr6sy 0 147840 865628 865572 2026-08-11T07:07:12Z Zorigt 49 865628 wikitext text/x-wiki '''Фредрикстад''' ({{langx|no|Fredrikstad}}) бол [[Норвеги]]йн зүүн өмнөд хэсэгт, Эстфолл мужид, Гломма голын Осло-фьордод цутгах адаг дээр орших боомт хот юм. Тус хотыг 1567 онд Норвегийн хаан II Фредрик байгуулсан бөгөөд Хойд Европт хамгийн сайн хадгалагдан үлдсэн 17-р зууны бэхлэлт бүхий "Хуучин хот" (Gamlebyen)-оороо алдартай. Өдгөө хөрш Сарпсборг хоттой нийлж тус улсын зургаа дахь том хотын бөөгнөрлийг үүсгэдэг бөгөөд түүх соёлын өв, усан онгоцны үйлдвэрлэл болон соёлын арга хэмжээнүүдээрээ жуулчдыг ихээр татдаг. [[Ангилал:Норвегийн суурин]] 3oawcniizndknpel9rsq988ejfr3mvw 0 147846 865597 2026-08-11T02:10:18Z ~2026-43968-80 106712 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс эрдэмтэн|name=Роберт "Э" Вебберт|birth_date=1933 оны 11-р сарын 27|death_date=2007 оны 4-р сарын 27 (73 насалсан)|citizenship=Америкийн Нэгдсэн Улс|workplaces=Уитон|alma_mater=Боб Жонсын Их Сургуульд бакалавр, Шинэчлэгдсэн Эпископ Семинарт номлолын зэрэг, Ковенант Теологийн Семинар..." 865597 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн|name=Роберт "Э" Вебберт|birth_date=1933 оны 11-р сарын 27|death_date=2007 оны 4-р сарын 27 (73 насалсан)|citizenship=Америкийн Нэгдсэн Улс|workplaces=Уитон|alma_mater=Боб Жонсын Их Сургуульд бакалавр, Шинэчлэгдсэн Эпископ Семинарт номлолын зэрэг, Ковенант Теологийн Семинарт магистр, Конкордиа Семинарт теологийн доктор|known_for=Evangelicals on the Canterbury Trail, Ancient-Future Faith, Ancient-Future Worship, Worship Old and New|influenced=Г.Августин тэргүүтэй чуулганы эцгүүд|religion=Христитгэлийн Англикан уламжлал, өмнө нь Баптист уламжлалд өссөн|fields=Мөргөл судлал, эртний сүм, литурги, евангелик теологи|work_institution="Эртний-Ирээдүй" мөргөл судлалын хүрээлэн}} '''Роберт''' '''Э. Веббер''' (Robert Eugene Webber, 1933 оны 11-р сарын 27 – 2007 оны 4-р сарын 27) нь АНУ-ын Христитгэлийн эвангелийн чиглэлийн теологич, мөргөл судлаач, зохиолч бөгөөд ХХ зууны сүүлээр евангелийн ертөнцөд эртний чуулганы өвийг дахин сэргээх хөдөлгөөний хамгийн нөлөө бүхий төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрбээр '''"[[Эртний–ирээдүйн итгэл]]" (Ancient-Future Faith)''' гэх үзэл баримтлалыг хөгжүүлснээр хүмүүс түлхүү мэддэг. == Амьдрал == Веббер Бельгийн Конго (одоогийн Ардчилсан Конго Улс)-д номлогч эцэг эхийн гэр бүлд төрсөн. Хүүхэд насаа Африкт өнгөрөөсөн бөгөөд дараа нь гэр бүл нь АНУ-д буцаж иржээ. Тэр Баптист уламжлалтай гэр бүлд өссөн боловч их сургуулийнхаа он жилүүдэд Англикан буюу тухайн үеийнхээ "''Шинэчлэгдсэн Эпископ''", Пресбитериан, Лютеран уламжлалын сургуулиудад суралцсан нь түүний сэтгэлгээнд ихээхэн нөлөөлсөн.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> == Ажил, алба == 1968–2000 онд АНУ-ын Иллинойс мужийн алдарт [[Уитон Коллеж]]<nowiki/>од теологийн профессор байв. Тэтгэвэрт гарсны дараа [[Нортерн Семинари]]<nowiki/>д мөргөл ба сүнслэг амьдралын хөтөлбөрийг удирдсан. 1998 онд тэр '''[[Мөргөл Судлалын Хүрээлэн]] (Institute for Worship Studies)'''-г байгуулсан бөгөөд насан эцэслэх хүртлээ ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан. Энэ хүрээлэн нь мөргөлийн чиглэлээр дагнан ажилладаг АНУ-ын онцлох хүрээлэнгүүдийн нэг болсон. == Теологийн үзэл баримтлал == Вебберийн дэвшүүлсэн хамгийн чухал үзэл баримтлал нь:<blockquote>''"Ирээдүй рүү хөтлөх зам бол өнгөрсөн үеэр дамжих."''</blockquote>Түүний бодлоор орчин үеийн сүм чуулган шинэ зүйл зохион бүтээхээс илүүтэйгээр Христитгэлийн анхны чуулганы үеийн: * Сударт суурилсан итгэл, * мөргөлийн бүтэц, * ариун ёслол, * чуулганы жилийн хэмнэл, * чуулганы эцгүүдийн мэргэн ухааныг дахин эзэмших хэрэгтэй гэж үзсэн. Тэр хэзээ итгэгчдийг Ромын Католик эсвэл Зүүний Ортодокс болохыг уриалаагүй. Харин эвангелийн Христэд итгэгчид Христитгэлийн эртний, нийтлэг, ашигтай уламжлалаас суралцан, тэдгээр баялаг өвийг сэргээх ёстой гэж үзсэн. Энэхүү үзэл баримтлалыг тэрбээр '''"Эртний–ирээдүйн итгэл"''' хэмээн нэрлэжээ. == Кентерберийн жим == 1985 онд хэвлэгдсэн [[Кентерберийн жим дэх Эвангелийнхэн]] (Evangelicals on the Canterbury Trail) ном нь түүний хамгийн алдартай ном юм. Энэ бүтээлдээ тэрээр өөрийн болон бусад эвангелийн итгэгчдийн Англикан уламжлал руу татагдсан шалтгааныг тайлбарладаг. Ном хэвлэгдэх үедээ ихээхэн шүүмжлэл дагуулсан боловч дараагийн үеийн олон олон эвангелийн пастор, теологич, ялангуяа Англикан уламжлалд шилжсэн хүмүүсийн хувьд сонгодог бүтээл болжээ. == Бүтээл, туурвил == * ''Common Roots'' (1978) * ''Worship Old and New'' (1982) * ''Evangelicals on the Canterbury Trail'' (1985) * ''Ancient-Future Faith'' (1999) * ''Ancient-Future Worship'' (2008, нас барсны дараа хэвлэгдсэн) * ''Ancient-Future Evangelism'' * ''Ancient-Future Time'' * ''The Divine Embrace'' Zondervan == Өв, нөлөө == Өнөөдөр Вебберийн үзэл санаа дараах салбаруудад хүчтэй нөлөөлсөөр байна.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> * Англикан эвангелийн хөдөлгөөн * Мөргөлийн шинэчлэлийн хөдөлгөөн * "Эртний–ирээдүйн" теологийн урсгал * Олон эвангелийн семинар, сургууль * Литургийн шинэчлэл Түүний нэрээр '''Роберт Э. Вебберийн Эртний''' '''Эвангелийн Ирээдүйн Төв''' байгуулагдсан бөгөөд түүний өвийг үргэлжлүүлэн судалж, түгээж байна. 7mkt0dupp0pfni9qt1aw2klu4nuqq6c 865598 865597 2026-08-11T02:14:47Z Hoshi.sasori 11218 Зарим алдааг засав. 865598 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн|name=Роберт "Э" Вебберт|birth_date=1933 оны 11-р сарын 27|death_date=2007 оны 4-р сарын 27 (73 насалсан)|citizenship=Америкийн Нэгдсэн Улс|workplaces=Уитон|alma_mater=Боб Жонсын Их Сургуульд бакалавр, Шинэчлэгдсэн Эпископ Семинарт номлолын зэрэг, Ковенант Теологийн Семинарт магистр, Конкордиа Семинарт теологийн доктор|known_for=Evangelicals on the Canterbury Trail, Ancient-Future Faith, Ancient-Future Worship, Worship Old and New|influenced=Г.Августин тэргүүтэй чуулганы эцгүүд|religion=Христитгэлийн Англикан уламжлал, өмнө нь Баптист уламжлалд өссөн|fields=Мөргөл судлал, эртний сүм, литурги, евангелик теологи|work_institution="Эртний-Ирээдүй" мөргөл судлалын хүрээлэн}} '''Роберт''' '''Э. Веббер''' (Robert Eugene Webber, 1933 оны 11-р сарын 27 – 2007 оны 4-р сарын 27) нь АНУ-ын Христитгэлийн эвангелийн чиглэлийн теологич, христэч мөргөл судлаач, зохиолч бөгөөд ХХ зууны сүүлээр эвангелийн ертөнцөд эртний чуулганы өвийг дахин сэргээх хөдөлгөөний хамгийн нөлөө бүхий төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрбээр '''"[[Эртний–ирээдүйн итгэл]]" (Ancient-Future Faith)''' гэх үзэл баримтлалыг хөгжүүлснээр хүмүүс түлхүү мэддэг. == Амьдрал == Веббер Бельгийн Конго (одоогийн Ардчилсан Конго Улс)-д номлогч эцэг эхийн гэр бүлд төрсөн. Хүүхэд насаа Африкт өнгөрөөсөн бөгөөд дараа нь гэр бүл нь АНУ-д буцаж иржээ. Тэр Баптист уламжлалтай гэр бүлд өссөн боловч их сургуулийнхаа он жилүүдэд Англикан буюу тухайн үеийнхээ "''Шинэчлэгдсэн Эпископ''", Пресбитериан, Лютеран уламжлалын сургуулиудад суралцсан нь түүний сэтгэлгээнд ихээхэн нөлөөлсөн.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> == Ажил, алба == 1968–2000 онд АНУ-ын Иллинойс мужийн алдарт [[Уитон Коллеж]]<nowiki/>ид теологийн профессор байв. Тэтгэвэрт гарсны дараа [[Нортерн Семинари]]<nowiki/>д христэч мөргөл ба сүнслэг амьдралын хөтөлбөрийг удирдсан. 1998 онд тэр '''[[Мөргөл Судлалын Хүрээлэн]] (Institute for Worship Studies)'''-г байгуулсан бөгөөд насан эцэслэх хүртлээ ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан. Энэ хүрээлэн нь мөргөлийн чиглэлээр дагнан ажилладаг АНУ-ын онцлох хүрээлэнгүүдийн нэг болсон. == Теологийн үзэл баримтлал == Вебберийн дэвшүүлсэн хамгийн чухал үзэл баримтлал нь:<blockquote>''"Ирээдүй рүү хөтлөх зам бол өнгөрсөн үеэр дамжих."''</blockquote>Түүний бодлоор орчин үеийн сүм чуулган шинэ зүйл зохион бүтээхээс илүүтэйгээр Христитгэлийн анхны чуулганы үеийн: * Сударт суурилсан итгэл, * мөргөлийн бүтэц, * ариун ёслол, * чуулганы жилийн хэмнэл, * чуулганы эцгүүдийн мэргэн ухааныг дахин эзэмших хэрэгтэй гэж үзсэн. Веббер хэзээ ч итгэгчдийг Ромын Католик эсвэл Зүүний Ортодокс болохыг уриалаагүй. Харин эвангелийн Христэд итгэгчид Христитгэлийн эртний, нийтлэг, ашигтай уламжлалаас суралцан, тэдгээр баялаг өвийг сэргээх ёстой гэж үзсэн. Энэхүү үзэл баримтлалыг тэрбээр '''"Эртний–ирээдүйн итгэл"''' хэмээн нэрлэжээ. == Кентерберийн жим == 1985 онд хэвлэгдсэн [[Кентерберийн жим дэх Эвангелийнхэн]] (Evangelicals on the Canterbury Trail) ном нь түүний хамгийн алдартай ном юм. Энэ бүтээлдээ тэрээр өөрийн болон бусад эвангелийн итгэгчдийн Англикан уламжлал руу татагдсан шалтгааныг тайлбарладаг. Ном хэвлэгдэх үедээ ихээхэн шүүмжлэл дагуулсан боловч дараагийн үеийн олон олон эвангелийн пастор, теологич, ялангуяа Англикан уламжлалд шилжсэн хүмүүсийн хувьд сонгодог бүтээл болжээ. == Бүтээл, туурвил == * ''Common Roots'' (1978) * ''Worship Old and New'' (1982) * ''Evangelicals on the Canterbury Trail'' (1985) * ''Ancient-Future Faith'' (1999) * ''Ancient-Future Worship'' (2008, нас барсны дараа хэвлэгдсэн) * ''Ancient-Future Evangelism'' * ''Ancient-Future Time'' * ''The Divine Embrace'' Zondervan == Өв, нөлөө == Өнөөдөр Вебберийн үзэл санаа дараах салбаруудад хүчтэй нөлөөлсөөр байна.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> * Англикан эвангелийн хөдөлгөөн * Мөргөлийн шинэчлэлийн хөдөлгөөн * "Эртний–ирээдүйн" теологийн урсгал * Олон эвангелийн семинар, сургууль * Литургийн шинэчлэл Түүний нэрээр '''Роберт Э. Вебберийн Эртний''' '''Эвангелийн Ирээдүйн Төв''' байгуулагдсан бөгөөд түүний өвийг үргэлжлүүлэн судалж, түгээж байна. htlew818zmfp9jcu89lqu0vz8zhvg8v 865599 865598 2026-08-11T02:16:41Z Hoshi.sasori 11218 865599 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс эрдэмтэн|name=Роберт "Э" Вебберт|birth_date=1933 оны 11-р сарын 27|death_date=2007 оны 4-р сарын 27 (73 насалсан)|citizenship=Америкийн Нэгдсэн Улс|alma_mater=Боб Жонсын Их Сургуульд бакалавр, Шинэчлэгдсэн Эпископ Семинарт номлолын зэрэг, Ковенант Теологийн Семинарт магистр, Конкордиа Семинарт теологийн доктор|known_for=Evangelicals on the Canterbury Trail, Ancient-Future Faith, Ancient-Future Worship, Worship Old and New|influenced=Г.Августин, И.Хризостом тэргүүтэй чуулганы эцгүүд|religion=Христитгэлийн Англикан уламжлал, өмнө нь Баптист уламжлалд өссөн|fields=Мөргөл судлал, эртний сүм, литурги, евангелик теологи|work_institution="Эртний-Ирээдүй" мөргөл судлалын хүрээлэн}} '''Роберт''' '''Э. Веббер''' (Robert Eugene Webber, 1933 оны 11-р сарын 27 – 2007 оны 4-р сарын 27) нь АНУ-ын Христитгэлийн эвангелийн чиглэлийн теологич, христэч мөргөл судлаач, зохиолч бөгөөд ХХ зууны сүүлээр эвангелийн ертөнцөд эртний чуулганы өвийг дахин сэргээх хөдөлгөөний хамгийн нөлөө бүхий төлөөлөгчдийн нэг юм. Тэрбээр '''"[[Эртний–ирээдүйн итгэл]]" (Ancient-Future Faith)''' гэх үзэл баримтлалыг хөгжүүлснээр хүмүүс түлхүү мэддэг. == Амьдрал == Веббер Бельгийн Конго (одоогийн Ардчилсан Конго Улс)-д номлогч эцэг эхийн гэр бүлд төрсөн. Хүүхэд насаа Африкт өнгөрөөсөн бөгөөд дараа нь гэр бүл нь АНУ-д буцаж иржээ. Тэр Баптист уламжлалтай гэр бүлд өссөн боловч их сургуулийнхаа он жилүүдэд Англикан буюу тухайн үеийнхээ "''Шинэчлэгдсэн Эпископ''", Пресбитериан, Лютеран уламжлалын сургуулиудад суралцсан нь түүний сэтгэлгээнд ихээхэн нөлөөлсөн.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> == Ажил, алба == 1968–2000 онд АНУ-ын Иллинойс мужийн алдарт [[Уитон Коллеж]]<nowiki/>ид теологийн профессор байв. Тэтгэвэрт гарсны дараа [[Нортерн Семинари]]<nowiki/>д христэч мөргөл ба сүнслэг амьдралын хөтөлбөрийг удирдсан. 1998 онд тэр '''[[Мөргөл Судлалын Хүрээлэн]] (Institute for Worship Studies)'''-г байгуулсан бөгөөд насан эцэслэх хүртлээ ерөнхийлөгчөөр нь ажилласан. Энэ хүрээлэн нь мөргөлийн чиглэлээр дагнан ажилладаг АНУ-ын онцлох хүрээлэнгүүдийн нэг болсон. == Теологийн үзэл баримтлал == Вебберийн дэвшүүлсэн хамгийн чухал үзэл баримтлал нь:<blockquote>''"Ирээдүй рүү хөтлөх зам бол өнгөрсөн үеэр дамжих."''</blockquote>Түүний бодлоор орчин үеийн сүм чуулган шинэ зүйл зохион бүтээхээс илүүтэйгээр Христитгэлийн анхны чуулганы үеийн: * Сударт суурилсан итгэл, * мөргөлийн бүтэц, * ариун ёслол, * чуулганы жилийн хэмнэл, * чуулганы эцгүүдийн мэргэн ухааныг дахин эзэмших хэрэгтэй гэж үзсэн. Веббер хэзээ ч итгэгчдийг Ромын Католик эсвэл Зүүний Ортодокс болохыг уриалаагүй. Харин эвангелийн Христэд итгэгчид Христитгэлийн эртний, нийтлэг, ашигтай уламжлалаас суралцан, тэдгээр баялаг өвийг сэргээх ёстой гэж үзсэн. Энэхүү үзэл баримтлалыг тэрбээр '''"Эртний–ирээдүйн итгэл"''' хэмээн нэрлэжээ. == Кентерберийн жим == 1985 онд хэвлэгдсэн [[Кентерберийн жим дэх Эвангелийнхэн]] (Evangelicals on the Canterbury Trail) ном нь түүний хамгийн алдартай ном юм. Энэ бүтээлдээ тэрээр өөрийн болон бусад эвангелийн итгэгчдийн Англикан уламжлал руу татагдсан шалтгааныг тайлбарладаг. Ном хэвлэгдэх үедээ ихээхэн шүүмжлэл дагуулсан боловч дараагийн үеийн олон олон эвангелийн пастор, теологич, ялангуяа Англикан уламжлалд шилжсэн хүмүүсийн хувьд сонгодог бүтээл болжээ. == Бүтээл, туурвил == * ''Common Roots'' (1978) * ''Worship Old and New'' (1982) * ''Evangelicals on the Canterbury Trail'' (1985) * ''Ancient-Future Faith'' (1999) * ''Ancient-Future Worship'' (2008, нас барсны дараа хэвлэгдсэн) * ''Ancient-Future Evangelism'' * ''Ancient-Future Time'' * ''The Divine Embrace'' Zondervan == Өв, нөлөө == Өнөөдөр Вебберийн үзэл санаа дараах салбаруудад хүчтэй нөлөөлсөөр байна.<ref>{{Citation |title=Robert E. Webber |date=2026-07-23 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_E._Webber&oldid=1365652091 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> * Англикан эвангелийн хөдөлгөөн * Мөргөлийн шинэчлэлийн хөдөлгөөн * "Эртний–ирээдүйн" теологийн урсгал * Олон эвангелийн семинар, сургууль * Литургийн шинэчлэл Түүний нэрээр '''Роберт Э. Вебберийн Эртний''' '''Эвангелийн Ирээдүйн Төв''' байгуулагдсан бөгөөд түүний өвийг үргэлжлүүлэн судалж, түгээж байна. hgx38mks4banfh2fq59qjc6fzliebkr 0 147847 865611 2026-08-11T06:30:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Мария Петрова''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Мария Павловна Петрова,'' 1964 оны 3-р сарын 9-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод төрсөн) -Оросын хэлзүйн ухааны дэд эрдэмтэн, монголч эрдэмтэн. == Намтар == Мария Петрова 1987 онд Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Дорно дахины факультет..." 865611 wikitext text/x-wiki '''Мария Петрова''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Мария Павловна Петрова,'' 1964 оны 3-р сарын 9-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод төрсөн) -Оросын хэлзүйн ухааны дэд эрдэмтэн, монголч эрдэмтэн. == Намтар == Мария Петрова 1987 онд Ленинградын Улсын Их Сургуулийн Дорно дахины факультетийн Монгол филологийн тэнхимд сурч төгссөн. Судалгааны чиглэл: * орчин үеийн монгол хэл, * монгол хэлний практик дүрэм, * монголын уран зохиолын түүх, * 20-21-р зууны монголын яруу найраг. == Бүтээлүүд == ''Сурах бичиг:'' * Монгольский язык. Учебное пособие по чтению с опорой на коммуникативные упражнения. СПб., 2003. 2,5 п.л. ''Өгүүллүүд:'' * Тумэнбаярын сэтгэлзүйн зохиолууд (Психологическая проза Тумэнбаяр. На монг. яз.) Тумэнбаяр Ц. Согоо суман, УБ., 2005. Х. 222-229. * Женские судьбы в прозе Ц. Тумэнбаяр // Проблемы литератур Дальнего Востока. Сборник материалов П Международной научной конференции. Т. 2. СПб., 2006. С. 335-341. * Монголын орчин уеийн уран зохиолд нүүдэлчний сэтгэлгээг илэрхийлэх нь (Отражение кочевого менталитета в современной монгольской литературе. На монг. яз.) Цахим мэдээлэл-урлаг, утга зохиол, УБ., 2005. Х. 47-49. * Петрова М. П. Современные монгольские стихи о родителях. Modern Mongolian Poems about Parents. 48th Meeting of the PIAC, Moscow, July 2005. Abstracts. М., 2005. С. 65-67. * Петрова М. П. Новые тенденции в системе жанров современной монгольской литературы // IX Международный конгресс монголоведов. (Улан-Батор, 2006). Доклады российской делегации. М., 2006. С. 305–307. * Петрова М. П. Мир поэзии Риммы Ханиновой. Монгол судлалын чуулган YI боть 1(36). УБ., 2006. Х. 112-125. * Орчин уеийн монголын яруу найраг дахь хайку шулгийн хандлага. (Тенденции развития хайку в современной монгольской поэзии). Газета Ганунда. Монгол Аялгуу № 20, март 2007. Х. 2. * Поэтика постмодернизма в романе Г. Аюурзаны «Долг в десять снов» // ХХIY Международная научная конференция «Источниковедение и историография стран Азии и Африки» 10-12 апреля 2007. Тезисы докладов. СПб., 2007. С. 127. * Национальное своеобразие творчества Б. Лхагвасурэна. Казань и алтайская цивилизация. 50-я ежегодная международная научная алтаистическая конференция PIAC-50. Казань, 1-6 июля 2007. Казань, 2007. С. 168-170. * Поэтика постмодернизма в романе Г. Аюурзаны «Долг в десять снов». Mongolica-VII. СПб., 2007. С. 35-37 * Ритуальная поэзия Д. Бямбадоржа. Mongolica-VШ. СПб., 2008. 7tyqdz860vbu7fs50110ktopz4gy2cw 0 147849 865629 2026-08-11T07:35:38Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Spb Vasilievsky Island Twelve Collegiums asv2019-09.jpg|thumb|457x457px|Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль]] '''Санкт-Петербу́ргийн Улсын Их сургууль'''(товч. '''СПУИС''') ([[Орос хэл|орос.]] ''Санкт-Петербу́ргский госуда́рственный университе́т'' ) —Оросын хамгийн ууган Их сургуулиудын..." 865629 wikitext text/x-wiki [[Файл:Spb Vasilievsky Island Twelve Collegiums asv2019-09.jpg|thumb|457x457px|Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль]] '''Санкт-Петербу́ргийн Улсын Их сургууль'''(товч. '''СПУИС''') ([[Орос хэл|орос.]] ''Санкт-Петербу́ргский госуда́рственный университе́т'' ) —Оросын хамгийн ууган Их сургуулиудын нэг бөгөөд хамгийн том, тэргүүлэгч сонгодог их сургуулиудын нэг юм. Энэхүү их сургууль нь баялаг түүхтэй бөгөөд улсын тэргүүлэх их сургуулиудын нэг хэвээр байна. Одоогийн байдлаар СПУИС нь 12,000 гаруй багш, 28,000 гаруй оюутантай. Тус их сургуулийн гол байр нь хотын "Их Сургуулийн эрэг" дээр байрладаг. == Түүх == [[Файл:Фонтан «Петр Первый» в честь 300-летия СПбГУ.jpg|thumb|359x359px|300 жилийн ойд зориулан босгосон "I Пётр" усан оргилуур]] Их сургуулийн үүсгэн байгуулагдсан өдөр маргаантай бөгөөд субьектив асуудал юм. Анх зөвхөн Ленинградын түүхчдийн үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1724 оны 2-р сарын 8-нд [[I Пётр|Их Пётр]] хааны зарлигаар Шинжлэх ухааны академитай нэгэн зэрэг байгуулагдсан Академик Их Сургуулийн залгамжлагч юм (тодруулбал, М.В. Ломоносов 1758-1765 онуудад Академик Их Сургуулийн ректороор ажиллаж байжээ). Энэ хувилбарыг одоогоор их сургуулийн удирдлага болон төр албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч байгааа бөгөөд тус их сургуулийн 300 жилийн ойг 2024 онд албан ёсоор тэмдэглэсэн байна. Хувьсгалаас өмнөх болон хожуу үеийн түүх судлалын аль алиных нь үзэж байснаар орчин үеийн Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь 1819 онд байгуулагдсан Эзэн хааны Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн залгамжлагч бөгөөд Үндсэн Багшийн Хүрээлэнгийн нэрийг өөрчилж, дараа нь өөрчлөн байгуулсны үр дүнд байгуулагдсан бөгөөд түүх нь 1786 онд байгуулагдсан Багшийн Семинартай холбоотой юм. Энэ тохиолдолд байгуулагдсан огноо нь 1819 оны 2-р сарын 20 байх ёстой бөгөөд үүнийг Оюун санааны асуудал, нийтийн боловсролын сайд хунтайж Александр Голицыны илтгэлд дурдсан байдаг ажээ. === Түүхэн явцдаа өөрчлөгдсөн албан ёсны нэршлүүд === * 1819 — Санкт-Петербургийн Их сургууль * 1821 — Санкт-Петербургийн Эзэнт хааны Их сургууль * 1914 — Петроградын Эзэнт хааны Их сургууль * 1917 — Петроградын Их сургууль * 1918 — Петроградын Анхны Их сургууль * 1919 — Петроградын Их сургууль * 1921 — Петроградын Улсын Их сургууль * 1924 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1933 — А.С.Бубновын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1937 — Ленинградын Улсын Их сургууль * 1944 — Ленины одонт Ленинградын Улсын Их сургууль * 1948 — А.А.Ждановын нэрэмжит Ленинградын Улсын Их сургууль * 1969 — Ленины болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт А.А.Ждановын нэрэмжит Их сургууль * 1989 — Ленины болон Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонт Улсын Их сургууль * 1991 — Санкт-Петербургийн Улсын Их сургууль == Орчин үеийн статус == 2009 оны 11-р сарын 11-нд Оросын Ерөнхийлөгч [[Дмитрий Медведев]] Оросын тэргүүлэх хоёр их сургууль болох [[Москвагийн Улсын Их Сургууль]], Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургуулийн үйл ажиллагааг зохицуулах хуульд гарын үсэг зурсан. Их сургуулиудад "өвөрмөц шинжлэх ухаан, боловсролын цогцолборууд, улсын хамгийн эртний их сургуулиуд, Оросын нийгмийн хөгжилд онцгой ач холбогдолтой" гэсэн тусгай статус олгосон. Хуулийн дагуу Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль төгсөгчдөд өөрийн гэсэн албан ёсны тамгатай диплом олгох эрхийг авсан. Цаашилбал, Санкт-Петербургийн Улсын Их Сургууль нь орчин үеийн Орос улсад Холбооны Улсын Боловсролын Стандартын оронд өөрийн боловсролын стандартыг боловсруулж, баталж, хэрэгжүүлсэн анхны сургууль болжээ. Хуулийн дагуу ректорыг сонгодог байхыг цуцалсан. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн томилсон их сургуулийн захирлын бүрэн эрхийн хугацаа 6 жилээр хязгаарлагдсан. Үүний зэрэгцээ улсын Ерөнхийлөгч ректорыг хугацаанаас нь өмнө дахин томилох, чөлөөлөх эрх мэдэл олгосон бөгөөд ректорын бүрэн эрхийн хугацааг хоёр удаа сунгаж болдог болжээ. Их сургуулийн Дүрмийг Оросын Засгийн газар 2010 оны 12-р сарын 31-нд баталсан. Дүрмийн дагуу Ректор нь Санкт-Петербургийн Их Сургуулийн бүтцийг (факультет, тэнхим)-ийг байгуулах, татан буулгах, тэдгээрийн захирлуудыг томилох талаар шийдвэр гаргах өргөн эрх мэдэлтэй болжээ. == Сургалтын хөтөлбөрүүд == * Биологи * Дорно дахины судлал * Газарзүй, Геологи, Геоэкологи, Хөрсний шинжлэх ухаан * Сэтгүүл зүй ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Түүх * Математик ба мэдээллийн технологи * Анагаах ухаан * Менежмент * Нийгмийн ухаан * Нийгэм судлал * Улс төрийн шинжлэх ухаан * Сэтгэл судлал * Орчуулга ба гадаад хэл * Зар сурталчилгаа ба олон нийттэй харилцах харилцаа * Гадаад хэл болох орос хэл * Либерал урлаг ба шинжлэх ухаан * Биеийн тамир, спорт * Филологи * Философи * Физик * Хими * Эдийн засаг * Хууль зүй * Сурган хүмүүжүүлэх ухаан == Удирдлага == # Коль, Иоханн Петр, Эрдмийн гимназийн байцаагч (1725–26) # Байер, Готтлиб Зигфрид, Гимназийн байцаагч (1726–38) # Крафт, Георг Вольфганг, Гимназийн байцаагч (1738–44) # Ле Рой, Пьер-Луис, Гимназийн байцаагч (1744–48) # Миллер, Герхард Фридрих, Их сургуулийн ректор (1747–50) # Фишер, Иоханн-Эберхард, Гимназийн захирагч (1748–50), байцаагч (1767–68) # Крашенинников, Степан Петрович, Их сургууль болон гимназийн захирагч (1750–55) # Модерах, Карл Фридрих, Их сургууль болон Гимназийн захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгч (1755–1758), байцаагч (1758–1761) # [[Михаил Васильевич Ломоносов|Ломоносов]], Михаил Васильевич, Их сургууль болон гимназийн удирдагч (1758–1765) # Котельников, Семен Кириллович (1761–1766) # Браун, Жозеф-Адам, Ректор (1766–1768) # Бакмейстер, Хартвиг ​​Людвиг Христиан, Гимназийн байцаагч (1766–1767, 1768–1777) # Лепохин, Иван Иванович, Гимназийн байцаагч (1777–1794) # Янкович де Мирьево, Федор Иванович, Улсын гол сургууль болон Багшийн семинарын захирал (1783–1785) # Козодавлев, Осип Петрович, Багшийн семинарын захирал (1785-1786) # Иноходцев, Петр Борисович, Биеийн тамирын байцаагч (1794-1797) # Херман, Карл Федорович, Гимназийн ректор (1798-1804) # Кох, Иван Иванович, Багшийн семинарын захирал (1798-1804), 1804 онд Багшийн хүрээлэнгийн захирал # Кукольник, Василий Григорьевич, Багшийн хүрээлэнгийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч (1805-1811, 1816) # Энгельхардт, Егор Антонович, Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1812-1816) # Кавелин, Дмитрий Александрович, Үндсэн Багшийн хүрээлэнгийн захирал (1816-1818), их сургуулийн захирал (1819-1823) # Балугянский, Михаил Андреевич, ректор (1819-1821) # Зябловский, Евдоким Филиппович орлон гүйцэтгэгч ректор (1821-1825) # Дегуров, Антон Антонович, ректор (1825-1836) # Шульгин, Иван Петрович, ректор (1836-1840) # Плетнев, Петр Александрович, ректор (1840-1861) # Срезневский, Измайл Иванович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861) # Воскресенский, Александр Абрамович, орлон гүйцэтгэгч ректор (1861-1863), ректор (1865-1867) # Ленц, Эмилиус Кристианович, ректор (1863-1865) # Кесслер, Карл Федорович, ректор (1867-1873) # Редкин, Петр Григорьевич, ректор (1873-1876) # Бекетов, Андрей Николаевич (1876-1883) # Андреевский, Иван Ефимович, ректор (1883-1887) # Владиславлев, Михаил Иванович, ректор (1887-1890) # Помяловский, Иван Васильевич, 1890 оны 4-12-р сард орлон гүйцэтгэгч ректор # Никитин, Петр Васильевич, ректор (1890–1897) # Сергеевич, Василий Иванович, ректор (1897–1899) # Голмстен, Адольф Христианович, ректор (1899–1903) # Жданов, Александр Маркеллович, ректор (1903–1905) # Боргман, Иван Иванович, Ректор (1905–1910) # Гримм, Давид Давидович, Ректор (1910–1911) # Гримм, Эрвин Давидович (Эрвин-Александр), ректор (1911–1918) # Иванов, Александр Александрович, ректор (1918–1919) # Жебелев, Сергей Александрович, 1919 оны 8-9-р сард Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч # Шимкевич, Владимир Михайлович, Ректор (1919-1922) # Державин, Николай Севастьянович, ректор (1922-1925) # Томашевский, Всеволод Брониславович, 1925 оноос хойш их сургуулийг удирдаж байсан, ректор (1926-1927) # Серебряков, Михаил Васильевич, ректор (1927-1930) # Никич-Криличевский, Юрий Николаевич, Их сургуулийн захирал (1930-1932) # Сережников, Виктор Константинович, Их сургуулийн захирал (1932-1933) # Лазуркин, Михаил Семенович, Их сургуулийн захирал (1933-1937) # Березин, Борис Николаевич, Их сургуулийн захирал (1937-1938) # Лукашев, Константин Игнатьевич, их сургуулийн захирал (1938-1939) # Марченко, Артемий Романович, 1939 оны 6-р сараас 9-р сар хүртэл их сургуулийн захирлын үүрэг гүйцэтгэгч # Золотухин, Петр Васильевич, Их сургуулийн захирал (1939-1941) # Вознесенский, Александр Алексеевич, ректор (1941-1948) # Домнин, Никита Андреевич, ректор (1948-1949) # Артамонов, Михаил Илларионович, Ректорын үүрэг гүйцэтгэгч (1950 оны 1-р сараас 4-р сар) # Илюшин, Алексей Антонович, ректор (1950-1952) # Александров, Александр Данилович, ректор (1952-1964) # Кондратьев, Кирилл Яковлевич, ректор (1964-1970) # Макаров, Глеб Иванович, ректор (1970–1975) # Алесковский, Валентин Борисович, ректор (1975-1986) # Меркурьев, Станислав Петрович, ректор (1986-1993) # Вербицкая, Людмила Алексеевна, ректор (1993-2008), их сургуулийн ерөнхийлөгч # [[Николай Кропачев|Кропачев, Николай Михайлович]], ректор (2008 оноос )6 == Алдартай Их сургууль төгсөгчид == ; Нобелийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * И. П. Павлов — 1904 оны Фмзмиологийн Нобелийн шагнал * Н. Н. Семёнов — 1956 оны Химийн Нобелийн шагнал * [[Лев Ландау|Л. Д. Ландау]] — 1962 оны Физикийн Нобелийн шагнал * А. М. Прохоров — 1964 оны Физикийн Нобелийн шагнал * В. В. Леонтьев — 1973 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * Л. В. Канторович — 1975 оны Эдийн засгийн Нобелийн шагнал * А. И. Екимов — 2023 оны Химийн Нобелийн шагнал. ; ; Фильдсийн шагнал хүртсэн төгсөгчид * Г. Я. Перельман (2006, шагналаас татгалзсан) * С. К. Смирнов (2010) ; Оросын болон Зөвлөлтийн Засгийн газрын тэргүүн болсон төгсөгчид * [[Пётр Столыпин|П. А. Столыпин]] (1906 -1911 онд Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * Б. В. Штюрмер (1916 оны 1-р сараас 11-р сард Оросын эзэнт гүрний Сайд нарын зөвлөлийн дарга) * [[Александр Керенский|А. Ф. Керенский]] (1917 оны 7-р сарын 20-ноос 11-р сарын 8 хүртэл Бүх Оросын Түр Засгийн газрын сайд-дарга) * А. В. Кривошеин (1920 оны 6-р сараас 10-р сар хүртэл Өмнөд Оросын Засгийн газрын дарга) * [[В.И.Ленин|В. И. Ленин]] (1917 оны 11-р сарын 9-нөөс 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл Зөвлөт Оросын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга, 1923 оны 7-р сарын 6-наас 1924 оны 1-р сарын 21 хүртэл ЗХУ-ын Ардын комиссаруудын Зөвлөлийн дарга.) * [[Владимир Путин|В. В. Путин]] (1999 оны 8-р сарын 16-наас 2000 оны 5-р сарын 7 хүртэл болон 2008 оны 5-р сарын 8-наас 2012 оны 5-р сарын 7 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) * [[Дмитрий Медведев|Д. А. Медведев]] (2012 оны 5-р сарын 8-наас 2020 оны 1-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Засгийн газрын дарга) b0aatfe2ihrueifthmqc95bae9511jd 0 147850 865630 2026-08-11T07:51:44Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Эспоо (фин. Espoo) бол Финланд улсын өмнөд хэсэгт, Уусимаа мужид орших тус улсын хоёр дахь том хот юм. Нийслэл Хельсинки хоттой залгаа оршдог бөгөөд Их Хельсинкийн бүсэд багтдаг. Тус хотод дэлхийд алдартай Аалто их сургууль, олон улсын өндөр технологийн комп..." 865630 wikitext text/x-wiki Эспоо (фин. Espoo) бол Финланд улсын өмнөд хэсэгт, Уусимаа мужид орших тус улсын хоёр дахь том хот юм. Нийслэл Хельсинки хоттой залгаа оршдог бөгөөд Их Хельсинкийн бүсэд багтдаг. Тус хотод дэлхийд алдартай Аалто их сургууль, олон улсын өндөр технологийн компаниудын төв байр болон Нууксио үндэсний парк байрладаг. Эспоо нь орчин үеийн шинжлэх ухаан, технологийн инновацийн төв төдийгүй байгаль орчныг хамгаалах ногоон хөгжлөөрөө алдартай хот юм.<ref>{{Citation |title=Эспоо |date=2026-05-22 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%AD%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BE&oldid=153231735 |work=Википедия |access-date=2026-08-11 |language=ru}}</ref> 47dvbk2hgw6t0vsv1ctzq2uqnzbsyga 0 147851 865631 2026-08-11T07:53:52Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Вантаа (фин. Vantaa) бол Финландын өмнөд хэсэгт орших тус улсын дөрөв дэх том хот бөгөөд Их Хельсинкийн бүсийн чухал хэсэг юм. Финланд улсын агаарын тээврийн гол гарц болох Хельсинки-Вантаа олон улсын нисэх онгоцны буудал энд байрладаг. Тус хот нь тээвэр, лог..." 865631 wikitext text/x-wiki Вантаа (фин. Vantaa) бол Финландын өмнөд хэсэгт орших тус улсын дөрөв дэх том хот бөгөөд Их Хельсинкийн бүсийн чухал хэсэг юм. Финланд улсын агаарын тээврийн гол гарц болох Хельсинки-Вантаа олон улсын нисэх онгоцны буудал энд байрладаг. Тус хот нь тээвэр, логистикийн томоохон зангилаа бөгөөд "Эврика" (Heureka) шинжлэх ухааны төв зэрэг соёл, боловсролын дурсгалт газруудаараа олон улсын жуулчдыг ихээр татдаг.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Front page |url=https://www.vantaa.fi/en |access-date=2026-08-11 |website=Vantaa |language=en}}</ref> 4lzcpnriqkaqzlzf3h55xhp0s5nancn 0 147852 865632 2026-08-11T07:55:46Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Оулу (фин. Oulu) бол Финландын хойд хэсэгт, Ботнийн булангийн эрэг дээр орших Оулу мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд орнуудын хамгийн том хотуудын нэг юм. Тус хот нь мэдээллийн технологи, телекоммуникацийн салбарын өндөр хөгжлөөрөө дэлхийд хүлээн зөв..." 865632 wikitext text/x-wiki Оулу (фин. Oulu) бол Финландын хойд хэсэгт, Ботнийн булангийн эрэг дээр орших Оулу мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд орнуудын хамгийн том хотуудын нэг юм. Тус хот нь мэдээллийн технологи, телекоммуникацийн салбарын өндөр хөгжлөөрөө дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн "Арктикийн цахиурын хөндий" гэгддэг. Оулу хот нь Оулугийн их сургууль дээр суурилсан шинжлэх ухааны соёл, өвлийн унадаг дугуйн дэд бүтэц болон соёлын арга хэмжээнүүдээрээ алдартай.<ref>{{Citation |title=Oulu |date=2026-08-06 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Oulu&oldid=1367931204 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> himzcyuz75x1wqx8mtrrke6gypmhe4f 0 147853 865633 2026-08-11T08:04:15Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Ювяскюля (фин. Jyväskylä) бол Финландын төв хэсэгт, Пяйянне нуурын хойд эрэгт орших Төв Финланд мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хотыг олон тооны боловсролын байгууллага, сургуулиудтай тул "Финландын Афин" гэж нэрлэдэг бөгөөд Ювяскюлягийн их сургууль нь у..." 865633 wikitext text/x-wiki Ювяскюля (фин. Jyväskylä) бол Финландын төв хэсэгт, Пяйянне нуурын хойд эрэгт орших Төв Финланд мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хотыг олон тооны боловсролын байгууллага, сургуулиудтай тул "Финландын Афин" гэж нэрлэдэг бөгөөд Ювяскюлягийн их сургууль нь улсдаа алдартай. Мөн алдартай уран барилгач Алвар Аалтогийн зураг төслөөр баригдсан олон барилга энд байдгаас гадна Дэлхийн раллийн аварга шалгаруулах тэмцээний (WRC) Финландын шат энд зохиогддог.<ref>{{Cite web |date=2018-01-26 |title=City of Jyväskylä |url=https://www.jyvaskyla.fi/en/city-jyvaskyla |access-date=2026-08-11 |website=www.jyvaskyla.fi |language=en}}</ref> snms4dzdwk9r6oo2y03v4t4uoaemo1m 0 147854 865634 2026-08-11T08:06:08Z Erebus12369 106094 Хуудас үүсгэв: "Куопио (фин. Kuopio) бол Финландын зүүн хэсэгт, Каллавеси нуурын эрэг дээр орших Хойд Саво мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь нуур, ой модоор хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт газар бөгөөд Зүүн Финландын их сургуулийн кампус байрладаг эрүүл мэнд, биотехно..." 865634 wikitext text/x-wiki Куопио (фин. Kuopio) бол Финландын зүүн хэсэгт, Каллавеси нуурын эрэг дээр орших Хойд Саво мужийн хамгийн том хот юм. Тус хот нь нуур, ой модоор хүрээлэгдсэн байгалийн үзэсгэлэнт газар бөгөөд Зүүн Финландын их сургуулийн кампус байрладаг эрүүл мэнд, биотехнологийн чухал төв юм. Пуйо цамхаг (Puijo) болон түүний эргэн тойрон дахь өвлийн спортын цогцолбор, мөн уламжлалт загасны бялуу болох "Калакукко"-оороо аялал жуулчлалын алдартай бүс болдог.<ref>{{Cite web |title=Kuopio |url=https://www.kuopio.fi/ |access-date=2026-08-11 |website=Kuopio |language=fi}}</ref> kh7eg2doyozbsztj6bltrt5usezcaez 0 147855 865635 2026-08-11T08:09:51Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Рованиеми (фин. Rovaniemi) бол Финландын хамгийн хойд хэсэгт, Лапланд мужид орших тус мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагираг дээр байрладаг. Тус хот нь дэлхийн албан ёсны "Санта Клаусын төрсөн нутаг" гэдгээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд Санта Кла..." 865635 wikitext text/x-wiki Рованиеми (фин. Rovaniemi) бол Финландын хамгийн хойд хэсэгт, Лапланд мужид орших тус мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд Хойд туйлын цагираг дээр байрладаг. Тус хот нь дэлхийн албан ёсны "Санта Клаусын төрсөн нутаг" гэдгээрээ дэлхийд алдартай бөгөөд Санта Клаусын тосгон нь жилийн турш жуулчдын хөлд дарагддаг. Рованиеми бол Арктикийн аялал жуулчлал, хаски болон цааны чарга, туйлын туяа харах соёлын дэлхийн хамгийн чухал төвүүдийн нэг юм.<ref>{{Citation |title=Rovaniemi |date=2026-07-31 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rovaniemi&oldid=1367046495 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> stjq46lkj9chq5jvpv7pyi0hypv7eef 0 147856 865636 2026-08-11T08:12:05Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Лахти (фин. Lahti) бол Финландын өмнөд хэсэгт, Пяйянне нуурын өмнөд эрэгт орших Пяйят-Хяме мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь өвлийн спортын олон улсын тэмцээнүүд, ялангуяа цанын харайлт, гүйлтийн цанын тэмцээнүүдийг зохион байгуулдгаараа дэлхийд та..." 865636 wikitext text/x-wiki Лахти (фин. Lahti) бол Финландын өмнөд хэсэгт, Пяйянне нуурын өмнөд эрэгт орших Пяйят-Хяме мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь өвлийн спортын олон улсын тэмцээнүүд, ялангуяа цанын харайлт, гүйлтийн цанын тэмцээнүүдийг зохион байгуулдгаараа дэлхийд танигдсан. Лахти нь байгаль орчинд ээлтэй ногоон технологи, хог хаягдлыг дахин боловсруулах системээрээ тэргүүлэгч бөгөөд 2021 онд Европын ногоон нийслэлээр шалгарч байжээ.<ref>{{Citation |title=Lahti |date=2026-07-08 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Lahti&oldid=1363134702 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> kmddlx11pjie4tfqyczivs9986ks69f 0 147857 865637 2026-08-11T08:14:24Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Пори (фин. Pori) бол Финландын баруун эрэгт, Ботнийн булан руу цутгах Кокемаэнйоки голын адагт орших Сатакунта мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь 1966 оноос хойш жил бүр зохиогдож буй Европын хамгийн эртний бөгөөд том хөгжмийн наадмуудын нэг болох "Пор..." 865637 wikitext text/x-wiki Пори (фин. Pori) бол Финландын баруун эрэгт, Ботнийн булан руу цутгах Кокемаэнйоки голын адагт орших Сатакунта мужийн засаг захиргааны төв юм. Тус хот нь 1966 оноос хойш жил бүр зохиогдож буй Европын хамгийн эртний бөгөөд том хөгжмийн наадмуудын нэг болох "Пори Жазз" (Pori Jazz) фестивалиараа дэлхийд алдартай. 波里 нь урт элсэн наран шарлагын газар бүхий Юутери (Yyteri) далайн эрэг болон аж үйлдвэр, соёлын баялаг түүхээрээ жуулчдыг татдаг.<ref>{{Citation |title=Пори (аэропорт) |date=2025-11-15 |url=https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D0%B8_(%D0%B0%D1%8D%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82)&oldid=149788377 |work=Википедия |access-date=2026-08-11 |language=ru}}</ref> tnagoiamn7941xd2wm6bfb8p3dql6cr 0 147858 865638 2026-08-11T08:16:41Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Котка (фин. Kotka) бол Финландын зүүн өмнөд хэсэгт, Кюмийоки голын адагт, Финийн булангийн эрэг дээр орших Кюменлааксо мужийн чухал боомт хот юм. Тус хот нь далайн тээвэр, усан онгоцны үйлдвэрлэл болон цаасны аж үйлдвэрийн томоохон төв бөгөөд Финландын гадаа..." 865638 wikitext text/x-wiki Котка (фин. Kotka) бол Финландын зүүн өмнөд хэсэгт, Кюмийоки голын адагт, Финийн булангийн эрэг дээр орших Кюменлааксо мужийн чухал боомт хот юм. Тус хот нь далайн тээвэр, усан онгоцны үйлдвэрлэл болон цаасны аж үйлдвэрийн томоохон төв бөгөөд Финландын гадаад худалдааны хамгийн том транзит боомтуудын нэгд тооцогддог. Котка нь "Велламо" (Vellamo) далайн үзмэрийн төв, үзэсгэлэнт цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болон жил бүр болдог Далайн наадмаараа алдартай.<ref>{{Citation |title=Kotka |date=2026-04-28 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kotka&oldid=1351486173 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> 2lo6jbok5d3l0jzjc4vorgoqioumnu5 0 147859 865639 2026-08-11T08:19:50Z Заяа741 106535 Хуудас үүсгэв: "Вааса (фин. Vaasa, швед. Vasa) бол Финланд улсын баруун эрэгт, Ботнийн буланг даган орших Остроботни мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд усан боомт хот юм. Тус хотыг 1606 онд Шведийн хаан IX Карл байгуулсан бөгөөд нэр нь Шведийн хааны Васа ургийн овгоос гаралтай. 1852..." 865639 wikitext text/x-wiki Вааса (фин. Vaasa, швед. Vasa) бол Финланд улсын баруун эрэгт, Ботнийн буланг даган орших Остроботни мужийн засаг захиргааны төв бөгөөд усан боомт хот юм. Тус хотыг 1606 онд Шведийн хаан IX Карл байгуулсан бөгөөд нэр нь Шведийн хааны Васа ургийн овгоос гаралтай. 1852 оны их түймрийн дараа хотыг хуучин байрлалаас нь баруун зүгт шилжүүлэн далайн эрэгт илүү ойрхон шинээр төлөвлөн барьжээ. Өдгөө Вааса нь Олон улсын хэмжээний их сургуулиуд, судалгааны хүрээлэнгүүд төвлөрсөн боловсролын томоохон төв төдийгүй Хойд Европын сэргээгдэх эрчим хүч, цахилгаан техникийн үйлдвэрлэлийн хамгийн гол зангилаа бүс юм. Мөн хотын ойролцоо орших Кваркен архипелаг (Кваркены арлууд) нь ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн байгалийн өвд бүртгэгдсэн байдаг бөгөөд тус хот нь финланд болон швед хэлээр зэрэг ярьдаг хос хэлт соёлын чухал төвд тооцогддог.<ref>{{Citation |title=Vaasa |date=2026-05-13 |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaasa&oldid=1353933704 |work=Wikipedia |access-date=2026-08-11 |language=en}}</ref> t8fp653q137fx0hshuwfdoc0dnqyhv1 0 147860 865642 2026-08-11T09:14:01Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "'''Ядамжавын Цэлмэн''' нь Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), профессор, [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]ын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн юм. Тэрээр эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах ажиллагаа, хүний эрх болон эрүү..." 865642 wikitext text/x-wiki '''Ядамжавын Цэлмэн''' нь Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), профессор, [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]]ын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүн юм. Тэрээр эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах ажиллагаа, хүний эрх болон эрүү шүүлт, бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр ажилладаг. Цэлмэн 2022 оны 6 дугаар сарын 2-нд Монгол Улсын Их Хурлын 29 дүгээр тогтоолоор Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудал эрхэлсэн гишүүнээр томилогдсон.<ref>{{cite web |title=Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх Үндэсний ажиллагаа |url=https://npmmongolia.mn/about/1/4 |publisher=Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагаа == Энэ албан тушаалын хүрээнд тэрээр Монгол Улсын эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны чиг үүргийг хэрэгжүүлдэг. Үүнд эрх чөлөө хязгаарласан болон хассан газарт урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ хийх, эрүү шүүлт болон зүй бус харьцааны эрсдэл, шалтгаан нөхцөлийг тодорхойлох, холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж хүргүүлэх зэрэг үйл ажиллагаа багтдаг. Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны тайланг Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хороонд танилцуулж ирсэн.<ref>{{cite web |title=Байнгын хорооны хуралдааны тэмдэглэл |url=https://www.parliament.mn/files/173c257aa025471b8b9bd6c5e6ef1de7/?d=1 |publisher=Монгол Улсын Их Хурал |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> Түүний энэ чиглэлийн үйл ажиллагаа нь эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн эрх, эрүү шүүлтийн эрсдэлийг бууруулах, урьдчилан сэргийлэх хяналт шинжилгээ болон үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. == Олон улсын хамтын ажиллагаа == Цэлмэн Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын хүрээнд олон улсын хүний эрхийн байгууллага болон бусад улсын үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмуудтай хамтран ажиллаж ирсэн. 2022 онд Asia Pacific Forum-аас Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисстой зохион байгуулсан дээд түвшний хэлэлцүүлэгт Цэлмэн Монголын ХЭҮК-ийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын чиг үүрэг, тухайн үеийн үйл ажиллагааны талаар танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=APF holds High-Level Dialogue with Mongolian NHRI |url=https://www.asiapacificforum.net/news/apf-holds-high-level-dialogue-with-mongolian-nhri |publisher=Asia Pacific Forum |date=2022-12-15 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2024 онд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийг ахлан Словенийн Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмтай туршлага солилцох айлчлалд оролцсон.<ref>{{cite web |title=Experience of the Slovenian National Preventive Mechanism shared with the newly founded NPM from Mongolia |url=https://arhiv.varuh-rs.si/en/news/news/experience-of-the-slovenian-national-preventive-mechanism-shared-with-the-newly-founded-npm-from-mon/index.html |publisher=Human Rights Ombudsman of the Republic of Slovenia |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> 2025 оны 6 дугаар сарын 3–5-нд Монголын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын төлөөлөгчдийн хамт Польшийн Хүний эрхийн комиссарын байгууллагад туршлага судлах айлчлал хийсэн. Польшийн Хүний эрхийн комиссарын албан мэдээлэлд Цэлмэнийг ''Commissioner for the Prevention of Torture in Mongolia'' гэж танилцуулсан.<ref>{{cite web |title=Study visit of the representatives of Mongolian National Preventive Mechanism |url=https://bip.brpo.gov.pl/index.php/en/content/study-visit-representatives-mongolian-national-preventive-mechanism |publisher=Commissioner for Human Rights of the Republic of Poland |date=2025-06-06 |language=en |access-date=2026-08-10 }}</ref> == OSCE-ийн Supplementary Human Dimension Meeting == 2026 онд Цэлмэн [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] (OSCE)-ын Швейцарын даргалалт болон Ардчилсан институт, хүний эрхийн алба (ODIHR)-аас зохион байгуулсан ''Preventing Torture and Ill-Treatment: Strengthening Co-operation and Implementation'' сэдэвт Supplementary Human Dimension Meeting III-д шинжээч илтгэгч (''expert introducer'')-ээр уригдан оролцсон. Тус хурал 2026 оны 6 дугаар сарын 29–30-ны өдрүүдэд Австрийн Вена хотод зохион байгуулагдсан. OSCE-ийн Швейцарын даргалалт болон ODIHR-аас 2026 оны 6 дугаар сарын 8-нд ирүүлсэн албан урилгад Цэлмэнийг Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын тэргүүний хувиар тус хурлын ''expert introducer''-аар үг хэлэхийг урьж, өөрийн шинжилгээ, байр суурийг танилцуулан хэлэлцүүлгийн үндсийг тавихыг хүссэн байна. 2026 оны 6 дугаар сарын 30-ны өдөр болсон '''Session II: Preventing torture through training, monitoring, and enhanced oversight''' хуралдаанд Цэлмэн гурван introducer-ийн нэгээр оролцсон. Хуралдаанаар эрүү шүүлт болон зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэхэд мэргэжлийн сургалт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт хийх урьдчилан сэргийлэх хяналт, хараат бус хяналтын тогтолцоо, хамгаалалтын баталгааны хүртээмж болон Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үүргийг хэлэлцсэн. Цэлмэн тус хуралдаанд Монгол Улсын Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын туршлага, урьдчилан сэргийлэх хяналт, сургалт, зөвлөмжийн хэрэгжилт, эрх чөлөө хязгаарласан газарт нэвтрэх боломж болон механизмын институцийн хараат бус байдлын асуудлаар илтгэл, байр сууриа танилцуулсан. == Мэргэжлийн чиглэл == Цэлмэний мэргэжлийн болон судалгааны үйл ажиллагаа нь эрүүгийн процессын эрх зүй, мөрдөн шалгах болон нотлох ажиллагаа, хүний эрх, эрүү шүүлт болон бусад хэлбэрийн зүй бус харьцаанаас урьдчилан сэргийлэх, эрх чөлөө хязгаарласан хүмүүсийн хүний эрхийн баталгаа, Үндэсний урьдчилан сэргийлэх механизмын үйл ажиллагаатай холбоотой. Тэрээр хууль сахиулах болон эрүүгийн эрх зүйн салбарын алба хаагчдад хүний эрх, эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх асуудлаар зохион байгуулсан сургалт, мэргэжлийн үйл ажиллагаанд оролцож ирсэн. == Хэвлэл мэдээлэл == Цэлмэн эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх, эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь хүний эрхийн баталгаа болон эрх чөлөө хязгаарласан байгууллагуудын нөхцөл байдлын талаар хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ярилцлага, байр сууриа илэрхийлж ирсэн. 2023 онд ''Jargal Defacto''-д өгсөн ярилцлагадаа эрүү шүүлтийн асуудал, Монголын хорих байгууллагууд болон Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн нөхцөл байдлын талаар ярьсан.<ref>{{cite web |title=Ядамжавын Цэлмэн (Tselmen Yadamjav) |url=https://jargaldefacto.com/?p=16055 |publisher=Jargal Defacto |date=2023-10-26 |language=mn |access-date=2026-08-10 }}</ref> == Мөн үзэх == * [[Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенц]] * [[Эрүүдэн шүүхийн эсрэг конвенцын Нэмэлт протокол]] * [[Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага]] == Эшлэл == <references /> == Гадаад холбоос == * [https://npmmongolia.mn/ Монгол Улсын Эрүү шүүлтээс урьдчилан сэргийлэх үндэсний ажиллагааны албан ёсны цахим хуудас] * [https://nhrcm.gov.mn/　Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын албан ёсны цахим хуудас] {{DEFAULTSORT:Цэлмэн, Ядамжавын}} [[Ангилал:Монголын хуульч]] [[Ангилал:Монголын хүний эрхийн зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] ogak0t5cg5xbqb66a9qhl59xm0woow4 828 147861 865649 2026-08-11T10:01:20Z Zorigt 49 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' }" 865649 Scribunto text/plain return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' } ihq2edu4ro3mw7ka0chjptqduu5p4c6 865650 865649 2026-08-11T10:02:17Z Zorigt 49 Zorigt moved page [[Module:Location map/data/China Shanxi]] to [[Module:Байршлын газрын зураг/өгөгдөл/China Shanxi]] without leaving a redirect 865649 Scribunto text/plain return { name = 'Шаньси', top = 40.9, bottom = 34.5, left = 109.6, right = 115, image = 'China Shanxi adm location map.svg', image1 = 'China Shanxi rel location map.svg' } ihq2edu4ro3mw7ka0chjptqduu5p4c6 0 147862 865651 2026-08-11T10:11:03Z ~2026-44096-61 106722 Булган аймгийн гавьяат эдийн засагч 865651 wikitext text/x-wiki Содномцэрэнгийн Гүндэнбал hlfwyaj3k41c4ow78b7ql4l0fzgc4mb 865652 865651 2026-08-11T10:11:55Z Morkoz 104764 Requesting deletion 865652 wikitext text/x-wiki {{delete|Test page}}Содномцэрэнгийн Гүндэнбал te9epimwikafquta9nwpobbl8etsdx6